Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 209/1998
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Vátrygging
G var farþegi í bifreið sinni sem ekið var af sambýliskonu hans, Á, en G var ölvaður. Eftir að bifreiðin hafði verið stöðvuð og G var farinn út úr henni í þeim tilgangi að lagfæra hana ætlaði Á að bakka henni að ljósastaur. Á tókst ekki að koma bifreiðinni í afturábak gír og teygði G sig inn um opnar bifreiðastjóradyrnar til að aðstoða hana við það. Á missti tengslafetilinn og rann bifreiðin við það afturábak með þeim afleiðingum að G klemmdist á milli hurðarinnar og ljósastaurs og slasaðist. G stefndi tryggingafélaginu V sem tryggt hafði bifreiðina lögbundinni ábyrgðartryggingu og krafðist bóta, bæði á grundvelli I. kafla skaðabótalaga nr. 50/1993 og á grundvelli frítímaslysatryggingar sem hann hafði keypt hjá félaginu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 1998. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.482.669 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. mars 1996 til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Við áfrýjun héraðsdóms beindi áfrýjandi kröfu um greiðslu á 2.860.869 krónum til vara að Álfhildi Guðbjartsdóttur ásamt stefnda. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá kröfu sinni gegn Álfhildi, jafnframt því að hverfa frá málsástæðu um rétt sinn til bóta úr hendi stefnda óskipt með Álfhildi á grundvelli sakarreglu. Af hálfu Álfhildar var fallið frá kröfu um málskostnað úr hendi áfrýjanda og var því málið fellt niður hvað hana varðar. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi er málið komið til af því að áfrýjandi var ásamt sambúðarkonu sinni, fyrrnefndri Álfhildi Guðbjartsdóttur, á leið frá skemmtistað í Reykjavík til heimilis þeirra á Selfossi aðfaranótt 24. mars 1996. Þau voru í bifreið áfrýjanda, sem hafði lögboðnar vátryggingar hjá stefnda. Mun Álfhildur hafa ekið bifreiðinni og stefndi, sem var undir áhrifum áfengis, verið eini farþeginn. Nokkru eftir að þau héldu af stað mun stefndi hafa ætlað að nota farsíma í bifreiðinni og séð þá ástæðu til að lagfæra vír, sem lá frá símtæki til loftnets á henni utanverðri. Var bifreiðinni lagt af þessum sökum á bílastæði austan við húsið að Skúlagötu 4 í Reykjavík. Um atvik í kjölfar þess, sem að framan greinir, bar Álfhildur á þann veg í lögregluskýrslu 14. maí 1996 að áfrýjandi, sem hafi verið talsvert ölvaður, hafi beðið hana um að aka að ljósastaur til þess að hann fengi næga birtu til að laga fyrrnefndan vír. Hún hafi ekki farið á réttan stað og því þurft að færa bifreiðina. Var síðan eftirfarandi haft eftir Álfhildi í skýrslunni: „Guðni fór út og kom að bifreiðinni vinstra megin, en mætta var þá búin að vera að reyna að koma í afturábak gír, en það gekk illa og kúplingin er mjög þung. Guðni kom inn í dyrnar og hallaði sér yfir mættu til að hjálpa til við að koma í afturábak gír, en þá telur mætta að hún hafi verið búin að koma bílnum í afturábak gír og misst af kúplingunni. Þá hrökk bifreiðin afturábak og lenti Guðni milli bifreiðarinnar og ljósastaursins og slasaðist mikið ...„. Aðilarnir eru sammála um að leggja eigi þessa lýsingu atvika til grundvallar við úrlausn málsins. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var áfrýjandi færður á sjúkrahús eftir umrætt slys. Þar var meðal annars tekið blóðsýni úr honum og reyndist áfengismagn í því 1,0o/oo. Áfrýjandi hlaut áverka af slysinu, sem er lýst í héraðsdómi. Í málinu liggur fyrir mat á örorku áfrýjanda vegna slyssins, þar sem varanleg fjárhagsleg örorka hans var metin 10%, en varanlegur miski og varanleg læknisfræðileg örorka 20%. Tímabundin örorka hans í samtals ellefu mánuði var talin 100%, en í aðra þrjá mánuði 50%. Þá var þar komist að þeirri niðurstöðu varðandi tilkall áfrýjanda til þjáningabóta að hann hafi verið rúmliggjandi vegna slyssins í tólf daga, en batnandi með fótaferð í fjórtán mánuði. Stefndi mótmælir ekki þessum niðurstöðum örorkumatsins. Í málinu krefur áfrýjandi stefnda annars vegar um bætur vegna líkamstjóns samkvæmt ákvæðum I. kafla skaðabótalaga nr. 50/1993, samtals 2.860.869 krónur, en hins vegar um bætur úr frítímaslysatryggingu, sem var liður í svokallaðri F plús vátryggingu hjá stefnda, að fjárhæð 621.800 krónur. Áfrýjandi hefur lækkað fyrrnefndu kröfuna frá því, sem hann krafðist í héraði og sundurliðað er í hinum áfrýjaða dómi, með því að kröfuliður um bætur vegna varanlegrar örorku er nú 710.565 krónur í stað 1.894.840 króna áður og fallið hefur verið frá kröfulið um svonefndar hefðbundnar miskabætur, að fjárhæð 250.000 krónur. Með sama hætti og fyrir héraðsdómi mótmælir stefndi kröfulið áfrýjanda vegna tímabundins atvinnutjóns sem of háum og telur að hafna beri með öllu kröfulið vegna annars fjártjóns, sem áfrýjandi nefnir svo, en að öðru leyti er ekki tölulegur ágreiningur um þessa kröfu. Síðarnefndu kröfuna kveðst áfrýjandi reikna þannig að bætur úr slysatryggingunni miðað við 100% örorku hefðu með verðbótum numið 3.109.000 krónum á slysdegi. Af þeirri fjárhæð eigi hann rétt á 20%, eða sama hlutfalli og varanleg læknisfræðileg örorka hans var ákveðin í áðurnefndu mati. Stefndi mótmælir þessari kröfu ekki tölulega. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða héraðsdómara um að sýkna stefnda með öllu af fyrrnefndri kröfu áfrýjanda um bætur vegna líkamstjóns að fjárhæð samtals 2.860.869 krónur. III. Stefndi heldur því fram að áfrýjandi eigi ekki rétt á bótum úr frítímaslysatryggingu, enda leiði af skilmálum um hana að bætur verði ekki greiddar vegna slyss, sem vátryggður veldur af stórkostlegu gáleysi, eða slyss, sem vátryggður verður fyrir undir áhrifum áfengis, nema sannað sé að ekkert samband hafi verið milli þess ástands vátryggðs og slyssins. Ákvæði, sem stefndi ber fyrir sig í þessum efnum, eru annars vegar í 4. tölulið 8. gr. skilmála hans, sem gilda gagngert um frítímaslysatryggingu, og hins vegar í 4. gr. sameiginlegra skilmála fyrir F plús vátryggingu. Í fyrrnefnda ákvæðinu segir að vátryggingin bæti ekki „slys, sem vátryggður verður fyrir í handalögmáli, við þátttöku í refsiverðum verknaði, undir áhrifum deyfi- og/eða eiturlyfja eða í ölæði, nema sannað sé, að ekkert samband hafi verið milli ástands þessa og slyssins.“ Síðarnefnda ákvæðið er svohljóðandi: „Vátrygging þessi gildir ekki um tjón, sem vátryggingartaki eða vátryggðu valda af ásettu ráði, af stórkostlegu gáleysi eða undir áhrifum áfengis, örvunar- eða deyfilyfja.“ Af hálfu áfrýjanda hefur því ekki verið borið við að þessi ákvæði kunni í einhverjum atriðum að stangast á við 20. gr. eða önnur ákvæði laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Aðilarnir eru sem fyrr segir sammála um að leggja eigi til grundvallar að atvik að slysi áfrýjanda hafi verið með þeim hætti, sem Álfhildur Guðbjartsdóttir skýrði frá í lögregluskýrslu og áður er greint frá. Af þeirri lýsingu verður ekki ráðið að áfrýjandi hafi valdið slysinu eða verið meðvaldur að því. Getur stefndi því ekki færst undan kröfu áfrýjanda með stoð í 4. gr. sameiginlegra skilmála sinna fyrir F plús vátryggingu. Í skilmálum stefnda fyrir umræddri slysatryggingu er með tvennu móti ráðgert að áfengisneysla vátryggðs fyrir slys geti haft áhrif á rétt hans til bóta. Svo sem áður greinir segir um þetta í 4. tölulið 8. gr. skilmála fyrir frítímaslysatryggingu að bætur verði ekki greiddar fyrir slys, sem vátryggður verður fyrir „í ölæði“, nema hann sanni að ekkert orsakasamband hafi verið á milli þess ástands hans og slyssins. Í 4. gr. sameiginlegu skilmálanna fyrir F plús vátryggingu segir hins vegar að hún nái ekki til tjóns, sem vátryggður veldur „undir áhrifum áfengis“. Þetta orðalag í skilmálunum verður að skilja svo að þar sé gerður greinarmunur á ölæði vátryggðs og því, að hann sé undir áhrifum áfengis, enda eru mismunandi afleiðingar af þessu tvenns konar ástandi hans samkvæmt því, sem nánar er sagt til um í skilmálunum. Í ljósi afleiðinganna, sem þar er mælt fyrir um, verður að telja að í fyrrgreinda ákvæðinu, þar sem rætt er um ölæði vátryggðs, sé ráðgert að áhrifa áfengis verði að gæta meira en um ræðir í síðargreinda ákvæðinu. Einnig verður að líta til þess að með ákvæðinu í 4. tölulið 8. gr. skilmála stefnda fyrir frítímaslysatryggingu er vikið frá almennum reglum um sönnunarbyrði um orsakatengsl þegar vátryggingaratburði er valdið með háttsemi, sem girðir fyrir rétt vátryggðs til bóta. Þegar allt þetta er haft í huga og litið til bókstaflegrar merkingar þeirra orða, sem hugtakið ölæði er samsett úr, verður að leggja til grundvallar að umrætt ákvæði í 4. tölulið 8. gr. geti ekki átt við nema áhrifa áfengis gæti að minnsta kosti með mjög áberandi hætti í framferði vátryggðs. Eins og áður greinir reyndist áfengismagn vera 1,0o/oo í blóði áfrýjanda nokkru eftir slys. Af þeim læknisfræðilegu upplýsingum, sem liggja fyrir í málinu, verður ráðið að líkur séu taldar fyrir því að greina megi ölvunareinkenni hjá allt að helmingi þeirra, sem hafa þetta áfengismagn í blóði. Í lögregluskýrslu var sem áður segir haft eftir sambúðarkonu áfrýjanda að hann hafi verið „talsvert ölvaður“ þegar hann varð fyrir slysinu. Þessi ummæli hafa þó ekki verið skýrð nánar, hvorki í lögregluskýrslunni né undir rekstri málsins. Þau atriði, sem hér um ræðir, þykja ekki nægja stefnda til sönnunar því að áfrýjandi hafi verið í ölæði þegar slys hans bar að höndum. Verður stefndi því ekki undanþeginn skyldu til að greiða áfrýjanda bætur með stoð í umræddu ákvæði 4. töluliðar 8. gr. skilmála fyrir frítímaslysatryggingu. Samkvæmt framangreindu verður að taka til greina kröfu áfrýjanda um bætur úr F plús vátryggingu hjá stefnda. Fjárhæð bótakröfunnar, 621.800 krónur, er sem áður segir óumdeild og verður stefndi því dæmdur til að greiða hana. Samkvæmt 24. gr. laga nr. 20/1954, sbr. 7. gr. laga nr. 33/1987, ber stefnda að greiða vexti af bótunum eftir ákvæðum vaxtalaga nr. 25/1987 frá gjalddaga, sem markast eftir ákvæði 1. mgr. fyrrnefndu greinarinnar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefnda hafi verið kynnt niðurstaða örorkumats, sem er dagsett 21. júlí 1997, fyrr en með birtingu héraðsdómsstefnu 11. ágúst sama árs. Verður stefndi því dæmdur til að greiða dráttarvexti frá síðastnefndum degi, sbr. 4. mgr. 9. gr. vaxtalaga. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Guðna Elíassyni, 621.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. ágúst 1997 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 3. þessa mánaðar, er höfðað með stefnu, þingfestri 2. september 1997. Stefnandi er Guðni Elíasson, kt. 300161-3919, Fagurgerði 9, Selfossi. Stefnt er Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, en til vara Álfhildi Guðbjartsdóttur, kt. 070772-5079, Fagurgerði 9, Selfossi, og Vá­trygg­inga­félag Íslands hf. I. Stefnandi gerir þá dómkröfu, að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.295.144 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. skaða­­bótalaga frá 24. mars 1996 til dómsuppsögudags og dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxta­­laga frá dómsuppsögudegi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að hið stefnda félag og stefnda Álfhildur Guðbjartsdóttir verði in solidum dæmd til að greiða stefn­­anda 4.295.144 krónur „með sama vaxtafæti“ og að ofan greinir. II. Þá krefst stefnandi þess, að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða honum 621.800 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá 24. mars 1996 til greiðsludags. III. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu, þar sem tillit verði tekið til þess, að stefnandi sé ekki virðsaukaskattsskyldur. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefn­anda og að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, en til vara, að stefnu­kröfur verði stórlækkaðar og málskostnaður falli niður. Varnir eru ekki hafðar uppi í málinu af hálfu varastefndu, Álfhildar Guðbjarts­dóttur. I. Málavextir. Kl. 02.40 aðfaranótt sunnudagsins 24. mars 1996 var lögreglunni í Reykjavík til­kynnt um umferðarslys á bifreiðastæði austan Sjávarútvegshússins að Skúlagötu 4 hér í borg. Er lögreglumenn komu á vettvang, sáu þeir hvar stefnandi lá blóðugur á bif­reiða­stæð­­inu miðju, rétt við ljósastaur, sem þar er á umferðareyju. Nokkru norðar stóð bif­reið­in ZS-006. Var vinstri hurð bifreiðarinnar skemmd, en hún var ekki í gangi. Í frum­skýrslu lögreglu kemur fram, að varastefnda, Álfhildur Guðbjartsdóttir, hafi á vettvangi skýrt lögreglumönnum svo frá, að hún hefði verið ökumaður bifreiðarinnar og ekið henni afturábak á bifreiðastæðinu. Hafi stefnandi staðið fyrir utan bifreiðina, sagt Álfhildi að bakka og haldið í hurð hennar, en orðið á milli hurðarinnar og ljósastaursins, er Álfhildur ók bifreiðinni afturábak. Í skýrslunni segir síðar, að í viðræðum við varð­stjóra, eftir að á lögreglustöð var komið, hafi Álfhildur skýrt svo frá, að hún hafi þá skömmu áður ekið áðurnefndri bifreið frá veitingahúsinu Amsterdam í Tryggvagötu og ætlað heim til sín austur á Selfoss. Hafi farsími í bifreiðinni verið bilaður og stefnandi, sem hafi verið farþegi í bifreiðinni, viljað gera við símann. Hafi stefnandi skipað henni að aka bifreiðinni inn á bifreiðastæðið austan Sjávarútvegshússins og leggja henni þar við ljósastaur, til að fá birtu við viðgerðina. Hafi hún bakkað, en stefnandi staðið fyrir utan bifreiðina, haldið í hurðina og orðið á milli [hurðarinnar og ljósastaursins], er hún bakkaði. Í viðræðum Álfhildar og lögregluvarðstjóra á lögreglustöð breytti Álfhildur frá­sögn sinni af aðdraganda slyssins á þann veg, að stefnandi, sem hafi verið mjög ölvaður, hafi ekki verið ánægður með það, hvernig hún lagði bifreiðinni, og rekið hana undan stýri bifreiðarinnar, yfir í farþegasætið, og sjálfur sest í ökumannssætið. Með vinstri dyrnar opnar og hálfur úti, hafi stefnandi ekið bifreiðinni afturábak á bifreiðastæðinu, upp á [umferðar]eyju og þar klemmst með efri hluta líkamans milli hurðarinnar og ljósa­staurs, er staðsettur sé á miðri [umferðar]eyjunni. Hafi stefnandi verið fastur nokkra stund, en allt í einu losnað, án þess að hún vissi hvernig. Álfhildur hefur dregið frá­sögn þessa til baka og gefið þá skýringu á því, að hún hafi skýrt svo frá, sem áður greinir, undir þrýstingi frá lögreglu. Ber stefnanda og Álfhildi saman í fram­burð­ar­skýrsl­um sínum fyrir lögreglunni í Árnessýslu 22. maí 1996 um, að slysið hafi atvikast þannig, að Álfhildur hafi ekki lagt bifreiðinni rétt á stæðinu við ljósastaurinn og þurft að færa hana til. Stefnandi, sem hafi verið ölvaður, hafi þá farið út úr bifreiðinni, en Álfhildi gengið illa að koma henni í afturábak gír, til að bakka að ljósastaurnum. Hafi stefnandi þá komið upp að bílstjórahurðinni vinstra megin, teygt sig inn um hurðina og hall­að sér yfir Álfhildi, til að hjálpa henni að koma bifreiðinni í gír, en um leið og bif­reið­in fór í gírinn, hafi Álfhildur misst af kúplingunni, bifreiðin hrokkið snögglega afturá­bak og stefnandi klemmst milli hurðarinnar og ljósastaursins. Er málatilbúnaður beggja aðila byggður á þessari atvikalýsingu. Stefnanda var tekið blóðsýni til alkóhólrannsóknar kl. 03:15 umrædda nótt, og sam­kvæmt niðurstöðu rannsóknarinnar, reyndist alkólhólmagn í því vera 1,00 o/oo. Við athugun á meiðslum stefnanda á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, reyndist hann hafa hlotið brot á ölnarbeini, rifbeini, mjóhryggjartindi og liðboga mjóhryggjarliðbolar. Þurfti að spengja mjóhrygginn, en önnur brot greru fljótlega. Með örorkumati 21. júlí 1997 mat Atli Þór Ólason læknir varanlegan miska stefnanda samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga vegna afleiðinga slyssins 20%, sem og varanlega læknisfræðilega örorku, en varanlega fjár­hagslega örorku samkvæmt 5. gr. laganna mat hann 10%. Þá mat læknirinn tíma­bundna óvinnufærni stefnanda 100% í 11 mánuði og 50% í 3 mánuði. Tímabil þjáninga sam­kvæmt 3. gr. skaðabótalaga mat hann 12 daga í rúmlegu og 14 mánuði með fóta­ferð. Bifreið stefnanda, ZS-006, var skyldutryggð hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., auk þess sem stefnandi hafði keypt þar F plús tryggingu, sem innihélt slysa­trygg­ingu í frítíma af völdum bifreiða. Leitaði stefnandi eftir bótum hjá stefnda úr þessum trygg­ingum, en bótaskyldu var hafnað. Var málið lagt fyrir tjónanefnd trygg­inga­fél­ag­anna, sem taldi stefnanda eiga rétt til bóta úr F plús tryggingunni, en ekki úr ábyrgðar­trygg­ingu ZS-006. Stefnandi skaut málinu til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem úrskurðaði á þann veg, að stefnandi ætti hvorki bótarétt úr F plús tryggingunni né ábyrgð­artryggingu bifreiðarinnar. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir dómkröfu sína samkvæmt fyrsta dómkröfulið á, að 92. gr. um­ferð­arlaga hafi átt að koma í stað ökumannstryggingar og farþegatryggingar, „eins og ber­lega kemur fram í framsöguræðu flutningsmanns allsherjarnefndar við 2. umræðu um­ferðarlaga á Alþingi Íslendinga, þann 13. mars 1987, sbr. dálk 4146 í 19. hefti Alþing­istíðinda 1986 til 1987.“ Sé því ljóst, að sem farþegi njóti eigandi bifreiðar verndar þeirrar slysatryggingar, sem kveðið sé á um í 92. gr. umferðarlaganna. Þessu til stuðn­ings bendir stefnandi á, að þegar frumvarpið hafi upphaflega verið lagt fram á 109. lög­gjafarþingi (1986-1987), hafi verið kveðið á um, að allir, sem biðu líkamstjón í um­ferð­arslysum, nytu verndar hlutlægra ábyrgðarreglna. Einnig verði að skýra greinina með hliðsjón af þeim jafnræðissjónarmiðum, sem fram komi í 65. gr. stjórnarskrárinnar, sem leiði til þeirrar niðurstöðu, að eigandi bifreiðar, í þessu tilviki stefnandi, njóti verndar 92. gr. umferðarlaga. Stefnandi byggir á, að hann hafi, er slysið var, fallið undir hugtakið farþegi sam­kvæmt skilmálum slysatryggingarinnar. Orðið farþegi verði ekki túlkað svo þröngt, að það nái einungis til þess, að eigandi sitji inni í ökutækinu. Alkunna sé, að farþegar þurfi oft að hjálpa bílstjóra, þegar vandræði steðji að, t.d. þegar skipta þurfi um hjólbarða. Þar sem aðrir farþegar í slíkri aðstöðu njóti bótaréttar í grundvelli 88. gr. umferðarlaga, sé sú niðurstaða ótæk, að í slíkum tilvikum sé eigandi bifreiðar einn án bótaréttar. Stefnandi byggir varakröfu sína samkvæmt fyrsta dómkröfulið á, að ökumaður bif­reið­ar „hafi átt sök að slysinu“. Sé ökumanni bifreiðarinnar og vátryggingafélaginu því stefnt in solidum í samræmi við 97. gr. umferðarlaga. Byggir stefnandi á, að í 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga komi fram, að auk ábyrgðar samkvæmt 1. og 2. mgr. þeirrar laga­grein­ar (sem vísi til 88. og 89. gr. umferðarlaga), fari um bótaábyrgð samkvæmt al­menn­um skaðabótareglum. Í 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga sé kveðið á um, að greiðsla bóta­kröfu vegna tjóns, sem hlýst af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis, skuli vera tryggð með ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi. Samkvæmt orðanna hljóðan, taki þessi grein einnig til krafna, sem reistar séu á grundvelli almennra skaðabótareglna, sbr. 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga. Í 1. mgr. 95. gr. umferðarlaga segi, að vá­trygg­inga­fél­ag sé greiðsluskylt vegna bótakrafna samkvæmt 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga. Af þessu leiði, að stefnandi eigi rétt á bótum úr hendi hins stefnda félags. Stefnandi sundurliðar dómkröfur sínar samkvæmt fyrsta dómkröfulið þannig, sbr. 1. - 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og 26. gr. sömu laga: Stefnandi byggir dómkröfu sína samkvæmt öðrum dómkröfulið á, að hann hafi, er slysið varð, verið slysatryggður hjá hinu stefnda félagi samkvæmt svonefndri F plús trygg­ingu. Vísar stefnandi sérstaklega til IV. kafla skilmála nr. GH20 um „Frí­tíma­slysa­trygg­ingu“, en þar sé sérstakur kafli, sem beri heitið „Umferðarslys í frítíma af völdum skrán­ingarskylds ökutækis.“ Þá sé í 8. gr. IV. kafla talið upp, hvað vátryggingin bæti ekki. Sé slíkt slys, sem stefnandi varð fyrir, ekki þar á meðal. Stefnandi telji fráleitt, að eitthvert samband sé á milli gáleysis Álfhildar, sem valdið hafi slysinu, og þess að stefnandi hafi verið kenndur. Ekki verði séð, að atburðarásin hefði orðið með öðrum hætti, hefði stefnandi verið allsgáður. Einnig telji stefnandi, að því fari fjarri, að hegðun hans hafi verið með þeim hætti, að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða. Þá byggir stefnandi á því, að ofangreindir skilmálar séu liður í atvinnu­starf­semi hins stefnda félags og eigi því samkvæmt 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, með síðari breytingum, að skýra samninginn stefnanda í hag, sé uppi vafi um merkingu samn­ingsins. III. Málsástæður og lagarök stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að stefnandi eigi engan rétt til bóta úr hendi stefnda að lögum eða eftir samningi. Um F plús trygginguna gildi þeir skilmálar, að vátryggingin bæti ekki slys, sem vá­tryggð­ur veldur af stórkostlegu gáleysi. Sama gildi um slys, sem vátryggður verður fyrir undir áhrifum áfengis, nema sannað sé, að ekkert samband hafi verið milli þess ástands vátryggðs og slyssins. Samkvæmt fyrirliggjandi lögreglurannsókn, viður­kenn­ingu stefnanda sjálfs og niðurstöðu rannsóknar á áfengismagni í blóði hans, sé ljóst, að stefn­andi hafi verið undir áfengisáhrifum, er slysið varð. Hafi hegðun hans í eða við bif­reið­ina og afskipti hans af akstri eða stjórn bifreiðarinnar, er henni var bakkað að ljósa­staurn­um og slysið átti sér stað, verið stórkostlega gálaus og ósannað, að ekkert sam­band hafi verið milli þessa og slyssins. Eigi stefnandi því engan bótarétt úr F plús trygg­ing­unni. Sé sú niðurstaða ekki ósanngjörn, eins og stefnandi staðhæfi, heldur í samræmi við góðar vátryggingavenjur. Eigi 36. gr. b. liður laga nr. 7/1936, sem stefnandi vísi til, hér ekki við. Á sama hátt eigi stefnandi heldur ekki bótarétt úr slysatryggingunni fyrir eiganda ZS-006 sem farþegi í bifreið sinni. Samkvæmt skilmálum þeirrar tryggingar, sé skilyrði bóta­réttar, að bifreiðareigandinn sé farþegi „í hinu vátryggða ökutæki“, en ekki utan þess, þegar slys verður, en samkvæmt málatilbúnaði stefnanda, hafi hann staðið utan bif­reiðarinnar, er hann slasaðist. Verði gildissvið tryggingarinnar ekki túlkað rýmra og teygt utan um eigandann, eftir að hann er farinn út úr bifreiðinni, en hér sé um frjálsa ábyrgð­artryggingu að ræða. Gildissvið bótaréttar á grundvelli umferðarlaga og skyldu­trygg­inga samkvæmt þeim lögum verði því ekki lagt til grundvallar um gildissvið slysa­trygg­ingar eiganda sem farþega í ökutæki sínu. Jafnframt hafi stefnandi fyrirgert hugs­an­legum bótarétti með ölvun sinni og stórkostlegu gáleysi, sbr. 18. gr., 20. gr. og 120. gr. vátryggingasamningalaga nr. 20/1954, og sbr. 3. gr. hinna almennu skilmála um slysa­tryggingu eiganda sem farþega í ökutæki, sbr. og 5. gr. almennra skilmála fyrir slysa­tryggingu ökumanns. Stefnandi eigi heldur ekki bótarétt eftir 92. gr. umferðarlaga um slysatryggingu öku­manns, þar sem hann synji fyrir að hafa verið ökumaður bifreiðarinnar, er hann slas­að­ist. Nái slysatrygging ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga eingöngu til öku­manna, og hafi það verið vilji löggjafans, er endanlega hafi verið gengið frá frumvarpinu til umferðarlaga vorið 1987. Brjóti það ekki gegn jafnræðissjónarmiðum 65. gr. stjórn­ar­skrárinnar, svo sem stefnandi haldi fram. Þá sé bótarétti í öllu falli einnig fyrirgert í þessu tilviki sökum ölvunar stefnanda og stórkostlegs gáleysis. Loks eigi stefnandi engan rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu bifreiðar sinnar, þó að öku­maður hennar eigi sök á slysi stefnanda. Bæti ábyrgðartrygging ökutækis aldrei tjón eig­anda ökutækisins sjálfs, hvorki á líkama né eignum, heldur aðeins tjón þriðja manns. Sé forsenda bótaréttar úr ábyrgðartryggingunni, að stofnast hafi skaðabótakrafa á hendur hinum vátryggða bifreiðareiganda sjálfum og leiði af því, að valdi bifreið­ar­eig­and­inn sjálfum sér tjóni eða valdi ökumaður bifreiðar slysi eigandans með akstri bif­reið­ar­innar, sé ekki um skaðabótakröfu á hendur eigandanum að ræða. Geti stefnandi því ekki átt bótarétt úr ábyrgðartryggingunni fyrir ZS-006 hjá stefnda, hvað sem líði sök öku­mannsins. Verði talið, að stefnandi eigi einhvern bótarétt, er varakrafa byggð á því, að stefn­andi verði að bera tjón sitt sjálfur í hlutfalli við eigin sök og ábyrgð á slysinu og þá beri að stórlækka einstaka kröfuliði. Fari um ákvörðun bótaupphæðar eftir skaðabótalögum nr. 50/1993. IV. Niðurstaða. Í málinu liggur fyrir játning stefnanda þess efnis, að hann hafi verið undir áfeng­is­áhrif­um, er umrætt slys átti sér stað. Er sú játning í samræmi við niðurstöðu rannsóknar á blóðsýni, sem tekið var úr stefnanda um tveimur og hálfri klukkustund eftir slysið, en sam­kvæmt henni reyndist áfengismagn í blóði hans vera 1,00 o/oo. Í skilmálum þeirrar frjálsu ábyrgðartryggingar, svonefndrar F plús tryggingar, sem stefnandi hafði keypt hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., kemur fram, að vá­trygg­ingin bæti ekki slys, sem vátryggður veldur af stórkostlegu gáleysi. Hið sama gildir samkvæmt skilmálunum um slys, sem vátryggður verður fyrir undir áhrifum áfengis, nema sannað sé, að ekkert [orsaka]samband hafi verið milli þess ástands vá­tryggðs og slyssins. Atvikalýsing stefnanda og varastefndu, Álfhildar Guðbjartsdóttur, sem lögð er grund­vallar málatilbúnaði aðila, er á þann veg, að Álfhildur hafi ekki lagt bifreiðinni rétt á stæðinu við ljósastaurinn, til þess að stefnandi fengi næga birtu af ljósinu, svo að hann gæti gert við farsíma þann, er í bifreiðinni var. Hafi stefnandi þá farið út úr bifreiðinni, en Álfhildi gengið illa að koma henni í gír, til að bakka að ljósastaurnum. Hafi stefnandi þá komið upp að bílstjórahurðinni, teygt sig inn um „hurðina“ [dyrnar] og hallað sér yfir Álfhildi, til að hjálpa henni að koma bifreiðinni í gírinn, en um leið og bifreiðin fór í gír­inn, hafi Álfhildur misst af kúplingunni, bifreiðin hrokkið snögglega afturábak og stefn­andi klemmst á milli hurðarinnar og ljósastaursins. Það er álit dómsins, að meta verði afskipti stefnanda af akstri bifreiðarinnar til stór­kost­legs gáleysis, en að auki hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á, að engin or­saka­tengsl séu á milli umræddrar hegðunar hans og slyssins. Verður því ekki talið, að stefnandi eigi rétt til bóta úr framangreindri ábyrgðartryggingu. Ennfremur verður ekki fallist á það með stefnanda, að atvik máls séu með þeim hætti, að b. liður 36. gr. samn­inga­laga nr. 7/1936 eigi hér við. Samkvæmt hinni hlutlægu ábyrgðarreglu 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skal sá, sem ábyrgð ber á skráningarskyldu ökutæki, bæta það tjón, sem hlýst af notkun þess, enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Þá kemur fram í 90. gr. laganna, að skráður eða skráningarskyldur eigandi (umráðamaður) vél­knúins ökutækis beri ábyrgð á því og sé fébótaskyldur, meðal annars samkvæmt áður­nefndri 88. gr. laganna. Með skírskotun til þessa, bætir skylduábyrgðartrygging sam­kvæmt umferðarlögum ekki eiganda bifreiðar tjón, heldur þriðja manni. Varð engin breyting þar á, er umferðarlög nr. 50/1987 leystu lög nr. 40/1968 um sama efni af hólmi. Í almennum skilmálum fyrir hina lögboðnu ábyrgðartryggingu og slysatryggingu öku­manns og eiganda, sem stefnandi hafði keypt hjá hinu stefnda vátryggingafélagi, er það skilyrði bótaréttar, að ökumaður verði fyrir tjóni við stjórn hins vátryggða öku­tækis, sbr. 92. gr. umferðarlaga. Óumdeilt er, að stefnandi var ekki við stjórn bif­reið­ar­inn­ar greint sinn, heldur áðurnefnd Álfhildur Guðbjartsdóttir. Þá kemur fram í skil­mál­un­um, að félagið greiði bætur vegna umferðarslyss, sem vátryggingartaki verður fyrir sem farþegi í hinu vátryggða ökutæki. Stefnandi var eigandi bifreiðarinnar ZS-006, er slysið átti sér stað. Hafði stefnandi verið farþegi í bifreiðinni skömmu fyrir slysið, en farið út úr henni á bifreiðastæðinu. Var stefnandi utan bifreiðarinnar, er slysið varð, og því hvorki farþegi í henni né öku­maður hennar. Það er því niðurstaða dómsins, að stefndi eigi hvorki rétt til bóta úr slysatryggingu fyrir eiganda bifreiðarinnar ZS-006 né eftir 92. gr. umferðarlaga um slysatryggingu öku­manns. Verður ekki fallist á það með stefnanda, að þau málalok brjóti í bága við jafn­ræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Af öllu framansögðu leiðir, að sýkna ber stefnda og varastefndu af kröfum stefn­anda í máli þessu, en eftir atvikum er rétt, að málskostnaður milli aðila falli niður. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., og varastefndu, Álfhildur Guðbjartsdóttir og Vá­tryggingafélag Íslands hf., skulu vera sýknir af kröfum stefnanda, Guðna Elíassonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 121/2012
Líkamsárás Umferðarlagabrot Vitni Sératkvæði
X var auk umferðarlagabrota ákærður fyrir tvær líkamsárásir samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, sem beindust að A, fyrrum sambýliskonu hans og barnsmóður. Taldi héraðsdómur sannað að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök og dæmdi hann til 12 mánaða fangelsisrefsingar með vísan til 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga, auk þess sem hann var sviptur ökurétti ævilangt og gert að greiða A miskabætur. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að ekki yrði litið til framburðar tveggja barna A um átök milli X og A á heimili þeirra í tengslum við fyrsta ákærulið þar sem ekki hefðu verið teknar skýrslur af börnunum fyrir dómi. Þótt framhjá framburði þeirra yrði horft taldi Hæstiréttur að málsatvik væru hins vegar nægilega vel upplýst til þess að dómur yrði lagður á málið og yrði héraðsdómur ekki ómerktur af þessum sökum. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákæru 28. júní 2011 og 2. lið ákæru 16. ágúst sama ár. Til vara krefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst ákærði þess aðallega að einkaréttarkröfu A verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfunni, en að því frágengnu að hún verði lækkuð. Brotaþoli, A, hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms er meðal annars reist á því að í forsendum hans fyrir sakfellingu ákærða samkvæmt I. kafla ákæru 28. júní 2011 sé byggt á framburði tveggja barna brotaþola hjá lögreglu án þess að þau hafi komið fyrir dóm. Þá sé þar jafnframt vísað til framburðar vitnis, sem ekki hafi verið á staðnum þegar brot ákærða hafi átt að eiga sér stað, og hafi sá framburður því ekkert sönnunargildi. Loks telur ákærði að leiða eigi til ómerkingar hins áfrýjaða dóms að héraðsdómari hafi neitað að aflétta trúnaðarskyldu af Ágústínu Ingvarsdóttur sálfræðingi þegar hún hafi ætlað að greina frá atriðum sem vörðuðu sakarefnið, en framburður hennar hafi getað ráðið úrslitum um niðurstöðu málsins. Eins og fram kemur í gögnum málsins gáfu börn brotaþola, B, átta ára, og C, tólf ára, skýrslu hjá lögreglu þar sem þau skýrðu meðal annars frá átökum milli ákærða og brotaþola á heimili þeirra 29. júní 2010. Hvorki ákærði né verjandi hans voru viðstaddir þá skýrslugjöf. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Við úrlausn um sekt eða sýknu ákærða er þó heimilt, eins og fram kemur í 3. mgr. sömu greinar, að líta til skýrslu, sem vitni hefur gefið hjá lögreglu eða öðrum stjórnvöldum meðan málið var til rannsóknar, enda sé þess ekki kostur að leiða vitnið fyrir dóm. Þar sem unnt hefði verið að taka skýrslu af börnunum tveimur fyrir dómi, annaðhvort á rannsóknarstigi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. 111. gr. þeirra, eða við aðalmeðferð málsins í héraði, á umrætt undantekningarákvæði ekki við. Af þeirri ástæðu verður ekki litið til framburðar barnanna við úrlausn málsins. Þótt framhjá honum sé horft eru málsatvik hins vegar nægilega vel upplýst til þess að dómur verði lagður á málið. Verður héraðsdómur því ekki ómerktur af þessum sökum. Vitnið D gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins í héraði og getur sú skýrsla því haft sönnunargildi samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008, enda þótt vitnið hafi ekki verið statt á heimili ákærða og brotaþola umrætt sinn. Samkvæmt 109. gr. og 126. gr. laganna metur dómari hvert er sönnunargildi vitnisburðar við úrlausn máls, þar á meðal metur hann það eftir 2. mgr. 109. gr. hvert gildi þær staðhæfingar hafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal en ályktanir má leiða af um það. Í b. lið 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008 er meðal annars svo fyrir mælt að vitni sé óheimilt, án leyfis þess sem í hlut á, að svara spurningum um einkahagi manns sem vitninu hefur verið trúað fyrir í starfi sem sálfræðingur. Eftir 3. mgr. sömu greinar getur dómari þó ákveðið að vitnið skuli svara spurningum um tiltekin atriði, enda telji hann að vitnisburður geti ráðið úrslitum um niðurstöðu máls og ríkari hagsmunir séu af því að spurningunum sé svarað en trúnaði haldið. Fallist verður á með héraðsdómara að ekki hafi verið skilyrði til þess samkvæmt síðastgreindu ákvæði að Ágústína Ingvarsdóttir skýrði frá því, er fram hafi komið í trúnaðarsamtölum hennar sem sálfræðings við ákærða og brotaþola, án þess að samþykki þeirra beggja lægi fyrir. Hefði sá vitnisburður ekki getað ráðið úrslitum um niðurstöðu málsins miðað við þau sönnunargögn önnur sem fyrir liggja og sönnunargildi hafa samkvæmt því sem að framan greinir. Með skírskotun til alls þessa er kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms hafnað. II Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi og þar er gerð ítarleg grein fyrir skýrslum ákærða og vitna fyrir dómi. Samkvæmt I. kafla ákæru 28. júní 2011 er ákærða gefið að sök að hafa 29. júní 2010 ráðist á A, fyrst með hrindingum þannig að hún féll fram fyrir sig og á magann og í framhaldi slegið hana nokkur högg með flötum lófa í andlitið, en hún hafi þá verið gengin rúmar 27 vikur með sitt þriðja barn. Þetta hafi leitt til þess að brotaþoli hafi hlotið mar á vinstri kinn og hægra kinnbeini, mar og bólgu á hægra herðablaði, hægri olnboga og hægra hné og legvatn farið að leka. Í héraðsdómi var ákærði sakfelldur fyrir brot á 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem að framan greinir, að öðru leyti en því að talið var ósannað að hann hafi slegið brotaþola oftar en einu sinni í andlitið. Var þessi niðurstaða byggð á framburði brotaþola, sem héraðsdómari áleit trúverðugan og studdist við framburð annarra vitna fyrir dómi, þar á meðal um áverka á brotaþola og sennilegar orsakir þeirra. Framburður ákærða var hins vegar metinn um margt ótrúverðugur. Í ljósi þessa og þegar virt eru þau sönnunargögn, sem færð voru fram við meðferð málsins fyrir héraðsdómi, er fram komin nægileg sönnun fyrir sekt ákærða samkvæmt umræddu ákæruefni, sbr. 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88/2008. Sakarferill ákærða er rakinn í hinum áfrýjaða dómi, að öðru leyti en því að áður en dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. september 2001 gekk hafði ákærði tvisvar á árunum 1997 og 1998 hlotið refsingu og verið sviptur ökurétti vegna ölvunaraksturs. Með þessum athugasemdum, en annars með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 478.846 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðmundar B. Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ég er samþykkur atkvæði meirihluta dómenda um annað en ályktun um atvik samkvæmt I. kafla ákæru 28. júní 2011 er lýtur að því að ákærði hafi hrint A, er hún var ófrísk, þannig að hún hafi fallið á magann. Ég tel eins og meirihlutinn að ekki beri að vísa málinu heim í hérað þótt ekki verði byggt á framburði B og C, en fram er komið að þau hafi ekki verið sjónarvottar að þessum tiltekna þætti í atburðarrásinni. A og ákærða bar saman um að hún hafi viljað komast inn í svefnherbergi á heimili þeirra í því skyni að ræða við ákærða sem hafi ætlað að fara að heiman. Ákærði hafi á hinn bóginn varnað henni inngöngu með því að ýta henni út úr svefnherberginu og loka dyrunum. Í framhaldi af því hafi þau rifist og togast á um hurðina. A lýsti þessu svo fyrir dómi: „Þá reyni ég að komast inn til hans og hann vill ekki hleypa mér inn þannig að við reynum eitthvað að togast á með hurðina þannig að ég dett utan í vegg beint á kúluna þannig að fór að finna verki“. Síðar sagði hún aðspurð: „Ég var að reyna að komast inn og hann vildi ekki leyfa mér að koma inn og hann kom svo fram og ýtti svona við mér og ég datt það var bara svona mjór gangur.“ Hjá lögreglu 27. september 2010 var A ítrekað spurð um málsatvik að þessu leyti og kvaðst hún ekki muna lengur hvernig það atvikaðist að hún féll umrætt sinn. Eins og greinir í héraðsdómi lýsti ákærði því að A hafi ekki fallið er hann ýtti henni út úr herberginu heldur hafi hún runnið á gólfinu er hún komst þangað inn eftir að hann sleppti taki á hurðinni. Um atburðarrásina hvað þetta varðar verður einungis byggt á framburði ákærða og A. Samkvæmt framansögðu og með með vísan til 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála tel ég varhugavert annað en að miða við að A hafi fallið á magann er ákærði sleppti hurðinni að svefnherbergisdyrunum. Framanritað breytir þó ekki þeirri niðurstöðu að ákærði gerðist umrætt sinn sekur um líkamsárás sem heimfærð verður undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem hann hafi í önnur skipti umrætt sinn bæði ýtt A til og slegið hana einu sinni í andlitið eins og héraðsdómur kemst að niðurstöðu um. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. janúar 2012. I. Mál þetta, sem dómtekið var að aflokinni aðalmeðferð 15. desember sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 28. júní 2011, á hendur X, kt. [...], nú til heimilis að [...], [...], en áður að [...]. [...] „fyrir líkamsárás á hendur þáverandi sambýliskonu og barnsmóður sinni, A, á heimili þeirra að [...] í [...], I með því að hafa, þriðjudaginn 29. júní 2010, ráðist á hana, fyrst með hrindingum þannig að A féll fram fyrir sig og á magann og í framhaldi slegið hana nokkur högg með flötum lófa í andlitið en A var þá gengin 27 vikur og 3 daga með sitt þriðja barn, með þeim afleiðingum að A hlaut mar á vinstri kinn og hægra kinnbeini, mar og bólgu á hægra herðablaði, hægri olnboga og hægra hné og legvatn fór að leka. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 1971940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. II með því að hafa, að morgni sunnudagsins 19. september 2010, veist að henni, þar sem hún hélt á 5 daga gömlu barni þeirra, með hrindingum þannig að A féll með barnið utan í glerskáp, sem við það brotnaði og féll ofan á barnið í sófa í stofunni, með þeim afleiðingum að A hlaut mar á framhandlegg, hendi og litla fingri hægri handar, mar á vinstri upphandlegg, skrámu á vinstri öxl. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 1971940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A kennitala [...], er gerð krafa um miskabætur að fjárhæð kr. 1.000.000,-, auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtyggingu nr. 38/2001 frá 29. júní 2010 þar til mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er birt en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.“ Mál nr. S-95572011 var sameinað þessu máli í þinghaldi 26. september 2011. Er það höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 16. ágúst 2011, á hendur ákærða „fyrir eftirtalin umferðarlagabrot, með því að hafa: 1. Þann 22. desember 2010, í Grindavík, ekið bifreiðinni [...] sviptur ökuréttindum, suður Grindavíkurveg, austur Hópsbraut og suður Vesturhóp að húsi nr. [...], þar sem aksturinn var stöðvaður og lögregla hafði afskipti af honum. Mál nr. [...] 2. Þann 8. júní 2011, í Reykjavík, ekið bifreiðinni [...] sviptur ökuréttindum og ófær um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana-, fíkniefna og áfengis (kókaín í blóði 20 ng/ml og vínandamagn í blóði 1,62‰) niður Laugaveg og þaðan um Austurstræti og Tryggvagötu þar sem aksturinn var stöðvaður og lögregla hafði afskipti af honum. Mál nr. [...] Teljast brot í 1. og 2. lið varða við 1. mgr. 48. gr. og brot í 2. lið auk þess við 1., sbr. 3. mgr. 45. gr., og 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997 og 5. gr. laga nr. 66/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993.“ Mál nr. S-1395/2011 var sameinað þessu máli í þinghaldi 14. desember 2011. Er það höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 14. desember 2011, á hendur ákærða „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 13. nóvember 2011, ekið bifreiðinni [...] sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,98‰), vestur Kringlumýrarbraut að gatnamótum Miklubrautar, þar sem lögregla hafði afskipti af ákærða. Teljast brot ákærða varða við 1. mgr. 48.gr. og 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997 og 5. gr. laga nr. 66/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993.“ Við upphaf framhaldsaðalmeðferðar hinn 15. desember sl. var af hálfu ákæruvalds fallið frá 1. lið ákæru, útgefinnar 16. ágúst 2011. Af hálfu ákærða er krafist sýknu af ákæru, útgefinni 28. júní 2011 og af 2. lið ákæru, útgefinnar 16. ágúst 2011. Þá er þess aðallega krafist að framkominni bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að ákærði verði sýknaður af bótakröfunni. Að því er varðar ákærðu, útgefna 14. desember sl. er af hálfu ákærða krafist vægustu refsingar sem lög leyfa Loks er krafist hæfilegra málsvarnarlauna. II. Ákæra, útgefin 28. júní 2011. Ákæruliður I. Hinn 20. ágúst 2010 barst lögreglu kæra barnaverndarnefndar [...], dags. 17. sama mánaðar, á hendur ákærða vegna ofbeldis gagnvart tveimur börnum brotaþola. Einnig segir í kærunni að brotaþoli og ófætt barn hennar hafi orðið fyrir ofbeldi af hendi ákærða, sem börnin hefðu orðið vitni að. Í kærunni segir að skrifleg tilkynning hafi borist frá fæðingardeild Landspítalans hinn 16. júlí 2010. Áður eða hinn 30. júní 2010 hafi borist tilkynning símleiðis frá lækni meðgöngudeildar spítalans, en þangað hafi brotaþoli komið að kvöldi 29. júní ásamt móður sinni og dóttur eftir að hafa orðið fyrir ofbeldi af hálfu barnsföður síns. Hún hafi þá verið gengin tæpar 27 vikur með barn sitt. Í kærunni segir að í bréfi Guðnýjar Ægisdóttur, ljósmóður á fæðingardeild Landspítala, frá 1. júlí 2010, komi m.a. fram að ákærði hafi ráðist á brotaþola og hent henni fram og til baka með þeim afleiðingum að hún datt beint á kviðinn. Hún hafi verið með verk í hægri handlegg, baki og upp í höfuð og haft miklar áhyggjur af ófæddu barni sínu. Eftir skoðun hafi komið í ljós að legvatn var farið að leka, væntanlega eftir áverka á kvið, sem hún hafi hlotið við fallið á kviðinn og hafi hún því verið lögð inn á deildina. Börn brotaþola, þau C og B, hafi bæði orðið vitni að þessu, en C hafi verið í heimsókn hjá móður sinni. Í kærunni segir ennfremur að faðir barna brotaþola, E, hafi tilkynnt málið til barnaverndarnefndar [...] þar sem hann hafi óttast um B son sinn, sem búið hafi hjá móður sinni. B sé með [...] og þurfi mikinn stuðning og eftirfylgni í daglegu lífi. Þá segir í kærunni að grunur hafi verið um að drengurinn væri beittur tilfinningalegu ofbeldi og að framkoma ákærða gagnvart drengnum væri harðneskjuleg. Í meðferðarseðli fæðingardeildar, dags. 29. júní 2010, klukkan 22.53, er eftirfarandi lýsing: „A er gengin 26 vikur og 4 daga með sitt 3. barn. Hringdi á fg eftir að barnsfaðir hafði lagt á hana hendur eftir rifrildi. Var þá með stöðugan verk í kúlunni eftir að hann hafði hent henni til og lenti hún á kviðnum. Hún er ekki viss hvort hún er með samdrætti eða hvort henni sé svona brugðið og illt í maganum vegna þess. Við komu er kviður mjúkur og eymslalaus, hefur ekkert blætt frá vag eða lekið vökvi þaðan. Er greinilega aum í skrokknum, kveinkar sér við hreyfingu. Segist aum í hæ. handlegg baki og er með höfuðverk.“ Síðar í meðferðarseðlinum segir eftirfarandi: „Fer á wc og eru nærbuxurnar rennandi blautar, tala við deildarlækni sem gerir burknapróf sem er greinilega pós, sást ekki klín legvatn renna, ekki þegar hóstar. Fær stera, Inj. Benesol 12 mg. im. kl. 00 Fer á meðgöngudeild.“ Á meðal gagna málsins er vottorð Hildar Harðardóttur, yfirlæknis á meðgöngu- og fæðingadeild á kvenna- og barnasviði Landspítala við Hringbraut, dags. 28. febrúar 2011. Þar segir m.a.: „A lagðist inn á meðgöngudeild Kvennadeildar LSH þann 29.06.2010 vegna legvatnsleka í kjölfar heimilisofbeldis. A var þá gengin 26 vikur og 4 daga með sitt þriðja barn., en hún hafði samband við Kvennadeild eftir að barnsfaðir hafði lagt á hana hendur eftir rifrildi. Hún var þá með stöðugan verk í leginu eftir að hann hafði hent henni til og hún lenti á kviðnum, þ.e.a.s. á þunguðu leginu. Skömmu eftir komu á deild rennur tært legvatn og einnig eru samdrættir til staðar. Skoðun leiddi í ljós að hún var greinilega í andlegu uppnámi og leið illa í skrokknum, átti erfitt með hreyfingar. Skoðun daginn eftir komu sýndi mar á vinstri kinn og hægra kinnbeini, á hægra herðablaði var bólga og byrjandi mar ca 5x5 cm. Blátt og rautt mar var einnig til staðar og veruleg eymsli og bólga á hægri olnboga, einnig var bólgið hægra hné og blátt mar þar yfir. Þar sem legvatn er farið að renna er það upphaf fæðingar og því voru gerðar ráðstafanir ef barnið myndi fæðast á undan áætlun, gefin steralyf til að örva lungnaþroska og konan var hér í hvíld og fékk andlegan og líkamlegan stuðning. Atvikið var tilkynnt til Barnaverndarnefndar í [...] þar sem hún býr. Hún fékk viðtal við félagsráðgjafa og sálfræðing. A lá á Kvennadeild frá 29.06.-14.07. 2010 en legvatnslegi stöðvaðist á 5-6 dögum og útskrifaðist hún síðan þann 14.07.2010. Fyrirhugað að hún myndi þá dvelja hjá foreldrum sínum eftir útskrift.“ Í samantekt vottorðsins segir eftirfarandi: „Alvarlegir áverkar sem leiða til þess að legvatn fer að leka og verulegar líkur á fyrirburðafæðingu. Áverkarnir stefndu því ófæddu barni A í verulega hættu.“ Ákæruliður II. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu, dags. 5. október 2010, barst lögreglu tilkynning þann 19. september sama ár, klukkan 07:06, um að maður væri að ganga í skrokk á konu að [...] í [...]. Í skýrslunni kemur fram að tveir lögreglumenn hafi farið á vettvang og er þeir hafi komið þangað hafi fólk verið komið út úr íbúðum sínum og fram á stigaganginn. Þeim hafi verið vísað á íbúð brotaþola og ákærða. Jafnframt hafi nágrannarnir tekið fram að þeir væru orðnir þreyttir á ástandinu og einhver hefði sagt: „Lögreglan ætti að þekkja hann.“ Er þeir hafi komið inn í íbúðina hafi ákærði staðið í anddyrinu. Hafi hann verið greinilega ölvaður, en hann hafi bæði verið voteygður og rauðeygður og talað með drafandi röddu. Einnig hafi hann riðað nokkuð á fótum. Brotaþoli hafi gengið um fyrir innan með kornabarn í fanginu. Ákærði hafi gengið á milli lögreglumannanna og hennar og reynt að fá þá á eintal við sig inni í stofu. Í skýrslunni segir að blóðdropi hafi verið á hægri nasavæng ákærða, en aðra áverka hafi verið að sjá á honum. Ákærði hafi tjáð þeim að brotaþoli væri móðursjúk og gerði mikið úr öllu sem aflaga færi. Hann hefði verið á ættarmóti til morguns og drukkið svolítið áfengi. Þegar hann hefði komið heim hefði brotaþoli ausið yfir hann skömmum og ráðist á hann. Í skýrslunni segir að annar lögreglumannanna hafi haldið áfram að ræða við ákærða á meðan hinn ræddi við brotaþola. Brotaþoli hafi haft á orðið að nú væri allt búið á milli þeirra því ákærði hefði svikið það loforð að hann beitti hana ekki ofbeldi framar. Hún hafi tjáð lögreglu að ákærði hefði komið ölvaður heim um morguninn, en í stað þess að fara að sofa hefði hann tekið barnið upp og gengið af stað riðandi á fótunum og kjassandi barnið. Hún hefði orðið yfir sig hrædd um að hann, í ölvunarástandi sínu, skaðaði barnið, dytti með það í fanginu eða ræki það utan í. Hún hefði leitast við að fá hann til að afhenda sér barnið, en ákærði hefði þá ýtt henni frá sér. Ákærði hefði reiðst henni vegna þessa og athygli hans hefði þá farið af barninu. Hún hefði þá náð barninu af honum, en þá hefði ákærði orðið mjög reiður, tuskað hana til og m.a. hefðu þau dottið í sófa og hann ofan á. Brotaþoli tjáði lögreglu að hún hefði verið með barnið í fanginu allan tímann og hugsað um það eitt að það yrði ekki fyrir hnjaski hvernig sem ákærði léti. Það hefði tekist, en hún væri aum í öllum skrokknum eftir átökin, enda hefði barnið verið tekið með keisaraskurði nokkrum dögum fyrr. Í skýrslunni segir að brotaþoli hafi farið með nýfætt barn sitt til vinkonu sinnar skammt frá, en ákærði hafi samþykkt að fara að sofa og nota síðan daginn til að flytja sig og sitt hafurtask úr íbúðinni. Á meðal gagna málsins er læknisvottorð Ólafs Ragnars Ingimarssonar, sérfræðings á slysa- og bráðasviði Landspítala, Fossvogi, dags. 11. október 2010. Þar segir m.a. eftirfarandi: „Þessi kona kom á slysadeild þann 20.09.2010 kl. 11.46 eftir heimilisofbeldi sem skráð er hafa gerst 19.09.2010 kl. 20.00. Sagt að þetta sé heimilisofbeldi á [...] í [...]. Sagt að sambýlismaður hafi komið heim ölvaður og hann hafi farið inn í svefnherbergi og tekið upp nýfætt barn þeirra 5 daga gamalt. A mun ekki hafa kært sig um að hann væri að halda á barninu undir áhrifum áfengis þar sem hann var valtur á fótum. Æstist sambýlismaðurinn að sögn við það og byrjaði að ýta henni endurtekið upp að vegg og ýtti bæði á brjóstkassa og axlarsvæði. Gerðist þetta mjög hratt en hún ekki eftir því nákvæmlega hvað gerðist að sögn. Var með barnið í fanginu meðan á þessu stóð. Einnig var henni ýtt upp að glerskáp og brotnaði glerið yfir hana. Hún datt í sófann og byrjaði hann þá að ýta henni niður með hendur á miðju baki. Hún öskraði á hjálp og reyndi að berjast á móti með spörkum og stympingum.“ Um skoðun á brotaþola segir eftirfarandi í vottorðinu: „Við komu á slysadeild þá segist hún vera aum alls staðar í líkamanum en ekki eymsli á einhverjum ákveðnum stað að sögn. Lífsmörk eru eðlileg við komu, þ.e. blóðþrýstingur, púls og mettun á fingri. Hún er áttuð á stað og stund. Hjarta- og lungnahlustun eðlileg, kviður mjúkur og ekki fyrirferð við þreifingu. Við skoðun á vi. framhandlegg þá sést mar lófamegin á framhandleggnum ca 5 x 3 cm með aðeins miðlægum roða. Einnig sést mar í olnbogabót litlafingurs megin ca 2 cm. Ekki mikil eymsli við þreifingu. Hreyfigeta er sögð eðlileg í hendinni og taugaskoðun perifert eðlileg. Á hæ. hendi sést á miðjum framhandlegg mar og roði og einnig á hendinni sjálfri. Dorsalt sést mar yfir MC-III-V (handarbaksbein). Einnig mar á vi. upphandlegg 2 x 1 cm og á vi. öxl er 4 cm skráma að sögn.“ Í samantekt vottorðsins segir að áverkarnir séu fremur mildir og ekki lífshættulegir. Mánudaginn 27. september 2010 gaf brotaþoli skýrslu í málinu vegna atvika hinn 29. júní og 19. september 2010. Kvaðst hún ekki vilja kæra ákærða fyrir fyrra atvikið frá 29. júní þar sem hún myndi það ekki nógu vel, en kvaðst vísa til kæru barnaverndarnefndar. Hún kvaðst hins vegar kæra ákærða fyrir atlöguna að henni og barninu hinn 19. september og kvaðst áskilja sér rétt til að leggja fram bótakröfu á síðari stigum málsins. Hinn 20. desember 2010 lagði brotaþoli fram skriflega kæru, dags. 3. sama mánaðar, á hendur ákærða fyrir ofbeldi gagnvart henni og eldri börnum sínum tveimur hinn 29. júní 2010 á heimili sínu að [...] og vísaði til framburðar síns í skýrslu hinn 27. september 2010. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu, dags. 8. febrúar 2011, ræddi lögreglumaður við brotaþola og kynnti henni að ákærði hefði lagt fram gagnkæru á hendur henni við yfirheyrslu hjá lögreglu hinn 2. febrúar 2011. Hafi ákærði viljað meina að brotaþoli hefði ráðist á hann að fyrra bragði inni í svefnherbergi á heimili þeirra að [...] í [...] hinn 29. júní 2010 og slegið hann ítrekað í andlitið. Þá hefði ákærði sagt að brotaþoli hefði ráðist á hann að fyrra bragði þegar hann hefði komið heim eftir að hafa verið að skemmta sér hinn 19. september 2010. Brotaþoli hefði slegið hann og klórað hann í andlitið með þeim afleiðingum að hann hefði fengið blóðnasir og klórfar við vinstra munnvik, sem hann bæri enn merki eftir. Brotaþoli kvaðst ekkert hafa að fela og kvaðst lýsa sig saklausa af þessum ásökunum ákærða og vísaði til skýrslu sinnar í málinu. Á meðal gagna málsins eru ljósmyndir teknar á vettvangi í íbúð að [...] í [...] og er myndamappa lögreglu dags. 7. október 2010. Þá er á meðal gagna málsins bréf Ágústínu Ingvarsdóttur, sálfræðings til Ingibjargar Bjarnardóttur lögmanns, dags. 28. september 2010. Þar staðfestir sálfræðingurinn að ákærði hafi sótt til hennar hjónabandsráðgjöf í þrjú skipti og sé nú í áframhaldandi samtalsmeðferð eftir skilnað við brotaþola. Í þau skipti er bæði ákærði og brotaþoli hafi komið til hennar hafi þau bæði staðfest að ekki hafi verið greint rétt frá atviki í sumar, sem barnaverndarnefnd hafi fengið til meðferðar. Hafi brotaþoli viðurkennt að hafa skreytt málið full vel og sagt ákærða hafa beitt sig ofbeldi, en hún hafi staðfest við hana að það hafi ekki verið rétt. Nú sé komið annað mál, sem hljómi mjög líkt, þar sem hún endurtaki þessa sögu. Þá hafi komið fram á fundum að brotaþoli sé verulega þunglynd og alvarlega kvíðin og að ákærði stríði við mikinn kvíða. Svona tilfinningalegt ástand geri að fólk sé bæði viðkvæmt, mikli hlutina fyrir sér, eigi erfitt með að takast á við einföldustu verkefni og eigi auðvelt með að ýkja. Loks er á meðal gagna málsins vottorð Ólu Bjarkar Eggertsdóttur sálfræðings, dags. 4. október 2011 og staðfesting Körlu Daggar Karlsdóttur starfskonu Kvennaathvarfsins, dags. 29. nóvember 2011. Í vottorði Ólu Bjarkar Eggertsdóttur sálfræðings kemur fram að hún hafi verið með brotaþola í viðtalsmeðferð á stofu, m.a. vegna ofbeldis sem hún hafi tvívegis orðið fyrir af hendi barnsföður hennar. Í vottorðinu segir að hinn 20. júlí 2010 hafi brotaþoli komið til hennar í viðtal, en þá hafði hún legið inni á spítala eftir að ákærði réðist á hana. Í vottorðinu segir að hún hafi einnig hringt í sálfræðinginn af spítalanum til að segja henni frá stöðu mála. Hafi hún verið í miklu uppnámi, bæði í símtalinu og í viðtalinu á stofunni. Hafi hún ekki skilið hvernig ákærði gat gert henni þetta. Jafnframt hafi brotaþoli tjáð henni að ákærði reyndi allt til að fá hana til að fyrirgefa sér. Hún hafi þó ekki þorað að fara heim til sín þegar hún útskrifaðist af spítalanum og fengið að vera inni á foreldrum sínum. Ákærði hafi haldið áfram að hringja í hana og á endanum hafi hún látið undan honum að vera viðstaddur fæðinguna. Í vottorðinu segir síðan að í viðtali 14. október 2010 hafi brotaþoli greint henni frá því að ákærði hefði ráðist á hana í annað sinn hinn 19. september 2010. Í vottorðinu segir að eftir þessa árás hafi verið eins og brotaþoli hefði fengið endanlega nóg og ekki verið lengur í vafa um að ákærði væri hættulegur maður. Hún hafi grátið mikið í viðtölum, fundið fyrir miklu óöryggi og virst óttast að ákærði gerði henni aftur mein. Fljótlega hafi farið að bera á depurðareinkennum hjá brotaþola og hafi hún sofið illa, nærst illa og verið mjög framtakslítil. Brotaþoli hafi verið mjög ráðvillt á þessum tíma og í raun í hálfgerðu áfalli sem gerði það að verkum að hún hafi þurft aðstoð í fyrstu við að mynda eðlileg geðtengsl við dóttur sína. Tilfinningar hennar í garð ákærða hafi haft truflandi áhrif á tilfinningar sem hún bar til dóttur sinnar. Í vottorðinu segir að í byrjun nóvember 2010 hefðu depurðareinkennin aukist hjá brotaþola og hún mælst með alvarleg þunglyndiseinkenni. Einnig hafi hún verið því kvíðin hvað tæki við hjá sér. Hafi hún átt erfitt með að koma sér út úr húsi og verið mikið ein heima með barnið. Hafi brotaþoli farið á þunglyndislyf og smám saman farið að líða aðeins betur. Í lok vottorðsins segir að það andlega og líkamlega ofbeldi sem brotaþoli hafi orðið fyrir af hendi ákærða hafi komið í veg fyrir að brotaþoli nyti meðgöngunnar og fyrstu mánaðanna eftir fæðingu barnsins. Hún hafi verið hrædd, kvíðin, reið, döpur og lengi vel í hálfgerðu áfalli yfir því hvað gerst hafði. Hvort ofbeldið muni hafi varanleg áhrif á brotaþola sé erfitt að skera úr um, enda sé það mjög einstaklingsbundið hvort og þá hversu vel fólk nái sér eftir áföll af ýmsu tagi. Í vottorði kvennaathvarfsins er staðfest að brotaþoli hafi leitað þangað árið 2010. Hún hafi fengið viðtal á meðgöngudeild Landspítalans 8. júlí 2010 og síðan komið í þrjú viðtöl í kvennaathvarfinu í framhaldi af því á tímabilinu 19. til 28. september 2010. Ákæra, útgefin 16. ágúst 2011, 2. ákæruliður. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu, dags. 8. júní 2011, barst lögreglumönnum, sem voru við reglubundið eftirlit, tilkynning frá fjarskiptamiðstöð lögreglu um að hugsanlega væri ölvaður ökumaður að aka niður Laugaveg á bifreiðinni [...] af gerðinni Mercedes Benz. Stuttu síðar hafi komið önnur tilkynning um að bifreiðinni væri ekið niður Austurstræti. Þegar lögreglumenn hafi verið að aka Tryggvagötu til vesturs hafi þeir séð að umræddri bifreið hafði verið lagt í bílastæði við Tryggvagötu á móts við Bæjarins bestu. Í ökumannssæti bifreiðarinnar hafi setið maður, sem hafi kynnt sig sem X og framvísað persónuskilríkjum því til staðfestingar. Fyrir utan bifreiðina hafi einnig verið stúlka, sem hafi kynnt sig sem F. Aðspurður hafi ákærði ekki sagst hafa ekið bifreiðinni, en hann hafi ekki getað gefið upp nafn ökumanns. Hann hafi heldur ekki vitað hvar kveikjuláslyklar bifreiðarinnar voru. Síðar hafi komið í ljós að F var með kveikjuláslyklana meðferðis og hafi hún afhent þá lögreglu. Þegar F hafi verið spurð að því hver hefði verið ökumaður hafi hún tjáð lögreglu að hún hefði ekið bifreiðinni. Síðar hafi hún dregið það til baka og gefið í skyn að ákærði hefði ekið bifreiðinni. Á þessum tímapunkti hafi lögreglumenn fengið upplýsingar frá fjarskiptamiðstöð um að vitni gætu staðfest að ákærði hefði ekið bifreiðinni niður Laugaveg. Ákærði hefði því verið færður í lögreglubifreiðina til viðræðna. Í viðræðum við ákærða hafi lögreglumenn fundið áfengislykt frá vitum hans og hafi ákærði viðurkennt að vera undir áhrifum áfengis. Hafi ákærði verið sjáanlega í annarlegu ástandi, óstöðugur og illa viðræðuhæfur sökum áberandi ölvunar. Í skýrslunni segir að ákærða hafi verið kynnt að hann væri grunaður um ölvun við akstur og kynnt réttarstaða grunaðs manns. Hafi ákærði verið handtekinn klukkan 17:40. Á leið á lögreglustöðu hafi ákærði viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni [...] niður Laugaveg og að bifreiðastæðinu við Bæjarins bestu. Á lögreglustöð hafi ákærði látið í té þvag til skimunar fíkniefna klukkan 17:50 og hafi það sýnt svörun við kókaíni. Hafi ákærði þá viðurkennt neyslu sína á því efni. Klukkan 18:15 hafi hjúkrunarfræðingur komið á stöðina og tekið blóðsýni úr ákærða til rannsóknar og klukkan 19:15 hafi seinna blóðsýnið verið tekið. Í skýrslunni segir að haft hafi verið símasamband við tvö vitni, þau G og H. Þau hafi bæði borið um það hafa séð ákærða aka niður Laugaveginn og að sögn G hafi bifreiðinni verið ekið niður Bankastræti og síðar hafi hann séð að henni hafði verið lagt í bifreiðastæði við Bæjarins bestu. Þar hafi hann séð þegar lögreglan hafði afskipti af ökumanni bifreiðarinnar. Þau hafi bæði borið um það að ökumaðurinn hefði orðið æstur þegar flautað hefði verið á hann á Laugaveginum, hann rokið út úr bifreið sinni, gengið að bifreið H og verið þar með ógnandi tilburði. Því næst hefði hann farið aftur upp í bifreið sína og ekið á brott. Samkvæmt vottorði Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði mældust 2,54‰ alkóhóls í þvagi ákærða, 1,79‰ alkóhóls í fyrra blóðsýninu og 1,62‰ í seinna blóðssýninu. Samkvæmt matsgerð sömu rannsóknastofu, dags. 1. júlí 2011, mældist magn kókaíns í blóði mældist 20 ng/ml, en einnig fannst kókaín í þvagi ákærða. Ákæra, útgefin 14. desember 2011. Um málsatvik er vísað til ákæru, en ákærði hefur játað sakargiftir að því er þessa ákæru varðar. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum og hjá lögreglu eftir því sem þurfa þykir að því er varðar málsatvik í ákæru, útgefinni 28. júní 2011: Ákærði var fyrst spurður út í atvik, sem samkvæmt gögnum málsins áttu sér stað 29. júní 2010, sbr. I. kafla ákæru, útgefinnar 28. júní 2011. Ákærði neitaði sök. Hann sagði að umræddan dag hefði hann verið á leið heim úr vinnu þegar brotaþoli hefði haft samband og hún verið pirruð því hann hefði ekki verið kominn heim úr vinnu. Hefði brotaþoli verið á leið heim til foreldra sinna í mat og ætlað að taka eldri dóttur hans með, en hún hefði dvalið hjá þeim á þessum tíma í sumarfríi. Hann sagði að eina ágreiningsefnið á milli hans og brotaþola hefði verið það að honum hefði ekki fundist brotaþoli sinna dætrum hans nægjanlega á meðan þær voru í umgengni hjá þeim. Sagðist ákærði því hafa farið beint heim til foreldra brotaþola, sótt dóttur sína og farið með hana heim, þ.e. á sameiginlegt heimili þeirra brotaþola. Sagðist ákærði síðan hafa ákveðið að fara á hótel í eina til tvær nætur því hann hefði verið ósáttur við brotaþola. Sagðist ákærði ekki muna eftir því hvort hann tilkynnti brotaþola það í síma að hann væri að fara út eða þegar brotaþoli kom heim, en þegar hún kom heim hefði hann staðið í svefnherberginu og verið að pakka niður. Hefði brotaþoli þá brjálast, ráðist á hann og slegið hann ítrekað í höfuðið og skrokkinn að viðstaddri fimm ára gamalli dóttur hans, sem hefði farið að hágráta. Hann sagði að brotaþoli hefði verið mjög ósátt við það að hann væri að fara. Sagðist hann hafa ýtt brotaþola út úr herberginu og skellt hurðinni. Hann sagði aðspurður að brotaþoli hefði ekki dottið við það að hann ýtti henni út úr herberginu. Sagðist hann síðan hafa haldið við hurðina í smá stund því brotaþoli hefði hamast á henni, en síðan snúið sér að dóttur sinn, sem hefði verið sturluð af hræðslu, og þá hefði hann sleppt hurðinni. Við það hefði brotaþoli runnið á gólfinu og komist inn í herbergið. Hann sagði að börn brotaþola hefðu verið í næsta herbergi og heyrt hvað gekk á, en hann sagðist ekki vita hvað þau sáu af því sem gerðist. Lætin og öskrin hefðu síðan færst fram og hefði atburðarásin snúist um það eitt að koma honum og dóttur hans út úr íbúðinni, en þau hefðu ekki fengið tækifæri til að pakka niður. Allt hefði þetta gerst mjög hratt og hefði atburðarásin síðan færst fram í eldhús þar sem hann hefði slegið brotaþola einu sinni, þ.e. gefið henni kinnhest, ekki með átaki, en eingöngu til að róa hlutina. Í framhaldi af því hefðu hann og dóttir hans náð að koma sér út og rétt svo náð að koma sér í skó. Ákærði sagði að dóttir sín hefði verið sturluð af hræðslu, enda væri hún viðkvæm, og hefði hann hugsað um það eitt að gæta hagsmuna hennar og koma í veg fyrir að hún þyrfti að upplifa þetta. Ákærði sagðist því næst hafa farið á hótel og fengið þar herbergi, en sagðist síðan hafa skilað því aftur því í símtölum hans og brotaþola hefði verið tekin ákvörðun um að hann kæmi aftur heim. Þegar hann hefði komið heim hefði brotaþoli enn verið hjá foreldrum sínum og síðar um kvöldið hefði móðir hans hringt og tjáð honum að brotaþoli væri farin á sjúkrahús því hún hefði misst svolítið legvatn. Sagðist ákærði vita að það hefði gerst vegna æsingsins í brotaþola, en hún hefði verið sturluð. Sagðist ákærði vita að brotaþoli hefði verið undir eftirliti þar sem hún hefði átt fatlaðan dreng fyrir. Ákærði sagðist síðan hafa heimsótt brotaþola á sjúkrahúsið og sagðist hann ekki hafa skilið af hverju fólk horfði svona einkennilega á hann. Sagðist ákærði margoft hafa heimsótt brotaþola á sjúkrahúsið, enda hefði hann ekki vitað hvað brotaþoli var búin að segja fólki eða hvað var í gangi. Aðspurður sagði ákærði að ekki væri rétt að hann hefði hrint brotaþola. Hann sagði að rétt væri að brotaþoli hefði hrasað og fallið fram fyrir sig en það hefði gerst vegna þess að hann sleppti hurðinni til að sinna dóttur sinni. Hann sagði að brotaþoli hefði runnið á gólfinu, en ekki fengið högg á sig, enda væru aðeins um 30-40 sm frá hurðinni og að rúminu. Þá sagði hann að upp við rúmið hefði staðið svartur ruslapoki. Hann sagðist ekki muna eftir að hafa séð brotaþola detta í gólfið þarna, en sagðist þó ekki vilja útiloka það þar sem langt væri um liðið. Allt hefði þetta gerst mjög hratt og sagðist hann ekki minnast þess að hafa séð brotaþola detta á kviðinn. Sagðist hann vera þess fullviss að brotaþoli hefði misst legvatnið af æsingnum einum saman, enda hefði brotaþoli verið sturluð. Þá sagði hann að ekki væri rétt að hann hefði slegið brotaþola nokkrum sinnum í eldhúsinu. Aðspurður kvaðst hann ekki geta skýrt þá áverka sem brotaþola var með samkvæmt ákæru og sagðist vita það eitt að þeir væru ekki af sínum völdum. Ákærði sagði að brotaþoli hefði verið upphaflegi gerandinn í málinu. Hann kvaðst aðspurður ekki muna hvaða áverka hann hlaut af völdum árásar brotaþola. Ákærði var því næst spurður út í atvik, sem samkvæmt gögnum málsins áttu sér stað 19. september 2010, sbr. II. kafla ákæru, útgefinnar 28. júní 2011. Ákærði sagði að brotaþoli hefði sagt miklar lygasögur vegna þessa máls og ekkert gert til að leiðrétta þær. Sagðist hann hafa vitað til þess að vinkona brotaþola hefði verið búin að stilla henni upp við vegg, þ.e. að hún yrði að velja á milli vinskaparins við hana eða sambandsins við ákærða. Sagðist ákærði hafa fundið að þetta lá í loftinu. Ákærði sagðist hafa farið á ættarmót umrætt kvöld og komið heim mjög seint eða undir morgun. Sagðist ákærði hafa verið undir áhrifum áfengis. Hann sagðist hafa farið inn í herbergi og tekið upp barnið sitt til að skoða það. Brotaþoli hefði verið eitthvað ósátt við það og hefði hún rifið af honum barnið með látum. Ákærði sagði að atburðarásin væri ekki mjög skýr, en hann sagðist ekki hafa viljað afhenda barnið alveg strax og hefði brotaþoli þá orðið brjáluð, ráðist á hann og rifið af honum barnið. Þetta hefði allt gerst mjög hratt og tekið aðeins nokkrar sekúndur. Brotaþoli hefði ráðist á hann með sömu stælum og í fyrra skiptið og sagðist ákærði hafa tekið í axlirnar á henni og ýtt henni frá sér í áttina að sófanum og síðan hefði hann ýtt henni í stólinn. Við þetta hefði hann rekist aðeins í glerskáp í stofunni, en í honum hefði verið mjög þunnt gler og fínir póstar og því hefði ekki þurft mikið högg til að brjóta glerið. Sagðist ákærði hafa brotið glerið óvart með öðrum hnúanum og skorist við það á hnúanum. Sagðist hann einnig gera ráð fyrir að brotaþoli hefði rispast eitthvað við þetta, en hann sagðist ekki vita hvort brotaþoli rakst einnig utan í skápinn. Sagðist ákærði aðeins hafa haldið brotaþola frá sér því hún hefði verið að berja hann. Aðspurður sagðist hann minna að brotaþoli hefði haldið á barninu á meðan á þessu stóð. Í því hefði lögreglan komið. Sagðist ákærði ekki muna hvort nágranni þeirra kom á undan lögreglunni, en hann sagðist halda að nágranninn hefði hringt á lögregluna. Allt hefði þetta gerst mjög hratt. Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna mjög ljóst eftir þessu þar sem langt væri um liðið síðan þetta gerðist. Ákærði sagði að ekki væri rétt hjá brotaþola að hann hefði ráðist á brotaþola og hrint henni þannig að hún hefði fallið á glerskápinn. Sagðist hann að þetta stæðist ekki. Aðspurður um áverka brotaþola sagði ákærði að hann gæti ekki skýrt þá, en hann sagðist aðeins vita hvað hann gerði og hverju hann olli. Ákærði sagðist hafa fengið blóðnasir vegna högga brotaþola og ör frá munni og út á kinn þar sem brotaþoli hefði klórað hann. Ákærði sagði að glerskápurinn hefði verið í stofunni við ganginn. Sagðist ákærði hafa ýtt brotaþola frá ganginum, framhjá glerskápnum, sem hann hefði rekist utan í, og að stólnum, sem hefði verið í stofunni. Hann sagði að í skápnum hefðu verið margir fínir póstar og hefði aðeins ein rúðan í skápnum brotnað. Ákærða var bent á að hjá lögreglu hefði hann sagt að hann hefði rekið olnbogann í skápinn. Sagði ákærði þá að hann hefði verið sár á hnúunum og því hefði hnúinn rekist í skápinn. Einnig var ákærða bent að í lögregluskýrslu kæmi fram að ákærði hefði ekki verið með neinn áverka og aðeins verið með einn blóðdropa á hægri nasavæng. Sagði ákærði þá að andlit hans hefði allt verið í blóði og annað hvort fengi maður blóðnasir eða ekki. Ákærði sagði að lögreglan hefði strax tekið afstöðu í þessu máli, þ.e. með brotaþola. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 30. september 2010 vegna atvika þeirra, sem greinir í ákæru, útgefinni 28. júní 2011. Er hún í megindráttum í samræmi við framburð ákærða hér fyrir dómi, þ.e. hann bar þar um að brotaþoli hefði í báðum tilvikum ráðist á hann og að hann hefði aðeins varist árás hennar. Þó viðurkenndi ákærði að hafa slegið brotaþoli einu sinni utan undir 29. júní 2010. Brotaþoli, A, sagði að þriðjudaginn 29. júní 2010 hefði þeim ákærða verið boðið í mat heim til foreldra hennar. Ákærði hefði enn verið við vinnu og því hefði hún farið á undan honum til foreldra sinna með krakkana og þar með talda dóttur ákærða. Hefði ákærða mislíkað þetta og komið stormandi og frekar reiður inn til foreldra hennar og tekið dóttur sína og farið heim. Nokkru síðar hefði hún einnig farið heim með börnin sín og ætlað að athuga hvað gengi á. Hefði ákærði þá verið inni í herbergi og að pakka. Sagðist hún hafa reynt að fara inn í herbergið til að ræða við ákærða en hann hefði alls ekki viljað hleypa henni inn. Þau hefðu síðan togast eitthvað á um hurðina, þ.e. hún hefði reynt að komast inn, en ákærði hefði varnað henni inngöngu. Einnig hefðu þau byrjað að öskra og æpa hvort á annað. Hún sagði að ákærði hefði varnað henni inngöngu, bæði með því að halda við hurðina og með því að ýta við henni með höndunum. Ákærði hefði síðan komið fram og ýtt við henni með þeim afleiðingum að hún datt aftur fyrir sig utan í vegginn á móti, en fyrir framan herbergið væri mjór gangur, en síðan hefði hún dottið í gólfið og lent beint á maganum. Sagðist hún þá hafa byrjað að finna fyrir verkjum. Hún sagði að því næst hefði ákærði tekið dóttur sína og farið, en sjálf hefði hún hlaupið yfir til foreldra sinna með krakkana. Þar hefði hún farið að finna fyrir svo miklum verkjum að þau hefðu hringt niður á Landspítala og hefði henni verið sagt að koma strax. Brotaþoli var spurð að því hvort einhver frekari átök hefðu átt sér stað þarna, en hún kvaðst ekki þora að fara með það. Hún sagði að þetta hefði allt gerst mjög hratt. Henni var þá bent á að hjá lögreglu hefði hún greint frá því að ákærði hefði slegið hana nokkrum sinnum í andlitið, en vitnið kvaðst ekki minnast þess nú. Hún sagði að reyndar hefðu þau farið inn í eldhús og þar hefðu þau farið að rífast og þar gæti það hafa gerst. Hún sagði að þar hefði ákærði rifið í hana og hrist hana til. Sagðist hún hafa verið mjög hrædd því hún hefði verið barnshafandi. Sagðist hún ekki muna eftir því nú að ákærði hefði slegið hana í andlitið á þessum tímapunkti. Aðspurð sagðist hún ekki hafa orðið reið þegar hún kom að ákærða að pakka niður, heldur hefði hún frekar orðið hissa því lítil ástæða hefði verið fyrir þessum viðbrögðum ákærða, þ.e. það eitt að hún skyldi ekki hafa beðið eftir ákærða heldur farið á undan honum með krakkana heim til foreldra sinna. Hún sagði að sig minnti að ákærði hefði talað um að fara á hótel. Aðspurð sagðist hún ekki hafa ráðist á ákærða, heldur hefði hún aðeins viljað ræða við hann. Sagðist hún ekki hafa viljað að ákærði færi frá henni á þennan hátt. Brotaþoli bar um þessi atvik á svipaðan hátt hjá lögreglu 27. september 2010. Þar lýsti brotaþoli því að hún hefði reynt að komast inn í herbergið til ákærða, en hann hafði alltaf reynt að ýta henni í burtu. Hún sagði að sig minnti að í eitt skiptið hefði hann ýtt það harkalega við henni að hún hefði dottið á vegginn á móti og niður á gólf. Hún sagðist þó ekki muna þetta skýrt og ekki muna alveg hvernig hún datt. Sagðist hún hafa verið í miklu uppnámi þegar hún kom upp á sjúkrahús og skýrði frá því hvað gerst hefði. Sagðist hún ekki vita hvort hún væri búin að loka á þetta og sagðist hún því ekki muna glöggt hvernig þetta gerðist. Hún sagðist hafa verið með áverka þegar hún kom á sjúkrahúsið og sagðist nánast hafa sofið sleitulaust fyrstu þrjá dagana eftir að hún var lögð þar inn. Aðspurð um atvik hinn 19. september 2010 sagði brotaþoli fyrir dómi að hún hefði verið heima með nýfædda dóttur þeirra ákærða og nýkomin úr keisaraskurði. Hún sagði að ákærði hefði farið eitthvað út og komið mjög seint heim um morguninn. Sagðist hún hafa orðið svolítið sár yfir því hversu seint ákærði kom heim þar sem hún hefði átt erfitt með að sinna barninu vegna keisaraskurðarins. Hún sagði að ákærði hefði verið ölvaður þegar hann kom heim og sagðist hún hafa ákveðið að segja ekki neitt við hann. Ákærði hefði þá farið inn í herbergi til barnsins, sem hefði verið sofandi, og byrjað að kyssa það og knúsa þrátt fyrir að hann væri blindfullur. Sagðist hún hafa beðið ákærða að vera ekki að þessu og fara bara að sofa. Sagðist hún þó hafa reynt að vera eins róleg eins og hún gat til að æsa ákærða ekki upp. Sagðist hún síðan hafa farið fram og haldið að ákærði væri að fara að leggja sig, en þá hefði ákærði komið fram með barnið í fanginu og sagðist hún hafa verið hrædd um að ákærði myndi detta með barnið því hann hefði verið það drukkinn. Sagðist hún hafa reynt að vera eins róleg og hún gat og beðið ákærða um að rétta sér barnið, en hann hefði ekki viljað það. Henni hefði þó tekist að taka barnið af ákærða, en það hefði verið vafið inni í sæng. Ákærði hefði þá orðið alveg brjálaður. Sagðist brotaþola hafa reynt að vefja barnið eins fast og hún gat inn í sængina og halda því upp að bringunni á sér þegar ákærði hefði byrjað að kasta henni til og frá, þ.e. ýta við henni, en við það hefði hún dottið utan í veggi. Hún hefði reynt að komast undan ákærða, en hann hefði elt hana út um allt, en hún sagðist varla hafa getað gengið vegna keisaraskurðarins. Hún sagði að allan tímann hefði hún verið með barnið í fanginu vafið inni í sæng. Sagðist hún aldrei hafa orðið eins hrædd á ævinni. Ákærði hefði ætlað að taka barnið og sagt henni að koma með það, hann ætlaði að fá barnið. Hún hefði sagt honum að hann hefði ekkert með barnið að gera. Hún sagði að ákærði hefði elt hana út á svalir og síðan hent henni í sófann og sagðist hún hálfpartinn hafa dottið ofan á barnið, en þó sett olnbogann fyrir. Ákærði hefði þá ýtt ofan á hana. Sagðist hún síðan hafa snúið sér við og reynt að sparka í ákærða því ákærði hefði verið að reyna að ná barninu af henni, en hún sagðist hafa gert allt til að koma í veg fyrir það. Sagðist hún hafa reynt að fara rólega að ákærða og reynt að ná til hans, en allt hefði komið fyrir ekki. Þau hefðu síðan staðið upp og hefði ákærði þá ýtt henni upp að glerskáp í stofunni og hefði glerið brotnað og farið yfir hana og barnið. Hún sagðist halda að höfuðið á henni hefði skollið í skápinn þannig að glerið í annarri skápshurðinni brotnaði. Sagðist hún hafa öskrað eins hátt og hún gat í þeirri von að einhver kæmi henni til aðstoðar. Áður hefði hún verið búin að reyna að hringja á lögregluna, en ákærði hefði náð af henni símanum. Hún sagði að nágrannarnir hefði síðan komið og bankað og lögreglan skömmu síðar. Hún sagðist ekki vita hver hringdi á lögregluna, en sagðist hafa heyrt að íbúarnir í næsta stigagangi hefðu heyrt í henni öskrin. Aðspurð sagðist hún ekki hafa ráðist á ákærða á meðan hann hélt á barninu. Hún sagðist hins vegar hafa náð barninu af ákærða, en það hefði ekki gerst með neinum látum. Hún sagðist ekki muna eftir að hafa slegið ákærða eða klórað hann og kvaðst heldur ekki muna eftir því að ákærði fengi blóðnasir eða einhverja aðra áverka. Hún kvaðst viðurkenna að hafa verið mjög æst þegar ákærði reyndi að ná barninu af henni og sagðist hafa gert allt til að koma í veg fyrir það. Brotaþoli sagði að ákærði hefði beitt hana mikilli andlegri kúgun á meðan á sambandi þeirra stóð. Hún sagði að eftir þetta hefði henni liðið mjög illa yfir því hvernig þetta endaði og að hún stæði ein uppi með barnið. Sagðist hún hafa slitið sambandi þeirra ákærða í kjölfar atviksins 19. september 2010 og búið hjá vinkonu sinnar, en farið í viðtöl í kvennaathvarfinu. Einnig hefði hún gengið til sálfræðings. Þá sagðist hún eiga góða að, bæði fjölskyldu og vini, sem hefðu hjálpað henni í gegnum þetta. Hún sagði að henni liði aðeins betur í dag, en þessi reynsla væri eitthvað sem ekki gleymdist. Hún sagðist enn vera mjög hrædd við ákærða og sagðist hún ekki hafa rætt við hann frá því að atvik málsins áttu sér stað 19. september 2010. Þá sagði hún að ákærði hefði ekki haft samband og ekki enn séð barnið sitt, sem væri orðið 15 mánaða gamalt. Skýrsla brotaþola hjá lögreglu um atvik málsins hinn 19. september 2010 er í samræmi við skýrslu hennar hér fyrir dómi. Þóra Guðný Ægisdóttir ljósmóðir sagðist hafa verið við vinnu á kvöldvakt á fæðingardeild Landspítala umrætt kvöld þegar móðir brotaþola hefði hringt og tjáð sér að dóttir hennar, barnshafandi, væri hjá henni og það hefði orðið smá óhapp. Sagðist hún síðan hafa rætt við brotaþola og hefði hún tjáð sér að sambýlismaður hennar hefði í kjölfar rifrildis hent henni til og að hún hefði lent beint á kúlunni. Þá hefði brotaþoli sagt henni að henni liði illa og væri með verki. Sagðist hún hafa sagt brotaþola að koma strax. Brotaþoli hefði síðan komið á deildina í fylgd móður sinnar og dóttur og sagðist hún hafa gert á brotaþola fyrstu skoðun og metið stöðuna. Ekki hefði farið fram kvenskoðun á þessu stigi málsins. Allt hefði litið vel út hvað fóstrið varðaði. Hún sagði að brotaþola hefði hins vegar liði mjög illa andlega og þá hefði hún kveinkað sér vegna eymsla við hreyfingu, t.d. þegar hún hefði lagst upp á bekkinn. Einnig hefði hún talað um verki í baki og handlegg og að hún væri með höfuðverk. Hún sagði að brotaþoli hefði sjálf viljað fara heim til að vera með börnunum sínum. Brotaþoli hefði síðan farið á salernið og þá hefði komið í ljós að nærbuxurnar hennar voru rennandi blautar og hefði þá verið gert á henni ákveðið próf, sem leitt hefði í ljós að legvatn var farið að leka frá brotaþola. Brotaþoli hefði þá verð kyrrsett á sjúkrahúsinu. Hún sagði að við högg og áverka væri aukin áhætta á því að belgurinn rofnaði og legvatn færi að renna. Hún sagði að legvatn gæti einnig farið að leka vegna undirliggjandi sýkingar, en sagði að ekki væri líklegt að legvatn færi að leka vegna uppnáms eða kvíða og streitu. Hún sagði að koma þyrfti högg á kviðinn til belgurinn rofnaði og vatn færi að leka. Aðspurð sagðist hún ekki geta útilokað það að rof hefði getað komið á belginn við það að brotaþoli réðist að ákærði og einhver átök átt sér stað á milli þeirra. Vitnið staðfesti vottorð á skjölum merktum I, 2-5 og I, 2-6. Hildur Harðardóttir, yfirlæknir kvenna- og barnasviðs Landspítala, sagðist hafa skoðað brotaþola nokkrum dögum eftir innlögn. Hún sagði að brotaþoli hefði verið með áverka á kjálkabeini og mar á öxl og fleiri stöðum. Hún sagði að alvarlegast væri að legvatnið hefði verið farið að renna, sem yfirleitt væri merki um upphaf fæðingar. Hætta hefði verið á því að brotaþoli fæddi fyrirbura, en hún hefði aðeins verið gengin 26 og hálfa viku með barn sitt þegar þetta var. Hún staðfesti að áverkarnir hefðu stefnt lífi ófædda barnsins í mikla hættu. Hún sagði að brotaþoli hefði kvartað mest um verki í kúlunni, eins og hún orðaði það, þ.e. í leginu og virðist það hafa orsakað það að vatnið fór að renna. Hún sagði legvatn gæti komið í einni gusu eða lekið smám saman, en misjafnt væri með hvaða hætti það gerðist. Vitnið staðfesti vottorð sitt, dags. 28. febrúar 2011. Aðspurð sagði hún að eitthvað meira þyrfti til en æsing og áreynslu til að rof kæmi á belginn, t.d. inngrip, svo sem legvatnsástungu eða högg. Hún sagði að afar ólíklegt væri að það, að brotaþoli hefði slegið frá sér, hefði valdið því að rof kom á belginn. Koma þyrfti áverki beint á legið eða kúluna til þess að það gerðist. Þá gæti andlegt uppnám eða stress ekki valdið því að rof kæmi á belginn. D sagði að hún og brotaþoli hefðu hist að degi til hinn 29. júní 2010, en þennan sama dag hefðu þær ákveðið að leyfa dætrum sínum að fara í bíó. Sagðist hún síðan hafa sótt stelpurnar í bíóið og ekið C, dóttur brotaþola, heim til móður brotaþola. Sagðist hún hafa sagt við C að ef eitthvað væri að gæti hún alltaf hringt í sig. Síðar um kvöldið hefði C hringt í hana og tjáð henni að brotaþoli og ákærði væru að rífast vegna hennar, þ.e. vegna vitnisins. Sagðist hún hafa sagt C að hafa ekki áhyggjur af því og sagðist hafa reynt að róa C niður, en hún hefði viljað að hún kæmi og sækti hana. Nokkru síðar hefði C hringt aftur í hana og þá hefðu þau systkinin, C og B, verið lokuð inni í þvottahúsi og hefði brotaþoli verið grátandi. C hefði tjáð sér að ákærði hefði tekið í mömmu sína, farið á eftir henni út á svalir og þar hefði hún haldið hurðinni. Sagðist hún hafa reynt að róa C niður, en einnig hefði hún talað við D, sem hefði sagt sér að ákærði hefði verið að lemja mömmu hans og að hann væri vondur við hana. Einnig hefði hann sagt henni að hann væri hræddur og þá hefði hann beðið hana um að sækja sig. Sagðist hún hafa heyrt í brotaþola grátandi á bak við. Einnig sagðist hún hafa talað stuttlega við brotaþola og hefði hún tjáð sér að ákærði hefði farið í hana, en hún hefði ekki lýst því nánar. Vitnið sagðist hafa gert þau mistök að hringja í föður brotaþola í stað þess að hringja í lögregluna. I sagði að brotaþoli hefði sagt sér frá árás, sem átt hefði sér stað 19. september 2010. Sagðist hún hafa verið stödd hjá kærasta sínum í [...] þetta kvöld og hefði brotaþoli hringt í hana og tjáð henni að hún sæti í lögreglubifreið fyrir utan íbúð vitnisins í [...]. Hún sagði að brotaþoli hefði verið miður sín og grátandi. Sagðist vitnið hafa tjáð brotaþola að hún kæmi strax og hefði hún klætt sig og brunað út í [...]. Þar hefði lögreglumaður tekið á móti henni með barnið í bílastól og brotaþola hágrátandi. Sagðist hún hafa farið með hana inn í íbúð og komið barninu fyrir inni í rúmi. Hún sagði að brotaþoli hefði tjáð sér að ákærði hefði komið heim og viljað halda á barninu á meðan hann var undir áhrifum áfengis. Hún hefði ekki viljað það og náð barninu af honum. Ákærði hefði þá orðið reiður og hent henni utan í skáp á meðan hún hélt á barninu og hefði skápurinn brotnað við það. Þá hefði hann þrýst henni ofan í sófa með barnið undir sér. Einnig hefði hann tuskað hana til og frá. Nágrannar hefðu síðan heyrt í henni öskrin og komið og bankað hjá þeim. Þá hefði verið hringt á lögregluna og hefði lögreglan ákveðið að taka brotaþola og barnið af heimilinu. Hún sagðist hafa séð áverka á brotaþola, þ.e. marbletti og hefði hún náð að sannfæra brotaþola um að fara á sjúkrahús til að láta skrá þetta og taka myndir af áverkunum. Ólafur Ragnar Ingimarsson, yfirlæknir á bráða- og göngudeild G3 á Landspítala, staðfesti vottorð sitt á skjali merktu II, 2-1. Hann sagði að mar á handleggjum gætu hafa komið við átök, þ.e. að tekið hefði verið utan um handlegginn. Skráma á vinstri öxl gæti hafa komið við það er viðkomandi var hrint á glerskáp, sem brotnaði. Óla Björk Eggertsdóttir sálfræðingur staðfesti að hafa ritað bréf, dags. 4. október 2011, sem stílað er á Ingu Lillý Brynjólfsdóttur og liggur frammi í málinu. Ágústína Ingvarsdóttir sálfræðingur sagði að ákærði og brotaþoli hefðu leitað hennar í hjónabandsráðgjöf, aðallega vegna þess að þau hefðu ekki verið sammála um uppeldisaðferðir. Þá hafði borið á afbrýðisemi gagnvart börnum hvors um sig, þ.e. hvort um sig hafi talið að hitt væri að hygla sínu barni umfram börn hins. Þá hefðu verið hnökrar á sambandi þeirra og barn á leiðinni. Hún staðfesti bréf sitt, dags. 28. september 2010, á skjali merktu II, 5-1. Ekki lá fyrir samþykki frá brotaþola um að vitnið greindi frá því sem fram kom um einkahagi hennar á fundum hennar og vitnisins og féllst dómari ekki á að aflétta trúnaðarskyldu samkvæmt b-lið 2. mgr.119. gr. sakamálalaga nr. 88/2008, sbr. 3. mgr. sömu laga. B, 8 ára gamall sonur brotaþola, gaf skýrslu hjá lögreglu 5. október 2010 vegna atviksins 29. júní sama ár. Sagðist hann hafa verið inni í herbergi þegar þau ákærði og mamma hans hefðu verið að rífast, en hann hefði samt séð þetta. Hann sagði að ákærði hefði tekið J dóttur sína og farið með hana heim til sín. Ákærði hefði lamið mömmu hans og mamma hans lamið ákærða. Nánar aðspurður sagði hann að ákærði hefði lamið mömmu hans „ógeðslega fast“ og sýndi að höggið hefði komið á vangann á mömmu sinni. Þá hefði hann séð ákærða ýta mömmu sinni. Hann, C systir hans og mamma hefðu læst sig inni í þvottahúsi og þar hefði mamma verið hágrátandi. Aðspurður sagði hann að mamma sín hefði meitt sig í bakinu. Loks sagði hann að C, mamma og hann hefðu síðan hlaupið heim til ömmu og afa frá ákærða. C, 12 ára gömul dóttir brotaþola, gaf skýrslu hjá lögreglu 10. desember 2010 um atvikið 29. júní 2010. Hún sagði að ákærða hefði mislíkað það að mamma hennar skyldi hafa farið með börnin á undan honum í matarboðið hjá foreldrum sínum og hefði hann komið snarbrjálaður heim til afa hennar og ömmu. Hefði hann skammað mömmu hennar fyrir að fara á undan honum og síðan rokið heim með dóttur sína. Mamma hennar hefði síðan farið heim með þau og þegar þau hefðu komið þangað hefði ákærði beðið mömmu hennar um að tala við sig inni í herbergi. Sagðist hún hafa farið í tölvuna inni hjá sér og síðan hefði hún heyrt að sparkað var í skápa og öskrað. Hún sagði að þau væru vön að öskra hvort á annað og því hefði hún bara hækkað tónlistina, en síðan hefði hún allt einu heyrt að herbergisdyrnar voru opnaðar og að eitthvað eða einhver datt og skall í vegginn. Hún hefði síðan heyrt mömmu sína öskra eitthvað á þá leið: „Ái, ég er með barn í maganum.“ Sagðist hún þá hafa farið fram og séð mömmu sína á gólfinu grátandi og þá hefði hún verið farin að finna til í maganum. Mamma hennar hefði síðan staðið upp og þá hefði ákærði slegið hana mjög oft og af öllum kröftum utan undir hann, þ.e. með flötum lófa og einnig hefði hann öskrað á hana. Hún sagði að mamma sín hefði reynt að slá ákærða til baka til að losna undan honum og tekist að slá hann u.þ.b. tvisvar sinnum. Sagðist hún ekkert hafa getað gert og ekki hafa þorað að hreyfa sig. Sagðist hún hafa farið inn í herbergið og hringt í D vinkonu mömmu sinnar, sem hefði ætlað að koma, en maðurinn hennar hefði bannað henni það. Mamma hennar hefði síðan hlaupið af stað. Bróðir hennar, sem hefði verið farinn að sofa, hefði komið fram og mamma hennar hefði tekið hann og þau hlaupið út á svalir. Ákærði hefði hlaupið á eftir þeim og hrint öllum diskum niður og hefðu glerbrot verið um allt. Ákærði hefði síðan lamið á svalahurðina og kallað mömmu hennar öllum ljótum nöfnum. Þau hefðu síðan farið inn aftur og hefði ákærði ýtt henni sjálfri til því hann hefði ætlað að grípa í mömmu hennar. Þau hefðu náð að sleppa og hlaupið inn í þvottahús og læst sig þar inni. Rétt áður en þau náðu að læsa sig inni í þvottahúsinu hefði ákærði slegið mömmu hennar í eldhúsinu. Hefði ákærði slegið mömmu hennar svo fast að mamma hennar hefði haldið að það myndi fara að blæða. Sjálf sagðist hún ekki hafa séð það alveg því hún og B hefðu verið komin inn í þvottahús og verið að kalla á mömmu sína að koma þangað inn líka, en hún hefði verið að reyna að losa sig frá ákærða. Hún sagði að mamma sín hefði verið eldrauð á eyranu og þar í kring og verið mjög illt. Þau hefðu verið mjög hrædd og mamma hennar alveg að verða klikkuð og ætlað að hringja á lögregluna. Ákærði hefði lamið á hurðina og reynt að opna. Allt hefði verið í klessu. Ákærði hefði síðan byrjað að pakka saman í ferðatösku og síðan hefði hann bara farið út og tekið með sér bíllykla mömmu hennar og lyklana að íbúðinni. Hún sagði að þau hefðu ekki þorað að opna fram fyrr en þau voru búin að sjá hann aka í burtu. Hún sagðist síðan hafa fengið mömmu sína til að fara yfir til ömmu sinnar og afa, sem byggju hinum megin við götuna, og þá hefði mömmu hennar verið orðið svo illt í maganum að hún hefði varla getað hreyft sig. Mamma hennar hefði síðan farið á sjúkrahús. K gaf skýrslu hjá lögreglu hinn 18. október 2010, vegna atviksins 19. september 2010, en hann býr að [...] í [...]. Kvaðst hann hafa vaknað upp um klukkan 07:00, 19. september sl., við mikinn hávaða sem borist hefði úr íbúðinni fyrir ofan hann, en þar byggju brotaþoli og ákærði. Kvaðst vitnið hafa heyrt mikil öskur í brotaþola og húsgögn á fleygiferð. Þegar hann hefði heyrt brothljóð kvaðst hann hafa ákveðið að kanna hvað væri í gangi. Sagðist hann hafa klætt sig, hlaupið upp tröppurnar og bankað á dyrnar. Ákærði hefði opnað og kvaðst vitnið hafa séð brotaþola fyrir innan þar sem hún hefði staðið með ungabarn í fanginu, skjálfandi og greinilega dauðhrædd. Hann sagði að barnið hefði verið vafið inn í eitthvað í fanginu á brotaþola. Hann hefði spurt ákveðið hvað gengi á og hefði ákærði þá viljað ræða málin, en vitnið kvaðst hafa sagt honum að hann væri búinn að fá nóg af þessum látum og hefði ekkert við hann að tala. Hefði ákærði þá skellt á hann hurðinni. Hann sagði að talsverð áfengislykt hefði verið af ákærða og hann hefði greinilega verið ölvaður, en ekki tiltakanlega óstöðugur. Kvaðst hann hafa ætlað að hringja eftir lögregluaðstoð, en áður en til þess kom hefði hann séð að lögreglumenn voru að koma á vettvang og kvaðst hann því ekki hafa skipt sér af þessu frekar. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa tekið eftir áverkum á brotaþola, en sagðist hafa tekið eftir því að ákærði var með klórfar við annað augað. Ákærði var fyrir dómi spurður út í atvik, sem samkvæmt gögnum málsins áttu sér stað 8. júní 2011, sbr. 2. tölulið ákæru, útgefinnar 16. ágúst 2011. Ákærði neitaði sök. Sagðist hann ekki hafa ekið bifreiðinni. Hann sagði að F hefði verið ökumaður bifreiðarinnar. Ákærði sagði að lögreglan komið að honum þar sem hann hefði verið við Bæjarins bestu og verið að spjalla við strák, sem hefði verið aftur í bílnum. Dyrnar á bifreiðinni hefðu verið opnar og kvaðst ákærði hafa setið í framsætinu með fæturna út. F hefði síðan komið að bifreiðinni með bíllyklana. Ákærði sagði að lögreglan hefði þrýst mjög á að hann játaði að hafa ekið bifreiðinni og sagðist ákærði hafa gert það til að losna úr haldi lögreglu því hann hefði verið á leið til Danmerkur daginn eftir með eldri dóttur sína. Ákærði sagðist ekki nota fíkniefni að staðaldri og sagðist ekki vera fíkill, en hann sagðist hafa prófað að nota kókaín af gáleysi umræddan dag. Hann játaði að hafa verið undir áhrifum áfengis þennan dag, en sagðist ekki hafa ekið bifreiðinni. Ákærði sagði að rétt væri að hann væri með húðflúr á báðum handleggjum. Hann sagði að ekki væri hægt að sjá inn um rúðurnar á umræddri Bens-bifreið. Kristín Ósk Guðmundsdóttir lögreglumaður sagði að 8. júní 2011 hefði borist tilkynning frá fjarskiptamiðstöð um ökumann, sem væri hugsanlega ölvaður og væri að aka niður Laugaveginn, en vitni höfðu tilkynnt fjarskiptamiðstöðina um aksturinn. Skömmu síðar hefðu borist upplýsingar um að bifreiðinni hefði verið ekið niður Austurstrætið, en eitt vitnanna hafði veitt bifreiðinni eftirför. Hún sagði að þau hefðu því ekið Tryggvagötuna í vestur og séð að búið var að stöðva bifreiðina við Bæjarins bestu. Þá hefði stúlka setið í framsætinu farþegamegin og með kveikjuláslyklana á sér, en ákærði hefði setið í ökumannssætinu. Þau hefðu síðan fengið staðfest frá fjarskiptamiðstöð að vitnið, sem hafði fylgt bifreiðinni eftir og verið í sambandi við fjarskiptamiðstöðina, hafði lagt sinni bifreið álengdar og látið fjarskiptamiðstöð vita að lögregla væri að ræða við ökumanninn. Aðspurð sagðist hún ekki muna hvort ákærði sat í ökumannssætinu með fæturna út úr bifreiðinni þegar þau höfðu afskipti af honum. Nánar aðspurð kvaðst hún ekki geta fullyrt hvort stúlkan sat í farþegasætinu þegar þau komu að bifreiðinni eða hvort hún kom síðar að bifreiðinni með lyklana í hendinni, en kvaðst vísa til frumskýrslu lögreglu í málinu. Baldur Ólafsson lögreglumaður sagði að 8. júní 2011 hefði verið tilkynnt um ökumann á Laugavegi, sem væri hugsanlega undir áhrifum og hefðu þeir fundið hann niðri í bæ við Bæjarins bestu. Vitnið sem tilkynnt hefði um aksturinn hefði síðan séð þau tala við ákærða við Bæjarins bestu og staðfest að það væri ökumaðurinn. Þá hefði annað vitni lýsti ökumanni á sama hátt og fyrra vitnið. Loks hefði ákærði viðurkennt í lögreglubifreiðinni að hann hefði ekið bifreiðinni í umrætt sinn. Hann sagði að stúlkan, sem var með ákærða í bifreiðinni, hefði fyrst ætlað að taka þetta á sig, en síðan hefði hún dregið það til baka. Hann sagðist hafa rætt við vitnið G á vettvangi og hefði hann staðfest að hafa fylgst með akstri ákærða þar til lögregla hafði afskipti af honum. Einnig sagðist hann hafa rætt við vitnið H, sem hefði lýst ökumanni á þann veg að hann hefði verið í hvítri stutterma skyrtu og með húðflúr á báðum handleggjum og hefði sú lýsing komið heim og saman við ákærða. F sagðist hafa ætlað að sækja ákærða niður í bæ umræddan dag og þá hefði komið í ljós að hann var búinn að drekka talsvert, en einnig hefði hann verið búinn að neyta kókaíns. Hún sagðist vera fyrrverandi kærasta ákærða og sagðist alltaf hafa verið svolítið hrædd við hann. Sagðist hún hafa ætlað að fá að aka bifreiðinni, en ákærði hefði orðið brjálaður og neitað því. Hann hefði sagt henni að koma inn í bifreiðina og hefði ákærði ekið niður Laugaveginn. Sagðist hún hafa rifist við ákærða í bifreiðinni og þá hefði ákærði stöðvað bifreiðina til rífast við hana á móti. Einhver hefði þá flautað til að koma umferðinni af stað og sagðist hún halda að ákærði hefði farið tvisvar brjálaður út úr bifreiðinni til að ráðast á fólkið. Ákærði hefði síðan farið niður á Bæjarins bestu og hefði hann stöðvað þar. Þar hefðu þau hitt vin ákærða og síðan hefðu þau séð lögregluna koma. Hefði ákærði þá látið hana fá bíllyklana og sagt henni að segja lögreglunni að hún hefði verið að keyra. Þá hefði hann sagt henni að hlaupa í burtu. Sagðist hún þá hafa hlaupið í burtu ásamt strák, sem einnig hefði verið í bifreiðinni. Hún sagðist síðan hafa komið til baka 5-6 mínútum síðar og þá hefði hún sagt lögreglunni að hún hefði verið að keyra. Þegar búið hefði verið handtaka ákærða og setja hann inn í lögreglubifreiðina og hann hefði ekki heyrt til hennar hefði hún hins vegar sagt lögreglunni sannleikann. Sagðist hún hafa búið með ákærða á sínum tíma og sagði að hann hefði beitt sig miklu andlegu ofbeldi og kúgun. Á endanum hefði hann einnig lagt á hana hendur. Sagðist hún alltaf hafa verið hrædd við hann. Hún sagðist geta staðfest að ákærði hefði ekið bifreiðinni í umrætt sinn. Hún sagði að ekki væri rétt að hún hefði ekið bifreiðinni. H sagðist hafa verið að aka ein niður Laugaveginn 8. júní sl. þegar bifreiðin á undan henni hefði verið stöðvuð neðarlega á Laugaveginum og hún stöðvað alla umferð. Væntanlega hefði einhver fyrir aftan hana flautað til að reka á eftir umferðinni. Ökumaðurinn í bifreiðinni fyrir framan hana hefði rokið út úr bifreiðinni í mikilli vonsku og lamið alla bifreiðina hennar að utan og ætlað sér að fara inn í hana, en hún sagðist hafa náð að að læsa bifreiðinni áður. Einnig hefði maðurinn kallað hana mörgum ljótum orðum og ásakað hana um hafa flautað á hann og sagt að hún hefði engan rétt til þess. Hún sagði að ökumaðurinn hefði verið í hvítum jakka eða skyrtu með uppbrettar ermar og með húðflúr á báðum handleggjum. Hún sagði að maðurinn hefði verið rosalega reiður og sagðist hún hafa verið hrædd við hann. Hún sagði að sig minnti að maðurinn hefði verið á hvítum jeppa. Hún sagði að maðurinn hefði stigið út úr ökumannssætinu, hellt sér yfir hana og síðan hefði hann sest aftur upp í bifreiðina og ekið niður Laugaveginn. Hún sagðist halda að kona hefði setið í framsætinu farþegamegin. G sagðist hafa búið fyrir norðan á þessum tíma og sagðist hafa verið í bæjarferð með konunni sinni umræddan dag. Hann sagði að þau hefðu veitt því athygli að bifreið hafði verið stöðvuð fyrir framan veitingastaðinn Monakó og fyrir utan hann hefði staðið maður og bílstjórahurðin verið opin. Hann sagði að ein bifreið hefði verið á milli hans og bifreiðarinnar sem var stopp og hefði ökumaður hennar flautað. Maðurinn hefði þá gengið í átt að bifreiðinni, sem var fyrir framan vitnið, og verið með ógnandi í framkomu. Af þeim sökum hefðu hann og konan hans ákveðið að læsa sinni bifreið. Maðurinn hefði síðan snúið við, sest upp í bifreiðina og ekið af stað. Hann sagði að sig minnti að hann hefði þá strax hringt í lögreglu og tilkynnt um atvikið. Sagðist hann vera fyrrverandi lögreglumaður og slökkviliðs- og sjúkraflutningamaður og á grundvelli þeirrar reynslu sinnar sagðist hann ekki hafa talið þetta vera eðlilega hegðun. Þau hefðu síðan ekið áfram niður Laugaveginn og hefði þeim fundist ökumaðurinn stöðva bifreiðina óeðlilega oft. Við mót Laugavegar og Smiðjustígs hefði bifreiðinni verið ekið út í kant og þar hefði hann sjálfur stöðvað sína bifreið og ákveðið að fylgjast með ökumanninum. Þarna hefði bifreiðin verið stopp í nokkrar mínútur, en síðan verið ekið langt yfir hámarkshraða niður Laugaveg og Bankastrætið og síðan beint inn á Austurstrætið á milli stólpa, en þá hefði verið nýbúið að loka Austurstrætinu fyrir umferð bíla. Þegar hann var kominn í Bankastrætið sagðist hann hafa hringt aftur í lögreglu og tilkynnt um þetta. Hann sagðist sjálfur hafa ekið hefðbundna leið, þ.e. um Pósthússtrætið og þegar þau hefðu komið að Bæjarins bestu hefðu þau séð að bifreiðinni hafði verið lagt í bílastæði við Bæjarins bestu. Þar hefði ökumaðurinn staðið yfir utan og verið að tala við annan mann. Sagðist hann þá aftur hafa haft samband við lögregluna og tjáð henni að hann myndi bíða þar til lögregla kæmi á staðinn. Hann sagðist síðan hafa séð lögregluna hafa afskipti af manninum og staðfesti að um hefði verið að ræða sama mann og staðið hefði fyrir utan bifreiðina við veitingastaðinn Mónakó og sem síðan hefði sest undir stýri á bifreiðinni. Hann sagði að ökumaðurinn hefði verið þrekinn, með snöggklippt hár, í hvítri skyrtu og dökkum buxum. L sagðist hafa verið að aka niður Laugaveginn í umrætt sinn ásamt kærasta sínum. Umferðin hefði gengið mjög hægt því fyrir framan þau hefði verið bifreið, sem keyrði mjög hægt og hefði alltaf verið að stoppa. Hún sagði að ein bifreið hefði verið á milli þeirra og bifreiðarinnar sem ákærði ók og fór fremst. Hún sagði að ökumaður bifreiðarinnar, sem var fyrir framan þau, hefði flautað því umferðin hefði gengið mjög hægt og hefði ökumaður fremstu bifreiðarinnar þá rokið út og verið með ógnandi framkomu við ökumann bifreiðarinnar fyrir aftan hann. Hún sagði að þau hefðu læst bifreiðinni því þau hefðu haft á tilfinningunni að maðurinn ætlaði að rjúka inn í bifreiðina fyrir framan þau. Maðurinn hefði síðan farið aftur inn í bifreiðina og ekið áfram og hefði aksturslag hans verið áfram hálf furðulegt. Hún sagði að kærastinn hennar, G, hefði á þessum tímapunkti ákveðið að tilkynna þetta til lögreglu. Þau hefðu síðan ekið áfram á eftir bifreiðinni og hefði hún síðar verið stöðvuð aðeins til hliðar. Þau hefðu þá komist fram hjá bifreiðinni, en ákveðið að stoppa aðeins framar og fylgjast með bifreiðinni. Maðurinn hefði síðan tekið af stað og brunað á mjög miklum hraða niður Laugaveginn. Sagðist hún þá hafa tekið eftir því að kona sat í framsætinu farþegamegin. Þau hefðu síðan séð að bifreiðinni var ekið inn í Austurstrætið og hefði þau þá ákveðið að keyra Lækjargötuna og fram hjá Hótel Borg og að Tryggvagötunni. Þar hefðu þau síðan stöðvað við hótel 1919 og séð að bifreiðinni hafði verið lagt við Bæjarins bestu. Hún sagði að annar grár bíll hefði verið við hliðina á honum. Ökumaðurinn hefði þá verið að tala við annan mann á staðnum, en konan hefði enn setið inni í jeppanum. G hefði þá hringt aftur í lögregluna og þau ákveðið að bíða þar til lögreglan kæmi á staðinn. Þau hefðu þá tekið eftir að konan fór út úr bifreiðinni og gekk í burtu ásamt hinum manninum, sem ökumaðurinn var að tala við. Hefði verið eins og hún væri að forðast það að einhver sæi til hennar. Hún sagðist síðan hafa séð lögregluna koma og hafa afskipti af ökumanni jeppans. Hún sagði að ökumaðurinn hefði verið svolítið þrekinn og massaður, í hvítri skyrtu og með snöggklippt hár. Einnig kom fyrir dóminn Stefán Fróðason lögreglumaður, en ekki þykir ástæða til að rekja framburð hans þar sem fallið hefur verið frá 1. lið ákæru, útgefinnar 16. ágúst 2010. III. Ákæra, útgefin 28. júní 2011. Ákæruliður I. Samkvæmt þessum ákærulið er ákærða gefið að sök að hafa ráðist á brotaþola, fyrst með hrindingum þannig að brotaþoli féll fram fyrir sig og á magann, og í framhaldi slegið hana nokkur högg með flötum lófa í andlitið með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru. Ákærði hefur neitað því að hafa ráðist á brotaþola og að hafa hrint henni. Hann hefur hins vegar viðurkennt að hafa slegið brotaþola einu sinni utan undir þegar þau voru stödd í eldhúsinu. Ákærði hefur borið um það að brotaþoli hafi verið upphafsmaður átaka þeirra. Hún hafi ráðist á hann þar sem hann hafi verið að pakka niður í tösku í svefnherberginu og slegið hann ítrekað í höfuðið og skrokkinn. Hann kvaðst þó ekki muna hvaða áverka hann hlaut af völdum árásar brotaþola. Sagðist ákærði hafa ýtt brotaþola út úr herberginu og skellt hurðinni, en brotaþoli hefði þó ekki dottið við það. Brotaþoli hefði hamast á hurðinni og hann haldið við hana þar til hann sleppti hurðinni til að sinna dóttur sinni. Við það hefði brotaþoli runnið á gólfinu og komist inn í herbergið. Ákærði sagði jafnframt að rétt væri að brotaþoli hefði hrasað og fallið fram fyrir sig, en það hefði gerst vegna þess að hann sleppti hurðinni til að sinna dóttur sinni. Hún hefði þó ekki fengið högg á magann við það. Hann kvaðst ekki muna eftir því að hafa séð brotaþola detta í gólfið og á kviðinn, en sagðist þó ekki vilja útiloka það þar sem langt væri um liðið frá atvikinu. Framburður ákærða um málsatvik þennan dag er um margt ótrúverðugur. Þykir lýsing hans á atvikum óskýr og óákveðin og að mörgu leyti mótsagnakennd. Hefur hann ýmist borið um það að brotaþoli hafi runnið á gólfinu þegar hann sleppti hurðinni eða að brotaþoli hafi hrasað og fallið fram fyrir sig, en þó kvaðst ákærði ekki muna eftir því að hafa séð brotaþola detta í gólfið og á kviðinn. Sagðist hann þó ekki vilja útiloka það. Þá hefur ákærði borið um það að brotaþoli hafi verið mjög ósátt við það að hann væri að fara, en í sama mund bar ákærði um það atburðarásin hefði snúist um það eitt að koma honum og dóttur hans út úr íbúðinni. Lýsti hann því að hann hefði ekki einu sinni haft tækifæri til að pakka niður og að hann og dóttir hans hefðu rétt náð því að koma sér í skó áður en þau sluppu út úr húsinu. Skömmu áður hefði hann þó slegið brotaþola einu sinni utan undir, en það hefði hann gert í þeim tilgangi einum að róa hlutina, eins og ákærði orðaði það. Þykir þessi lýsing ákærða á atburðarásinni afar ótrúverðug. Brotaþoli bar um það hér fyrir dómi að hún hefði reynt að fara inn í herbergið þar sem ákærði var að pakka niður til að ræða við hann, en ákærði hefði ekki viljað hleypa henni inn. Þau hefðu togast eitthvað á um hurðina, þ.e. hún hefði reynt að komast inn, en ákærði hefði varnað henni inngöngu, bæði með því að halda við hurðina og með því að ýta við henni með höndunum. Hún sagði að ákærði hefði síðan komið fram og ýtt við henni með þeim afleiðingum að hún hefði dottið aftur fyrir sig á vegginn á móti dyrunum og síðan hefði hún dottið á gólfið og lent beint á maganum. Brotaþoli bar um þessi atvik á svipaðan hátt hjá lögreglu, þ.e. að hún hefði reynt að komast inn í herbergið til ákærða, en hann hefði alltaf reynt að ýta henni í burtu. Í eitt skiptið hefði hann ýtt það harkalega við henni að hún hefði dottið á vegginn á móti og niður á gólfið, en brotaþoli kvaðst þó ekki muna það skýrt hvernig hún datt. Þá fær framburður brotaþola einnig stuðning í framburði vitnisins Þóru Guðnýjar Ægisdóttur ljósmóður, sem tók á móti henni á sjúkrahúsinu umrætt kvöld, en hún bar um það hér fyrir dómi að brotaþoli hefði tjáð sér að sambýlismaður hennar hefði hent henni til í kjölfar rifrildis með þeim afleiðingum að hún hefði lent beint á kúlunni. Er þetta og í samræmi við vottorð, sem vitnið ritaði vegna málsins 1. júlí 2010 og liggur frammi á meðal málsgagna. Framburður brotaþola um þessi atvik hefur samkvæmt framansögðu verið stöðugur og þykir trúverðugur, enda þykir lýsing brotaþola á atburðarás samrýmast áverkum þeim, sem brotaþoli var með eftir atvikið. Vitnin Þóra Guðný Ægisdóttir ljósmóðir og Hildur Harðardóttir læknir báru báðar um það að högg eða annar áverki þyrfti að koma á kviðinn til að belgurinn rofnaði og legvatn færi að leka. Þá bar vitnið Hildur um það að andlegt uppnám eða stress gæti ekki valdið því að rof kæmi á belginn og er það og í samræmi við framburð vitnisins Þóru Guðnýjar. Þá kvað vitnið Hildur það afar ólíklegt að það eitt, að brotaþoli hefði slegið frá sér, hefði valdið því að rof kæmi á belginn. Í ljósi framangreinds þykir staðhæfing ákærða um að brotaþoli hefði misst legvatnið af æsingnum einum saman mjög ótrúverðug. Þá fær framburður brotaþola stuðning í skýrslu barna hennar, B og C, hjá lögreglu og þá sérstaklega í skýrslu C, sem bar um það að hafa heyrt móður sína og ákærða rífast og að allt í einu hefðu herbergisdyrnar opnast og hún heyrt að eitthvað eða einhver datt og skall í vegginn. Hún hefði síðan heyrt móður sína öskra upp og þegar hún hefði farið fram hefði hún séð móður sína grátandi á gólfinu. Skýrslur barnanna hjá lögreglu samrýmast framburði vitnisins D hér fyrir dómi, en hún kvaðst hafa verið í símasambandi við börnin og brotaþola meðan á hluta átakanna stóð. Kvaðst hún hafa heyrt í brotaþola grátandi á bak við þegar hún ræddi við B. Þá kvaðst hún hafa rætt stuttlega við brotaþola og hefði hún tjáð sér að ákærði hefði farið í hana, en ekki lýst því nánar. Í ljósi framangreinds þykir mega líta til áðurgreindra skýrslna barnanna hjá lögreglu þrátt fyrir að þau hafi ekki komið fyrir dóminn sem vitni, sbr. 3. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með vísan til alls framangreinds þykir sannað að ákærði hafi hrint brotaþola með þeim afleiðingum að hún féll fram fyrir sig og á magann eins og í ákæru greinir. Eins og áður greinir hefur ákærði viðurkennt að hafa slegið brotaþola einu sinni með flötum lófa í andlitið þegar átökin höfðu borist inn í eldhúsið. Hér fyrir dómi kvaðst brotaþoli ekki muna eftir því að ákærði hefði slegið hana í andlitið og þá virðist hún ekki hafa minnst á það í skýrslu sinni hjá lögreglu. Hún sagðist þó muna eftir því að þau ákærði hefðu farið inn í eldhús og að þar hefðu þau rifist og ákærði rifið í hana og hrist hana til. Sagðist hún hafa verið mjög hrædd því hún hefði verið barnshafandi. Skýra verður framburð brotaþola í ljósi ástands hennar og þess að hún var hrædd og nýbúin að falla í gólfið og beint á kviðinn. Ákærði kvaðst ekki geta skýrt það hvernig brotaþoli hlaut áverka þá, sem greinir í ákæru, en gat sér þess til að ef til vill hefði brotaþoli veitt sér þá sjálf eftir atvikið. Þykir þessi framburður ákærða fráleitur. Samkvæmt framlögðum gögnum var brotaþoli m.a. með áverka í andliti. Samrýmast þeir framburði ákærða um að hann hafi slegið brotaþola í andlitið. Fær þessi framburður ákærða og stuðning í skýrslum barna brotaþola hjá lögreglu og skýrslu vitnisins D fyrir dóminum. Gegn neitun ákærða og með hliðsjón af öðrum gögnum málsins er hins vegar ósannað að ákærði hafi slegið brotaþola oftar en einu sinni í andlitið. Með vísan til alls framangreinds þykir því sannað að ákærði hafi hrint brotaþola eins og áður greinir með þeim afleiðingum að hún féll fram fyrir sig og á magann eins og í ákæru greinir, svo og að ákærði hafi slegið hana einu sinni með flötum lófa í andlitið, allt með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Háttsemi ákærða er réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákæruliður II. Samkvæmt þessum ákærulið er ákærða gefið að sök að hafa veist að brotaþola, þar sem hún hélt á fimm daga gömlu barni þeirra, með hrindingum þannig að brotaþoli féll með barnið utan í glerskáp, sem við það brotnaði, og féll ofan á barnið í sófa í stofunni, með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru. Ákærði hefur neitað sök hvað þennan ákærulið varðar. Ákærði hefur borið um það að hann hafi komið mjög seint heim eða undir morgun og verið ölvaður. Hann hafi tekið barnið upp til að skoða það, en við það hafi brotaþoli ekki verið sátt. Hún hafi því ráðist á hann og rifið af honum barnið með látum. Þá sagði hann að brotaþoli hefði ráðist á hann með sömu stælum og í fyrra skiptið og sagðist hann hafa tekið í axlirnar á henni og ýtt henni frá sér í átt að sófanum og ýtt henni síðan í stólinn. Við þetta hefði hann rekist aðeins í glerskáp í stofunni, sem við það hefði brotnað, en í skápnum hefðu verið margir fínir póstar og þunnt gler og hefði aðeins ein rúðan í skápnum brotnað. Hann sagðist ekki vita hvort brotaþoli rakst einnig utan í skápinn. Sagðist ákærði aðeins hafa haldið brotaþola frá sér því hún hefði verið að berja hann. Þá sagðist hann minna að brotaþoli hefði haldið á barninu meðan á þessu stóð. Eins og áður greinir hefur ákærði viðurkennt að hafa verið ölvaður þegar hann kom heim undir morgun og er það í samræmi við framburð brotaþola og önnur gögn málsins, en í frumskýrslu lögreglu kemur fram að ákærði hafi verið greinilega ölvaður, en hann hafi bæði verið voteygður og rauðeygður og talað með drafandi röddu. Einnig hafi hann riðað nokkuð á fótum. Þykir framburður ákærða, bæði hjá lögreglu og hér fyrir dómi um þessi atvik, bera þess merki að hann hafi verið nokkuð drukkinn þegar umrædd atvik áttu sér stað, enda viðurkenndi ákærði hér fyrir dómi að atburðarásin væri ekki mjög skýr í huga sér. Þá sagðist hann ekki muna vel eftir atvikum þar sem langt væri um liðið síðan þetta gerðist. Ákærði hefur borið um það að hafa fengið blóðnasir vegna högga brotaþola og sagði hann að andlit hans hefði allt verið í blóði eftir átökin. Þá sagðist hann hafa skorist á hnúanum þegar hann rakst utan í glerskápinn. Loks sagðist hann hafa fengið ör frá munni og út á kinn eftir klór brotaþola. Í skýrslu sinni hjá lögreglu sagðist ákærði hafa skorist á mörgum stöðum á hendinni og þá hefði brotaþoli klórað hann í andliti. Brotaþoli kvaðst ekki muna eftir að hafa slegið ákærða eða klórað hann. Þá kvaðst hún ekki muna eftir því að ákærði hefði fengið blóðnasir eða aðra áverka. Í frumskýrslu lögreglu segir að blóðdropi hafi verið á öðrum nasavæng ákærða, en aðra áverka hafi ekki verið að sjá á honum. Í skýrslu, sem vitnið K gaf hjá lögreglu vegna málsins, kvaðst hann hafa tekið eftir því að ákærði var með klórfar við annað augað. Með vísan til framangreinds er lýsing ákærða á áverkum þeim, sem hann kveðst hafa hlotið í greint sinn, því ekki í fullu samræmi við önnur gögn málsins. Ákærði bar um það hér fyrir dómi og í skýrslu sinni hjá lögreglu að margir fínir póstar hefðu verið í skápnum, sem brotnaði og að aðeins ein rúðan hefði brotnað, en hún hefði verið í olnbogahæð. Þá sagði ákærði að ekki hefði þurft mikið högg til að rúðan brotnaði. Af framlögðum ljósmyndum af vettvangi má sjá að á umræddum skáp eru tvær hurðir og að heilt gler er í hvorri um sig, en á myndunum má sjá að annað glerið hefur brotnað. Er það í samræmi við framburð brotaþola, bæði hér fyrir dómi og hjá lögreglu, um að glerið í annarri skápshurðinni hafi brotnað. Með vísan til framangreinds þykir ljóst að lýsing ákærða á atvikum málsins er ekki í samræmi við framlögð gögn. Brotaþoli bar um það hér fyrir dómi að hún hefði beðið ákærða um að rétta sér barnið, en ákærði hefði ekki viljað það. Henni hefði þó tekist með lagni að ná barninu af ákærða. Ákærði hefði þá orðið brjálaður og byrjað að kasta henni til og frá, þ.e. ýta við henni og við það hefði hún dottið utan í veggi. Sagðist hún hafa reynt að komast undan ákærða, en hann hefði elt hana út um allt, en hún hefði varla getað gengið vegna keisaraskurðarins. Allan tímann hefði hún verið með barnið í fanginu vafið inni í sæng. Þá bar hún um það að ákærði hefði hent henni í sófann og sagðist hún hálfpartinn hafa dottið ofan á barnið en náð að setja olnbogann fyrir. Hefði ákærði þá ýtt ofan á hana. Hún hefði síðan snúið sér við og reynt að sparka í ákærða því hann hefði haldið áfram að reyna að ná barninu af henni. Þau hefðu síðan staðið upp og hefði ákærði þá ýtt henni upp að glerskáp í stofunni og hefði glerið brotnað og farið yfir hana og barnið. Sagðist hún halda að höfuðið á sér hefði skollið í skápinn. Brotaþoli bar á sama veg um þessi atvik í skýrslu sinni hjá lögreglu. Þá er sams konar lýsing á atvikum höfð eftir brotaþola í áverkavottorði, en brotaþoli fór til skoðunar á slysadeild daginn eftir. Einnig kom vitnið I fyrir dóminn, en brotaþoli fór heim til hennar með barnið eftir átökin, og bar hún um það að brotaþoli hefði tjáð sér hvað komið hefði fyrir. Samræmist frásögn vitnisins lýsingu brotaþola á því sem gerðist. Í frumskýrslu málsins og skýrslu vitnisins K hjá lögreglu kemur fram að ákærði hafi komið til dyra, bæði þegar vitnið K og lögregla knúði dyra á íbúðinni. Fyrir innan hafi brotaþoli hins vegar gengið um með barnið og er haft eftir vitninu K að brotaþoli hafi verið skjálfandi og greinilega dauðhrædd. Við skoðun á slysadeild daginn eftir kom í ljós að brotaþoli var með mar lófamegin á vinstri framhandlegg, u.þ.b. 5x3 sm að stærð, mar á vinstri upphandlegg, 2x1 sm að stærð, og með 4 sm skrámu á vinstri öxl. Þá sást mar í olnbogabót litlafingurs megin. Á miðjum hægri framhandlegg og á hendinni sjálfri, þ.e. yfir handarbaksbeini, sást mar og roði. Þá segir í vottorðinu að brotaþoli hafi verið aum alls staðar í líkamanum, en ekki með eymsli á einhverjum ákveðnum stað. Ákærði hefur ekki getað skýrt það hvernig brotaþoli fékk áverka þá, sem greinir í ákæru. Þykja áverkarnir samrýmast frásögn brotaþola af atvikum, þ.e. að ákærði hafi ýtt henni til og m.a. ýtt henni upp að glerskáp, en brotaþoli var með skrámu á vinstri öxl. Þá þykir klórfar, sem vitnið K greindi frá í lögregluskýrslu að hafa séð við annað auga ákærða, geta samræmst framburði brotaþola um að hún hafi reynt að sparka í ákærða þegar hann reyndi að ná af henni barninu í sófanum. Óumdeilt er að brotaþoli var með fimm daga gamalt barn sitt og ákærða í fanginu meðan á átökunum stóð og var auk þess nýkomin úr keisaraskurði. Ljóst er því að brotaþoli gekk ekki til skógar og átti erfitt með gang og aðrar hreyfingar, eins og hún hefur sjálf borið um. Í ljósi þess þykir framburður ákærða um að brotaþoli hafi ráðist á hann að fyrra bragði, með nýfætt barnið í fanginu, og slegið hann svo að úr honum blæddi, afar ótrúverðugur og í raun fráleitur. Þá þykir framburður ákærða að öðru leyti ónákvæmur og óskýr, enda hefur komið fram að ákærði var töluvert drukkinn þegar atvik málsins áttu sér stað. Eins og framan hefur verið rakið þykir framburður hans einnig að ýmsu leyti vera í ósamræmi við önnur gögn málsins. Allt þykir þetta draga mjög úr trúverðugleika framburðar hans. Framburður brotaþola er greinargóður og þykir trúverðugur, enda hefur hann verið stöðugur og fær stoð í framlögðum læknisvottorðum og öðrum gögnum málsins. Með hliðsjón af honum og öðrum gögnum málsins þykir því sannað að ákærði hafi veist að brotaþola með hrindingum þannig að brotaþoli féll með barnið utan í glerskáp, sem við það brotnaði. Með sömu rökum þykir sannað að brotaþoli hafi við hrindingar ákærða fallið ofan á barnið í sófa í stofunni, allt með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru. Þykir háttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Ákæra, útgefin 16. ágúst 2011, 2. ákæruliður. Með framburði vitnanna F, H, G, L, samanber og framburð lögreglumannanna Kristínar Óskar Guðmundsdóttur og Baldurs Ólafssonar, er komin fram lögfull sönnun um að ákærði hafi ekið bifreiðinni [...] niður Laugaveg og þaðan um Austurstræti og Tryggvagötu hinn 8. janúar 2011. Með framlögðum vottorðum og matsgerð Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði er og sannað að ákærði var undir áhrifum áfengis og ávana- og fíkniefna við akstur bifreiðarinnar umræddan dag. Með vísan til framangreinds og annarra gagna málsins er því sannað að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi þá sem greinir í 2. tölulið ákæru, útgefinnar 16. ágúst 2011 og er háttsemin réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Ákæra, útgefin 14. desember 2011. Ákærði játaði brot sitt skýlaust fyrir dóminum eins og því er lýst í ákæru. Þykir með játningu ákærða sem á sér stoð í gögnum málsins sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem ákært er fyrir og er brot ákærða rétt heimfært til refsiákvæða í ákærunni. Samkvæmt framlögðu sakavottorði var ákærði 24. september 2001 dæmdur í 30 daga fangelsi og sviptur ökurétti ævilangt fyrir ölvunarakstur. Hinn 13. nóvember sama ár var ákærði dæmdur til greiðslu sektar fyrir tékkalagabrot og fjársvik. Þá var ákærði í Danmörku 21. nóvember 2001 dæmdur til greiðslu sektar og sviptur ökurétti í tvö ár og sex mánuði frá 25. apríl 2002 fyrir ölvunarakstur og fleiri umferðarlagabrot. Hinn 4. mars og 26. apríl 2004 gekkst ákærði undir 60.000 króna sektargreiðslu í hvort skipti fyrir akstur sviptur ökurétti. Þá var ákærði hinn 2. mars 2005 dæmdur í 60 daga fangelsi fyrir ölvunarakstur, akstur sviptur ökurétti og brot gegn 1. mgr. 5. gr. umferðarlaga. Jafnframt var ákærði sviptur ökurétti ævilangt. Næst var ákærði hinn 11. apríl 2006 dæmdur í 30 daga fangelsi fyrir akstur sviptur ökurétti. Hinn 15. ágúst 2006 var ákærða veitt reynslulausn í eitt ár á 35 daga eftirstöðvum refsingar síðastgreindra tveggja dóma. Loks var ákærði hinn 3. mars 2011 dæmdur í sex mánaða fangelsi fyrir ölvunar-, sviptingar- og hraðakstur og var ákærði jafnframt sviptur ökurétti ævilangt. Var dómurinn birtur ákærða 14. mars 2011. Brot ákærða samkvæmt ákæru, útgefinni 28. júní 2011, eru framin áður en dómurinn frá 3. mars 2011 var kveðinn upp og ber því að dæma ákærða hegningarauka við þann dóm að því er þau brot varðar, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði hefur gerst sekur tvær grófar líkamsárásir á hendur sambýliskonu sinni, í fyrra skiptið þegar hún var gengin rúmlega 27 vikur með barn þeirra, en hina þegar hún var nýkomin úr keisaraskurði og hélt á fimm daga gömlu barni þeirra í fanginu. Að mati læknis stefndu áverkar þeir, sem brotaþoli hlaut í fyrri árásinni, lífi ófædda barnsins í mikla hættu. Þá þykir ljóst að með síðari árásinni stefndi ákærði heilsu brotaþola og nýfædds barns síns og brotaþola í stórfellda hættu. Er þetta virt ákærða til refsiþyngingar, sbr. 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt er litið til þess að fyrri árásin átti sér stað að viðstöddum ungum börnum brotaþola og dóttur ákærða. Þykir ákærði ekki eiga sér neinar málsbætur. Brot ákærða samkvæmt 2. tölulið ákæru, útgefinni 16. ágúst 2011 og ákæru, útgefinni 14. desember 2011 eru framin eftir uppkvaðningu dómsins 3. mars 2011 og hefur dómurinn því ítrekunaráhrif á síðari brotin. Ákærði hefur nú gerst sekur um ítrekaðan ölvunarakstur í sjötta sinn og hefur nú í fimmta sinn ítrekað brot gegn 48. gr. umferðarlaga með því aka bifreið sviptur ökurétti. Refsing ákærða, sem ákveðin er með hliðsjón af ákvæðum 77. almennra hegningarlaga, þykir með vísan til alls framangreinds hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ekki þykja efni til að skilorðsbinda refsinguna að neinu leyti. Þá er ævilöng ökuréttarsvipting ákærða áréttuð. Þá krefst brotaþoli miskabóta úr hendi ákærða og vísar til 26. gr. laga nr. 50/1993 til stuðnings þeirri kröfu. Bendir brotaþoli á að hún hafi orðið fyrir áverkum, þjáningum og eymslum vegna árásanna og m.a. orðið að dvelja á sjúkrahúsi vegna fyrri árásarinnar. Brot ákærða sé sérstaklega alvarlegt í ljósi ástands brotaþola í bæði skiptin. Hafi hún glímt við mikla andlega vanlíðan í kjölfar árásanna og verið hrædd um líf, heilsu og framtíð sína, sem og barna sinna. Með atlögunni hlaut brotaþoli miska og á hún því rétt á bótum úr hendi ákærða samkvæmt nefndu ákvæði skaðabótalaga. Í ljósi atvika þykja þessar bætur hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Ber sú fjárhæð vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 29. júní 2010 til 2. mars 2011, en þann dag var mánuður liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan hjá lögreglu. Frá þeim tíma til greiðsludags ber fjárhæðin dráttarvexti, sbr. 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. sömu laga. Loks er ákærði gert að greiða 637.377 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar B. Ólafssonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 313.750 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur, sem þykir hæfilega ákveðin 200.800 krónur, hvort tveggja að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Uppkvaðning dómsins hefur dregist lítillega vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði brotaþola, A, 500.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2010 til 2. mars 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 637.377 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar B. Ólafssonar hrl., 313.750 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur, 200.800 krónur.
Mál nr. 153/2004
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Umgengni Meðlag
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans og K, hvors um sig, um forsjá barns þeirra til bráðabirgða, skorið úr um að lögheimili barnsins yrði hjá K, umgengni M við það og um greiðslu hans á meðlagi með því. Fyrir Hæstarétti krafðist M aðallega að lögheimili barnsins yrði hjá sér og að K yrði gert að greiða meðlag með því en til vara að umgengni yrði óbreytt frá því að aðilar slitu sambúð. Var úrskurður héraðsdóms staðfestur í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. apríl 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2004, þar sem hafnað var kröfu hvors aðilanna um sig um forsjá barns þeirra til bráðabirgða, skorið úr um lögheimili barnsins, umgengni sóknaraðila við það og um greiðslu sóknaraðila á meðlagi með því. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að lögheimili barnsins verði hjá honum og að varnaraðila verði gert að greiða honum meðlag sem sé jafnhátt og barnalífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins. Til vara krefst hann þess að umgengni verði óbreytt frá því að aðilar slitu sambúð þannig að barnið dvelji viku í senn hjá hvorum aðila, frá mánudegi til mánudags. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 523/2017
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Kæra X til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með tilkynningu til héraðsdóms um kæru 21. ágúst 2017, en það skjalbarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 18. ágúst 2017 þar sem varnaraðila var gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. september 2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 er svofyrir mælt að í skriflegri kæru til héraðsdómara skuli greint frá því hvaðaúrskurður sé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæran er reistá. Í svonefndri tilkynningu varnaraðila um kæru, sem barst héraðsdómi innantilskilins kærufrests, er í engu vikið að þeim ástæðum, sem kæran er reist á,en ekki stoðar að þær komi fram í greinargerð varnaraðila sem ranglega er nefndkæra og barst Hæstarétti 22. ágúst 2017. Samkvæmt þessu eru slíkir annmarkar ákærunni að vísa verður málinu frá Hæstarétti.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 18. ágúst2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], með dvalarstað við [...],Reykjavík, verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 15. september 2017 kl. 16.00.Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að kærði hafisætt gæsluvarðhaldi frá 22. júlí sl., sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...]/2017til dagsins í dag að telja. Lögregla sé nú að ljúka rannsókn málanna og verðiþau send héraðssaksóknara á næstu dögum til meðferðar. Kærði sé undir sterkumgrun um tvö brennubrot, sbr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Mál lögreglu númer[...] Hér kemur fram að föstudaginn21. júlí sl. um kl. 14.23 hafi lögreglu borist tilkynning um að kveikt hafiverið í bifreið fyrir utan sjúkrahúsið [...] við [...] í Reykjavík. Þegarlögregla og slökkvilið hafi komið á vettvang hafi tvær bifreiðar verið alelda ábifreiðastæði við hliðina á [...]. Bifreiðarnar séu taldar gjörónýtar eftireldinn. Þar sem bifreiðin hafi verið staðsett hefðu eldtungurnar hæglega getanáð í húsnæðið að [...] samkvæmt upplýsingum vitna og lögreglu og hefðialmannahætta getað skapast að mati lögreglu. Bifreiðinni hafi verið lagt um 5metrum frá sjúkrahúsinu. Samkvæmt vitnum hafi þau séð mann hlaupa af vettvangiog segist eitt vitnið hafa heyrt að kærði hafi sagst ætlað að kveikja í bifreiðþar sem hann hafi ekki fengið innlögn á [...]. Annað vitni segist hafa verið ábifreið sem lagt hafi verið við hliðina á annarri bifreiðinni sem hafi brunnið,[...] en lögregla hafi mætt því vitni á vettvangi, en vitnið, sem var kona, hefðiforðað sér á bifreiðinni ásamt ungum syni með hraði svo eldurinn læstist ekkibifreið hennar. Segðist hún hafa séð kærða, en hann hafi fært bifreiðina, opnaðalla glugga hennar og síðan hafi kviknað í bifreiðinni og bifreiðin orðiðalelda. Þá hafi kærði hlaupið í burtu, en vitnið náð að forða sér ásamt ungumsyni. Annað vitni á vettvangi kvæðist hafa séð mann á bifreiðastæðinu sem hafi henteinhverju inn í bifreiðina og síðan hafi eldur blossað upp og kærði hlaupiðburt.Mál lögreglu númer[...] Hér kemur fram að samadag, 21. júlí sl. kl.16.15, hafi verið beðið um aðstoð lögreglu að [...] íReykjavík, en þar hefði aðili reynt að kveikja í mottu í anddyrinu að [...],sem sé fjölbýlishús. Þar hafi vitni sem hafi verið að koma að anddyri hússinsorðið var við reyk í anddyrinu og séð þar loga í upprúllaðri mottu í anddyrinu.Vitnið hafi dregið mottuna út úr fjölbýlishúsinu og náð að slökkva í henni. Kvæðistvitnið hafa séð mann sem hann hafi gefið lögreglu lýsingu á og kvæði hann þann mannhafa tekið á rás burt frá vettvangi. Sú lýsing fari saman við lýsingu á mannisem lagt hafi eld að bifreið við [...] fyrr um daginn. Í kjölfarið hafi kærði veriðhandtekinn um kl. 16.56 í gær við [...] við [...].Sóknaraðili tekur fram að [...] sé fjölbýlishús meðfjölda íbúa og sé það mat lögreglu að hefði eldur orðið laus hefði meiriháttarhættuástand getað skapast vegna elds og reyks fyrir íbúa hússins, en hending hafiráðið því að vitni hafi komið að og náð að slökkva eldinn í mottunni í anddyrihússins. Fram kemur í greinargerð sóknaraðila að kærði hafiviðurkennt að hafa kveikt í bifreiðinni [...] (sem skráð sé á móður hans), sem hafiverið á bifreiðastæði við [...] að [...]. Kvæðist hann hafa hellt bensíni yfirsæti í bifreiðinni og einnig hafa reynt að kveikja í mottu inn ífjölbýlishúsinu [...] í Reykjavík með því að leggja eld að mottunni meðeldfærum. Kærði hafi ekki gefið neinar haldbærar skýringar á þessari hegðansinni annað en það að hann hafi verið ósáttur að hafa ekki fengið innlögn á [...]og því hafi hann gripið til þess að kveikja í bifreiðinni og í mottunni íblokkinni að [...]. Sóknaraðili tekur fram að það sé mat lögreglu að hér hefðigetað stofnast til eldsvoða sem haft hefði í för með sér almannahættu meðófyrirsjáanlegum afleiðingum, þar sem eldurinn hefði getað borist í húsnæðið að[...]. Jafnframt telji lögregla að mikil hætta hefði getað skapast vegna reyksog elds að [...], hefði þar orðið laus eldur, en tilviljun hafi ráðið því aðvitni hafi náð að slökkva þann eld.Þá er þess getið að læknir, sem athugað hafi ástandkærða og rætt við hann, kvæði kærða ekki í bráðaþörf fyrir afeitrun eðameðferð, né að kærði hafi verið í geðrofi þegar atvikin hafi átt sér stað. Lögreglahefur einnig aflað bráðabirgðamats A verkfræðings hjá mannvirkjastofnun og ímati hans, er varði brennubrotið við [...], telji hann víst að um almannahættuhafi verið að ræða og það hefði getað valdið eyðileggingu á bifreiðunum, ogeinnig þriðju bifreiðinni sem ekið hafi verið á brott en í henni hafi veriðkona og barn hennar. Í bráðabirgðamati A, er varði íkveikjuna að [...], kemurfram að A telji að ekki hafi verið um að ræða almannahættu, en hins vegar hefðiþetta getað leitt til þess að anddyrið hefði fyllst af reyk og valdiðreykskemmdum. Samkvæmt upplýsingum lögreglu hafi mottan verið upprúlluð og ímati A sé nefnt að með því hafi eldur átt greiðari aðgang að mottunni og húnbrunnið hraðar en ef hún hefði verið lögð flöt á gólfið. Sóknaraðili tekur fram að það sé mat lögreglu að umhafi verið að ræða tvö mjög alvarleg ásetningsbrot, framin með skömmumillibili, sem hefði getað stofnað til eldsvoða með ófyrirsjáanlegumafleiðingum bæði í tilviki bifreiðanna við sjúkrastofnunina [...] og að [...].Það sé mat lögreglu að nauðsyn sé til að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvellialmannahagsmuna þar sem hann sé undir sterkum grun um að hafa lagt eld aðbifreið við [...] og anddyri að [...], þar sem fjöldi fólks sé í báðum húsunumog allt með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Einnig sé það mat lögreglu aðóeðlilegt sé að kærði gangi laus þar sem hann hafi framið grófbrennubrot/almannahættubrot og að réttarvitund almennings krefjist þess aðsakborningur sæti gæsluvarðhaldi allt til að ákæra verði gefin út og dómurfellur vegna eðli brotsins. Að mati ákæruvaldsins séþví uppfyllt skilyrði ákvæðis 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88, 2008, þar sem umsterkan grun sé að ræða. Einnig sé það mat ákæruvaldsins að almannahagsmunirkrefjist þess að maður undir sterkum grun um að hafa gerst sekur um jafn alvarlegbrennubrot, sem varði allt að 16 ára fangelsi ogeftir atvikum ævilöngu fangelsi, sæti gæsluvarðhaldi allt þar til máli hans sélokið hjá lögreglu, ákæruvaldi og fyrir dómi. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og loksmeð vísan til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008 sé þessfarið á leit að krafan verði tekin til greina eins og hún sé sett fram.Niðurstaða: Af hálfu sóknaraðila, lögreglustjóransá höfuðborgarsvæðinu, er þess krafist að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Tilefni kröfugerðarinnar er rakið í kröfugerðsóknaraðila en efni hennar hefur verið lýst. Samkvæmt framangreindu ákvæði máúrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef sterkur grunur leikur á því að hann hafiframið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þesseðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins hefurkærði játað við yfirheyrslu hjá lögreglu að hafa 21. júlí sl. lagt eld að bifreiðsem lagt var við meðferðarheimilið [...]við [...] í Reykjavík. Hann hefureinnig játað að hafa sama dag reynt að kveikja í mottu í fjölbýlishúsi að [...].Fyrir liggur bráðabirgðamat verkfræðings hjá Mannvirkjastofnun um að íkveikjanvið meðferðarheimilið hafi valdið almannahættu þar sem það hafi getað valdiðyfirgripsmikilli eyðileggingu á bifreiðinni sem kveikt var í sem og bifreið semlagt var við hlið þeirrar bifreiðar. Þá hefði eldurinn einnig valdiðeyðileggingu þriðju bifreiðarinnar ef henni hefði ekki verið ekið brott. Enginnhafi hins vegar verið í bráðri lífshættu því auðvelt hafi verið fyrir nærstaddaað forða sér. Samkvæmt framansögðu er á það fallist að kærði sé undir sterkumgrun um að hafa framið brot sem varðað getur meira en 10 ára fangelsi, sbr. 1.eða 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga. Kærði er undir sterkum grun um tværíkveikjur sama daginn sem hann kveðst hafa gripið til vegna óánægju með aðkomast ekki á [...]. Þó að ætla megi að síðara brotið hafi ekki valdið almannahættuer til þess að líta að það átti sér stað í fjölbýlishúsi. Brot þessi eru aðmati dómsins þess eðlis að ætla verður varðhald nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna. Fyrrgreindum skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ersamkvæmt þessu fullnægt. Krafa sóknaraðila verður því tekin til greina. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], með dvalarstað við [...],Reykjavík, skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15.september 2017 kl. 16.00.
Mál nr. 530/2017
Kærumál Lögræði Sjálfræði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í tvö ár.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 18. ágúst 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 5. september sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. ágúst 2017, þar sem sóknaraðili varsviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimilder í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara aðsjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þóknunar tilhanda verjanda sínum fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrirHæstarétti úr ríkissjóði og verður hún ákveðin með virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Þóknunverjanda sóknaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, 148.800krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. ágúst 2017.IMeð kröfu, sem barstdóminum 8. ágúst sl., hefur sóknaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkurborgar,krafist þess að varnaraðili, A, kt. [...],[...] í Reykjavík, verði sviptursjálfræði tímabundið til tveggja ára, með vísan til a-liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.Um aðild sóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga.Af hálfu varnaraðila erkröfu sóknaraðila mótmælt og þess krafist aðallega að henni verði hafnað en tilvara að sjálfræðissviptingu varnaraðila verði markaður skemmri tími. Þá er þesskrafist að lögmanni varnaraðila verði ákveðin hæfileg þóknun úr ríkissjóði meðvísan til 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997. Málið var þingfest fyrr ídag. Áður en aðalmeðferð hófst fór dómari málsins á geðdeild 32C á Landspítalaháskólasjúkrahús og hitti varnaraðila ásamt verjanda hans, Ingu LillýBrynjólfsdóttur hdl. Dómari kynnti varnaraðila kröfu sóknaraðila málsins ogkannaði afstöðu hans til hennar. og þá voru teknar skýrslur af varnaraðila oggeðlæknunum B og C. Málið var síðan tekið til úrskurðar að afloknum munnlegummálflutningi af hálfu beggja aðila.IIÍ kröfu sóknaraðila kemurmeðal annars fram að varnaraðili sé [...]. Hann sé greindur með [...] og séöryrki vegna sjúkdóms síns. Varnaraðili hafi verið húsnæðislaus undanfarnamánuði og hafi þegið fjárhagsaðstoð til framfærslu. Hann hafi glímt viðgeðrænan og félagslegan vanda frá ungum aldri, hann hafi ekki lokið formlegriskólagöngu og hafi lítið unnið í gegnum tíðina. Varnaraðili hafi byrjað aðneyta fíkniefna 15 ára gamall og hafi verið í neyslu af og til síðan. Varnaraðili hafi fyrstkomið á göngudeild geðsviðs árið 2008, en þá hafi hann leitað aðstoðar vegna [...].Hann hafi fyrst verið lagður inn á geðdeild árið 2009 en þá hafi hann verið [...].Á þessum tíma hafi varnaraðili tvívegis verið nauðungarvistaður og sviptursjálfræði í sex mánuði til að tryggja lyfjameðferð. Undanfarin ári hafi hann 22sinnum verið lagður inn á geðdeildir Landsspítalans. Varnaraðili hafi lítið semekkert innsæi í sjúkdóm sinn og hafi sýnt takmarkaða samvinnu um meðferð. Hannhafi í gegnum tíðina hætt lyfjameðferð þegar honum fari að líða betur eða þegarsjálfræðissviptingu ljúki. Reynt hafi verið að tengja varnaraðila viðLaugarásinn á árunum 2011 til 2013 en hann hafi verið útskrifaður þaðan vegnaneyslu. Hann hafi verið í eftirliti hjá samfélagsteymi geðsviðs frá árinu 2013og hafi það gengið vel þegar hann hafi verið sjálfræðissviptur og áforðalyfjameðferð. Í mars 2016 hafivarnaraðili verið lagður inn á bráðageðdeild Landspítalans. Í framhaldi af þvíhafi hann verið nauðungarvistaður í 21 dag og sviptur sjálfræði í eitt ár meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 26. apríl 2016 í máli nr. [...]. Meðanvarnaraðili var sviptur sjálfræði hafi hann fylgt fyrirmælum um lyfjagjöf ogmeðferð hafi gengið ágætlega. Um leið og sjálfræðissviptingu hafi lokið í apríl2017 hafi varnaraðili hætt á lyfjum og hætt að mæta í eftirlit.Hinn 20. júlí 2017 hafivarnaraðili komið í fylgd lögreglu á bráðamóttöku Landspítalans. Hann hafi þáverið mjög ör og með miklar aðsóknarranghugmyndir. Varnaraðili hafi hvorkiverið til samvinnu um innlögn né lyfjameðferð og hafi því veriðnauðungarvistaður í 72 klukkustundir. Í framhaldi af því hafi sóknaraðili meðbréfi, dags. 21. júlí 2017, óskað eftir því við sýslumanninn áhöfuðborgarsvæðinu að varnaraðili yrði nauðungarvistaður í 21 dag með vísan til19. gr., sbr. 20. og 21. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og hafi sýslumaðursamþykkt þá beiðni með bréfi samdægurs. Varnaraðili hafi kært ákvörðunsýslumanns um nauðungarvistun til Héraðsdóms Reykjavíkur. Með úrskurði dómsins2. ágúst sl. hafi kröfu varnaraðila um að ákvörðun sýslumanns yrði felld úrgildi verið hafnað. Bati varnaraðila hafi verið hægur í innlögn og hann sé ennmeð miklar aðsóknarranghugmyndir.Krafa sóknaraðila sébyggð á 5. gr. laga nr. 71/1997 og byggi á því að varnaraðili eigi viðgeðsjúkdóm að stríða og sé af þeim sökum ekki fær um að ráða persónulegum högumsínum í bráð, sbr. a-lið 4. gr. sömu laga.Með beiðni sóknaraðilafylgdi læknisvottorð B, sérfræðings í geðlækningum á deild 32C á Landspítala,dagsett 3. ágúst sl., og er vísað til þess í kröfunni. Í vottorðinu kemur framum fyrri geðsögu varnaraðila að hann hafi verið lagður inn á ýmsar deildirgeðsviðs alls 22 sinnum. Hann hafi verið nauðungarvistaður í innlögnum og hafisérstaklega þurft að beita nauðungarvistun þegar um [...] sé að ræða en síðurþegar um [...] sé að ræða.Varnaraðili hafi lítið sem ekkert innsæi í sjúkdómsinn, sé ekki meðferðarheldinn og hafi í gegnum tíðina alltaf hætt lyfjameðferðþegar líðan hans hafi lagast og/eða sviptingu hafi lokið. Í geðskoðun 3. ágústsl. sé varnaraðili illa hirtur, með starandi augnaráð og mjög á verði íviðtali. Geðslag hans sé hækkað og og hann sé ör og eirðarlaus og haldieinungis út í nokkrar mínútur áður en hann gangi út úr viðtali. Hann gefisamhengislausa sögu þar sem fram komi miklar aðsóknarranghugmyndir, auk þesssem beri á vægri hugsanatruflun. Varnaraðili sé algjörlega innsæislaus í aðhann sé með geðsjúkdóm og þurfi á lyfjameðferð að haldaÍ álitskafla vottorðsinser þess getið að varnaraðili sé verulega innsæislaus og afneitandi um sinnsjúkdóm og hafi endurtekið þurft að svipta hann sjálfræði til að tryggjameðferð og eftirlit. Síðasta svipting hafi runnið út í lok apríl 2017 og hafivarnaraðili nánast strax veikst heiftarlega og sé kominn í innlögn um miðjanjúlí með [...]. Það sé enginn vafi á því að hann sé haldinn alvarlegumgeðsjúkdómi og að áframhaldandi meðferð sé honum nauðsynleg. Án hennar stofnihann heilsu sinni í voða og spilli möguleikum sínum á bata. Styðji læknirinn ogmæli með sviptingu sjálfræðis í tvö ár.Varnaraðili hefur mótmæltkröfu sóknaraðila og efaðist um sjúkdómsgreiningu þá sem honum hefur veriðkynnt að fram komi í framlögðu læknisvottorði B geðlæknis. Varnaraðili tók framvið dómara að hann hefði alltaf verið í vímuefnaneyslu þegar sjúkdómsgreiningarhefðu farið fram. Varnaraðili lagði áherslu á að hann óskaði þess að fá aðstanda á eigin fótum í lífinu, enda teldi hann sig færan um það. Hann tók framað hann væri tilbúinn til að taka lyf í töfluformi en ekki í sprautuformi þarsem honum yrði illt af því.Við fyrirtöku málsins gafáðurnefndur geðlæknir, B, skýrslu um síma. Hún staðfesti framlagt læknisvottorðsitt, dagsett 3. ágúst sl., bæði hvað varðar efni þess og undirritun sína. Bkvað varnaraðila vera haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og þyrfti lyfjameðferð viðhonum sem væri honum bráðnauðsynleg, enda óttaðist hún um líf varnaraðila ogheilsu yrði henni ekki við komið. Þá taldi hún fullreynt að lyfjagjöf væri ítöfluformi og án innlagnar, enda væri það fullreynt úrræði. Reynslan sýndi aðvarnaraðili þæði hvorki lyfjagjöf né aðra aðstoð eftir útskrift. Læknirinnbenti á að vægari úrræði en tveggja ára sjálfræðissvipting væru fullreynd ogtók fram að varnaraðili svaraði lyfjameðferð mun hægar en vonir hefðu staðiðtil. Þá lýsti hún því að varnaraðili væri haldinn mjög alvarlegumranghugmyndum. IIIMeðframangreindu vottorði B, sérfræðings í geðlækningum, og vætti hennar fyrirdómi sem og með vísan til annarra gagna þykir nægilega leitt í ljós aðvarnaraðili sé haldinn [...]. Þar sem ljóst er að varnaraðili hefur ekki innsæií sjúkdóminn telur dómurinn nauðsynlegt að hann verði tímabundið sviptursjálfræði svo unnt verði að veita honum viðeigandi og nauðsynlega læknismeðferðog aðstoð, sem sýnt þykir af því sem komið er fram í málinu, að hann muni ekkigangast undir verði ekki fallist á sjálfræðissviptingarkröfu sóknaraðila. Ímálinu er komið fram að varnaraðili hefur orðið mjög veikur þegar lyfjameðferðer hætt, svo sem gerðist síðastliðið vor. Samkvæmta-lið 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 er heimilt að svipta mann tímabundiðsjálfræði standi brýn þörf til og hann er ekki fær um að ráða persónulegumhögum sínum vegna geðsjúkdóms. Í 1. mgr. 5. gr. laganna segir að tímabundinlögræðissvipting skuli ekki ákveðin skemur en í sex mánuði í senn. Þegar litiðer til alls framanritaðs og gagna málsins um sjúkrasögu varnaraðila er það matdómsins að ekki séu efni til að fallast á varakröfu varnaraðila um aðsjálfræðissviptingu hans verði markaður skemmri tími en krafist er af hálfusóknaraðila. Fyrir liggur að varnaraðili hefur verið sviptur sjálfræði ítvígang, fyrst í sex mánuði og síðan í tólf mánuði en síðarisjálfræðissviptingunni lauk í apríl sl. Þá liggur fyrir að varnaraðili varnauðungarvistaður í júlí sl. vegna alvarlegs geðrofs. Loks er ljóst af gögnummálsins að varnaraðili á að baki fjölda innlagna á geðdeild frá árinu 2009vegna sjúkdóms síns. Í ljósi alls framangreinds þykir dóminum sýnt að önnur ogvægar úrræði en sem fram koma í kröfugerð sóknaraðila hafa verið fullreynd ítilviki varnaraðila. Þá kom fram í vætti framangreinds geðlæknis fyrir dómi aðjafnframt sé fullreynt að lyfjataka varnaraðila fari fram í töfluformi í stað sprautugjafar.Einnig lýsti læknirinn því hvernig unnið yrði að meðferð varnaraðila á tveggjaára sviptingartíma, m.a. með því að byggja upp í kringum hann stuðningskerfisvo hann ætti öruggt heimili og nyti nauðsynlegrar lyfjagjafar. Er það því matdómsins að það brjóti ekki gegn meðalhófi að fallast á kröfu sóknaraðila einsog hún er fram sett. Að öllu þessu virtu verður krafa sóknaraðila tekin tilgreina eins og hún er sett fram. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr.laga nr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað af rekstri málsins,þar með talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Ingu LillýjarBrynjólfsdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 180.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekiðtillit til virðisaukaskatts.ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, kt. [...],[...]í Reykjavík, er sviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár.Allur kostnaður afmálinu, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Ingu LillýjarBrynjólfsdóttur hdl., 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 629/2009
Kærumál Nálgunarbann
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að dómurinn úrskurði að varnaraðila, X, kt. [...], verði gert að sæta nálgunarbanni í 6 mánuði, þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, kt. [...], að M, á svæði sem afmarkast við 50 metra radíussvæði umhverfis M, mælt frá miðju hússins. Jafnframt er þess krafist að lagt verði bann við því að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri, hringi í heima-, vinnu- og farsíma hennar eða setji sig á annan hátt í samband við hana.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Viðbótargögn bárust réttinum 3., 9. og 12. nóvember 2009. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2009, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta nálgunarbanni, eins og þar greinir nánar í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. laga nr. 122/2008 um nálgunarbann. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara að „tímalengd nálgunarbannsins verði stytt, að úrskurðurinn verði felldur úr gildi að því er varðar bann við símasamskiptum og að úrskurðinn verði felldur úr gildi að því er varðar bann við því að kærandi veiti A eftirför eða nálgist hana á almannafæri.“ Þá krefst varnaraðili þess að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Með vísan til 4. mgr. 3. gr. laga nr. 122/2008 verður varnaraðili dæmdur til að greiða kærumálskostnað í ríkissjóð þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðili, X, greiði kærumálskostnað í ríkissjóð, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, 124.500 krónur.
Mál nr. 292/2003
Hlutafélag Einkahlutafélag Félagasamstæða Skaðabætur
Þrotabú TL (Þ) leitaði eftir skaðabótum úr hendi TV og H vegna þess að eignir TL voru ekki lengur fyrir hendi þegar bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Á þeim tíma sem hér skipti máli voru TL og H í eigu TV, sem var samkvæmt því móðurfélag beggja hinna, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 138/1994. Þá voru náin stjórnunarleg tengsl milli allra félaganna. Talið var að eignum TL hafi sannanlega verið ráðstafað til hagsbóta fyrir TV og H, þó sérstaklega H. Engin lagaskilyrði voru til þess að TV gæti tekið verðmæti út úr TL og engin formleg ákvörðun var heldur tekin í þá veru. TV var samkvæmt þessu skaðabótaskyldur gagnvart Þ samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994. Gögn málsins þóttu sýna að allir þræðir hefðu verið í sömu hendi til að taka samræmda ákvörðun fyrir öll félögin í senn og að bæði TV og H hefðu haft raunveruleg yfirráð yfir TL. Í samræmi við þetta var talið að ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995 tæki til H sem móðurfélags TL. Í sameiningu hefðu TV og H stuðlað að því að eignir dótturfélags þeirra gengju að verulegu leyti til H og um leið borið fyrir borð hagsmuni annarra kröfuhafa. Bar H skaðabótaábyrgð á tjóni sem Þ varð fyrir af þessum sökum. Í samræmi við þetta voru TV og H dæmd til greiðslu skaðabóta óskipt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 22. maí 2003, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 2. júlí sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 25. júlí 2003. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 72.314.229 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. apríl 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi TV fjárfestingafélagið ehf., sem þá hét Timburvinnslan ehf., keypti 22. september 1996 alla hluti í Teppalandi hf., en nafni þess félags var á árinu 1997 breytt í TL rúllur ehf. Virðist mega ráða af fundargerð stjórnar félagsins og hluthafafundar og vottorði Hagstofu Íslands að það hafi verið gert 29. júlí á því ári. Síðastnefnda félagið var fjárhagslega illa statt við kaupin og var umsamið kaupverð aðeins ein króna. Til að rétta við hag félagsins lánaði kaupandinn því fé á árinu 1996 og gekkst jafnframt í ábyrgð fyrir lánum frá öðrum, svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Tilraunir til að koma félaginu á réttan kjöl báru ekki árangur og var bú TL rúllna ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 8. apríl 1998. Ágreiningur reis um kröfur stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. í þrotabúið, sem lauk með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2002 í máli nr. 495/2002. Var með honum fallist á að stefndi ætti kröfu í þrotabúið vegna lánveitinga og ábyrgða að fjárhæð 39.189.930 krónur, en hafnað kröfu um að hann nyti veðréttar í lausafé samkvæmt tryggingabréfi, sem félagið hafði gefið út til stefnda 25. september 1996. Var kröfunni skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Eftir að Teppaland hf., síðar TL rúllur ehf., komst í eigu stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. rak fyrrnefnda félagið smásöluverslun fram í maí 1997, en þá var verslun þess í Mörkinni 4 í Reykjavík lokað. Gekk reksturinn illa frá byrjun, svo sem staðfest er í fundargerðum stjórnar félagsins frá þessum tíma. Þegar hinn 18. nóvember 1996 kemur þar fram að staða félagsins hafi verið lakari en búast mátti við og sala ekki verið í samræmi við væntingar. Á stjórnarfundi 27. janúar 1997 var bókað að ljóst sé að hvorugur stefndu myndi leggja fram frekara fé í reksturinn að svo stöddu. Í fundargerðinni segir einnig: „Skv. ofanskráðu er stjórninni í raun skylt skv. lögum að óska eftir því að fyrirtækið verði tekið til gjaldþrotaskipta.“ Eins kom fram á stjórnarfundi 13. mars 1997 að rekstur fyrirtækisins gengi ekki upp miðað við skuldabyrði þess og 24. sama mánaðar var ákveðið að segja upp leiguhúsnæði og öllum starfsmönnum. Í apríl 1997 var haldin útsala „til að losa um lagerinn“, eins og segir í fundargerð 11. sama mánaðar. Í fundargerð 28. maí segir síðan að „lagerinn og allt lausafé hefur verið flutt í Holtagarða, húsnæði í eigu Húsasmiðjunnar hf.“ Á fundi 29. júlí kom fram að ljóst væri að félagið færi í gjaldþrot og stefnt væri að því að gefa bú félagsins upp til gjaldþrotaskipta í byrjun næsta mánaðar. Var þá jafnframt ákveðið að breyta félaginu í einkahlutafélag og fækka stjórnarmönnum úr þremur í einn. Í fundargerðum stjórnar frá síðari hluta árs 1997 sést að hugmyndir hafa verið uppi um að leita nauðasamnings og „nýta skattalegt tap félagsins“. Ekki varð af því að félaginu yrði bjargað með þeim hætti. Eftir árangurslaust fjárnám kröfuhafa fór stjórnin þess loks á leit 18. mars 1998 að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta, sem var gert 8. apríl sama árs eins og áður var getið. Málavextir eru nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi. II. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að stefndu hafi bakað sér skaðabótaskyldu vegna meðferðar sinnar á eignum Teppalands hf., síðar TL rúllna ehf. fram að gjaldþroti félagsins. Þeir hafi valdið áfrýjanda verulegu fjárhagstjóni með því að taka til sín öll verðmæti í hinu gjaldþrota félagi og skilið kröfuhafa þess eftir með eignalaust bú. Félagið hafi upphaflega verið hlutafélag, en síðar verið breytt í einkahlutafélag og taki bæði lög nr. 2/1995 um hlutafélög og lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög til málsins. Eignatengsl hafi verið milli stefndu á þeim tíma, en bæði hafi félögin verið í eigu þriggja nafngreindra manna. Óumdeilt sé að stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. hafi verið móðurfélag TL rúllna ehf. og Húsasmiðjan hf. hafi í reynd einnig notið stöðu sem móðurfélag TL rúllna ehf., sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995 og 3. mgr. 2. gr. laga nr. 138/1994. Beri stefndu ábyrgð á starfi þeirra manna, sem sátu í stjórn Teppalands hf. og síðar TL rúllna ehf. Kveðst áfrýjandi láta við það sitja að leita skaðabóta hjá þeim, sem nutu hagsmunanna í reynd, en reisa kröfu sína jafnframt á því að stjórnarmenn í Teppalandi hf. hafi í störfum sínum fyrir hönd stefndu átt þátt í að valda áfrýjanda tjóni með því að láta stefndu njóta verðmæta, sem þeir áttu ekkert tilkall til. Telur áfrýjandi stefndu skylt að skila andvirði verðmæta úr búi TL rúllna ehf., sem hafi verið hirt í trássi við ákvæði XII. kafla laga nr. 2/1995, sbr. einkum 102. gr. laganna. Engin skilyrði hafi verið til að úthluta fjármunum félagsins til hluthafa, en í 98. gr. laganna sé mælt fyrir um skilyrði slíkra greiðslna. Ekki komi til álita að stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. hafi getað tekið út arð, enda hvorki skilyrði til þess né ákvörðun verið tekin um það. Ekki hafi heldur verið skilyrði til endurgreiðslu vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita, sbr. VII. kafla laga nr. 2/1995. Um sambærileg ákvæði vísar áfrýjandi til XII. kafla laga nr. 138/1994 og einkum 77. gr. um endurheimturétt félags. Stefndi Húsasmiðjan hf. hafi ekki verið formlegur hluthafi í TL rúllum ehf., en notið greiðslna frá félaginu í formi dulinnar arðsúthlutunar. Krafan byggi að því leyti einnig á 76. gr. og 95. gr. laga nr. 2/1995, sbr. 51. gr. og 70. gr. laga nr. 138/1994 og jafnframt á almennum skaðabótareglum. Séu báðir stefndu ábyrgir vegna þessara brota. Þá vísar áfrýjandi til þess að stefndu hafi ráðstafað eigum TL rúllna ehf. í skjóli yfirburðavalds samkvæmt X. kafla laga nr. 2/1995 og X. kafla laga nr. 138/1994. Hafi þeir með saknæmum og ólögmætum hætti dregið verðmæti út úr félaginu sér til hagsbóta og brotið ákvæði 76. gr. eða 95. gr. laga nr. 2/1995 og 51. eða 70. gr. laga nr. 138/1994. Leiði skaðabótaskylda stefndu af 134. gr. fyrrnefndu laganna og 108. gr. hinna síðarnefndu, en auk þess af meginreglum skaðabótaréttar og almennu skaðabótareglunni. Ennfremur er á því byggt að stefndu hafi orðið skaðabótaskyldir fyrir það að ekki var hirt um að gefa bú TL rúllna ehf. upp til gjaldþrotaskipta þegar tilefni var til, sbr. 105. gr. laga nr. 2/1995 og 80. gr. laga nr. 138/1994. Áfrýjandi kveðst loks reisa kröfu sína á því að stefndu hafi með háttsemi sinni sniðgengið svo ákvæði laga um hlutafélög og einkahlutafélög að það leiði til beinnar ábyrgðar gagnvart áfrýjanda. Þannig hafi af hálfu stefndu með villandi upplýsingum verið látið sem Teppaland hf. uppfyllti skilyrði til að vera hlutafélag og komið þannig í veg fyrir að félaginu yrði slitið samkvæmt ákvæði 2. mgr. 107. gr. laga nr. 2/1995 þar eð hluthafi var þá orðinn aðeins einn. Hefði búinu verið skipt eigi síðar en í byrjun árs 1997 ef ákvæðin hefðu verið virt. Gögn málsins sýni að fyrirsvarsmönnum stefndu hafi verið kunnugt um þessa skyldu, en tilkynning af þessum toga hafi verið send hlutafélagaskrá vegna stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. 5. nóvember 1996. Heldur áfrýjandi fram að allar kröfur á félagið hefðu greiðst á þessu tímamarki, en að minnsta kosti leiði rangar upplýsingar stefndu til þess að þeir beri sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Stefndu hafi brotið reglur félagaréttar með háttsemi sinni og í reynd stjórnað hinu gjaldþrota félagi með eigin hagsmuni að leiðarljósi. Félagið hafi ekki notið sjálfstæðis gagnvart eiganda sínum eða félagasamstæðunni í heild. Leiði það til þess að stefndu geti ekki skýlt sér á bak við reglur laga um hlutafélög og einkahlutafélög um takmarkaða ábyrgð eigenda, enda sé takmörkuð ábyrgð undantekningarregla, sem byggi á því að lagareglur um þessi félög séu virtar. Háttsemi stefndu sjáist til dæmis af því að öllum rekstri hins gjaldþrota félags, þar með talið nafni þess og umboðum, sé haldið áfram undir nýrri kennitölu. Öðrum þræði sé krafan reist á því að stefndu hafi í reynd blandað saman hagsmunum áðurnefndrar hlutafélagasamsteypu stefndu í hag en áfrýjanda til tjóns. Þá hafi eignum hins gjaldþrota félags ekki verið haldið aðgreindum frá eignum stefndu sjálfra og hagsmuna áfrýjanda þannig ekki gætt. Krafa áfrýjanda er í þremur liðum, sem samanlagðir mynda kröfufjárhæðina. Er í fyrsta lagi krafist bóta fyrir missi álagningar af seldum vörubirgðum og er þá meðal annars lagt til grundvallar að mikill vörulager hafi verið í Teppalandi hf. í ársbyrjun 1997. Hafi stefndu ráðstafað vörubirgðum félagins sér til hags án tillits til annarra kröfuhafa og blandað saman við eignir stefnda Húsasmiðjunnar hf. Í annan stað hafi stefndu fénýtt sér nafn félagsins og viðskiptavild. Loks hafi innréttingar og margs kyns vélar og tæki í eigu hins gjaldþrota félags horfið og byggir áfrýjandi á því að stefndu hafi hirt þessi verðmæti. Í V. kafla verður fjallað nánar um einstaka kröfuliði áfrýjanda. III. Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Er krafan á því reist að málatilbúnaður áfrýjanda sé óljós og vanreifaður, bæði að því er tekur til málsástæðna og kröfugerðar. Komi ekki skýrt fram hvaða málsástæðum krafan sé studd gagnvart hvorum stefndu um sig, en annar þeirra hafi verið eigandi hins gjaldþrota félags, en hinn verið í viðskiptum við það. Í kröfu áfrýjanda felist meðal annars að skilað sé andvirði úttekta af lager, en hvernig sem á málið sé litið hafi stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. engar vörur keypt af hinu gjaldþrota félagi. Verði að greina skýrt á milli hvaða málsástæður eigi við um hvorn stefndu um sig. Stefnufjárhæð sé jafn vanreifuð og málsástæður. Stefndu styðja frávísunarkröfu sína jafnframt við það að skilyrði samlagsaðildar séu ekki uppfyllt í málinu. Til vara krefjast stefndu þess að sýknudómur héraðsdóms verði staðfestur. Þeir mótmæla að stefndi Húsasmiðjan hf. hafi notið stöðu sem móðurfélag TL rúllna ehf. Fyrrnefnda félagið hafi ekki átt hlut í því síðarnefnda, heldur hafi þau bæði verið í eigu sömu aðila og telja þeir félögin hafa verið svokölluð systurfélög. Lagaákvæði um samstæður hlutafélaga eigi ekki við og ekki sé heldur fyrir hendi sú aðstaða, sem getur í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995. Gildi hér ákvæði um ábyrgð stjórnarmanna og riftunarreglur laga nr. 21/1991. Stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. hafi átt Teppaland hf., síðar TL rúllur ehf., og takmarkist ábyrgð stefnda við hlutaféð, sem lagt var fram. Hluthafi beri ekki ábyrgð á stjórnarmönnum, sem starfi í umboði hans, en það geri þeir sjálfir. Hann geti aðeins borið ábyrgð á tjóni, sem hann valdi félagi á grundvelli 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995, sem eigi ekki við hér. Ekkert slíkt geti heldur átt við um Húsasmiðjuna hf., sem var ekki hluthafi. Hinu sama gegni um málsástæðu áfrýjanda, sem lúti að því að bú Teppalands hf., síðar TL rúllna ehf. var ekki gefið upp til gjaldþrotaskipta fyrr en raun varð á. Ábyrgð á því hafi hvílt á stjórn þess félags, en hér hafi einnig verið réttmætar ástæður fyrir því að beiðni um gjaldþrotaskipti dróst á langinn. Krafa áfrýjanda um skaðabætur geti ekki náð fram að ganga, enda sé ekkert fram komið um skaðabótaskylda háttsemi stefndu eða að skilyrði bótareglna, sem áfrýjandi beri fyrir sig, séu uppfyllt. Tjón áfrýjanda sé heldur ekki sannað. Að því er varðar einstaka liði í bótakröfu áfrýjanda telja stefndu að viðskipti Húsasmiðjunnar hf. með vörulagar TL rúllna ehf. hafi verið eðlileg í ljósi aðstæðna. Hinu sama gegni um viðskipti TV fjárfestingafélagsins ehf. með vörumerkið „Teppaland“ og önnur vörumerki. Að því er varðar vörulagerinn sérstaklega hafi hann verið mun lakari en búist hafði verið við. Þótt birgðirnar hafi verið metnar á kostnaðarverði í ársreikningi felist ekki í því nein vottun um raunverlegt verðmæti þeirra eða hversu söluhæfar þær voru. Ef rekstur fyrirtækis stöðvist verði slíkar eignir, sem hér um ræðir, að auki fljótt lítils eða einskis virði. Á útsölu í apríl 1997 hafi vörur verið seldar langt undir kostnaðarverði og þegar versluninni var lokað hafi miklu af lagernum verið fleygt, jafnvel heilu gámunum. Tilraunir áfrýjanda til að gera viðskipti við Húsasmiðjuna hf. á þessum tíma tortryggileg, séu ástæðulausar. Vörur, sem keyptar voru með eignarréttarfyrirvara, hafi verið afhentar erlendum seljendum þeirra. Þá hafi lausafé verið verulega ofmetið bæði í ársreikningi og á lista, sem fylgdi tryggingabréfi 25. september 1996. Loks gagnrýna stefndu framgöngu skiptastjóra áfrýjanda í samskiptum við sig. Hafi hann ekki fyrr en í október 1998 skoðað vörulagar frá TL rúllum ehf., sem var í vörslum Húsasmiðjunnar hf., og ekki sinnt áskorunum þessa stefnda um að taka lagerinn til sín. Þá hafi skiptin tekið óheyrilega langan tíma. Í V. kafla hér á eftir verður fjallað nánar um málsástæður stefndu varðandi einstaka kröfuliði áfrýjanda. IV. Fyrir héraðsdómi kröfðust stefndu þess að málinu yrði vísað frá dómi með sömu rökum og sú krafa er studd fyrir Hæstarétti. Var ágreiningur um kröfuna tekinn til munnlegs málflutnings í héraði og kveðinn upp úrskurður 8. apríl 2002 þar sem kröfu stefndu var hafnað. Þá niðurstöðu var ekki heimilt að kæra til Hæstaréttar. Eftir áfrýjun efnisdóms í málinu áttu stefndu þess hins vegar kost að leita eftir endurskoðun fyrir Hæstarétti á úrskurði héraðsdóms um frávísunarkröfuna með áfrýjun af sinni hálfu. Það hafa þeir ekki gert og kemur frávísun ekki sérstaklega til álita að öðru leyti en því sem krafa áfrýjanda eða einstakir liðir hennar kunna að varða frávísun af sjálfsdáðum. Áfrýjandi leitar í málinu eftir skaðabótum óskipt úr hendi stefndu vegna þess að eignir TL rúllna ehf. voru ekki lengur fyrir hendi þegar bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Var í II. og III. kafla að framan rakið að á þeim tíma, sem hér skiptir máli, var það félag og Húsasmiðjan hf. í eigu hins þriðja, stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. Það félag var samkvæmt því móðurfélag beggja hinna, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 138/1994. Þá voru náin stjórnunartengsl milli allra félaganna. Skipuðu sömu menn stjórnir beggja stefndu fram yfir mitt ár 1997 og einn þeirra átti jafnframt sæti í þriggja manna stjórn Teppalands hf. til loka júlí 1997 og var framkvæmdastjóri félagsins. Kvaðst hann ekki hafa þegið laun fyrir það starf hjá Teppalandi hf. þar eð þar hafi „enginn afgangur“ verið. Stjórnarformaðurinn, sem var nafngreindur lögmaður, sat áfram í stjórn sem eini stjórnarmaðurinn eftir að félagið var gert að einkahlutafélagi, en framkvæmdastjórinn var varamaður hans. Í skýrslu stjórnarformannsins hjá skiptastjóra áfrýjanda 13. nóvember 1998 gerði hann þá grein fyrir stöðu sinni hjá hinu gjaldþrota félagi að hann starfaði mikið sem lögmaður fyrir stefnda Húsasmiðjuna hf. og fyrirtæki tengd henni. Hafi hann tekið að sér stjórnarsetu í Teppalandi hf. og síðar TL rúllum ehf. sem hluta af því starfi. Ekki hafi verið greitt sérstaklega fyrir það, en reikningar fyrir störf hans fyrir Húsasmiðjuna hf. og tengd fyrirtæki hafi á þessum tíma einungis verið gefnir út til Húsasmiðjunnar hf. Af gögnum málsins er hafið yfir vafa að eignir Teppalands hf. rýrnuðu mjög og einkum á fyrri hluta árs 1997. Ekki er þó krafist skaðabóta úr hendi stjórnarmanna Teppalands hf., síðar TL rúllna ehf., og reynir ekki á persónulega ábyrgð þeirra í málinu. Ábyrgð, sem þeir kunna að bera, útilokar ekki að stefndu, annar eða báðir séu jafnframt skaðabótaskyldir, en eignum TL rúllna ehf. var sannanlega ráðstafað til hagsbóta fyrir stefndu og þá fyrst og fremst Húsasmiðjuna hf., svo sem nánar greinir í V. kafla. Áfrýjandi reisir kröfu sína meðal annars á því að stefndu hafi borið að gefa bú Teppalands hf. upp til gjaldþrotaskipta þegar í ársbyrjun 1997. Hefðu allar kröfur fengist greiddar ef þessi skylda hefði verið virt. Ekki eru alveg næg efni til að fallast á þetta. Skylda til að hlutast til um gjaldþrotaskipti hvíldi fyrst og fremst á stjórnarmönnum Teppalands hf., sem drógu úr hömlu að gera það. Er ekki í ljós leidd slík bein þátttaka af hálfu stefndu, sem nægt getur til að fella á þá skaðabótaskyldu vegna tjóns kröfuhafa, sem leiddi af aðgerðarleysi stjórnarinnar um þetta. Hið sama á við um þá málsástæðu áfrýjanda að stefndu hafi verið skylt að tilkynna að Teppaland hf. væri ekki hlutafélag heldur einkahlutafélag. Svo sem áður var getið var stefndi TV fjárfestingafélagið ehf. móðurfélag hins gjaldþrota félags. Verður lagt til grundvallar að stjórn síðarnefnda félagsins hafi ekki verið unnt að ráðstafa eignum þess í svo ríkum mæli sem gert var án þess að það væri jafnframt gert með vilja og fullri vitneskju stjórnar móðurfélagsins. Af skýrslum tveggja stjórnarmanna stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. hjá skiptastjóra og fyrir dómi verður heldur ekkert annað ráðið en að sú hafi verið raunin. Breytir þá engu að ráðstöfun eignanna var ekki gerð móðurfélaginu sjálfu til hagsbóta heldur öðru dótturfélagi þess, stefnda Húsasmiðjunni hf. Voru engin skilyrði til þess að eigandi Teppalands hf. gæti tekið verðmætin út úr félaginu á grundvelli VII. eða XII. kafla laga nr. 2/1995 eða sambærilegra ákvæða í lögum nr. 138/1994 og engin formleg ákvörðun var heldur tekin í þá veru. Er niðurstaðan af því, sem að framan greinir sú, að þessi stefndi er skaðabótaskyldur gagnvart áfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994. Almennar skaðabótareglur leiða til sömu niðurstöðu. Meðal gagna málsins eru nokkur bréf stefnda Húsasmiðjunnar hf. á tímabilinu júní til september 1996 varðandi kaup á Teppalandi hf. Er ljóst að fyrrnefnda félagið stjórnaði samningaviðræðum um kaup á því síðarnefnda og kom fram sem væntanlegur kaupandi í þeim samningum. Eru öll bréfin undirrituð af stjórnarformanni Húsasmiðjunnar hf., sem einnig sat í stjórn stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. Verður ráðið að ákvörðun um að gera kaupin í nafni síðastnefnda félagsins hafi verið tekin skömmu fyrir kaupin 22. september 1996. Í skýrslu stjórnarformanns Húsasmiðjunnar hf. fyrir dómi kom fram að honum hafi sérstaklega verið kynnt bág staða Teppalands hf. seint um haustið 1996 og bæði þá og 1997 átti stefndi Húsasmiðjan hf. mikil viðskipti við Teppaland hf. Af því, sem áður var rakið um stjórn síðastnefnda félagsins er ljóst, að stjórnarformaður þess naut að minnsta kosti takmarkaðs sjálfstæðis gagnvart stefnda Húsasmiðjunni hf. um töku ákvarðana með jafnræði kröfuhafa að leiðarljósi þegar sýnt mátti vera að stefndi í óefni. Annar stjórnarmaður og um leið framkvæmdastjóri Teppalands hf. átti jafnframt sæti í stjórnum beggja stefndu. Voru allir þræðir þannig í sömu hendi til að taka samræmda ákvörðun fyrir öll félögin í senn. Er ekki varhugavert að leggja til grundvallar niðurstöðu að báðir stefndu hafi haft raunveruleg yfirráð yfir Teppalandi hf. og að ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995 taki til stefnda Húsasmiðjunnar hf. sem móðurfélags Teppalands hf. Er ljóst af athugasemdum, sem fylgdu þessari grein í frumvarpi til laganna, að skýra verður orðið „samninga“ rúmt þegar metið er hvort sú aðstaða er fyrir hendi, sem þar er lýst. Stuðluðu stefndu að því í sameiningu að eignir dótturfélags þeirra gengju að verulegu leyti til Húsasmiðjunnar hf. og báru um leið fyrir borð hagsmuni annarra kröfuhafa. Ber stefndi Húsasmiðjan hf. skaðabótaábyrgð samkvæmt almennum skaðabótareglum á tjóni, sem áfrýjandi varð fyrir af þessum sökum. V. Fyrsti kröfuliður áfrýjanda ber fyrirsögnina „Missir álagningar á seldum vörubirgðum“ og er að fjárhæð 32.594.339 krónur. Er hann ákveðinn þannig að verðmæti bókfærðra vörubirgða í ársbyrjun 1997 hafi verið 54.075.049 krónur, vörukaup á því ári hafi numið 34.670.917 krónum og vörunotkun því samtals numið 88.745.966 krónum. Sölutekjur fram að úrskurðardegi um gjaldþrot hafi numið alls 82.775.417 krónum. Meðalálagning hafi því verið neikvæð um 6,70%, en heldur minna neikvæð að því gefnu að verðmæti vörulagers á úrskurðardegi hafi verið 3.000.000 krónur. Ásættanleg álagning á vörum Teppalands hf. hafi hins vegar ekki átt að vera lægri en 30%, en slík meðalálagning hefði skilað fyrirtækinu 32.594.339 krónum til viðbótar. Í ljósi þess að meðalálagning stefnda Húsasmiðjunnar hf. í sinni vörusölu hafi á árinu 1997 verið 52,1% sé viðmiðun við 30% álagningu augljóslega ekki úr hófi. Byggir áfrýjandi á því að stefndi Húsasmiðjan hf. hafi haft öll tök á og nýtt sér að unnt var að selja vörur Teppalands hf. í eigin verslun þessa stefnda með mun hærri álagningu en selt var frá Teppalandi hf. Hann hafi einnig getað selt úr verslun nýs fyrirtækis, Gólfefna ehf., sem stefndu hafi komið á fót eftir lokun Teppalands hf. um viðskipti með sams konar vörur. Í ítarlegri skýrslu, sem Kristinn Gestsson endurskoðandi gerði 30. apríl 2001 fyrir skiptastjóra áfrýjanda, kemur fram að álagning í vörusölu Teppalands hf. til stefnda Húsasmiðjunnar hf. á síðari hluta árs 1996 var 30,94%. Á árinu 1997 var álagning í viðskiptum þeirra hins vegar aðeins 7,95%, en þau fóru fyrst og fremst fram á tímabilinu janúar til mars. Á síðastnefndu tímabili var verslun Teppalands hf. enn opin og er haldlaus sú viðbára stefndu, að því er þetta tímabil varðar, að verðmæti vörulagers hrynji við það að verslun sé lokað. Er engin skýring fram komin á þessari lágu álagningu. Lýsti stjórnarformaður Teppalands hf. því yfir við skýrslutöku hjá skiptastjóra að hann vissi ekki hvað lá til grundvallar álagningunni og jafnframt að stefndi Húsasmiðjan hf. hafi ekki keypt neitt á þessum tíma nema vera áður búinn að selja það. Hann hafi ekki keypt hluti úr vörulagernum til að sitja uppi með. Óskaði skiptastjóri áfrýjanda þess jafnframt af stjórnarformanni Húsasmiðjunnar hf. að sölunótur um viðskipti félaganna yrðu afhentar hinum fyrrnefnda, en þessum tilmælum var hafnað. Verður lagt til grundvallar að stefndu hafi með óeðlilegri verðlagningu vörunnar komið fjármunum úr höndum Teppalands hf. þegar gjaldþrot félagins blasti við og séu skaðabótaskyldir fyrir það tjón. Verður þeim gert að bæta áfrýjanda muninn á 7,95% og 30% álagningu í viðskiptum Teppalands hf. við Húsasmiðjuna hf. á umræddu tímabili miðað við kostnaðarverð seldra vara á árinu 1997, sem samkvæmt skýrslu Kristins Gestssonar var 20.839.111 krónur. Eru skaðabætur, sem þannig eru ákveðnar, 4.595.024 krónur. Um vörubirgðir hins gjaldþrota félags er að öðru leyti veruleg óvissa. Stefndu telja mikið hafa verið selt á útsölu í apríl 1997 undir kostnaðarverði, vörum sem keyptar voru með eignaréttarfyrirvara hafi verið skilað og miklu fleygt að útsölunni afstaðinni. Áfrýjandi vefengir hið síðastnefnda og telur stefndu hafa um það sönnunarbyrði. Það sem þá var enn eftir kveða stefndu hafa verið flutt í húsnæði Húsasmiðjunnar hf. Hvert var verðmæti þess hluta lagersins liggur í raun ekki annað fyrir en álit stjórnarformanns TL rúllna ehf. í bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 1998 að það væri „ca. kr. 3.000.000.“ Við skýrslugjöf hjá skiptastjóra áfrýjanda kvaðst hann hafa „slumpað“ á verðmæti vörubirgðanna í þessu bréfi, en ekki gert nákvæma rannsókn á því. Verður niðurstaðan sú að stefndu verður gert að bæta áfrýjanda verðmæti þessa hluta vörulagersins með 3.000.000 krónum, en eins og sönnunaraðstaðan er í málinu verður bótakrafa áfrýjanda í þessum lið ekki tekin til greina að öðru leyti. Áskorun lögmanns stefndu til skiptastjóra í bréfi 25. september 2000 um að taka „nú þegar við þeim lager þrotabús TL rúllna ehf., sem enn er í vörslu Húsasmiðjunnar hf.“ skiptir engu máli, en fram er komið að vörulagernum var ekki haldið aðskildum frá öðrum vörum þessa stefnda auk þess sem selt var úr honum lengi eftir að stefndi tók hann til sín. Verður krafa áfrýjanda í fyrsta lið bótakröfunnar samkvæmt öllu framanröktu tekin til greina með samtals 7.595.024 krónum. Annar liður bótakröfu áfrýjanda er fyrir „nafn og viðskiptavild“, samtals að fjárhæð 24.489.890 krónur. Er hann nánar skýrður svo að í honum felist umboðslaun vegna tiltekinnar erlendrar vöru og þá tekið mið af samkomulagi, sem stefndu gerðu við nýtt félag, Gólfefni ehf., 17. apríl 1997 „sem mun reka verslun með nafninu Teppaland“ eins og segir í samningnum. Samkvæmt honum skyldi nýja félagið taka að sér heildsöludreifingu á erlendu vörunni og greiða Húsasmiðjunni hf. umboðslaun. Hið gjaldþrota félag átti áður viðskipti með vörur frá þeim erlendu framleiðendum, sem hér um ræðir, en Húsasmiðjan hf. mun einnig hafa gert það. Er ekki nægilega í ljós leitt að stefndu hafi gerst sekir um skaðabótaskyldan verknað með þessum samningi. Af málatilbúnaði áfrýjanda verður auk þess ráðið að í þessum lið krefjist hann einnig skaðabóta fyrir vörumerkin Teppaland, Dúkaland, Parketland og Flísaland, sem seld voru út úr Teppalandi hf. fyrir rekstrarstöðvum félagsins fyrir 3.500.00 krónur. Við meðferð lýstra krafna lækkaði skiptastjóri áfrýjanda kröfu stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf. um 3.500.000 krónur með skuldajöfnuði vegna þessarar sölu og var krafan svo breytt viðurkennd með dómi Hæstaréttar í máli nr. 495/2002, sem getið var um í I. kafla að framan. Kemur þetta atriði því ekki til frekari álita í málinu. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu áfrýjanda samkvæmt öðrum kröfulið hans. Þriðji og síðasti kröfuliður áfrýjanda er fyrir „innréttingar, áhöld o.fl.“, samtals að fjárhæð 15.230.000 krónur. Nánar tiltekið er þar um að ræða verðmæti innréttinga, sem tengdar voru teppa- og dúkastöndum samkvæmt lista, sem fylgdi tryggingabréfi 25. september 1996 og getið var um í I. kafla að framan, verðmæti hillna og hillukerfis samkvæmt sama lista og loks verðmæti véla og annarra áhalda að frádregnum lyftara, einnig samkvæmt nefndum lista. Er sitthvað fram komið í málinu sem styður þá staðhæfingu áfrýjanda að stefndi Húsasmiðjan hf. hafi tekið þetta lausafé til sín eða að minnsta kosti mestan hluta þess. Þannig var bókað á stjórnarfundi hjá Teppalandi hf. 28. maí 1997 að „lagerinn og allt lausafé hefur verið flutt í Holtagarða ...“ og einnig var bókað 14. júlí sama árs að eitthvað af lausafénu hafi verið flutt þangað. Hinn 29. sama mánaðar var bókað að „búið er að gera skrá yfir allt það lausafé sem Húsasmiðjan hf. hefur undir höndum og veðsett er Timburvinnslunni ehf.“ Þá segir í bréfi lögmanns stefndu 3. maí 2002 að „hillur, rekkar og aðrir standar eru í geymslu hjá Húsasmiðjunni hf.“ og að „tveir rafmagnsstandar voru lánaðir Gólfefnum ehf.“. Þegar framangreint er virt verður lagt til grundvallar niðurstöðu að allt það lausafé, sem krafist er skaðabóta fyrir samkvæmt þessum lið, hafi komist undir umráð stefnda Húsasmiðjunnar hf. Við skýrslugjöf hjá skiptastjóra og fyrir dómi staðhæfðu forráðamenn stefndu að sumar þeirra véla, sem um ræðir, hafi verið gamlar og jafnvel ónýtar. Hefur því einkum verið haldið fram varðandi tiltekna teppahreinsivél, en flest annað hafi verið lítils virði og óseljanlegt. Áfrýjandi mótmælir þessu. Varðandi þetta verður litið til þess að við verðmat samkvæmt áðurnefndum lista, er fylgdi tryggingabréfi, var farið eftir bókfærðu verði hlutanna, en ekki liggur annað fyrir en að þá hafi verið búið að taka tillit til fyrninga. Stefndu hafa ekki fært fram haldbær rök fyrir því að verðmæti lausafjárins, sem stefndi Húsasmiðjan hf. tók til sín, hafi verið eitthvað annað en gert var ráð fyrir í bókhaldi Teppalands hf. Verður krafa samkvæmt þriðja kröfulið áfrýjanda samkvæmt því tekin til greina eins og hún er sett fram með 15.230.000 krónum. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða málsins sú að stefndu verður gert að greiða áfrýjanda óskipt 22.825.024 krónur með dráttarvöxtum eins og krafist er, en upphafstíma dráttarvaxta hefur ekki verið mótmælt sérstaklega. Stefndu verða jafnframt dæmdir til að greiða áfrýjanda óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, TV fjárfestingafélagið ehf. og Húsasmiðjan hf., greiði óskipt áfrýjanda, þrotabúi TL rúllna ehf., 22.825.024 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. apríl 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði áfrýjanda óskipt samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 30. janúar sl., er höfðað 11. júní 2001 af þrotabúi TL-rúllna ehf., Sundagörðum 2, á hendur Húsasmiðjunni hf., Súðarvogi 3-5, og TV fjárfestingafélaginu ehf., Ásholti 2, öllum í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða stefnanda, in solidum, 72.315.429 krónur að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. apríl 1998 til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags. Einnig er krafist máls­kostnaðar úr hendi stefndu in solidum í samræmi við málskostnaðaryfirlit. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Krafist er málskostnaður að mati réttarins úr hendi stefnanda og að málskostnaðurinn beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 38/2001 að 15 dögum liðnum frá dómsuppkvaðningu. Stefndu kröfðust frávísunar en kröfunni var hafnað með úrskurði sem kveðinn var upp 8. apríl 2002. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Hinn 22. september 1996 keypti stefnda TV fjárfestingafélagið ehf., sem þá hét Timbur­vinnslan ehf., alla hluti í Teppalandi hf. Hinn 26. september sama ár lagði Timbur­vinnslan ehf. fram 10.000.000 krónur og var þeim ráðstafað með þeim hætti að greiddar voru tilteknar áfallnar skuldir Teppalands hf., samtals að fjárhæð 9.243.356,43 krónur, en 756.643,57 krónur voru lagðar á bankareikning Teppalands hf. Einnig lagði stefndi fram 5.000.000 krónur til stefnanda 30. september sama ár og aftur 5.000.000 krónur 3. október sama ár sem greiddar voru á bankareikninga Teppa­lands hf. Vegna þessa gáfu fyrirsvars­menn Teppalands hf. út skuldaviðurkenningu, dagsetta 5. október 1996, og veðtryggingarbréf, dagsett 25. september sama ár, til tryggingar allt að 40.000.000 króna skuld og voru vörubirgðir Teppalands hf. og lausafé samkvæmt lista, sem fylgdi bréfinu, veðsett með fyrsta veðrétti. Einnig voru tekin lán af hálfu Teppalands hf. hjá Íslandsbanka hf. með sjálfskuldarábyrgð stefnda TV fjárfestingafélagsins ehf., samtals að fjárhæð 35.000.000 krónur. Samkvæmt ársreikningi Teppalands hf. fyrir árið 1996 voru eignir félagsins í árslok 1996 samtals 119.494.988 krónur og skuldir 135.210.513 krónur. Bókfært eigið fé var því neikvætt um 15.715.525 krónur. Í gögnum málsins kemur ekki fram hver bókfærð staða félagsins var þegar stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., keypti öll hlutabréfin. Í fundargerð stjórnarfundar Teppalands hf. frá 27. janúar 1997 er bókað að staða félagsins væri mun verri en ætla mætti miðað við upplýsingar sem legið hefðu fyrir við kaupin. Um 20.000.000 króna tap hefði orðið á rekstrinum árið áður. Staða félags­ins væri mjög slæm og stjórninni í raun skylt að óska eftir gjaldþrotaskiptum. Á stjórnar­fundi 13. mars sama ár kom fram að félagið tapaði 1.500.000 krónum í hverjum mánuði og að rekstrarstöðvun blasti við. Á fundi 24. mars 1997 var ákveðið að segja upp öllum starfsmönnum og loka fyrirtækinu en það gæti ekki greitt húsaleigu. Í sama mánuði keypti stefnda, Húsasmiðjan hf., vörur hjá Teppalandi hf. sem voru merktar "Lager 70". Í gögnum málsins kemur fram að álagning var tæplega 8%. Deilt er um lögmæti þessara viðskipta. Í fundargerð frá stjórnarfundi 11. apríl 1997 er greint frá því að húsnæðið að Mörkinni 4 yrði rýmt í byrjun maí það ár og ákveðið var að halda útsölu til þess að minnka lager félagsins og stóð hún út apríl. Það sem ekki seldist skyldi flutt í geymslu í húsnæði stefndu, Húsasmiðjunnar hf., í Holtagörðum. Samkomulag var við leigusala um að rifta leigusamningnum sem var til þriggja ára. Fram kemur í fundargerðinni að öllum starfsmönnum hafi verið afhent uppsagnarbréf hinn 25. mars og einnig kom fram að eftir væri að senda inn tilkynningu til hlutafélagaskrár vegna breytinga á nafni Teppalands hf. í TL-rúllur ehf. Versluninni var lokað í maí og húsnæðið að Mörkinni 4 rýmt en innréttingar, sem Teppaland hf. hafði keypt, tilheyrðu leigusala samkvæmt leigusamningnum. Ástæður fyrir rekstrarerfiðleikum Teppalands hf. voru að sögn fyrirsvarsmanna félagsins meðal annars lausafjárskortur í tengslum við fjárfestingar vegna flutnings félagsins að Mörkinni 4 og reksturinn hafi verið óskynsam­legur. Því er haldið fram að viðskipti hefðu dregist saman þar sem ekki hafi tekist að kaupa inn á lagerinn, en vörur sem félagið seldi hafi úrelst mjög fljótt. Á lager hafi verið mikið af óseljanlegri vöru og félagið hafi staðið frammi fyrir vöruþurrð. Málsatvikum er lýst þannig af stefnanda hálfu að TL-rúllur ehf. hafi áður heitið Teppaland hf. Félagið hafi verið í eigu stefnda, TV fjárfestingafélagsins ehf., áður Timburvinnslunnar ehf., en það félag sé systurfélag stefndu, Húsasmiðjunnar hf. Teppaland hf. hafi um árabil rekið verslun með alls kyns gólfefni. Á árinu 1996 hafi þáver­andi eigendur félagsins átt í viðræðum við stefndu, Húsasmiðjuna hf., og síðar einnig Timburvinnsluna hf., um kaup á öllum hlutum í félaginu. Viðræðurnar hafi endað með kaupum síðarnefnda félagsins á öllum hlutum í Teppalandi hf. í september 1996 og hafi kaupverðið verið 1 króna. Nýr eigandi hafi hinn 26. september 1996 lagt fram 10.000.000 krónur með því að greiða valdar áfallnar skuldir félagsins að fjárhæð 9.243.356,43 krónur, þar af 3.960.060,07 krónur til Tarkett Pegulan. Í kjölfarið hafi verið gerðir samningar við birgja um yfirtöku stefndu, Húsasmiðjunnar hf., á umboðum við Tarkett AB og Tarkett Export GmbH. Greiddar hafi verið 5.000.000 krónur til Teppalands hf. 30. septem­ber 1996 og 5.000.000 krónur 30. október (sic) 1996. Alls hafi því verið lagðar fram 20.000.000 krónur í nafni stefnda, TV fjárfestingarfélagsins ehf., en markmiðið hafi verið að bæta rekstur Teppalands hf. og efla traust viðskiptamanna. Til tryggingar endurgreiðslu þessa framlags hafi verið útbúið veðtryggingarbréf hinn 25. september 1996, þar sem stefnda, TV fjárfestingafélaginu ehf., hafi verið veittur 1. veðréttur í lager Teppalands hf. og lausafé samkvæmt meðfylgjandi lista að fjárhæð allt að 40.000.000 krónur. Mat aðila á tilgreindu lausafé, áritað af endurskoðanda, hafi numið 21.200.000 krónum. Auk þessarar fjármögnunar hafi stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hlutast til þess að tekin hafi verið lán hjá Íslandsbanka hf. á nafni Teppalands hf. en með sjálfskuldarábyrgð stefnda, TV fjárfestingafélagsins ehf. Lánin hafi verið tekin 8. nóvember 1996 og 12. febrúar 1997 að fjárhæð samtals 35.000.000 krónur. Þau hafi að hluta verið notuð til að skuldbreyta yfirdrætti á bankareikningi Teppalands hf. en að hluta með útgreiðslu fjár. Í árslok 1996 hafi eignir Teppalands hf. verið samkvæmt ársreikningi 119.494.988 krónur, þar af fastafjármunir 41.499.654 krónur og vörubirgðir 54.075.049 krónur. Skuldir hafi verið 135.210.513 krónur og hafi eigið fé þannig verið neikvætt um 15.715.525 krónur. Endurskoðandi hafi gert athugasemdir við ársreikning 1996 þess efnis að fastafjármun­ir væru færðir á of háu verði, svo sem eignfærsla ýmissa áhalda, tækja og jafnvel greiddra launa starfsmanna. Þá hafi endurskoðandi vakið athygli á að tap hefði verið á fyrirtækinu 1996 og vafi léki á um rekstrarhæfi þess. Engin athugasemd hafi verið gerð um eignfærslu vörubirgða. Ársreikningurinn hafi verið áritaður af Smára Hilmarssyni og Sigurbjörgu Snorra­dóttur stjórnarmönnum. Á stjórnarfundi í Teppalandi hf. 27. janúar 1997 hafi komið fram að staða félagsins væri mjög slæm, þrátt fyrir að 50.000.000 króna hefðu verið lagðar inn hjá því. Væri því ekki um annað að ræða en að óska eftir gjaldþrotaskiptum. Ákvörðun um það hafi þó ekki verið tekin heldur hafi þess verið freistað að ná samkomulagi um hagstæðari kjör lánar­drottna. Hinn 13. mars 1997 hafi verið haldinn stjórnarfundur í félaginu. Þar hafi komið fram að félagið tapaði 1.500.000 krónum á hverjum mánuði og ekkert annað blasti við en rekstrar­stöðvun. Stjórninni hafi ekki litist á að reyna nauðasamningaleið og því talið að gefa þyrfti félagið upp til gjaldþrotaskipta þar sem félagið væri „í raun insolvent“. Tryggja þyrfti þó greiðslu virðisaukaskatts og launatengdra gjalda vegna ábyrgðar stjórnarmanna. Hinn 24. mars 1997 hafi verið ákveðið að segja upp öllum starfsmönnum og loka fyrirtækinu en félagið stæði ekki undir leigugreiðslum. Sama dag hafi stefnda, Húsasmiðjan hf., keypt eða leyst til sín vörur að fjárhæð 9.656.789 krónur og þremur dögum fyrr hefði sama félag keypt eða leyst til sín vörur að fjárhæð 6.236.134 krónur. Í mars 1997 hafi heildarviðskipti stefndu, Húsasmiðjunnar hf., við Teppaland hf. numið 23.389.036 krónum með virðisaukaskatti og hafi viðskiptin verið næstum án álagningar. Viðskipti næsta mánuð hafi numið 2.036.321 krónu og hafi þau að nær öllu leyti verið gerð upp með afturvirkum afslætti til stefndu, Húsasmiðjunnar hf., að fjárhæð 758.544 krónur og kreditfærslu vegna „vöntunar á síðustu pöntun“ að fjárhæð 1.156.969 krónur. Vörur sem hafi með þessu orðið eign stefndu, Húsasmiðjunnar hf., hafi ekki verið teknar úr húsnæði Teppalands hf. fyrr en síðar. Þær hafi verið auðkenndar sem „Lager 70“. Hinn 11. apríl 1997 hafi enn verið haldinn fundur hjá stjórn Teppalands hf. Þar hafi verið ákveðið að breyta nafninu í TL-rúllur. Haldin yrði útsala til að freista þess að losa lagerinn en afgangur yrði færður til geymslu í húsnæði stefndu, Húsa­smiðjunnar hf., í Holtagörðum ásamt lausafé fyrirtækisins. Hinn 17. apríl 1997 hafi stefndu ásamt Skafta Harðar­syni, fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags, gert samkomulag um að stofnað yrði nýtt félag með þátttöku stefndu, Húsasmiðjunnar hf. Skyldi hún leggja fram nafnið „Teppaland“ sem 3.500.000 króna hlutafjárframlag. Einnig skyldi stefnda, Húsasmiðjan hf., fá 4% þóknun af fob verði Tarkett eða Uzin vöru. Hið nýja félag skyldi selja það sem eftir stæði af lager Teppalands hf. Samið hafi verið um að TL-rúllur fengju einungis 4,5% álagningu en stefnda, Húsasmiðjan hf., fengi umboðs­laun til viðbótar vegna lagers stefnanda frá 3,5% og allt að 20,5% eftir vöruflokkum. Hið nýstofnaða félag nyti sjálft smásölu­álagningar. Félagið sem stofnað hafi verið á grundvelli samkomulagsins heiti Gólfefni ehf. Í tilkynningu um stofnun þess komi ekki fram að stefnda, Húsasmiðjan hf., ætti aðild að því og ekki hafi verið getið um samning þennan á stjórnarfundi í TL-rúllum hinn 28. apríl 1997 eða síðar. Samningurinn hafi ekki einu sinni verið kynntur stjórnar­manni félagsins. Frá því að samkomulagið var gert og þangað til Gólfefni ehf. var formlega stofnað í júní 1997, hafi annað félag í eigu Skafta Harðarsonar, Hjaltabakki ehf., annast viðskipti samkvæmt samkomulaginu. Á stjórnarfundi 28. apríl 1997 hafi verið bókað að útsalan gengi sæmilega en framlegð væri ekki mikil. Ákveðið hafi verið að lager félagsins yrði fluttur í Holtagarða þegar versluninni yrði lokað. Stjórnin hafi síðan haldið fundi 15. og 28. maí og 18. júní 1997. Þar hafi verið ákveðið að „drífa af“ að til­kynna nýjan rétthafa nafnsins „Teppalands“ og fleiri nafna sem félagið hefði notað. Það hafi verið gert 2. júlí 1997 með tilkynningu til vörumerkjaskrár, dagsettri 16. janúar 1997. Tilkynning til hlutafélagaskrár um breytingu á nafni stefnanda hafi borist 14. júlí 1997. Í greinargerð Kristins Gestssonar endurskoðanda komi fram að af fylgiskjalanúmerum megi ráða að kaupsamningurinn, þ.e. sala Teppalands hf. á nafninu til Timbur­vinnsl­unnar ehf., hafi verið dagsettur aftur í tímann. Á stjórnarfundi 14. júlí 1997 hafi stjórnin talið rétt að gefa félagið upp til gjaldþrotaskipta. Stjórnin hafi talið ljóst að stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., væri með veð í lager og lausafé og því ekki rétt að selja meira til að ganga ekki á rétt veðhafa. Á fundi 29. júlí 1997 hafi enn komið fram það mat stjórnarinnar að fyrir­tækið færi í gjaldþrot. Hafi verið ákveðið að breyta félaginu í einkahlutafélag og fækka stjórnar­mönnum úr þremur í einn. Smári Hilmarsson hafi verið kosinn stjórnar­maður félagsins og Sigurbjörg Snorradóttir til vara. Bakslag hafi komið í umræður um gjaldþrot meðan kann­aður hafi verið möguleiki á að stefndu nýttu sér rekstrartap stefnanda síðustu ár í skattalegu skyni. Ekki hafi orðið úr því og að mati stjórnar hafi verið fullljóst 4. febrúar 1998 að félagið færi í þrot. Fram hafi komið á þeim fundi að enn væri verið að selja úr lager og þess gætt að greitt væri inn á skuldir sem stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., væri í ábyrgðum fyrir. Með bréfi, dagsettu 18. mars 1998, hafi stjórnarmaður TL-rúllna ehf. óskað eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Með gjald­þrotaskiptabeiðni hafi fylgt ársreikningur fyrir árið 1997. Í áritun endurskoðanda komi fram að bókhald hefði ekki sætt neinni skoðun að telja. Endurskoðandinn hafi talið ljóst að birgðir í árslok 1997 væru óverulegar. Af hálfu félagsins hafi því verið lýst yfir, þegar eftir því hafi verið gengið af hálfu dómsins, að verðmæti lagers næmi um 3.000.000 króna. Úrskurður um gjaldþrotaskipti hafi verið kveðinn upp 8. apríl 1998 og skiptastjóri skipaður. Skömmu eftir að skiptastjóri tók til starfa hafi hann boðað Smára Hilmarsson, stjórnarmann hins gjaldþrota félags, til skýrslutöku. Í skýrslutöku 22. apríl 1998 hafi meðal annars komið fram að allar eigur félagsins hefðu verið fluttar í húsnæði stefndu, Húsasmiðjunnar hf., en hluti þeirra kynni að vera skemmdur eða ónýtur. Lýstar kröfur í stefnanda hafi numið 86.999.794,61 krónum, þar af hafi lýst veð­krafa stefnda, TV fjárfestingafélagsins ehf., verið 42.689.930,11 krónur. Á skiptafundi 7. júlí 1998 hafi skiptastjóri fallist á kröfur að fjárhæð 34.458.635 krónur en öðrum hafi verið hafnað að svo stöddu, þar á meðal nefndri veðkröfu. Samþykktar kröfur hafi numið alls 29.756.258 krónum miðað við úrskurðardag. Strax hafi verið boðið að stefnda, Húsasmiðjan hf., gerði skiptastjóra tilboð í verðmæti lagersins en það hafi þó aldrei orðið. Í ljós hafi komið að lager félagsins væri ósérgreindur á lager stefndu, Húsasmiðjunnar hf., og innan um eignir hennar. Skiptastjóra hafi verið meinað að taka það sem hann hafi talið verðmætt í lager merktum stefnanda á þeim grundvelli að stefnda, Húsasmiðjan hf., væri eigandi þeirra vara. Þá hafi lausafé úr fyrri starfsstöð stefnanda ekki verið tiltækt. Vegna misvísandi skilaboða um umfang lagers stefnanda hafi skiptastjóri boðað Smára á ný til skýrslutöku þann 13. nóvember 1998. Þar hafi komið fram að hann hefði „slumpað“ á verðmæti lagers stefnanda, 3.000.000 krónur, fyrir héraðsdómi. Hann gerði sér þó ekki grein fyrir verðmæti lagersins en viðurkenndi að lagerinn væri ekki að öllu leyti aðgreindur frá eignum stefndu, Húsasmiðjunnar hf. Smári hafi talið að „Lager 70“ væri eign stefnanda en lagerstjórinn kynni á þessu skil. Í kjölfar skýrslutöku hafi skiptastjóri haft samband við lagerstjóra stefndu, Húsasmiðjunn­ar hf., sem hafi ítrekað að Húsasmiðjan ætti „Lager 70“. Við svo búið hafi skiptastjóri tilkynnt Smára, sem á þessum tíma hafi komið fram fyrir hönd stefndu, að hann teldi að stefnda, Húsasmiðjan hf., hefði slegið eign sinni á lagerinn og yrði hann því ekki sóttur heldur látið við sitja að heimta verðmæti hans í peningum. Þessari afstöðu skiptastjóra hafi þegar verið mótmælt af hálfu stefndu. Í skýrslu­töku hjá skiptastjóra 1. mars 2000 hafi komið fram af hálfu endurskoðanda stefndu, Húsa­smiðjunnar hf., að „Lager 70“ væri eign hennar. Skiptastjóri hafi látið fara fram bókhaldsrannsókn hjá stefnanda og einnig hafi hann óskað að stefnda, Húsasmiðjan hf., upplýsti um kaup hennar úr lager stefnanda fyrir gjaldþrotið. Í skýrslutöku af Jóni Snorrasyni, forstjóra stefndu, Húsasmiðjunnar hf., 28. desember 1998, hafi hann gefið fyrirheit um að veita skiptastjóra umbeðnar upplýsingar en í bréfi, dagsettu 28. maí 1999, hafi hann tilkynnt að skiptastjóri fengi þær ekki. Grunnrannsókn endurskoðanda hafi leitt í ljós að stefnda, Húsa­smiðjan hf., hefði leyst til sín verulegan hluta lagersins á sem næst kostn­aðarverði. Stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi ekki sinnt kröfum um fram­lagningu gagna til staðfestu á því að framlög hefðu verið innt af hendi. Skiptastjóri hafi talið miklar líkur á að hugsanleg krafa á hendur stefndu, vegna meðferðar þeirra á eigum félagsins fram að gjaldþroti, yrði verulega hærri en lýstar kröfur. Af þessum ástæðum hafi skiptastjóri gefið Smára Hilmarssyni, fyrir hönd stefndu, kost á að leysa búið til sín en stefndu hafi ekki svarað því. Skiptastjóri hafi vísað málinu til ríkislögreglustjóra 13. mars 2000. Stefnda, Húsasmiðjan hf., og Hjaltabakki ehf. og síðar Gólfefni ehf. hafi keypt mikinn hluta lagers stefnanda. Hið gjaldþrota félag hafi verið látið kaupa vörur af þessum aðilum, jafnvel eftir að versluninni hafi verið lokað. Bakfærslur hafi verið framkvæmdar og afslættir veittir afturvirkt til sömu aðila á þessum tíma. Í því skyni að rannsaka hvað raunverulega hafi búið að baki þessum viðskipt­um hafi endurskoðandi óskað eftir því að fá sölureikninga í númeraröð, en af hálfu stjórnarmanns félagsins hafi komið fram að ekki hafi verið haldið utan um slíkt. Vísað sé til skýrslu Kristins Gestssonar endurskoðanda en þar komi meðal annars fram að varla geti talist trúverðugt hvernig fjármunir hafi skilað sér til þrotabúsins fyrir vörubirgðir, fastafjármuni og ýmiss önnur verðmæti. Skiptastjóri stefnanda telji að aðgerðir stefndu hafi í reynd valdið stefnanda verulegu fjárhagstjóni og leitt til þess að öll verðmæti hins gjaldþrota félags hafi horfið út úr félaginu og lent í höndum stefndu. Málsóknin sé því nauðsynleg svo raunverulegir kröfuhafar búsins sitji ekki eftir með eignalaust bú. Stefndu hafi með tilfæringum sínum „tæmt“ stefnanda, þ.e. hirt öll verðmæti en skilið eftir félag sem hafi verið ókleift að efna skyldur sínar við viðskiptamenn og kröfuhafa. Stefnandi hafi verið hlutafélag þegar stefndu komu að málinu en verið breytt í einkahlutafélag síðar. Byggt sé á því að bæði lög nr. 2/1995 um hlutafélög og lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög taki til málsins. Þá sé byggt á því að stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi í reynd einnig notið stöðu móður­félags stefnanda, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1995 og 3. mgr. 2. gr. laga nr. 138/1994. Helgist það af eignatengslum en báðir stefndu hafi á þessum tíma verið í eigu sömu einstaklinga, þeirra Jóns Snorra­sonar, Sturlu Snorrasonar og Sigurbjargar Snorradóttur. Stefndu beri ábyrgð á störfum stjórnarmanna Teppalands hf. og síðar TL-rúllna ehf. Stefnandi láti sitja við að stefna þeim aðilum sem notið hafi hagsmunanna í reynd en að þessir stjórnarmenn hafi í störfum sínum fyrir hönd stefndu átt þátt í að skapa stefnanda tjón. Tjónið sé í fyrst lagi að rekja til ólögmætra úttekta fjármuna. Stefndu beri að skila til baka peningalegum verðmætum sem tilheyrt hafi í raun hinu gjaldþrota félagi og hafi verið hirt úr því í trássi við ákvæði XII. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög, sbr. 102. gr. laganna. Engin skilyrði hafi verið til að úthluta hluthafa fjármunum félagsins. Í 98. gr. laga nr. 2/1995 sé slíkt óheimilt nema það fari eftir reglum um úthlutun arðs, sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita. Stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi ekki tekið út arð, þar sem hvorki hafi verið uppfyllt skilyrði til þess, né hafi verið tekin ákvörðun um slíkt. Þá hafi ekki verið skilyrði til endurgreiðslu vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs, hvorki bókhaldsleg né formleg, enda hafi ákvæði VII. kafla laga nr. 2/1995 ekki verið uppfyllt um lækkun eða ákvæði 100. gr. sömu laga um varasjóð. Sambærileg ákvæði um einkahlutafélög sé að finna í XII. kafla laga nr. 138/1994, og endurheimturéttur félags í 77. gr. þeirra laga. Gagnvart stefnda, Húsasmiðjunni hf., sem formlega hafi ekki verið hluthafi í TL-rúllum ehf., sé byggt á því að félagið hafi notið greiðslna úr stefnanda í formi dul­innar arðsúthlutunar. Viðskipti með nafn félagsins og vörubirgðir hafi verið til þess fallin og hafi í reynd skapað verðmæti til handa stefndu, Húsasmiðjunni hf. Byggi krafan að þessu leyti einnig á 76. gr. og 95. gr. laga nr. 2/1995, sbr. 51. gr. og 70. gr. laga nr. 138/1994, sbr. einnig með stoð í almennum skaðabótareglum. Beri bæði félögin ábyrgð gagnvart stefnanda vegna brota á lagaákvæðum þessum. Stefnukrafan byggi í öðru lagi á því að stefndu hafi með háttsemi sinni valdið hinu gjaldþrota félagi bótaskyldu tjóni sem þeim beri að bæta samkvæmt ákvæðum 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 108. gr. laga nr. 138/1994 um einka­hlutafélög eða samkvæmt meginreglum skaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga og almennu skaðabótareglunni. Framangreind ákvæði taki til stefnda, TV fjárfestingafélagsins ehf., sbr. 2. mgr., en báðir stefndu beri ábyrgð samkvæmt almennum skaðabótareglum. Byggt sé á því að stefndu, eða tilteknir einstaklingar fyrir þeirra hönd, hafi með saknæmum og ólögmætum hætti dregið verðmæti út úr félaginu til hagsbóta fyrir stefndu. Ráðstafanir þessar hafi verið gerðar í skjóli yfirburðavalds samkvæmt X. kafla laga nr. 2/1995 og X. kafla laga nr. 138/1994. Stefnda, TV fjár­festinga­félagið ehf., hafi ekki kynnt stjórnarmanni hins gjaldþrota félags allar ráðstafanir, sem þó hafi snert félag­ið, sbr. 2. mgr. 69. gr. laga nr. 2/1995 og 2. mgr. 45. gr. laga nr. 138/1994. Sem dæmi um það sé ákvörðun um að setja á laggirnar nýtt félag um sama rekstur og félagið hafi haft með höndum. Stefndu hafi í skjóli yfirburðavalds síns beitt sér fyrir því að brotin hafi verið ákvæði 76. gr. eða 95. gr. laga nr. 2/1995 og 51. gr. eða 70. gr. laga nr. 138/1994. Enn fremur sé byggt á því að stefndu, eða einstaklingar fyrir þeirra hönd, hafi bakað stefndu bótaskyldu vegna þess að ekki hafi verið hirt um að gefa stefnanda upp til gjaldþrotaskipta ef og þegar tilefni var til þess, sbr. 105. gr. laga nr. 2/1995 og 80. gr. laga nr. 138/1994, en einnig sbr. almennar reglur skaðabótaréttarins. Þá byggi krafan í þriðja lagi á því að takmörkun ábyrgðar hafi fallið brott en stefndu, eða einstaklingar fyrir þeirra hönd, hafi með háttalagi sínu sniðgengið svo ákvæði laga um hlutafélög og laga um einkahluta­félög að það leiði til beinnar ábyrgðar stefndu gagnvart stefnanda. Auk þess sem áður greini um háttsemi stefndu hafi einstaklingar fyrir hönd stefndu látið sem félagið uppfyllti skilyrði til að vera hlutafélag með villandi upplýsingum til hlutafélaga­skrár og komið þannig í veg fyrir að félaginu yrði slitið, sbr. skýlaus ákvæði 2. mgr. 107. gr. laga nr. 2/1995, en búi þess hefði verið skipt eigi síðar en í ársbyrjun 1997 hefðu ákvæðin verið uppfyllt. Allar kröfur á hendur stefnanda hefðu fengist greiddar á þessu tímamarki. Að minnsta kosti leiði rangar upplýsingar stefndu til þess að þeir beri sönnunarbyrði fyrir því að staðhæfing stefnanda sé að þessu leyti sé röng. Þá sé á því byggt að stefndu hafi brotið reglur félagaréttarins með háttseminni sem lýst hafi verið og að það leiði til þess að stefndu geti ekki skýlt sér með ákvæðum hlutafélagalaga eða einkahlutafélaga­laga um takmarkaða ábyrgð eigenda félags, enda sé takmörkuð ábyrgð undantekning­arregla og byggi á því að reglur um hlutafélög og einkahlutafélög séu virtar. Krafa þessi byggi öðrum þræði á því að stefndu hafi í reynd blandað saman hagsmunum hlutafélaga­samstæðunnar og að öðru leyti hagað sér með slíkum hætti að rétt sé að þau greiði stefnanda allar lýstar kröfur á hendur stefnanda undir gjaldþrotaskiptum félagsins. Stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi í reynd ákveðið að sameina stefnanda félaginu, sbr. 104. gr. laga nr. 138/1994, enda þótt formskilyrði hafi ekki verið uppfyllt. Eignum hins gjaldþrota félags hafi ekki verið haldið aðgreindum frá eignum stefndu. Félaginu hafi í reynd verið stjórnað af stefndu með hagsmuni þeirra að leiðarljósi. Það hafi því ekki notið sjálf­stæðis gagnvart eiganda sínum eða félaga­samstæðunni í heild og því geti stefndu ekki skýlt sér bak við lagaákvæði um ábyrgðartakmörkun einkahlutafélaga og hlutafélaga. Öllum rekstri hins gjaldþrota félags, þar með talið nafni og umboðum, hafi verið haldið áfram undir nýrri kennitölu. Stefnufjárhæðin sundurliðist þannig: 1. Missir álagningar á seldum vörubirgðum............................................ 32.594.339... krónur 2. Nafn og viðskiptavild....................... 24.491.090................................................ " 3. Innréttingar................................................................................................. 15.230.000.......... " Alls....................................................... 72.315.429 krónur Um 1. tölulið: Bókfærðar eignir stefnanda hafi numið 119.494.988 krónum í árs­byrjun 1997, þar af hafi verðmæti vörubirgða verið 54.075.049 krónur. Vörukaup hins gjaldþrota félags hafi á árinu 1997 numið 34.670.917 krónum. Vörubirgðum þessum hafi verið blandað saman við eignir stefndu, Húsasmiðjunn­ar hf. Reikningar hafi verið gerðir milli félaganna og þess gætt að andvirði yrði notað til hagsbóta fyrir stefndu. Þegar skiptastjóri hóf starf sitt hafi verið innbyrðis ágreiningur hjá stefndu um það hvað tilheyrði eignum þrotabúsins og hvað stefndu, Húsasmiðjunni hf. Það mál hafi ekki komist á hreint fyrr en með skýrslu endur­skoðanda stefndu 1. febrúar 2000. Stefndu hafi með þessu slegið eign sinni á allar vörubirgðir stefnanda, að því leyti sem þær hafi ekki verið seldar öðrum í apríllok 1997, en vörulager stefnanda hafi verið 0 krónur á úrskurð­ardegi 8. apríl 1998. Vörunotkun á árinu 1997 og fram að úrskurðardegi hafi numið 88.745.966 krónum. Tilfærðar sölutekjur hafi numið 81.321.100 krónum árið 1997 og 1.454.317 krónum árið 1998 samkvæmt bókhaldi félagsins, eða alls 82.775.417 krónum. Meðalálagning hafi því verið neikvæð um 6,7% miðað við áðurgreindar forsendur en neikvæð um 5,16 % miðað við að lager hafi verið 3.000.000 króna virði á úrskurðar­degi. Ásættanleg álagning hafi ekki átt að vera lægri en 30%. Slík meðalálagning hefði skilað stefnanda 32.594.339 krónum til viðbótar. Stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi haft öll tök á að nýta sér að selja þessar vörur í eigin verslun eða í verslun hins nýja fyrirtækis með mun hærri álagningu. Hún hafi gjörþekkt allt sem viðkomi rekstri af því tagi sem rekinn hafi verið í nafni Teppalands hf., sé sjálf í samskonar rekstri og hafi auk þess sett á laggirnar alveg hliðstæðan rekstur þegar verslun stefnanda hafði verið lokað. Samkvæmt upplýsingum, unnum úr útboðs- og skráningarlýsingu stefndu, Húsasmiðjunnar hf., frá í maí 2000, hafi meðalálagning þess félags numið 52,1% á árinu 1997. Krafa um 30% meðalálagningu sé því ekki úr hófi fram. Um 2. tölulið: Stefndu hafi fénýtt sér nafn hins gjaldþrota félags og viðskiptavild í þágu stefndu, Húsasmiðjunnar hf., með þeim hætti að stefnandi hafi orðið af veru­legum tekjum þess vegna. Nafnið Teppaland hafi verið lagt fram sem 1/3 hlutur í nýju félagi, Gólfefni ehf. Ekki njóti við gagna um hvort tilfært verðmat á nafninu, 3.500.000 krónur, hafi numið sama hlutfalli í framlögðu hlutafé félagsins, þar sem þetta sé ekki tilgreint í stofn­skjölum Gólfefna ehf. Það kunni því að vera að framlag stefndu, Húsasmiðjunnar hf., hafi numið hærri fjárhæð en þessu nemi. Auk þessa hafi stefnda, Húsasmiðjan hf., notið sérstakrar greiðslu vegna nafnsins, eða annars sem tekið hafi verið úr stefnanda, og hafi þessi greiðsla samkvæmt upplýsingum stefndu numið 2.664.272 krónum árið 1998 og 2.233.705 krónum árið 1999, eða að meðaltali 2.448.989 krónum hvort ár. Samningur um þessa þóknun taki til 10 ára og sé lagt til grundvallar að verðmæti þessi, sem stefnanda hafi borið, nemi 24.491.090 krónum. Að auki eigi stefnda, Húsasmiðjan hf., arðsvon úr rekstri Gólfefna ehf. auk verðhækkunartekna. Ómögulegt sé að meta verðmæti þessa nema að fengnum upplýsingum um það frá stefndu, Húsasmiðjunni hf., og væru ekki gerðar sérstak­ar kröfur á þessum grunni. Um 3. tölulið: Allar innréttingar hins gjaldþrota félags, sem átt hafi að standa til tryggingar skilvísri endurgreiðslu á meintu láni við stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., virtust hafa horfið sporlaust án þess að grein hafi verið gerð fyrir andvirði þeirra, sem í september 1996 hafi verið talið ekki minna en 21.200.000 krónur. Sé á því byggt að annar hvor stefndu hafi hirt þessar innréttingar þegar versluninni var lokað í apríllok 1997. Á lista, sem fylgt hafi veðtryggingarbréfinu, komi fram að innréttingar tengdar teppa- og dúkastöndum hafi numið 7.450.000 krónum, hillur og hillukerfi 3.740.000 krónum og vélar og önnur áhöld 4.040.000 krónum, en þá hafi andvirði lyftara verið dregið frá. Væri lagt til grundvallar að skrifstofuáhöld og fastar innréttingar hafi tapað verðgildi sínu að öllu leyti við lokun verslunarinnar nemi krafa stefnanda að þessu leyti 15.230.000 krónum. Stefnandi líti svo á að hér sé afar varlega farið með fjárhæðir en bókfært verð innréttinga hafi í árslok 1996 numið 37.812.492 krónum. Vísað sé til greinargerðar Kristins Gestssonar endurskoð­anda en í henni sé vakin athygli á því að allir rekstrarfjármunir félagsins hafi verið nýlegir þegar gjaldþrot bar að höndum. Haldið sé fram að það heyri undir stefndu að sanna að viðskiptin hafi verið „eðlileg miðað við aðstæður“. Stjórn Teppalands hf. hafi metið það svo í febrúar 1997 að félagið væri í raun gjaldþrota. Þrátt fyrir það hafi ekkert verið að gert, heldur hafi hafist könnun á því hvort stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., gæti ekki grætt enn meira á félaginu með því að nýta skattalegt tap þess. Dráttur á að stefndu sinntu brýnni skyldu sinni, sbr. 105. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 80. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. og lög nr. 145/1994 um bókhald, ef þeirra mat var rétt, hafi þannig verið í þeim eina tilgangi að leitast við að tryggja eigin hagsmuni en hagsmunir félagsins sjálfs og þar með kröfuhafa þess hafi verið látnir sitja á hakanum. Á meðan á þessum drætti stóð hafi átt sér stað viðskipti sem ekki sé hægt að rekja nákvæmlega en félagið hafi skyndilega orðið eignalaust. Stefnandi geri kröfu til þess að stefndu verði gert að greiða stefnanda, in solidum, dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 68.901.817 krónum frá 8. apríl 1998 til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggi á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. gr., 130. gr. og 131. gr. laganna. Skaðabótakrafa stefnanda byggi á ákvæðum XV. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög, einkum á 134. gr., og ákvæðum XV. kafla laga nr. 138/1994 um einka­hlutafélög, sbr. einkum 108. gr. Einnig sé hún byggð á almennu sakarreglunni og meginreglum skaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga. Stefnukrafa byggi einnig á 102. gr. laga nr. 2/1995 og 73. gr. laga nr. 138/1994. Um efnisatriði sé vísað til laga þessara í heild en einnig til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og laga nr. 145/1994 um bókhald. Stefndu telja málsatvikalýsingu stefnanda alls ekki hlutlausa og sé hún í veiga­miklum atriðum röng. Stefndu lýsi málsatvikum þannig að á árinu 1996 hafi Birgir Þórarinsson og Egill Árnason hf. boðið stefnda, TV fjárfestingafélaginu ehf., sem þá hét Timburvinnslan ehf., að kaupa Teppaland hf. Upphafleg verðhugmynd seljenda á öllu hlutafé fyrirtækisins hafi verið um tíu milljónir króna. Eftir athugun á rekstri Teppalands hf. hafi niðurstaða forsvarsmanna stefnda, TV fjárfestingafélagsins ehf., verið sú að staða Teppalands hf. væri það slæm að fyrirtækið væri einskis virði. Eigendum Teppalands hf. hafi því verið gert tilboð 4. september 1996 um kaup á öllum hlutabréfum fyrirtækisins fyrir aðeins eina krónu. Í bréfi Jóns Snorrasonar, þáverandi framkvæmdastjóra stefndu, Húsasmiðjunnar hf., sama dag komi fram að alvarlegt greiðsluþrot blasti við Teppalandi hf. og seljanlegar birgðir væru af skornum skammti. Eigendur Teppalands hf. hafi gengið að tilboðinu og 22. september 1996 hafi verið undirritaður kaupsamningur milli aðila. Sama sjónarmið komi fram í bréfi Víðis Finnbogasonar, fyrrum eiganda Teppalands hf., til Jóns Snorrasonar frá 29. janúar 1998, en þar segi að reksturinn hafi engan veginn gengið upp og taprekstur og fjárskortur hafi verið augljós. Rekstur Teppalands hf. í eigu hins nýja aðila hafi gengið mjög erfiðlega frá byrjun. Lager hafi verið mun verri en reiknað hefði verið með. Á honum hafi aðallega verið teppi og dúkar, sem væru tískuvörur og fljótar að úreldast, og lítið hafi verið til af seljanlegum birgðum. Einnig hafi komið í ljós að lausafjárstaða fyrirtækisins hafi verið mjög slæm og félagið hafi ekki haft burði til þess að leysa til sín vörubirgðir úr tolli. Af þeirri ástæðu hafi stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., lánað stefnanda samtals 20.000.000 króna á árinu 1996 og hafi skuldaviðurkenning frá 5. október 1996 verið útbúin af því tilefni. Stefndi hafi lýst kröfu í bú stefnanda vegna þessa láns. Í þeim tilgangi að rétta við lausafjárstöðu sína og fjármagna kaup á nýjum vörubirgðum hafi stefnandi einnig tekið 4 skuldabréfalán á tímabilinu nóvember 1996 til febrúar 1997 fyrir samtals um 35.000.000 króna á þáverandi gengi, en tvö lánanna hafi verið tekin í erlendum gjaldmiðlum. Skuldunum hafi verið lýst í bú stefnanda. Báðir stefndu hafi ábyrgst greiðslu samkvæmt skuldabréfunum og sé fullvíst að stefnandi hefði ekki fengið lánveitingarnar að öðrum kosti. Skiptastjóri hafi viður­kennt að andvirði bréfanna hafi runnið inn í bú stefnanda. Til tryggingar endurgreiðslu ofangreindra fjármuna og ábyrgðarskuldbindinga hafi verið gefið út tryggingarbréf en þar hafi stefnda, TV fjárfestingafélaginu ehf., verið veðsettur allur lager stefnanda ásamt öllu lausafé félagsins. Samkvæmt bókhaldi Teppalands hf. hafi eignir þess í árslok 1996 numið 119.494.988 krónum og vörubirgðir þar af verið metnar á 54.075.049 krónur. Stefndu telji þessa eignfærslu stórlega ofmetna. Eigi það sérstaklega við ef rekstur fyrirtækis stöðvist en þá verði slíkar eignir lítils eða einskis virði. Fyrirvari endurskoðandans í ársreikningnum fyrir árið 1996 taki einmitt til þessa en þar sé um að ræða svokallaðan “going concern” fyrirvara. Fyrirvarinn þýðir í raun að eignfærslan sé byggð á þeirri forsendu að rekstri fyrirtækisins verði framhaldið. Þetta eigi einnig við um vöru­birgðir. Þegar verslun hætti rekstri falli vörubirgðir hennar eðlilega í verði. Fundar­gerðir stjórnar hins gjaldþrota félags hafi í upphafi árs 1997 lýst áhyggjum forsvars­manna fyrirtækisins á erfiðri stöðu. Fastafjármunir hafi samkvæmt leigusamningi farið til leigusala en samkvæmt honum skyldu allar naglfastar innréttingar verða eign leigusala að leigutíma loknum. Í júní 1997 hafi verið gert samkomulag við leigusala um skil á húsnæðinu þó að meira en 3 ár hafi verið eftir af leigutímanum. Vegna þess að nýlegar innréttingar voru skyldar eftir í húsnæðinu hafi leigusali verið reiðubúinn að falla frá kröfu um efnda- og skaðabætur. Eins og skýrt komi fram í ársreikningi fyrir árið 1996 og í skýrslutöku hjá skiptastjóra hafi birgðir verið metnar við kostnaðarvirði. Í því felist engin vottun á dag­virði birgðanna. Allra síst felst í því vottun um að vörurnar séu allar svo seljan­legar að vissa sé fyrir 30% álagningu. Engin tilraun hafi verið gerð til þess að meta dagverð lagersins eða hvort hann hafi verið í söluhæfu ástandi. Í skýrslu fyrrverandi endurskoðanda stefnanda frá 1. mars 2000 komi fram að einhverjum vörubirgðum hafi verið fleygt út við birgðatalningu í árslok 1996 vegna þess að þær hafi verið ónýtar eða mjög gamlar. Það þýði þó ekki að þær vörur sem eftir stóðu hafi verið í söluhæfu ástandi, eingöngu að þær hafi ekki verið ónýtar eða mjög gamlar. Áður en versluninni var lokað hafi verið haldin umfangsmikil útsala allan apríl­mánuð en vörur í miklu magni hafi verið seldar langt undir kostnaðarverði. Þegar versluninni var lokað hafi miklu verið fleygt af lagernum eins og fram komi á reikningum frá Gámaco hf., sem sendir hafi verið skiptastjóra. Stefnandi hafi í málatilbúnaði sínum lýst viðskiptum Teppalands hf. og stefndu, Húsa­smiðjunnar hf., í mars 1997 og reynt að gera þau tortryggileg. Viðskiptin hafi verið að upphæð 23.389.036 króna með virðisaukaskatti og fullyrði stefnandi að viðskiptin hafi verið án álagningar en það sé alrangt. Í skjölum málsins komi álagningarprósenta á þessu tímabili fram. Hún hafi verið mismunandi en að jafnaði á bilinu 8-9% og í mörgum tilfellum hærri. Að jafnaði hafi hún verið 7,95% fyrir allt árið 1997 þrátt fyrir að verslun stefnanda hafi verið lokað í maí mánuði og umtalsverð viðskipti hafi átt sér stað eftir þann tíma. Álagningarhlutfall stefnanda í viðskiptum við stefndu, Húsasmiðjuna hf., á árinu 1996 hafi verið að meðaltali 30,94%. Það sé mjög í takt við sambærileg viðskipti stefnanda á sama tíma. Viðskiptin á árinu 1997 hafi hins vegar verið mun umfangsmeiri og hafi hið gjaldþrota fyrirtæki ekki átt í neinum öðrum sambærilegum viðskiptum að magni og verði. Engu sé því hægt að slá föstu um hvað sé eðlilegt álagningarhlutfall í þeim viðskiptum en eðlilegt sé þó að álagning lækki eftir því sem viðskiptin verði umfangs­meiri. Til samanburðar megi þó nefna að álagningarhlutfall stefnanda við viðskiptavini sína sem næstir hafi komið að stærð hafi á sama tímabili verið –7,94% við Teppahúsið, 0% við Bæjarsjóð Garðbæjar, 4,45% við Vegmúla sf. og 18,82% við Egil Árnason hf. Miðað við þessi viðskipti hafi umrædd viðskipti stefnanda við stefndu, Húsasmiðjuna hf., í mars og apríl 1997 verið í góðu meðaltali hvað varði álagningarhlutfall. Framangreind við­skipti hafi öll verið heildsöluviðskipti en ekki smásöluviðskipti. Áreiðanleika sölugreiningalistanna megi einnig draga í efa. Vörur sem stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi keypt af stefnanda á árinu 1997 hafi verið auðkenndar sem “Lager 70” hjá Húsasmiðjunni hf. og fluttar til hennar eftir kaupin. Í janúar 1997 hafi nafnið Teppaland ásamt fleiri nöfnum verið selt stefnda, TV fjárfestingafélaginu ehf., á 3.500.000 krónur. Í samræmi við það hafi verið ákveðið í apríl 1997 að breyta nafni stefnanda í TL-rúllur ehf. Stefnandi hafi reynt að gera tortryggilega stofnun fyrirtækisins Gólfefni ehf., sem stofnað hafi verið í apríl 1997 af stefndu, Húsasmiðjunni hf., og Skafta Harðarsyni. Viðskiptahugmyndin að baki félaginu komi fram í hluthafasamkomulagi þeirra frá 17. apríl 1997. Hún hafi m.a. verið að nýja félagið seldi vörur frá Tarkett og Uzin, sem framleiði gólfefni. Einnig hafi tilgangur félagsins verið að nýta viðskiptavild sem falist hafi í vörumerkinu Teppaland en stefndi, TV fjárfestingafélagið ehf., hefði keypt það í janúar 1997 ásamt öðrum skráðum vörumerkjum af Teppalandi hf. fyrir 3.500.000 krónur. Loks megi segja að tilgangur félagsins hafi verið að koma í verð því sem eftir hafi staðið af lager TL-rúllna ehf. og vörulagernum sem stefnda, Húsa­smiðjan hf., hafi keypt af TL-rúllum ehf., auðkenndur sem “Lager 70”. Þessi hluti samkomulagsins hafi reyndar aldrei komist til framkvæmda og því hafi engin ástæða verið til þess að kynna það fyrir stjórn stefnanda. Álagningarhlutfall stefnanda hafi verið sniðið að aðstöðu félaganna en stefnandi hafi ekki lengur haft burði til að selja vörubirgðir í smásölu og hafi því ekki getað krafist smásölu­álagningar. Stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi eignast þriðjungshlut í Gólfefnum ehf. og hafi stefnda, TV fjárfestinga­félagið ehf., greitt fyrir hlutinn með 3ja ára leigugreiðslum fyrir vörumerkið Teppa­land. Eftirstöðvar lagersins hafi verið fluttar til geymslu í húsnæði stefndu, Húsa­smiðjunnar hf., að Holtagörðum, en annað lausafé hafi ýmist verið skilið eftir, selt, fleygt eða komið í geymslu. Í júlí 1997 hafi lagervörur að verðmæti DM 13.815,92 verið afhentar Uzin vegna eignarréttarfyrirvara en í íslenskum krónum hafi verðmæti varanna verið talið u.þ.b. 550.000 krónur. Fjölmargar kreditfærslur hafi í lok árs 1997 mátt rekja til mistaka framkvæmdar­stjóra stefnanda en þar hafi verið um að ræða sölu á vörum til Gólfefna ehf. sem framkvæmdarstjórinn hafi talið að teknar hefðu verið af lager hins gjaldþrota félags í geymslu stefndu, Húsasmiðjunnar hf. Vörusala þessi hafi verið skráð á blöð úr nótubók sem framkvæmdarstjórinn hafi talið að tilheyrði hinu gjaldþrota félagi. Síðar hafi komið í ljós að vörusalan á nótunum hafi verið frá stefndu, Húsasmiðjunni hf. til Gólfefna ehf. og hafi salan þá verið bakfærð. Á ofangreindu tímabili, þ.e. frá júlí 1997 til febrúar 1998, hafi ýmsar leiðir verið ræddar til þess að forða félaginu frá gjaldþroti, svo sem skuldbreytingar, nauða­samningar og samruni. Niðurstaðan hafi orðið sú að engin leið væri raunhæf til árangurs og þann 18. mars 1998 hafi stjórn félagsins óskað eftir gjaldþrotaskiptum. Gjaldþrotaúrskurður hafi verið kveðinn upp 8. apríl 1998. Þar komi fram að lager félagsins hafi verið metinn á 3.000.000 krónur af stjórnarformanni félagsins. Sú tala hafi ekki byggst á traustum grunni en í raun hafi verið um hreina ágiskun að ræða og hafi skiptastjóri verið upplýstur um það. Í skýrslutöku 22. sama mánaðar hafi skipta­stjóra verið bent á að eftirstöðvar af lager félagsins væri í vörslum stefndu, Húsa­smiðjunnar hf., en skiptastjóri virtist ekki hafa hafist handa við að taka lagerinn í sínar vörslur fyrr en 1. október sama ár þegar eftir því hafi verið gengið af hálfu stefndu, Húsa­smiðjunnar hf. Um svipað leyti virtist skiptastjóri stefnanda fyrst hafa hafist handa við að koma lagernum í verð. Hann hafi spurt stefndu, Húsasmiðjuna hf., hvort fyrirtækið vildi gera tilboð í lagerinn. Það hafi hins vegar aldrei komið til greina af hennar hálfu og sé því mótmælt að forsvarsmenn stefndu, Húsasmiðjunnar hf., hafi boðið það. Skiptastjórinn virtist fyrst hafa skoðað lagerinn 12. október 1998, eða um hálfu ári eftir að hann hafi tekið til starfa sem skiptastjóri. Honum hafi strax verið sagt að vörur merktar "Lager 70" tilheyrðu stefndu, Húsasmiðjunni hf. Skipta­stjóranum hafi ítrekað verið bent á að hann yrði að taka vörur stefnanda og hafi honum verið bent á hvar þær væru. Hann hafi hins vegar ekki gert það. Því sé alfarið mótmælt að lagerinn, sem tilheyrði stefnanda, hafi ekki verið nægilega sérgreindur hjá stefndu, Húsasmiðjunni hf., og að skiptastjóra hafi verið meinað að taka hann. Skiptastjóri hafi tekið þá afstöðu með bréfi, dagsettu 18. nóvember 1998, að stefnda, Húsasmiðjan hf., hefði “slegið eign sinni” á allan lager stefnanda. Þessari afstöðu hafi stefnda, Húsasmiðjan hf., mótmælt og hafi skorað á skiptastjórann enn og aftur að taka lagerinn, en hann hafi ekki orðið við því. Lagerinn sé enn í vörslum stefndu, Húsasmiðjunnar hf. og hafi hún þann 13. desember 2000 sent inn kröfulýsingu í þrotabúið vegna geymslukostnaðar til október 2000. Stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi ekki notið stöðu móðurfélags. Hún hafi aldrei átt hlut í hinu gjaldþrota félagi og hún hafi alls engin yfirráð haft yfir því. Stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi heldur ekki átt eignarhluti í meðstefnda, TV fjárfestingafélaginu ehf. Stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi hins vegar verið systurfélag hins gjaldþrota félags, þ.e. félögin hafi verið í eigu sömu aðila. Skyldleiki hlutafélaga, sem hafi sömu eigendur, leiði ekki til að þau falli undir ákvæði laga um samstæður hlutafélaga. Í slíkum tilvikum verði að grípa til laga um ábyrgð stjórnarmanna og riftunarreglna gjaldþrotalaga. Því sé mótmælt að stefndu beri ábyrgð á gerðum stjórnarmanna Teppalands hf. eða TL-rúllna ehf. Stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi verið hluthafi í hinu gjaldþrota félagi og takmarkist ábyrgð þess við það hlutafé sem félagið hafi lagt fram. Það sé í samræmi við 9. gr. samþykkta stefnanda um að hluthafar beri ekki ábyrgð á skuldbindingum félagsins fram yfir hlut sinn í félaginu. Hluthafar geti einnig samkvæmt hlutafélagalögum borið ábyrgð á því tjóni sem þeir valdi félaginu á grundvelli 2. mgr. 134. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Hluthafar beri hins vegar ekki ábyrgð á þeim stjórnarmönnum sem starfi í umboði þeirra og stefnandi byggi ekki kröfur sínar á vinnuveitendaábyrgð. Vangaveltur stefnanda um ábyrgð hluthafa geti fráleitt átt við um stefndu, Húsasmiðjuna hf., sem hafi aldrei verið í stöðu hluthafa. Þá sé því mótmælt að stefndu hafi verið úthlutað peningalegum verðmætum með ólögmætum hætti. Viðskipti stefndu, Húsasmiðjunnar hf., með vörubirgðir hafi verið eðlileg í ljósi aðstæðna. Sama eigi við um viðskipti stefnda, TV fjárfestingafélagsins ehf., með vörumerkið “Teppaland”. Engin viðskipti hafi átt sér stað með aðra viðskiptavild hins gjaldþrota félags eða umboð í þess eigu enda hafi engin slík verðmæti verið fyrir hendi hjá félaginu. Stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi keypt nafnið í janúar 1997 og leigt það til Gólfefna ehf. í apríl 1997 til 3ja ára. Leiguverðið hafi verið 3.500.000 krónur og hafi sú greiðsla gengið upp í hlutafjár­loforð stefndu, Húsasmiðjunnar hf. Þessi greiðsluháttur varði eingöngu innbyrðis upp­gjör stefndu og sé stefnanda óviðkomandi. Samkvæmt sama samkomulagi hafi stefnda, Húsasmiðjan hf., samið um umboðs­launa­greiðslur frá Gólfefnum ehf. vegna vörusölu frá framleiðendunum Tarkett og Uzin. Það samkomulag sé einnig óviðkomandi stefnanda. Hann hafi ekki sýnt að hann hafi haft umboð fyrir þessa framleiðendur eða átt tilkall til umboðslauna vegna vörusölu á þeirra vegum. Stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi selt vörur frá umræddum framleiðendum áður en stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi keypt stefnanda, sem hafi um það leyti verið að missa viðskipti sín við Tarkett eins og fram komi í 10. gr. kaupsamningsins frá 22. september 1996 um kaup Timburvinnslunnar ehf. á hlutafé í Teppalandi hf. Engin arðsúthlutun hafi farið fram til hluthafa í Teppalandi hf. og því sé alfarið hafnað að stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi “hirt” verðmæti út úr félaginu. Stefnda hafi ekki átt aðild að viðskiptum með vörubirgðir hins gjaldþrota félags og viðskipti með nafnið “Teppaland” hafi verið eðlileg í ljósi aðstæðna. Stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi átt veðrétt í vörubirgðum og lausafé félagsins og í samræmi við það hafi andvirði veðandlagsins verið notað til þess að greiða inn á lán sem fyrirtækið hafi verið í ábyrgðum fyrir. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna þessa. Þá sé því alfarið hafnað að stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi notið svokallaðra “dulinna arðsgreiðslna” úr hinu gjaldþrota félagi. Hún hafi ekki átt rétt til neinna arðgreiðslna úr félaginu enda ekki hluthafi í því. Viðskipti með vörubirgðir hafi verið eðlileg og félagið hafi ekki staðið að lögbrotum gagnvart stefnanda með þeim viðskiptum. Því sé alfarið vísað á bug að stefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti dregið verðmæti út úr félaginu til hagsbóta fyrir stefndu í skjóli yfirburðavalds, að stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi ekki kynnt ráðstafanir fyrir stjórnarmanni hins gjaldþrota félags, að stefndu hafi beitt sér fyrir brotum á ákvæðum 76. gr. eða 95. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 og hafi ekki hirt um að gefa félagið upp til gjaldþrotaskipta. Stefnda, TV fjárfestingafélaginu ehf., hafi engin skylda borið til að tilkynna stjórnar­manni stefnanda um stofnun Gólfefna ehf. og samningagerð þar að lútandi. Stefnandi hafi ekki verið aðili að félaginu eða samkomulaginu og sá hluti samkomulagsins, sem fjallaði um vörulager stefnanda, hafi aldrei komist í framkvæmd. Jafnvel þó að um vanrækslu hafi verið að ræða hafi ekki verið sýnt fram á að tjón hafi hlotist af þeim sökum. Aðdróttun stefnanda um að stefndu hafi beitt sér fyrir brotum á ákvæðum 76. gr. og 95. gr. laga nr. 2/1995, sbr. 51. og 70. gr. laga nr. 138/1994, sé harðlega mótmælt. Óljóst sé hvað átt sé við af hálfu stefnanda og því útilokað að svara þessari ásökun. Stefnda, Húsasmiðjan hf., geti ekki átt neina aðild að því að stefnandi var ekki gefin upp til gjaldþrotaskipta. Hún hafi ekkert boðvald eða forræði haft yfir félaginu. Ábyrgð TV fjárfestingafélagsins ehf. sem hluthafa í hinu gjaldþrota félagi geti ekki náð til þessa heldur. Ábyrgð á að gefa fyrirtækið upp til gjaldþrotaskipta hvíli á stjórn þess en að mati stefndu hafi verið réttmætar ástæður fyrir því að beiðni um gjaldþrotaskipti dróst á langinn. Af hálfu stefnanda hafi ekki verið sýnt fram á að tjón hafi hlotist af þeim sökum. Þótt stefnandi krefjist skaðabóta sé engin umfjöllun um skilyrði þess að unnt sé að krefjast bóta úr hendi stefndu né rökstuðningur fyrir því að þau skilyrði séu uppfyllt. Engin umfjöllun sé um ólögmæti, saknæmi, sennilega afleiðingu eða orsakatengsl. Því sé mótmælt að skilyrði bótareglnanna séu fyrir hendi. Tjón sé heldur ekki sannað og því þýðingarlaust að krefja um skaðabætur. Stefnandi haldi því fram að stefndu hafi sniðgengið svo ákvæði hlutafélagalaga að það leiði til beinnar ábyrgðar gagnvart hluthöfum. Vangaveltur stefnanda um brott­fall ábyrgðartakmörkunar geti þó aðeins beinst að stefnda, TV fjárfestingafélaginu ehf. Gagnvart stefndu, Húsasmiðjunni hf., verði ábyrgð aðeins reist á almennu skaðabóta­reglunni þar sem ábyrgð sé hvort eð er ekki takmörkuð. Stefnda, TV fjárfestinga­félagið ehf., geti borið ábyrgð gagnvart stefnanda sem hluthafi á grundvelli 2. mgr. 134. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Ásetningur eða stórfellt gáleysi þurfi að koma til en því sé alfarið hafnað að regla þessi eigi við um háttsemi stefnda. Meginreglan sé sú að hluthafar beri ekki ábyrgð á skuldbindingum félagsins og sé brottfall ábyrgðar­takmörkunar algjör undantekning. Mótmælt sé að einstaklingar fyrir hönd stefnda, TV fjárfestingafélagsins ehf., hafi gefið villandi upplýsingar til hlutafélagaskrár og þannig komið í veg fyrir að stefnanda yrði slitið og að stefnandi hafi átt fyrir skuldum í ársbyrjun 1997. Því sé einnig mót­mælt að stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi ætlað að sameina stefnanda félaginu. Eignum hins gjaldþrota félags hafi verið haldið aðskildum, félagið hafi haft réttkjörna stjórn, sem hafi verið sjálfstæð í störfum sínum, og engin ákvörðun hafi verið tekin um sameiningu félaganna. Rekstri hins gjaldþrota félags hafi ekki verið haldið áfram undir nýrri kennitölu. Tilteknar eignir hins gjaldþrota félags hafi verið seldar öðru félagi, þar á meðal eignir sem að öðrum kosti hefðu orðið verðlausar. Umboð hafi ekki verið þar á meðal enda hafi stefnandi engin umboð átt til þess að selja. Því sé mótmælt að stefndu hafi slegið eign sinni á allar vörubirgðir stefnanda, að því leyti sem þær hafi ekki verið seldar öðrum í apríllok 1997. Selt hafi verið úr lagernum til margra aðila eftir að verslun félagsins var lokað. Með bréfi 18. nóvember 1998 hafi skiptastjóri stefnanda lýst því yfir að hann liti svo á að stefnda, Húsasmiðjan hf., hefði slegið eign sinni á lager Teppalands. Þeirri afstöðu hafi stefnda, Húsasmiðjan hf., þegar í stað mótmælt enda engin efnisleg rök sem réttlættu hana. Stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., hafi aldrei haft vörslur lagersins og ekki átt nein viðskipti með hann. Alrangt sé að Húsasmiðjan hf. hafi slegið eign sinni á lagerinn en félagið hafi tekið hann í geymslu fyrir hið gjaldþrota félags og hafi haft samþykki skiptastjóra stefnanda fyrir því. Útreikningi og rökstuðningi stefnanda fyrir stefnufjárhæðinni sé mótmælt með eftirfarandi rökum: 1. Um missi álagningar á seldum vörubirgðum. Stefnandi hafi reiknað missi hagnaðar þannig að hann geri ráð fyrir 30% álagningu ofan á samtölu vörubirgða í árslok 1996 samkvæmt bókhaldi og vöru­kaupum á árinu 1997. Við þessa aðferð geri stefndu eftirfarandi athugasemdir: a. Verðmæti vörubirgða samkvæmt bókhaldi í árslok 1996 hafi verið stórlega ofmetið. Engin tilraun hafi verið gerð til að meta hve miklu af lagernum þyrfti að selja undir kostnaðarverði eða hversu miklu þyrfti að henda óseldu ef ákvörðun yrði tekin að loka versluninni í kjölfar mánaðar útsölu. Því sé ótækt að byggja bótakröfu á þessum grundvelli. b. Á meðal vörukaupa ársins 1997 sé “aðkeypt vinna” að upphæð 3.826.218 krónur og reikni stefnandi 30% álagningu af henni inn í bótakröfu sína. c. Fyrirvari endurskoðanda við ársreikninga félagsins feli í sér fyrirvara við verðmat vörubirgða ef rekstur félagsins hætti. d. Sölugreiningarlistarnir séu ekki áreiðanlegir. e. Stefnandi hafi selt vörur til margra óskyldra aðila á árinu 1997, eins og fram komi á sölugreiningarlista. Í mjög mörgum tilvikum hafi álagningin verið undir viðmiðunar­markinu 30%. Oft hafi hún verið lítil eða neikvæð. Stefndi taki ekkert tillit til þess við útreikninga sína. Það sé algerlega óútskýrt hvernig stefndu eigi að bera ábyrgð á þeim hluta af missi hagnaðar stefnanda. f. Meginhluti viðskipta stefnanda við stefndu Húsasmiðjuna hf. á árinu 1997 og aðra stóra viðskiptavini hafi verið heildsöluviðskipti. Engu að síður miði stefnandi bótakröfu sína við smásöluálagningu. g. Við gjaldþrot eða rekstrarstöðvun smásölufyrirtækja verði lager þeirra jafnan lítils virði. Stefnandi taki ekkert tillit til þess og áskilji sér smásöluálagningu fram á úrskurðardag. Ef stefnandi hefði verið úrskurðaður gjaldþrota í upphafi árs 1997 hefði skiptastjóri þurft að hafa opna verslun til þess að eiga möguleika til þess að fá 30% álagningu. Því hefði fylgt kostnaður og óvíst hvort hagnaður hefði orðið af þeim rekstri. h. Stefnandi taki ekkert tillit til þess að áður en verslun stefnanda var lokað hafi verið haldin viðamikil útsala í einn mánuð þar sem veittur hafi verið mikill afsláttur og í mörgum tilvikum hafi vörur verið seldar langt undir kostnaðarverði. i. Stefnandi taki ekkert tillit til þess að við lok verslunarinnar hafi umtalsverðu magni af lagernum verið fleygt þar sem hann hafi ekki verið talinn söluhæfur. j. Verslun stefnanda hafi verið lokað í byrjun maí 1997 eftir að útsölunni lauk. Krafa hans um smásöluálagningu eftir það sé greinilega ekki á rökum reist. k. Sú forsenda fyrir útreikningum stefnanda um að stefndu hafi slegið eign sinni á vörubirgðir stefnanda sé röng. Stefnandi hafi vanrækt að taka yfir vörslur og meta vörubirgðir félagsins, sem eftir hafi staðið við gjaldþrotaskiptin. l. Engin rök liggi að baki álagningarhlutfallinu 30% önnur en þau að álagning stefndu, Húsasmiðjunnar hf., hafi á árinu 1997 verið 52%. Staða fyrirtækjanna sé hins vegar gjörólík og samanburður augljóslega ómarktækur. Annars vegar sé um að ræða aðra af stærstu byggingavöruverslunum landsins með sterka fjárhags- og markaðsstöðu en hins vegar fyrirtæki sem lengi hafi verið búið að berjast í bökkum og hafi verið metið einskis virði í árslok 1996. Allt árið 1997 hafi gjaldþrotaskipti vofað yfir félaginu og hafi það ekki einu sinni haft opna verslun stærstan hluta af því ári. 2. Um nafn og viðskiptavild. Stefnandi byggi á því að hann hafi orðið af tekjum vegna þess að stefndu hafi fénýtt sér nafn hans og viðskiptavild. Útreikningur hans byggði á því að stefnda, Húsa­smiðjan hf., hafi notið greiðslna að upphæð 2.448.989 króna að meðaltali á ári og muni gera á 10 ára tímabili. Þessi útreikningur stefnanda byggði greinilega á röngum forsendum. Hann noti reikninga stefndu, Húsasmiðjunnar hf., vegna umboðslauna fyrir sölu á Tarkett og Uzin vörum en ekki fyrir nafn og viðskiptavild stefnanda. Stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi þegið umboðslaun frá Gólfefnum ehf. fyrir sölu á vörum þessara framleiðenda. Þau viðskipti hafi ekki tengst nafni eða viðskiptavild stefnanda. Burtséð frá þessu séu engar forsendur fyrir því að reikna umrætt meðaltal um 10 ára tímabil. 3. Um útreikninga stefnanda á verðmæti innréttinga og annars lausafjár. Þessir útreikningar byggðust á lista sem fylgdi veðskuldabréfinu frá 25. septem­ber 1996. Listinn hafi verið útbúinn þá og sé áritaður af þáverandi endur­skoðanda stefnanda. Um hafi verið að ræða allt lausafé stefnanda á þeim tíma. Stefnandi taki réttilega tillit til þess að öll skrifstofuáhöld og fastar innréttingar hafi tapað verðgildi sínu við lokun verslunarinnar. Lausaféð hafi verið veðsett stefnda, TV fjárfestinga­félaginu ehf., langt umfram verðmæti þess og geti stefnandi því ekki hafa orðið fyrir tjóni þótt það hafi ekki skilað sér til stefnanda. Mótmælt sé að sönnunarbyrði verði snúið við en í samræmi við meginreglur um sönnun beri stefnanda að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni og að stefndu beri ábyrgð á því. Stefndu telji tilburði stefnanda í þá átt alls ekki standast. Stefnandi hafi uppi ýmsar vafasamar og órökstuddar fullyrðingar, sem hann hafi sönnunarbyrði fyrir. Hinar röngu forsendur fyrir útreikningi á bótakröfunni ættu að minnsta kosti að leiða til lækkunar á kröfunum verði ekki fallist á sýknu. Eins og málssókn þessi sé vaxin sé óhjákvæmilegt annað en að gera kröfu um að við ákvörðun málskostnaðar verði höfð hliðsjón af a og c liðum 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að mati stefndu sé málssóknin án tilefnis og hafi stefnandi haft uppi kröfur og staðhæfingar, sem hann hafi mátt vita að væru rangar og haldlausar. Niðurstaða Stefnandi reisir kröfur sínar á því að hin stefndu félög beri ábyrgð á tjóni sem stefnandi telur að hann hafi orðið fyrir við það að eignir TL-rúllna ehf. voru ekki til staðar þegar skiptastjóri tók við stjórn þrotabús þess. Ráðstöfun eignanna megi rekja til brota á reglum hlutafélagalaga og annarra ólögmætra athafna. Stefnandi telur að hin stefndu félög beri ábyrgð á þessari stöðu vegna hinna nánu eignatengsla milli þeirra og stefnanda og náinna tengsla á milli stjórnarmanna stefnanda og stefndu. Stefnandi heldur því meðal annars fram að stefndu hafi valdið stefnanda tjóni sem þeim beri að bæta á grundvelli almennu skaða­bótareglunnar og eins með vísan til ákvæða 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög í tilviki stefnda, TV fjár­festinga­félagsins ehf. Með fundargerð stjórnar stefnanda frá 27. janúar 1997 var með ótvíræðum hætti staðfest það mat stjórnarmanna að hið gjaldþrota félag ætti ekki fyrir skuldum og gæti ekki staðið við fjárhagsskuldbindingar sínar gagnvart lánardrottnum. Kom þar og fram að stjórn­inni væri í raun skylt samkvæmt lögum að óska eftir því að félagið yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Dómurinn telur að við þessar aðstæður hafi stjórn félagsins borið að afhenda bú þess til gjaldþrotaskipta samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 64. gr. laga um gjaldþrota­skipti o.fl. nr. 21/1991 og 105. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995. Þrátt fyrir þessa stöðu aðhafðist stjórnin ekkert í þá veru að óska eftir gjaldþrotaskiptum fyrr en rúmlega ári síðar eða í mars 1998. Fyrir liggur að í stjórn TL-rúllna ehf. á þeim tíma sem hér um ræðir voru þau Smári Hilmars­son héraðsdómslögmaður og Sigurbjörg Snorradóttir en hún var einnig framkvæmda­stjóri félagsins. Fram hefur komið að báðir framan­greindir stjórnar­menn hafi haft veruleg tengsl við stefndu, Húsa­smiðjuna hf., á þessum tíma. Smári starfaði í mörg ár sem lögmaður þess félags. Hann vann þau störf þó sem verktaki en ekki launþegi hjá félaginu. Upplýst hefur og verið að Sigur­björg var einn af aðal­eigendum stefndu, Húsasmiðjunnar hf., en ekkert liggur þó fyrir um að hún hafi á þessum tíma talist starfsmaður hennar eða stjórnarmaður. Af greinargerð stefndu má ráða, og hefur því ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda, að stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi á þeim tíma, sem hér um ræðir verið í eigu sömu aðila og áttu allt hlutafé í móðurfélagi hins gjaldþrota félags, TV fjárfestingarfélaginu ehf. Stefnda, Húsasmiðjan hf., virðist hins vegar ekki hafa átt hlutafé í stefnda, TV fjárfestingarfélaginu ehf., né í hinu gjaldþrota félagi. Samkvæmt þessu verður því ekki fallist á að Húsasmiðjan hf. geti talist móðurfélag stefnanda í skilningi ákvæða 2. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 né að hún hafi, á þeim tíma sem hér um ræðir, haft slík yfirráð í hinu gjaldþrota félagi eða verið í slíkum tengslum við framangreinda stjórnarmenn þess, að leiða eigi til bótaábyrgðar vegna tjóns sem kann að hafa hlotist af því að félagið var ekki afhent til gjaldþrotaskipta þegar það var skylt samkvæmt framangreindum laga­ákvæðum eða vegna annarra meintra brota á hluta­félagalögum eða lögum um einkahlutafélög. Stefnandi telur að hið bótaskylda tjón sé að rekja til eftirfarandi atvika og ráðstafana: 1) Sala vörubirgða án nægilegrar álagningar. Krafa stefnanda byggist að þessu leyti á því, að vörur í eigu TV-rúllna ehf. hafi verið seldar til stefndu, Húsasmiðjunnar hf., í verulegum mæli á árinu 1997. Kemur þannig fram í stefnu að seldar vörur til félagsins hafi í mars það ár numið 23.389.036 krónum með virðisaukaskatti og 2.036.321 krónum í apríl. Samkvæmt útskrift úr bókhaldi stefnanda, sölugreiningarlista, nam salan alls 22.494.825 krónum án virðisaukaskatts á árinu 1997. Er því haldið fram af hálfu stefnanda að stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi leyst til sín verulegan hluta lagersins á verði sem hafi verið nærri kostnaðarverði. Kröfugerð stefnanda vegna þessa liðar virðist við það miðuð að heildarvörunotkun stefnanda á árinu 1997, allt þar til félagið var tekið til gjaldþrota­skipta, hafi numið 88.745.966 krónum. Tilfærðar sölutekjur hafi hins vegar numið 81.321.100 krónum árið 1997 og 1.454.317 krónum árið 1998, eða alls 82.775.417 krónum. Telur stefnandi að ásættanleg álagning vegna heildarsölunnar hefði ekki átt að vera lægri en sem nam 30% og að slík meðalálagning á allar seldar vörur hefði skilað honum 32.594.339 krónum til viðbótar við framan­greindar sölutekjur. Stefnandi krefst þess að stefndu greiði honum þessa fjárhæð. Röksemdir stefnanda fyrir þessum kröfulið eru annars vegar þær að stefnda, Húsa­smiðjan hf., hefði slegið eign sinni á lager hins gjaldþrota félags þegar verslun þess var lokað vorið 1997 og það sem eftir var af lagernum var flutt til geymslu í húsnæði stefndu, Húsasmiðjunnar hf., og hins vegar að stefndu beri ábyrgð á álagningu á heildarvörusölu TL-rúllna ehf. allt árið 1997 og þar til félagið var tekið til gjaldþrotaskipta 8. apríl 1998. Stefnandi byggir á því að stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi haft öll tök á að nýta sér að selja umræddar vörur með mun hærri álagningu en 30% og sé krafa um slíka meðal­álagningu því hófleg. Dómurinn telur að þrátt fyrir að vörusala til stefndu, Húsasmiðjunnar hf., hafi á árinu 1997 verið veruleg, eða rúmlega ¼ hluti af heildar­vörusölu TL-rúllna ehf. á því ári, með tæplega 8% álagn­ingu samkvæmt gögnum málsins, hafi ekki verið um óeðlilega álagningu að ræða eins og ástatt var með rekstur TL-rúllna ehf. á þeim tíma sem viðskipti þessi áttu sér stað. Stefnanda hefur því ekki tekist að sýna fram á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa. Skiptir ekki máli í því sambandi þótt viðskiptin hafi skapað stefndu, Húsasmiðjunni hf., verðmæti. Ákveðið var á stjórnar­fundi hjá TL-rúllum ehf. hinn 11. apríl 1997 að það sem óselt væri af lager félagsins þegar versluninni yrði lokað í maí sama ár yrði flutt til geymslu hjá stefndu, Húsasmiðjunni hf. Var það síðan gert að beiðni framkvæmdastjóra TL-rúllna ehf. Verður að telja ósannað að stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi slegið eign sinni á allar vörubirgðir TL-rúllna ehf. þrátt fyrir staðhæfingar stefnanda um að vörunum hafi ekki verið haldið aðgreindum frá vörum í eigu stefndu, Húsasmiðjunnar hf. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að stefndu beri bótaábyrgð á hinu meinta tjóni stefnanda að þessu leyti. 2) Ráðstöfun á nafni félagsins og viðskiptavild. Með kaupsamningi, dagsettum 16. janúar 1997, seldu TL-rúllur ehf. til Timbur­vinnslunnar ehf., síðar stefnda, TV fjárfestingafélagið ehf., skráðan rétt sinn til þeirra nafna, sem skráð voru hjá Einkaleyfastofunni, þ.e. nafnanna Teppalands, Dúkalands, Parketlands og Flísalands. Kaupverð samkvæmt samningnum var 3.500.000 krónur og var það greitt með skuldajöfnun vegna skulda Teppalands hf. við Timburvinnsluna ehf. Skiptastjóri stefnanda hefur í munnlegum málflutningi borið brigður á að kaup­samningur þessi hafi í raun verið undirritaður á þeim tíma sem að framan greinir og bendir í því sambandi á að tilkynning til hlutafélagaskrár um breytingu á nafni Teppalands hafi borist þangað hinn 14. júlí 1997. Einnig vísar hann til skýrslu endur­skoðanda þrotabúsins um að kaupsamningurinn hafi í bókhaldi félagsins verið færður með sama fylgiskjalsnúmeri og annað fylgiskjal, dagsett 15. janúar 1997, sem bendi til þess að hann hafi verið dagsettur aftur í tímann. Í fundargerð stjórnar Teppalands ehf. hinn 28. maí 1997 er hins vegar bókað að rétt sé að kanna skráningu á þessum nöfnum, sem tilheyrt hafi félaginu en verið seld Timburvinnslunni ehf. í október 1996, og hvort tilkynna þurfi um nýjan rétthafa á þessum nöfnum. Með hluthafa­samkomulagi beggja stefndu og Skafta Harðar­sonar f.h. nýs fyrirtækis, sem dagsett er 17. apríl 1997, var síðan um það samið m.a., að Timburvinnslan ehf. leigði hinu nýja félagi nafnið Teppaland til þriggja ára gegn eingreiðslu að fjárhæð 3.500.000 krónur. Með vísan til framangreinds þykir hér verða við það að miða að umrædd ráðstöfun hafi átt sér stað hinn 16. janúar 1997, það er áður en stjórnar­mönnum Teppalands ehf. var sannanlega ljóst að þeim bæri að óska eftir gjaldþrota­skiptum á félaginu. Ábyrgð stefnda, TV fjár­festinga­­félags ehf., á hugsanlegu tjóni vegna ráðstöfunarinnar verður því ekki talin fyrir hendi að þessu leyti. Stefnandi heldur því og fram að viðskiptavild hins gjaldþrota félags hafi falist í einka­umboðum sem hann hafi haft, sérstaklega fyrir stórfyrirtækin Tarkett og Uzin, og að þeim hafi verið ráðstafað með ólögmætum hætti til stefndu, Húsasmiðjunnar hf. Umfjöllun hans um þennan þátt málsins er hins vegar mjög af skornum skammti og gögn ófullnægjandi. Er ósannað að þar hafi verið um að ræða ráðstöfun raunverulegra verðmæta sem verið hafi á forræði Teppalands hf. eða TV-rúllna ehf. Verður því ekki fallist á að um hafi verið að ræða ólögmæta ráðstöfun úr hinu gjaldþrota félagi, sem stefndu beri ábyrgð á. Ber því að hafna bótakröfu stefnanda á hendur stefndu að þessu leyti. 3) Hvarf innréttinga. Krafa stefnanda vegna innréttinga hins gjaldþrota félags byggir á því að þær hafi horfið sporlaust án þess að grein hafi verið gerð fyrir andvirði þeirra. Byggir stefnandi á því að annar hvor stefndu hafi hirt þessar innréttingar þegar verslun félagsins var lokað í maí 1997. Byggist krafan á því að óútskýrt sé hvarf á innréttingum tengdum teppa- og dúkastöndum, að fjárhæð 7.450.000 krónur, hillum og hillukerfum, að fjárhæð 3.740.000 krónur, og vélum og öðrum áhöldum, að fjárhæð 4.040.000 krónur, eða samtals 15.230.000 krónur. Óljóst er hvort fram hefur farið á vegum skiptastjóra sérstök og ítarleg rannsókn á því hvað varð um þá muni sem að ofan greinir. Við skýrslutökur af vitnum fyrir dóminum kom þó fram að einhverjir dúkastandar væru í vörslu Gólfefna ehf. og hefðu forsvarsmenn þess talið að skiptastjóri vissi um það. Í skýrslu endurskoðanda þrotabúsins kemur fram að samkvæmt fyrirliggjandi sölu­nótum hafi nánar tilgreindar vélar verið seldar stefndu, Húsasmiðjunni hf. Ekki er þó ljóst hvort tillit hafi verið tekið til þessa í samantekt skiptastjóra yfir horfna muni. Verður að telja með öllu ósannað að stefndu hafi tekið umrædda muni í sínar vörslur án greiðslu eða átt sök á hvarfi þeirra með saknæmum eða ólögmætum hætti. Samkvæmt því er bótaábyrgð stefndu ekki fyrir hendi að þessu leyti. Stefnandi reisir stefnukröfur sínar á hendur stefndu jafnframt á því að stefndu beri að skila til baka peningalegum verðmætum, sem tilheyrt hafi hinu gjaldþrota félagi og hafi verið hirt úr því í trássi við ákvæði XII. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög, sbr. 102. gr. laganna. Engin skilyrði hafi verið til að úthluta til hluthafa fjármunum félagsins, hvort sem er í formi arðgreiðslna, endurgreiðslna vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs. Telur stefnandi að rök þessi eigi jafnt við um stefndu, Húsasmiðjuna hf., þó að hún hafi ekki verið formlegur hluthafi í TL-rúllum ehf., á þeim grundvelli að félagið hafi notið dulinnar arðsúthlutunar. Stefndu hafa mótmælt því að um einhvers konar úttektir úr félaginu hafi verið að ræða af þeirra hálfu, hvað þá að þær hafi byggst á heimildum í hlutafélagalögum. Hinar meintu úttektir stefndu úr hinu gjaldþrota félagi grundvallast á gagn­kvæmum samningum að því marki sem sannað þykir að þær hafi átt sér stað, sbr. það sem að framan hefur verið rakið. Það er mat dómsins að engin líkindi hafi verið veitt fyrir því að yfirfærðir hafi verið fjármunir eða fjárhagsleg réttindi frá hinu gjaldþrota félagi til stefnda, TV fjárfestingafélags ehf., umfram það sem greitt hefur verið fyrir með 3.500.000 krónum vegna kaupa á nöfnum Teppalands og skyldum nöfnum. Varðandi meintar úttektir stefndu, Húsasmiðjunnar hf., úr hinu gjaldþrota félagi vegna hag­stæðra birgðakaupa eða hags af yfirfærslu viðskiptavildar í þágu þess félags, verður að líta til þess sem áður er komið fram að ekkert liggur fyrir um að stefnda, Húsasmiðjan hf., hafi verið hluthafi í félaginu né að hún geti með nokkrum hætti talist móðurfélag þess samkvæmt skilgreiningu 2. gr. hlutafélagalaganna nr. 2/1995, enda þótt eigendur þeirra hafi verið þeir hinir sömu. Eru því ekki skilyrði til að endurheimtir verði þeir hagsmunir sem um ræðir úr hendi stefndu á þeim grundvelli sem stefnandi hefur hér vísað til. Dómurinn telur reglur um takmörkun ábyrgðar, sem stefnandi vísar til, ekki eiga við um sakarefnið og að þær komi því ekki til álita við úrlausn þess. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á að kröfur stefnanda hafi lagastoð og ber með vísan til þess að sýkna stefndu af þeim. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu samtals 750.000 krónur í málskostnað. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómendunum Ásgeiri Magnússyni hæstaréttarlögmanni og Lárusi Finnbogasyni löggiltum endur­skoðanda. DÓMSORÐ: Stefndu, Húsasmiðjan hf. og TV fjárfestingafélagið ehf., skulu sýkn vera af kröfum stefnanda, þrotabús TL-rúllna ehf. Stefnandi greiði stefndu 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 222/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X og Y skyldu sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 6. júní 1999, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 6. júní 1999, þar sem varnaraðilum var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 12. júní nk. kl. 12. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðilinn Helgi Þór Kristínarson krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til þess, sem greinir í hinum kærða úrskurði um atvik máls og röksemdir sóknaraðila fyrir kröfu hans, verður fallist á með héraðsdómara að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðilum. Er gæsluvarðhaldinu markaður hæfilegur tími með hinum kærða úrskurði, sem verður því staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, svo sem lögunum var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999. Það athugast að réttara hefði verið að sóknaraðili leitaði gæsluvarðhalds sérstaklega yfir hvorum varnaraðila fyrir sig, svo og að fjallað hefði verið um mál hvors þeirra í sjálfstæðum úrskurði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 191/2003
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Málshöfðunarfrestur Frávísun frá héraðsdómi
Með bréfi sýslumannsins í Reykjavík 18. desember 2002 var KÁ og Á tilkynnt, að þar sem mótmæli þeirra gegn frumvarpi til úthlutunar á söluverði tiltekinnar gröfu við nauðungarsölu hafi ekki komið fram í tæka tíð, hafi úthlutun söluverðsins orðið endanleg og það þegar greitt út. Leituðu KÁ og Á úrlausnar héraðsdóms um úthlutunina með bréfi 14. janúar 2003. Talið var, að til þess að fá hnekkt ákvörðun sýslumanns um úthlutun hafi KÁ og Á átt þann eina kost samkvæmt lögum nr. 90/1991 um nauðungarsölu að bera ágreining um hana undir héraðsdóm í máli, sem færi eftir XIII. kafla laganna. Samkvæmt 2. mgr. 73. gr. sömu laga hafi þeir þurft að gera það með bréflegri tilkynningu til sýslumanns innan viku frá því að þeim varð ákvörðun hans kunn. Þeim hafi orðið kunnugt um ákvörðunina með fyrrnefndu bréfi sýslumanns 18. desember 2002 en hafi á hinn bóginn fyrst gert reka að því að leita úrlausnar um ágreiningsefnið með bréfi 14. janúar 2003, sem að auki hafi verið beint til Héraðsdóms Reykjavíkur. Með því að frestur í þessu skyni hafi þá verið löngu liðinn yrði að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2003, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum varðandi úthlutun söluverðs við nauðungarsölu var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn þrotabú Bifreiða- og hjólbarðaverkstæðis Suðurlands ehf. krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðilum gert í sameiningu að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðilinn Sandsalan ehf. hefur ekki látið málið til sín taka. I. Samkvæmt gögnum málsins gerði sýslumaðurinn í Reykjavík tvö fjárnám 14. september 2001 hjá varnaraðilanum Sandsölunni ehf., annað eftir beiðni sóknaraðilans Kaupfélags Árnesinga en hitt samkvæmt beiðni sóknaraðilans Ásvéla ehf. Höfuðstóll kröfu fyrrnefnda sóknaraðilans, sem fjárnám var gert fyrir, var 616.944 krónur, en þess síðarnefnda 423.000 krónur. Í báðum tilvikum var fjárnám gert í átta nánar tilgreindum bifreiðum, svo og gröfu af gerðinni Akerman. Fyrir liggur í málinu beiðni sóknaraðilans Ásvéla ehf. 25. september 2001 til sýslumanns um nauðungarsölu þessara bifreiða og gröfunnar. Af gögnum málsins virðist sóknaraðilinn Kaupfélag Árnesinga jafnframt hafa leitað nauðungarsölu fyrir sitt leyti. Grafan var seld nauðungarsölu við uppboð 5. október 2002 fyrir 750.000 krónur. Fyrir uppboðið hafði Bifreiða- og hjólbarðaverkstæði Suðurlands ehf. sent sýslumanni kröfulýsingu í söluverð gröfunnar fyrir samtals 1.127.981 krónu, sem félagið kvað vera kostnað af viðgerð á henni ásamt dráttarvöxtum og kostnaði, en fyrir kröfunni taldi félagið sig njóta haldsréttar. Þá lýstu sóknaraðilarnir báðir kröfum til sýslumanns. Að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði taldi Kaupfélag Árnesinga kröfu sína vera alls 1.542.531 króna, en Ásvélar ehf. samtals 762.565 krónur. Sýslumaður gerði frumvarp til úthlutunar á söluverði fyrrnefndrar gröfu 26. nóvember 2002, sem leiðrétt var síðan 29. sama mánaðar um atriði, sem varðar ekki ágreiningsatriði þessa máls. Samkvæmt leiðrétta frumvarpinu átti að greiða af söluverðinu samtals 198.984 krónur í kostnað af sölu gröfunnar og virðisaukaskatt, en sóknaraðilinn Ásvélar ehf. skyldi síðan fá 135.000 krónur vegna kostnaðar af vörslusviptingu. Eftirstöðvar söluverðsins, 416.016 krónur, áttu að renna til Bifreiða- og hjólbarðaverkstæðis Suðurlands ehf. í skjóli haldsréttar fyrir kröfu félagsins. Tekið var fram í frumvarpinu að athugasemdir við það þyrftu að berast sýslumanni fyrir hádegi 15. desember 2002, en ella teldist það endanleg úthlutun söluverðsins. Fyrir liggur að sóknaraðilar settu sameiginlega fram andmæli gegn tilkalli Bifreiða- og hjólbarðaverkstæðis Suðurlands ehf. til greiðslu af söluverðinu í bréfi 13. desember 2002. Sóknaraðilar kveða bréf þetta hafa verið sent símleiðis til sýslumanns sama dag og frumrit þess jafnframt póstsent. Í bréfi sýslumanns 18. sama mánaðar til lögmanns sóknaraðila var greint frá því að þeim fyrrnefnda hafi þann dag borist umrætt bréf með mótmælum gegn frumvarpi hans frá 29. nóvember 2002. Með því að mótmælin hafi ekki komið fram í tæka tíð hafi úthlutun söluverðsins orðið endanleg og það þegar verið greitt út. Sóknaraðilar leituðu úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um framangreinda úthlutun söluverðs með bréfi 14. janúar 2003, sem þeir hafa sýnt fram á fyrir Hæstarétti að hafi borist héraðsdómi sama dag. Mál þetta var þingfest af þessu tilefni 14. febrúar 2003, en með hinum kærða úrskurði var því sem áður segir vísað frá dómi. II. Samkvæmt 2. mgr. 68. gr. laga nr. 90/1991 fer úthlutun söluverðs lausafjármuna við nauðungarsölu að meginreglu eftir ákvæðum 50.-54. gr. laganna ef fleiri en einni kröfu hefur verið lýst um greiðslu af því, svo sem átti við í því tilviki, sem mál þetta varðar. Til þess að fá hnekkt ákvörðun sýslumanns um úthlutun áttu sóknaraðilar þann eina kost eftir lokamálslið 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 að bera ágreining um hana undir héraðsdóm í máli, sem færi eftir XIII. kafla laganna. Samkvæmt 2. mgr. 73. gr. sömu laga urðu sóknaraðilar að gera það með bréflegri tilkynningu til sýslumanns innan viku frá því að þeim varð þessi ákvörðun hans kunn. Sóknaraðilar kveða sér hafa orðið kunnugt um ákvörðunina með fyrrnefndu bréfi sýslumanns 18. desember 2002. Þeir gerðu á hinn bóginn fyrst reka að því að leita úrlausnar um ágreiningsefnið með bréfi 14. janúar 2003, sem að auki var beint til Héraðsdóms Reykjavíkur. Með því að frestur í þessu skyni var þá löngu liðinn verður að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dæma verður sóknaraðila til að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Kaupfélag Árnesinga og Ásvélar ehf., greiði í sameiningu varnaraðila, þrotabúi Bifreiða- og hjólbarðaverkstæðis Suðurlands ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 215/2017
Líkamstjón Vinnuslys Aðild Viðurkenningarkrafa Slysatrygging Ábyrgðartrygging Stórkostlegt gáleysi Skaðabætur Gjafsókn
A krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hennar til fullra bóta úr ábyrgðartryggingu og slysatryggingu Í hf., sem félagið hafði tekið hjá T hf., vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir við vinnu sína hjá Í hf. er hún reyndi að losa fisk sem sat fastur í færibandi með hendinni. Við það festist ermi á kuldagalla hennar í færibandinu og dróst hún með því nokkurn spöl með þeim afleiðingum að hún hlaut opið beinbrot á framhandlegg og úlnlið og snúning á öxl. Óumdeilt var að A átti rétt til bóta úr tryggingunum en ágreiningur var um hvort A skyldi sjálf bera hluta tjónsins vegna eigin sakar. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að A hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að setja hönd sína inn í færiband á hreyfingu. Væri því fullnægt skilyrðum til að skerða bætur til hennar úr tryggingunum. Með vísan til þess sem lá fyrir um sök Í hf. þar sem hlífðarbúnað og annan öryggisbúnað hafði vantað á færibandið gaf stórkostlegt gáleysi A þó einungis tilefni til að skerða bætur hennar um fjórðung. Var því viðurkenndur réttur hennar til bóta úr framangreindum tryggingum sem næmi ¾ af fullum bótum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Þorgeir Örlygsson hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttirsettur hæstaréttardómari og Ásmundur Helgason landsréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. apríl 2017. Hún krefstviðurkenningar á rétti sínum til fullra bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu ogslysatryggingu launþega, sem stefndi Ísfélag Vestmannaeyja hf. hafði hjástefnda Tryggingamiðstöðinni hf., vegna tjóns sem áfrýjandi varð fyrir ívinnuslysi 2. febrúar 2013. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þeir þess aðbætur áfrýjanda verði lækkaðar þannig að hún beri tjón sitt að einum fjórðahluta sjálf og að bæturnar beri 4,5% vexti til dómsuppsögu í Hæstarétti endráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þeir í varakröfu að málskostnaðurverði felldur niður. Í málinu krefst áfrýjandiviðurkenningar á rétti sínum til óskertra bóta úr tveimur vátryggingum, semstefndi Tryggingamiðstöðin hf. hafði veitt stefnda Ísfélagi Vestmannaeyja hf.vegna líkamstjóns sem áfrýjandi varð fyrir 2. febrúar 2013. Lúta kröfurnarannars vegar að rétti hennar til bóta úr slysatryggingu launþega og hins vegarúr frjálsri ábyrgðartryggingu. Áfrýjandi er vátryggð á grundvellisamnings milli stefndu um slysatryggingu launþega. Stefndi ÍsfélagVestmannaeyja hf. sem vátryggingartaki ber ekki greiðsluskyldu gagnvartáfrýjanda úr slysatryggingunni, heldur á áfrýjandi kröfu um greiðslu úrtryggingunni á hendur vátryggingarfélaginu án aðildar vátryggingartaka. Meðvísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber því aðsýkna stefnda Ísfélag Vestmannaeyja hf. af þeim hluta kröfugerðar áfrýjanda semlýtur að slysatryggingunni. Með ábyrgðartryggingunni sem stefndiÍsfélag Vestmannaeyja hf. tók hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. skuldbatt vátryggingarfélagiðsig til þess að greiða hinum fyrrnefnda bætur fyrir fjártjón sem sá stefndiyrði fyrir vegna skaðabótaábyrgðar sem hann bæri gagnvart þriðja aðila. StefndiÍsfélag Vestmannaeyja hf. er því vátryggður, sbr. c. lið 2. gr. laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga, og nýtur vátryggingarverndar vegna skaðabótaskyldrarháttsemi á grundvelli samnings stefndu um ábyrgðartrygginguna. Þó að áfrýjandasé heimilt að beina kröfu um fullar bætur úr ábyrgðartryggingunni að stefnda Tryggingamiðstöðinnihf. samkvæmt sérreglu 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 hefur hún ekki gert það,heldur kosið að höfða viðurkenningarmál þetta bæði gegn hinum vátryggða ogvátryggingarfélaginu, eins og henni er heimilt. Að þessu gættu er ekki fallistá að sýkna beri stefnda Ísfélag Vestmannaeyja hf. á grundvelli aðildarskorts afþeim hluta kröfu áfrýjanda er lýtur að viðurkenningu á óskertum rétti hennartil bóta úr ábyrgðartryggingunni.Með vísan til forsendna héraðsdóms erá það fallist að áfrýjandi hafi með verklagi sínu umrætt sinn sýnt af sérstórkostlegt gáleysi þegar hún setti vinstri höndina inn í færiband á hreyfinguí því skyni að losa fisk úr bandinu. Er því fullnægt skilyrðum til að skerðabætur til hennar úr fyrrgreindum tryggingum á grundvelli 1. mgr. 90. gr. laganr. 30/2004 að því er varðar slysatrygginguna en 1. mgr. 23. gr. a.skaðabótalaga nr. 50/1993 varðandi ábyrgðartrygginguna. Þegar litið er til þesssem fyrir liggur um sök stefnda Ísfélags Vestmannaeyja hf. vegna þess aðhlífðarbúnað og annan öryggisbúnað skorti á færibandið, gefur stórkostlegtgáleysi áfrýjanda þó aðeins tilefni til þess að skerða bætur til hennar umfjórðung. Því er viðurkenndur réttur hennar til bóta úr umræddum tryggingum semnemur ¾ af fullum bótum. Með hliðsjón af því að áfrýjandi hefur í málinu uppiviðurkenningarkröfu á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 eru ekki efnitil að leysa úr vaxtaútreikningi sem kann að leiða af fjárkröfu áfrýjanda afþví tilefni. Í ljósi niðurstöðu málsins er rétt aðmálskostnaður milli stefnda Ísfélags Vestmannaeyja hf. og áfrýjanda falli niðurá báðum dómstigum. Stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. verður gert að greiðamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð og fer um hann samkvæmtþví sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjandaskal vera óraskað en um gjafsóknarkostnað hennar hér fyrir dómi fer eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Viðurkenndur er réttur áfrýjanda, A,til bóta sem nema ¾ af fullum bótum úr frjálsri ábyrgðartryggingu ogslysatryggingu launþega, sem stefndi Ísfélag Vestmannaeyja hf. hafði hjástefnda Tryggingamiðstöðinni hf. vegna tjóns sem áfrýjandi varð fyrir ívinnuslysi 2. febrúar 2013.Málskostnaður milli stefnda ÍsfélagsVestmannaeyja hf. og áfrýjanda á báðum dómstigum fellur niður.Stefndi Tryggingamiðstöðin hf. greiði850.000 krónur málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnaðáfrýjanda skal vera óraskað.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjandafyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, Jónasar Jóhannssonar, 700.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5.janúar 2017.IMál þetta, sem var dómtekið 14.nóvember sl., er höfðað af A, […], með stefnu áritaðri um birtingu 11. desember2015 á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík, og ÍsfélagiVestmannaeyja hf., Strandvegi 28, Vestmannaeyjum. Stefnandi krefst þess að viðurkenndurverði réttur hennar til fullra bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu ogslysatryggingu launþega, sem stefndi, Ísfélag Vestmannaeyja hf., hafði í gildihjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., vegna líkamstjóns stefnanda eftirvinnuslys hinn 2. febrúar 2013. Stefnandi krefst þess að stefnduverði dæmdir sameiginlega til greiðslu málskostnaðar stefnanda að skaðlausuásamt virðisaukaskatti. Afhálfu stefndu er þess aðallega krafist að þeir verði sýknaðir af öllum kröfumstefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða stefndu málskostnað samkvæmtmati dómsins.Stefndukrefjast þess til vara að bætur verði lækkaðar þannig að stefnandi beri sjálftjón sitt að ¼ hluta (fjórðungi) og að bætur beri 4,5% ársvexti til endanlegsdómsuppsögudags en beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast stefndu þess að málskostnaður verðifelldur niður.Meðbréfi innanríkisráðuneytisins, dagsettu 25. janúar 2016, var stefnanda veittgjafsókn vegna málshöfðunar þessarar. Gjafsóknin var takmörkuð við rekstur málsinsfyrir héraðsdómi, sbr. þó 4. og 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála.IIHelstu málavextir eruóumdeildir. Stefnandi slasaðist ívinnuslysi við vinnu sína hjá stefnda, Ísfélagi Vestmannaeyja hf., hinn 2.febrúar 2013. Stefnandi vann við þrif í fiskvinnslusal með því að smúla gólf ogfæribönd með vatnsslöngu. Þegar hún náði ekki að losa loðnu, sem sat föst ífæribandi, með vatnsþrýstingi reyndi hún að losa loðnuna með hendinni. Við þaðfestist stefnandi í færibandinu og dróst með því nokkurn spöl. Stefnandi munhafa losað ermi sína úr færibandinu en ermin hafi flækst í færibandinu á nýjanleik með þeim afleiðingum að höndin fór fyrir endahjól færibandsins og hlautstefnandi opið beinbrot á framhandlegg og úlnlið og snúning á öxl. Lögreglu var tilkynnt um slysið ogkom á vettvang í kjölfarið. Í lögregluskýrslu um málið er rakin sú lýsing Bverkstjóra á aðdraganda slyssins að stefnandi hafi verið að þrífa færibönd ogsíló þegar verið var að vinna loðnu og hafi færibandið, sem stefnandi var aðþrífa þegar slysið varð, verið í gangi á meðan. B hafi verið inni áverkstjóraskrifstofu þegar hún hafi heyrt öskur og þá farið fram í vinnslusalog séð stefnanda við færibandið þar sem stefnandi var föst. B hefði þá farið aðrafmagnstöflu og slökkt á færibandinu en rafmagnstaflan sé í um það bil áttametra fjarlægð frá færibandinu. Loks segir í lögregluskýrslunni að ekki hafináðst að ræða við stefnanda á vettvangi.Stefnandi gaf skýrslu hjá lögreglu26. febrúar 2013 og lýsti atvikum þannig að hún hefði verið að vinna við aðsmúla undir færibandi sem hefði verið í gangi á meðan. Loðna hefði hangið föstí færibandinu og hefði stefnandi ítrekað reynt að ná henni í burtu með því aðsprauta vatni á hana en án árangurs. Stefnandi hefði því ákveðið að reyna aðlosa loðnuna með því að grípa í hana en við það hefði færibandið náð að krækjaí ermina á vinstri handlegg hennar. Hún hefði náð að losa sig en síðan hefðifæribandið einhvern veginn náð að grípa aftur í ermina þannig að hún náði ekkiað losa sig. Hún hefði dregist með færibandinu einhvern spöl og hefði tekið umþað bil 10 mínútur að losa hana úr færibandinu. Í málinuliggur frammi ódagsett tilkynning stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., umslysið til Vinnueftirlitsins sem er stimpluð með dagsetningunni 17. júlí 2013.Þar er því lýst aðstefnandi hafi verið að vinna við þrif í vigtarsal uppsjávarvinnslu á meðanvinnsla var í gangi. Stefnandi hafi teygt vinstri hendi inn í færiband til þessað fjarlægja loðnu sem hún hafi séð þar. Færibandið hafi verið í gangi oggripið í kuldagallann, sem stefnandi klæddist, og dregið höndina inn undiröxulinn. Sömu lýsingu er að finna í tilkynningu Ísfélags Vestmannaeyja hf. umslysið til Sjúkratrygginga Íslands, dagsettri 21. október 2013. Lögmaðurstefnanda tilkynnti stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., um slys stefnanda meðbréfi, dagsettu 19. júlí 2013, og upplýsti jafnframt að bótakrafa yrði gerð ásíðari stigum. Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 13. ágúst 2013, var m.a.óskað eftir skýrslu Vinnueftirlitsins um slysið og afrit af tilkynningu.UmsögnVinnueftirlitsins um vinnuslys stefnanda er dagsett 30. september 2013. Þarkemur m.a. fram það mat Vinnueftirlitsins að rekja megi orsök slyssins til þessað engar hlífar hafi verið við enda eða hliðar færibandsins eða annaröryggisbúnaður sem hindraði að hönd kæmist í klemmihættu. Meðvirkandi þátturværi að vinnuveitandi hefði ekki gert skriflegt áhættumat og áætlun umforvarnir er varða umrædda vinnu. Umsögnin var send lögmanni stefnanda meðbréfi, dagsettu 2. október sama ár.Meðbréfi stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., til lögmanns stefnanda, dagsettu11. febrúar 2014, var sök vátryggingartaka viðurkennd með vísan til þess aðekki hefði verið hlíf á færibandinu. Hins vegar var talið að sú sök værilítilvæg miðað við sök stefnanda sem sýnt hefði af sér stórkostlegt gáleysiumrætt sinn. Því myndi tryggingafélagið skerða bætur stefnanda um helming, sbr.1. mgr. 23. gr. a. í skaðabótalögum nr. 50/1993.Stefnandiskaut niðurstöðu stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., til úrskurðarnefndar ívátryggingamálum 5. apríl 2014. Í áliti sínu, dagsettu 15. apríl sama ár, komstúrskurðarnefndin að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti rétt á bótum úrábyrgðartryggingu stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., hjá stefnda,Tryggingamiðstöðinni hf., en skyldi bera þriðjung tjóns síns sjálf vegnameðábyrgðar. Ímálinu liggur frammi matsgerð C, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum, dagsett30. mars 2015. Þar kemur fram að stefnandi hafi í slysinu hlotið áverka ávinstri efri útlim, þ.e. brot á báðum pípum á framhandlegg og fjærenda sveifarvið úlnlið með opnum áverka þar yfir og töluverðum húðskemmdum. Miski var metintil 40 stiga og varanleg örorka 35%. Stefndi,Tryggingamiðstöðin hf., greiddi stefnanda bætur á grundvelli niðurstöðuúrskurðarnefndar í vátryggingamálum þannig að bætur voru skertar um þriðjung.Af hálfu stefnanda var tryggingafélaginu gerð grein fyrir því í bréfi lögmannsstefnanda til tryggingafélagsins 18. júní 2015, að undirritanir stefnanda vegnauppgjörsins væru með þeim fyrirvara að hún mótmælti þriðjungsskerðingu bótannavegna ætlaðrar eigin sakar og upplýst að hún hygðist bera ágreining aðila aðþessu leyti undir dómstóla. Mál þetta var höfðað 11. desember 2015.IIIStefnandibyggir viðurkenningarkröfu sína á því að hún eigi rétt á bótum úr bæðiábyrgðartryggingu og slysatryggingu launþega sem vinnuveitandi stefnanda hafðií gildi hjá hinu stefnda tryggingafélagi á slysdegi. Stefnandi hafnar því aðhún hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi sem réttlæti skerðingu á bótaréttihennar samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004, umvátryggingarsamninga, að því er slysatryggingu varðar en samkvæmt 1. mgr. 23.gr. a. í skaðabótalögum nr. 50/1993 að því er ábyrgðartryggingu varðar.Stefnandi byggir á því að á stefndu hvíli sönnunarbyrðin fyrir því að stefnandihafi valdið tjóni sínu með stórkostlegu gáleysi.Stefnandivísar til þess að íslensk löggjöf miði við að vinnuveitandi beri ábyrgð á þvíað ákvæði laga og stjórnvaldsreglna, sem lúti að vinnustaðnum og vinnuumhverfií víðasta skilningi þar með taldar reglur um öryggi starfsmanna, séu í heiðrihöfð. Þá feli lög og reglur á sviði vinnuréttar í sér að það sé vinnuveitandinnsem ráði skipulagi og framkvæmd starfa innan fyrirtækis hans. Um það hafistarfsmaður lítið að segja, enda sé hann undir boðvaldi vinnuveitanda síns ogóhlýðni við boð og bönn vinnuveitanda, m.a. fyrirmæli um framkvæmd starfans,geti talist vanefnd á ráðningarsamningi af hálfu starfsmannsins og heimilaðvinnuveitanda hans að grípa til úrræða gegn starfsmanni. Samkvæmt framansögðuhvíli meginábyrgð á öruggu vinnuumhverfi á vinnuveitanda og beri að skoða og virðaháttsemi stefnanda í því ljósi. Stefnandibyggir á því að hún hafi gert það, sem henni hafi verið falið að gera, við þæraðstæður og með þau áhöld og tæki sem vinnuveitandi hafi útvegað. Hún hafi ekkigetað losað loðnuna með því að smúla á hana en ekki hafi verið um lokaþrif aðræða og því hafi færibönd verið í gangi í samræmi við fyrirmæli vinnuveitanda.Færibönd hafi einungis verið stöðvuð og tekin í sundur þegar um lokaþrif var aðræða. Telji vinnuveitandi að stefnandi hefði átt að taka straum af tækjum ogfæriböndum þótt ekki væri um lokaþrif að ræða, hafi vinnuveitandanum borið aðupplýsa hana um slíkt verklag sem ekki hefði áður tíðkast á vinnustaðnum.Stefnandi hafi þrifið færibandið eins og venja var, án þess að um lokaþrif ogstöðvun hafi verið að ræða. Stefnandi hafi ekki haft ástæðu til að ætla annaðen að umrætt færiband væri útbúið öllum tilskildum hlífum og öryggisbúnaðiþannig að hún væri ekki sett í hættu við þau störf sem henni voru falin. Viðþessar aðstæður hvíli sönnunarbyrði á stefndu um það, hvort og þá hvernigstefnandi hefði átt að hegða sér öðruvísi við þessar aðstæður. Stefnandi hafieingöngu haft vatn til þess að vinna það verkefni sem henni hefði verið falið.Þegar notkun vatns hafi ekki borið árangur, hafi stefnandi reynt að slá íloðnuna. Hún hafi engin önnur fyrirmæli haft frá vinnuveitanda um það, hvernigbregðast ætti við þegar vatn þrífi vél ekki með fullnægjandi hætti og því hafihún engan annan kost átt en að losa um fiskinn með hendinni eða sinna ekkiverkefninu, sem þá hefði verið brot á starfsskyldum hennar með þeim afleiðingumsem það kynni að hafa í för með sér. Stefnandihafi valið fyrri kostinn í trausti þess að aðstæður, útbúnaður og vinnuskilyrðivið framkvæmd verkefnisins gerðu henni kleift að ljúka verkefninu, án þess aðfestast í færibandinu og það hafi henni tekist. Stefnandi hafi náð að losafiskinn og hún hafi lýst því að hún hafi einnig losað ermi sem krækst hefði ífæribandið. Vegna vanbúnaðar vélarinnar og þar sem vinnugalli, semvinnuveitandi hefði úthlutað stefnanda, hafi verið of stór á hana, hafifæribandið krækt í ermi stefnanda á nýjan leik með þeim þekktu og alvarleguafleiðingum sem bótakrafa hennar sé byggð á.Vinnuveitandinnhafi brotið gróflega gegn reglum um öryggi og aðbúnað á vinnustað. Ef reglumhefði verið fylgt eins og til sé ætlast, hefði mátt koma í veg fyrir slysið ogverði að meta sök vinnuveitanda svo yfirgnæfandi í samanburði við hugsanlegaáhættu stefnanda að ekki sé ástæða til að leggja hluta sakar á hana. Stefnandikveður sök vinnuveitanda á slysinu fyrst og fremst byggða á því að vélin hafiekki verið CE-merkt, nauðsynlegar hlífar hafi ekki verið á vélinni, vinnugallistefnanda hafi verið of stór á hana, neyðarrofi hafi ekki verið staðsettur viðvélina, starfsmenn hafi ekki haft vitneskju um staðsetningu neyðarrofa og lokshafi ekki legið fyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir vegna þeirrarvinnu sem stefnandi sinnti. Ljóst sé að vinnuveitanda beri að haga og framkvæmavinnu þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta,sbr. 37. gr. laga nr. 46/1980. Í þessu felist m.a. að vinnuveitanda beri að sjátil þess að þau tæki, sem starfsmenn séu látnir vinna við, séu CE-merkt þannigað þau séu vottuð um ákveðið öryggi og gæði. Færibandið sé talið nýlegt og ekkihafi verið ástæða til að ætla annað en að það væri búið öllum tilskildumhlífum. Mögulega hefði vinnuveitandi mátt ætla að svo væri, ef um CE-vottaðfæriband hefði verið að ræða en svo hafi ekki verið. Vinnuveitandi hafibrugðist lögmæltri skyldu sinni og teljist það hluti af orsök slyssins. Meðsama hætti hafi vinnuveitandi brugðist framangreindum skyldum sínum með því aðhafa ekki hlífar á færibandinu. Þegar vinnuveitandi hafi tekið ákvörðun um aðkaupa færiband til vinnslu í rými starfsmanna sinna, sem ekki sé CE-vottað,hvíli rík ábyrgð á honum að tryggja að þrátt fyrir skort á vottuninni muniöryggis og heilbrigðis starfsmanna samt sem áður vera gætt í hvívetna, t.d. meðþví að tryggja að færibandið sé búið öllum hlífum sem mögulega gætu komið í vegfyrir klemmihættu og að útvega starfsfólki föt við hæfi. Þetta hafivinnuveitandi ekki gert sem valdi því að enn ríkari sök hvíli á honum, haldihann starfsmönnum til vinnu við tæki sem ekki sé CE-vottað. Vinnuveitandi hafivanrækt skyldur sínar samkvæmt grein 2.8. í viðauka I. í reglugerð nr.367/2006, um notkun tækja. Stefnandikveður upplýsingar í lögregluskýrslu um að neyðarrofi vegna færibandsins hafiverið staðsettur í rafmagnstöflu í um 8 metra fjarlægð frá færibandinu tengistþví að tækið sé ekki CE-vottað. Stefnandi hafi verið ein í salnum þegar hennihafi verið fengið það verk að þrífa færibandið og því hafi hún sjálf ekki áttþess kost að stöðva færibandið ef eitthvað færi úrskeiðis. Hún hafi þurft aðhrópa á hjálp og þegar hún hafi loks borist, hafi viðkomandi starfsmaður ekkivitað hvað hann ætti að gera eða hvar hann ætti að slökkva á færibandinu.Verkstjórinn hafi setið í verkstjórakompu en farið til stefnanda þegar hún hafiheyrt hana hrópa og þá séð að stefnandi var föst. Verkstjórinn hafði þá fariðaftur að rafmagnstöflu, sem hafi verið staðsett á vegg nærri dyrum aðverkstjórakompu, til þess að stöðva færibandið. Hafi þetta tekið um 20sekúndur. Stefnandi telur að vinnuveitandi hefði mátt hafa fleiri neyðarrofa áeða við færibandið til þess að starfsfólki væri unnt að bjarga eða koma í vegfyrir frekari skaða þess, sem klemmst hafi í óhlífðum og óvottuðum færiböndum.Þar sem einungis hafi verið einn neyðarrofi í mikilli fjarlægð frá færibandinuog enginn starfsmaður nálægt rofanum, sem hafi fylgst með störfum stefnanda,hafi vinnuveitandi ekki gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar fyrir starfsmennsína og hafi með háttsemi sinni valdið enn frekara tjóni. Stefnandivísar til þess að í umsögn Vinnueftirlitsins komi fram að skrifleg áætlun ogáhættumat liggi fyrir hjá vinnuveitanda en ekki um þann verkþátt sem stefnandivann að. Í bréfi, dagsettu 11. febrúar 2014, komi fram að slysið hafi átt sérstað í vigtarsal sem sé hluti móttöku. Í niðurstöðu áhættumats, sem fylgdibréfi tryggingafélagsins, komi fram að kuldinn sé mesta hættan í móttöku, fólkþurfi að vera vel klætt og nauðsynlegt sé að loka dyrum þegar ekki sé verið aðtaka á móti fiski. Í áhættumatinu sé hvergi minnst á þrif á færiböndum ogtækjum né heldur leiðbeiningar um framkvæmd þeirra starfa. Stefnandi hafi ekkiunnið við eftirlitsstörf í vigtunarsalnum þegar slysið átti sér stað, heldurhafi það orðið við sjálfvirkt færiband sem ekki hafi verið unnið við, og þáhafi ekki verið um stíflu að ræða. Stefnanda hafi ekki verið kynnt framangreintáhættumat og hún hafi ekki verið að vinna þau störf sem áhættumatið hafi tekiðtil. Þrif á tækjum hafi ekki verið áhættumetin hjá vinnuveitanda og sé það brotá 4. gr. reglugerðar nr. 367/2006. Stefnandibendir á að vinnuveitandi hafi ekki sinnt forvarnar- og kynningarhlutverki sínugagnvart starfsmönnum. Í niðurstöðu áhættumats vinnuveitanda komi fram undirliðnum Hausun, flokkun og flökun fyrir bolfisk að kenna þurfi fólki á vélarnarog sýna því hvar neyðarrofa sé að finna. Áhættumatið sé frá því í september2007 og gefi gögn málsins til kynna að vinnuveitandi hafi ekki fylgt eigináhættumati.Aðöllu framangreindu virtu verði meginorsök tjóns stefnanda og hve alvarlegttjónið var með tilliti til þess tíma, sem hún hafi verið föst í vélinni á meðanhún var í gangi, rakin til vinnuveitanda, eins og eftirlitsmaðurVinnueftirlitsins hafi staðfest. Að teknu tilliti til þess hversu mikið tjóniðhafi orðið, eðlis bótaábyrgðar, aðstæðna á vettvangi, hagsmuna stefnanda,vátrygginga og annarra atvika séu skilyrði fyrir hendi til þess að líta framhjá því ef stefnandi verður talin meðvaldur að tjóni sínu. Stefnandi hafi ekkisýnt af sér gáleysi við störf sín en verði hún með einhverjum hætti talin eigasök á slysinu, verði það einungis talið einfalt gáleysi og séu því ekkiuppfyllt skilyrði til þess að skerða bætur til hennar úr ábyrgðartryggingu ogslysatryggingu launþega.Stefnandi byggir áákvæðum laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980,reglugerðar um notkun tækja nr. 367/2006, reglna um öryggis- ogheilbrigðismerki á vinnustöðum nr. 707/1995, reglugerðar um skipulag ogframkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum nr. 920/2006, reglugerðar um vélarog tæknilegan búnað nr. 1005/2009, reglna og leiðbeininga Vinnueftirlitsríkisins um öryggisbúnað véla nr. 492/1987 og á meginreglum vinnuréttar. Þá erbyggt á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 23. gr. a og 2. mgr. 24. gr.,og lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, einkum 3. mgr. 27. gr.Málskostnaðarkrafa stefnanda styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991, ummeðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist álögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Um varnarþing vísar stefnandi til 33.og. 42. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IVStefndi,Ísfélag Vestmannaeyja, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda vegnaaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,enda sé kröfu stefnanda ranglega beint gegn honum. Dómkrafastefnanda sé sett fram með þeim hætti að viðurkenndur verði réttur hennar tilfullra bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu og slysatryggingu launþega semstefndi, Ísfélag Vestmannaeyja hf., hafði í gildi hjá stefnda,Tryggingamiðstöðinni hf. Kröfu um rétt stefnanda til bóta úr tiltekinnivátryggingu verði ekki beint að stefnda, Ísfélagi Vestmannaeyja hf., enda verðimáli ekki með réttu beint að öðrum en þeim sem geti látið hagsmunina af hendieða verði að þola þá. Stefndi, Ísfélag Vestmannaeyja hf., hafi keyptvátryggingar á slysdegi, sem taki til tjóns stefnanda, en kröfu umviðurkenningu réttar til bóta úr umræddum vátryggingum verði ekki beint aðfélaginu sem ekki sé réttur aðili til að bera þær skyldur sem stefnandi krefstviðurkenningar á. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda, Ísfélag Vestmannaeyjahf., af öllum kröfum stefnanda vegna aðildarskorts.VStefndi,Tryggingamiðstöðin hf., bendir á að á slysdegi hafi verið í gildi tværvátryggingar hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., sem taki til afleiðingaslyss stefnanda. Annars vegar hafi verið í gildi slysatrygging launþega, sem sékjarasamningsbundin vátrygging sem vátryggir launþega vegna slysa sem verða viðvinnu, og hins vegar hafi verið í gildi ábyrgðartrygging sem taki tilskaðabótaábyrgðar stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., þ. á m. vegna vinnuslysasem verði vegna atvika eða aðstæðna sem virt verði félaginu með einhverjumhætti til sakar.Stefndi,Tryggingamiðstöðin hf., bendir á að ábyrgð félagsins vegna slyssins ákvarðist áólíkum grundvelli eftir því hvor vátryggingin eigi í hlut. Bætur úrslysatryggingu launþega ákvarðist fyrst og fremst af kjarasamningi, skilmálumslysatryggingar launþega og lögum um vátryggingarsamninga, en réttur til bótaúr ábyrgðartryggingu ákvarðist af ólögfestum reglum skaðabótaréttarins og 1.mgr. 23. gr. a. í skaðabótalögum nr.50/1993. Fjárhæðir bóta séu reiknaðar samkvæmt reglum sömu laga. Þrátt fyrirframangreindan mun á þessum tveimur vátryggingum, liggi í báðum tilfellum tilgrundvallar sömu sjónarmið að því er varðar skerðingu bóta til stefnanda vegnastórkostlegs gáleysis.Ískilmálum slysatryggingar launþega nr. 380 hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinnihf., komi fram í grein 5.2 að valdi vátryggður vátryggingaratburði af ásetningieða stórkostlegu gáleysi fari um ábyrgð félagsins eftir því sem segi í 89. og90. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Í 90. gr. laganna sé fjallaðum þær aðstæður þegar vátryggingaratburði er valdið af gáleysi og tilgreint aðhafi vátryggður valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburðurvarð, megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins. Í 1. mgr. 23. gr. a. ískaðabótalögum nr. 50/1993 sé kveðið á um að verði starfsmaður fyrirlíkamstjóni í starfi sínu skerðist ekki réttur hans til skaðabóta vegnameðábyrgðar nema hann hafi af stórkostlegu gáleysi eða ásetningi átt þátt í aðtjónsatburður varð. Skilyrði skerðingar bóta í umræddum vátryggingum séu þannigað öllu leyti hliðstæðar og réttaráhrif þess að vátryggður sýnir af sérstórkostlegt gáleysi séu þau sömu. Álitaefni þessa máls lúti eingöngu að því,hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þannig að stefndi,Tryggingamiðstöðin hf., hafi með réttu skert bætur til hennar.Stefndi,Tryggingamiðstöðin hf., hafi fallist á bótaskyldu úr báðum vátryggingum og hafiafstaða til skaðabótaábyrgðar stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., einkumbyggst á þeirri niðurstöðu Vinnueftirlitsins að hlífar hefðu átt að vera viðenda eða hliðar færibandsins eða annar öryggisbúnaður, sem hindraði að höndkæmist inn í færibandið. Hins vegar telur stefndi, Tryggingamiðstöðin hf.,ljóst að mjög ráðandi orsök slyssins hafi verið stórfellt gáleysi stefnandasjálfrar og í samræmi við það hafi bætur verið lækkaðar um helming.Stefndibendir á að þegar stefnandi slasaðist, hafi hún unnið við þrif í vigtarsaluppsjávarvinnslu og hafi þrifin falist í því að smúla gólf og færiband. Vinnslahafi verið í fullum gangi og vélar og færibönd þess vegna á hreyfingu. Þegarstefnanda hafi ekki tekist að losa loðnu, sem hafi verið föst í færibandinu, hafihún tekið þá ákvörðun að stinga hönd sinni inn í færibandið með þeimafleiðingum að fatnaður hennar hafi fest í bandinu og hún slasast. Þá ákvörðunstefnanda að stinga hendinni inn í færiband á hreyfingu telja stefndu verastórkostlegt gáleysi af hennar hálfu, enda hafi henni verið fyllilega ljóst aðslíkt væri bæði stórhættulegt og stranglega bannað.Áslysdegi hafði stefnandi unnið hjá stefnda, Ísfélagi Vestmannaeyja hf., íu.þ.b. fimm ár. Hún hafi því verið alvön þrifum og hefði unnið við slík verkefniallan sinn starfstíma. Stefnandi hefði farið í gegnum hefðbundna nýliðaþjálfunog setið námskeið þar sem brýnt hafi verið fyrir starfsmönnum að brjóta ekkireglur um umgengni við vélar. Í kennslunni sé farið sérstaklega yfir að það séstranglega bannað að setja hendur inn í vélar og færibönd sem eru í gangi.Stefnandi hafi enn fremur fengið kennslu í öryggismálum á svokölluðufóstranámskeiði en meðal verkefna fóstra sé að leiðbeina nýliðum, þ. á m. umöryggismál. Öll gögn málsins beri með sér að stefnandi hafi verið vanurstarfsmaður og því vel kunnug reglum um umgengni við færibönd og vélar.Tilað taka af allan vafa bendir stefndi á, að stefndi, Ísfélag Vestmannaeyja hf.,hafi aldrei ætlast til þess að starfsmenn settu hendur inn í vélar við þrif,heldur sé allt kapp lagt á að koma í veg fyrir slíka hegðun eins og aðra þá semsé til þess fallin að skapa hættu eða auka líkur á slysum.Stefndigerir sérstakar athugasemdir við nokkur atriði í málatilbúnaði stefnanda þarsem nokkuð frjálslega þyki farið með ýmis atriði sem lúti að orsökum slyssins.Þar virðist reynt að gera sem mest úr sök stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf.,í því augnamiði að gera ábyrgð stefnanda léttvæga í samanburði. Í stefnu séusjónarmið um sök stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., dregin saman meðeftirfarandi hætti á bls. 4: „Sök vinnuveitanda á slysinu er fyrst og fremstbyggð á því að vélin var ekki CE-merkt, nauðsynlegar hlífar voru ekki ávélinni, galli stefnanda var of stór, neyðarrofi var ekki staðsettur viðvélina, starfsmenn höfðu ekki vitneskju um neyðarrofa og ekki lá fyrirskriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir er varða þá vinnu sem stefnandisinnti.“Stefnduárétti að skaðabótaábyrgð stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., á slysinubyggist á þeirri forsendu að tilteknar öryggishlífar hefðu getað komið í vegfyrir að stefnanda tækist að stinga hendi sinni inn í færibandið. Ekkert liggifyrir um að sú staðreynd að vélin hafi ekki verið CE-merkt sé orsök slyssinseða að vélin hefði ekki uppfyllt skilyrði fyrir CE-merkingu án umræddra hlífa.Því sé mótmælt sem ósönnuðu að vinnufatnaður stefnanda hafi verið meðeinhverjum hætti ófullnægjandi eða óhentugur sem og staðsetning neyðarrofa enekkert komi fram í málinu um að starfsmenn hefðu átt erfitt með að ganga aðrofanum vísum. Varðandi staðsetningu neyðarrofa, benda stefndu á að á umrædduvinnusvæði séu engir starfsmenn að störfum við færibandið nema við þrif. Orsökslyssins sé þess vegna með engu móti sú að neyðarrofa hafi vantað við vélina néverði það virt stefnda, Ísfélagi Vestmannaeyja hf., til sérstakrar sakar.Stefndu árétta að niðurstaða Vinnueftirlitsins um meginorsök slyssins sé sú, aðengar hlífar hafi verið við enda eða hliðar bandsins eða annar öryggisbúnaðursem hindraði að hönd kæmist í klemmihættu. Á þeim forsendum sé bótaábyrgðstefndu fyrir hendi. Sjónarmiðum í málatilbúnaði stefnanda um yfirgnæfandi sökstefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., í samanburði við sök stefnanda sé þvísérstaklega mótmælt.Meðvísan til alls framangreinds krefst stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., sýknu aföllum kröfum stefnanda og af hálfu stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., erjafnframt vísað til framangreindra málsástæðna telji dómurinn ekki forsendurtil að sýkna þann stefnda vegna aðildarskorts.Varakrafastefndu um lækkun bóta með þeim hætti að stefnanda verði gert að bera tjón sittað ¼ hluta byggist á því að skerðing bóta um fjórðung sé lægsta hlutfall semtjónþoli sé í dómaframkvæmd í seinni tíð látinn bera vegna stórkostlegsgáleysis. Með vísan til þeirra sjónarmiða, sem byggt sé á í aðalkröfu, teljastefndu sýnt að gáleysi stefnanda í þessu máli sé slíkt að skerðing bóta umfjórðung sé lágmarksskerðing. Umlagarök vísa stefndu til almennra skaðabótareglna, laga um vátryggingarsamninganr. 30/2004, skaðabótalaga nr. 50/1993 og laga um meðferð einkamála nr.91/1991, einkum III. kafla. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laganr. 91/1991.VIHelstuatvik málsins eru óumdeild. Bæði í stefnu og greinargerð stefndu er því lýst aðstefnandi hafi 2. febrúar 2013 orðið fyrir slysi við vinnu sína hjá stefnda,Ísfélagi Vestmannaeyja hf., við þrif á gólfum og færiböndum í vinnslusalfélagsins. Af framlagðri matsgerð verður ráðið að við skoðun á heilsugæslunni íVestmannaeyjum í kjölfar slyssins hafi komið í ljós að stefnandi hafi hlotiðopið beinbrot á vinstri framhandlegg og hendi, þ.e. þverbrot um miðju beggjaframhandleggsbeina með töluverðri tilfærslu, ásamt skábroti á fjærhlutasveifarbeins.Afhálfu stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., er sýknukrafa byggð á aðildarskorti samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um rétt stefnanda til bóta úr tiltekinnivátryggingu verði ekki beint að þessu félagi, enda sé það ekki réttur aðili tilað bera þær skyldur sem stefnandi krefjist. Þótt kröfugerð stefnanda í málinusé sett fram með þeim hætti að krefjast viðurkenningar á rétti stefnanda tilfullra bóta úr tilteknum tryggingum Ísfélags Vestmannaeyja hf. hjáTryggingamiðstöðinni hf. er ljóst af málatilbúnaði hennar að málið lýtur aðbótaskyldu sem byggist á ætlaðri sök Ísfélags Vestmannaeyja hf. semvinnuveitanda á tjóni stefnanda vegna umrædds vinnuslyss. Að því virtu verðurekki fallist á sýknukröfu stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., á grundvelli 2.mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Óumdeilter í málinu að stefnandi átti rétt á bótum bæði úr frjálsri ábyrgðartrygginguog slysatryggingu launþega sem stefndi, Ísfélag Vestmannaeyja hf., hafði ígildi hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., þegar slys stefnanda varð. Afhálfu stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., hefur verið fallist áskaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda að hluta. Fyrir liggur að bótakrafa stefnandavar gerð upp í samræmi við þá niðurstöðu úrskurðarnefndar í vátryggingamálumfrá 15. apríl 2014 að stefnandi skyldi bera þriðjung (⅓) tjóns síns sjálf ágrundvelli meðábyrgðar vegna stórkostlegs gáleysis hennar. Ágreiningur málsþessa lýtur hins vegar að því, hvort stefnandi eigi rétt á fullum bótum úrframangreindum tryggingum eða hvort tjón hennar er að fullu uppgreitt á grundvellieigin sakar vegna stórkostlegs gáleysis hennar, svo sem stefndi,Tryggingamiðstöðin ehf., byggir sýknukröfu sína á. Afhálfu stefnanda er á því byggt, að vinnuveitandi hennar hafi brotið svogróflega gegn reglum um öryggi og aðbúnað á vinnustað að sök hans yfirgnæfi þáháttsemi stefnanda umrætt sinn sem hugsanlega geti talist hafa falið í séráhættu. Því sé ekki unnt að leggja hluta sakar á stefnanda og beri henni þvífullar bætur úr hendi stefndu. Sök vinnuveitanda felist í því að færibandiðhafi ekki verið CE-merkt, nauðsynlegar hlífar hafi ekki verið á því, vinnugallistefnanda hafi verið of stór, neyðarrofi hafi ekki verið staðsettur viðfæribandið, auk þess sem starfsmenn hafi ekki haft vitneskju um staðsetninguneyðarrofa, og þá hafi ekki legið fyrir skriflegt áhættumat og áætlun umforvarnir vegna vinnu stefnanda. Íumsögn Vinnueftirlitsins um slysið er því lýst að umrætt færiband hafi ekkiverið CE-merkt og að ekki hafi legið fyrir hver smíðaði það. Færibandinu hafiverið stjórnað af búnaði sem gangsetti það eða stöðvaði sjálfkrafa. Einnneyðarstöðvunarrofi væri fyrir færibandið á vegg nærri dyrum verkstjórakompu.Loks er því lýst að engar hlífar hafi verið við enda eða hlið færibandsins.Hlífaleysið var í umsögninni talin vera meginorsök slyss stefnanda og hefurstefndi, Tryggingamiðstöðin hf., viðurkennt bótaskyldu sína vegna þess, svo semáður er rakið. Vinnueftirlitiðtelur það hafa verið meðvirkandi þátt slyssins að ekki hafi legið fyrirskriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir sem varða umrædda vinnu. Í skýrslusinni við aðalmeðferð málsins tók D,eftirlitsmaður hjá Vinnueftirlitinu og höfundur umsagnarinnar, fram að umrættfæriband hefði verið hættulegt tæki og ekki útbúið þannig að það útilokaðihættuna af því, t.d. með því að hafa hlífabúnað á færibandinu eða annanöryggisbúnað sem stöðvaði tækið þegar komið væri inn á hættusvæði. Óumdeilt erað hlífar vantaði á færibandið en ekki verður séð að þess hafi verið getið íframlagðri niðurstöðu áhættumats Ísfélags Vestmannaeyja hf., sem unnið var af Eöryggisverði og B öryggistrúnaðarmanni dagana 15.-30. september 2007, og verðurað virða það fyrirtækinu til sakar að á þessi atriði skorti. Aðþví er varðar CE-merkingu á færibandinu, kvað D CE-merkingar stafa fráframleiðendum tækja og því væri það á ábyrgð framleiðenda að sjá um að skilyrðimerkinganna væru uppfyllt. Þá kvað hann engar upplýsingar hafa fengist um aldurumrædds færibands og því gæti hann ekkert fullyrt um það, hvort skylt hefðiverið að hafa það CE-merkt. Í þessu ljósi og þar sem ekkert liggur fyrir ímálinu um það, hvernig CE-merking færibandsins hefði getað komið í veg fyrirumrætt slys eða haft með einhverjum hætti áhrif á atburði, er það mat dómsinsað ekki verði byggt á því að skortur á CE-merkingu færibandsins hafi veriðmeðvirkandi þáttur í umræddu slysi stefnanda.Samkvæmtákvæði 2.3. í I. viðauka reglugerðar nr. 367/2006, um notkun tækja, skal meðöllum tækjum fylgja stjórnbúnaður til að stöðva þau að fullu og tryggilega, aukþess sem á hverjum vinnustað á að vera stjórnbúnaður til að stöðva öll tæki eðasum þeirra, eftir því hver hættan er, svo ástand tækjanna sé þannig að enginhætta stafi af þeim. Í grein 2.4. í sama viðauka segir að sé þess þörf skulitæki búin neyðarbúnaði til stöðvunar sem miðast við hættuna sem af þeim stafarog þann tíma sem venjulega taki að stöðva þau. Í málinu liggur fyrir að tilstaðar var neyðarrofi, sem tengdist færibandinu, og að hann var staðsettur ávegg fyrir utan verkstjóraskrifstofu við hlið vinnslusalarins í um það bil áttametra fjarlægð frá slysstað. Þá er óumdeilt að verkstjóri heyrði hróp stefnandaumrætt sinn og slökkti á færibandinu með því að ýta á neyðarrofann. Í umsögnVinnueftirlitsins er hvorki staðsetning neyðarrofa né skortur á fleiri rofumtalin upp sem orsök slyss stefnanda. Að þessu virtu og þar sem ekkert er leittí ljós sem leiðir líkur að því að önnur tilhögun neyðarrofa hefði ráðiðúrslitum, eins og atvikum málsins var háttað, er það mat dómsins að staðsetningneyðarrofa verði ekki virt vinnuveitanda stefnanda til aukinnar sakar.Stefnandibyggir jafnframt á því að sök stefnda, Ísfélags Vestmannaeyja hf., hafi falistí því að stefnanda hafi verið látinn í té of stór vinnugalli til að íklæðast viðstörf sín og lýsti stefnandi því í skýrslu sinni fyrir dóminum að ekki hefðuverið til í fyrirtækinu gallar af þeirri stærð sem hæfðu henni. Sérstaklegaaðspurður kvaðst vitnið, D, ekki telja að klæðnaður stefnanda gæti skipt hérmáli, enda ættu starfsmenn ekki að komast í hættu við vinnu sína. Óumdeilt erað á færibandinu voru hvorki tilskildar hlífar né annar öryggisbúnaður og aðþað var aðalorsök slyssins. Að því virtu og þegar litið er til þess aðstefnandi teygði hönd sína inn í færibandið til að losa loðnu verður að teljaósannað að of stór vinnuklæðnaður stefnanda teljist hafa verið meðvirkandiorsök slyssins. Ljóster og ágreiningslaust að skilyrði til skerðingar bóta samkvæmt bæðislysatryggingu launþega og ábyrgðartryggingu stefnda, Ísfélags Vestmannaeyjahf., hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., eru hliðstæð og byggjast á því aðstarfsmaður hafi átt þátt í eða valdið tjónsatburði af ásetningi eðastórkostlegu gáleysi.Svosem framlögð gögn málsins bera með sér voru engin vitni að umræddu slysistefnanda. Ljóst er þó að lögregla kom á vettvang í kjölfar þess og ritaðiskýrslu um atvikið, auk þess sem lögregluskýrsla var tekin af stefnanda skömmusíðar. Samkvæmt framburði stefnanda hjá lögreglu var hún að vinna við að smúlaundir færibandi á meðan það var í gangi og þá hafi loðna verið föst ífæribandinu. Stefnandi kvaðst ítrekað hafa reynt að ná loðnunni úr færibandinumeð því að sprauta vatni á hana en þegar það gekk ekki, kvaðst hún hafa ákveðiðað reyna að losa loðnuna með því að grípa í hana. Við það hefði færibandið náðað krækja í ermina á vinstri handlegg hennar og þótt hún hefði í upphafi náð aðlosa sig, hefði færibandið náð að grípa aftur í ermina þannig að stefnandihefði dregist með færibandinu einhvern spöl. Atvikinu er í aðalatriðum lýst ásama veg í tilkynningum til Vinnueftirlitsins og Sjúkratrygginga Íslands þannigað stefnandi hafi verið að vinna við þrif í vigtarsal uppsjávarvinnslu á meðanvinnsla var í gangi. Hún hafi teygt vinstri hönd inn í færibandið til þess aðfjarlægja loðnu á meðan vélin var í gangi. Færibandið hafi gripið í kuldagallastefnanda og dregið hönd hennar inn undir öxulinn.Samkvæmtframburði stefnanda hjá lögreglu hafði hún unnið hjá stefnda, ÍsfélagiVestmannaeyja hf., í fimm ár þegar slysið varð. Þá ber framlögð þjálfunarskrámeð sér að stefnanda voru á árinu 2010 kenndir vinnsluþættir sem m.a. lutu aðþrifum í móttöku og flökunarsal. Stefnandi kannaðist jafnframt við það ískýrslu sinni fyrir dóminum, að hún hefði farið á öryggisnámskeið hjáfyrirtækinu og útilokaði ekki að hún hefði á slíku námskeiði séð myndband semer meðal gagna í málinu. Í myndbandinu er fjallað um öryggismál hjá félaginu ogþar er m.a. tekið sérstaklega fram að stranglega sé bannað að setja hendur inní vélar eða færibönd sem eru í gangi. Kom enda fram í vætti vitnsins F,starfsmanns Ísfélags Vestmannaeyja hf., að það ætti að slökkva á færiböndumáður en reynt væri að losa eitthvað úr þeim og væri það yfirleitt gert. Það ermat dómsins að líta verði svo á að starfsmanni, sem hefur nokkurra ára reynsluaf þrifum á vélum eða í návígi við þær, eigi að vera ljós hættan sem af þeimstafar og eigi jafnframt að gera sér grein fyrir því, að slík tæki beri aðumgangast af varúð og fullri aðgát. Í ljósi alls framangreinds er það því matdómsins að sú háttsemi stefnanda að reyna að losa fisk úr færibandi meðhöndunum, án þess að slökkva á því áður, verði að virða henni til sakar vegnastórkostlegs gáleysis. Eru því uppfyllt skilyrði fyrir skerðingu bóta tjónþola,bæði samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, að þvíer slysatryggingu varðar og samkvæmt 1. mgr. 23. gr. a. í skaðabótalögum nr.50/1993 að því er varðar ábyrgðartryggingu. Að virtum atvikum öllum, sem hérhafa verið rakin, og háttsemi annars vegar stefnanda og hins vegarvinnuveitanda hennar metin í ljósi alls framangreinds, er það mat dómsins aðleggja verði ábyrgð á tjóninu á stefnanda að hluta til. Dómurinn telur hæfilegtað stefnandi beri ⅓ hluta tjóns síns. Eins og áður er rakið liggur fyrir aðstefnanda hefur verið bætt tjón hennar samkvæmt þeirri niðurstöðu og því ber aðsýkna báða stefndu af öllum kröfumstefnanda í málinu.Þráttfyrir framangreinda niðurstöðu, þykir eftir atvikum rétt að málskostnaður milliaðila falli niður. Einsog áður er rakið, nýtur stefnandi gjafsóknar í málinu og greiðist allurgjafsóknarkostnaður stefnanda því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmannshennar, Steins S. Finnbogasonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 970.000krónur. Hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts afmálflutningsþóknun. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsuppsagahefur dregist vegna embættisanna dómarans.D ó m s o r ð Stefndu,Ísfélag Vestmannaeyja hf. og Tryggingamiðstöðin hf., eru sýkn af öllum kröfumstefnanda í málinu. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðistúr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Steins S. Finnbogasonarhdl., 970.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 15/2005
Bifreið Ölvunarakstur Ítrekun Hraðakstur Svipting ökuréttar Dómvenja
K var ákærður fyrir ölvunar- og hraðakstur. Vínandi í öndunarsýni, sem hann hafði gefið, reyndist vera 0,67 milligrömm í lítra lofts, og ökuhraði hans mælst 132 km á klukkustund á vegarkafla þar sem hámarkshraði var 80 km á klukkustund. K, sem á árinu 2003 hafði sætt viðurlögum og verið sviptur ökurétti fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, gekkst við sakargiftum. Var ekki talið að breytingar sem gerðar voru á ákvæðum 102. gr. laganna með lögum nr. 84/2004 hafi verið ætlað að hliðra rótgróinni dómvenju, um að maður, sem gerist öðru sinni sekur um brot gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. laganna, verði sviptur ökurétti í þrjú ár ef ekki hafa um leið verið brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti verið sérstaklega alvarlegar. Með akstrinum var K talinn hafa brotið alvarlega gegn öðrum ákvæðum umferðarlaga en 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. þeirra. Að því virtu var honum gert að greiða 200.000 króna sekt og sviptur ökurétti í þrjú ár og sex mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sviptur ökurétti í lengri tíma en ákveðinn var í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. I. Samkvæmt gögnum málsins veittu lögreglumenn akstri ákærða eftirtekt aðfaranótt sunnudagsins 15. ágúst 2004, þar sem hann var á leið austur Vesturlandsveg að Ártúnsbrekku í Reykjavík. Mældu lögreglumennirnir ökuhraða, sem reyndist vera 132 km á klukkustund, og stöðvuðu ákærða í framhaldi af því. Féll á hann grunur um ölvunarakstur og var hann handtekinn. Viðurkenndi hann að hafa neytt áfengis og gaf öndunarsýni, en vínandi í því reyndist vera 0,67 milligrömm í lítra lofts. Lögreglustjórinn í Reykjavík gaf út ákæru á hendur ákærða 13. september 2004, þar sem hann var borinn sökum um að hafa með þessari háttsemi brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 37. gr. og 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess var krafist að ákærða yrði gerð refsing, svo og að hann yrði sviptur ökurétti samkvæmt 102. gr. umferðarlaga eins og ákvæðinu hafði verið breytt með 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004. Mál þetta var þingfest fyrir héraðsdómi 29. september 2004. Ákærði, sem á árinu 2003 hafði áður sætt viðurlögum og verið sviptur ökurétti fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, sótti þing og gekkst við sakargiftum. Af hálfu ákæruvaldsins var honum boðið að ljúka málinu með því að greiða sekt að fjárhæð 200.000 krónur, sem nánar tiltekin vararefsing lægi við, sæta sviptingu ökuréttar í 4 ár og greiða sakarkostnað. Færði héraðsdómari þá til bókar að hann teldi sviptingu ökuréttar, sem hér um ræðir, ekki vera í samræmi við áralanga dómvenju. Eftir að málið hafði verið reifað af ákæranda og báðir aðilar lagt það í dóm var hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp, en með honum var ákærða gert að viðlagðri vararefsingu að greiða sekt með þeirri fjárhæð, sem áður var getið, ásamt sakarkostnaði, auk þess sem hann var sviptur ökurétti í 3 ár. Með áfrýjun dómsins leitar ríkissaksóknari eftir því að ákærði verði sviptur ökurétti í lengri tíma en hér um ræðir, en að öðru leyti er af hálfu ákæruvaldsins unað við niðurstöðu héraðsdóms. II. Í 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga eru sérreglur um sviptingu ökuréttar þegar stjórnandi ökutækis, sem áður hefur brotið gegn 45. gr. laganna, gerist sekur um slíkt brot á nýjan leik, en reglum þessum verður þó aðeins beitt ef brot verður talið ítrekað í skilningi 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 14. nóvember 2002 í máli nr. 314/2002. Samkvæmt 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga verður stjórnandi ökutækis að þessu fullnægðu sviptur ökurétti ekki skemur en tvö ár ef bæði brotin varða við 2. mgr. 45. gr. laganna, en þrjú ár ef „einungis síðara brotið varðar við 3. mgr. 45. gr.“, svo sem komist er að orði í ákvæðinu eins og því var breytt með áðurnefndri 8. gr. laga nr. 84/2004. Fyrir þá breytingu var mælt svo fyrir í ákvæði um hliðstætt efni, sem var í 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga, að stjórnandi ökutækis skyldi sviptur ökurétti ekki skemur en tvö ár ef hann hafði áður brotið gegn 45. gr. laganna og ekki skemur en þrjú ár ef bæði brotin vörðuðu við 1. mgr., sbr. 3. mgr. þeirrar lagagreinar. Í málinu er ekki ágreiningur um að áralöng dómvenja sé fyrir því að maður, sem gerist öðru sinni sekur um brot gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, verði sviptur ökurétti í þrjú ár ef ekki hafa um leið verið brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti verið sérstaklega alvarlegar. Af hálfu ákæruvaldsins er því á hinn bóginn borið við að efni séu til að hverfa frá þessari dómvenju vegna þeirra nýmæla, sem lögfest voru með 8. gr. laga nr. 84/2004 og nú eru í fyrrnefndri 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga. Þar sé boðið að stjórnandi ökutækis verði sviptur ökurétti að minnsta kosti þrjú ár ef hann gerist öðru sinni sekur um ölvunarakstur og brýtur þó einungis í síðari skiptið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Hafi löggjafinn því lagt í hendur dómstóla að meta tímalengd ökuréttarsviptingar ef bæði brotin varði við síðastnefnd lagaákvæði. Sé af hálfu ákæruvaldsins talið hæfilegt að svipting standi þá í 4 ár. Áðurgreind breyting, sem gerð var á 102. gr. umferðarlaga með 8. gr. laga nr. 84/2004, á rætur að rekja til frumvarps til laga um breytingu á umferðarlögum, sem lagt var fram á Alþingi á 130. löggjafarþingi. Eins og frumvarpið var upphaflega úr garði gert átti ákvæðið, sem nú er í 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga, að fela efnislega í sér að væri brotið öðru sinni gegn 2. mgr. 45. gr. laganna yrði stjórnandi ökutækis sviptur ökurétti að minnsta kosti í 2 ár, ef fyrra brot var gegn því ákvæði og það síðara varðaði við 3. mgr. sömu lagagreinar yrði ökuréttarsvipting ekki skemmri en 3 ár, en ef bæði brotin vörðuðu við síðastnefnt ákvæði yrði svipt ökurétti í minnst 5 ár. Við meðferð frumvarpsins á Alþingi var síðastnefndi þáttur ákvæðisins felldur niður, en að ástæðum þess virðist ekki vera vikið sérstaklega í lögskýringargögnum. Af þessu verður ekki ráðið að vakað hafi fyrir löggjafanum að nýja ákvæðið í 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga myndi hliðra rótgróinni dómvenju um tímalengd ökuréttarsviptingar við annað brot stjórnanda ökutækis gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. laganna, enda hefði og verið í lófa lagið að kveða beinlínis á um slíka breytingu í lögum, svo sem upphaflega var ráðgert í frumvarpinu, sem varð að lögum nr. 84/2004. Í máli þessu er ákærða, sem er fæddur 1984, auk ítrekaðs ölvunaraksturs gefið að sök brot gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Sem fyrr segir mældist ökuhraði hans 132 km á klukkustund á vegarkafla á Vesturlandsvegi, þar sem hámarkshraði var 80 km á klukkustund. Þetta brot ákærða var sérstaklega vítavert og fylgdi því stórfelld hætta í ljósi þess að hann var vegna ölvunar á þessum tíma óhæfur til að stjórna ökutæki, sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur ítrekað verið til þess vísað að beiting dómvenju um að svipta stjórnanda ökutækis, sem brýtur gegn síðastnefndu lagaákvæði, ökurétti þann lágmarkstíma, sem lögboðinn er eftir atvikum máls hverju sinni, sé háð því að honum sé hvorki gefið að sök að hafa brotið gegn öðrum ákvæðum laga með akstri sínum í umrætt sinn né verði aðstæður að öðru leyti taldar hafa verið sérstaklega alvarlegar. Ákærði hefur hér brotið alvarlega með akstri sínum gegn öðrum ákvæðum umferðarlaga en 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. þeirra. Að því virtu verður hann sviptur ökurétti í 3 ár og 6 mánuði frá 15. ágúst 2004 að telja, en þann dag var hann sviptur ökurétti til bráðabirgða vegna þeirra brota, sem mál þetta tekur til. Að öðru leyti en þessu verður hinn áfrýjaði dómur látinn standa óraskaður. Eftir þessum úrslitum málsins verður ákærði dæmdur til að greiða helming sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, sem greiðist að öðru leyti úr ríkissjóði, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ákærði, Kristinn Ingólfsson, er sviptur ökurétti í þrjú ár og sex mánuði frá 15. ágúst 2004 að telja. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talið af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, sem alls eru 50.000 krónur. Annar áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2004. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 13. september 2004 á hendur: ,,Kristni Ingólfssyni, [...], fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni KV-005, aðfaranótt laugardagsins sunnudagsins 15. ágúst 2004, undir áhrifum áfengis (vínandamagn 0,67 mg í lítra útöndunarlofts) frá miðborg Reykjavíkur og með 132 km hraða á klst. um Vesturlandsveg, um vegarkafla í Ártúnsbrekku þar sem hámarkshraði er 80 km á klst. Þetta telst varða við 1., sbr. 3. mgr. 37. gr. og 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004.” Ákærandinn bauð ákærða að ljúka máli þessu með viðurlagaákvörðun með greiðslu sektar og sviptingu ökuréttar í 4 ár. Dómarinn taldi sviptingartíma ökuréttar ekki í samræmi við áralanga dómvenju er á stendur eins og í máli þessu og ríkjandi viðhorf við túlkun umferðarlaga. Af þessum sökum verður að ljúka máli þessu með dómi í stað viðurlagaákvörðunar. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins, að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákærunni greinir og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæðis. Ákærði er nú í annað sinn frá því í fyrra fundinn sekur um ölvunarakstur. Refsing hans þykir hæfilega ákvörðuð 200.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 30 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Með vísan til tilvitnaðra ákvæða umferðarlaga í ákæru skal ákærði frá sama tíma sviptur ökurétti í 3 ár. Ákærði greiði allan sakarkostnað. Sturla Þórðarson yfirlögfræðingur flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Kristinn Ingólfsson, greiði 200.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 30 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði skal frá sama tíma sviptur ökurétti í 3 ár. Ákærði greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 203/2012
Skjalafals Flóttamannasamningur Aðfinnslur
A var ákærður fyrir skjalafals með því að hafa í kjölfar komu sinnar til landsins framvísað við lögreglu í blekkingarskyni frönsku kennivottorði sem reyndist grunnfalsað. A játaði háttsemina en með vísan til 1. mgr. 31. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, sem Ísland er aðili að, krafðist hann þess að sér yrði ekki gerð refsing. Ekki var talið að A hefði leitt að því viðhlítandi rök eða lagt fram gögn um að lífi hans eða frelsi væri ógnað í heimalandi hans þannig að hann teldist flóttamaður í merkingu 1. gr. samningsins sbr. og 1. og 2. mgr. 44. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu A því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða og að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að ákvörðun refsingar verði frestað skilorðsbundið. Atvikum á Keflavíkurflugvelli, sem áttu sér stað í kjölfar þess að ákærði kom til landsins 20. febrúar 2012, er réttilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram hefur ákærði, sem kveðst vera alsírskur ríkisborgari, játað fyrir héraðsdómi þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Hann krefst hins vegar sýknu af broti á 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem óheimilt sé að beita hann refsingu samkvæmt 1. mgr. 31. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, sem fullgiltur hefur verið af Íslandi, sbr. auglýsingu nr. 74/1955 í A-deild Stjórnartíðinda það ár. Ákærði kveðst eiga unnustu hér á landi og hafi tilgangur hans með ferð sinni hingað til lands verið að sækja um hæli og búa hér með henni. Samkvæmt framangreindu ákvæði samningsins skulu aðildarríki ekki beita refsingum gagnvart flóttamönnum vegna ólöglegrar komu þeirra til landsins eða vistar þar, ef þeir koma beint frá landi, þar sem lífi þeirra eða frelsi var ógnað í merkingu 1. gr., og koma inn í lönd þeirra eða eru þar án heimildar, enda gefi þeir sig tafarlaust fram við stjórnvöldin og beri fram gildar ástæður fyrir hinni ólöglegu komu sinni eða vist þar. Ákærði hefur ekki leitt viðhlítandi rök að því eða lagt fram gögn um að lífi hans eða frelsi væri ógnað í Alsír, sem telst vera heimaland hans í skilningi fyrrgreinds alþjóðasamnings og þaðan sem hann upphaflega kom, ef hann sneri þangað aftur, þannig að hann teljist vera flóttamaður í merkingu 1. gr. samningsins, sbr. og 1. og 2. mgr. 44. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Þegar af þeim sökum verður hann ekki sýknaður af þeirri ástæðu sem að framan greinir. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða staðfest. Með vísan til forsendna dómsins verður refsing ákærða staðfest en gæsluvarðhald hans kemur til frádráttar refsingu eins og í dómsorði greinir. Það athugist að við skýrslutöku af ákærða fyrir héraðsdómi var þess ekki gætt sem skyldi að hann svaraði sjálfstætt spurningum um málsatvik áður en honum var kynntur framburður hans hjá lögreglu. Er það ekki í samræmi við fyrirmæli 3. mgr., sbr. 2. mgr. 122. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá er í hinum áfrýjaða dómi vísað til þess að ákærði hafi hjá lögreglu upplýst um brottför sína frá Alsír og ferðir sínar eftir það. Er hér augljóslega vitnað til skýrslu sem ákærði gaf hjá lögreglu 21. febrúar 2012. Við skýrslugjöf fyrir dómi bar hann á annan veg um áðurgreind atriði, til dæmis kvaðst hann hafa farið frá Alsír 18. desember 2010 í stað 8. þess mánaðar, án þess að hann væri beðinn um að skýra það ósamræmi, en umrædd skýrsla hans hjá lögreglu var ekki borin undir hann. Með því að vitna þannig til framburðar hjá lögreglu var brotið gegn 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 þar sem svo er fyrir mælt að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Er þetta hvort tveggja aðfinnsluvert. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að gæsluvarðhaldsvist ákærða, Adil Rouabhia, frá 23. febrúar til 28. febrúar 2012 skal koma til frádráttar refsingu hans. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 364.134 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, 338.850 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 28. febrúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 24. febrúar sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum, útgefinni 22. febrúar sl., á hendur Adil Rouabhia, fæddum 26. september 1984, alsírskum ríkisborgara, fyrir skjalafals, með því að hafa, mánudaginn 20. febrúar 2012, í Flugstöð Leifs Eiríkssonar, í kjölfar komu sinnar til landsins með flugi SAS SK-4787, framvísað við lögreglu í blekkingarskyni, frönsku kennivottorði nr. 080975420115 á nafni Radouen Rouabhia, fd. 01.03.1984, sem reyndist grunnfalsað. Telst þessi háttsemi ákærða varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Mál þetta var þingfest þann 22. febrúar sl. og frestað til aðalmeðferðar þann 24. febrúar sl. Ákærði kom fyrir dóminn þann 22. febrúar sl. og játaði háttsemina rétta eins og henni er lýst í ákæru. Krafðist hann þess að honum yrði ekki gerð refsing með vísan til 31. gr. Flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna sem Ísland væri aðili að. Málavextir: Ágreiningslaust er að ákærði kom til landsins þann 20. febrúar sl. með flugi SAS SK-4787 frá Noregi og framvísað við lögreglu kennivottorði nr. 080975420115 á nafni Radouen Rouabhia, fd. 01.03.1984, sem reyndist grunnfalsað. Í viðræðum við lögreglu hafi ákærði viðurkennt að hann væri ekki réttmætur eigandi skilríkisins sem hann hafði framvísað. Hann hafi fengið skilríkið lánað hjá félaga sínum í þeim tilgangi að komast hingað til lands til að hitta kærustu sína. Við leit í farangri ákærða fundust ýmis skjöl með nafninu Adil Rouabhia sem bæði voru á frönsku og arabísku. Ákærði kvaðst vera eigandi þeirra skjala og hans rétta nafn væri Adil Rouabhia, fæddur þann 13. september 1984, í Guelma, Alsír. Við skoðun skilríkjasérfræðings lögreglustjórans á Suðurnesjum kom í ljós að kennivottorðið sem aðilinn framvísaði við lögreglu var grunnfalsað, þ.e. falsað að öllu leyti. Við yfirheyrslu hjá lögreglu þann 21. febrúar 2012 kvaðst ákærði hafa farið frá Alsír til Frakklands, þaðan til Noregs og svo til Belgíu, aftur til Frakklands og þaðan til Englands, síðan aftur til Frakklands. Loks til Tyrklands með viðkomu á Ítalíu og Grikklandi. Þá hafi hann farið sömu leið til baka til Frakklands. Þá aftur til Belgíu, þaðan til Danmerkur og þaðan til Noregs og loks til Íslands. Aðspurður kvaðst ákærði að ferðalagið hefði staðið yfir síðan 8. desember 2010. Fingraför voru tekin af ákærða í þeim tilgangi að reyna varpa ljósi á það hver hann er. Í svari frá Alþjóðadeild ríkislögreglustjóra segir að fingraför ákærða komi fram við leit í Euorodac gagnagrunninum sem haldi utan um hælisumsóknir í Evrópu. Samkvæmt þeim niðurstöðum hefur ákærði sótt um hæli í Noregi þann 22. janúar 2011 og í Bretlandi þann 7. ágúst 2011. Ákærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald þann 22. febrúar sl. þar til dómur gengur í máli þessu, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 29. febrúar 2012. Var sá úrskurður staðfestur af Hæstarétti Íslands 24. febrúar sl. í málinu 120/2012. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið frá Alsír 8. desember 2010 og komið til Frakklands degi síðar. Hann hafi farið til Noregs í janúar 2011, verið í Belgíu í febrúar 2011 og farið þaðan til Parísar. Þá hafi hann farið aftur til Belgíu, Parísar og þaðan til Bretlands, Parísar, Tyrklands, farið í gegnum Ítalíu til Grikklands, aftur í gegnum Ítalíu til Parísar. Þaðan hafi hann farið til Brussel og þaðan til Kaupmannahafnar og síðan til Osló. Hann hafi farið frá París 19. febrúar 2012 til Oslóar og flogið þaðan til Íslands. Aðspurður kvaðst hann hafa verið með sitt eigið vegabréf og getað notað það á meðan áritunin á Schengensvæðið var enn í gildi en hún sé ekki í gildi lengur. Hann hafi ekki sótt um framlengingu þar sem hann hafi fengið þær upplýsingar að hann þyrfti aftur til Alsír til að sækja um hana. Hann hafi komið til Íslands til að sækja um hæli en hann eigi kærustu hér á Íslandi, sem hafi beðið eftir honum á flugvellinum. Aðspurður um það hvort fingraför hafi verið tekin af honum áður, kvað hann svo hafa verið gert í Frakklandi og Bretlandi en mundi ekki hvort svo hafi verið gert í Noregi þegar hann var staddur þar. Aðspurður kvaðst hann hafa sótt um hæli í Bretlandi en ekki annars staðar. Ákærði kvaðst hafa fyrst sótt um hæli í Bretlandi í ágúst 2011, en eftir dvöl þar í rúma tvo mánuði hafi hann verið sendur aftur til Frakklands. Hann hafi lent í vandamálum á flugvellinum í Frakklandi því ekki hafi átt að hleypa honum inn í landið. Í lokin hafi honum verið veitt heimild til að dvelja í Frakklandi í sjö daga. Eftir það yrði honum vísað aftur til Alsír. Honum hafi ætíð eftir það, verið vísað til Frakklands þar sem hann hafi sótt um hæli en Frakkar vildu hann ekki. Aðspurður ítrekað um það hvar hann hafi sótt um hæli, kvaðst hann ekki hafa sótt um hæli annars staðar en víða verið tekin fingraför af honum. Spurður um hælisumsókn hans í Noregi kvaðst ákærði hafa farið með lögfræðingi sínum á lögreglustöð í Noregi og óskað eftir hæli. Hann hafi verið skráður inn sem hælisleitandi og fengið skilríki sem sýndu það en daginn eftir hafi honum verið neitað um að sækja um hæli og skilríkin verið tekin af honum og honum vísað til Frakklands aftur. Samkvæmt Dyflinarsamningnum verði hann að sækja um hæli í því landi sem hann hafi áritun til, sem sé Frakkland. Hann hafi ekki sótt um hæli þar. Ákærði kvaðst ekki eiga sakarferil í Frakklandi. Hann hafi verið tekinn með falsað vegabréf í Frakklandi í júlí 2011, hann hafi verið tekinn á landamærum Frakklands og Bretlands og verið snúið við til Frakklands. Hann hafi þá verið á leið til Bretlands með áætlunarbifreið. Þá hafi hann verið inntur eftir því hvers vegna hann notaði falskt vegabréf og hann tjáð þeim að hann væri á leið til Bretlands til að sækja um hæli þar. Hann hafi síðar komist til Bretlands og sótt um hæli en þá hafi hann ekki verið með vegabréf á sér. Hann hafi farið með flutningaskipi til Bretlands í það skipti og ekki spurður um vegabréf. Aðspurður um það hvers vegna hann hefði ekki tjáð lögreglu frá ofangreindu þegar afskipti voru höfð af honum í flugstöðinni og hann inntur um það, þá kvað hann vörslur falsaðra vegabréfa í Frakklandi ekki fara á sakaskrá. Aðspurður hvers vegna hann notaði oft fölsuð skilríki í Evrópu svaraði hann því til að hann væri oft stöðvaður af lögreglu, oft án skilríkja en sagði síðan aftur frá ferð sinni til Bretlands. Aðspurður um það hvers vegna hann hafi ekki gefið sig fram strax og hann kom í Flugstöð Leifs Eiríkssonar kvaðst hann ekki hafa vitað hvort þeir sem höfðu afskipti af honum, væri lögregla, tollvörður eða starfsmenn vallarins eða jafnvel farþegar. Auk þess talaði hann ekki íslensku né ensku. Ákærði kvaðst hafa ætlað að heimsækja unnustu sína hér á landi og hafi hann ætlað, ásamt henni, á lögreglustöð til að sækja um hæli sem flóttamaður þegar hann væri kominn inn í landið en hafi verið stöðvaður í flugstöðinni. Hann hafi óskað eftir hæli þegar að hann var handtekinn og áður en fingraför voru tekin af honum. Hann hafi borið beiðnina fram á frönsku. Aðspurður um að hælisumsókn hans hafi komið fram þegar að fingrafaratöku var að ljúka, kvað hann það ekki rétt. Hann hefði borið umsóknina fram áður. Kannski hann hafi borið umsóknina fram á ensku en hann hafi örugglega gert það á frönsku. Aðspurður um það hvort lífi hans og heilsu hafi verið ógnað meðan á dvöl hans stóð í Evrópu, kvaðst honum ekki hafa liðið vel þar og ekki búið við virðingu eða reisn. Aðspurður af lögreglu í flugstöðinni um vegabréf, kvaðst hann hafa sagt lögreglu að hann væri ekki með vegabréf en hafa tekið upp úr vasa sínum, umslag, flugmiða og fleira og framvísað lögreglu þegar hann var krafinn um skilríki. Þar á meðal hafi verið franska kennivottorðið. Ákærði kveðst vera flóttamaður og um hann gildi 1. mgr. 31. gr. Flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna sem Íslands sé aðili að. Megi því ekki gera honum refsingu fyrir að hafa reynt að komast inn í landið á fölsuðum pappírum. Aðspurður kvaðst ákærði eiga vegabréf sem hann geymi hjá vini sínum í París. Hann hafi ekki stöðu flóttamanns neins staðar í Evrópu. Þá kvaðst hann strax hafa skýrt frá því hver hann væri. Hann uppfylli því öll skilyrði flóttamannasamningsins. Þrátt fyrir að hafa játað brot sitt þá verði honum ekki gerð refsing fyrir samkvæmt 31. gr. samningsins. Vitnið Annel Þorkelsson varðstjóri hjá lögreglunni á Suðurnesjum kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið á vakt við Græna hliðið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar þann 20. febrúar sl. er ákærði kom til landsins. Hafi vitnið verið á vakt ásamt félaga sínum Ægi lögreglumanni. Hafi ákærða verið veitt eftirtekt þar sem hann hafði einungis bakpoka meðferðis. Hafi tollvörður stöðvað ákærða þegar hann kom að hliðinu og gert honum grein fyrir því að ákærði sætti skoðun. Hafi ákærði framvísað við afskiptin frönsku kennivottorði. Hafi hann verið látinn setja bakpokann í gegnumlýsingarvél og síðan verið leiddur inn í skoðunarherbergi. Hafi tveir lögreglumenn ásamt tollverði farið með ákærða þangað. Hafi hann spurt ákærða hvort hann hafi ekki önnur skilríki því honum sýnist kennivottorðið ekki vera í lagi. Ákærði hafi sagt nei og spurt hvort kennivottorðið væri ekki í lagi. Hafi vitnið tjáð honum að svo virtist ekki vera. Við skoðun á farangri ákærða hafi komið í ljós brúnt umslag með skjölum sem voru bæði á arabísku og frönsku. Vitnið kvaðst hafa spurt ákærða hver ætti þau skilríki og hafi ákærða svarað „my friend“. Síðar hafi hann sagt að vinur hans ætti kennivottorðið og ákærði hafi fengið það lánað. Hafi ákærða þá verið tilkynnt að skoða þyrfti farangur hans og ákærða nánar og var því farið með hann í leitarklefa þar sem leitað var á honum. Vitnið kvaðst hafa spurt ákærða strax hvort hann væri hælisleitandi og ákærði svarað neitandi. Hafi vitnið spurt ákærði aftur í leitarklefanum að því hvort hann væri hælisleitandi og hafi ákærði neitað því en sýnt vitninu símann sinn þar sem fram kom númer og skýring á því var „my wife“. Kvaðst ákærði hafa komið til landsins til að hitta konuna sína. Kvaðst vitnið hafa spurt ákærða af hverju hann hafi ekki notað sitt eigið vegabréf við komuna og hafi ákærði sagst ekki hafa vitað að hann gæti það. Hann ætti vegabréf í Frakklandi. Vitnið kvaðst hafa rætt við ákærða á ensku og hafi ekki verið neinir erfiðleikar við að skilja hann. Var ákærði síðan leiddur í varðstofu lögreglunnar, sem er í öðrum enda flugstöðvarbyggingarinnar, þar sem Magnús Kristinsson lögreglumaður og skilríkjasérfræðingur tók á móti ákærða. Hafi Magnús strax séð að kennivottorðið var ekki í lagi og sagt það. Vitnið kvaðst hafa spurt ákærða hvaða tungumál hann talaði og kvaðst hann tala ensku, frönsku og arabísku. Vitnið kvaðst sjálft hafa rætt við ákærða og skráð niður það sem eftir honum var haft og hafi samtal þeirra farið fram á ensku. Ákærði hafi vel skilið það sem fram fór. Vitnið kvaðst hafa verið klætt í lögreglubúning og merkt bæði með „lögregla“ og „police“. Hafi ekki farið fram hjá neinum að vitnið var lögreglumaður. Aðspurt kvaðst vitnið hafa staðið nánast við hliðina á tollverðinum sem stöðvaði ákærða og því ekki farið fram hjá vitninu hvað þeim fór á milli. Tollvörðurinn hafi verið óeinkennisklæddur en framvísað embættisskildi. Vitnið Magnús Kristinsson lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa átt afskipti af ákærða þegar hann var leiddur í varðstofu lögreglunnar í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Kvaðst vitnið strax hafa séð að kennivottorð sem ákærði framvísaði hafi ekki verið í lagi og við frekari rannsókn hafi komið í ljós að það var grunnfalsað. Í beinu framhaldi hafi fingraför og ljósmyndir verið teknar af ákærða. Engin hælisumsókn hafi verið komin fram á þeim tímapunkti þannig að ákærði hafi fengið númer sakamanns við fingrafaratökuna. Þegar henni var að ljúka kom fram hælisósk frá ákærða. Hafi þeir rætt saman á ensku og hafi ákærði vel skilið vitnið. Kvaðst vitnið hafa verið klætt sem lögreglumaður þegar ákærði kom á varðstofu lögreglunnar. Vitnið Birgir Már Friðriksson tollvörður kvaðst hafa haft afskipti af ákærða strax í græna hliðinu. Aðspurt kvaðst vitnið hafa verið einkennisklætt sem tollvörður. Vitnið hafi vikið sér að ákærða og gert honum ljóst að hann væri tekinn í tollskoðun. Hafi vitnið Annel lögreglumaður verið nánast við hlið vitnisins. Ákærði hafi sett farangur sinn í gegnumlýsingarvél og síðan verið leiddur í herbergi til frekari skoðunar. Þar hafi ákærði verið krafinn um vegabréf og hann þá framvísað persónuskilríki sem síðan reyndist falsað frá grunni. Ásamt því hafi ákærði tekið upp úr vasa sínum flugmiðann frá Noregi og eitthvað annað bréf eða umlag. Vitnið Annel hafi átt samskiptin við ákærða og hafi þeir rætt saman á ensku. Hafi ákærði vel getað gert sig skiljanlegan á því tungumáli. Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa heyrt ákærða bera fram beiðni um hæli á meðan það hafði afskipti af ákærða. Þá kvað vitnið ákærða ekki hafa reynt að ræða við þá á frönsku. Kvaðst vitnið hafa farið með lögreglumönnunum og ákærða inn í sérstakan leitarklefa þar sem farangur ákærða var skoðaður. Kvaðst vitnið ekki hafa átt nein orðaskipti við ákærða, vitnið Annel hafi séð um þau. Þegar leitinni og tollskoðun var lokið hafi afskiptum vitnisins lokið. Niðurstöður. Ákærði játar að hafa framvísað grunnfölsuðu kennivottorði við komu sína til landsins þann 20. febrúar sl. en krefst þess að honum verði ekki gerð refsing með vísan til 1. mgr. 31. gr. Flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Ákærði hefur sjálfur upplýst hjá lögreglu að hann hafi verið á ferðalagi frá 8. desember 2010 og hafi farið frá Alsír til Frakklands, þaðan til Noregs og svo til Belgíu, aftur til Frakklands og þaðan til Englands, síðan aftur til Frakklands. Loks til Tyrklands með viðkomu á Ítalíu og Grikklandi. Þá hafi hann farið sömu leið til baka til Frakklands. Þá aftur til Belgíu, þaðan til Danmerkur, til Noregs og loks til Íslands. Við komuna til landsins fór ákærði í grænt tollhlið og var þar tekinn í tollskoðun. Jafnframt var hann beðinn um skilríki til að sanna á sér deili. Framvísaði ákærði frönsku kennivottorði á nafni Radouen Roubhia með fæðingardegi 1. mars 1984 í Annaba í Alsír með gildistíma frá 14. september 2008 til 13. september 2018. Ákærði var leiddur af tveimur einkennisklæddum lögreglumönnum og tollverði í leitarherbergi í flugstöðinni þar sem farangur hans og hann sjálfur var skoðaður. Við grunnskoðun á þeim skilríkjum sem ákærði framvísaði, virtist það ekki vera í lagi og var því farið með það til skilríkjasérfræðings á varðstofu lögreglunnar í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Var ákærði inntur eftir því ítrekað áður en til fingrafaratöku kom, hvort hann væri hælisleitandi einhversstaðar í Evrópu og neitaði ákærði því. Eftir skoðun á farangri ákærða var hann leiddur af tveimur einkenniklæddum lögreglumönnum í annan enda flugstöðvarinnar þar sem varðstofa lögreglunnar er til húsa. Þar var ákærða kynnt að taka þyrfti af honum ljósmyndir og fingraför. Var í því samhengi, ákærða gefið sakamannanúmer. Undir töku fingrafara óskaði ákærði eftir hæli á Íslandi. Var ákærði tekinn til skýrslutöku hjá lögreglu í framhaldi. Ákærði kveðst ekki hafa gert sér grein fyrir því hvort þeir aðilar sem höfðu afskipti af honum við komuna til landsins hafi verið lögreglumenn, tollverðir, starfsmenn flugvallarins eða aðrir farþegar. Samkvæmt vitninu Annel og Magnúsi voru lögreglumenn einkennisklæddir við störf sín. Eru einkennisföt lögreglu merkt á sambærilegan hátt og í öðrum Evrópulöndum. Átti ákærða því ekki að dyljast að það var lögregla sem hafði fyrstu afskipti af honum, auk þess sem hann hefur sjálfur upplýst að lögregla hafi oftar en hann hafi tölu á, haft afskipti af honum. Verður ekki fallist á málsástæður ákærða að honum hafi ekki verið ljóst að það hafi verið lögregla sem hafði fyrstu afskipti af honum við komuna til landsins. Þá framvísaði ákærði grunnfölsuðu kennivottorði á flugstöðinni án þess að gera strax grein fyrir sér og var það ekki fyrr en við fingrafaratöku og eftir að ákærði hafi fengið meðhöndlun við fyrstu afskipti, sem sakamaður, að ákærði óskaði eftir hæli. Með þessari háttsemi verður ekki tekið undir það með ákærða að hann hafi, eins fljótt og honum var unnt, gert grein fyrir sér við komuna til landsins. Þá er frásögn ákærða um að hann hafi ætlað að fara á næstu lögreglustöð eftir að hann væri kominn inn í landið og sækja um hæli, ekki trúverðug. Eru skilyrði 1. mgr. 31. gr. Flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna því ekki uppfyllt og verður ákærða gerð refsing fyrir brot sitt. Samkvæmt dómaframkvæmd hefur verið sakfellt í tugum mála fyrir brot gegn 155. gr. almennra hegningarlaga fyrir sams konar brot, þrátt fyrir að aðilar hafi leitað hælis við komuna til landsins. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru en hún er réttilega heimfærð til refsiákvæða. Er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Með hliðsjón af áralangri dómvenju þykja ekki vera efni til að skilorðsbinda refsinguna. Skal gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 23. febrúar sl. koma til frádráttar að fullri dagatölu. Þá bera að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, sbr. 218. gr. laga nr. 88/2008, sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Helgu Völu Helgadóttur hdl., á rannsóknarstigi og fyrir dóminum, sem þykja hæfilega ákveðin 120.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð : Ákærði, AdilRouabhia, fæddur 26. september 1984, skal sæta fangelsi í 30 daga. Skal gæsluvarðhaldsvist frá 23. febrúar sl. koma til frádráttar að fullri dagatölu. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helgu Völu Helgadóttur hdl., á rannsóknarstigi og fyrir dóminum, 120.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 456/2002
Fasteign Kaupsamningur Samþykki tilboðs
G og B kröfðust þess að viðurkennt yrði að kauptilboð þeirra í jörðina K, sem J var eigandi að, væri gildur og skuldbindandi kaupsamningur milli þeirra og dánarbús J jafnframt sem dánarbúið yrði skyldað til að gera formlegan kaupsamning við þau að viðlögðum dagsektum. Hélt dánarbúið því fram að J hefði verið í rangri trú um stöðu sína er hann samþykkti tilboð G og B. Með vísan til hins mikla verðmunar á kauptilboði þeirra G og B og mati dómkvaddra manna á söluverði lands og húsa jarðarinnar, sérstaklega á greiðslumarki hennar, krafðist dánarbúið þess að víkja bæri samningi aðila til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Fallist var á það með héraðsdómi að bindandi kaupsamningur hefði komist á milli aðila um jörðina með undirritun J á skal það sem bar yfirskriftina „Svar við kauptilboði“. Þá væri ekki annað komið fram en að jafnræði hefði verið með aðilum við samningsgerðina en í ljós væri leitt með skýrslugjöf fyrir dómi að J vildi helst selja jörðina og það, sem henni fylgdi, í einni heild. Með vísan til þess að kauptilboðið beindist að jörðinni í heild, sem yfirleitt leiddi til lægra verðs, auk þess sem kaupverðið átti að greiðast á innan við ári, var ekki talið að sýnt hefði verið fram á, að kauptilboð G og B væri verulega undir sannvirði hinnar seldu eignar. Var því fallist á kröfur G og B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 3. október 2002. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Jón G. Óskarsson andaðist 29. janúar sl. og var bú hans tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. apríl 2003. Hefur dánarbúið tekið við aðild áfrýjanda fyrir Hæstarétti. I. Eftir að héraðsdómur gekk óskaði áfrýjandi eftir dómkvaðningu tveggja manna til að meta til söluverðs land og hús jarðar sinnar, Kolgerði í Grýtubakkahreppi, greiðslumark jarðarinnar 39.318 lítra af mjólk, bústofn hennar og allar vélar. Hefur matsgerð þeirra 18. september 2002 ásamt fylgigögnum verið lögð fyrir Hæstarétt. Var niðurstaða hennar sú, að samtals væri matsupphæðin 23.653.300 krónur. Inni í þeirri fjárhæð er mat á vélum, sem ekki voru taldar með í kauptilboði stefndu 10. mars 2002, að fjárhæð 1.150.000 krónur, svo og arður af nytjum jarðarinnar frá 1. maí til 31. ágúst 2002, að fjárhæð 1.020.000 krónur. Að þessum fjárhæðum frádregnum er matsfjárhæðin 21.483.300 krónur, en kauptilboð stefndu var 16.000.000 krónur. Munar þar mestu um mat á greiðslumarkinu, sem matsmenn meta á 7.863.300 krónur, en verðmæti þess í kauptilboðinu er 3.895.000 krónur. Þá hafa verið lögð fyrir Hæstarétt álit þriggja fasteignasala um skjalagerð við kauptilboð. II. Eins og lýst er í héraðsdómi deila aðilar um tilvist og gildi kaupsamnings um jörðina Kolgerði í Grýtubakkahreppi. Jón G. Óskarsson, eigandi jarðarinnar, taldi sig aldrei hafa samþykkt kauptilboð, sem stefndu gerðu honum 10. mars 2002. Hann hefði skrifað undir skjal 11. mars 2002, sem ber yfirskriftina „Svar við kauptilboði“ í þeirri trú, að undirritun sín á skjalið væri aðeins áfangi að gerð hugsanlegs kaupsamnings. Það, hvernig stefndu stóðu að skjalagerð, hafi leitt til þess, að hann hafi ekki haft yfirsýn yfir málið. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á það, að bindandi kaupsamningur hafi komist á milli aðila um jörðina Kolgerði með undirritun áfrýjanda á skjalið 11. mars 2002. III. Áfrýjandi telur, eins og að framan greinir, að Jón G. Óskarsson hafi verið í rangri trú um stöðu sína, er hann samþykkti tilboð stefndu. Greiðslumark jarðarinnar var metið á 3.895.000 krónur í tilboðinu, en fyrir liggur samkvæmt bréfi Búnaðarsambands Eyjafjarðar 30. apríl 2002, að gangverð á greiðslumarki í mjólk hafi á þeim tíma verið 200 - 205 krónur á lítra miðað við staðgreiðslu. Með vísan til þess og hins mikla verðmunar á kauptilboðinu og mati hinna dómkvöddu manna telur áfrýjandi, að víkja beri samningi aðila til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Ekki er annað fram komið en að jafnræði hafi verið með aðilum við samningsgerðina. Í ljós er leitt með skýrslugjöf aðila fyrir dómi, að Jón G. Óskarsson vildi helst selja jörðina og það, sem henni fylgdi, í einni heild. Ævarr Hjartarson ráðunautur, sem aðstoðaði stefndu við gerð uppkastsins að kaupsamningnum um Kolgerði, bar fyrir dómi að hann hefði talið, að sanngjarnt verð fyrir jörðina væri 15 - 17 milljónir króna. Hann sagði, að reynt væri að horfa á aðstöðu beggja aðila, bæði kaupanda og seljanda, þegar svona kaupsamningar væru gerðir. Miðað væri við fasteignaverð, bókfært verð á vélum og bústofni og það, sem eftir væri, færðist yfir á greiðslumarkið. Reynt væri að lágmarka söluhagnað svo að menn þyrftu ekki að borga óþarflega mikla skatta. Meginreglan sé, að hærra verð fáist fyrir, þegar jörð sé seld í einingum frekar en í einni heild, og geti þar munað allt að 15% á sölunni. Í yfirlýsingu frá Ævarri, sem lögð var fram í matsmálinu, mat hann jörðina í heild á 19.310.000 krónur. Þar var tekið fram, að venjan væri sú, þegar tilboð væri gert í alla jörðina ásamt meginhluta bústofns og véla, að það tilboð eða kaupverð væri mun lægra en þegar selt væri í „smásölu“ og gæti slíkt numið allt að 15%. Eins og að framan greinir er verðmæti greiðslumarks töluvert lægra í kauptilboði stefndu en hjá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar og samkvæmt matsgerðinni. Á hitt ber að líta, að kauptilboðið beindist að jörðinni í heild, en það getur leitt til talsvert lægra verðs, auk þess sem kaupverðið átti að greiðast á innan við ári. Þegar þetta er virt verður ekki talið, að sýnt hafi verið fram á, að kauptilboð stefndu sé verulega undir sannvirði hinnar seldu eignar. Verður því ekki fallist á að víkja megi samningi aðila til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Samkvæmt framansögðu er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að áfrýjandi verði skyldaður til að gera formlegan kaupsamning við stefndu í samræmi við kauptilboð þeirra, að viðlögðum dagsektum samkvæmt 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem þykja hæfilega ákveðnar 25.000 krónur, að liðnum þremur vikum frá uppkvaðningu dóms þessa. Rétt þykir, að málskostnaður í héraði falli niður, en áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennt er, að kauptilboð stefndu, Guðbergs Egils Eyjólfssonar og Birnu Kristínar Friðriksdóttur, 10. mars 2002 í jörðina Kolgerði í Grýtubakkahreppi, sem samþykkt var af Jóni G. Óskarssyni 11. mars 2002, er gildur og skuldbindandi kaupsamningur milli áfrýjanda, dánarbús Jóns G. Óskarssonar, og stefndu. Áfrýjanda er skylt, að viðlögðum 25.000 króna dagsektum að liðnum þremur vikum frá uppsögu dóms þessa, að gera formlegan kaupsamning við stefndu í samræmi við efni hins samþykkta kauptilboðs. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi greiði stefndu 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 5. júlí 2002. Mál þetta, sem dómtekið var þann 3. júní s.l., hafa Guðbergur Egill Eyjólfsson og Birna Kristín Friðriksdóttir, Hléskógum, Grýtubakkahreppi, höfðað hér fyrir dómi gegn Jóni Óskarssyni, Kolgerði, Grýtubakkahreppi. Dómkröfur stefnenda eru að viðurkennt verði með dómi, að samþykkt kauptilboð dags. 10. mars 2002, um jörðina Kolgerði í Grýtubakkahreppi, landnúmer 1503059, ásamt mannvirkjum sem á henni eru og henni tilheyra og nánar greinir í kauptilboði, auk greiðslumarks jarðarinnar í mjólk 39318 lítrar ásamt öllum nautgripum, kúm, kálfum, kvígum og nautum, og einnig það hey sem á jörðinni er laust og bundið, fóðursíló, mjólkurtankur og haugdæla, sem samþykkt var af stefnda þann 11. mars s.l., sé gildur og skuldbindandi kaupsamningur milli stefnenda og stefnda. Jafnframt krefjast stefnendur þess, að stefnda verði með dómi skylt, að viðlögðum dagsektum kr. 50.000,- frá uppkvaðningu dómsins, að gera endanlegan kaupsamning við stefnendur gegn greiðslu hluta kaupverðs og afhenda eignirnar eins og fram kemur í kauptilboði, það er afhending eignar og reksturs fari fram við dómsuppsögu og afhending íbúðarhúss og kartöflugeymslu fari fram þann 1. ágúst n.k. Að endingu krefjast stefnendur málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. Í málinu er deilt um tilvist og gildi kaupsamnings milli aðila um jörðina Kolgerði. Stefnendur styðja kröfur sínar þeim rökum, að með samþykki stefnda á kauptilboði þann 11. mars s.l. hafi stofnast gildur og skuldbindandi kaupsamningur milli aðila. Meginregla sé að aðilar að kaupsamningi geti ekki afturkallað samþykki sitt svo gilt sé eftir að það berst móttakanda. Þá hafi stefnendur í einu og öllu farið eftir hinu samþykkta kauptilboði og séu því ekki fyrir hendi neinar riftunarástæður. Stefnendur kveða stefnda hafa undirritað kauptilboðið án allra fyrirvara. Eini fyrirvarinn í kauptilboðinu hafi verið frá stefnendum sjálfum. Sá fyrirvari hafi varðað fjármögnun. Augljóst sé af skeyti stefnda til stefnenda, dags. 27. mars 2002, að stefndi hafi gert sér grein fyrir þeirri skuldbindingu sem fólst í samþykki hans á kauptilboðinu. Þrátt fyrir það hafi hann hafnað kaupsamningsuppkasti um jörðina í umræddu símskeyti með þeim orðum, að yrðu ekki færðar sönnur fyrir nokkrum nánar tilteknum atriðum fyrir 28. mars 2002 félli tilboð, dags. 10. mars 2002, úr gildi. Til þessa hafi stefndi ekki haft nokkurn lagalegan rétt. Kveða stefnendur stefnda hafa rökstutt framangreinda höfnun sína með því að bætt hefði verið inn í kaupsamninginn orðunum „öllum vélum“ en sambærilegt ákvæði hafi ekki verið í kauptilboðinu. Kveða stefnendur þetta alrangt því að í upphaflegu kaupsamningsuppkasti hafi sagt, að með í kaupunum fylgdu allar vélar samkvæmt kauptilboði. Ekki hafi því verið um neina efnisbreytingu að ræða frá kauptilboðinu. Þá hafi stefndi jafnframt borið því við, að í kaupsamningsuppkasti hafi greiðslur verið settar einhliða upp af stefnendum. Taka stefnendur fram, að þar sem þeir hafi tekið að sér gerð kaupsamningsins og stefndi aldrei verið til viðræðu um námkvæmari skilgreiningu kaupsamningsgreiðslna hafi stefnendur sett greiðslufyrirkomulag inn í kaupsamninginn. Það greiðslufyrirkomulag sé fyllilega innan þess sem kveðið hafi verið á um í kauptilboðinu. Að endingu hafi stefndi borið því við í umræddu skeyti, að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að þau gætu reitt fram fjármagn til kaupanna. Hafi þeim verið gefinn eins dags frestur til að leggja fram sönnun fyrir tryggilegri fjármögnun kaupanna. Kveða stefnendur hvorki tíðkast í fasteignakaupum, að kaupandi verði að setja fram tryggingu fyrir kaupsamningsgreiðslum, né heldur sönnun um ábyrgðir. Þau hafi engu að síður fengið lánastofnanir til að setja fram formleg loforð um fyrirgreiðslu svo og samþykki fyrir yfirtöku veðskulda, sem stefndi hafi sannanlega móttekið þann 27. mars 2002. Með þessu hafi stefnendur fyllilega uppfyllt það skilyrði samþykkts kauptilboðs, að ljúka fjármögnun fyrir 28. mars 2002. Af þessu leiði að kauptilboðið hljóti að vera fullgildur og skuldbindandi samningur samkvæmt skilningi stefnda. Stefnendur kveða ljóst, að helstu skyldur seljanda í fasteignakaupum séu að láta hið selda af hendi í réttu ásigkomulagi og á réttum tíma. Eins og málum sé háttað sé ekkert sem gefi til kynna að stefndi muni uppfylla skyldur sínar sem seljandi. Kaupendur hafi hins vegar uppfyllt allar sínar skyldur eins og þeim sé mögulegt miðað við aðstæður. Kveða stefnendur þá greiðslu á hluta kaupverðs, sem nefnd sé í kröfugerð þeirra, kr. 5.000.000,- vera til reiðu á reikningi og verði henni ráðstafað til stefnda um leið og undirritun kaupsamnings um eignina hafi átt sér stað. Stefnendur kveða það þeim mjög mikið hagsmunamál, að þau fái umrædda jörð afhenta ásamt búpeningi á umsömdum tíma. Fái stefnendur ekki jörðina eins og samningur aðila kveði á um verði þau að ráðast í byggingu aðstöðu fyrir kvígur og geti sá kostnaður farið í kr. 1-1,5 milljón. Auk þess þurfi stefnendur að ráða til sín starfskraft og geti það valdið þeim tjóni, fái þau jörðina ekki afhenta á umsömdum tíma. Einnig þurfi stefnendur að bera á ræktað land í maí til þess að verðmæti jarðarinnar haldi sér og hægt verði að heyja fyrir komandi vetur. Það skipti líka máli varðandi áframhaldandi nýtingu jarðarinnar, að á landið sé borinn áburður og hún vel hirt. Það sama eigi að breyttu breytanda við um búpeninginn. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefnendur til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og efndir samninga, en kröfur þeirra eigi m.a. stoð í ákvæðum laga nr. 7, 1936 og meginreglna kaupalaga nr. 20, 2000 með lögjöfnun og með vísan til réttarvenju á þessu sviði. Um dagsektir vísa stefnendur til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Stefndi telur sig aldrei hafa samþykkt kauptilboð stefnenda í jörðina Kolgerði. Jafnframt kveður stefndi stefnendum hafa mátt vera ljóst, að hann væri ósáttur við tilboð þeirra í jörðina. Stefndi kveðst hafa ritað undir skjal dags. 11. mars 2002, er beri yfirskriftina „Svar við kauptilboði“, í rangri ímyndun enda hafi stefnandi Guðbergur oftar en einu sinni rætt um það við stefnda að hann þyrfti skjöl með undirritun stefnda vegna athugana sinna á möguleikum á lánum og yfirtöku skulda. Stefndi hafi talið að um slíkt skjal væri að ræða í þessu tilviki. Þá kveður stefndi ekki hafa verið staðið eðlilega að skjalagerð þar sem sérstakt blað hafi verið gert um tilboðið en á því ekki gert ráð fyrir áritun tilboðshafa. Slík framkvæmd við gerð og uppsetningu tilboðs sé afar óvanaleg og ekki í samræmi við góðar fasteignaviðskiptavenjur. Hér verði að hafa í huga, að stefndi hafi aldrei staðið í kaupum sem þessum áður, hann hafi fengið jörðina í arf og aldrei átt viðskipti um fasteignir. Stefnendur séu hins vegar ungt fólk sem mjög nýlega hafi keypt stórbýlið Hléskóga, þau því vön fasteignaviðskiptum og þá sé stefnandi Guðbergur í forystu í félagsmálum bænda. Hér sé því mjög ólíku saman að jafna, manni óvönum fasteignaviðskiptum, sem talsvert sé farinn að reskjast, og ungu fólki handgengnu slíkum viðskiptum. Bendir stefndi á að talsverður munur sé á tilboði stefnenda og því tilboði sem Hafþór Sævarsson hafi gert stefnda, eða rúmlega 5 milljónir. Eins og mál þetta liggi fyrir sé því annars vegar um að ræða afrakstur ævistarfs roskins manns, sem öllu máli skipti fyrir hvernig úr spilist. Hins vegar sé aðstaða stefnenda sem áskilji sér verðmæti verulega undir sannvirði og beiti til þess yfirburðaaðstöðu sinni um þekkingu í viðskiptum. Kveður stefndi ljóst, að afstaða hans hafi byggt á allt öðrum forsendum en stefnendur gangi út frá og hafi hún byggst á þeim óvenjulegu aðferðum sem stefnendur hafi beitt við tilboðsgerð og samþykki. Til stuðnings kröfum sínum kveðst stefndi vísa til 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Af skjali dags. 11. febrúar 2002, sem undirritað er af stefnda og stefnanda Guðbergi, má sjá, að snemma í febrúarmánuði 2002 voru farnar af stað þreifingar á milli nefndra aðila um hugsanleg kaup stefnenda á jörðinni Kolgerði í Grýtubakkahreppi. Kauptilboð stefnenda, dags. 10. mars 2002, tekur skýrlega til jarðarinnar Kolgerðis, mannvirkja á henni, greiðslumarks jarðarinnar í mjólk (39318 lítra) allra nautgripa, alls heys, fóðursílós, mjólkurtanks og haugdælu. Í tilboðinu stendur skýrum stöfum að boðið kaupverð sé kr. 16.000.000,-. Í skjali sem dagsett er degi síðar en nefnt kauptilboð og ber yfirskriftina „Svar við kauptilboði“, er vísað til kauptilboðs stefnenda að fjárhæð kr. 16.000.000,- í jörðina Kolgerði. Af skoðun skjalanna verður því ekki séð að stefndi hafi mátt vera í vafa um aðalefni þeirra, þ.e. að annars vegar væri um að ræða kauptilboð stefnenda í jörðina Kolgerði og hins vegar samþykki stefnda við tilboðinu, fyrirvaralaust af hans hálfu. Enda bendir símskeyti það er stefndi sendi stefnendum þann 27. mars 2002 eindregið til þess að honum hafi frá upphafi verið efni síðarnefnda skjalsins ljóst. Hvað títtnefnt skjal dags. 11. mars 2002 varðar þykir rétt að taka fram, að ritvilla sú, sem upplýst var undir rekstri málsins að væri í skjalinu, getur að mati dómsins engin áhrif haft á úrlausn málsins, enda ritvillan óháð aðalefni skjalsins. Eins og áður hefur verið rakið mátti stefnda vera fullljóst efni margnefnds skjals, sem dagsett er 11. mars 2002. Með undirritun stefnda á skjalið komst því, samkvæmt meginreglum samningaréttar, á bindandi kaupsamningur milli aðila um jörðina Kolgerði, mannvirki á jörðinni, greiðslumark jarðarinnar og lausafé, sem tilgreint er í kauptilboði stefnenda, dags. 10. mars 2002. Stefndi hefur ekki stutt neinum gögnum þá fullyrðingu sína, að sá háttur, sem hafður var á skjalagerð af hálfu stefnenda í málinu, hafi ekki verið í samræmi við góðar fasteignaviðskiptavenjur. Þá lét hann ógert að leiða vitni til stuðnings þessari fullyrðingu sinni. Hún er því ósönnuð og verður þegar af þeirri ástæðu ekki á henni byggt í málinu. Stefndi hefur ekki lagt fram haldbær gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu, að umsamið kaupverð, kr. 16.000.000,- sé verulega undir sannvirði hinna seldu eigna. Þannig nýtur ekki mats dómkvaddra matsmanna hvað þetta varðar í málinu, en framburður eina vitnisins sem fyrir dóminn kom til skýrslugjafar, Ævarrs Hjartarssonar, ráðunauts, er nefndri fullyrðingu ekki til stuðnings. Er hún því að mati dómsins ósönnuð. Af framlögðum gögnum og skýrslugjöf aðila fyrir dómi verður ráðið, að jafnræði hafi verið með þeim við samningsgerðina. Fullyrðingar stefnda um annað eru því ósannaðar. Að öllu framangreindu röktu þykja ekki standa til þess nokkur rök, að beita 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga í málinu. Samkvæmt meginreglum samningaréttar ber stefnda að efna gerðan samning aðila. Ber því að fallast á kröfu stefnenda um að stefndi verði skyldaður til að gera formlegan kaupsamning við stefnendur um jörðina Kolgerði, mannvirki á jörðinni, greiðslumark jarðarinnar og lausafé, sem tilgreint er í kauptilboði stefndu, að viðlögðum dagstektum skv. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, sem hæfilega þykja ákveðnar kr. 25.000,-. Með vísan til úrslita málsins dæmist stefndi til að greiða stefnendum kr. 350.000,- í málskostnað. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Viðurkennt er að kauptilboð stefnenda, Guðbergs Egils Eyjólfssonar og Birnu Kristínar Friðriksdóttur, dags. 10. mars 2002, í jörðina Kolgerði í Grýtubakkahreppi, landnúmer 1503059, ásamt mannvirkjum sem á henni eru og henni tilheyra og nánar greinir í kauptilboði, auk greiðslumarks jarðarinnar í mjólk 39318 lítrar ásamt öllum nautgripum, kúm, kálfum, kvígum og nautum, og einnig það hey sem á jörðinni er laust og bundið, fóðursíló, mjólkurtankur og haugdæla, sem samþykkt var af stefnda þann 11. mars s.l., er gildur og skuldbindandi kaupsamningur milli stefnenda og stefnda, Jóns Óskarssonar. Skylt er stefnda að viðlögðum dagsektum kr. 25.000,- að gera formlegan kaupsamning við stefnendur í samræmi við efni hins samþykkta kauptilboðs. Stefndi greiði stefnendum kr. 350.000,- í málskostnað.
Mál nr. 11/2015
Kærumál Afhending gagna
Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms var hafnað kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert skylt samkvæmt 1. málsl. 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að leggja fram endurrit nánar tilgreindra símtala. Í dómi Hæstaréttar kom fram að úrræði aðila til að knýja á um að fá aðgang að skjali í vörslum gagnaðila væru tæmandi talin í 2. mgr. 67. gr. sömu laga, sbr. 1. mgr. 68. gr. laganna. Þegar af þeirri ástæðu var úrskurðurinn staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. janúar 2015. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert skylt að leggja fram endurrit nánar tilgreindra símtala. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til álita fyrir Hæstarétti. Skori aðili einkamáls á gagnaðila að leggja fram skjal, sem sá hefur undir höndum, ber gagnaðilanum samkvæmt 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 að verða við þeirri áskorun séu skilyrði lagagreinarinnar að öðru leyti fyrir hendi. Verði gagnaðilinn ekki við slíkri áskorun getur dómari skýrt það svo að hann samþykki frásögn áskoranda um efni skjalsins, sbr. 1. mgr. 68. gr. sömu laga. Úrræði aðila til að knýja á um að fá aðgang að skjali í vörslum gagnaðila eru tæmandi talin á þennan hátt, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 24. mars 1995 í máli nr. 99/1995, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 888, 21. janúar 2002 í máli nr. 14/2002 og 14. desember 2011 í máli nr. 654/2011. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Brim hf., greiði varnaraðila, Glitni hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 55/2009
Kynferðisbrot Tilraun Börn Skaðabætur
X var ákærður fyrir tilraun til nauðgunar með því að hafa reynt að hafa samræði eða önnur kynferðismök við 16 ára stúlku sem var gestkomandi á heimili hans, en hann lagðist við hlið stúlkunnar þar sem hún lá sofandi í herbergi dóttur hans, reyndi að gyrða niður buxur stúlkunnar, og er hún vaknaði tók hann fyrir vit hennar og hótaði að meiða hana hefði hún ekki hljótt. Lét X ekki af háttsemi sinni fyrr en nafngreind kona kom inn í herbergið og réðst á hann. Var háttsemi X í ákæru talin varða við 1. og 2. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, en til vara við 209. gr. laganna og 1. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Frásögn stúlkunnar var talin trúverðug og að öllu leyti í samræmi við framburð vitna. Talið var að háttsemi X bæri þess skýr merki að fyrir honum hafi vakað að beita stúlkuna kynferðislegu ofbeldi. Yrði ekki við annað miðað en að tilviljun hafi ráðið því að honum hafi ekki tekist ætlunarverk sitt. Var talið sannað að fyrir X hafi vakað að þröngva stúlkunni til samræðis eða annarra kynferðismaka og var háttsemi hans því talin tilraun til nauðgunar sem félli undir 1. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar hans var m.a. litið til þess að aðfarir hans fólu í sér líkamlegt ofbeldi gagnvart brotaþola sem var yngri en 18 ára, sbr. 195. gr. sömu laga. Þá lá fyrir að stúlkan hafði átt erfitt uppdráttar eftir árásina. Á hinn bóginn var litið til þess að brotið var ekki fullframið, sbr. 2. mgr. 20. gr. laganna. Var refsing X ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Þá þótti hann með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til stúlkunnar sem ákveðnar voru 600.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að kröfu A verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að krafan verði lækkuð. Í hinum áfrýjaða dómi er meðal annars greint frá framburði D og sagt að hún hafi gefið skýrslu hjá lögreglu og fyrir dómi. Það, sem haft er eftir henni, kom fram í skýrslu fyrir lögreglu, en við aðalmeðferð málsins í héraði hafði hún forföll og kom því ekki fyrir dóm til vitnisburðar. Þá er þess jafnframt að gæta að í niðurstöðum héraðsdóms segir að sambúðarkona ákærða hafi borið að hann hafi verið búinn að losa belti á buxum A þegar hún hafi komið að þeim, en fyrir dómi greindi sambúðarkonan frá þessu á þann veg að ákærði hafi verið að „baksast eitthvað við beltið hennar.“ Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða, refsingu hans og sakarkostnað. Að virtum atvikum málsins og þeim afleiðingum, sem brot ákærða hefur haft á hagi A, eru miskabætur henni til handa hæfilega ákveðnar 600.000 krónur, sem beri vexti eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ákærði, X, greiði A 600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. apríl 2008 til 18. september sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 463.361 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Guðjóns Ólafs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 13. janúar 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 16. desember sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 23. október 2008 gegn X, kt. [...],[...], „fyrir tilraun til nauðgunar, með því að hafa að morgni sunnudagsins 13. apríl 2008, reynt að hafa samræði eða önnur kynferðismök við stúlkuna A, þá 16 ára, sem var gestkomandi á heimili hans að Y, en ákærði lagðist við hlið stúlkunnar þar sem hún lá sofandi í herbergi dóttur hans, reyndi að gyrða niður buxur stúlkunnar, og er hún vaknaði tók hann fyrir vit hennar og hótað að meiða hana hefði hún ekki hljótt. Lét ákærði ekki af háttsemi sinni fyrr en nafngreind kona kom inn í herbergið og réðst á hann. Háttsemi ákærða telst varða við 1. og 2. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007, en til vara við 209. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A, kennitala [...], er krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 18. september 2008, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 9. gr., sbr. 6. gr. laganna.“ Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi en til vara vægustu refsingar og sýknu af bótakröfu. Málsvarnarlauna er krafist. I. Sunnudaginn 13. apríl 2008 kl. 08:16 var lögreglunni á [...] tilkynnt um að maður hefði áreitt stúlku að Y. Lögreglan fór á vettvang og segir í frumskýrslu lögreglunnar að húsráðandi, B, hafi tekið á móti lögreglunni og hafi hún verið í uppnámi. Hún hafi sagt lögreglunni að hún vildi að sambýlismaður hennar, ákærði, færi út úr húsinu. Við nánari athugun hafi komið í ljós að þrjár stúlkur, C, dóttir ákærða og B, D og E höfðu vaknað upp við að vinkona þeirra, A, var að kalla á hjálp vegna þess að ákærði var að áreita hana. Lögreglan kannaði aðstæður á vettvangi og hafði tal af þeim vitnum sem þar voru stödd. Segir í frumskýrslu lögreglu að húsið Y sé tveggja hæða hús. Á efri hæðinni séu fjögur svefnherbergi og eitt baðherbergi. Þegar gengið sé upp stigann á efri hæðina sé svefnherbergi C til hægri og þar hafi stelpurnar fjórar sofið. Við hliðina á því herbergi sé svefnherbergi B og ákærða. Þegar lögreglan hafi komið á vettvang hafi ákærði setið niðri í stofu. Á vettvangi var haft eftir B að hún hafi vaknað kl. 8:10 þennan morgun og þá veitt því athygli að ákærði hafi ekki verið við hliðina á henni í rúminu. Í þann mund hafi hún heyrt grátur og farið því fram úr og séð að rifa var á hurðinni á herbergi stelpnanna. Þá hafi hún heyrt ákærða segja: „Uss uss, á ég að meiða þig?“ Hún hafi farið inn í herbergið og séð ákærða liggja á gólfinu við hlið A. Hafi hann verið með lófann fyrir munni hennar og nefi. Þá kvaðst B hafa séð að hann var búinn að losa belti hennar en A hafi haldið í buxur sínar. B kvaðst hafa ráðist á ákærða og tekist að losa A frá honum og síðan hringt í lögreglu. Á vettvangi sagði A að hún hafi vaknað við það er ákærði var að reyna að klæða hana úr buxunum. Hún hafi margbeðið hann að hætta þessu en þá hafi hann sýnt meiri hörku og sagt henni að hafa hljótt. Hún hafi orðið hrædd og ekki vitað hvað hún ætti að gera. Henni hafi dottið í hug að hringja í F, vin sinn, og beðið hann um að koma strax og hjálpa sér. Lögreglan kannaði þetta símtal og reyndist það hafa staðið yfir í 9 sekúndur. Þegar hún hafi farið að gráta hafi ákærði haldið fyrir munn hennar og nef þannig að hún hafi ekki náð andanum í langan tíma að henni fannst. Henni hafi fundist eins og hún væri að kafna en þá hafi B komið inn í herbergið og ráðist á ákærða. Haft er eftir C á vettvangi að hún hafi verið milli svefns og vöku en heyrt einhvern kalla á hjálp og einhvern gráta. Hún hafi þó ekki áttað sig á því hvað var að gerast þar sem hún hafi verið hálfsofandi. Hún hafi vaknað þegar mamma hennar hafi komið inn og séð að pabbi hennar lá hægra megin við A eða nokkurn veginn ofan á henni. Hún kvaðst hafa séð hann halda fyrir munn hennar og nef og heyrt hann segja: „Á ég að meiða þig?“ Framburður D á vettvangi var þannig að hún hafi verið sofandi í rúminu alveg upp við vegginn. Hún hafi heyrt einhvern gráta og einhvern segja „Uss uss, á ég að meiða þig?“ Hún hafi sest upp og í þann mund hafi B komið inn í herbergið. E kvaðst hafa verið sofandi og heyrt einhvern gráta og kalla á hjálp. Hún hafi heyrt einhvern segja: „þegiðu, þegiðu, á ég að meiða þig?“ Hún hafi séð B koma inn og séð að ákærði lá á gólfinu við hlið A. Í frumskýrslu lögreglunnar er haft eftir F að hann hafi ekið ákærða og systur hans til Reykjavíkur um kl. 5 um morguninn og hann og ákærði komið til baka um tveimur tímum síðar. Ákærði hafi farið út úr bifreiðinni rétt fyrir kl. 8:00 og kvatt hann. Stuttu eftir að F hafi verið farinn hafi A hringt í hann og sagt honum að koma strax og sagt: „Hjálp, hjálp.“ Þá segir í þessari skýrslu lögreglunnar að ákærði hafi verið ölvaður og í annarlegu ástandi. Ekki hafi verið unnt að ræða við hann á vettvangi og hafi hann verið fluttur á lögreglustöðina. Lögreglan tók skýrslu af ákærða að kveldi þessa dags. Hann sagðist hafa farið með F til Reykjavíkur og þegar hann hafi komið til baka hafi hann farið inn og lagst við hlið A. Hann hafi haldið í fyrstu að hann væri við hlið konu sinnar. Hann hafi káfað á henni og hún látið vel af því til að byrja með en síðan ekki viljað meir. Þá hafi konan hans komið og barið hann í hausinn. Hann kveðst ekki muna eftir að hafa haldið um munn A eða hótað henni. Honum var þá kynntur framburður vitna um að hann hafi sagt A að þegja ellegar hann myndi meiða hana. Ákærði svaraði því til að þetta hljóti að vera sannleikanum samkvæmt þótt hann muni ekki eftir því. Ákærði sagðist hafa byrjað að drekka strax eftir að hann kom úr vinnu um kl. 16:00 daginn áður. Hann hafi farið ásamt konu sinni í matarboð og þar hafi drykkjan haldið áfram. Um morguninn hafi hann verið búinn að drekka tæpan kassa af bjór og eina flösku af sterku áfengi. Sagðist hann hafa verið orðinn mjög drukkinn. Lögregluskýrsla var tekin aftur af ákærða 10. júlí 2008. Hann kvað fjölskylduna hafa flutt til [...] fyrir tveimur árum og hafi dóttir hans C verið vinkona A. Hann kveðst hafa litið á A sem barn og hafi hann umgengist hana þannig. Hann kvað rangt eftir sér haft í fyrri yfirheyrslu hjá lögreglu. Hið rétta sé að hann muni ekkert eftir þessum atburði en hins vegar hafi hann gefið þann framburð að hann hlyti að hafa gert þetta fyrst eiginkona hans segði að svo væri. Þriðja skýrslutaka af ákærða hjá lögreglu fór fram 18. ágúst 2008. Hann kvaðst hafa verið útúrdrukkinn þennan morgun og muni hann ekkert eftir atvikum. Eina minningin sem hann hafi sé þegar eiginkona hans hafi lamið hann í höfuðið með bók. Hann hafi legið smástund á gólfinu á meðan hann hafi verið að átta sig á því hvað væri að gerast en síðan farið út úr herberginu. Næsta sem hann muni sé þegar hann vaknaði í fangaklefa á lögreglustöðinni. Hann hafi þá ekki vitað hvers vegna hann hafi verið í fangaklefa og haldið að hann hafi lent í einhverjum áflogum. Fyrir dómi skýrði ákærði svo frá að hann myndi ekkert frá atburðum þennan morgun. Hann kveðst hafa rankað við sér við högg í höfuðið og muni lítillega eftir sér í stofunni eftir atvikið. Síðan muni hann ekki eftir sér fyrr en í fangaklefa lögreglunnar. Hann kveðst ekkert geta tjáð sig um þær sakir sem á hann eru bornar. Hann kveðst hafa farið á geðdeild eftir þetta atvik og dvalið þar í um tíu daga. Eftir það hafi hann ekki drukkið áfengi. Hann kvaðst hafa tekið upp sambúð aftur við B en þau eigi þrjú börn saman. B, sambýliskona ákærða, skýrði svo frá hjá lögreglu að um kvöldið fyrir þennan atburð hafi hún og ákærði farið út að skemmta sér. Þau hafi byrjað í matarboði í [...] og farið þaðan á skemmtistað í [...]. Ákærði hafi horfið án þess að hún hafi orðið þess vör. Hún sagði að ákærði hafi verið orðinn mjög ölvaður um kvöldið. Um kl. 3:00 um nóttina hafi F og A, sem hafi verið að rúnta, komið og sótt hana og ekið henni heim. Þegar hún hafi komið heim hafi ákærði verið þar ásamt systur sinni og eiginmanni hennar. Telpurnar C, E og D hafi verið í heita pottinum en yngri börnin verið sofandi. A og F hafi komið með henni inn. Gestirnir hafi kvartað yfir því að ekkert áfengi væri til og hafi hún ákveðið að fara til [...] og sækja bjór sem hún hafi átt þar. F hafi skutlað henni og hafi hún komið til baka eftir um það bil klukkutíma. Þegar hún hafi komið til baka hafi A setið í eldhúsinu hjá fullorðna fólkinu í náttslopp ákærða. Síðar hafi verið ákveðið að F keyrði systur ákærða og eiginmann hennar heim til sín en þau búi í Reykjavík. Ákærði hafi ákveðið að fara með F í þá ferð. B sagði að hún hafi spjallað í nokkurn tíma við stúlkurnar en síðan hafi hún sagt þeim að fara að sofa. Hún kvaðst hafa búið um A á dýnu í herbergi C en hinar stelpurnar þrjár sofið í rúminu. Síðan hafi hún farið að sofa. Hún kvaðst hafa vaknað við eitthvað skrýtið hljóð eins og tíst og litið á klukkuna og séð að hún var 08:10. Hún kvaðst hafa heyrt hljóðið aftur og fannst nú líkjast snökti í manneskju. Hún kvaðst hafa hugsað með sér að þetta gæti verið G, níu ára stúlka sem einnig var gestur umrædda nótt, og hafi hún ætlað að fara og hugga hana. Þegar hún hafi komið fram á gang hafi hún séð að rifa var á hurðinni á herbergi C. Hún hafi opnað hurðina og séð A liggja á bakinu og ákærða liggja á hægri hlið við hlið hennar. Ákærði hafi haldið með hægri handleggnum utan um höfuð A og haldið fyrir vit hennar með hendinni. Hann hafi verið að baksa eitthvað við beltið á buxum hennar með hinni hendinni. Áður en hún hafi opnað hurðina hafi hún heyrt hann segja: „Á ég að meiða þig?“ eða „Viltu að ég meiði þig?“ Hún kvaðst hafa brjálast og ráðist á ákærða. Þetta hafi allt gerst mjög hratt. Ákærði hafi litið á hana með furðusvip eins og hann væri hneykslaður. Hann hafi sagt: „Hvað gerði ég þér og hvað erum við að gera hér?“ C og A hafi hlaupið yfir í herbergi þeirra hjóna en hinar stelpurnar hafi ekki vaknað fyrr en hún hafi ráðist á ákærða. B kvað A hafa verið klædda í gallabuxur og bol. Fyrir dómi skýrði A á sama veg frá og hjá lögreglu. Hún sagðist aldrei hafa séð ákærða jafn drukkinn og þennan morgun. Þegar hún hafi ráðist á hann hafi hann virst eins og hann væri í öðrum heimi. Hann hafi ekki verið búinn að hneppa frá buxum A. Þau hafi tekið upp sambúð að nýju eftir að hann hafi leitað sér aðstoðar og hætt að drekka. D sagði hjá lögreglu og fyrir dómi að hún hafi sofið í rúminu upp við vegginn, E í miðjunni og C við brúnina. Á gólfinu við hlið C hafi A sofið á dýnu. Hún kvaðst hafa heyrt milli svefns og vöku einhvern vera að tala og ennfremur einhvern gráta. Síðan hafi hún vaknað þegar B hafi komið inn. D kvað A hafa grátið mikið eftir þennan atburð. Hún hafi sagt að ákærði hafi haldið fast um munn hennar og nef og hún átt erfitt með öndun. Hann hafi einnig verið að reyna að hneppa frá buxum hennar. C skýrði svo frá hjá lögreglu að hún hafi vaknað við það að heyra A gráta og þá opnað augun. Hafi hún þá séð pabba sinn liggja við hliðina á A og hafi hann haldið fyrir vit hennar. Hafi hann sagt henni að hætta að gráta, annars myndi hann meiða hana. Í þann mund hafi mamma hennar komið inn í herbergið og ráðist á ákærða. Hún kvaðst hafa öskrað á hann, hvernig hann gæti gert bestu vinkonu sinni þetta. Hann hafi svarað: „Hef ég einhvern tímann gert eitthvað við ykkur krakkana?“ Síðan hafi hann öskrað eitthvað á mömmu hennar en síðan tekið um höfuðið sér og farið að gráta og sagt: „Hvað var ég að spá?“ C sagði hjá lögreglu að hún hafi séð pabba sinn losa beltið af A, hneppa frá buxunum og renna niður buxnaklaufinni. Fyrir dómi kvaðst C ekki muna hvað hún hafi sagt hjá lögreglu. Hún neitaði hins vegar að hafa sagt að ákærði hafi verið búinn að losa beltið á buxum A. E skýrði svo frá hjá lögreglu að hún hafi vaknað við að A kallaði á hjálp. Hún kvaðst hafa haldið að A væri að tala upp úr svefni og því lokað augunum og ætlað að reyna að sofna aftur en í þann mund hafi B komið inn. Fyrir dómi kvaðst E ekki muna mikið eftir þessu núna en mundi að A hafði kallað á hjálp. F gaf skýrslu hjá lögreglunni. Hann staðfesti að hann hafi ekið systur ákærða og eiginmanni hennar heim til sín í Reykjavík. Ákærði hafi verið með í för en sofið í aftursætinu á leið til Reykjavíkur en í framsætinu á heimleið. F staðfesti að A hafi hringt í hann og kallað á hjálp. A kom ekki fyrir dóm þar sem hann var á sjó og ekki í símsambandi þegar aðalmeðferð fór fram. A gaf skýrslu í Barnahúsi 26. maí 2008. Kvaðst hún hafa vaknað við að ákærði var að reyna að klæða hana úr buxunum. Hafi hann verið búinn að losa beltið á buxunum en ekki verið búinn að hneppa frá tölu í buxnastrengnum. Þannig hafi hann verið að reyna að toga niður buxurnar er hún vaknaði. Hún kvaðst hafa reynt að ýta honum frá sér og beðið hann að hætta. Hann hafi þá haldið henni fastri en henni einhvern veginn tekist að hringja í F vin sinn og beðið hann um að koma. Hún hafi reynt að kalla en þá hafi hann haldið fyrir munn hennar með þeim hætti að hann hafi sett höndina undir höfuð hennar, sem hvílt hafi á innanverðum upphandlegg hans, og þannig haldið með lófa fyrir munn hennar og nef svo henni hafi legið við köfnun. Hann hafi sagt eitthvað í þá veru að hann myndi meiða hana hefði hún ekki hljótt. Þá hafi B komið inn og öskrað á hann og lamið. Fyrst hafi hann brugðist við eins og hann gerði sér ekki almennilega grein fyrir að hann væri að gera eitthvað rangt. Eftir að B hafi hringt á lögregluna hafi hann sagt: „Ég hélt þetta væri þú.“ Og eftir að lögreglan var komin hafi hann sagt við B: „Finnst þér þetta skrýtið, þú ert svo kynköld.“ A sagði ennfremur að ákærði hafi fyrir þennan atburð einu sinni sent henni sms-skilaboð og spurt: „Ertu sofandi, viltu hitta mig, ég sakna þín svo mikið.“ Þá hafi hann verið á [...] og sagt að konan hans hefði hent honum út. Einu sinni er hann hafi verið drukkinn hafi hann reynt að kyssa hana og sagt við hana hvort henni líkaði þetta. Ákærði hefur neitað ásökunum A um að hann hafi sent henni sms-skilaboð eða reynt að kyssa hana. Hann kveðst alltaf hafa litið á hana sem barn. A skýrði svo frá við aðalmeðferð málsins að ákærði hafi verið að reyna að klæða hana úr buxunum þegar hún vaknaði. Hann hafi verið búinn að losa beltið og hafi verið að reyna að toga buxurnar niður. Hann hafi ekki hneppt tölunni frá í buxnastrengnum og ekki verið búinn að renna niður rennilásnum á buxunum. Hún kvað fyrstu viðbrögð sín hafa verið að hringja í F og segja honum að koma og hjálpa sér. Ákærði hafi sett höndina undir höfuð hennar sem hafi hvílt á innanverðum upphandlegg og síðan sett lófa sinn yfir munn hennar og nef. Þannig hafi hann haldið henni fastri og reynt að ýta buxunum niður. Hann hafi sagt: „Á ég að meiða þig?“ Í skýrslu Margrétar K. Magnúsdóttur, sálfræðings, kemur m.a. fram að A hafi mætt í átta viðtöl hjá sálfræðingnum. Hún glími við fjölmörg vandamál sem oft megi sjá hjá þolendum kynferðisofbeldis. Megi þar nefna depurð og þunglyndi, kvíða, tilfinningaleg vandkvæði, félagsleg vandamál, einbeitingarerfiðleika, svefnerfiðleika og brotna sjálfsmynd. A hafi lýst vanlíðan sinni og samræmist sú lýsing niðurstöðum spurningalista sem hún og móðir hennar hafi svarað. A tengi vandamál sín og vanlíðan við meint kynferðisbrot sem hún segist oft hugsa um en reyni þó að forðast. Hún reyni að ýta þessari hugsun frá sér og hugsa um eitthvað annað en það takist ekki. Þetta hafi valdið henni miklum svefnerfiðleikum. Hún tengi meint brot gegn henni, þar sem haldið hafi verið fyrir vit hennar og hún ekki náð andanum, því að hún eigi erfitt með að sofa. Hún hafi einangrað sig frá vinum og kunningjum og sé á varðbergi af ótta við að rekast á ákærða. Hún sé einnig full af skömm og sektarkennd og finnist óþægilegt að fólk viti hvað komið hafi fyrir hana. Þess vegna hafi hún ákveðið að flytjast úr sínum heimabæ og út á land og fara í skóla þar. Í niðurstöðu sálfræðingsins segir að meint kynferðisbrot hafi valdið A miklum skaða og skert lífsgæði hennar. Hið meinta brot hafi haft áhrif á viðhorf hennar og lífssýn. A sé ennþá í viðtölum hjá sálfræðingnum og verði það áfram. II. A hefur fyrir dómi lýst hvernig hún vaknaði við að ákærði var að reyna að klæða hana úr gallabuxum, en hún hafi lagst til svefns í gallabuxum og bol á dýnu á gólfinu í herbergi þar sem þrjár aðrar stúlkur, vinkonur hennar, sváfu í rúmi við hliðina. Hún hafi beðið hann um að hætta og hringt í vin sinn og beðið hann að koma. Ákærði hafi tekið um vit hennar og henni legið við köfnun en á sama tíma hafi hann reynt að færa hana úr buxunum en það ekki tekist. Hann hafi hótað að meiða hana hefði hún ekki hljótt. Þá hafi sambýliskona ákærða komið inn og hrakið ákærða á brott. A hefur verið trúverðug í frásögn sinni af atburðinum. Lýsing hennar á atburðarásinni hefur að öllu leyti verið í samræmi við frásögn vitna þeirra sem gefið hafa skýrslu fyrir dómi. Þannig hefur sambýliskona ákærða lýst því að hún hafi vaknað umræddan morgun við tíst eða grát og farið fram til að gæta að hvað um væri að vera. Hún hafi séð rifu á hurðinni á herbergi því þar sem stúlkurnar sváfu og heyrt einhvern segja: „Uss, uss, á ég að meiða þig?“ Hún hafi séð ákærða liggja á gólfinu við hlið A og halda utan um hana með lófa fyrir munn hennar og nef. Hann hafi verið búinn að losa beltið á buxum hennar en A haldið í buxurnar. Þessi háttsemi ákærða ber skýr merki um að fyrir honum hafi vakað að beita A kynferðislegu ofbeldi. Verður ekki við annað miðað en að tilviljun hafi ráðið því að ákærða tókst ekki ætlunarverk sitt. Verður því talið sannað að fyrir ákærða hafi vakað að þröngva A til samræðis eða annarra kynferðismaka en hann hafi horfið frá þeim áformum sínum vegna utanaðkomandi truflana. Háttsemi ákærða í greint sinn var því tilraun til nauðgunar, sem fellur undir 1. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007. Ákærði er fæddur 1972. Samkvæmt sakavottorði hlaut ákærði dóm 1989 fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Árið 1990 hlaut ákærði tvo dóma, skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 155. og 244. gr. almennra hegningarlaga og seinna á sama ári tólf mánaða fangelsi fyrir brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga en þá var fyrri dómur dæmdur upp. Árið 1991 hlaut ákærði fangelsi í tvo mánuði fyrir brot gegn 155. og 244. gr. almennra hegningarlaga. Árið 1993 hlaut ákærði fangelsi í tvö ár í Hæstarétti fyrir brot gegn 155., 248. og 252. gr. almennra hegningarlaga. Árið 2001 hlaut ákærði fjögurra mánaða skilorðsbundinn fangelsisdóm fyrir brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að aðfarir ákærða fólu í sér líkamlegt ofbeldi gagnvart brotaþola sem er yngri en 18 ára, sbr. 195. gr. almennra hegningarlaga. Þá liggur fyrir að brotaþoli hefur átt erfitt uppdráttar eftir árásina. Á hinn boginn verður einnig að líta til þess við ákvörðun refsingar að brotið var ekki fullframið, sbr. 2. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Þegar þetta allt er virt þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Af hálfu móður brotaþola er sett fram skaðabótakrafa að fjárhæð 1.000.000 króna og er hún reist á 26. gr. laga nr. 50/1993. Skilyrði eru til að dæma ákærða til að greiða brotaþola miskabætur samkvæmt tilvitnuðu ákvæði skaðabótalaga og þykja þær hæfilega ákveðnar 400.000 krónur. Bera þær vexti skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 32/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. apríl 2008 til 18. september 2008 en ákærða var kynnt bótakrafan 18. ágúst 2008. Frá 18. september 2008 til greiðsludags greiði ákærði dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laganna. Samkvæmt yfirliti saksóknara er sakarkostnaður í málinu 45.300 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ásbjörns Jónssonar hdl., ákveðast 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Laun réttargæslumanns brotaþola á rannsóknarstigi, Ástu Ólafsdóttur hrl., ákveðast 84.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og laun réttargæslumanns fyrir dómi, Daða Ólafssonar hdl., ákveðast 130.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Sakarkostnaður er því samtals 859.300 krónur og samkvæmt framangreindum málalokum verður ákærði samkvæmt 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála dæmdur til að greiða þann kostnað. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Gunnar Aðalsteinsson, Finnbogi H. Alexandersson og Sandra Baldvinsdóttir. Dómsorð Ákærði, X, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákærði greiði A 400.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. apríl 2008 til 18. september 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað að fjárhæð 859.300 krónur, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásbjörns Jónssonar hdl., 600.000 krónur, og þóknun til réttargæslumanna brotaþola, Ásu Ólafsdóttur hrl., 84.000 krónur, og Daða Ólafssonar hdl., 130.000 krónur.
Mál nr. 75/2011
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Landamerki Gjafsókn Aðfinnslur
Landið G var í óskiptri sameign jarðanna GS1, GS2, GT og GT2. J o.fl. eigendur jarðanna GS1, GT og GT2, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðarnefndar um að hluti G væri þjóðlenda. Ekki var talið að ákvæði 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála stæði í vegi fyrir að efnisdómur yrði felldur á kröfu J o.fl. þótt Í, sem eigandi að jörðinni GS2, stæði ekki að málsókninni. Litið var til þess að Í átti aðild að málinu til varnar og var því unnt að gæta hagsmuna sinna vegna óskiptra réttinda sem kynnu að tilheyra G. Aðilar deildu um hvernig mörk lægju milli eignarlands G og þjóðlendu en fyrir lágu landamerkjabréf fyrir jörðina frá árinu 1886 og 1922. Ekki var talið skipta máli hvernig landnámi hefði verið háttað á svæðinu og ekki þóttu heimildir frá 16. og 17. öld um merki G taka til landsvæðisins sem deilt var um. Einnig þótti skilningur J o.fl. á landamerkjum G ekki samræmast heimildum um merki aðliggjandi landsvæða. Tekið var fram að við gerð landamerkjabréfa fyrir G hefðu eigendur jarðarinnar haft í hendi sér að lýsa merkjum hennar eins og þeir töldu þau rétt vera og afla síðan samþykkis af hálfu aðliggjandi jarða eða landsvæða. Í landamerkjabréfunum hafði þeim mörkum sem deilt var um verið lýst á þann hátt að þau fylgdu tiltekinni á að upptökum hennar en þaðan til austurs í „beina stefnu“ á tilgreindan stað í annarri á. Var því talið að miða yrði merkin við raunveruleg upptök árinnar og að ekki hefði verið sýnt fram á að fyrri eigendur G hefðu talið þau vera á nánar tilteknum stað, enda hefði þeim þá verið í lófa lagið að tilgreina þann stað í landamerkjalýsingu sinni. Orðalag landamerkjabréfanna um að mörkin skyldu fara í „beina stefnu“ varð ekki túlkað þannig að árfarvegi skyldi fylgt. Loks var ekki talið að skilningur J o.fl. á mörkum jarðarinnar samræmdist tilgreiningu tiltekinnar ár í landamerkjabréfunum sem var eins og um hornmark væri að ræða. Í ljósi þessa var Í sýknað af kröfum J o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson og Símon Sigvaldason héraðsdómari. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 5/2005, sem náði til Öxarfjarðarhrepps, en hann er nú hluti af sveitarfélaginu Norðurþingi. Það mál tók meðal annars til landsvæðisins, sem er afmarkað í framangreindri dómkröfu áfrýjenda, en þau töldu það hluta af óskiptu landi jarða sinna, Grímsstaða 1, Grímstungu og Grímstungu 2, og jarðar í eigu stefnda, Grímsstaða 2, sem hér á eftir verða í einu lagi nefndar Grímsstaðir nema þegar annað er tekið fram. Stefndi taldi þetta landsvæði á hinn bóginn þjóðlendu. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið væri þjóðlenda, en viðurkennt á hinn bóginn að það væri afréttareign Grímsstaða samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu þau sömu kröfu og þau gera fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af henni. Í rituðum heimildum virðist Grímsstaða fyrst hafa verið getið í máldaga, sem kenndur hefur verið við Oddgeir biskup Þorsteinsson og talinn er frá árinu 1367, en þar sagði meðal annars að „Christfienu a Grijmsstodum fylger xv ær ein kýr og hross.“ Í vitnisburðum 30. apríl 1514 og 26. apríl 1517 var því lýst að „Grimstader ä Fialle læge under“ Möðrudalskirkju, en í svokölluðu Sigurðarregistri frá 1525, sem hefur að geyma máldaga Hóladómkirkju þegar Jón Arason varð biskup á Hólum, voru „grimsstader ä austurauræfum“ sagðir ásamt tilteknum öðrum jörðum vera „ejdikot. med aungum husum“ í eigu hennar og var tekið fram að þau hefðu „flest obygd verid vm næstu .xxx. är og leingur“. Þrír nafngreindir menn gerðu vitnisburð 6. desember 1532 um að þeir hefðu heyrt Jón Guðmundsson, sem hafi verið „barnfæddur i Maudrudalsstad a fialle. hia faudur sinum Sera Gudmunde heitnum Jonssyne“, lýsa meðal annars því „ad Skalholltzstadar eign hefde þa vered halldin halferGrimstader a fialle. enn Maudrudalsstadar halfer ... enn landamerke ofan ad á þeirre sem kaullud er Vatsleysa. her sagde hann ongvann hafa atalad medan hann visse.“ Ólafur biskup Hjaltason á Hólum seldi 8. september 1563 nafngreindri konu „þann part i eydikotinu Grimstødum sem reiknadur hefur verit Holakirkiu motz uid Skalaholltzmenn“, en merkja jarðarinnar var þar ekki getið. Það var á hinn bóginn gert í vitnisburði Björns Jónssonar „Umm LandamerckeGrymstada a Fialle“ frá 4. júlí 1630, en þar kvaðst hann „hefe vitad til um þa eydejord ... sydan eg var uppvaxtarpilltur og hefe eg alldreianad hejrtt nie vitad enn hunætte Land ut ad þeirre a sem kallast Vassleisa og fellur austur (epter) auræfum a mille holz og Grymzstada og sudur fra a motz vidModrudal ad þeirre storu vordu sem kollud er Biskupzvarda og stendur a Grymstadahalse.“ Þá var þess og getið að faðir hans hefði byggt upp „fyrrnefnda eydejord Grymstade“ og búið þar þrjú eða fjögur ár, en Björn hefði aldrei heyrt „nejna agrejning um fyrrsogd Landamercke og minn saluge fader logfeste fyrrnefnda jord til þessarra Landamerckia wti Wassleisu og sudur ad Biskupsvordu a Grymstadahalse.“ Hann hafi þó fyrir fáum árum heyrt að Jón Þórarinsson á Valþjófsstöðum hafi „viliad eigna sinne jordu Hole a Fialle alla þa Tungu fra anneVassleisu og sudur j grofena sem liggur fyrir sunnann fra Fiallgardenum. Enn þad hefur adur verid hallded Grymstada Land atolulaust i allann máta suo lejnge sem eg hefe til vitad.“ Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1712 sagði meðal annars að Grímsstaðir væru að hálfu eign Skálholtsstóls, í jarðamati 1804 var hermt að þeir væru „Selv ejer Jord“, en í jarðatali 1847 var enn rætt um að þeir væru að helmingi í eigu Skálholtsstóls. Í þessum heimildum var ekki vikið að merkjum jarðarinnar. Ódagsett landamerkjabréf fyrir Grímsstaði var þinglesið 31. maí 1886, en þar var merkjum lýst sem hér segir: „Grímsstaðir eiga land úr Hrútá þar sem hún fellur í Selá, vestur Dimmagil í Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi. Þaðan beina stefnu í Skarðá, þar sem hún fellur í Jökulsá, en Jökulsá ræður að vestan þar til Ytri-Vatnsleysa fellur í hana. Svo ræður hún að upptökum, þaðan beina stefnu í Selá þar sem Hrútá fellur í hana.“ Bréfið var áritað um samþykki af hálfu jarðanna Hólssels, Grundarhóls og Víðirhóls, sem nú eru í Norðurþingi, Víðidals, sem nú er í sveitarfélaginu Fljótsdalshéraði, og Hauksstaða í Vopnafjarðarhreppi. Annað landamerkjabréf var gert fyrir Grímsstaði 15. maí 1922, þar sem merkjunum var í öllum atriðum lýst á sama hátt og að framan greinir. Það bréf var áritað um samþykki af hálfu Hólssels, Grundarhóls, Víðirhóls og Hauksstaða og þinglesið ótilgreindan dag á árinu 1922. III Dómsorð: Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Guðnýjar Maríu Hauksdóttur, Jóhannesar Hauks Haukssonar, Sigurðar Axels Benediktssonar, Kristínar Axelsdóttur, Elvars Daða Guðjónssonar og Braga Benediktssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. nóvember 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 8. október sl., eftir endurtekinn flutning, hafa eigendur jarðanna Grímsstaða I, Grímstungu og Grímstungu 2, þau Guðný María Hauksdóttir, kt. 130951-3339, og Jóhannes Haukur Hauksson, kt. 270562-3619, Grímsstöðum I, Sigurður Axel Benediktsson, kt. 190755-2159, Kristín Axelsdóttir, kt. 010823-2779, og Elvar Daði Guðjónsson, kt. 171173-3109, Grímstungu, og Bragi Benediktsson, kt. 060837-7169, Grímstungu II., höfðað hér fyrir dómi á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu, birtri 17. janúar 2008. Dómkröfur stefnenda eru: Að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 í máli nr. 5/2005, þess efnis að hluti jarðanna Grímsstaða I, Grímstungu og Grímstungu II. sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: „Landssvæði það sem afmarkað er hér á eftir og liggur norðaustan Grímsstaða en suðaustan „afréttarlands“ á Hólsfjöllum, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Frá upptökum Ytri-Vatnsleysu beina stefnu í Selá, þar sem Fremri-Hrútá fellur í hana. Þaðan er Selá fylgt þar til Ytri-Hrútá fellur í hana og síðan Ytri-Hrútá í Austaribrekku við Dauðagil. Síðan eftir Dauðagili að þeim stað þar sem gilið breytir um stefnu og þaðan skemmstu leið til suðvesturáttar yfir í Ytri-Vatnsleysu. Þá er Ytri-Vatnsleysu fylgt til áðurnefndra upptaka. Sama landsvæði er í afréttareign jarðarinnar Grímsstaða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Stefnendur krefjast málskostnaðar úr hendi stefnda líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 12. mars 2009. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnenda og málskostnaðar að skaðlausu, en til vara að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. I. 1. Tildrög máls þessa eru þau, að með bréfi, dagsettu 1. mars 2004, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar landsvæði, sem tekur yfir sveitarfélög í Múlasýslum auk hluta Norður-Þingeyjarsýslu, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist svæðið nánar, að vestanverðu, af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum, allt frá Jökulsárósi í Öxarfirði og að aðalupptökum árinnar í Dyngjufjöllum. Að norðan afmarkaðist landsvæðið af hafi, en eigi er í máli þessu þörf á að rekja afmörkun svæðisins frekar. Kröfulýsingar fjármálaráðherra fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði bárust 11. nóvember 2004. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum stefnda ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 28. desember 2004, en einnig í dagblöðum, sbr. ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Í tilkynningunni var skorað á þá sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem til féll innan kröfusvæðis ríkisins, þ.m.t. stefnendur, að lýsa kröfum sínum til landsins fyrir nefndinni, auk þess að gera grein fyrir landamerkjum, í síðasta lagi 31. mars 2005. Þann dag lögðu stefnendur fram sameiginlega kröfulýsingu sína til óbyggðanefndar, en sökum framlengingar á fresti bárust síðustu kröfulýsingar annarra landeigenda í maí 2005. Í júlí 2005 tilkynnti óbyggðanefnd aðilum þá ákvörðun sína að skipta þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins í fimm mál, þ. á m. mál nr. 5/2005, er varðaði Öxarfjarðarhrepp, nú sveitarfélagið Norðurþing. Var það mál fyrst tekið fyrir á fundi óbyggðanefndar og forsvarsmanna málsaðila þann 17. ágúst 2005. Við fyrirtökur 20. desember 2005 og 9. mars 2006 voru lagðar fram greinargerðir og sýnileg gögn. Málið var tekið til úrskurðar fyrir óbyggðanefnd 3. og 4. júlí 2006 að lokinni vettvangsferð, skýrslutökum og munnlegum flutningi. Málsmeðferðin var endurupptekin 17. ágúst sama ár og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar á ný. Af hálfu stefnenda var fyrir óbyggðanefnd gerð sú krafa að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þinglýstra eigenda Grímsstaða að öllu landi jarðarinnar og er um heildarlandamerkin efnislega vísað til landamerkjabréfa jarðarinnar. Af hálfu stefnda var kröfugerð hans fyrir óbyggðanefnd þannig að eignarland Grímsstaða takmarkaðist að hans sögn við eftirfarandi landamerkjapunkta: „Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi á sýslumörkum (punktur 1), þaðan að Dimmagili (punktur 2) svo og næsta punkti, sem er þar sem Fremri Hrútá fellur í Selá (punktur 3), þaðan í upptök Ytri Vatnsleysu (punktur 4) og þaðan í hornmark milli Grímsstaða og Víðirhóls, sem er í Hrafnaklettum, sem er nyrst í Tungufjöllum fyrir sunnan Víðirhólsfjallgarð.“ Samkvæmt þessu var ekki um formlegan ágreining að ræða um að allt land Grímsstaða væri eignarland, en efnislegur ágreiningur um afmörkun jarðarinnar til norðurs. Var það land afmarkað þannig: Krummaskarð (punktur 8), í Dauðagil (punktur 7), þaðan austur í Ytri-Hrútá þar sem hún fellur í Selá (punktur 6) og þá vestur Dimmagil (punktur 5) í Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi. Hinn 29. maí 2007 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var það niðurstaða nefndarinnar að umþrætt landsvæði eins og því er lýst í stefnukröfu og liggur norðaustan Grímsstaða, en suðaustan „afréttarlands“ Hólsfjallajarða, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en að landsvæðið væri afréttareign Grímsstaða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu hinn 18. júlí 2007 svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur, sem eru eigendur Grímsstaða I og II og Grímstungu I og III, en land jarðarinnar er óskipt og þá með Grímstungu II, sem er í eigu ríkisins. Stefnendur undu ekki niðurstöðu óbyggðanefndar, og leitast þeir við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt, og krefjast ógildingar úrskurðarins að því er hið umrædda landsvæði varðar. Málið er höfðað innan þess frests sem veittur er í 19. gr. laga nr. 58, 1998 til þess að bera úrskurðinn undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, samkvæmt 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var farið á vettvang hinn 18. ágúst 2009. 2. Í úrskurði óbyggðanefndar er kveðið á um eignarréttarlega stöðu umþrætts landsvæðis, sem telst vera suðausturhluti Hólsfjalla. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum og forsendum úrskurðarins eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins. Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 100 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun aðila svo og þeim sjónarmiðum sem þeir byggja á. Í síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi í Öxarfirði, sveitarmörkum og að nokkru afnotum og sögu landsvæðisins, þ. á m. á Hólsfjöllum. Gerð er grein fyrir niðurstöðum óbyggðanefndar um einstakar jarðir og svæði, en að lokum eru úrskurðarorð. Með úrskurðinum fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem lýst er almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004. Einnig eru önnur skjöl meðfylgjandi, þ. á m. viðeigandi landakort með árituðum merkja- og kröfulínum. 3. Í úrskurði óbyggðanefndar og öðrum framlögðum gögnum segir frá því að heimildir um landnám og landnámsmörk í Öxarfirði sé helst að finna í Sturlubók og Hauksbók Landnámu. Segir þar að landnámsmaðurinn Einar Þorgeirsson klaufi og fylgdarmenn hans hafi helgað sér allan Öxarfjörð. Í Þórðarbók/Melabók segi einnig: „Svá helguðu þeir sér land fyrir austan Jökulsá; þá höfðu þeir numið allan Öxarfjörð.“ Það landsvæði sem hér er til umfjöllunar er eins og áður sagði hluti Hólsfjalla og nær m.a. allt austur að landi sem tilheyrir óbyggðum Vopnafjarðarhrepps í Norður-Múlasýslu. Hólsfjallasvæðið er nú í sveitarfélaginu Norðurþingi í Norður-Þingeyjarsýslu, en tilheyrði áður Öxarfjarðarhreppi og Fjallahreppi, en fyrir árið 1893 var það syðsti hluti Skinnastaðahrepps. Nánar tiltekið er landsvæðið upp af Öxarfirði, og er austan við Jökulsá á Fjöllum. Er það nyrsti hluti hásléttu, sem nær nokkurn veginn frá Dettifossi með litlum halla upp að Vatnajökli. Landið er að mestu í 350 til 450 m hæð yfir sjávarmáli og talin hæsta byggð yfir sjó á landinu með Möðrudal í Jökuldalshreppi í Norður-Múlasýslu, sem er um 30 km suðaustur af Grímsstöðum. Neðan eða norðan Grímsstaða og austan Jökulsár er bæjarröð hins forna Fjallahrepps, með jörðunum Grundarhóli, Nýhóli, Fagradal og Víðirhóli. Norðan og austan síðastnefndu jarðanna er svonefnt „fjalllendi og afréttarland“, sem einnig er nefnt sameignarland þeirra. Í Byggðasögu Þingeyinga, sem gefin var út árið 2005, segir um mörk Fjallahrepps að þau séu mjög glögg og fylgi sýslumörkum að nokkru. Nánar segir um merkin: „Að vestan markar Jökulsá á Fjöllum sýslumörk milli Norður- og Suður-Þingeyjarsýslu og einnig hreppamörk. Að sunnan og austan fara saman sýslu- og hreppamörk þar sem Norður-Þingeyjarsýsla og Norður-Múlasýsla mætast. Af Biskupahálsi liggur línan í Skarðsárós þar sem hann kemur í Jökulsá. Á Biskupahálsi er talið að biskupar hafi mæst á yfirreið um landið til forna. Þar standa tvær miklar grjótvörður sem nefndar eru Biskupavörður og eru þær á sýslumörkum. Hreppamörk að norðan eru ekki eins nákvæm, en í stórum dráttum er línan þar á þessa leið. Bein lína er frá Jökulsá yfir Hábungu syðra Normelsfjalls í Fálkaklett á Vestari Vegg en þaðan til norðurs í há Reyði. Úr því bein lína til norðausturs í Svartás og upptök Svartáskvíslar og svo eftir henni uns hún fellur í Sandá. Eftir það ræður Sandá merkjum suður að Þorsteinsnefi. Þar sveigir línan til suðausturs yfir hæstu tinda Heljardalsfjalla og þaðan í Einbúa. Eftir það falla landamerki saman við sýslumörk eins og áður segir.“ Um það landsvæði sem hér er til umfjöllunar, þ.e. norðausturhluti Grímsstaða samkvæmt kröfugerð stefnenda, segir í úrskurði óbyggðanefndar: „Landsvæðið ... er fjalllent og liggur í yfir 600 m hæð yfir sjávarmáli. Hluti þess tilheyrir svokölluðum Dimmafjallgarði og Haugsöræfum. Austast liggja Hrútafjöllin. Eru þau allhá og brött, þá helst að austanverðunni (870). Austan Hrútafjalla liggur bratt Kollufell (735 m) og norðaustan þess rennur Ytri-Hrútá til suðusturs í Selá. Sunnan Hrútfjalla liggur Vegafjall (656 m og 657)m. Milli Hrútafjalla og Vegafjalls liggur Bjarnalækjardalur. Vestan Hrútafjalls og Vegafjalls rennur Fremri-Hrútá til suðausturs, um Dimmagil í Selá. Dimmagil hefur leguna austur-vestur og er staðsett sunnan Öskufjallgarðs (810 m), nokkru vestan Hrútafjalla. Upp af Dimmagili er norðurhluti Dimmafjallgarðs en norðan hans er suðurhluti Haugsöræfa. Sá hluti Haugsöræfa er liggur innan umrædds landsvæðis liggur í yfir 600-800 m hæð yfir sjávarmáli. Krummaskarð eru þrengsli sem Ytri-Vatnsleysan skerst í gegn milli Krummaskarðshnúks og Hólskerlingar vestast á svæðinu. Vestan Krummaskarðshnúks tekur land að lækka til vesturs.“ Fjórar bergvatnsár renna um Hólsfjallasvæðið og sameinast þær í eina áður en þær falla í Jökulsá. Er þar um að ræða Fjallgarðs- og Fagradalsá er koma að norðan og austan og renna saman og kallast þá áin Hólsselskíll. Ytri- og Syðri-Vatnsleysur renna sunnar og koma í Hólsselskílinn skömmu áður en hann fellur í Jökulsá á Fjöllum. Um gróðurfar segir í úrskurði óbyggðanefndar að vafalaust sé talið að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja í Öxarfjarðarhreppi, svo sem á Íslandi í heild, verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er. Í úrskurði óbyggðanefndar og öðrum gögnum, m.a. frá Þjóðskjalasafni Íslands, er að nokkru rakin saga byggðar á Hólsfjöllum. Segir að af elstu heimildum verði ráðið að býlin Hóll og Grímsstaðir séu fyrstu býlin, auk Möðrudals í Norður-Múlasýslu. Elstu heimildir um Grímsstaði eru sagðar vera í Hítardalsbók frá árinu 1367, máldögum Oddgeirs Þorsteinssonar Skálholtsbiskups, en þar sé greint frá bústofni býlisins, „xv ær, ein kýr og hross“. Í vitnisburðum frá árunum 1514 og 1515 segi aftur á móti að Grímsstaðajörðin liggi undir Möðrudalskirkju „að öllum skyldum“. Þá segi í Sigurðarregistri og kirknamáldaga Jóns biskups Arasonar frá 1525 að kotið Grímsstaðir á Austuröræfum sé á meðal eigna biskupsstólsins á Hólum, en að það hafi verið í eyði í yfir 30 ár. Í vitnisburði frá árinu 1532, sem Jón Guðmundsson lét í té á efri árum, að því að talið er, segir hann frá því að faðir hans hafi um nær þriggja áratuga skeið haldið Möðrudal með gögnum og gæðum, en þar á meðal hafi verið hálfur Arnardalur og hálf Grímsstaðajörðin; „ok sinn fader hefde þar haft egg ok fugl. skog og gras. oc allar landznytiar. enn lanamerke ofan ad á þeirre sem kaullud er Vatsleysa.“ Grímsstaða er eftir þetta helst getið í kirkjubókum og reikningsgjörðum biskupsstólanna Hóla og Skálholts. Í minnisbók Odds Einarssonar Skálholtsbiskups frá 1630 er þannig vísað til vitnisburðar Björns Jónssonar um jörðina en þar kemur fram að hann hafi vitað um eyðijörðina Grímsstaði á Fjalli síðan hann var uppvaxtarpiltur og aldrei hafi hann annað: ... hejrtt nie vitad enn hun ætte Land ut ad þeirre a sem kallast Vassleisa og fellur austur (epter) auræfum a milli Holz og Grijmzstada og sudur fra a motzvid Modrudal ad þeirre storuvordu sem kollud er Biskupzvarda og stendur a Grijmstadahalse. huor hallded er ad skilieNordleninga og austfirdingafiordung. og vestur i Jokulsaa. Vppbygde minn saluge fader Jon Jonsson fyrrnefnda eydejord Grijmstade og bio þar iij ar eða fiogur. og smijdade hann þar upp fimm huzhejma og þriu huz i selenu og hann keiptte alla vidu þar til og heyrde eg alldreinejna agrejning um fyrrsogd Landamercke og minn saluge fader logfestefyrrnenfda jord til þessarra Landamerckia wti Wassleisu og sudur ad Biskupsvordu a Grijmstadahalse. Enn nu fyrer faum arum hef eg heyrt tad Jon Þorarenzson sem byr a Walþiotzstodum i Nupasveit i Presthola þijngum. ad hann hafe viliad eigna sinne jordu Hole a Fialle alla þa Tungu j fra anne Vassleisu og sudur j grofena sem liggur fyr(ir) sunnannfra Fiallgardenum. Enn þad hefur adur verið hallded Grijmstada Land atolulaust i allann máta suo lejnge sem eg hef til vitad.“ Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 segir frá því að þrír bæir séu í byggð á Hólsfjöllum, þ.e. Grímsstaðir, Hóll og Hólssel, en um fyrstnefndu jörðina segir að hún sé sex hundruð að dýrleika, að hálfu í eigu Skálholtsstóls; „... engjar engar, nema hvað hent verði í úthögum, sem eru góðir og miklir.“ Í Jarðabókinni er einnig getið um hið forna eyðibýli Bakkastaði við Grímsstaðanúp í svonefndu Framlandi skammt austan Jökulsár. Fram kemur að þar hafi búi verið brugðið sökum heyskaparleysis. Árið 1848, rituðu eigendur Hólsfjallajarðanna Hóls, Hólssels og Víðirhóls undir merkjalýsingu jarða sinna, en eigandi Hólssels var þá Jón Sigurðarson á Grímsstöðum. Í merkjalýsingunni er staðhæft að jarðir þessar eigi allmikið land óskipt, þ.e. „fjalllendi og afréttarland“ austan og norðan heimalanda. Er það landsvæði afmarkað þannig: „Úr Fálka klett á há Reiði. Úr Reiði beint austur yfir Fjallgarð í Sandá móts við Hafrafellstúngu land. Þaðann beint Austur uppá há Alptadyngu Fjallgarð. Þaðann á há Búngu. Þaðann í so nefnda Sandhnjuka. Þaðann í ytri Hrútá þar sem hún fellur í Selá, og eptir sem Hrútá ræður í Dauðagil. Úr Dauðagili í Krummaskarð og þaðann í Hrafnakle[tta]. Þetta land sem hér er að framan greint: Á Eigandi Hóls eptir réttri tiltölu við Víðirhól og Hólssel. Við þessi skipti millum jarðanna Hólsels Hóls og Víðirhóls: Flýtur það af sjálfu sér að öll önnur skjöl sem eru fyrir þessum jörðum, og áhræra Landamerki ítök leiguparta eður undannfarna byggíngu, upphefjast og ógildast. Eins og allir þessara jarða umráðendur skuldbynda sig til, að taka jafnann þátt í því ef áfríað land yrði land kyrkjunnar eptir því sem minst er á í Víðirhóls og Hólsels skjölum. Hafi þessi okkar skiptagjörníngur og samníngur Fullkomið Máldagagildi fyrir Alda og Óborna án þess að raskað verði. Til frekari staðfestu eru hlutaðeiganda og áreiðar manna undirskrifuð nöfn og hjáþrikkt Signet.“ Í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi árið 1882 voru gerð landamerkjabréf fyrir jarðirnar á Hólsfjöllum, en að auki var gert sérstakt landamerkjabréf fyrir fyrrnefnt „fjalllendi og afréttarland“. Landamerkjabréf Grímsstaða og Nýjabæjar var þinglesið 31. maí 1886. Segir þar: „Grímsstaðir eiga land úr Hrútá þar sem hún fellur (í eða úr) Selá, í (í, tvítekið), vestur Dimmagil í Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi. Þaðan beina stefnu í Skarðsá, þar sem hún fellur í Jökulsá, en Jökulsá ræður að vestan þar til Ytri-Vatnsleysa fellur í hana. Svo ræður hún að upptökum, þaðan beina stefnu í Selá þar sem Hrútá fellur í hana. Nýibær. Nýjabæjarland takmarkast af Nyrðri og Syðri Vatnsleysu svo lengi sem þær ráða land.“ Undir bréfið rituðu eigendur Hólssels, Grundarhóls, Víðirhóls, Grímsstaða, Víðidals og Hauksstaða í Vopnafirði. Nýibær stóð um 7 km norðvestur af Grímsstöðum og var í byggð á árunum 1855 til 1889. Vegna uppblásturs um aldamótin 1900 voru Grímsstaðir fluttir á bæjarrústir Nýjabæjar. Þann 15. maí 1922 var útbúið nýtt landamerkjabréf fyrir Grímsstaði og Nýjabæ. Var það þinglesið sama ár, en þar segir: „Grímsstaðir eiga land úr Hrútá þar sem hún fellur í Selá, vestur Dimmagil í Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi, þaðan beina stefnu í Skarðsá, þar sem hún fellur í Jökulsá, en Jökulsá ræður að vestan, þar til ytri-Vatnsleysa fellur í hana, svo ræður hún að upptökum, þaðan bein stefna í Selá þar sem Hrútá fellur í hana. Nýibær. Nýjabæjarland takmarkast af nyrðri og syðri Vatnsleysu svo lengi sem þær ráða land.“ Undir bréfið rituðu eigendur Grímsstaða, en einnig sem samþykkjendur eigendur Hólsfjallajarðanna Hólssels, Víðirhóls, Grundarhóls og loks eigendur Hauksstaða í Vopnafirði. Landamerkjabréf fyrir fyrrnefnt „fjalllendi og afréttarland“ Hólsfjallajarðanna var útbúið í júní 1890. Það var þinglesið 12. júní 1891, en þar segir: „Úr Fálkakletti í há Reiði, þaðan beint austur á fjallgarð á móts við Hafrafellstunguland og ræður þaðan Hvannsfjallagarður suður í Mýrgil, þaðan í ytri Minnisöxl, og þaðan í Klettagil. Þaðan suður austan við Bungu og suður á Austaribrekku við Dauðagil, þaðan eftir Dauðagili í Krummaskarð þaðan í Hrafnaklett.“ Undir landamerkjabréfið rituðu þáverandi eigendur Hólssels, Víðirhóls og Grundarhóls. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að auk þess sé talið að nafngreindir eigendur Grímsstaða, Hóls/Nýhóls og Fagradals hafi ritað á bréfið svo og presturinn á Skinnastað vegna Hafursstaða í Öxarfirði. Í úrskurði óbyggðanefndar og öðrum gögnum segir frá því að landamerkjabréf fyrir Hauksstaði í Vopnafirði hafi verið útbúið 1885 og hafi því verið þinglýst sama ár. Jörðin er austan við Selá, en norðvesturmörk hennar eru við Bústaðatungur, sem tilheyra Selsárvöllum, en þar sem mætast Selá og Ytri-Hrútá. Heiðarbýlið Arnarvatn, sem hét áður Desjamýri, var byggt út úr Hauksstöðum á fyrri hluta 19. aldar. Er það land austan við Selá í Hauksstaðaheiði í um 500 m hæð yfir sjávarmáli. Merkjum Arnarvatns, sem síðar varð sjálfstæð jörð, er lýst með merkjum Hauksstaða. Í fyrrnefndu landamerkjabréfi frá 1885 segir m.a. að Selá ráði vesturmerkjum Arnarvatns allt að Selárbotnum. Hornmark Hauksstaða og Arnarvatns er við Sandhæð, sem er rétt austan Selár. Vestan árinnar er hið umþrætta land, sem stefnendur gera tilkall til í máli þessu, en þar eru næst Vegafjall, Hrúthóll, Kollufell og Hrútafjöll. Undir bréfið ritaði eigandi jarðarinnar, en einnig eigendur nágrannajarða í Vopnafirði. Útbúið var nýtt landamerkjabréf fyrir Hauksstaði í desember 1921 og var það þinglesið í júní 1923. Eigandi Hauksstaða ritaði undir bréfið, en það var samþykkt af eigendum nágrannajarða í Vopnafirði, en að auki ritaði undir bréfið nafngreindur aðili fyrir hönd eiganda Grímsstaða á Fjöllum. Í úrskurði óbyggðanefndar og öðrum gögnum segir frá því að sjálfseignarjörðin Grímsstaðir hafi í jarðamati 1804 verið metin til 6 hundraða og er sagt að hún hafi ágætan útigang. Í jarðamati frá 1849 kemur fram að Grímsstaðir hafi ásamt Nýjabæ verið metin til 6 hundraða og það sagt að engi sé mjög víðslægt en fremur slitrótt og reitingssamt. Það sé sérlega kjarngott, en um sumt nokkuð langsótt. Landrými og landkostir eru sagðir afar góðir fyrir allan pening. Í Nýju jarðabókinni frá 1861 er sagt að mat Grímsstaða ásamt hjáleigunni Nýjabæ sé 35,2 hundruð. Þá er sagt í fasteignamati N-Þingeyjarsýslu 1916-18 að landrými Grímsstaða sé mikið og kjarngott, en mestmegnis fjalla- og melaland. Sumarhagar eru sagðir ágætir fyrir sauðfé. Samkvæmt fundargerð sem rituð var vegna opinbers hreppsnefndarfundar Fjallahrepps, sem haldinn var á Víðirhóli þann 1. maí 1894, er skráð að tekin hafi verið ákvörðun um heimalönd (búfjárhaga) og „afrétti“ sveitarinnar. Takmörk voru sett með eftirfarandi hætti: „Línan utan um heimaland Hólsfjallasveitar sje frá Kallhól við Jökulsá austur með Fremri Núp í Núpaskarði; þaðan í Biskupsöxl um Tungufjöll í Hrafnakletta í Austari-Fjallgarði, ofan við (Víðihóls)Bæjarkrubb í Langamúla; þaðan í þvert vestur sunnan Krókavatna í Fálkaklett og vestur í Klettakrár við Jökulsá; síðan ræður Jökulsá í Kallhól.“ Á fundi þessum var auk þessa gerð samþykkt um að allir mættu að venju sleppa fé sínu í heimalöndum og að þau yrðu hreinsuð ásamt „afréttum“ af gangnamönnum. Þá er skráð í fundargerð að tveimur mönnum hafi verið falið að gera upp niðurfallinn gangnakofa á Hvannstöðum á kostnað sveitarinnar. Fram kemur í gögnum að á hreppsnefndarfundi í Fjallahreppi, sem haldinn var á Grundarhóli þann 18. júní 1909, hafi verið kveðið á um takmörk búfjárhaga og afréttarlanda hreppsins og þá þannig að sömu takmörk skyldu ráða og verið hefðu, þ.e.: „Úr Kallhól í Núpaskarð þaðan norður Ytri-núp í Biskupsöxl þaðan bein lína í Tungufjöll, yfir Víðirhólsfjallgarð í Krubbabrun, þaðan norður í Langamúla, þaðan vestur í Krókavötn og Fálkaklett og sama lína vestur í Jökulsá.“ Samkvæmt gögnum um fjallskil frá árinu 1913 voru gangnaforingjar fimm í Fjallahreppi. Landsvæðin sem þeim var falin umsjón með voru Búrfellsheiði, Hólasandur, Útfjallgarður, Framfjallgarður og Grímsstaðanúpar. Í skýrslu Jóhanns Stefánssonar, sýslumanns í Þingeyjarsýslu, frá árinu 1959 um afrétti og fjallskil er afréttarsvæðum í Fjallahreppi lýst og segir um þau þrjú syðstu: Útfjallgarður: Takmarkast að austan af Bungutorfum, Austari-brekku á Haugsfjallgarði, Gulsgili og skarði að sunnan. Landamerkjum Víðirhóls að vestan. Afréttir Vopnfirðinga liggja að þessu gangnasvæði að austan. Framfjallgarður tekur við sunnan Útfjallgarðs, takmarkast að austan af Dimmukvísl og Öskufjallgarði. Gengið þar á móti Vopnfirðingum, sem eiga afrétti þar að. Grímsstaðanúpur. Takmarkast af Biskupahálsi að austan og Skarðsá að sunnan, Jökulsá á Fjöllum liggur þar að vestan. Að norðan búfjárhagur Grímsstaða. (oddviti) Engar reglur gilda um upprekstur á afrétti í hreppnum, þar sem fje er jafnan sleppt í búfjarhaga á vorin, þar sem landrými er hér mikið á öllum jörðum. (oddviti) Samkvæmt gögnum var Grímstunga byggð úr Grímsstaðalandi árið 1937. Þá var árið 1962 land Grundarhóls lagt undir Grímsstaði II og Grímstungu II. Í úrskurði óbyggðanefndar er sagt að heimildir bendi ekki til annars en að samfelld búseta hafi verið á Grímsstöðum frá því að jarðarinnar var fyrst getið. Er til þess vísað að í afsals- og veðmálabókum komi fram að eftir gerð landamerkjabréfs hafi hún framselst með hefðbundnum hætti og verið veðsett. 4. Í úrskurði óbyggðanefndar er áréttað að ekki sé ágreiningur með aðilum um að allt land Grímsstaða sé eignarland, en að ágreiningur sé um afmörkun jarðarinnar til norðausturs. Vísað er til þess að stefndi hafi dregið kröfulínu sína frá þeim stað þar sem Grímsstaðaland byrjar við Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi á sýslumörkum (punktur 1), þaðan í Dimmagil, svo að næsta punkti, sem er þar sem Fremri-Hrútá fellur í Selá, þaðan í upptök Ytri-Vatnsleysu (punktur 4), þaðan í Hrafnakletta, sem sé hornmark milli Grímsstaða og Víðirhóls. Um kröfur stefnenda er í úrskurðinum vísað til þess að þeir hafi dregið norðurmörk jarðarinnar á millum Ytri-Hrútár og Dauðagils sunnan Há-Bungu á Haugsöræfum. Í niðurstöðukafla úrskurðarins er vísað til áðurrakinna gagna, þ. á m. varðandi afmörkun Grímsstaða gagnvart nágrannajörðum og landsvæðum, en einnig til staðhátta, nýtingar jarðarinnar, sögu og ráðstafana að eignarrétti. Lagt er til grundvallar að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða, en áréttað að í Landnámabók sé því ekki lýst hversu langt inn til landsins landnám á Öxarfjarðarsvæðinu og þar með á hinu umþrætta svæði við suðausturmörk Hólsfjalla náði, en það sagt að sé mið tekið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga hljóti vafi um landnám að vaxa eftir því sem sunnar dregur og land hækki. Þá er í úrskurðinum sérstaklega vísað til þess að fyrir liggi nánast samhljóða landamerkjabréf jarðarinnar frá árunum 1886 og 1922, en einnig er í því sambandi bent á fyrrnefnda vitnisburði frá 1532 og 1630 um merkin. Lokaorð úrskurðarins eru þessi: „Samkvæmt landamerkjabréfum Grímsstaða eru merki þeirra til norðurs, gagnvart „afréttarlandi“ á Hólsfjöllum og ágreiningssvæði í Vopnafjarðarhreppi í máli nr. 3/2005 hjá óbyggðanefnd, svofelld: Miðað er við Ytri-Vatnsleysu að upptökum hennar en þaðan beina stefnu í Selá þar sem Hrútá fellur í hana, svo er farið vestur Dimmagil í Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi. Bæði eldra og yngra bréf Grímsstaða er áritað vegna Grundarhóls, Víðirhóls, Hauksstaða og Hólssels. ... Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir afréttarland Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls („afréttarland“ á Hólsfjöllum), frá 3. júní 1890 og þingl. 12. júní 1891, eru merki til suðurs frá Dauðagili og eftir því í Krummaskarð og þaðan í Hrafnaklett. Bréfið er líklega áritað vegna Grímsstaða án þess að því verði þó slegið föstu. Í heimild frá árinu 1848 þar sem lýst er afmörkun „fjalllendis og afréttarlands“ jarðanna Hóls, Hólssels og Víðirhóls er merkjum til suðurs lýst frá Sandhnjúkum og í Ytri-Hrútá þar sem hún fellur í Selá og eftir því sem Hrútá ræður í Dauðagil. Síðan úr Dauðagili í Krummaskarð og þaðan í Hrafnakletta. Um aðliggjandi landsvæði í Vopnafjarðarhreppi er fjallað í máli nr. 3/2005 hjá óbyggðanefnd. Hauksstaðir í Vopnafjarðarhreppi eru utan þjóðlendukröfusvæðis íslenska ríkisins en samkvæmt afmörkun gagnaðila liggja Grímsstaðir að Hauksstöðum. Þá var Arnarvatn í upphafi afbýli frá Haukstöðum og rúmast landamerki þess frá 1921 innan þeirra merkja sem lýst er í landamerkjabréfi Hauksstaða frá 1885. Samkvæmt síðastnefndu bréfi eru mörk jarðarinnar til vesturs frá Graslækjarós sem fellur í Selá en þaðan eins og Selá ræður allt inn í Selárbotna sem liggja austur úr Grímsstaðadal. Bréfið er ekki áritað vegna Grímsstaða. Yngra bréf Hauksstaða frá 1921 er áritað vegna Grímsstaða. Landamerkjabréf var gert fyrir Arnarvatn 1921. Þar er merkjum lýst vil vesturs „ yfir Sandhæð að Selá. Síðan ræður Selá alt inn í Selárbotna, sem liggja austur úr Grímsstaðadal “ Bréfið er áritað vegna Grímsstaða. Af framangreindu verður ráðið að norðurmerki þau sem gagnaðilar miða við í kröfugerð sinni eru í ósamræmi við landamerkjabréf Grímsstaða. Þar segir að land Grímsstaða afmarkist af Ytri-Vatnsleysu og til upptaka hennar en síðan beina stefnu í Hrútá þar sem hún fellur í Selá, vestur Dimmagil í Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi. Gagnaðilar miða hin umþrættu mörk hins vegar við Krummaskarð (punktur 8), síðan Dauðagil (punktur 7), þaðan í Ytri-Hrútá þar sem hún fellur í Selá (punktur 6) og þá Dimmagil (punktur 5). Hér virðist miðað við heimild frá árinu 1848 þar sem lýst er afmörkun „fjalllendis og afréttarlands jarðanna Hóls, Hólssels og Víðirhóls, ...“ Þessi lýsing nær norðar og austar en landamerkjabréf Grímsstaða miðar við. Afmörkun Grímsstaða verður því ekki byggð á henni og breytir hér engu þó eigandi Grímsstaða sem einnig var eigandi Hólssels hafi skrifað þar undir. Íslenska ríkið hefur hins vegar afmarkað Grímsstaði frá Dimmagili (punktur 2), að Fremri-Hrútá þar sem hún fellur í Selá (punktur 3), þaðan í upptök Ytri Vatnsleysu (punktur 4) og síðan í Hrafnakletta (punktur 5). Í landamerkjabréfum Grímsstaða eru tveir punktar óglöggir, annars vegar upptök Vatnsleysu og hins vegar Hrútá, þ.e. hvort um sé að ræða Fremri-Hrútá eða Ytri Hrútá. Samkvæmt upplýsingum frá Vatnamælingum Orkustofnunar eru upptök Ytri-Vatnsleysu í ágætu samræmi við afmörkun ríkisins á þeim punkti (punktur 4), sjá skjal 17. Verður því að miða við að farið sé með Ytri-Vatnsleysu til upptaka hennar í punkti 4 hjá íslenska ríkinu. Um Hrútá segir í landamerkjabréfunum að Grímsstaðir eigi land úr Hrútá þar sem hún fellur í Selá, vestur Dimmagil. Þessi lýsing bréfsins bendir til að frekar sé miðað við Fremri-Hrútá en Ytri því Dimmagil liggur mun nær Fremri-Hrútá en Ytri-Hrútá. Hafi ætlunin verið sú að merkin færu í Selá úr Ytri-Hrútá og fylgdu Selá þar til kæmi að þeim stað þar sem Fremri-Hrútá fellur í Selá og þaðan vestur Dimmagil er ljóst að lýsing bréfsins fær ekki staðist. Að öllu þessu virtu er því rétt að miða við að fylgt sé línu íslenska ríkisins milli punkta 3 og 4 við afmörkun á jörðinni. Hér verður þó ekki tekin afstaða til eignarréttarlegrar stöðu landsvæðisins en um hana verður fjallað síðar. Í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi 1882 var gert landamerkjabréf fyrir Grímsstaði. Annað landamerkjabréf var síðan gert eftir gildistölu landamerkjalaga nr. 41/1919. Fyrirliggjandi gögn benda til þess að landamerkjum Grímsstaða sé þar rétt lýst. Landamerkjabréf Grímsstaða er undirritað af þeim sem töldu til réttar yfir landinu, þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðarinnar, án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna sem þýðingu hafi hér. Þetta bendir allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Jafnframt er ljóst að þeir sem hafa talið til réttar yfir landinu hafa um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Kemur þá til skoðunar hver sé eignarréttarleg staða lands innan framangreindra merkja. Um þýðingu landamerkjabréfa fyrir jarðir við mat á sönnun um eignarhald að landi vísast til þess sem rakið er í kafla 6.1.1. Í málinu hafa ekki komið fram nein gögn sem hnekkt geta lýsingu á mörkum jarðarinnar í landamerkjabréfum eða rýrt eignarréttarlegt sönnunargildi þeirra. Á hinn bóginn hafa engin haldbær gögn verið færð fram fyrir þeirri afmörkun jarðarinnar að norðan sem gagnaðilar hafa byggt á í kröfugerð sinni. Verður hún því ekki lögð til grundvallar í málinu. Ekki eru heimildir um annað en að Grímsstaðir hafi verið byggðir og nýttir eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind eru hér að framan hafa eigendur jarðarinnar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Ekki verður annað séð en að þetta eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda. Engar heimildir eru um að land innan marka jarðarinnar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verða staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Þá verður fyrirkomulag smölunar á þessu svæði ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu. Að öllu framangreindu virtu hefur af hálfu íslenska ríkisins ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja Grímsstaða sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé eignarland, án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að land Grímsstaða, svo sem því er að framan lýst, teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998. Af framangreindri afmörkun leiðir hins vegar að umrætt land norðan þeirra marka sem hér eru lögð til grundvallar telst ekki hluti Grímsstaðajarðarinnar. Það er hins vegar sjálfstætt álitaefni hvort Grímsstaðir eigi eitthvert eignarréttarlegt tilkall til þess landsvæðis. Afmörkun aðliggjandi jarða og landsvæða, sbr. t.d. áritun vegna Hauksstaða í Vopnafjarðarhreppi á landamerkjabréf Grímsstaða og áritun Grímsstaða á landamerkjabréf Hauksstaða, benda til þess að gagnaðilar hafi talið til einhvers réttar yfir umþrættu landsvæði og slíkt verið viðurkennt af eigendum aðliggjandi jarða. Til sömu niðurstöðu leiðir kröfugerð og málatilbúnaður aðila í máli þessu. Engra heimilda nýtur hins vegar við sem styðja að hið umþrætta land hafi nokkurn tímann verið háð beinum eignarrétti. Þá hefur heldur ekki verið færð fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar hafi verið fullnægt en hagnýting hins umþrætta lands fyrir setningu laga nr. 46/1905 um hefð gat ekki að þágildandi lögum stofnað til eignarréttar yfir landinu, sjá Almennar niðurstöður óbyggðanefndar um þetta. Ekki hefur verið sýnt fram á að umráð landsins eftir gildistöku fyrrgreindra laga hafi verið slík að þau fælu í sér óslitið hefðarhald þannig að beinn eignarréttur hafi stofnast á grundvelli hefðar. Að öllu framangreindu virtu hefur, af hálfu gagnaðila, ekki verið sýnt fram á að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. Af fyrirliggjandi gögnum verður hins vegar ráðið að landsvæðið sé í afréttareign eigenda Grímsstaða. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Frá upptökum Ytri-Vatnsleysu beina stefnu í Selá, þar sem Fremri-Hrútá fellur í hana. Þaðan er Selá fylgt þar til Ytri Hrútá fellur í hana og síðan Ytri-Hrútá í Austaribrekku við Dauðagil. Síðan eftir Dauðagili að þeim stað þar sem gilið breytir um stefnu og þaðan skemmstu leið til suðvesturáttar yfir í Ytri-Vatnsleysu. Þá er Ytri-Vatnsleysu fylgt til áðurnefndra upptaka. Sama landsvæði er í afréttareign jarðarinnar Grímsstaða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ II. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því í stefnu að það land sem afmarkað er í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, og varðar umþrætt norðausturlandsvæði Grímsstaðajarðarinnar, sé háð eignarrétti/eða sé eign þeirra, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62, 1994. Úrskurður óbyggðanefndar um að greint landsvæði sé þjóðlenda brjóti því gegn nefndum ákvæðum og sé því rangur. Að þessu leyti vísa stefnendur til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) frá 9. desember 1994, series A 301-A. Stefnendur styðja dómkröfur sínar nánar neðangreindum rökum: Stefnendur byggja á því að umrætt landsvæði Grímsstaða hafi frá öndverðu verið numið og hafi sá eignarréttur ekki fallið niður síðan og því sé land þetta háð eignarrétti þeirra. Þessu til stuðnings vísa stefnendur til landnámsheimilda, sem fari ekki í bága við áðurrakin landamerkjabréf. Byggja þeir kröfur sínar jafnframt á réttarreglum um hefð og venju, þ.á m. á viðskiptavenju. Stefnendur byggja eignarréttarkröfur sínar á því að fyrir öllu því landi sem hér um ræðir hafi þeir þinglýstar eignarheimildir, athugasemdalausar. Þeir hafi farið með venjuleg eignarráð yfir landsvæðinu, bæði raunveruleg og réttarleg. Allt landið hafi verið nýtt sem fullkomið eignarland eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma, en það hafi verið undirorpið beinum eignarrétti allt frá landnámi. Sá sem haldi öðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir því. Vísa stefnendur í þessu sambandi til þess að í fyrri úrskurðum óbyggðanefndar hafi það verið talið skipta máli hvort land teldist innan upphaflegra landnáma og hvort með landið hefði verið farið sem eignarland samkvæmt elstu heimildum. Staðhæfa stefnendur að landamerki jarða á landsvæðinu séu aldagömul og að fullkominn eignarréttur hafi verið virtur af öllum aðilum frá ómunatíð. Þá hafi eigendur landsvæðisins getað bannað öðrum not landsins. Byggja stefnendur á því að ríkisvaldið hafi viðurkennt þennan eignarrétt og aldrei haft uppi véfengingarkröfu á hendur eigendum jarðanna. Hafi slíkur réttur verið fyrir hendi sé ljóst að hann sé niður fallinn vegna fyrningar og tómlætis. Þar spili að auki inn í réttmætar væntingar þar sem telja megi að ríkisvaldið hafi með athöfnum sínum eða athafnaleysi viðurkennt eignarréttindi stefnenda. Verði að þessu leyti að fylgja grundvallarreglunni um réttaröryggi í skiptum manna og einnig beri að gera kröfu um traust og festu í lögskiptum. Benda stefnendur á að hér sé um meginreglu íslensks eignarréttar að ræða og hafi nefnd sjónarmið að auki stoð í venjurétti er byggist á fastmótuðum viðhorfum og viðskiptavenjum, sbr. að því leyti athugasemdir við 5. gr. í frumvarpi til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá benda stefnendur á að það hafi ekki verið ætlan löggjafans með setningu laganna að svipta landeigendur réttmætum eigum sínum. Stefnendur byggja á jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og stjórnarskrár um að sambærileg mál hljóti sömu niðurstöðu og þar með að jafnræði ríki milli borgaranna. Stefnendur benda á að ekki verði gerðar ríkari sönnunarkröfur á hendur eigendum jarðanna en til annarra landeiganda í landinu, þar sem skýrar landnámslýsingar liggi fyrir. Taka verði Landnámu sem heimild með fyrirvara og þar á meðal röksemdir stefnda um að landnám hafi ekki náð til heiða, enda sé slíkt ósannað. Stefnendur hafi nægar heimildir fyrir eignatilkalli sínu og er áréttað að það sé stefnda að sanna að umrætt landsvæði sé þjóðlenda. Vísa stefnendur til þess að í úrskurði sínum fallist óbyggðanefnd í raun á að ekki sé hægt að útiloka að hið umþrætta afréttarland sé að einhverju leyti innan upphaflegs landnáms á þessu svæði eða hafi á annan hátt orðið undirorpið beinum eignarrétti. Heimildarskort um yfirfærslu eignarréttar beri því ekki að túlka stefnendum í óhag eins og gert sé í niðurstöðu óbyggðanefndar, enda sé útilokað að fullyrða um rétta afmörkun og órofa yfirfærslu eignarréttinda allt frá landnámi og til dagsins í dag. Til þess beri og að líta að ágreiningslaust sé að við landnám hafi landið verið betur gróið og náð lengra inn á heiðar en nú og hafi landið verið vel gróið upp í 600-700 m hæð yfir sjávarmáli. Atriði eins og staðhættir, víðátta og gróðurfar ráði því ekki úrslitum þegar eignarréttur á landi sé metinn á svæðinu. Stefnendur benda á að notkun lands geti gefið vísbendingar um hvort land sé eignarland eða ekki, en þó megi eigi alhæfa út frá því. Megi sem dæmi nefna að stór hluti lands á láglendi sé ekki í heilsársnotkun af skiljanlegum ástæðum. Stefnendur benda á að samkvæmt heimildum hafi hið umþrætta land verið nytjað allt árið sem beitarland en einnig vegna vegalagninga, skálabygginga, námuvinnslu og nú jarðhitavinnslu. Venjur varðandi fjallskil geti hins vegar ekki ráðið úrslitum þegar tekin sé afstaða til þess hvort jörðin sé öll beinum eignarrétti háð, sbr. úrskurð óbyggðanefndar varðandi uppsveitir Árnessýslu frá 21. mars 2002. Stefnendur benda sérstaklega á að bæði hið yngra og eldra landamerkjabréf Grímsstaða hafi verið þinglýst, að þau séu nánast efnislega samhljóða, að þau hafi verið árituð af eiganda og samþykkt af eigendum nærliggjandi jarða og svæða. Að því leyti byggja stefnendur einnig á því að horfa verið til merkjalýsingarinnar frá 1848 um „afréttarland“ Hólsfjallajarðanna, en þar sé merkjum m.a. lýst frá Sandhnjúkum og í Ytri-Hrútá þar sem hún fellur í Selá, en eftir það ráði Hrútáin merkjum í Dauðagil, en síðan fari merkin í Krummaskarð og þaðan í Hrafnakletta. Stefnendur vísa til þess að merki Grímsstaða liggi að landi Hauksstaða í Vopnafirði og árétta að því leyti efni landamerkjabréfa frá árunum 1885 og 1921, og að síðara bréfið hafi verið áritað vegna Grímsstaða. Stefnendur byggja á því að norðurmerki Grímsstaða, líkt og þeir miði við í stefnu, séu ekki í ósamræmi við landamerkjabréf jarðarinnar frá 1886 og 1922. Segja þeir að þó svo að nú sé talið að upptök Ytri-Vatnsleysu séu við áðurnefndan punkt 4 á uppdrætti óbyggðanefndar þá sé augljóst að er landamerkjabréfin voru gerð hafi menn talið að upptök árinnar væru í Dauðagili. Staðhæfa þeir að áberandi skil, þ.e. gil og skorningar, séu í landinu frá Krummaskarði í Dauðagil, en því sé ekki að heilsa á því svæði þar sem upptök Vatnsleysu séu nú talin vera á. Af hálfu stefnenda sé því miðað við að hin umþrættu mörk séu við nefnt Krummaskarð (punktur 8), en fari síðan í Dauðagil (punktur 7), þaðan í Ytri-Hrútá, þar sem hún fellur í Selá (punktur 6) og þá í Dimmagil (punktur 5). Að því leyti sé af hálfu stefnenda vísað til fyrrnefndrar merkjalýsingar frá 1848, en þar sé lýst afmörkum „fjalllendis og afréttarlands“ jarðanna Hóls, Hólssels og Víðirhóls. Stefnendur vísa til þess að nefnd merkjalýsing nái norðar og austar en landamerkjabréf Grímsstaða miði við ef upptök Vatnsleysu séu talin í áðurnefndum punkti 4. Lýsing á norðurmerkjum Grímsstaða, þ.e. í Ytri-Vatnsleysu, eins og hún sé nú staðsett í uppdrættinum í landamerkjabréfunum frá 1886 og 1922, fái enga stoð í öðru því sem liggi fyrir í málinu. Afmörkun Grímsstaða hljóti því að byggjast á afmörkun aðliggjandi jarða, sérstaklega nefndrar heimildar frá 1848, enda hafi eigandi Grímsstaða ritað þar undir sem eigandi Hólsfells. Af hálfu stefnenda er á það bent að um Hrútá segi í landamerkjabréfunum að Grímsstaðir eigi land úr Hrútá þar sem hún fellur í Selá, og vestur Dimmagil. Staðhæfa stefnendur að augljóst sé að hér sé um að ræða Ytri-Hrútá og því verði ekki fallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að tilvísunin „vestur Dimmagil“ bendi til þess að frekar sé miðað við Fremri-Hrútá. Dimmagil liggi mun nær Fremri-Hrútá en Ytri-Hrútá. Þá er staðhæft af hálfu stefnenda að Ytri-Hrútá sé mun meira vatnsfall en Fremri-Hrútá og miklu sýnilegri í landslaginu. Hún sé því líklegri til þess að vera landamerkjapunktur. Segja stefnendur að þessa niðurstöðu styðji og landamerkjabréf Hauksstaða (Arnarvatns) frá árunum 1885 og 1921 sem augljóslega segi að Grímsstaðaland sé á móti Hauksstaðalandi þegar Selsárvallalandi sleppir, þ.e. á leiðinni frá Graslækjarósi til Selárbotna og/eða Sandhæð. Yngra bréfið sé og áritað af hálfu eigenda Grímsstaðajarðarinnar. Að auki benda stefnendur á að báðar Hrútárnar, ytri og fremri, renni í Selá úr norðvestri þannig að í raun sé fráleitt að telja að Fremri-Hrútá komi eitthvað frekar úr vesturátt en Ytri-Hrútá. Stefnendur byggja á því að eigendur jarða á umræddu landsvæði hafi um langt skeið byggt á hinum þinglýstu landamerkjabréfum, en merkjunum sé rétt lýst, enda hafi eigendur grannjarða virt og viðurkennt þau. Stefnendur vísa til þess að við setningu landamerkjalaganna nr. 5, 1882 og síðan laga nr. 41, 1919 hafi það verið ætlan löggjafarvaldsins að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði en einnig eftirlitsskyldu með því að landamerki væru skráð. Í ljósi þessa er á því byggt af hálfu stefnenda að tilvist landamerkjabréfanna styðji það að um sé að ræða landsvæði sem sé háð beinum eignarrétti. Þessu til stuðnings byggja stefnendur enn fremur á því að landamerkjalýsingar fyrir Grímsstaðajörðinni styðjist við eldri lýsingar, svo sem lögfesta máldaga og eldri landamerkjabréf, en að því leyti árétta stefnendur einnig fyrri röksemdir um venjurétt og hefðarreglur. Í málatilbúnaði sínum vísa stefnendur til þess að ágreiningur máls þessa um landamerki Grímsstaða stafi af ónákvæmni í fyrrnefndum landamerkjabréfum jarðarinnar og staðhæfa að það hafi að hluta til leitt til þess að óbyggðanefnd hafi ranglega talið að norðausturhluti jarðarinnar skyldi teljast þjóðlenda. Vegna þessa árétta stefnendur fyrri röksemdir sínar hér að framan, en vísa jafnframt til staðhátta svo og þess sem um það atriði segi í úrskurði óbyggðanefndar. Stefnendur gera í málarekstri sínum til viðbótar ofannefndum málsástæðum ýmsar athugasemdir við úrskurð óbyggðanefndar. Falla þær í meginatriðum saman við það sem áður hefur verið rakið, þar á meðal um að þar sem þeir hafi undir höndum þinglýstar eignarheimildir beri að leggja sönnunarbyrði á stefnda um tilvist þjóðlendu innan landamerkja jarðar þeirra. Þá andmæla stefnendur öllum málatilbúnaði stefnda, þ. á m. um skort á gögnum og um að landsvæðið hafi ekki verið til annars nýtt en sumarbeitar fyrir búfé. Stefnendur árétta röksemdir sínar um hefð og þýðingu þeirra reglna við úrlausn þjóðlendumála. Benda þeir m.a. á að ekki fáist séð hvers vegna ekki eigi að gilda sömu sjónarmið hjá óbyggðanefnd um þau atriði og átt hafi við um land Hafrafellstungu í Öxarfirði. Landið sé innan þinglýstra landamerkja, það sé háð einkanýtingarrétti stefnenda og sé ekki á miðhálendi Íslands. Byggja stefnendur á því að vegna þessa fari stefndi út fyrir umboð sitt þegar hann leyfi sér að gera þá kröfu að umþrætt land skuli teljast til þjóðlendu. Sé þetta sjálfstæð sýknuástæða á þjóðlendukröfu stefnda. Stefnendur benda á og árétta að eigendur Grímsstaða eigi öll hefðbundin réttindi og geti enginn nema þeir og þeir aðilar sem leyfi hafi fengið nytjað landið til beitar, jarðefnavinnslu, landleigu eða annarrar nýtingar. Stefnendur staðhæfa að niðurstaða óbyggðanefndar um þrætusvæðið hafi fyrst og fremst ráðist af því að í lýstum landamerkjabréfum Grímsstaða sé „afar fátæklega talað um upptök Vatnsleysu.“ Segja stefnendur að óbyggðanefnd hafi í niðurstöðum sínum farið villur vega og vísa þar um til áðurrakinna heimilda. Halda stefnendur því fram að niðurstaðan beri um of keim af úrlausn í hefðbundnu landamerkjamáli þar sem tekist sé á um örnefni og staðsetningu þeirra. Telja stefnendur að þetta sé fráleitt hlutverk óbyggðanefndar þar sem hún eigi að ákveða hvort landið sé háð beinum eignarrétti en ekki endilega hver sé eigandi þess. Staðhæfa stefnendur að enginn munur né skil séu á landinu er gefi til kynna að land Hóls á Fjalli (Hvannstaða og sameignarlandsins) og þrætuland Grímsstaða hafi aðra eignarréttarlega stöðu en land jarðanna sem að því liggja. Þannig sé land jarðanna fyrir norðan, þ.e. Hafrafellstungu og Sandfellshaga, og fyrir sunnan, þ.e. þess hluta Grímsstaða sem nefndin telji fullkomið eignarland og land Möðrudals, sem ríkisvaldið geri ekki einu sinni kröfu í, að öllu leyti sambærilegt og land Grímsstaða, sem nefndin telji að eigi að vera þjóðlenda. Vísa stefnendur að þessu leyti til úrskurða óbyggðanefndar, í málum nr. 3 og 4/2004, einkum röksemda á bls. 172 og til Hæstaréttardóms Íslands frá 18. október 2007 í máli nr. 47/2007. Stefnendur staðhæfa að óbyggðanefnd hafi samkvæmt öllu framansögðu ranglega metið sönnunargögn málsins og lagt óhóflega sönnunarbyrði á þá, sem ekki fái staðist fyrrnefnda jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Vegna þessa beri að ógilda úrskurð nefndarinnar. Stefnendur byggja loks kröfur sínar á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning fyrir margnefndri niðurstöðu og fari hann því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 16. gr. laga nr. 58/1998. Um lagarök er af hálfu stefnenda vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins, sbr. 1. gr. og 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu um vernd eignarréttarins, sbr. lög nr. 62/ 1994 um lögfestingu sáttmálans. Þá vísa þeir til laga nr. 58/1998 um þjóðlendur, sem og stjórnsýslulaga nr. 37/1993, til námulaga nr. 24/1973 og laga nr. 57/1998 um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu. Þá vísa þeir til meginreglna eignarréttar um venjurétt og óslitin not, sem og almennra reglna samninga- og kröfuréttar og til hefðarlaga nr. 14/1905, en einnig til almennra reglna um ítaksrétt og stofnun ítaka, til almennra reglna um venjurétt og loks til meginreglna um traustfang og traustnám og almennra reglna íslensks réttar um tómlæti. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er á því byggt að umþrætt landsvæði sé svæði utan eignarlanda og teljist því vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998. Telur stefndi ljóst af heimildum að landsvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti, og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Að mati stefnda hvílir sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum, að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að nefndu landsvæði eða einstökum hlutum þess. Af hálfu stefnda er um röksemdir vísað til áðurrakins úrskurðar óbyggðanefndar. Úrskurðurinn sé byggður á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum og sé niðurstaðan reist á kerfisbundinni leit að gögnum og skjölum frá málsaðilum sjálfum, en einnig á skýrslum sem gefnar hafa verið fyrir nefndinni. Hafi óbyggðanefnd talið að við gildistöku laga nr. 58, 1998 hefði landsvæði það sem um sé deilt í málinu talist til afrétta samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram til þess tíma. Kveðst stefndi gera niðurstöðu nefndarinnar að sinni til stuðnings sýknukröfunni. Á því er byggt af hálfu stefnda að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn til landsins landnám á greindu svæði náði. Segir stefndi að ólíklegt verði að teljast að land á þessu svæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum, víðáttu, gróðurfari, fjarlægð frá byggð eða hæð yfir sjó, eða teljist lúta beinum eignarrétti. Um þessi atriði vísar stefndi nánar til úrskurðar óbyggðanefndar, en umþrætt landsvæði liggi í og yfir 600 m hæð yfir sjávarmáli. Hluti þess tilheyri svokölluðum Dimmafjallgarði og Haugsöræfum, sem liggi í yfir 600-800 m hæð yfir sjávarmáli. Austast á svæðinu, en vestan Selár liggi Hrútafjöll, Kollufell og Vegafjall, en þar um renni Ytri- og Fremri-Hrútá með leguna austur-vestur, í svonefndum Öskufjallgarði. Vestast á svæðinu renni Ytri-Vatnsleysa er skerist í gegnum Krummaskarð og Hólskerlingu, en þar taki land að lækka til vesturs. Stefndi áréttar að engin gögn liggi fyrir um að hið umþrætta svæðið hafi verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé og e.t.v. annarra takmarkaðra nota. Stefndi byggir á því að engin haldbær gögn hafi verið færð fram sem rennt geti stoðum undir það að landsvæði norðan þjóðlendulínu eins og hún hafi verið úrskurðuð af hálfu óbyggðanefndar, þ.e. milli punkta nr. 3 - 5, sbr. dskj. nr. 8, teljist hluti jarðarinnar Grímsstaða eða hafi nokkurn tímann verið háð beinum eignarrétti. Bendir stefndi á að á svæðinu hafi fjallskil verið á hendi sveitarfélags, landsvæðið sé ekki girt og hafi því búfénaður frá öðrum jörðum getað leitað þangað án hindrana. Fjallskil hafi og verið á hendi sveitarstjórnar samkvæmt opinberum reglum. Af hálfu stefnda er, um rökstuðning fyrir sýknukröfu, það áréttað að fyrir liggi tvö nær samhljóða bréf fyrir landamerkjum Grímsstaða, þinglýst árin 1886 og 1922. Samkvæmt þessum heimildum séu landamerki Grímsstaða, annars vegar til norðurs gagnvart „afréttarlandi“ á Hólsfjöllum og hins vegar gagnvart ágreiningssvæði í Vopnafjarðarhreppi, sbr. mál óbyggðanefndar nr. 3/2005, svofelld: „Miðað er við Ytri-Vatnsleysu að upptökum hennar en þaðan beina stefnu í Selá þar sem Hrútá fellur í hana, svo er farið vestur Dimmagil í Svartárfell á Dimmafjallgarðsvegi.“ Af hálfu stefnda er þeim skilningi stefnanda hafnað að miða beri við greind norðurmörk jarðarinnar við annað en segi í ofangreindum heimildum. Einkum er hafnað þeim skilningi stefnenda að miða beri við suðurmörk „fjallendis og afréttarlands“ jarðanna Hóls, Hólssels og Víðirhóls, eins og þeim sé lýst í merkjalýsingu frá árinu 1848. Telur stefndi engu breyta í þessu efni, þótt eigandi Grímsstaða, sem þá hafi verið eigandi Hólssels, hafi skrifað þar undir, enda sé þar ekki um sjálfstæða lýsingu á merkjum Grímsstaða að ræða og sé algjörlega óútskýrt, hvers vegna lýsingum landamerkjabréfanna beri ekki saman við merkjabréfið frá 1848. Stefndi lýsir sig sammála þeirri afstöðu óbyggðanefndar að miða beri upptök Ytri-Vatnsleysu við umræddan punkt 4 á uppdrætti óbyggðanefndar, sbr. dskj. nr. 8, en því til styrktar hafi nefndin vísað til upplýsinga frá vatnamælingum Orkustofnunar um vatnaskil. Stefndi lýsir sig einnig sammála niðurstöðu óbyggðanefndar að því er varðar merki Grímsstaða við Hrútá. Þar um vísar stefndi sérstaklega til landamerkjabréfa Grímsstaða um að jörðin eigi land úr Hrútá þar sem hún fellur í Selá, vestur Dimmagil. Telur stefndi að þessi lýsing bendi til að frekar sé miðað við Fremri-Hrútá, en Ytri-, þar eð Dimmagil liggi mun nær Fremri-Hrútá en Ytri-Hrútá. Byggir stefndi á því að hafi ætlunin verið að merkin færu í Selá úr Ytri-Hrútá og fylgdu Selá þar til kæmi að þeim stað þar sem Fremri-Hrútá fellur í Selá og þaðan vestur Dimmugil sé ljóst að lýsing bréfanna fái ekki staðist. Á því er byggt af hálfu stefnda að þótt landamerkjabréf hafi verið gert fyrir tiltekið svæði, beri við mat slíkra bréfa að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004 (Úthlíð). Við mat á gildi landamerkjabréfa beri að gæta að því, að landamerkjabréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland. Þrátt fyrir að þessum bréfum sé þinglýst, þá takmarkast gildi þinglýsingarinnar af því, að ekki sé hægt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi eigi. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Sæki lýsing landamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir, dragi það úr sönnunargildi bréfsins, sbr. t.d. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Stefndi bendir á að samkvæmt dómafordæmum teljist heimildarskortur hvað landnám varðar leiða til þess að álitið sé ósannað að heiðarlönd og öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé þetta í samræmi við þá reglu sem ráðin verði af dómafordæmum Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess, að álitið sé ósannað að heiðarlönd hafi verið numin í öndverðu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði) og áðurnefndan dóm nr. 48/2004 (Úthlíð). Hvíli sönnunarbyrðin um slíka eignarréttarstofnun á þeim sem haldi slíku fram. Verði á hinn bóginn talið að umþrætt landsvæðið hafi verið numið í öndverðu, byggir stefndi á því að það hafi ekki verið numið til eignar heldur eingöngu til takmarkaðra nota, svo sem afréttarnota. Vísar stefndi til þess að allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi, sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Um nefnd atriði bendir stefndi m.a. á dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Stefndi byggir á því til vara, að verði talið að greint landsvæði kunni að hafa verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti að hluta eða öllu leyti séu allar líkur á því að slíkt eignarhald hafi fallið niður er svæðið var tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota. Og þó svo að talið yrði að til beins eignarréttar hefði stofnast í öndverðu yfir landinu byggir stefndi á að ekkert liggi fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Stefndi andmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, en þar um er m.a. vísað til áðurgreindra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta og eldri heimilda. Áréttar stefndi að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og fyrrnefndan dóm nr. 48/2004. Stefndi andmælir þeim málatilbúnaði stefnenda að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á umræddu landsvæði. Staðhæfir stefndi að sú regla verði leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, að löggjafinn einn sé bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnenda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlast meiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Með vísan til ofangreindra atriða, hvers um sig og saman, þá telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2005, hvað varðar hið umþrætta landsvæði, sé röng. Stefndi bendir á að ljóst sé að einstakir hlutar svæðisins séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæðið verði því talið falla undir skilgreiningu 1. gr. laga nr. 58, 1998: „... landsvæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfénað“. Stefndi segir að engin gögn liggi fyrir um að landið hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu og byggir stefndi á því að umþrætt landsvæði svo sem það hafi verið afmarkað í kröfugerð stefnenda, og fari saman við niðurstöðu óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo sem þeim er lýst í stefnu, en byggir um leið á þeim röksemdum sem lagðar voru til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 í nefndu máli, nr. 5/2005, og krefst þess að hann verði staðfestur. Verði því miðað við að þjóðlendulínan verði dregin með þeim hætti sem í úrskurðinum sé lýst. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og til ákvæða þjóðlendulaga nr. 58/1998. Þá vísar stefndi til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944 og byggir jafnframt á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not. Stefndi byggir einnig á meginreglum um eignarráð fasteignareiganda og á almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Hann byggir á hefðarlögum nr. 14/1905 og vísar einnig til laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni og fjallskil. Þá vísar hann til eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar á meðal málskostnaðarákvæða 129. og 130. gr. III. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort umþrætt landsvæði við norðausturmörk Grímsstaða á Fjöllum sé innan landamerkja jarðarinnar og hvort það sé háð beinum eignarrétti. Stefnendur byggja stefnukröfu sína ekki hvað síst á merkjalýsingu frá árinu 1848 og á því að skýra beri merki í síðar gerðum landamerkjabréfum jarðarinnar frá árunum 1886 og 1922 til samræmis við hana. Auk þess vísa stefnendur til annarra heimilda um eignarréttarlega stöðu deilusvæðisins og nýtingu frá fyrr tíð, sem styðji að þeir eigi hið umþrætta land. Landið hafi verið numið í öndverðu og nýtt eftir það eins og búskaparhættir á hverjum tíma gáfu tilefni til. Þá sé eignarréttur þeirra varinn meðal annars af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1 viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Einnig bera stefnendur m.a. fyrir sig hefð, réttmætar væntingar og langvarandi tómlæti stefnda, en vísa einnig til þess að í úrskurði sínum hafi óbyggðanefnd ekki fylgt ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um rökstuðning en að auki standist hann ekki jafnræðisreglur stjórnarskrárinnar. Stefndi andmælir öllum málsástæðum stefnenda og teflir m.a. fram rökstuðningi óbyggðanefndar til stuðnings sýknukröfu sinni. Með lögum Alþingis nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Í 1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint sem: „Landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er afréttur skilgreindur sem: „... landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“ Fram að gildistöku laga nr. 58, 1998 voru ýmis landsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til nefndra laga, sem kölluð hafa verið þjóðlendulög, segir m.a. að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Er tilgangur laganna að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Eigi er áskilið að landsvæði þessi séu á miðhálendinu og ber eigi að skýra ákvæðið svo þröngt að það geti ekki tekið til landsvæða annars staðar. Til þess er að líta að þótt land í þjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu getur verið að einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raska ekki slíkum réttindum. Þannig skulu þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veita þannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrum réttindum. Í þjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefnd skuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvað þjóðlenda. Niðurstaða ræðst því af almennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það eru því grundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda. Eins og áður var rakið tilkynnti óbyggðanefnd með bréfi, dagsettu 1. mars 2004, þá ákvörðun sína að í samræmi við III. kafla laga nr. 58, 1998 ætlaði hún að taka til umfjöllunar landsvæði á Norðaustur- og Austurlandi, þ. á m. það svæði sem hér um ræðir, Öxarfjarðarhrepp, sem nú tilheyrir sveitarfélaginu Norðurþingi. Að lokinni málsmeðferð samkvæmt nefndum kafla laganna kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn hinn 29. maí 2007, sbr. mál nefndarinnar nr. 5/2005. Það er álit dómsins að lýst málsmeðferð óbyggðanefndar, sbr. kafli I, liður 1-4 hér að framan, hafi verið í samræmi við fyrirmæli nefndra laga og verður ekki fallist á með stefnendum að form- eða efnisgallar séu á úrskurðinum, þar á meðal að því er varðar meðalhófs- og jafnræðisreglur stjórnsýslulaga, að varði ógildi hans. Þykir að þessu leyti mega vísa til hæstaréttarmálsins nr. 48/2004, en þar er það m.a. rökstutt að málsmeðferðin sé eigi andstæð 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 2994. Í þessu viðfangi þykir og fært að líta til ákvörðunar Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06: Örn Bergsson o.fl. gegn Íslandi, en málið varðaði dóm Hæstaréttar í máli nr. 496/2005 um landsvæðin Fjall og Breiðamörk í Öræfum. Eins og áður er rakið er ágreiningslaust með aðilum að allt land Grímsstaða sé eignarland, en ágreiningur er um mörk eignarlands jarðarinnar og þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Felst í kröfu stefnda að mörk þjóðlendu og eignarlands liggi innan marka þess landsvæðis sem stefnendur telja undirorpið eignarrétti sínum. Málsaðilar byggja báðir kröfur sínar á nær samhljóða lýsingu í landamerkjabréfum jarðarinnar frá 1886 og 1922, en í yngra bréfinu segir: Grímsstaðir eiga land úr Hrútá þar sem hún fellur í Selá, vestur Dimmagil í Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi, þaðan beina stefnu í Skarðsá, þar sem hún fellur í Jökulsá, en Jökulsá ræður að vestan, þar til ytri-Vatnsleysa fellur í hana, svo ræður hún að upptökum, þaðan bein stefna í Selá þar sem Hrútá fellur í hana. Stefnendur hafa um kröfulínu sína jafnframt vísað til þess að hana hafi þeir dregið með hliðsjón af eldri heimildum og þá ekki síst merkjabréfi Hólsfjallajarðanna um „fjalllendi og afrétt“ frá 1848, en einnig vísa þeir til eldri heimilda og afmörkunar við aðliggjandi jarðir og svæði. Eru merki stefnenda þessi: Krummaskarð, en þaðan norðaustur í Dauðagil við Há-Bungu, (punktur 7), þaðan til austurs og suðaustur í Ytri-Hrútá þar sem hún fellur í Selá og þaðan til vesturs í Dimmagil. Um gildi landamerkjabréfa, og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almennt skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsniðurstöðunni m.a. að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Enn fremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Er sagt að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Rétturinn hefur í síðari dómum áréttað þessa afstöðu, t.d. í fyrrnefndum dómi í máli nr. 496/2005. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa allt framangreint í huga. Að því er varðar legu og afmörkun Grímsstaða er það að segja að jörðin er syðst Hólsfjallajarða og eru á krossgötum fjölfarinnar leiðar. Grímsstaðabýlið er líkt og Hólsbýlið og þau býli sem af þeirri jörð eru talin hafa byggst í hinum forna Fjallahreppi á vesturhluta Hólsfjallasvæðisins, skammt austan Jökulsár á Fjöllum. Er talið að lækurinn Ytri-Vatnsleysa hafi skipt löndum milli hinna tveggja fornu býla. Grímsstaðabýlið var flutt vegna uppblásturs og sandfoks um aldamótin 1900 um 6-7 km til norðurs, að eyðibýlinu Nýjabæ. Hólsfjallabyggðin er í 300-350 metrum yfir sjávarmáli, en til austurs taka við víðáttumikið fjalllendi. Staðháttum og náttúrufari Hólsfjalla er að nokkru lýst í úrskurði óbyggðanefndar og í framlögðum gögnum. Segir m.a. í lýsingu Hjörleifs Guttormssonar náttúrufræðings frá árinu 2006: „að sandmelar, móar og mýrar skiptist á í jöfnu landslaginu, að vestanverðu á grágrýtisberggrunni. Austar rísi miklir móbergsfjallgarðar sem liggi milli Austur- og Norðausturlands“. Líkt og áður var að nokkru rakið er við norðausturmörk hins umþrætta landsvæðis en vestan Selár, við mörk Ytri-Hrútár, Hrúthóll, en Hrútfjöll (870 m) eru þar skammt vestar. Til suðausturs liggur Vegfjall (698 m), en sunnan við það rennur Fremri-Hrútá til austurs í Selá. Þar suðvestan við er Sléttisandur og enn vestar er Dimmagil (syðra), en það liggur í Öskufjallgarði (770-876 m). Fjallgarður þessi fer til norðurs og að Haugsöræfum, en á þeirri leið eru Dimmagil (ytra), Gulsgil og Dauðagil við Há-Bungu. Suðvestan Öskufjallgarðs er Dimmifjallgarður (770-870 m), en þar norðan við eru fyrrnefnd Haugsöræfi. Vestar taka við Grímsstaðakerling (803 m), Grasafjall (610 m), Grímsstaðakarl (603 m) og Brattifjallgarður (700 m), og eru þar upptök Syðri-Vatnsleysu. Eftir það fer landið að lækka til vesturs, en næst fjallabyggðinni eru Tungufjöll (544 m) og Víðirhólsfjallgarður, en þar í milli Hrafnakletts og Krummaskarðs rennur Ytri-Vatnsleysa til vesturs. Frá bæjarstæði Grímsstaða í Hrúthól austast í landsvæðinu eru um 30 km, mælt í beinni loftlínu, en rétt um 60 km eru í Vopnafjörð og ámóta langt er til sjávar frá Grímsstöðum niður í Öxarfjörð. Þá eru í beinni loftlínu rétt um 30 km vestur til Reykjahlíðar við Mývatn. Fram kemur í gögnum að nær allt fjalllendið sé örfoka land, en í fyrrnefndri ritsmíð náttúrufræðings segir að aðeins 8% lands á Hólsfjöllum séu í góðu ástandi, en 77% auðnir og fjalllendi, en nánar segir um gróður og afrétti svæðisins: „Meginhluti Hólsfjallasvæðisins er sandjörð, sem er næringarsnauður jarðvegur sem er að mestu orðinn til úr gosösku. Hann er algengur í nágrenni jöklanna og á flóðasléttum jökulánna en einnig hafa rofferlar oft borið sandinn langt frá upptökum sínum. Á mólendum er áfoksjörð eða mójörð en hún er mynduð úr fokefnum, sem er bergmylsna eða eldfjallaaska. „Þessi Hóls- og Möðrudalsöræfi eru undirorpin sandfoki svo horfist með tíðinni til eyðingar, hafa verið og eru enn allgott haglendi fyrir sauðpening sem er einasti næringarvegur þeirra, besti vegur til umferðar og torfærulaus.“.“ Að því er varðar afmörkun hins umþrætta landsvæðis Grímsstaða eru samkvæmt fyrrnefndum heimildarskjölum merkin til norðurs við „afréttarland Hólsfjallajarða“ í fyrrnefndum Haugsöræfum. Norðaustan við landsvæðið er afréttarland Selsárvalla, þar á meðal svonefndar Búastaðatungur í Vopnafjarðarhreppi, en um það land er fjallað í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 3/2005, en einnig í dómi héraðsdóms Reykjavíkur, máli nr. 1173/2008. Hornmark þessara þriggja svæða er á sýslumörkum Norður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu, í fyrrnefndu Dauðagili. Norðan afréttarlands Selsárvalla er afréttur Svalbarðshrepps og Langanesbyggðar. Nefnd sýslumörk fara áfram til suðurs um Öskufjallgarð og allt að Svartfelli, en þaðan fara þau til vesturs um Einbúasand, Dimmafjallgarð og í Biskupaháls. Merki hins umþrætta lands Grímsstaða liggja frá Dauðagili með fyrrnefndu landi Selsárvalla til austurs um Austari-Haugsbrekku og Þröng og þaðan í upptök Ytri-Hrútár og fylgja henni allt að mótum Selár. Er þar fyrrnefnt hornmark Grímsstaða samkvæmt kröfugerð stefnenda. Ekki var gert landamerkjabréf fyrir Selsárvelli í kjölfar landamerkjalaga árið 1882. Austurmörk hins umþrætta landsvæðis eru við Selá, en þar á móti eru eignarlönd Hauksstaða og Arnarvatns í Vopnafirði. Rennur Seláin, í átt að upptökum, austan við Hrúthól og Vegfjall, en þar nokkru sunnar, við land Arnarvatns er ós Fremri-Hrútár, millum Langafells, Vegfjalls og afréttarlands Botnafjallgarðs. Er þar austurhornmark Grímsstaða samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Nokkru vestar er syðra Dimmagil, sem málsaðilar leggja báðir til grundvallar að sé landamerkjaörnefni, sbr. aðilaskýrsla Jóhanns Hauks Haukssonar fyrir dómi. Þar enn vestar er Svartfell, sem einnig er óumdeilt hornmark Grímsstaða gagnvart Víðidal í Norður-Múlasýslu. Í úrskurði óbyggðanefndar er lagt til grundvallar að við landnám hafi landið verið betur gróið og gróður náð lengra inn á heiðar en nú er. Fram kemur í gögnum að er líða tók á 20. öldina og í byrjun þeirrar 21. hafi mikil vandkvæði hlotist af sandfoki á Hólsfjöllum. Um síðir hafi verið gripið til landgræðsluaðgerða til að stöðva jarðvegsrof sem hafi ógnað gróðri og byggð. Hafi fyrstu aðgerðir Landgræðslunnar til uppgræðslu hafist 1944 við Grímsstaði, en síðar hafi Hólasandur verið girtur með rúmlega 30 km langri girðingu, sem hafi umlukið um 3.300 hektara lands. Hafi landeyðing verið mjög hröð, en hún hafi náð hámarki skömmu fyrir 1950. Fjárbúskap hafi verið hætt á Hólsfjöllum í lok árs 1991, landið verið friðað fyrir beit, og nú sé Hólssandur og býlin Nýhóll, Hólssel og Grímsstaðir öll innan nýrrar girðingar. Segir frá því í gögnum að afrétturinn sé nú gróðurlítill, en best sé ástandið sem fyrr við Hólsmynni og í Búrfellsheiði. Stefnendur byggja á því að Hólsfjallalandsvæðið og þar með hið umþrætta fjallasvæði hafi verið numið í öndverðu. Dómurinn fellst á röksemdir stefnda um að frásögn Landnámu sé ekki fyllilega ljós um landnám í Öxarfirði og um mörk þess. Verður meðal annars ekki ráðið umfram það sem áður sagði hversu langt inn til landsins landnámið hafi náð. Í úrskurði óbyggðanefndar er sagt að þrátt fyrir þetta sé ekki hægt að útiloka að Hólsfjallasvæðið sé að einhverju leyti innan upphaflegs landnáms eða hafi á annan hátt verið undirorpið beinum eignarrétti. Að áliti dómsins renna nýlegar fornleifarannsóknir Ugga Ævarssonar fornleifafræðings, sbr. rit Fornleifastofnunar Íslands frá 2009, verulegum stoðum undir að Hólsfjallasvæðið hafi a.m.k. að einhverju leyti verið numið og að þar hafi verið byggð á 10. öld. Hafa þessar rannsóknir stuðning frá eldri fornleifarannsóknum frá árinu 1962 og þá þannig að Hóll og Gömlu-Grímsstaðir séu þar fyrstu býlin. Til viðbótar er óljós vitneskja um tvö fornleg eyðibýli á svæðinu, annars vegar Bakkastaði, sem eru suður við Grímsstaðanúp, og hins vegar Þrælagerði í landi Fjallgarðssels, sunnan Viðarvatns. Vísbendingar eru aftur á móti um að búseta á jaðarbyggðum til heiða hafi lagst af á 11., 12. og 13 öld, m.a. vegna ítrekaðs öskufalls frá eldfjöllum og þess að svæði þessi voru með viðkvæmt vistkerfi og því viðkvæm fyrir jarðvegseyðingu. Engar aðrar heimildir liggja fyrir um byggð á Hólsfjöllum sem bregða ljósi á mannlíf eða búskaparhætti þar á fyrstu öldum Íslandsbyggðar. Er það ekki fyrr en Jarðabók Árna og Páls kemur úr árið 1712 sem breyting verður þarna á. Fæst þá fyrst mynd af byggðinni, og eftir það fer heimildum um hana fjölgandi, ekki síst með ferðabókum og minningarbókum. Eru helstar í þeim flokki ferðabækur Þorvaldar Thoroddsen náttúrufræðings. Af þessum heimildum má ráða að Hóll á Fjalli hafi ávalt verið bændaeign, en hafi líkt og Grímsstaðir, sem voru að hálfu í eigu Skálholtsstaðar, á stundum fyrr á öldum verið í eyði. Samkvæmt gögnum var þriðja býlið, Hólssel, sem áður mun hafa verið sel frá Hóli, byggt upp um árið 1650. Samkvæmt gögnum voru tólf manns samtals skráðir til heimilis á fyrrgreindum þremur býlum þegar manntal var tekið á Íslandi árið 1703. Þá var bústofn býlanna lítill miðað við býli í Öxarfirði. Samkvæmt gögnum varð veruleg breyting á byggð á Hólsfjöllum um miðbik 19. aldar, en þá fjölgaði mjög fólki og búfénaði. Byggðust þá upp nokkur nýbýli, sem að nokkru var í takt við það sem gerðist víðar hérlendis, ekki síst á Norður- og Austurlandi. Af gögnum verður þannig ráðið að árið 1839 hafi býlið Fjallgarðssel byggst upp, en það var upphaflega gömul selstöð frá Hóli. Síðar kallaðist jörðin Víðirhóll, en þar var og byggð kirkja árið 1863. Hvannstaðir norður undir Búrfellsheiði voru í byggð á árunum 1854 til 1878. Nýhóll var byggður úr landi Hóls árið 1869, en jörðin Hóll eyddist af uppblæstri og fór í eyði árið 1892. Land Hóls/Gamla-Hóls er sagt hafa verið lagt til Nýhóls. Fagridalur, sem uppbyggður var á Fjöllum 1876, var lagður undir Nýhól árið 1944. Nýibær var byggður úr landi Grímsstaða 1855 en fór í eyði 1889. Landamerkjabréfin fyrir nefndar jarðir og fyrrnefnt „afréttarland“ voru gerð í kjölfar setningar landamerkjalaga nr. 5, 1882. Að áliti dómsins ber að fallast á með stefnda að engar haldbærar heimildir séu til um byggð á Hólsfjöllum umfram það sem hér að framan hefur verið lýst. Þá liggur heldur ekki fyrir að land þar hafi verið til annarra nota en sumarbeitar fyrir búfénað á fyrstu öldum byggðar í landinu. Heimildir greina hins vegar frá því eins og fyrr sagði að býlum, fólki og búfénaði hafi mjög fjölgað um tíma á 19. öldinni og að þá hafi fólk haft lífsviðurværi sitt af vetrarbeit og að líkindum stífri beitarhúsnotkun í heimalöndum og í afrétti. Er í því viðfangi til þess að líta að í fjallskilareglugerðum fyrir Norður-Þingeyjarsýslu hefur allt frá árinu 1894 verið kveðið á um að landi sé skipt í heimalönd og afrétti, en í daglegu tali ræða menn um afréttinn sem heiðarland. Verður m.a. í þessu viðfangi horft til áðurlýstra skila í landi austan og ofan Hólsfjallajarðanna og samþykkta hreppsnefndar Fjallahrepps á árunum 1894 og 1904 um takmörk búfjárhaga og afréttarlands og um rétt hreppsbúa til upprekstrar, en einnig skýrslu Jóhanns Stefánssonar, sýslumanns í Þingeyjarsýslu, frá árinu 1959 um fjallskil og afrétti í hreppnum. Fyrrnefnd landamerkjabréf fyrir Grímsstaði frá 1886 og 1922 voru þinglesin og færð í landamerkjabók og hafa því sönnunargildi um merki eignarlands jarðarinnar. Bréfin eru nær samhljóða að efni. Um norðvesturmerki jarðarinnar segir m.a. í bréfunum að þau fari frá upptökum Ytri-Vatnsleysu og þaðan beina stefnu í Selá þar sem Hrútá fellur í hana, en eftir það fari þau vestur Dimmagil í Svartfell á Dimmafjallgarðsvegi. Ágreiningslaust er að umrætt gil sé það sem nefnt var hér að framan hið syðra með sama nafni á Öskufjallgarði. Í úrskurði óbyggðanefndar og samkvæmt yfirlitskorti og landakortum, sbr. dskj. nr. 61, eru upptök Ytri-Vatnsleysu í nyrðri hluta Dimmafjallgarðs og því nokkru austan og norðan Grímsstaðakerlingar, en nærri Halldórsgili (punktur 4). Því til rökstuðnings er í úrskurðinum vísað til upplýsinga frá Vatnamælingum Orkustofnunar um vatnaskil. Síðastnefnd gögn eru ekki á meðal málsskjala, en óumdeilt er að þau voru metin af aðilum þegar málið var til umfjöllunar hjá óbyggðanefnd. Af hálfu stefnenda voru nefnd upptök ekki véfengd við flutning málsins, en það áréttað að þau hafi áður verið talin vera allnokkru norðar, við fyrrnefnt Dauðagil, sunnan Há-Bungu í Haugsöræfum. Í landamerkjabréfum Grímsstaða er Dauðagils ekki getið sem landamerkjapunkts, en fyrir liggur að það hefur verið þekkt kennileiti um aldir. Var þess þannig getið í merkjalýsingunni frá 1848, sem eigandi Grímsstaða ritaði m.a. nafn sitt á, og var það þá tiltekið sem hornpunktur. Einnig er gilsins getið í þinglýstu landamerkjabréfi sem útbúið var fyrir „afréttarland Hólsfjallajarða“ árið 1890 og þá sagt að það sé við Austari-Haugsbrekku. Til þess er að líta að merkjalýsingin frá 1848 virðist ganga töluvert norður fyrir sýslumörk Norður-Múlasýslu, en sagt er að merkin fari frá Há-Bungu og allt að Sandhnjúkum, en að þaðan fari þau í Ytri-Hrútá þar sem hún fellur í Selá, og „eptir sem Hrútá ræður í Dauðagil“. Verður ekki séð að merkjalýsingin feli í sér haldbæra heimild um landamerki Grímsstaða, en eldri heimildir, m.a. frá 16. og 17. öld, eru að áliti dómsins henni ekki til styrktar. Í ljósi áðurgreindra staðhátta við austurmörk Grímsstaða, en einnig vettvangsgöngu og annarra framlagðra gagna fellst dómurinn á rökstuðning óbyggðanefndar um að lýsingin í landamerkjabréfum bendi til þess að miðað sé við beina línu frá fyrrnefndum upptökum Ytri-Vatnsleysu yfir fyrrgreinda fjallgarða og allt til ósa Fremri-Hrútár þar sem hún fellur í Selá. Eins og áður var rakið er óumdeilt að eftir það fara merkin vestur í hið syðra Dimmagil á Öskufjallgarði. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að framlögð heimildarskjöl og gögn bendi ekki til annars en að umþrætt fjalllendi norðan merkja Grímsstaða samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum jarðarinnar hafi verið hluti afréttar, en eins og áður sagði eru engar heimildir frá fyrri tíð sem greina um not þess til annars en sumarbeitar. Hafi það eftir atvikum fyrst komið til á 18. og 19. öld að búfjárbeitin var umfangsmeiri. Stefnendur hafa að áliti dómsins ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem þeir hafa haft af því, ásamt fleiri bændum, sem nýtt hafa fjalllendið til beitar, eftir því sem aðstæður hafa leyft. Að þessu virtu ásamt andmælum og röksemdum stefnda, en einnig með hliðsjón af áðurnefndri ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06, verður ekki fallist á að stefnendur hafi mátt vænta þess að þeir ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot. Í þessu samhengi ber til þess að líta að hafi beinn eignarréttur stofnast í öndverðu með námi verður samkvæmt dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. nr. 685/2008 og 198/2009, ekki krafist að sýnt sé fram á hvernig sá réttur hafi haldist við, heldur aðeins að hann hafi gert það í raun. Verður að þessu virtu fallist á með stefnda að stefnendur hafi ekki sýnt fram á afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem kunni að hafa verið stofnað til í öndverðu á umþrættu landi við norðausturmörk Grímsstaða á Fjalli. Þegar framangreind gögn eru virt í heild, ekki síst þegar litið er til legu þrætulandsins, fjarlægðar frá byggð, staðhátta, náttúrufars og þeirra atriða sem vísað er til í fyrrnefndum hæstaréttarmálum, er það niðurstaða dómsins að stefnendur hafi ekki hrakið eða leitt nægjanlegar líkur fyrir því að áðurraktar forsendur í úrskurði óbyggðanefndar séu rangar. Að þessu sögðu og þar sem málatilbúnaður stefnenda styðst ekki við önnur gögn verður ekki fallist á að þeir hafi sýnt fram á að umrætt landsvæði norðan þjóðlendulínu eins hún er dregin í úrskurði óbyggðanefndar, sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið er hafnað kröfum stefnenda um að ógilda úrskurð óbyggðanefndar í máli þessu og skal hann standa óraskaður. Er því fallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að umþrætt landsvæði teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998, en jafnframt að það sé afréttareign jarðarinnar Grímsstaða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið sömu laga. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns. Með hliðsjón af umfangi málsins og þeim hagsmunum sem í húfi voru, en einnig þegar virt eru gögn um vinnuframlag, að fleiri hliðstæð mál á Hólsfjöllum hafa verið til meðferðar hjá dómstólnum og eru jafnframt á könnu lögmannsins, en loks það að mál þetta var endurflutt, er nefnd þóknun ákveðin 878.500 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafa og á því ekki að réttu lagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 878.500 krónur.
Mál nr. 731/2013
Kærumál Nauðungarsala
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu K um að felld yrði úr gildi nauðungarsala á nánar tiltekinni fasteign. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að kröfur Í hf. um nauðungarsölu hefðu verið reistar á tveimur fjárnámsgerðum og hvíldu kröfurnar á 2. og 3. veðrétti fasteignarinnar. Talið var að þótt ágreiningur væri um fjárhæð krafna Í hf. á 1. og 5. veðrétti fasteignarinnar, girti það ekki fyrir að Í hf. leitaði fullnustu í eigninni með nauðungarsölu vegna annarra krafna. Þá var nauðungarsalan ekki talin árangurslaus í merkingu 5. mgr. 36. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu þar sem fyrir lá að Í hf. myndi fá í sinn hlut söluverðið.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. október 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi nauðungarsala á fasteign hans að Stekkjarhvammi 10 í Hafnarfirði, sem fram fór 21. nóvember 2012. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildi fyrrgreind nauðungarsala á fasteign hans. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.
Mál nr. 293/2017
Kærumál Málskostnaður
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu hans um að mál, sem hann hafði höfðað gegn D og H, yrði fellt niður og honum gert að greiða D og H óskipt 1.400.000 krónur. Í dómi Hæstaréttar var vísað til yfirlits sem fylgdi málskostnaðarreikningi D og H um unnar vinnustundir þeirra, þar á meðal vegna gerðar matsbeiðni og samskipta við matsmenn. Kom fram að þar sem matsgerð hefði hins vegar ekki legið fyrir þegar málið var fellt niður yrði ekki tekið tillit til þóknunar matsmanna eða annars matskostnaðar. Með vísan til þessa var A gert að greiða D og H 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og IngibjörgBenediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. maí 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 21. apríl 2017 þar sem mál sóknaraðila á hendur varnaraðilum varfellt niður og henni gert að greiða þeim óskipt 1.400.000 krónur í málskostnað.Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðilum verði gert að greiða sérmálskostnað í héraði, en til vara að hann verði felldur niður eða lækkaður. Þákrefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Tildrög máls þessa voru þau að varnaraðilar keyptu fasteignina aðOtrateigi 5 í Reykjavík af sóknaraðila með kaupsamningi 26. nóvember 2015.Vegna ætlaðra galla á eigninni héldu varnaraðilar eftir 2.000.000 króna lokagreiðslu semgreiðast átti við útgáfu afsals 15. janúar 2016. Með bréfi 8. mars 2016 lýstuvarnaraðilar yfir riftun kaupanna, en því hafnaði sóknaraðili með bréfi 16.sama mánaðar.Sóknaraðilihöfðaði mál gegn varnaraðilum sem þingfest var 20. október 2016 til heimtulokagreiðslunnar samkvæmt áðurgreindum kaupsamningi. Í þinghaldi 14. febrúar2017 lögðu varnaraðilar fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna og voru íkjölfarið dómkvaddir tveir menn til að meta hvort fasteigninni hafi verið áfáttvegna galla. Hinn 14. mars 2017 óskaði sóknaraðili eftir því að málið yrðifellt niður og var á þá kröfu fallist í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 2. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað efmál er fellt niður af annarri ástæðu en þeirri að stefndi efni þá skyldu semhann er krafinn um. Í samræmi við það ber sóknaraðila að greiða varnaraðilum málskostnaðvegna rekstrar málsins í héraði eftir mati dómsins eða samkvæmt sundurliðuðumreikningi, sbr. 3. mgr. 129. gr. laganna. Í a. lið þeirrar lagagreinar erkveðið á um að til málskostnaðar teljist kostnaður af flutningi máls og í g. liðannar kostnaður en sá sem talinn er upp í a. til f. liðum og stafar beinlínisaf máli. Við ákvörðunmálskostnaðar í héraði er höfð hliðsjón af yfirliti sem fylgdimálskostnaðarreikningi varnaraðila um unnar vinnustundir lögmanns þeirra, þar ámeðal við gerð matsbeiðni og vegna samskipta við matsmenn fram til 21. apríl2017 er málið var fellt niður. Þar sem matsgerð lá þá ekki fyrir verður á hinnbóginn við ákvörðun málskostnaðar ekki tekið tillit til þóknunar matsmanna eðaannars matskostnaðar. Samkvæmt þessu verður sóknaraðila gert að greiðavarnaraðilum sameiginlega 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Kærumálskostnaðurfellur niður.Dómsorð:Sóknaraðili, Auður Hrefna Guðmundsdóttir,greiði varnaraðilum, Davíð Stefánssyni og Hrund Ólafsdóttur, sameiginlega1.000.000 krónur í málskostnað í héraði.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 2017.Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar 22. mars sl., er höfðað með stefnu sem þingfest var þann 20.október 2016 í Héraðsdómi Reykjavíkur af Auði Hrefnu Guðmundsdóttur,Háteigsvegi 24, Reykjavík, á hendur Davíð Stefánssyni, Nökkvavogi 20, Reykjavíkog Hrund Ólafsdóttur, Veghúsum 29, Reykjavík.Stefnandi krafðist þessað stefndu yrðu dæmd til að greiða sér 2.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 15.janúar 2016 til greiðsludags, gegn útgáfu afsals af hálfu stefnanda til stefndufyrir fasteigninni að Otrateigi 5, fastanúmer 201-6980, Reykjavík. Þá krafðiststefnandi málskostnaðar.Stefndu kröfðust sýknu afkröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda væru lækkaðar verulega. Þákröfðust stefndu málskostnaðar.Í málinu liggur fyriryfirlýsing stefndu um riftun kaupsamnings um eignina dags. 8. mars 2016. Meðbréfi lögmanns stefnanda, dags. 16. mars 2016 var kröfu um riftun hafnað og gerðkrafa um greiðslu eftirstöðva kaupverðs.Mál þetta var sem áðursegir þingfest 15. desember 2016 Eftir þingfestingu varmálið tekið fyrir 17. nóvember 2016 og 1. desember 2016. Í báðum þinghöldum varstefndu veittur frestur til að skila greinargerð. Í þinghaldi 15. desember 2016var skilað greinargerð af hálfu stefndu og fór málið til dómstjóra tilúthlutunar. Undirrituðum dómara var úthlutað málinu þann 10. janúar 2017.Dómari tók málið fyrir 20. janúar sl. og 6. febrúar sl. Í þinghaldinu 6.febrúar sl. lagði lögmaður stefndu fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna ogvoru tveir matsmenn dómkvaddir í næsta þinghaldi, 14. febrúar sl. Í þinghaldi14. mars sl. lagði lögmaður stefnanda fram samþykki á riftun kaupsamnings umfasteignina Otrateigi 5 og að fallið væri frá fyrri andmælum um riftun, dags.16. febrúar 2017. Í sama þinghaldi lagði lögmaður stefndu fram bókun þar semfram kom að litið væri svo á að samkomulag hefði tekist með aðilum um að falliðhafi verið frá loforði og ákvöð sem fólst í yfirlýsingu stefndu um riftun þann16. mars 2016. Stefnanda væri löngu ljóst að í verki verið fallið fráyfirlýsingu um riftun, engin mótmæli verið höfð í frammi og stefnandi væribundin af ráðstöfun sakarefnis í stefnu og málflutningsyfirlýsingum sem þarfælust og í dómkröfum stefnanda. Í stefnu sé litið fram hjá yfirlýsingu umriftun og jafnframt í ummælum á bls. 3 í stefnu. Þar segi að yfirlýsingu umriftun hafi ekki verið fylgt eftir og stefndu farið í umfangsmiklar framkvæmdirá eigninni. Þeir virðist því ekki ætla að halda kröfum um riftun til streitu. Í þinghaldinu 14. mars sl. óskaðilögmaður stefnanda eftir því að málið yrði fellt niður og stefndu yrði gert aðgreiða stefnanda málskostnað. Lögmaður stefndu mótmælti málskostnaðarkröfustefnanda og krafðist málskostnaðar úr hendi stefnanda með vísan til 2. mgr.105. gr. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Málið var flutt munnlega um málskostnaðarkröfur aðila þann 22. marssl. og tekið til úrskurðar að málflutningi loknum. Samkvæmt 2. mgr. 105. gr. laganr. 91/1991, segir að ef mál er fellt niður skv. b- til e-lið 1. mgr. ogstefndi sækir þing og krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda kveði dómari uppúrskurð um kröfuna og niðurfellingu málsins. Með vísan til c-liðar 1.mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, er mál þetta fellt niður.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiðastefnda málskostnað ef máli er vísað frá dómi eða það fellt niður af annarriástæðu en þeirri að stefndi efni þá skyldu sem hann er krafinn um í máli, sbr.og 2. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Telja verður aðstefnanda hafi mátt vera ljóst að stefndu höfðu fallið frá riftunarkröfu sinni.Með vísan til þessa verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað. Meðvísan til framangreinds verður hafnað kröfu stefnanda um málskostnað úr hendistefndu.Með vísan til þessa,atvika málsins og umfangs þess þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 1.400.000krónur og er þá tekið tillit til virðisaukaskatts. Uppkvaðning úrskurðarhefur vegna embættisanna dómara dregist umfram frest skv. 1. mgr. 115. gr. laganr. 1991, um meðferð einkamála. Aðilar eru sammála dómara um að ekki sé þörf áendurflutningi málsins.Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐMálið er fellt niður.Stefnandi, Auður HrefnaGuðmundsdóttir, greiði stefndu, Davíð Stefánssyni og Hrund Ólafsdóttur, óskipt1.400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 578/2012
Kærumál Fjárnám
Felldvar úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að fjárnám yrði tekið íinnstæðu á nánar tilgreindum fjárvörslureikningi, þar sem óvíst þótti aðgerðarbeiðandi ætti þau réttindi sem hann krafðist fullnægt.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson ogÞorgeir Örlygsson. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. ágúst 2012 sem barst héraðsdómi degisíðar og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 8. ágúst 2012, þar sem felld var úr gildi ákvörðunsýslumannsins í Reykjavík 14. júní 2011 um að taka fjárnámi að kröfusóknaraðila innstæðu á fjárvörslureikningi nr. 515-29-500099 að fjárhæð2.678.598,3 sterlingspund. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 umaðför. Sóknaraðili krefst þess „að hinum kærða úrskurði verði hrundið, hannsýknaður af öllum kröfum varnaraðila og að staðfest verði“ framangreind ákvörðunsýslumannsins í Reykjavík. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Gerðarþoli Kcaj LLP hefur ekkilátið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Nafnisóknaraðila hefur verið breytt úr VBS fjárfestingarbanka hf. í VBS eignasafnhf. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins ogí dómsorði greinir. Dómsorð: Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,VBS eignasafn hf., greiði varnaraðila, Vingþóri ehf.,250.000 krónur í kærumálskostnað. Þá vísarsóknaraðili til þeirrar umfjöllunar hér að framan að í samkomulagi um geymslu­greiðslukomi fram að ágreining aðila um hver sé réttmætur eigandi hinnar umþrættu kröfuskuli leggja til úrlausnar dómstóla. Núverandi málsmeðferð, sem sé háðlögboðnum takmörkunum, geti ekki leitt til þess að endanlega verði skorið úr umþað hver hinn réttmæti eigandi kröfunnar sé. Dómur Hæstaréttar muni áfram veraend­an­leg niðurstaða um gildi kröfunnar og kaupsamningurinn muni áfram veraheimild sóknar­aðila til kröfunnar. Kaupsamningnum hafi ekki verið vikið tilhliðar og þar sem hann hafi ekki komið til umfjöllunar Hæstaréttar getiniðurstaða hans ekki haft áhrif á kaup­samn­inginn. Kaupsamningi verði einungisvikið til hliðar með dómi, en hvorki með fram­kvæmd aðfarar né úrskurðidómstóla um það hvort aðför hafi átt að fara fram eða ekki. Sóknaraðilikrefst þess, komist héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að aðfarar­gerðin verðiekki ógilt, að frekari fullnustu í hinu fjárnumda verði frestað. Sóknaraðilibyggir þá kröfu sína á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilitelur að það muni skerða full­nustu­möguleika hans verulega verði krafa hans umfrestun frekari full­nustu ekki tekin til greina. Eins og áður greini hafiverið gert sam­komu­lag við rétt­ar­gæslu­aðila þess efnis að greiðsla hans inná geymslu­reikn­ing­inn teljist full­naðar­greiðsla þeirrar kröfu semvarnaraðili fram­seldi sóknar­aðila. Sókn­ar­aðili sé bundinn af því samkomulagi.Sóknaraðili bendir jafnframt á að varnar­aðili sé í slitameðferð og séumöguleikar sóknaraðila á því að gera kröfu á hendur varn­ar­aðila takmarkaðir,og þá séu líkur á endurheimtu kröfu sóknar­aðila tak­mark­aðar. Sóknaraðiligeti því orðið fyrir stórkostlegum skaða verði frekari fullnustu ekki frestaðþar til endanlegur úrskurður liggi fyrir. Mál sittbyggir sóknaraðili á lögum nr. 90/1989 um aðför, sérstaklega 2. mgr. 27. gr.,28. gr., 92. gr., 2. mgr. 95. gr., svo og almennum meginreglum samn­inga- ogkröfu­réttar. Málskostnaðarkrafa hans er byggð á 129. og 130. gr. laga nr.91/1991 um með­ferð einkamála. Málsástæður oglagarök varnaraðila Varnaraðili vísar til þess að sú krafahans að fjárnám verði gert hjá réttar­gæslu­aðila styðjist við dóm Hæstaréttarí máli nr. 915/2009. Þegar krafa um fjárnám byggist á dómi samkvæmt 1. tölulið1. mgr. 1. gr. laga um aðför beri sýslumanni að fullnusta dóm­inn á grundvellidómsorðs viðkomandi dóms án frekari skýringa, sé dómsorðið nægi­lega skýrt.Réttur aðili að slíkri aðfar­ar­gerð sé sá sem eigi kröfu sam­kvæmt dóms­orðinuog sé þannig rétt­hafi kröf­unnar í skilningi 2. gr. laga um aðför. Annar aðiligeti ekki krafist aðfarar á grund­velli þess dóms nema að dómur­inn hafi ímilli­tíð­inni sannanlega verið fram­seldur með skýrum og ótvíræðum hætti, sbr.meðal annars dóma Hæstaréttar í málum nr. 131/2000 og 86/2001. Í þeim dómiHæsta­réttar, sem sé aðfar­ar­heimild varnaraðila, komi skýrt fram aðvarnaraðili sé rétt­hafi kröfu á hendur rétt­ar­gæslu­aðila. Í dóm­inum komiekkert fram um að sóknar­aðili eigi rétt til dóm­kröf­unnar. Hvorki dómurinnsjálfur né réttindi samkvæmt honum hafi verið fram­seld sókn­ar­aðila eftir aðdómur gekk. Varnaraðili mótmælir sem rangri ogósannaðri þeirri fullyrðingu sóknaraðila að sú krafa sem dómurinn fjalli umhafi einhvern tíma verið framseld sóknaraðila. Ekkert hafi verið lagt fram ímálinu því til stuðnings og því verði að hafna þeirri máls­ástæðu. Gera verðigreinarmun á þeim ágreiningi annars vegar hvort krafa hafi þegar verið framseldog hins vegar hvort til staðar sé skylda til þess að framselja kröfuna. Varn­ar­aðilitelji hvorki fyrir hendi framsal né skyldu til framsals. Sýslu­manni og þá umleið héraðsdómi, sem endurskoði ákvörðun sýslumanns, væri rétt að huga að þvíhvort krafa hefði verið framseld og hvort gerðarþoli í viðkomandi máli væriþannig réttur kröfu­hafi að viðkomandi kröfu. Sýslumaður hafi hins vegar ekkivald til, og það sé ekki í hans verkahring, að leggja mat á það hvort tilstaðar sé skylda til framsals kröfu. Það sama ætti við um héraðsdóm þegar hanntæki ákvarðanir sýslu­manns í slíku máli endur­skoðunar. Slíkur ágreiningureigi undir öllum kringum­stæðum heima í sér­stöku dóms­máli. Það sé þannighvorki sýslumanns né héraðsdóms að leysa úr ágrein­ingi aðila þessa máls um þaðhvort skylda hvíli á varnaraðila að framselja hina umdeildu kröfu. Í þessutilviki hafi krafan verið dæmd af Hæstarétti og í dómsorði komi skýrt fram hversé rétt­hafi kröfunnar. Sýslumaður geti ekki endur­skoðað þá niður­stöðuHæstaréttar og beri honum að byggja á dómsorði þess dóms. Í þessu máli sé ein­ungisfjallað um það hvort ákvörðun sýslumanns hafi verið rétt og beri héraðs­dómi aðbyggja á dómsorði dóms Hæstaréttar í máli nr. 715/2009 með sama hætti og sýslu­manni.Gera verði þá kröfu til þriðja manns, sem mótmæli aðför á grundvelli 28. gr.laga um aðför, að hann geti gert grein fyrir réttindum sínum með skýrum og ótví­ræðumhætti enda sé megin­reglan sú að mótmæli gerðarþola, eða eftir atvikum þriðjamanns, stöðvi ekki gerðina, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga um aðför. Með vísan til þessa beri að hafna framkomnum málsástæðum og kröfum sókn­ar­aðila og fallast á kröfur varnaraðila endaliggi ekkert fyrir um að við­kom­andi krafa hafi verið framseld eftir að dómurHæstaréttar féll. Að öðru leyti mótmælir varnaraðilimálsástæðum sóknaraðila með þessum rökum: Varnaraðili mótmælir því að sú krafasem aðfararheimild lúti að hafi verið fram­seld sókn­ar­aðila með þeimkaupsamningi sem lagður hafi verið fram í málinu. Ekkert komi fram í gögnummálsins, hvorki í kaupsamningi Ving­þórs og VBS fjár­fest­ing­ar­bankahf. né öðrum, að krafan hafi verið fram­seld. Skýrt komi fram að fram lögðskjöl, tilkynning um framsal dagsett 27. október 2009, fjalli aðeins um fram­salkrafna samkvæmt liðum 1.5 og 1.6 í kaup­samn­ingi. Að því marki sem tölvu­póst­sam­skiptistarfs­manna VBS hf., Ving­þórs og Kcaj LLP, frá 13. október 2009 til 3. desem­ber 2010 fjallium meint framsal á umræddri kröfu hafi þessi skjöl ekkert sönn­unar­gildi endaséu á þeim tölvu­póst­sam­skipti einstakra aðila sem skapi ekki á neinn háttskuld­bind­ingar fyrir varnaraðila og hafi því ekki nein sjálfstæð réttaráhrif,hvorki fyrir varnar­aðila né aðra en þá sem undir þau skjöl riti. Það sé óumdeilt að kröfur á hendurréttar­gæslu­aðila samkvæmt liðum 1.5 og 1.6 í samningi Vingþórsog VBS fjárfestingarbanka hafi verið framseldar sóknaraðila á grund­vellisamningsins en krafa sam­kvæmt lið 1.7 hafi hins vegar aldrei verið fram­seld.Ástæða þess sé sú að ekki sé unnt að aðskilja kröfur á grundvelli sjálf­skuld­ar­ábyrgðarfrá þeirri aðalkröfu sem sjálf­skuld­ar­ábyrgðin varði, en í lið 1.7 komi skýrtfram að þar sé aðeins fjallað um 2.500.000 punda ábyrgðarkröfu réttar­gæslu­aðilaá efndum á aðalkröfunni sem nemi 5.000.000 breskra punda. Eðli málsins samkvæmtverði ábyrgðarkrafan aldrei fram­seld ein og sér heldur hljóti hún að fylgjaaðal­kröf­unni nema að krafan sé klofin upp með sérstöku samkomulagi aðila ogmeð sam­þykki ábyrgð­ar­manns. Framsal ábyrgð­ar­kröfunnar sem slíkrar hafi þvíverið ómögu­legt frá upp­hafi. Því verði að leiða líkur að því að af þeirriástæðu hafi aðilar orðið ásáttir um að umrædd krafa yrði ekki notuð semgreiðsla fyrir þá hluti sem Vingþór seldi sam­kvæmtumræd­dum kaupsamningi. Það styðji þessa niður­stöðu að hinir seldu hlutir séuafhentir án þess að umrædd krafa hafi verið fram­seld og engin tilraun hafisíðan verið gerð til þess að fá hana fram­selda. Við úrlausn þessa máls verði að geraskýran greinarmun á milli þess að eigin­legt framsal hafi átt sér stað og þessað fyrir hendi sé ágreiningur um skyldu til fram­sals. Þetta ségrundvallaratriði sem líta verði til við úrlausn málsins enda skapi 28. gr.laga um aðför þriðja manni aðeins rétt til þess að stöðva gerðina á grundvelli27. gr. lag­anna að hann eigi þá þegar þau réttindi sem krafist sé aðfararfyrir. Því verði að krefjast þess af sóknaraðila, sem þriðja manni, að hannsanni það á ótvíræðan hátt að hann eigi þau réttindi sem fjárnámið byggist á.Ágreiningur þessa máls snúist í raun um það hvort varnaraðila sé skylt aðframselja umrædda kröfu til sókn­ar­aðila. Sýslu­maður geti ekki tekið afstöðutil slíkrar kröfu þegar fyrir liggi skýr dómur Hæsta­réttar um það hver sékröfuhafi. Þessi krafa hafi aldrei verið framseld sóknar­aðila eins og áður segiog ekkert í fram­lögðum gögnum gefi tilefni til að ætla það. Það eina sem liggifyrir í málinu sé sú krafa sókn­ar­aðila að krafan verði framseld honum oghöfnun varn­ar­aðila á því. Slíkur ágreiningur eigi hins vegar ekki að frestagerðinni eða að stöðva hana, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga um aðför. Eins og áður segi megi leiða líkur aðþví að sóknaraðili og varnaraðili sem aðilar að kaupsamningi, 31. ágúst 2009,hafi fallið frá því að krafa samkvæmt lið 1.7 yrði notuð sem greiðsla samkvæmtkaup­samn­ingnum, hugsanlega vegna þess að vafi léki á því hvort hún fengistviður­kennd. Verði hins vegar ekki fallist á þá túlkun, verði umræddurkaupsamningur ekki túlk­aður á annan hátt en að með lið 1.7 í samningum hafiaðilar samið um að ef og þegar greiðsla fengist á grundvelli umræddrar ábyrgðarrétt­ar­gæslu­aðila ætti varn­ar­aðili að greiða sókn­ar­aðila sam­svar­andifjárhæð. Varnar­aðili yrði hins vegar áfram eig­andi kröfunnar, ræki mál hennarvegna, innheimti hana og greiddi sóknaraðila síðan umrædda fjárhæð þegar og efumrædd krafa fengist greidd. Framlagt skjal, tilkynning VBSfjárfestingarbanka hf., 2. október 2009, til Lex lög­manns­stofustaðfesti þá túlkun varnaraðila að ekki hafi átt að fram­selja umrædda kröfu íeiginlegum skilningi heldur hafi átt að inn­heimta kröfuna hjá réttargæsluaðilaog síðan, eftir að greiðsla fengist, að greiða sóknaraðila þá fjár­hæð semkveðið er á um í 1.7 gr. kaupsamnings. Þetta komi skýrt fram í umræddu skjaliþar sem jafnframt séu tilgreindir þeir reikningar sóknaraðila sem átt hefði aðleggja greiðslur inn á. Þetta stað­festi þá túlkun á samningnum að í honum hafiekki falist fram­sal heldur loforð um greiðslu þegar greiðsla á grundvelliábyrgðarinnar fengist, enda hafi, eins og áður hafi komið fram, verið ómögu­legtað fram­selja umrædda ábyrgð með sjálfstæðum hætti. Þetta skipti miklu viðúrlausn málsins enda felist í þessu að varn­ar­aðili eigi kröfuna, sjái um inn­heimtuhennar og skuld­bindi sig síðan til þess að greiða sóknaraðila það sem kunni aðgreiðast. Það að í kaup­samn­ing­num felist ekkifram­sal heldur greiðslu­loforð skipti jafn­framt miklu varðandi efndir áumræddri skyldu samkvæmt samn­ingnum nú eftir að varn­ar­aðili hafi veriðtekinn til slita­með­ferðar. Þar sem samningur­inn sé aðeins greiðslu­loforðhafi sóknaraðila borið að lýsa þeirri kröfu í slitabú varnar­aðila á grund­velli113. gr. laga nr. 21/1991 um gjald­þrota­skipti. Það hafi ekki verið gert og sékrafan því fallin niður fyrir vanlýsingu, sbr. 118. gr. laganna. Sókn­ar­aðilieigi sam­kvæmt þessu hvorki rétt til greiðslunnar, hvorki á hendur varnar­aðilané öðrum, né til þess að fá umrædda ábyrgð­ar­kröfu fram­selda. Þótt sóknar­aðilihefði lýst kröfunni í bú varn­ar­aðila á réttan hátt á grund­velli 113. gr.laga um gjaldþrotaskipti hefði hann ein­ungis átt hlut­falls­legan rétt tilgreiðsl­unnar til jafns við aðra kröfu­hafa sem eigi almennar kröfur á hendurbúi varnaraðila. Taka verði tillit til þessa við úrlausn málsins enda væri þaðí and­stöðu við ákvæði laga um gjald­þrota­skipti og fæli í sér mis­munun ámilli kröfuhafa væri þessari greiðslu ráð­stafað óskertri til sóknar­aðila. Meðvísan til þessara máls­ástæðna sé ljóst að lögmætur og eðlilegur fram­gangur áinn­heimtu þeirrar kröfu sem um ræðir og dæmd hafi verið varn­ar­aðila af Hæstaréttisé að varnaraðili inn­heimti hana eins og hann gerði með kröfu um aðför hjáréttar­gæslu­aðila og að and­virði greiðsl­unnar verði síðan ráðstafað í sam­ræmivið ákvæði laga um gjald­þrota­skipti. Varnaraðili áréttar að ómögulegt hafiverið að framselja ábyrgðarkröfuna eina og sér. Slík ábyrgðarkrafa fylgi, eðlimálsins samkvæmt, alltaf aðal­kröfu og sé greiðsla innt af hendi á grundvelliábyrgðarinnar sé hún greidd kröfu­hafa aðal­kröf­unnar enda losni ábyrgðarmaðurekki undan skuld­bind­ingum sínum gagnvart aðal­kröfu­hafa nema að það sé gert.Óumdeilt sé að aðal­krafan, það er krafa varnar­aðila á hendur Ghost Ltd., upphaflega að fjárhæð5.000.000 breskra punda, hafi aldrei verið fram­seld sókn­ar­aðila enda haldihann því ekki fram og leggi ekki fram nein gögn því til stuðn­ings. Það samaeigi við um hina sjálfskuldarábyrgðina sem staðfest hafi verið af Hæsta­rétti ímál­inu nr. 715/2009 á hendur Kevin Stanford aðfjárhæð 2.500.000 bresk pund. Eðli máls­ins samkvæmt og samkvæmt meginreglumkröfuréttar fylgi sjálf­skuld­ar­ábyrgðir alltaf aðalkröfunni. Þar semvarnaraðili sé óumdeilan­lega kröfu­hafi aðal­kröf­unnar sé hann jafnframtkröfuhafi gagnvart sjálf­skuldar­ábyrgð­ar­aðilum enda hafi hvorki aðal­krafanné kröfur á hendur ábyrgðar­mönnum verið fram­seldar, hvorki til sóknaraðila néannarra. Þessu til stuðnings vísar varnaraðili til þess að vegna kröfu 1.5, semóum­deilan­lega hafi verið fram­seld sóknar­aðila samkvæmt kaup­samningnum,hafi öll frumskjöl verið afhent sóknar­aðila eftir gerð kaup­samnings, það erláns­samningur, Creditor Agree­ment,Notice of default in pay­ment, auk stefnu á hendurréttar­gæslu­aðila. Jafnframt hafi réttargæsluaðila verið til­kynnt sérstaklegaum það fram­sal og hafi hann stað­fest mót­töku þeirrar tilkynningar. Ekkert af þessu hafi hins vegar veriðgert vegna þeirrar kröfu sem deilt sé um í þessu máli og liggi til grund­vallarfjár­náms­kröfu varnaraðila. Frumrit láns­samnings eða ábyrgðar hafi ekki veriðafhent og hvorki send tilkynning til réttar­gæslu­aðila né annarra vegna fram­sals.Enn síður liggi fyrir að réttar­gæslu­aðili eða annar hafi tekið við slíkri til­kynn­ingu.Hefði það verið ætlun aðila kaup­samn­ings­ins að framselja sókn­ar­aðilaumrædda kröfu með þeim hætti sem hann stað­hæfi hefðu öll frumrit skulda­skjalaverið afhent árituð um fram­sal, tilkynning send skuldara því til stað­fest­ingarog sókn­ar­aðili hefði þá jafnframt tekið við rekstri málsins fyrir dóm­stólumenda hefði ekkert verið því til fyrirstöðu. Ekkert af þessu hafi hins vegar gerst. Þegar krafa sé framseld verði framsaliðað vera sannanlegt og ótví­rætt og jafn­framt tilkynnt skuldara eða eftiratvikum ábyrgðarmanni. Það hafi ekki verið gert heldur sé krafan áfram eignvarnaraðila sem hafi rekið mál vegna hennar sem kröfu­hafi fyrir héraðs­dómi ogHæstarétti án nokkurra fyrirvara um framsal kröfun­nar, hvorki inn­heimtu­framsalsné annars framsals og án athugasemda af hálfu sóknaraðila. Skýrt komi fram íkaup­samningi að gert sé ráð fyrir því að framsal kröfunnar skuli ekki eiga sérstað, sbr. ákvæði 1.7 í kaupsamningnum, þar sem það sé þvert á móti tekið skýrtfram að varnar­aðili muni reka mál vegna hennar fyrir dómstólum. Í 3. gr. kaupsamningsins sé sérstaklegaáskilið að framselja skuli hverja kröfu fyrir sig á sjálfstæðan hátt meðsérstakri yfirlýsingu. Sú krafa sem deilt sé um hafi aldrei verið framseld meðslíkum hætti enda sé það óframkvæmanlegt eins og áður hafi verið lýst. Framsal hafi ekki heldur átt sér stað ísamræmi við gr. 4.5.4 í samningnum með til­kynningu til Lexlögmannsstofu. Því er mótmælt að tilkynning VBS hf. 27. október 2009 hafi eitt­hvertsönn­unar­gildi í þessu sambandi enda komi ekkert fram á því skjali að Lex hafi tekið við þeirri tilkynningu. Jafnframt hafi Lex upp­lýst að ekkert liggi fyrir í gögnum málsins hjástofunni um að slík tilkynning hafi borist. Að öllu þessu virtu sé ljóst aðvarnaraðili sé kröfuhafi umræddrar kröfu og eigi þannig einn rétt til þess aðkrefjast fjárnáms fyrir henni. Hvort sóknaraðili eigi rétt til að fá greiðslufrá varnaraðila í framhaldi af því að krafan fáist greidd muni síðar verðaleitt í ljós en það breyti ekki neinu um það að kröfurétturinn og þar meðrétturinn til þess að krefjast fjárnáms sé í höndum varnaraðila og engraannarra. Fyrir liggi ótví­ræður dómur Hæstaréttar því til stuðnings og þauréttindi hafi ekki verið framseld enda séu þau ekki framseljanleg. Skyldavarnaraðila til framsals sé ekki heldur til staðar enda réttindin, eins ogmargoft hafi komið fram, óframseljanleg auk þess sem aðilar hafi með skýrum hættisamið um að varnaraðili greiði þá greiðslu sem um ræðir þegar innheimtu sélokið. Varnaraðili mótmælir kröfum ogrökstuðningi sóknaraðila í greinargerð hans til héraðsdóms, bókun hans fyrirsýslu­manni og í kæru til héraðsdóms að því leyti sem hann fer í bága viðmálatilbúnað varnaraðila. Í greinargerð tilgreinir varnaraðili mót­mæli sínallnákvæmlega og endurtekur margt sem áður var komið fram og því þykir ekkiþörf á að taka öll mótmæli hans upp í dóminn. Varnaraðili mótmælir því að nokkurviðurkenning á réttindum sóknaraðila felist í samn­ingi sóknar-, varnar- ogréttargæsluaðila frá 6. maí sl., hvorki í C-lið né öðrum liðum sam­komu­lagsins.Í B-lið sé aðeins vikið að kröfum sem féllu undir gr. 1.5 og 1.6 í kaup­samn­ingiaðila og ekki sé á neinn hátt hægt að draga þá ályktun, sem sóknar­aðili geri,að það sama eigi við um kröfu skv. gr. 1.7, sbr. það sem rakið hefur verið. Ekkert komi fram í kröfuhafsamkomulagifrá 29. janúar 2009 sem styðji full­yrð­ingar sóknaraðila. Þar sé fyrst ogfremst fjallað um kröfur skv. liðum 1.5 og 1.6 í kaup­samningi. Einaumfjöllunin í þeim samningi um þá kröfu, sem krafan um fjárnám snúi að, komifram í gr. 10 en þar sé þvert á móti alltaf fjallað um þá kröfu sem kröfu „VBS“og þar sé átt við varnaraðila. Samkvæmt því verði að líta á kröfu­hafa­sam­komu­lagiðsem staðfestingu á kröfum og röksemdum varnaraðila enda sé það undir­ritað afsóknaraðila til staðfestingar á efni þess. Því er mótmælt að framsal kröfunnarhafi verið staðfest af skuldara á fundi stjórnar réttargæsluaðila. Þar séótvírætt fjallað um kröfur skv. liðum 1.5 og 1.6 í kaup­samn­ingi enda séaðeins móttaka framsalstilkynninga vegna þeirra krafna árituð á grund­velliákvarð­ana sem teknar voru á þessum fundi. Því er mótmælt að þeim lögmanni sem rakmál vegna kröfunnar fyrir varnar­aðila hafi verið tilkynnt um framsalkröfunnar. Ekkert liggi fyrir í málinu sem styðji það og ekkert hafi fundist umslíka tilkynningu í gögnum lögmannsins, sbr. það sem áður hafi komið fram.Einungis varnaraðili hafi átt samskipti við hann en sókn­ar­aðila hafi veriðgefinn kostur á að fylgjast með framgangi málsins þar sem félagið gæti átt hags­muniaf niðurstöðu þess enda hafi átt að greiða sóknaraðila samkvæmt kaup­samn­ingifengist greiðsla á grundvelli umræddrar ábyrgðar. Varnaraðili mótmælir fullyrðingumsóknaraðila um óeðlilega auðgun varnar­aðila yrði fallist á kröfu hans umfjárnám. Varnaraðili gæti réttar síns lögum sam­kvæmt og muni ráðstafa þeirrigreiðslu sem fáist á grundvelli fjár­náms­ins í sam­ræmi við það sem lög bjóði.Slíkt geti aldrei flokkast undir ólögmæta auðgun. Jafnframt liggi ekkert fyrirum endanlegt verðmæti þeirra hluta í Vingþóri semvarnaraðili keypti og því sé enn síður hægt að fullyrða nokkuð í þessum efnum.Hvað sem þessu líði sé það hvorki hlut­verk sýslumanns né héraðsdóms að leysaúr flóknum ágreinings­efnum sem varði ágrein­ing um ólögmæta auðgun og því komiþað álitamál ekki til úrlausnar hér enda hafi það engin áhrif á réttvarnaraðila til að krefjast fullnustu á grund­velli dóms Hæsta­réttar í málinr. 715/2009. Því er sérstaklega mótmælt aðsóknaraðili eigi þá peninga sem liggja á þeim fjár­vörslu­reikningi sem vísaðer til í aðfararbeiðni. Fjármunirnir séu greiðsla frá réttar­gæslu­aðila semlögð hafi verið inn á fjárvörslureikning hjá LOGOS slf.skv. gr. 2.1 í umræddum samningi og eigi inn­stæða reikningsins að standa tilfullnustu kröfu þeirri sem krafa um aðför byggist á. Fjár­munir­nir séu þvíótvírætt eign réttar­gæslu­aðila sem eigi að ráðstafa þeim til að greiðaumræddra kröfu þeim aðila sem eigi rétt á greiðslu hennar. Með vísan til þesssem fram komi hér að framan þá sé varnaraðili rétt­hafi þeirrar greiðslu enekki sóknar­aðili. Varnaraðili mómælir því að sú krafa semfjárnám lúti að hafi verið greidd að fullu með greiðslu réttargæsluaðila inn áfjárvörslureikning hjá Logos og að réttar­gæslu­aðilihafi þannig fullnægt greiðsluskyldu sinni. Þetta sé tryggingar­ráð­stöfun ágrund­velli samnings sem tryggði það að umræddir fjármunir stæðu til full­nustukröf­unnar og að ekki yrði gengið frekar að réttargæsluaðila vegna sjálf­skuld­ar­ábyrgðarhans. Ekki sé um greiðslu að ræða enda hafi hún ekki borist kröfuhafa eðaumboðs­manns hans. Eiginleg greiðsla hafi ekki farið fram fyrr en hún hafiverið greidd kröfu­hafa og því sé umrædd krafa enn ógreidd. Því sé heimilt aðleita fullnustu hennar enda sé sérstaklega gert ráð fyrir því að það sé gert í7. gr. samkomulags aðila (Escrow Agree­ment).Hvað varði tilvísun til gr. 4.2 í samkomulaginu þá stað­festi sú grein ennfrekar það sem segi hér að framan enda kveði hún á um að engar frekari kröfurverði gerðar á hendur réttargæsluaðila og að um sé að ræða full­nað­ar­greiðsluþegar greiðsla hafi verið greidd annaðhvort til sóknar- eða varnar­aðila. Öllum fullyrðingum um að dómurHæstaréttar hafi verið byggður á röngum forsendum eða að hann sé rangur að öðruleyti er mótmælt. Það sé í fyrsta lagi rangt og allar fullyrðingar um slíktórökstuddar en því til viðbótar sé það hvorki í verka­hring sýslu­manns nédómstóla að endurskoða þá niðurstöðu Hæstaréttar. Varnaraðili mótmælir kröfu sóknaraðilaum að frekari fullnustugerðum verði frestað þar til endanlegur dómur Hæsta­réttarliggi fyrir, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga um aðför. Ekkert liggi fyrir um að þaðmuni skerða rétt sókn­ar­aðila þótt fullnustugerð yrði haldið áfram ágrundvelli dóms héraðsdóms, fallist hann á kröfur varnaraðila. Varnar­aðili séslitabú sem sé stýrt af slitastjórn skipaðri af héraðsdómi og fari stjórnin meðstjórn bús­ins sem opinberir sýslunar­menn. Ekkert gefi nokkra ástæðu til þessað ætla að slitastjórn varnar­aðila kunni að brjóta gegn rétti sóknaraðilaverði niður­stöðu héraðs­dóms í málinu snúið af Hæstarétti og því beri að hafnaþessari kröfu sóknar­aðila. Krafan um virðisaukaskatt á dæmdanmálskostnað byggist á skað­leysis­sjónar­miðum. Þar sem varnaraðili sé ekkivirðisaukaskattskyldur og fái því ekki endur­greiddan virðisaukaskatt afmálskostnaði verði að taka tillit til skattsins við ákvörðun máls­kostnaðar svoað varnaraðili verði skaðlaus af málssókninni. Með vísan til framanritaðs beri aðhafna kröfum sóknaraðila í þessu máli. Afstaðaréttargæsluaðila Réttargæsluaðili áréttar að hann takiekki afstöðu til þessarar þrætu enda hafi hvorugur málsaðila beint kröfu aðhonum. Kröfu sína um málskostnað úr hendisóknaraðila styður hann við 2. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Niðurstaða Sóknaraðili höfðar þetta mál meðheimild í 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför, þar sem hann sættir sig ekki viðþá ákvörðun sýslu­manns að fallast á kröfu varn­ar­aðila, og gera fjárnám ífjármunum sem réttargæsluaðili, Kcaj LLP, hafðigreitt inn á fjár­vörslu­reikn­ing nr. 515-29-500099. Í þessu máli þarf einungis að takaafstöðu til þess hvort varnaraðili hafi nægi­lega skýra aðfarar­heimild tilþess að fallast megi á kröfu hans um fjárnám í fjármunum á fjár­vörslu­reikn­ingnum. Ekki er ágreiningur um það aðmálsaðilar gerðu með sér kaupsamning 31. ágúst 2009. Hann var liður í uppgjöriá milli VBS fjárfestingarbanka og Lands­banka Íslands. VBS fjárfestingarbankikeypti hlutafélag með 500.000 kr. hlutafé, Vingþór.Samkvæmt samningnum skyldi Vingþór hækka hlutafé sittí 4.345.276.656. kr. Varn­ar­aðili skyldi eignast allt nýja hlutaféð og greiðafyrir með tilteknum kröfum og réttindum. Hann afsalaði síðan félaginu tilLandsbankans, 13 nóvember 2009, og greiddi með því niður skuld sína viðLandsbankann. Varnaraðili styður aðfararbeiðni sínavið dóm Hæstaréttar, 25. nóvember 2010, í máli nr. 715/2009, og 1. tölulið 1.mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í dómsorði segir að KevinStanford og Kcaj LLP skuli hvor fyrir sig greiða VBSfjár­fest­ingar­banka hf. 2.500.000 sterlingspund ásamt dráttarvöxtum, svo ogmáls­kostnað. Að mati varnaraðila er það hvorkiverkefni sýslumanns né héraðsdóms að endur­skoða þessa dómsniðurstöðu enda sédómur bindandi niðurstaða um sakarefni fyrir málsaðilana sjálfa, sbr. 1. mgr.116. gr. laga nr. 91/1991, svo og dómarann. Dómur Hæstaréttar sé endanlegniðurstaða um eignarhald á ábyrgðarkröfunni á hendur KcajLLP og eftir honum beri sýslu­manni og héraðsdómi að fara. Það sé hvorki hlut­verksýslumanns né dómara að leysa úr ágreiningi um atvik sem séu þegar að bakiþegar beiðni um aðför sé tekin fyrir. Þrátt fyrir þessi meginsjónarmið bersýslumanni af sjálfsdáðum að hafna beiðni um aðför séu sterkar líkur fyrir þvíað með aðförinni verði brotið gegn rétti þriðja manns. Enda þótt varnaraðiliframvísi dómi til sönn­unar rétti sínum ber héraðs­dómi því að kanna hvortlíkur séu til þess að það fjárnám, sem varnar­aðili krefst, skaði rétt þessþriðja manns sem hélt uppi mótmælum gegn fjár­náms­gerð­inni, færði fram gögntil stuðnings þeim og skaut ákvörðun sýslu­manns til dómsins. Sóknaraðili styður þá málsástæðu sína,að varn­ar­aðili eigi ekki kröfu til þeirra fjár­muna sem Kcajvar dæmdur til að greiða honum heldur sóknaraðili, við það að áður en dómurHæstaréttar var kveð­inn upp hafi varnaraðili framselt honum þá ábyrgð­ar­kröfusem varnaraðili átti á hendur Kcaj og dómurinnsnerist um. Með kaup­samn­ingnum, 31. ágúst 2009, hafi eignarréttur aðábyrgðarkröfunni flust frá varnar­aðila til sóknaraðila enda hafi sóknaraðiliað fullu efnt sínar skyldur sam­kvæmt samn­ingum með hækkun hluta­fjár. Gegn þessu byggir varnaraðili fyrst áþví að ómögulegt hafi verið að framselja ábyrgðarkröfuna á hendur Kcaj LLP án þess að fram­selja jafnframt kröfu varnaraðilaá hendur aðal­skuld­ar­anum, Ghost Ltd., og hefur í greinargerð en þó einkum mál­flutn­ingitilgreint fjöldamarga meinbugi á slíku framsali. Í öðru lagi hafi umsamin form­skil­yrðifyrir framsali ekki verið frágengin. Í kaup­samn­ingnum felist því ekki annaðog meira en loforð um greiðslu kröfunnar. Þar sem varnaraðili hafi verið tekinntil slita­með­ferðar hafi sóknaraðila borið að lýsa þessari kröfu í bú hans enþað hafi sóknaraðili ekki gert. Réttur hans á hendur varnaraðila sé því fallinnniður. Sú ábyrgð sem KevinStanford og Kcaj LLP tóku á sig fyrir Ghost var ekki óskipt og sameiginleg milli þeirra heldurhlutfallsleg. Hvor um sig bar einungis ábyrgð á greiðslu 50% af höfuðstól láns Ghost hjá VBS fjárfestingarbanka. KevinStan­ford bar því ekki að greiða ábyrgð Kcaj LLP,hefði það félag ekki greitt sína ábyrgð. Hann gat því ekki átt neina endurkröfuá Kcaj LLP og því þurfti varnaraðili ekki að aflasamþykkis hans fyrir ráðstöfun ábyrgðar Kcaj LLP. Þeir höfðu hins vegar tekið á sigsjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins. Hvor um sig bar því óskipta ábyrgð meðaðalskuldara, Ghost Ltd., ágreiðslu helmings höf­uð­stólsins. Þar sem aðal­skuldari hafði vanefnt skyldusína var greiðslu­skylda ábyrgð­ar­mann­anna orðin virk, sbr. einnig dómHæstaréttar í máli nr. 715/2009. Varnaraðili krafði þá um greiðslu lánsins, 12.nóvember 2008. Þar sem þeir vefengdu ábyrgð sína höfðaði varnaraðili mál áhendur þeim 6. janúar 2009 og krafðist af hvorum um sig 2.500.000 breskra pundaásamt dráttarvöxtum. Þessi ábyrgðarkrafa er tilgreind í kröfu­hafa­sam­komu­laginu29. janúar 2009. Þar segir í grein 10.3 að verði gildi ábyrgðar­innar samþykktaf dómstólum skuli hún fá stöðu kröfu samkvæmt sam­komu­laginu. Allmörgum mánuðum síðar, 31. ágúst2009, gerðu málsaðilar þann samning sem sóknaraðili byggir kröfu sína á. Íhonum er tekið fram að ábyrgð Kcaj takmarkist við2.500.000 bresk pund og áfallna vexti. Því verður ekki séð að skylda ábyrgðar­manns­insaukist við framsalið. Ábyrgðar­maður­inn, réttargæsluaðili, hefur ekki heldurborið því við að skyldur hans gagnvart sóknaraðila yrðu meiri eftir fram­sal enþær voru gagnvart varnaraðila fyrir það. Ekkert hefur komið fram um það hvort varnaraðililýsti kröfu í bú Ghost Ltd.innan lögboðins kröfulýsingarfrests. Hann hefur að minnsta kosti ekki haldiðþví fram að aðalkrafa hans væri fallin niður vegna vanlýsingar, þrátt fyrirtilvísun til dóms Hæsta­réttar nr. 119/1985. Ekkert er heldur komið fram um þaðað hluti kröfunnar hafi fengist greiddur úr þrotabúi Ghost.Þykir verða að ganga út frá því að varn­ar­aðili hafi fengið fullnægjandisönnur þess að hann fengi ekki neina greiðslu úr búinu upp í þá kröfu semábyrgðum Kevins Stanfordsog Kcaj LLP var ætlað að tryggja. Ekki þykir þörf á að fara frekar yfirþá meinbugi sem varnaraðili telur á því að aðskilja aðalkröfu ogsjálfskuldarábyrgð á greiðslu hennar en varnaraðili þykir ekki hafa sýnt fram áað nokkuð hafi staðið því í vegi að sú krafa, sem varnaraðili átti á hendur Kcaj LLP vegna sjálfskuldarábyrgðar félagsins, yrðiframseld sókn­ar­aðila með kaup­samn­ingi 31. ágúst 2009, enda var hún þá enngild og sannarlega orðin virk og gjald­kræf og naut stöðu kröfu samkvæmtkröfuhafasamkomulaginu. Varnaraðili byggir einnig á því aðkaupsamningurinn, 31. ágúst 2009, sé ekki full­gilt framsal kröfunnar heldurkveði hann ein­göngu á um skyldu til þess að fram­selja vissa gerninga. Eftirgerð samningsins hafi máls­aðilar þurft að efna þær skyldur sem hann kveðinánar á um. Varnaraðila hafi borið að afhenda öll frumskjöl árituð um fram­salog skilmálabreytingar sbr. 3. og 4. gr. kaupsamningsins. Að þessum forms­atriðumgerðum hafi sókn­ar­aðili átt að verða réttur eigandi krafnanna. Formskilyrðinhafi verið uppfyllt vegna lánanna tveggja samkvæmt gr. 1.5 og 1.6 en ekki vegnakröfu samkvæmt grein 1.7 og þetta ágreinings­mál sé sprottið af. Hinn 8. mars 2011 vísaði slitastjórnLandsbanka Íslands til héraðsdóms ágrein­ingi sem risið hafði vegna kröfu varnaraðilaí slitabú Landsbankans. Varnaraðili krafðist greiðslu kröfu að fjárhæð4.345.273.656 kr. og byggði á því að hann hefði skrif­lega, 24. ágúst 2010,rift greiðslu á skuld sinni við Landsbankann sem farið hefði fram með afsali á100% hlutafjár í Vingþóri, þá dótturfélagivarnaraðila, til Lands­bank­ans. Slitastjórn Landsbankans hafnaði kröfunni þarsem hún taldi skilyrði riftunar ekki uppfyllt. Þar sem ekki tókst að sættaágreininginn var honum skotið til héraðs­dóms. Málið fékk númerið X-80/2011 ogvarð varnaraðili þessa máls, VBS fjár­fest­ingar­banki, sóknaraðili í þvíriftunar­máli. Á dómþingi 13. júlí 2011 lagði hann fram greinargerð sína tilsóknar. Málsástæður hans í greinargerðinniverða ekki skildar á annan hátt en þann að Vingþórhafi að fullu efnt skyldu sína samkvæmt samningnum og að VBS fjár­fest­ingar­bankihafi sjálfur fram­selt Vingþóri það sem um var samiðþví hann telur sig hafa orðið fyrir tjóni sem sam­svarar öllu kaupverðifjárkrafna samkvæmt kaup­samn­ingnum, 31. ágúst 2009, það er 4.345.273.656krónum, þegar hann afsalaði Vingþóri til Lands­bank­ans. Sama dag og varnaraðili lagði fram ídómi greinargerð sína til sóknar í máli nr. X-80/2011 skaut sóknaraðili, Vingþór, þessu ágreiningsmáli til dómsins. VBS fjár­fest­ing­ar­banki,varnaraðili í þessu ágreiningsmáli um fjárnámið, lagði fram greinargerð sínatil varnar 21. október 2011. Málsástæður sem hann heldur fram í þessu málistang­ast á við þær máls­ástæður sem hann heldur fram í áðurnefndu riftunarmálinr. X-80/2011. Þar á meðal stangast sú málsástæða, að VBS fjárfestingarbankihafi að fullu efnt kaup­samn­ing­inn með fullu framsali kröfunnar á hendur Kcaj LLP, á við þá máls­ástæðu í þessu máli að formlegtframsal þeirrar kröfu hafi átt eftir að fara fram. Fyrir dóminum gáfu skýrslur Rupinder Cheema, áðurframkvæmdastjóri Kcaj LLP, og Högni Friðþjófsson,fyrrum starfsmaður varnaraðila. Rupinder Cheemakvaðst hafa unnið fyrir réttargæsluaðila, Kcaj LLP,frá því að kröfu­hafasamkomulagið var gert, 1. febrúar 2009, til apríl 2011. Áþeim tíma hafi VBS fjár­fest­ingar­banki verið aðili að kröfuhafasamkomulaginuog þar með verið einn af fjórum kröfuhöfum sem höfðu yfirráð yfir Kcaj. Að sögn vitnisins voru allar þær kröfur sem varn­ar­aðiliátti á hendur Kcaj hluti af því samkomulagi. Í október 2009 hafi VBSfjárfestingarbanki tilkynnt Kcaj að hann hefði fram­seltVingþóri allar kröfur sínar samkvæmt kröfu­hafa­sam­komu­laginu.Af þessum sökum hefði fulltrúi varnaraðila vikið úr kröfu­hafa­ráðinu og í hansstað komið fulltrúi Ving­þórs. Hafi vitnið boriðábyrgð gagnvart kröfuhafaráðinu. Þrátt fyrir að vitnið hafi ekki tekiðþátt í samningi varnar- og sóknaraðila hafi þessi við­skipti, eins og þauhorfðu við Kcaj, falist í því að Vingþórhefði einfaldlega leyst VBS fjár­fest­ingar­banka af hólmi að öllu leyti semkröfuhafi. Í nóvember 2010 hafi vitninu skilist álögmönnum VBS fjárfestingarbanka að þeir vefengdu framsal ábyrgðarkröfunnar.Þetta hafi verið um það leyti sem Kcaj tapaði íHæstarétti máli um ábyrgðina á Ghost láninu. Kcaj hafi gert VBS og Ving­þórigrein fyrir því að ágreiningur um eignarhald á kröfunni á hendur Kcaj væri þeirra í milli. Frá þessum tíma hafi Kcaj tryggt að fulltrúar bæði VBS fjárfestingarbanka og Ving­þórs væru upplýstir um lykilákvarðanir Kcaj. Vitnið kvaðst halda að hann hafi séðafrit af skriflegum framsölum lána­samn­ing­anna enda hafi Kcajborið að ganga úr skugga um að framsölin færu fram á réttan hátt. Honum hafieinnig borist tilkynning VBS fjárfestingarbanka, 27. október 2009, til gagn­aðilasinna að kröfuhafasamkomulaginu þar sem komi fram að bankinn hafi fram­selt öllrétt­indi sín og skyldur til Vingþórs í samræmi við18. gr. samkomulagsins. Til að komast að því hvaða kröfur sé þarna átt við sénauðsynlegt að lesa kröfu­hafa­sam­komu­lagið en að mati vitnisins tókyfirlýsingin til allra þriggja krafnanna. Vitnið taldi að yfirlýsing um framsalábyrgðarkröfunnar hefði ekki verið birt honum eins og mælt sé fyrir um í 3. gr.kaupsamningsins. Að sögn vitnisins voru allar þær kröfursem hver kröfuhafi um sig átti á hendur Kcaj hluti afkröfuhafsamkomulaginu. Þannig hafi allar kröfur VBS fjárfestingarbanka á hendurKcaj verið hluti af þessu samkomulagi. Kcaj skuldaði hverjum kröfuhafa ákveðna fjárhæð samkvæmtsamkomulaginu. Þar sem það hafi leyst kröfurnar af hólmi, eða staðið þeimframar, hafi vitnið ekki kynnt sér einstök atriði hverrar kröfu í sam­komu­laginuenda hafi starf hans falist í að stýra eignasafni Kcaj,en eins og málin horfðu við Kcaj hafi Vingþór, í október 2009, tekið þá stöðu sem VBS fjár­fest­ingar­bankihafði samkvæmt kröfuhafasamkomulaginu. Frá og með 31. ágúst 2009 hafi allarákvarðanir verið teknar af eftirlitsstjórn (super­visoryboard) Kcaj, sem hafi fylgtákvörðunum kröfuhafaráðsins, eins og skýrt sé tekið fram í kröfuhafasamkomulagiKcaj. Vitnið kvaðst ekki hafa undirritað, og taldiengan annan hafa undirritað, fyrir hönd Kcaj,skilmálabreytingu vegna ábyrgðar­innar gagn­vart VBS fjár­fest­ingar­banka,eftir 31. ágúst 2009, enda hafi ágreiningsmál um kröfuna þá verið rekið fyrirdómstólum. Högni Friðþjófsson, starfaði hjá VBSfjárfestingarbanka sumarið 2009 og fram til ársins 2010. Á þessu tímabili hafistarfsmenn VBS fjárfestingarbanka unnið að upp­gjöri á skuldum bankans viðLandsbankann í samstarfi við starfsmenn þess síðar­nefnda. Hluti af þvíuppgjöri hafi verið að setja eignir inn í félag, Vingþór,og afhenda félagið Lands­bankanum síðan sem greiðslu fyrir skuldunum. Á meðalþeirra eigna, sem hafi verið lagðar inn í félagið, hafi verið kröfur á hendur Kcaj LLP. Kaup­samn­ingur um kröf­urnar hafi orðið til álöngum tíma, á mörgum fundum, og hafi vitnið komið að gerð ein­hvers hluta hansenda hafi margir starfsmenn hvors banka um sig komið að gerð hans. Uppgjörið íheild hafi verið tekið fyrir í stjórn VBS fjár­fest­ingar­banka, í tvígang. Í kaupsamningum sé tilgreind fjárkrafasem byggi á ábyrgð sem Kcaj hafði tekist á hendurvegna láns Ghost hjá bankanum. Kcajog Kevin Stanford, hafi verið í sjálf­skuldarábyrgðvegna lánsins en hafi hafnað þeirri ábyrgð. Þessi ágreiningur hafi verið fyrirdómi þegar kaupsamningurinn, 31. ágúst 2009, var gerður. Eftir að þessi samn­ingurvar gerður hafi héraðsdómur fallið á þann veg að ábyrgðin væri ekki gild. Þáhafi starfsmenn VBS fjárfestingarbanka, lög­maður­inn sem flutti málið fyrirhann svo og starfsmenn Landsbankans farið yfir niðurstöðu dóms­ins. Hafi þeirstrax ákveðið að áfrýja málinu til Hæstaréttar. Ljóst hafi verið að VBS ætti aðreka málið áfram en jafn ljóst að greiðslurnar ættu að berast Lands­bank­anum. Vitnið kvaðst ekki muna hvort framsalábyrgðarkröfunnar hefði verið rætt á fund­inum. Hins vegar hafi þeim öllumverið kunnugt um kaupsamninginn enda flestir komið að gerð hans og jafnframtljóst að fengist krafan greidd ætti að greiða Lands­bank­anum hana. Vitnið kvaðst ekki muna til þess aðrætt hefði verið um að kaupsamningurinn fæli einungis í sér greiðsluloforð enekki fullt framsal ábyrgðarkröfunnar. Vitnið kvaðst ekki heldur minnast þess aðkaupsamningnum hefði síðar verið breytt. Að sögn vitnisins var tilkynning VBSfjárfestingarbanka til Lex lög­manns­stofu, 2.október 2009, unnin af starfsmanni þess banka og starfsmanni Landsbankans. Hafivitnið undirritað skjalið þar sem hann hafi haft heimildir til þess samkvæmtundir­skrift­ar­reglum VBS fjárfestingarbanka. Hann kvaðst ekki muna hvorttilkynn­ingin var send af stað til lögmannsstofunnar enda hafi aðrir starfsmennbankans haft þann hluta máls­ins á sínum snærum. Vitnið kvaðst ekki heldur geta fullyrt að hafa afhent Ólafi Haraldssynitilkynninguna. Þegar litið er til þess að sóknaraðilihafði sannarlega uppfyllt skyldu sína sam­kvæmt kaupsamningnum 31. ágúst 2009,þess að varnaraðili byggir á því í öðru dóms­máli, sem er rekið hér fyrirdóminum, að báðir aðilar hafi að fullu efnt skyldur sínar sam­kvæmt þeimsamningi og þess sem kom fram hjá vitnum fyrir dómi, einkum RupinderCheema, þykir sýnt að hvort sem formskilyrði fyrirframsali kröfunnar, til­greind í samningnum, höfðu verið frágengin eða ekkihafi báðir samn­ings­aðilar hagað athöfnum sínum eins og þau væru frágengin. Sóknaraðili þykir því hafa færtnægilega sterkar líkur fyrir því að eignarréttur varnaraðila að ábyrgðarkröfu áhendur réttargæsluaðila, Kcaj LLP, sé ekki svo skýrog ótvíræður sem dómur Hæstaréttar í máli nr. 715/2009 gefur tilefni til aðætla. Með vísan til 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1989 um aðför þykir því verðaað fella úr gildi þá ákvörðun Sýslumannsins í Reykjavík, 14. júní 2011, að takafjárnámi innstæðu á fjár­vörslu­reikningi nr. 515-29-500099. Vegna þessarar niðurstöðu málsins ogmeð vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 94.gr. laga nr. 90/1989 um aðför, verður varnar­aðili dæmdur til að greiðasóknaraðila máls­kostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 kr. Réttargæsluaðili hefur frá upphafimálsins haldið uppi réttargæslu í málinu og bæði lagt fram greinargerð og fluttmálið munnlega. Með vísan til 2. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. 94. gr. laga um aðför, verður sóknaraðili dæmdur til að greiðaréttargæsluaðila máls­kostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 kr. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð Felld er úr gildi sú ákvörðunSýslumannsins í Reykjavík, 14. júní 2011, að taka fjárnámi innstæðu á fjár­vörslu­reikninginr. 515-29-500099. Varnaraðili, VBSfjárfestingarbanki, greiði sóknaraðila, Vingþóriehf., 700.000 kr. í málskostnað. Sóknaraðili greiðiréttargæsluaðila, Kcaj LLP, 150.000 kr. ímálskostnað.
Mál nr. 307/2011
Fasteign Galli Skaðabætur Samlagsaðild Aðfinnslur
F og fleiri, sem voru eigendur þriggja íbúða í samstæðu raðhúsa í Grafarvogi, höfðuðu mál gegn byggingarstjóranum B og kröfðust skaðabóta vegna ýmiss konar annmarka á húsnæðinu og tjóns sem af þeim leiddi. Fallist var á bótaskyldu B og var honum því gert að greiða F og fleiri skaðabætur vegna tjóns þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Greta Baldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 22. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Finnboga Viðari Finnbogasyni og Ástu Sigríði Einarsdóttur, Sóleyjarima 115, Reykjavík, Arndísi Brynju Jóhannsdóttur og Guðmundi Óla Hartmannssyni, Sóleyjarima 117, Reykjavík, Kristjáni Friðrik Einarssyni og Hönnu Dís Guðjónsdóttur, Sóleyjarima 119, Reykjavík, Sigurði Oddi Einarssyni og Álfheiði Mjöll Sívertsen, Sóleyjarima 121, Reykjavík, Ríkharði Traustasyni og Huldu Karen Auðunsdóttur, Sóleyjarima 123, Reykjavík, gegn Byggingarfélaginu Sögu ehf., Bræðraborgarstíg 15, Reykjavík og Bjarna Bjarnasyni, Nedre Solhellinga 17b, 2050 Jessheim, Noregi og Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, til réttargæslu með stefnu áritaðri um birtingu 30. janúar 2008. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þessar: Þess er krafist að stefnda Bjarna Bjarnasyni verði gert að greiða stefnendum Finnboga Viðari Finnbogasyni og Ástu Sigríði Einarsdóttur 621.054 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þess er krafist að stefnda Bjarna Bjarnasyni verði gert að greiða Kristjáni Friðriki Einarssyni og Hönnu Dís Guðjónsdóttur 924.262 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þess er krafist að stefnda Bjarna Bjarnasyni verði gert að greiða Sigurði Oddi Einarssyni og Álfheiði Mjöll Sívertsen 1.770.078 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 af 721.659 krónum til 19. júlí 2008, en af 1.770.078 krónum frá þeim tíma til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðar-reikningi og taki tildæmdur málskostnaður mið af því að stefnendur eru eigi virðisaukaskattskyldir. Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Dómkröfur stefnda Bjarna Bjarnasonar eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og að stefnendur verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Með úrskurði uppkveðnum 15. desember 2008 var hafnað frávísunarkröfu stefnda í málinu. Dómur í máli þessu var áður kveðinn upp 27. október 2009, en hann var ómerktur með dómi Hæstaréttar 7. október sl. og var málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum svo í stefnu: Sóleyjarimi 115-123 (oddatölur) eru raðhús sem standa við Sóleyjarima í Grafarvogi í Reykjavík. Húsin eru byggð úr forsteyptum einingum. Stefnendur keyptu hús sín af Byggingarfélaginu Sögu ehf. á tímabilinu 10. mars 2005 til 8. júlí 2005. Húsin voru þá í byggingu. Samkvæmt framlögðum kaupsamningum átti að afhenda húsin í ágúst 2005, fullbúin að utan með grófjafnaðri lóð en rúmlega fokheld að innan sbr. framlagða skilalýsingu. Verklok og afhending húsanna dróst verulega. Stefnendur þrýstu mjög á um efndir með ýmsum hætti, samtölum við forsvarsmenn stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., kvörtunum við fasteignasölu o.fl. Afhendingar-drátturinn var mjög bagalegur fyrir stefnendur og olli þeim tjóni. Í því skyni að þrýsta á um framkvæmdir og lagfæringar á atriðum sem stefnendur töldu ekki í lagi fundaði hluti stefnenda m.a. með forsvarsmönnum stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., og fulltrúum fasteignasala þann 4. janúar 2006. Enn dróst afhending auk þess sem ekki voru lagfærð atriði sem stefnendur höfðu bent á að ekki væru í lagi og nauðsynlegt væri að laga. Í byrjun febrúar 2006 kom upp ágreiningur milli stefnenda og stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., um hvort húsin væru þá orðin fokheld. Stefndu óskuðu því eftir úttekt byggingarverkfræðings á húsunum. Var það niðurstaða hans að verulegir annmarkar væru á verkinu, sbr. ástandsskoðun, dags. 15. febrúar 2006. Um ágreining þennan vísast einnig til framlagðs myndbréfs til lögmanns stefndu, Byggingarfélagsins Sögu ehf., dags. 23. febrúar, tölvubréfasamskipta við byggingarfulltrúann í Reykjavík, dags. 28. febrúar og útprentunar úr málaskrá byggingarfulltrúans í Reykjavík. Í kjölfar þessa voru nokkrar viðræður milli aðila um stöðvunarrétt á greiðslum og hugsanlega lausn málsins, sbr. bréf og tölvubréf milli aðila. Ekki náðist samkomulag. Þann 18. apríl 2006 var lögmanni stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., send áskorun um verklok og afhendingu húsanna. Var skorað á stefnda, Byggingarfélagið Sögu ehf., að ljúka tilteknum atriðum innan 10 daga frá móttöku bréfsins, þ.e. frá 28. apríl, til að stefnendur gætu hafið framkvæmdir innanhúss. Þá var skorað á stefnda, Byggingarfélagið Sögu ehf., að ljúka öllum framkvæmdum við húsin í heild fyrir 9. maí s.á. Áskildu stefnendur sér rétt til að flytja inn í húsin án frekari fyrirvara eftir tilgreindan tíma og ljúka við framkvæmdir á kostnað stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf. Eins var óskað eftir samningaviðræðum um bætur vegna afhendingardráttar. Þrátt fyrir framangreint var lítið sem ekkert unnið við húsin og engin viðbrögð bárust frá stefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf. Til að takmarka tjón vegna afhendingardráttarins héldu stefnendur áfram framkvæmdum innanhúss og fluttu inn í húsin. Stefnendur miða afhendingu húsanna við 28. apríl 2006 í samræmi við framangreint. Til að tryggja hagsmuni sína héldu allir stefnendur eftir hluta kaupverðs skv. heimild í 44. gr. laga um fasteignakaup nr. 40 frá 2002. Þar sem stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., varð ekki við kröfum stefnenda voru stefnendur tilneyddir að óska eftir mati dómkvadds matsmanns, sbr. matsbeiðni dags. 4. júlí 2006, á hvaða framkvæmdum væri ólokið, hvaða verkþætti þyrfti að vinna upp á nýtt og hvað kostaði að ljúka við og lagfæra þessa verkþætti. Eins var óskað mats á því hvert tjón stefnenda væri vegna afhendingardráttar á íbúðunum. Hinn dómkvaddi matsmaður skilaði ítarlegri matsgerð, dags. 26. febrúar 2007. Var niðurstaða hins dómkvadda matsmanns í grófum dráttum sú að kostnaður við að ljúka óloknum verkum í sameign hússins næmi 10.318.700 kr., tjón vegna afhendingardráttar næmi 5.225.000 kr. og kostnaður við að ljúka óloknum verkþáttum í séreignum og lagfæringar næmi 3.621.000 kr.,- sem skiptist misjafnlega niður á einstakar séreignir. Með bréfi, dags. 27. mars 2007, í samræmi við niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns, tilkynntu stefnendur stefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf., að þeir skuldajöfnuðu eftirstöðvum kaupverðs við kostnað samkvæmt mati hins dómkvadda matsmanns við að ljúka framkvæmdum og lagfæra galla á sameign og einstökum séreignum, áföllnum kostnaði við matsgerð og réttargæslu og tjóni vegna afhendingardráttar. Voru kröfurnar sundurliðaðar fyrir hverja fasteign fyrir sig. Þá kröfðust allir stefnendur, nema Guðmundur og Arndís, skilyrðislausrar útgáfu afsals þar sem kaupverð hefði verið greitt. Stefnendur Guðmundur og Arndís kröfðust útgáfu afsals gegn greiðslu eftirstöðva kaupverðs að teknu tilliti til skuldajöfnunar. Þá kröfðust allir stefnendur, nema Guðmundur og Arndís, greiðslumismunar á eftirstöðvum kaupverðs og tjóns þeirra skv. niðurstöðu matsgerðar. Í bréfinu var stefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf., tilkynnt að frekari aðkomu þeirra að framkvæmdum við húsin væri hafnað. Greindu bréfi var svarað með bréfi lögmanns stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., dags. 2. apríl 2007. Gerði lögmaður stefnda grein fyrir því að vegna umfangs matsgerðarinnar yrði ekki tekin afstaða til krafna stefnenda en boðað að það yrði gert á næstu dögum. Enn hefur ekki verið tekin afstaða til þeirra krafna né mótmælt skuldajöfnuði. Lögmaður stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., mótmælti hins vegar höfnun stefnenda á frekari aðkomu stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., að byggingarframkvæmdum við húsin. Með bréfi, dags. 17. apríl 2007, áréttuðu stefnendur, að þeir höfnuðu allri frekari aðkomu stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., að framkvæmdum við húsin. Með bréfi til fasteignasölunnar Draumahús ehf., sem annaðist sölu húsanna, þann 17. apríl 2007, kröfðust stefnendur þess að boðað yrði til uppgjörs og útgáfu afsals. Stefnendur og stefndu voru í því skyni boðuð á fasteignasöluna þann 5. júní 2007. Allir stefnendur mættu og skrifuðu undir afsal og uppgjör. Við undirritun afsalanna lögðu stefndu fram bréf, dags. 5. júní 2007. Forsvarsmenn stefndu, Byggingarfélagsins Sögu ehf., mættu ekki og hafa enn ekki ritað undir afsölin. Með bréfi sama dag, 5. júní 2007, skoruðu stefnendur enn á stefnda, Byggingarfélagið Sögu ehf., að rita undir afsölin. Í bréfinu var og gerð grein fyrir því að við uppgjör við gerð afsals vegna Sóleyjarima 117, eignar stefnenda Guðmundar og Arndísar, hefði verið tekið tillit til kostnaðar að fjárhæð 85.000 kr. sem stefndu Guðmundur og Arndís hefðu orðið fyrir vegna afréttingar á gluggakörmum og hurðum samkvæmt reikningi þar um. Lögmaður stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., hefur gert grein fyrir því að stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., hafi lokið einhverjum verkliðum frá því matsgerðin var unnin. Því hafna stefnendur. Frá því matsgerðin var unnin hefur orðið vatnstjón í húsi stefnenda Sigurðar og Álfheiðar, Sóleyjarima 121, annars vegar vegna leka frá þaki svo og vegna leka undir parket í stofu. Þá hefur komið í ljós að horngluggi á efri hæð í húsi stefnenda Finnboga og Ástu, Sóleyjarima 115, er rangt smíðaður og settur í. Óskað hefur verið eftir viðbótarmati frá hinum dómkvadda matsmanni vegna þess. Áskilja stefnendur Sigurður, Álfheiður, Finnbogi og Ásta sér rétt til að leggja það mat fram á síðari stigum og leiðrétta kröfugerð sína til samræmis við niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns. Með sátt, dags. 31. mars 2009, viðurkenndi stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., ábyrgð sína á göllum, tjóni og afhendingardrætti vegna húsnæðis stefnenda, svo sem rakið er í framlögðum matsgerðum Hjalta Sigmundssonar, dags. 26. febrúar 2007 og 25. janúar 2008. Jafnframt samþykkti stefndi með sáttinni að gefa út afsöl til handa stefnendum fyrir eignunum Sóleyjarrima, 115, 117, 119, 121 og 123, og inna greiðslur af hendi, eins og rakið er í framlagðri sátt aðila. Stefndi Bjarni Bjarnason er ekki aðili að sáttinni og er því málinu haldið áfram á hendur honum af hálfu eigenda Sóleyjarrima, 115, 119 og 121 til greiðslu eftirstöðva bótakrafna. Málsástæður og lagarök stefnenda Skuldajöfnun Stefnendur byggja kröfur sínar um greiðslur á því að þeir eigi kröfur á hendur stefndu um skaðabætur og/eða afslátt vegna afhendingardráttar og galla á fasteignunum að Sóleyjarima 115, 119 og 121. Kröfum þessum sé skuldajafnað við eftirstöðvar kaupverðs. Þar sem kröfur stefnenda, Finnboga og Ástu, Kristjáns og Hönnu, Álfheiðar og Sigurðar, á hendur stefndu séu hærri en sem nemi eftirstöðvum kaupverðs, geri þau kröfur um greiðslu eftirstöðva krafnanna. Varðandi heimild til skuldajöfnunar vísa stefnendur til dómvenjuhelgaðra reglna og eðli máls. Samkvæmt kaupsamningum átti að afhenda stefnendum húsin að Sóleyjarima 115-123 í ágúst 2005, fullbúin að utan með grófjafnaðri lóð en rúmlega fokheld að innan, sbr. framlagða skilalýsingu. Eftir margar áskoranir um að ljúka framkvæmdum og afhenda húsin hafi stefnendur tilkynnt stefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf., að þeir myndu líta svo á að húsin væru afhent 28. apríl 2006 hvort sem framkvæmdum yrði lokið fyrir þann tíma eða ekki. Stefnendur líta því svo á að húsin hafi verið afhent um 8 mánuðum eftir umsaminn afhendingartíma. Hinn dómkvaddi matsmaður miði við að afhending húsanna samkvæmt kaupsamningum hefði í síðasta lagi átt að vera 31. ágúst 2005. Afhendingin hafi því dregist í 239 daga. Sé það niðurstaða matsmannsins að stefnendur hafi, vegna afhendingardráttarins, orðið fyrir tjóni sem nemi 1.045.000 kr. á hvert hús fyrir sig, þ.e. hverja séreign fyrir sig. Samkvæmt sátt stefnenda við Byggingarfélagið Sögu ehf. varð samkomulag um að lækka þá bótakröfu í 795.000 kr. á hvert hús. Kröfu um skaðabætur vegna afhendingardráttar byggja stefnendur á 30. og 34. gr. laga um fasteignakaup nr. 40 frá 2002 (hér eftir kölluð fkbl.). Samkvæmt 1. mgr. 34. gr. fkbl. hvíli hlutlæg bótaábyrgð, stjórnendaábyrgð, á seljendum vegna tjóns af völdum afhendingardráttar. Stefnendur byggja kröfur sínar um skaðabætur vegna afhendingardráttar einnig á meginreglum samninga- og kauparéttar um réttar efndir samninga og bætur vegna vanefnda. Þá byggja stefnendur kröfu sína um skaðabætur vegna afhendingardráttar á hinni almennu sakarreglu íslensks réttar og reglunni um húsbóndaábyrgð. Telja stefnendur að forsvarsmenn stefnda, Byggingarfélagsins Sögu ehf., og aðrir starfsmenn félagsins hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að láta framkvæmdir við húsin og þar með afhendingu þeirra dragast svo lengi sem raunin varð. Eins og fyrir liggi í dómsskjölum og staðreynt hafi verið með mati dómkvadds matsmanns hafi ekki verið búið að ljúka við frágang fjölda atriða í sameign húsanna sem átti að vera lokið við afhendingu þeirra. Þá sé sannað að lagfæra þurfi fjölmörg atriði sem höfðu verið unnin þar sem vinnubrögð og frágangur sé ófullnægjandi, sbr. umfjöllun í matsgerð, einkum um matsliði 1-17. Niðurstaða matsmannsins sé í grófum dráttum eftirfarandi um einstaka matsliði nr. 1-17 og 62-63: Eftir að þétta lóðrétt skil, kíttisfúgur ójafnar og illa gerðar, frágangur lóðréttra fúga rangur, loftleki milli útveggjaeininga og gólfplatna, tenging á sorptunnuskýlum ófullnægjandi og ófrágengin, lekaskemmdir á flestum húsa vegna ófrágenginna fúga. Niðurstaða matsmanns sé aðþetta þurfi að lagfæra. Matsmaður staðfestir að nokkuð sé um skemmdir á einingunum, brotið úr þeim, þær sprungnar, kantar ekki nógu vel steyptir, steypa í kringum glugga illa frágengin, frávik frá stærð meira en eðlilegt er, rafmagnsdósir ranglega staðsettar. Erfitt að gera við einingar þannig að ekki sjáist en steypa má í skemmdir og fylla í sprungur. Ekki hægtað geravið frávik á stærðum eininga. Gerð og frágangur dúks ekki í samræmi við teikningar, frágangur þakkanta víða ófaglegur, laufrist ófullnægjandi, gerð og frágangur einangrunar ekki í samræmi við uppdrætti, efsta lag einangrunar illa frá gengið og ófaglega, síudúk vantar yfir einangrun, malarfari ójafnt dreift, steinastærð ójöfn og umframþyngd á þaki. Lagfæra þurfiog leiðréttateikningar. Eftir að ganga frá þéttingum við hornglugga og gera við skemmdir vegna leka. Frágangur glugga á ýmsan hátt ófullnægjandi. Lofttúður á þaki yfir loftrásum og fallpípum ranglega staðsettar og vantar. Á við um svo til allar lofttúður. M.a. þarf að leggja lofttúður frá salernum á neðri hæð, fjarlægja umfram lofttúður, loka þeim, leiðrétta teikningar o.fl. Vantar niðurföll, teikningum ekki fylgt, bæta þarf við niðurföllum og breyta rörum til samræmis við teikningar, breyta teikningum vegna niðurfalla á suðurhlið, breyta teikningum af frárennslislögnum, breyta regnvatnslögnum og búa til tengingar á 5 stöðum. Vantar þak, samsetning ekki eins og teikningar sýna, útfæra tengingu á hornum, breyta teikningu og lagf. skemmdir. Handrið upp sett en ekki í samræmi við teikningar, styrkur handriða ekki nægur til að þola álag skv. stöðlum. Taka þurfihandrið niður og setjaný. Frágangur einangrunar á sökklum ófagleg og ófullnægjandi, hæð á lóð ýmist minni eða meiri en samrýmist grófjafnaðri lóð, fjarlægja stagfestu og ýmiskonar rusl og byggingarafganga. Frágangur á ýmsan hátt ófullnægjandi og hurðir og karmar skemmdir. Setja þurfi nýjar hurðir og karma, lagfæra skemmdir vegna leka o.fl. Frágangur á ýmsan hátt ófullnægjandi, óvandaður og ófaglegur. Taka þurfi allar hurðar úr og lagfæra á ýmsan hátt. Vantar klæðningu á veggfleti á skilum húsanna. Breyta þurfi sérteikningum og aðalteikningum. Gluggar í samræmi við byggingarlýsingu skv. samþykktum uppdráttum. Matsliður felldur niður. Getur ekki staðfest að skipta þurfi út byggingarstjóra og meisturum en gerist þess þörf tilgr. matsm. kostnað við það 12.700 kr. Lagnaleið fyrir garðkrana vantar í útvegg frá gólfi. Gera þurfi rauf í útvegg og bora gat. 62. Loftnetsrör: Ídráttarrör eru stífluð eða þau vantar í öllum húsunum. Finna þurfi fyrirstöðu, brjóta og lagfæra. 63. Gólfhitalagnir: Grennri en teikningar gera ráð fyrir en ekki þörf úrbóta. Leiðrétta þurfi teikningar. Eins og fram komi á bls. 88 í matsgerð hins dómkvadda matsmanns meti hann heildarkostnað við lagfæringar og lok framkvæmda á sameign stefnenda 10.318.700 kr. Gerð sé nánar grein fyrir því hvernig sá kostnaður skiptist á einstaka matsliði á bls. 74-79 í matsgerð. Vísast nánar um það til matsgerðarinnar. Heildarkostnaður vegna lagfæringar á sameigninni skiptist jafnt á allar séreignirnar þ.e. 2.063.740 kr. á hverja séreign. Rétt sé að árétta að í þeirri tölu sé ekki gert ráð fyrir tjóni vegna afhendingardráttarins. Auk framangreinds hafi hinn dómkvaddi matsmaður staðreynt að ólokið væri frágangi eða lagfæra þyrfti fjölda atriða í séreign hvers húss, sbr. umfjöllun í matsgerð einkum um matsliði 19-61. Niðurstaða hins dómkvadda matsmanns varðandi kostnað við lagfæringar og verklok á hverri séreign sé eftirfarandi: Varðandi niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns varðandi einstaka matsliði nr. 19-61 vísastnánar til matsgerðar bls. 47-72. Um sundurliðun kostnaðar hvers matsliðar og matshluta vísast til bls. 80-88 í matsgerð. Frá því matsgerðin var unnin hafi orðið vatnstjón í húsi stefnenda Sigurðar og Álfheiðar, Sóleyjarima 121, annars vegar vegna leka frá þaki svo og vegna leka undir parket í stofu. Hafa kröfur þeirra vegna galla verið hækkaðar um 400.000 kr. vegna þess. Þá hafi komið í ljós að horngluggi á efri hæð í húsi stefnenda, Finnboga og Ástu, Sóleyjarima 115, sé rangt smíðaður og settur í. Hafa kröfur þeirra verið hækkaðar um 250.000 kr. vegna þess. Óskað hafi verið eftir viðbótarmati frá hinum dómkvadda matsmanni vegna þessa. Stefnendur, Sigurður, Álfheiður, Finnbogi og Ásta áskilja sér rétt til að leiðrétta kröfugerð sína til samræmis við niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns. Stefnendur byggja á því að fasteignirnar Sóleyjarimi 115, 119 og 121 hafi við afhendingu verið gallaðar í skilningi 18., 19., 20., 37. og 43. gr. fkpl. Eignirnar hafi ekki staðist þær kröfur um gæði og búnað sem leiði af fkpl., kaupsamningum þeirra og skilalýsingu vegna ólokinna verka, óvandaðra vinnubragða og skemmda á húseiningum, gluggum, hurðum o.fl. Minnt sé á að um neytendakaup sé að ræða og stefnendur voru að festa kaup á alveg nýjum fasteignum. Gallaþröskuldurinn sé því mjög lágur. Þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir og fjölda tækifæra hafi stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., ekki sinnt skyldu sinni til úrbóta né leitast við að ljúka framkvæmdunum. Kröfur stefnenda um skaðabætur vegna galla nema kostnaði við að gera nauðsynlegar úrbætur og lagfæringar á þeim göllum sem voru á séreignum og sameignum húsanna við afhendingu þeirra samkvæmt matsgerð hins dómkvadda matsmanns. Vísa stefnendur, kröfum sínum til frekari rökstuðnings, til ÍST 51:2001 um byggingarstig húsa. Stefnendur byggja kröfu sína um skaðabætur jafnframt á hinni almennu sakarreglu íslensks réttar og reglunni um húsbóndaábyrgð. Eftirliti við byggingu húsanna hafi augljóslega verið verulega ábótavant af hálfu stefnda og þeirra sem störfuðu á hans vegum. Verði ekki fallist á að stefnendur eigi rétt til skaðabóta byggja stefnendur á því að þeir eigi rétt til afsláttar af húsunum í samræmi við niðurstöður hins dómkvadda matsmanns og fyrirliggjandi gagna um kostnað við að bæta úr göllunum. Vísa stefndu um þá kröfu sína einkum til ákvæða 37. gr. og 41. gr. fkpl. Kröfu sína á hendur stefnda, Bjarna Bjarnasyni byggingarstjóra, byggja stefnendur einkum á 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73 frá 1997 og almennu sakarreglu íslensks réttar. Með 51. gr. skipulags- og byggingarlaga og tengdum ákvæðum séu lagðar þær skyldur á byggingarstjóra að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir, þar á meðal að þeir sem að framkvæmdunum koma fyrir hans atbeina sinni sínum skyldum og að framkvæmdin sé með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Vanræki byggingarstjóri þessa umsjónar- og eftirlitsskyldu sína með saknæmum hætti geti hann orðið skaðabótaskyldur gagnvart eiganda mannvirkis vegna tjóns sem af því hljótist. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns komi víða fram að frágangur og vinnubrögð séu ófullnægjandi, ófagleg, ekki í samræmi við teikningar o.fl. Staðreynt sé að margt hafi farið úrskeiðis við byggingu húsanna. Þá sé augljóst að gallar á eignunum séu mun meiri en eðlilegt eða venjulegt geti talist. Stefnendur telja að við framkvæmdina hafi ekki verið gætt fullnægjandi faglegra vinnubragða og skort hafi á eftirlit. Það verði að virða byggingarstjóra til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögð viðgangast. Stefndi Bjarni Bjarnason, byggingarstjóri hússins, sé því ábyrgur gagnvart stefnendum vegna þess tjóns sem af þessu hefur hlotist. Í ljósi þess hve umfangsmiklir gallarnir séu og þess að erfitt sé að greina á milli í mörgum liðanna hvort galla sé að rekja til ófullnægjandi eða ófaglegra vinnubragða, eða hvort framkvæmdum sé ekki lokið, sé á því byggt að stefndi Bjarni Bjarnason og stefndi Byggingarfélagið Saga ehf. séu ábyrg fyrir göllunum og afhendingardrættinum in solidum. Samkvæmt niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns og fyrirliggjandi gagna sundurliðast kröfur stefnenda á eftirfarandi hátt. Sóleyjarimi 115 / Finnbogi og Ásta Sóleyjarimi 119 / Kristján og Hanna Dís Sóleyjarimi 121 /Álfheiður og Sigurður Dráttarvaxtakrafa stefnenda, Sigurðar O. Einarssonar og Álfheiðar Mjallar Sívertsen, er byggð á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta er krafist af 721.659 kr. frá 27. apríl 2007, þ.e. mánuði eftir að stefnda var send matsgerð hins dómkvadda matsmanns með kröfubréfi dags. 27. mars 2007 og af heildarfjárhæðinni, 1.770.078 kr. frá 19. júlí 2008, þ.e. mánuði eftir að stefndu var afhent viðbótarmatsgerð hins dómkvadda matsmanns í þinghaldi 19. júní 2008. Dráttarvaxtakrafa stefnenda er byggð á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta er krafist frá 27. apríl 2007, þ.e. mánuði eftir að stefndu var send matsgerð hins dómkvadda matsmanns með kröfubréfi dags. 27. mars 2007. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 33. gr. og 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um aðild sóknar- og varnarmegin vísa stefnendur til heimildar 1. mgr. 19. gr. um samlagsaðild þar sem kröfur séu af sama uppruna, sama atvikalýsing eigi við, þær séu studdar sömu röksemdum og sönnunargögnum. Um aðild réttargæslustefnda, Varðar trygginga hf., vísa stefnendur til 1. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Réttargæslustefndi sé tryggingaraðili stefnda, Bjarna Bjarnasonar byggingarstjóra. Málskostnaðarkrafa stefnenda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnendur séu ekki virðisaukaskattskyldir og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður stefnda Bjarna Bjarnasonar Rök stefnda, Bjarna Bjarnasonar, fyrir sýknu eru í fyrsta lagi aðildarskortur að stórum hluta kröfugerðar stefnenda og svo að það sem raunverulega kunni að hafa verið missmíð á byggingunum sem hann beri ábyrgð á sem byggingarstjóri sé þegar greitt með skuldajöfnuði stefnenda með kaupsamningsgreiðslum sem þeir hafa haldið eftir. Að því er varðar Sóleyjarima 115 séu dómkröfur stefnenda þeirra lægri fjárhæð heldur en nemur kröfu um bætur vegna afhendingardráttar. Sú fjárhæð sé í öllum tilvikum 795.000 kr. eftir umsamda lækkun við stefnda Byggingarfélagið Sögu ehf. Án þess að afstaða sé tekinn til réttmætis þeirrar kröfugerðar sem slíkrar af hálfu Bjarna sé á því byggt að engum blöðum sé um það að fletta að hann beri ekki ábyrgð á þeim kröfum og því beri að sýkna hann af þeim vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hann hafi á engu tímamarki undirgengist samningsskuldbindingu gagnvart stefnendum um afhendingardag fasteignanna. Að þessari kröfu frádreginni standi ekkert eftir af fjárkröfum eigenda fasteignarinnar Sóleyjarrima 115 og beri að sýkna stefnda þegar af þessari ástæðu af kröfum stefnendanna, Finnboga Viðars Finnbogasonar og Ástu Sigríðar Einarsdóttur, vegna Sóleyjarima 115. Í tilviki stefnendanna, Kristjáns Friðriks Einarssonar og Hönnu Dísar Guðjónsdóttur, vegna Sóleyjarima 119 og Sigurðar Odds Einarssonar og Álfheiðar Mjallar Sívertsen vegna Sóleyjarima 121 sé fjárhæð dómkröfunnar hærri en bótakrafan vegna afhendingardráttar en að mati stefnda beri samt að sama brunni í tilviki þeirra. Sú fjárkrafa sem sé umfram bótakröfuna hverfi svo að fullu þegar frá séu dregnir þeir þættir kröfugerðar stefnendanna er lúti að óloknum verkþáttum og framkvæmdum samkvæmt matsgerð. Það skorti á hugtaksskilyrði lögboðinnar ábyrgðar byggingarstjóra í slíkum tilvikum. Byggingarstjóri beri ábyrgð á framkvæmd þeirra verka sem unnin séu. Gegni hann ekki öðru og víðtækara hlutverki en byggingastjórn séu engar forsendur til að draga hann til ábyrgðar fyrir því að byggingaframkvæmdum sé ekki lokið og umsömdu afhendingarástandi ekki náð af þeim sökum. Í slíkum tilvikum geti verið um að véla öfl sem byggingarstjóri hafi engin tök á eins og til dæmis fjármögnun framkvæmdanna. Stefndi Bjarni sé í engum þeim tengslum við meðstefnda að til kasta slíkrar ábyrgðar geti komið. Auk þess sem stefndi verði ekki dreginn til ábyrgðar vegna afhendingardráttar eða seilst til hans fjár vegna ólokinna verka, þá verði einnig að krefjast sýknu vegna matsliða er lúta að vanbúnaði og missmíð sem geti á engan hátt fallið undir ábyrgð byggingarstjóra. Byggingarstjóra sé ekki tækt að kanna það af eigin raun að allir iðnmeistarar sem að verkinu koma vinni sín verkefni af heilindum þannig að honum verði lagt til lasts ef einhver frágangur sem ekki sé sýnilegur sé ekki í lagi. Sérstaklega sé áréttað í þessum efnum að húsin sem mál þetta varðar séu smíðuð úr forsteyptum einingum sem komi tilbúnar með flestum gluggum og öllum lögnum sem í þeim veggjum eigi að vera. Stefndi, sem byggingarstjóri, hafi af þessum sökum engin tök á því að staðreyna það eða hafa áhrif á það að einingaverksmiðjan, sem steypir hinar forsteyptu einingar með lögnum, gluggum og einangrun, standi að sínu verki með fullnægjandi hætti. Stefndi, sem byggingarstjóri, eigi enga aðkomu að þeim verkum sem unnin séu fjarri byggingarstað. Krafist sé sýknu af öllum þeim kröfuliðum sem rót eigi að rekja til verka sem unnin séu með þessum eða sambærilegum hætti. Stefndi, sem byggingarstjóri, beri ekki hlutlæga ábyrgð á því að fasteignirnar við Sóleyjarima, sem mál þetta lúti að, séu ekki haldnar göllum. Ábyrgð hans sé háð saknæmi af hans hálfu. Það komi til ef hann hafi ekki rækt eftirlitsskyldur sínar með fullnægjandi hætti af ásetningi eða gáleysi þannig að útaf hafi brugðið við byggingaframkvæmdir til tjóns fyrir stefnendur. Á því sé byggt af hálfu stefnda að engri slíkri sök sé til að dreifa í mörgum af þeim tilvikum sem matsmaður tók til skoðunar og mats. Að auki sem þeir þættir kröfugerðar stefnenda sem fallið geta undir hugtaksskilyrði sakarreglunnar, þannig að honum teljist hafa orðið á bótaskyld mistök, séu þegar greiddir sem einnig leiði til sýknu af kröfugerð stefnenda. Áréttað sé að stefnendur hafi þegar ráðstafað því sakarefni á hvern hátt farið sé með það fé sem stefnendur hafi nýtt til skuldajöfnunar. Í öllum tilvikum sé framsetningin slík að fyrst séu nefndar bótakröfur vegna ágalla sem taldir séu sameiginlegir með öllum húsunum, síðan bótakröfur vegna ágalla á einstökum séreignum. Síðan sé rakið meint tjón vegna afhendingardráttar. Í samræmi við þessa framsetningu sé skuldajöfnunarfénu fyrst ráðstafað upp í sameiginlegu hagsmunina og síðan séreignarhagsmuni. Það sem útaf standi séu þá fjárkröfur vegna afhendingardráttar. Þessi framsetningarmáti stefnendanna sé í góðu samræmi við viðtekna venju og framgangsmáta á sviði kröfuréttar. Fyrst sé greitt af fjárkröfu sem elst sé en síðan kröfur með nýrri gjalddaga. Óumdeilt sýnist, miðað við framsetningu stefnenda, að sameiginlega fjártjónið hafi fallið fyrst til en að því frágengnu aðrir kröfuliðir er lúta að byggingunni sem slíkri. Þetta tjón, að því marki sem það sé raunhæft, hafi fallið til á byggingartíma sem að langstærstum hluta var áður en afhending átti að fara fram. Af síðar tilkomnu kröfunum, svo sem vegna afhendingardráttar, beri að sýkna eins og áður gat vegna aðildarskorts en þá standi jafnframt ekkert eftir af fjárkröfu stefnendanna. Vaxtakröfur stefnenda beri að sama brunni og aðrar kröfur. Fyrir hafi legið, allt frá því að matsgerðin var samin, að raunverulegar kröfur stefnenda væru að fullu greiddar. Því verði vaxtakröfum ekki haldið uppi gagnvart stefnda, Bjarna Bjarnasyni. Niðurstaða um sýknu stefnda, Bjarna Bjarnasonar, hafi ætíð blasað við frá því að matsgerð dómkvadds matsmanns var afhent. Í því ljósi sýnist engum blöðum um það að fletta að dæma beri honum málskostnað samhliða sýknudómi. Um efnislega réttarstöðu stefnda sem byggingarstjóra vísar stefndi til laga nr. 73/1997. Krafa um málskostnað sé studd við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en jafnframt sé krafist álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti. Stefndi reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og beri því nauðsyn til að fá dæmt álag er þeim skatti nemi ú hendi stefnenda með vísan til laga nr. 50/1988. Niðurstaða Með sátt dags. 31. mars 2009, sem lögð var fram í dómi 5. maí sl., viðurkenndi stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., ábyrgð sína á göllum, tjóni og afhendingardrætti vegna húsnæðis stefnenda, svo sem rakið er í framlagðri matsgerð Hjalta Sigmundssonar, dags. 26. febrúar 2007, sbr. og viðbótarmatsgerð, dags. 25. janúar 2008. Jafnframt samþykkti stefndi að gefa út afsöl til handa stefnendum fyrir eignunum Sóleyjarrima, 115, 117, 119, 121 og 123, og inna greiðslur af hendi, eins og rakið er í framlagðri sátt aðila. Fyrir liggur að afsöl hafa verið gefin út fyrir tilgreindum eignum í samræmi við sáttina, en greiðslur samkvæmt henni, sem stefndi, Byggingarfélagið Saga ehf., átti að inna af hendi í síðasta lagi 17. apríl 2009 fóru ekki fram. Stefndi Bjarni Bjarnason er ekki aðili að sáttinni. Í samræmi við sáttina hafa stefnendur fallið frá kröfum á hendur stefnda Byggingarfélaginu Sögu ehf. Þá var málssóknin felld niður af hálfu Arndísar Brynju Jóhannsdóttur og Guðmundar Óla Hartmannssonar þar sem kröfur þeirra voru allar uppgerðar með sáttinni. Stefnendur Ríkharður Traustason og Hulda Karen Auðunsdóttir, ákváðu einnig að fella málssóknina niður fyrir sitt leyti þar sem krafa þeirra nemur ekki nema 49.881 krónu. Með hliðsjón af þeirri lækkun krafna sem stefnendur samþykktu með sáttinni, þ.e. að lækka kröfur vegna tafa á afhendingu um 250.000 krónur hjá hverjum stefnanda fyrir sig, hafa aðrir stefnendur ákveðið að lækka kröfurnar á hendur stefnda Bjarna Bjarnasyni á sama hátt og samþykkt var með dómssáttinni. Þá hafa stefnendur ákveðið að lækka kröfu sína á hendur stefnda Bjarna Bjarnasyni sem nemur uppgjöri vegna fasteignagjalda. Samkvæmt framansögðu er kröfugerð stefnenda á hendur stefnda, Bjarna Bjarnasyni, sem hér segir: Sóleyjarimi 115 / Finnbogi og Ásta Sóleyjarimi 119 / Kristján og Hanna Dís Sóleyjarimi 121 /Álfheiður og Sigurður Til athugunar kemur að hvaða marki stefndi, Bjarni Bjarnason byggingarstjóri, beri skaðabótaábyrgð vegna þeirra kostnaðarliða sem tilgreinir eru í kröfugerð vegna greindra eigna, sbr. 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 267/2005 var því slegið föstu að á byggingarstjóra hvíldi ekki aðeins að sjá til þess að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur einnig skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir. Ber hann þannig ábyrgð á því að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi. Ekki er fallist á þær málsástæður stefnda að sýkna beri hann sérstaklega af kröfum stefnenda um bætur vegna afhendingardráttar eða að til frádráttar bótakröfum skuli koma þeir kröfuþættir er lúta að óloknum verkþáttum. Bótakröfur hafa verið viðurkenndar að öllu leyti og í heild sinni af meðstefnda, Byggingarfélaginu Sögu ehf., og eftirstöðum kaupverðs skuldajafnað upp í þær án nokkurrar sundurgreiningar eða forgangsröðunar. Kröfur stefnenda á hendur stefnda eru settar fram sem óskilgreindar eftirstöðvar af þeirri heild. Verður því að fara fram sjálfstætt mat á því að hvaða marki stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnendum vegna starfa sinna sem byggingarstjóri. Fallist er á að greind matsgerð sé lögð til grundvallar bótakröfum á hendur stefnda. Verður nú fjallað um einstaka liði matsgerðar, sem til álita koma að þessu leyti, í samræmi við kröfugerð stefnenda. Verður fyrst fjallað um matsliði er varða öll húsin. Samkvæmt matsgerð er í matslið 1 fjallað um samsetningu og frágang forsteyptra eininga. Telur matsmaður að frágangur þéttinga á milli útveggjaeininga sé á ýmsan hátt ófullnægjandi og ábótavant og að lekaskemmdir séu vegna þess. Þar kemur fram að til að ljúka frágangi hluta þéttinga þurfi að losa frá þakniðurföll og setja upp aftur. Leiðrétta og lagfæra illa gerðan og rangan frágang á fúgum. Lagfæra loftleka undir steyptar einingar og gera við lekaskemmdir vegna ófullnægjandi frágangs á þéttingum forsteyptra eininga. Ljóst er að vinna við frágang þéttinga hefur ekki verið unnin með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Bótaskylt tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu byggingarstjóranser samkvæmt matsgerð 228.000 + 100.000 + 225.000 + 21.000+ 21.000 + 21.000 + 21.000 = 673.000 kr. m.VSK. og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 529.161 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 2 fjallað um hvort skemmdir/gallar séu á hinum forsteyptu einingum. Staðfestir matsmaður að nokkuð er um skemmdir og galla á forsteyptum einingum og telur hann að þær hafi orðið við tilfærslu í verksmiðju, í flutningi, og/eða við uppsetningu. Steyptar einingar eru byggingarhluti sem framleiddar eru í verksmiðju og koma tilbúnar til uppsetningar á verkstað. Við undirbúning að uppsetningu og uppsetningu eininga eiga gallar sem lýst er í matsgerð greinilega að koma í ljós. Það er því ljóst að gallaðir byggingarhlutar voru fluttir á verkstað og þeir notaðir gallaðir og/eða skemmdir í meðförum, sbr. matsgerð. Fallist er á rök stefnda að hann hafi ekki haft möguleika á að staðreyna að verksmiðjuframleiddir byggingarhlutar, unnir fjarri byggingarstað, hafi verið unnir með fullnægjandi hætti. Hins vegar er ljóst að gallar og skemmdir á forsteyptum einingum máttu vera stefnda sýnilegar strax og byggingahlutinn kom á verkstað. Telja verður að stefndi, sem byggingarstjóri, hafi því með saknæmri vanrækslu að þessu leyti fellt á sig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu er samkvæmt matsgerð 541.000 kr. m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 451.462 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 3 fjallað um frágang á þaki. Þar kemur fram að gerð og frágangur þakdúks sé ekki í samræmi við teikningar. Í matsgerð segir „Frágangur þakkanta er víða ófaglegur og ófullgerður auk þess að vera ekki í samræmi við teikningar. ... Gerð og frágangur einangrunar á þaki er ekki í samræmi við teikningar.“ Telja verður að stefndi sem byggingarstjóri hafi því með saknæmri vanrækslu að þessu leyti fellt á sig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu er samkvæmt matsgerð 4.160.000 kr. og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 3.658.193 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 4 fjallað um frágang hornglugga. Telur matsmaður að frágangi hornglugga að utan og innan sé ekki lokið. Um er að ræða ólokin verkþátt sem stefndi sem byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 5 fjallað um frágang glugga. Telur matsmaður að frágangur glugga í húsinu sé á ýmsan hátt ófullnægjandi.Niðurstaðan er sú að taka þarf fög úr og lagfæra, enn fremur yfirfara og lagfæra glerlista og föls.Ljóst er að vinna við glugga ogglerjun hefur ekki verið unnin með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Bótaskylt tjón, sem má rekja til þessarar vanrækslu byggingarstjóranser samkvæmt matsgerð 635.000 + 255.000 = 890.000 kr. og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 717.811 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 6 fjallað um lofttúður á þaki. Þar kemur fram að matsmaður hefur staðreynt með samanburði við teikningar að mikill meirihluti útloftanna og loftrása er ranglega staðsettur eða vantar alveg. Þetta á við svo til allar lofttúðurnar á þakinu. Fallist er á að með þessari vanrækslu hafi stefndi, sem byggingarstjóri, fellt á sig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu er samkvæmt matsgerð 531.000 kr. og tilheyrir að hluta séreign sem deilist jafnt á eignarhluta og sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 452.285 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 7 fjallað um frágang á niðurföllum. Samkvæmt niðurstöðu matsmanns hefur teikningum ekki verið fylgt við frágang og uppsetningu á niðurföllum. Þetta eru liðir 7.4 og 7.5, þ.e. 144.000 og 185.000 krónur.. Bótaskylt tjón, sem má rekja til þessarar vanrækslu byggingarstjórans,er samkvæmt matsgerð 329.000 kr. m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 298.104 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 8 fjallað um hvort lokið sé við að setja upp ruslageymslu. Telur matsmaður að ruslageymslu vanti að hluta. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi sem byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 9 fjallað um handrið á svalir. Er niðurstaða matsmanns sú að gerð handriða sé ekki í samræmi við teikningar og gerð þeirra ekki til þess fallin aða taka við þeirri áraun sem ætlast er til samkvæmt reglugerð. Taka þurfi handrið niður og setja upp ný sem þola staðalálag. Fallist er á að með þessari vanrækslu hafi stefndi, sem byggingarstjóri, fellt á sig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Tjón sem má rekja til þessarar vanrækslu er samkvæmt matsgerð 1.000.000 kr. m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 950.803 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 10 fjallað um hvort lokið sé við að hreinsa lóðir og grófjafna þær. Enn fremur er fjallað um frágang á einangrun á sökkulveggjum. Grófjöfnun og hreinsun lóðar er ólokinn verkþáttur sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt niðurstöðum matsmanns er frágangur einangrunar á sökklum ófaglegur og ófullnægjandi sem og í sumum tilvikum ekki í samræmi við teikningar. Endurvinna þarf hluta einangrunar og frágangs. Bótaskylt tjón, sem má rekja til þessarar vanrækslu byggingarstjórans,er samkvæmt matsgerð 1.020.000 kr. m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 901.928 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 11 fjallað um frágang útihurða. Telur matsmaður að frágangur útihurða sé á ýmsan hátt ófullnægjandi og hurðir og karmar hafi verið skemmd þegar reynt hafi verið að lagfæra þau. Niðurstaðan er sú að taka þurfi hurðir og karma úr með öllu og setja í nýjar sem eru í samræmi við teikningar og fyrirmæli á teikningum. Ljóst er að vinna við hurðir og ísetningu hefur ekki verið unnin í samræmi við teikningar og/eða með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Tjón sem má rekja til bótaskyldrar vanrækslu byggingarstjóransað þessu leyti er samkvæmt matsgerð 1.641.000 kr. m.VSK og tilheyrir sameign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 1.566.614 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 12 fjallað um frágang garð- og svalahurða og dyraumbúnað þeirra. Telur matsmaður að frágangur garð- og svalahurða sé á ýmsan hátt ófullnægjandi, óvandaður og ófaglegur og hurðir og karmar hafi verið skemmd. þegar reynt hefur verið að lagfæra þau. Niðurstaðan er sú að taka þurfi hurðir úr og lagfæra. Ljóst er að vinna við hurðir og ísetningu hefur ekki verið unnin með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Tjón sem má rekja til bótaskyldrar vanrækslu byggingarstjóransað þessu leyti er samkvæmt matsgerð 300.000 kr.m.VSK og tilheyrir séreign og skiptist jafnt á eignarhluta. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 260.964 kr. Samkvæmt matsgerð er í matslið 13 fjallað um hvort lokið sé við að setja viðarklæðningu á vegg undir svalir. Telur matsmaður að ekki hafi átt að vera viðarklæðning undir svölum, hins vegar hafi hún átt að vera á veggflötum við skil húsa en vanti. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 16 fjallað um hvort nauðsynlegt sé að skipta út byggingarstjóra og iðnmeisturum sem séu skráðir á húsið. Matsmaður getur ekki staðfest nauðsyn þess. Verði þess þörf er um að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 17 fjallað um kostnað við frágang garðkrana. Telur matsmaður að lagnaleið hafi átt að vera tilbúin en hana vanti og þurfi því að útbúa lagnaleið í áður frágenginn vegg. Ljóst er vöntun á lagnaleið leiðir til tjóns sem má rekja til bótaskyldrar vanrækslu byggingarstjóransað þessu leyti. Tjón er samkvæmt matsgerð 28.000 kr. m.VSK og tilheyrir séreign og skiptist jafnt á eignarhluta. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 23.080 kr. Verður þá fjallað um einstaka matsliði er að séreignum lúta. Séreign Sóleyjarimi 115 Samkvæmt matsgerð er í matslið 19 fjallað um hvort lokið sé við frágang á sökkulskauti. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 21 fjallað um hvort skemmdir eru á eldhúslofti. Matsmaður telur að skemmdir séu vegna leka frá samskeytum útveggjaeininga. Vísað er í matslið 1. Samkvæmt matsgerð er í matslið 22 fjallað um hvort skemmdir eru í kring um útidyrahurð. Matsmaður telur að skemmdir séu vegna leka frá hurð. Vísað er í matslið 11. Samkvæmt matsgerð er í matslið 23 fjallað um hvort lokið sé við frágang með niðurfalli á svölum. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 24 fjallað um hvort skemmdir eru í kring um svalahurð. Matsmaður telur að skemmdir séu óverulegar. Séreign Sóleyjarimi 119 Matsliður 33. Niðurfall og loftun frá baði á efri hæð. Matsmaður telur ekki þörf á niðurfalli, útloftun tekin undir matslið 6. Samkvæmt matsgerð er í matslið 34 fjallað um hvort lokið sé við að flota bílskúrsgólf. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 35 fjallað um hvort frágangur bílskúrshurðar og dyraumbúnaðar sé fullnægjandi. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 36 fjallað um kostnað við frágang og lagfæringu á stífluðu rafmagnsröri. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 37 fjallað um hvort tengill hafi átt að vera við uppþvottavél í eldhúsi. Matsmaður gat ekki staðfest að lagnaleið vantaði. Matsliður 38. Frágangur skolplagnar í eldhúsi. Vísað í matslið 33. Samkvæmt matsgerð er í matslið 41 fjallað um staðsetningu lofttúðu í ysta svefnherbergi. Matsmaður telur að staðsetning sé ekki í samræmi við teikningar. Vísað er í matslið 6. Samkvæmt matsgerð er í matslið 42 fjallað um rúðu í ysta svefnherbergi. Vísað er í matslið 5. Samkvæmt matsgerð er í matslið 43 fjallað um hvort skemmdir eru á vegg í sjónvarpsherbergi. Matsmaður telur að skemmdir séu vegna leka frá samskeytum útveggjaeininga. Vísað er í matslið 1. Samkvæmt matsgerð er í matslið 44 fjallað um hvort rafmagnsdósir í vegg hjónaherbergis séu rétt staðsettar m.v. uppdrætti. Telur matsmaður að staðsetning sé hliðruð m.v. teikningar. Ljóst er að ekki hefur verið unnið eftir teikningum og hefur það leitt til tjóns sem má rekja til bótaskyldrar vanrækslu byggingarstjórans. Tjón er samkvæmt matsgerð 11.000 kr. m.VSK og tilheyrir séreign. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu VSK af vinnuliðum er bótaskylt tjón 9.032 kr. Séreign Sóleyjarimi 121 Samkvæmt matsgerð er í matslið 45 fjallað um hvort lokið sé við að flota bílskúrsgólf. Telur matsmaður að ekki sé lokið við frágang. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 47 fjallað um lagningu vatnslagna og niðurfalls á baðherbergi. Telur matsmaður að ekki sé lokið við gerð lagnaleiðar. Um er að ræða ólokinn verkþátt sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Samkvæmt matsgerð er í matslið 48 og 49 fjallað um fyrirstöðu í raflögnum að dyrasíma og lögnum í stofulofti. Telur matsmaður að ekki hafi mátt verða vart við stíflur í rörum fyrr miðað við eðlilegan framgangsmáta. Tjón er því ekki hægt að rekja til vanrækslu byggingarstjórans. Matsliður 53. Öndun fyrir minna klósett. Í samræmi við teikningar. Ólokið að setja einstreymisventil sem stefndi, sem byggingarstjóri, getur ekki borið ábyrgð á að ekki sé lokið við. Ónúmeraðir matsliðir. Metinn var kostnaður við verkþætti sem þegar hafa verið unnir og matsmanni var ekki unnt að sannreyna að væru haldnir ágöllum. Ekki tekið með í umfjöllun. Samtals gera ofangreindir liðir sem tilheyra sameign 11.097.000 kr. m.VSK. Að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna á verkstað er samtala ofangreindra liða 9.810.405 kr. Kostnaður á hverja séreign er því 1.962.081 kr. að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna á verkstað. Kostnaður þessi er verulega hærri en óbætt tjón stefnenda samkvæmt endanlegri kröfugerð þeirra. Stefndi Bjarni Bjarnason ber skaðabótaábyrgð vegna þessa gagnvart stefnendum og verða því fjárkröfur stefnenda á hendur honum teknar til greina, eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum sameiginlega málskostnað, sem ákveðst 896.400 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts og útlagðan kostnað samkvæmt reikningum og yfirliti að fjárhæð 1.478.082 krónur eða alls 2.374.482 krónur. Rétt þykir að aðilar beri hver sinn kostnað vegna endurflutnings málsins. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdóms­mönnunum Ásmundi Ingvarssyni og Helga S. Gunnarssyni byggingaverkfræðingum. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Bjarni Bjarnason, greiði stefnendum, Finnboga Viðari Finnbogasyni og Ástu Sigríði Einarsdóttur, 621.054 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, Kristjáni Friðriki Einarssyni og Hönnu Dís Guðjónsdóttur 924.262 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, Sigurði Oddi Einarssyni og Álfheiði Mjöll Sívertsen 1.770.078 krónur auk dráttarvaxta frá 27. apríl 2007 af 721.659 krónum til 19. júlí 2008, en af 1.770.078 krónum frá þeim tíma til greiðsludags, skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi greiði stefnendum sameiginlega 2.374.482 krónur í málskostnað. S é r a t k v æ ð i Ásmundar Ingvarssonar Ég er samþykkur atkvæði meirihluta dómenda hvað varðar niðurstöður í liðum 3, 4, 6, 8, 9, 13 og 16 er snúa að sameignarþáttum ásamt öllum niðurstöðum í séreignarþáttum. Ég tel hins vegar liði 1, 2, 5, 7, 10, 11, 12 og 17 vera þess eðlis að hér sé lokafrágangi ólokið og byggingarstjóri geti því ekki borið ábyrgð á efndum seljenda að þessu leyti. Samkvæmt matsgerð er í matslið 1 fjallað um frágang eininga og því lýst m.a. að eftir sé að fúga milli nokkurra eininga, eftir sé að fjarlægja uppstillingarklossa og fleira. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 2 fjallað um skemmdir í forsteyptum einingum. Matsmaður staðfesti að skemmdir væru á einingum sem rekja mætti til framleiðslu, flutnings og uppsetningar. Þegar lítilsháttar skemmdir verða á einingum í þessu ferli er eðlilegt að viðgerð á þeim fari fram eftir að uppsetningu lýkur. Þeim verkþætti er ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 5 fjallað um frágang glugga þar sem m.a. á eftir að hreinsa steypuklepra í einhverjum tilfellum, laus fög eru stíf í falsi og eftir er að ganga frá þéttilistum. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 7 fjallað um þakniðurföll og þakniðurfallsrör og því lýst að eftir sé að setja upp einhver þakniðurfallsrör, eftir sé að tengja þau við regnvatnslagnir ásamt því að einhverjar breytingar hafi verið gerðar á þakniðurföllum. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 10 fjallað um að grófjöfnun lóðar sé ekki lokið, tiltekt og brottakstri byggingarafganga sé ólokið, eftir sé að múrhúða sökkuleinangrun og að nauðsynlegt sé að fjarlægja efsta hluta sökkuleinangrunar og setja nýja. Ég tel að byggingarstjóri beri ábyrgð á ófullnægjandi vinnubrögðum varðandi sökkuleinangrun en í kostnaðarmati matsmanns er viðgerðarkostnaður tekinn með kostnaði við múrhúðun sem er verkþáttur sem er ólokið og því ekki hægt að sjá hver kostnaður er vegna þess þáttar sem byggingarstjóri ber ábyrgð á. Samkvæmt matsgerð er í matslið 11 fjallað um frágang útihurða og því lýst að eftir sé að þétta með körmum, karmar passi ekki vel, einhverja glerfalslista vanti, einhverjar skemmdir tilgreindar og fleira. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 12 fjallað um frágang svalahurða og því lýst að eftir sé að sponsa yfir festingar, einhverja glerfalslista vanti, ranglega tekið úr fyrir járnum og fleira. Greinilegt er að verkþáttum sem hér um ræðir var ekki lokið og byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á því. Samkvæmt matsgerð er í matslið 17 fjallað um lagnaleið fyrir garðkrana. Matsmaður staðreyndi að þessi lagnaleið var ekki til staðar og lít ég svo á að hér sé um ólokinn verkþátt að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á. Samtals gera þeir liðir í sameignarhluta sem ég tel að byggingarstjóri beri ábyrgð á (3, 6 og 9) 5.061.281 kr. og liður 44 í séreign húss nr. 119 9.032 kr. þegar tekið hefur verið tillit til þess hluta vsk. sem fæst endurgreiddur. Samkvæmt þessu tel ég að niðurstaða skuli breytast í samræmi við þetta þannig að kostnaður á hverja séreign verði 1.012.256 kr.
Mál nr. 704/2017
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b. liður 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Karl Axelsson og Viðar Már Matthíasson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 8. nóvember 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2017 þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram farbanni allt til miðvikudagsins 22. nóvember 2017klukkan 12. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2017.Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, fd. [...], verði gert að sæta farbanni, allt tilmiðvikudagsins 22. nóvember 2017 kl. 12:00. Ígreinargerð lögreglustjórans kemur fram embættið hafi til meðferðar ætlaðkynferðisbrot kærða, X, gagnvart 16 ára gamalli stúlku, [...]. Hafi kærði meðúrskurði héraðsdóms frá 28. október sl., nr. [...], verið úrskurðaður í farbanntil dagsins í dag. Málavextir séu ístuttu máli þeir að brotaþoli og kærði hafi hist á [...], aðfaranótt 28.október sl. og farið hafi vel á með þeim. Þau hafi kyssts og farið inn ásalerni staðarins saman. Þar hafi kærði hafið að kyssa brotaþola, rifið niðurum hana buxurnar og að því er hún hafi lýst við skýrslutöku hjá lögreglu þáhafi hún frosið og ekki þorað að gera neitt. Hann hafi þá sleikt kynfærihennar. Hún hafi sigið niður á gólfið og þá hafi kærði snúið henni við, svo aðhún hafi legið á maganum með andlitið í gólfinu, en rassinn aðeins upp. Hannhafi þá sett fingur í leggöngin á henni og það hafi henni fundist vont og húngefið honum það til kynna með því að segja það við hann. Þá hafi hann haftsamfarir við hana í leggöng þar til hún hafi sagt að hún þyrfti að kasta af sérþvagi, sem afsökun til að komast undan. Hann hafi þá hætt og hún farið út afsalerninu. Hún hafi þá farið inn á næsta salerni, þar sem hún hafi grátið. Húnhafi sent systur sinni mynd af sér grátandi og sagt að hún héldi að sér hefðiverið nauðgað. Systir hennar hafi þá beðið hana um að koma til sín, þar sem húnhefði verið við vinnu í miðbænum, sem brotaþolihafi gert. Á leið út af staðnum hafi hún hitt þrjár vinkonur sínar ogjafnframt sagt þeim að hún héldi að henni hefði verið nauðgað af manninum semhún hafi verið að kyssa áður og sagt þeim að hann hefði rifið buxurnar hennarog nærbuxur og hafi þær séð að rennilás buxnanna hefði verið skemmdur. Hún hafisíðan farið af staðnum og á leiðinni að hitta systur sína hafi hún hringt í vinsinn, Halldór, og sagt honum frá því sem gerst hefði. Vinkonur hennar sem eftirhafi verið á staðnum hafi beðið starfsmann staðarins að hringja á lögreglu oghafi lögreglan handtekið kærða á vettvangi. Hafi lögreglan síðan leitað aðbrotaþola og ekið henni á neyðarmóttöku.Fram kemur ígreinargerðinni að kærði neiti sök. Hann viðurkenni að hafa átt samræði viðstúlkuna, en að það hafi verið með hennar samþykki. Teknar hafi verið skýrsluraf brotaþola og kærða í tvígang sem og skýrslur af þeim vitnum sem brotaþolihafi hitt eftir hið meinta brot. Málið teljist fullrannsakað að matilögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og verði sent embætti héraðssaksóknara ánæstu dögum.Farið sé fram á aðkærði verði úrskurðaður í farbann á grundvelli 100. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Sé á því byggt að skilyrði b. liðar 1. mgr. 95. gr. sömulaga séu uppfyllt. Kærði sé undir rökstuddum grun um háttsemi sem varðifangelsisrefsingu og hafi það jafnframt verið mat héraðsdóms samkvæmt úrskurðidómsins nr. [...]. Rannsókn málsins hafi ekki breytt því mati lögreglustjóra,þar sem framburður brotaþola sé stöðugur og hún hafi tjáð nokkrum vitnum, nærstrax eftir hið meinta brot, að henni hafi verið nauðgað af kærða. Kærða ségefið að sök kynferðisbrot gegn 16 ára stúlku með því að hafa þvingað hana tilsamræðis, gegn vilja hennar, með því að notfæra sér yfirburðastöðu sínagagnvart stúlkunni, sér í lagi vegna aldurs og þroskamunar. Ígreinargerðinni kemur fram að kærði sé erlendur ríkisborgari sem hafi dvalisthér um skamman tíma og hafi engin varanleg tengsl við landið, en hann hafikomið til landsins sem ferðamaður og hafi áætluð heimför hans verið 29. októbersl. Lögreglustjóri telji nauðsynlegt að tryggja nærveru hans á meðan mál hanssé til meðferðar hjá yfirvöldum og þyki því nauðsynlegt að honum verði gert aðsæta farbanni þar til mál hans verði til lykta leitt. Sé það mat lögreglustjóraað kærði muni reyna að komast úr landi ellegar reyna að koma sér með öðrumhætti undan málsmeðferð, gangi hann frjáls ferða sinna. Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100.gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram aðganga. NiðurstaðaSóknaraðili, lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu, krefst þess að kærði sæti farbanni á grundvelli b-liðar 1.mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Tilefnikröfugerðarinnar er rakið í greinargerð sóknaraðila en efni hennar hefur veriðlýst. Samkvæmt 100. gr. fyrrgreindra laga er það skilyrði þess að fallast megiá kröfu sóknaraðila um farbann að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að kærðihafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, sbr. 1. mgr. 95.gr. laganna. Auk þess verður eitthvert þeirra sérstöku skilyrða sem rakin eru ífjórum stafliðum í greininni að vera fyrir hendi.Með vísan til þess sem fram kemur írannsóknargögnum málsins og fram hefur komið fyrir dómi er á það fallist aðkærði sé undir rökstuddum grun um kynferðisbrot sem varðað getur við 1. mgr.194. gr. almennra hegningarlaga. Sannist sök varðar brot af þessu tagi eins tilsextán ára fangelsi. Almennu skilyrði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, ummeðferð sakamála, er því fullnægt.Krafa sóknaraðila er á því reist aðskilyrði b-liðar greinarinnar sé einnig fyrir hendi. Samkvæmt þeim tölulið mábeita gæsluvarðhaldi ef ætla má að kærði muni reyna að komast úr landi eðaleynast, ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnusturefsingar. Kærði, sem er norskur ríkisborgari, mun hafa verið á ferðalagi hér álandi og fram kom fyrir dóminum að hann hefur í hyggju að yfirgefa landið svofljótt sem verða megi. Þær aðstæður sem að framan er lýst eru nægilegt tilefnitil að banna kærða brottför frá landinu og er á það fallist að skilyrði b-liðar1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess sé uppfyllt.Samkvæmt því sem fram er komið er máliðfullrannsakað og er á leið til héraðssaksóknara sem hefur ákæruvald í málinu.Ætla má að tekin verði ákvörðun um saksókn á næstunni og að málinu verðihraðað. Dómurinn fellst á kröfu sóknaraðila um að kærði sæti áfram farbanni tilmiðvikudagsins 22. nóvember 2017 kl. 12:00. Ekki þykja efni til að markafarbanninu skemmri tíma en þeirra tveggja vikna sem krafist er.Héraðssaksóknara, sem tekur nú við málinu, ber sem endranær að fella farbannniður þegar hann telur þess ekki lengur þörf. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveður uppþennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kærði, X, fæddur [...], skal sæta farbanni, allt til miðvikudagsins 22.nóvember 2017 kl. 12:00.
Mál nr. 856/2014
Kærumál Varnarþing Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L á hendur J og K, til heimtu skuldar á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar þeirra, var vísað frá dómi á þeirri forsendu að það hefði verið höfðað á röngu varnarþingi. Hæstiréttur taldi að L hefði verið heimilt að sækja mál sitt á heimilisvarnarþingi J og K samkvæmt meginreglu 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991 þar sem ákvæði í skuldabréfi því sem um ræddi og í skjali með upplýsingum til ábyrgðarmanna hefðu falið í sér samning aðilanna um að reka mætti tiltekin mál um lögskipti þeirra á tilgreindu varnarþingi, en í hvorugu tilviki hefði verið kveðið á um skyldu til þess. Þá var ekki fallist á með J og K að L hefði brostið heimild til málsóknarinnar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 4. desember 2014, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um frávísun málsins frá héraðsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins gaf sonur varnaraðila út skuldabréf til sóknaraðila 6. apríl 2011, þar sem fjárhæð skuldarinnar, 13.592.349 krónur, virðist hafa verið færð inn við námslok og var hún bundin vísitölu neysluverðs. Í skuldabréfinu var meðal annars ákvæði um að heimilt væri að reka mál út af því fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Varnaraðilinn Jón S. Ólason gekk í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldinni með áritun á skuldabréfið, en ábyrgð hans var takmörkuð við 7.000.000 krónur, þó þannig að sú hámarksfjárhæð skyldi taka breytingum eftir vísitölu neysluverðs. Varnaraðilinn Kristín S. Jónsdóttir tók jafnframt á sig sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldinni með yfirlýsingu, sem hún undirritaði 7. janúar 2012, en fjárhæð ábyrgðar hennar var takmörkuð á sama hátt og ábyrgð varnaraðilans Jóns. Í yfirlýsingunni var ekkert ákvæði um varnarþing ef til málsóknar kæmi vegna ábyrgðarinnar, en þar sagði á hinn bóginn að varnaraðilinn Kristín hafi kynnt sér ákvæði skuldabréfsins og sætt sig við það að öllu leyti. Við veitingu þessara ábyrgða undirrituðu varnaraðilarnir hvort fyrir sitt leyti yfirlýsingu, sem stafaði frá sóknaraðila og hafði að geyma samkvæmt yfirskrift sinni upplýsingar til ábyrgðarmanns samkvæmt 5. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Í þessum yfirlýsingum var þess meðal annars getið að risi ágreiningur um ábyrgð gæti ábyrgðarmaður „sent inn erindi til stjórnar LÍN og eftir atvikum borið úrskurð stjórnar undir Málskotsnefnd LÍN“, en að auki ætti hann „þess alltaf kost að bera ágreining varðandi ábyrgðarskuldbindinguna undir héraðsdóm Reykjavíkur samkvæmt ákvæðum umrædds skuldabréfs.“ Með bréfum 10. janúar 2013 tilkynnti sóknaraðili varnaraðilum að bú sonar þeirra hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 11. október 2012, en hann stæði í skuld við sóknaraðila vegna námsláns, sem varnaraðilar hafi tekið ábyrgð á, og yrði kröfu vegna lánsins beint að þeim af þessum sökum. Var tiltekið í bréfinu til varnaraðilans Jóns að fjárhæð ábyrgðar hans næmi 7.735.019 krónum, en í bréfinu til varnaraðilans Kristínar að ábyrgð hennar stæði í 7.522.053 krónum. Varnaraðilarnir beindu af þessu tilefni ódagsettu erindi til stjórnar sóknaraðila, þar sem þau fóru þess efnislega á leit að horfið yrði frá gjaldfellingu skuldabréfsins og syni þeirra gefinn kostur á að greiða skuld sína eftir ákvæðum þess. Stjórn sóknaraðila hafnaði þessu með ákvörðun 3. júlí 2013, sem áréttuð var með annarri ákvörðun 17. október sama ár. Varnaraðilar kærðu þessa ákvörðun til málskotsnefndar samkvæmt 5. gr. a. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sbr. 3. gr. laga nr. 67/1997. Með úrskurði 5. júní 2014 felldi málskotsnefndin þessar ákvarðanir stjórnarinnar úr gildi, en samkvæmt forsendum hans var sú niðurstaða reist á því að fella bæri niður ábyrgð varnaraðilanna á skuld sonar þeirra með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Sóknaraðili höfðaði mál þetta fyrir Héraðsdómi Vesturlands 22. júlí 2014 og krafðist þess að fyrrgreindur úrskurður málskotsnefndarinnar yrði felldur úr gildi. Með hinum kærða úrskurði var orðið við kröfu varnaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi. II Varnaraðilar hafa reist kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi annars vegar á því að niðurstaða málskotsnefndar samkvæmt 5. gr. a. laga nr. 21/1992 sé endanleg gagnvart sóknaraðila og geti hann þess vegna ekki leitað eftir því að henni verði hnekkt fyrir dómi. Í þessu sambandi vísa varnaraðilar til þess að sóknaraðili hafi í stöðluðum upplýsingum til ábyrgðarmanns, sem varnaraðilarnir undirrituðu samkvæmt áðursögðu, aðeins greint frá því að ábyrgðarmaður gæti borið ágreining um skuldbindingu sína undir dóm en einskis hafi verið getið um slíka heimild sóknaraðila, tiltekið hafi verið í grein 5.10.5. í úthlutunarreglum sóknaraðila, sem ráðherra hafi staðfest með auglýsingum nr. 533/2010 og 640/2011, að úrskurðir nefndarinnar væru endanlegir og leiddi þetta jafnframt af því að málskotsnefndin væri æðra stjórnvald, sem eftir almennum reglum bindi hendur sóknaraðila með ákvörðunum sínum. Um þessar röksemdir varnaraðila er þess að gæta að ótvírætt er af orðalagi 3. mgr. 5. gr. a. laga nr. 21/1992 að gert er ráð fyrir heimild sóknaraðila til að höfða fyrir sitt leyti mál til að fá hnekkt úrskurði málskotsnefndarinnar. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er einnig tekið fram að úrskurðum nefndarinnar verði ekki skotið til annars stjórnvalds. Verður í þessu ljósi að skilja áðurnefnd ákvæði í úthlutunarreglum sóknaraðila svo að með þeim hafi verið átt við að úrskurðir nefndarinnar væru endanlegir á stjórnsýslustigi. Framangreind ákvæði 3. mgr. 5. gr. a. laga nr. 21/1992 víkja jafnframt til hliðar almennum reglum, sem kynnu að öðrum kosti að hafa staðið því í vegi að sóknaraðila teldist heimilt að bera úrskurði málskotsnefndarinnar undir dóm. Þá verður að gæta að því að í skjali frá sóknaraðila með upplýsingum til ábyrgðarmanns, sem varnaraðilar vísa samkvæmt áðursögðu til, kom skýrlega fram að þær væru gefnar vegna fyrirmæla 5. gr. laga nr. 32/2009. Með því lagaákvæði er sú skylda lögð á herðar lánveitanda að upplýsa ábyrgðarmann fyrir fram um áhættu, sem fylgt geti ábyrgð, en til slíkra upplýsinga telst meðal annars ábending um leiðir, sem ábyrgðarmanni standi til boða til að fá leyst úr ágreiningi vegna ábyrgðar, sbr. i. lið 1. mgr. ákvæðisins. Í upplýsingum um þetta er ekkert tilefni til að geta um úrræði lánveitanda til að fá leyst úr slíkum ágreiningi. Að þessu öllu virtu eru engin efni til að vísa málinu frá héraðsdómi á þeim grunni að sóknaraðila bresti heimild til málsóknarinnar. Til stuðnings kröfu um frávísun bera varnaraðilar hins vegar fyrir sig að sóknaraðili sé bundinn af því að höfða mál um sakarefnið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vegna skilmála í skuldabréfinu frá 6. apríl 2011 og fyrrgreinds ákvæðis í skjali sóknaraðila um upplýsingar til ábyrgðarmanns, en af þeim sökum hafi verið óheimilt að höfða þetta mál á heimilisvarnarþingi varnaraðila fyrir Héraðsdómi Vesturlands. Eins og áður greinir var tekið fram í skuldabréfinu 6. apríl 2011 að heimilt væri að reka mál út af því fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Þá var í skjali sóknaraðila með upplýsingum til ábyrgðarmanns mælt svo fyrir að ábyrgðarmaður ætti þess alltaf kost að bera ágreining um skuldbindingu sína undir sama dómstól. Bæði þessi ákvæði fólu í sér samning aðilanna um að reka mætti tiltekin mál um lögskipti þeirra fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Í hvorugu tilviki var kveðið á um skyldu til þess. Sóknaraðila var því frjálst að nýta sér ekki samningsbundna heimild sína samkvæmt skuldabréfinu til að reka mál á hendur varnaraðilum fyrir þeim dómstól og sækja þess í stað mál sitt á heimilisvarnarþingi þeirra eftir meginreglu 1. mgr. 32. gr. sömu laga. Samkvæmt framansögðu standa engin rök til að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms, en varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar, Jón S. Ólason og Kristín S. Jónsdóttir, greiði óskipt sóknaraðila, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 322/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. maí 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Að því frágengnu krefst varnaraðili þess að gæsluvarðhald verði án takmarkana samkvæmt 99. gr. laga nr. 88/2008. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við uppkvaðningu úrskurðarins kynnti fulltrúi lögreglustjóra varnaraðila að tilhögun gæsluvarðhaldsvistar yrði með takmörkunum samkvæmt c, d, e og f liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðili hefur ekki borið þessa ákvörðun undir héraðsdóm svo sem honum var heimilt samkvæmt 5. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 og kemur hún því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 300/2005
Kærumál Endurupptaka
Sóknaraðili (stefnda) málsins er Guðrún Bjarnadóttir, [kt.], Sæ­viðarsundi 25, Reykjavík, en varnaraðili (stefnandi) er Landssími Íslands hf., [kt.], Ármúla 27, Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2005 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um endurupptöku máls varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem lauk með áritun stefnu um aðfararhæfi 4. febrúar 2005. Kæruheimild er q. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að málið verði endurupptekið og að honum verði dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðila hefur ekki tekist að hnekkja því að stefnuvottur hafi birt boðun til fjárnáms á heimili hennar miðvikudaginn 9. mars 2005 kl. 19:40 fyrir manni sem sagður er heita Ingvi Svavarsson og búa í sömu íbúð. Veitir vottorðið löglíkur fyrir því að sóknaraðila hafi þannig orðið kunnugt um fyrirtöku málsins hjá sýslumanni og þar með lyktir héraðsdómsmálsins. Fullyrðingar sóknaraðila um að sér hafi ekki borist fyrrnefnd boðun fyrr 28. mars 2005 nægja ekki einar og sér til að velta sönnunarbyrði um þetta atriði yfir á varnaraðila. Skjöl sóknaraðila, meðal annars úr þjóðskrá, varðandi nafnið Ingi Svavarsson, skipta hér ekki máli. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila 100.000 krónur í kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðrún Bjarnadóttir, greiði varnaraðila, Landssíma Íslands hf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 269/2014
Vinnusamningur Uppsögn Samkeppni Skaðabætur
D og P ehf. deildu um hvort D, fyrrverandi starfsmanni P ehf. og hluthafa, bæri að greiða félaginu bætur vegna yfirtöku viðskiptavina félagsins og hvort D ætti rétt á launum í uppsagnarfresti. Í ljósi framburðar samstarfsmanns D, sem kvað D hafa boðið sér að taka þátt í stofnun nýs fyrirtækis, uppsagnar þriggja starfsmanna P ehf. daginn eftir uppsögn D og annarra atvika málsins var talið að P ehf. hefði með réttu mátt líta svo á að D væri að undirbúa samkeppnisrekstur við félagið og að liður í því væri að ná til sín viðskiptamönnum þess. Samkvæmt samstarfssamningi aðilanna hefði P ehf. því verið heimilt að víkja D úr starfi. Þá var talið sannað að D hefði tekið viðskiptavini frá P ehf. og var bótaskilyrðum samningsins því einnig fullnægt. Var D gert að greiða P ehf. bætur að fjárhæð 2.549.115 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2014. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda og stefnda aðallega gert að greiða sér 6.180.380 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2013 til greiðsludags, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 21. janúar 2014. Hæstarétti barst áfrýjunarstefna málsins til útgáfu 16. apríl sama ár og var hún gefin út 22. sama mánaðar. Málinu var því áfrýjað innan áfrýjunarfrests samkvæmt 1. mgr. 153. gr. og 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóm réttarins 7. mars 2013 í máli nr. 561/2012. I Eins og nánar er lýst í héraðsdómi var áfrýjandi starfsmaður og hluthafi í stefnda, sem er ráðgjafar- og endurskoðunarfyrirtæki, og forstöðumaður starfsstöðvar hans á Akureyri. Áfrýjandi sagði upp starfi sínu 29. maí 2012 með sex mánaða uppsagnarfresti, en stefndi vék honum úr starfi 8. júní sama ár. Í máli þessu er annars vegar deilt um það hvort áfrýjanda beri að greiða stefnda bætur vegna yfirtöku viðskiptavina stefnda og hins vegar hvort áfrýjandi eigi rétt á launum í uppsagnarfrestinum. Samkvæmt ráðningarsamningi áfrýjanda 17. nóvember 2008 skyldi áfrýjandi í starfi sínu fylgja samstarfssamningi hluthafa stefnda. Í slíkum samningi, sem staðfestur var 30. september 2011, er í 8. tölulið 1. mgr. 30. gr. kveðið á um að hluthafi fyrirgeri rétti sínum til starfa hjá félaginu ef hann verður uppvís að því að hefja samkeppnisrekstur eða undirbúning hans meðan hann er í starfi hjá stefnda. Í 3. mgr. 31. gr. samstarfssamningsins segir: „Ef hluthafi hættir störfum hjá félaginu en heldur áfram störfum á sama sviði og tekur með sér viðskiptamenn frá félaginu, innan þriggja ára frá útgöngu, eða verði uppvís að því að valda félaginu tjóni við útgöngu úr félaginu t.d. með því að beina viðskiptavinum þess til samkeppnisaðila, er hann skaðabótaskyldur gagnvart félaginu og getur félagið krafist bóta sem nema tekjum síðustu 12 mánaða vegna vinnu félagsins fyrir viðskiptamanninn.“ Nánar er svo kveðið á um með hvaða hætti greiðsla skuli fara fram. Áfrýjandi heldur því fram að framangreint ákvæði sé ekki í gildi gagnvart sér. Hann hafi samþykkt samstarfssamninginn með fyrirvara um gildi 31. gr. hans „í ljósi þess hvernig framkvæmd á útgöngu hluthafa hefur verið háttað hingað til án þess að farið sé að ákvæðum greinarinnar.“ Í skýrslutöku fyrir dómi sagði áfrýjandi að fyrirvarann hefði hann gert þar sem verið væri að mismuna hluthöfum sem voru að ganga úr félaginu. Sumir væru ekkert látnir greiða fyrir verkefni, sem þeir tækju með sér, aðrir 20%, en hann vildi láta jafnt yfir alla ganga. Fallist er á það með héraðsdómi að einhliða fyrirvari áfrýjanda hafi engin áhrif á gildi samstarfssamningsins. Þá heldur áfrýjandi því fram að ákvæðið í 31. gr. samstarfssamningsins sé brot á stjórnarskrárvörðum rétti hans til atvinnufrelsis, sbr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt dómvenju stendur 75. gr. stjórnarskrárinnar því ekki í vegi að slík samkeppnisákvæði séu í samningum manna enda er gert ráð fyrir því í 37. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Loks telur áfrýjandi að hann sé óbundinn af 31. gr. samstarfssamningsins með vísan til 37. gr., svo og 36. gr. laga nr. 7/1936. Þótt grunnregla samningaréttar sé að samninga skuli halda þá er gert ráð fyrir því í 1. mgr. 37. gr. laganna að atvinnurekandi geti sett ákvæði í ráðningarsamninga sem varna samkeppni. Þar er jafnframt kveðið á um að við tilteknar aðstæður séu slík samningsákvæði óskuldbindandi, það er ef skuldbindingin er víðtækari en nauðsynlegt er til þess að varna samkeppni eða hún skerðir með ósanngjörnum hætti atvinnufrelsi þess sem tókst skylduna á herðar. Áfrýjandi gerði ráðningarsamning við stefnda, sem þeir báðir höfðu ávinning af. Áfrýjandi féllst á að hafa þetta ákvæði í samningnum og þarf því að sýna fram á að þær aðstæður 1. mgr. 37. gr. laganna séu fyrir hendi sem geri ákvæðið óskuldbindandi fyrir hann. Bótaákvæði 31. gr. samstarfssamningsins var sett í því skyni að vernda ákveðna og lögmæta samkeppnishagsmuni. Áfrýjandi var einn af helstu starfsmönnum stefnda og gegndi lykilstöðu í fyrirtækinu. Þá var hann í beinu sambandi við viðskiptamenn og bar ríka trúnaðarskyldu. Þegar þetta er virt verður ekki talið að samningsákvæðið hafi skert atvinnufrelsi hans með ósanngjörnum hætti. Tilvísun áfrýjanda til 36. gr. fyrrnefndra laga er haldlaus. II. Eins og að framan greinir sagði áfrýjandi upp starfi sínu 29. maí 2012 og óskaði eftir viðræðum við stefnda um starfslok. Í 3. mgr. 29. gr. samstarfssamningsins segir að hluthafi sem hætti í félaginu skuli ávallt leitast við að tryggja áframhaldandi viðskipti viðskiptavina hjá því sem frekast sé kostur í fullu samstarfi við aðra hluthafa. Samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 30. gr. samningsins hefur hluthafi fyrirgert rétti sínum til að starfa hjá félaginu ef hann verður uppvís að því að hefja samkeppnisrekstur eða undirbúning hans meðan hann er í starfi hjá stefnda. Upplýst er í málinu að stefndi fékk ekki vitneskju um uppsögn áfrýjanda fyrr en með tölvubréfi þess síðarnefnda klukkan 17.52 hinn 29. maí 2012 en fyrr þann sama dag hafði áfrýjandi haldið starfsmannafund, þar sem hann sagði frá uppsögninni. Þann sama morgun fór hann til Húsavíkur til að ræða við starfsmann stefnda, sem þar hafði aðsetur. Sá maður bar fyrir dómi að áfrýjandi hefði sagt sér að hann ætlaði að stofna nýtt fyrirtæki á Akureyri, boðið sér að taka þátt í því og að flestir starfsmanna stefnda á Akureyri myndu starfa hjá sér. Daginn eftir sögðu þrír aðrir starfsmenn stefnda upp starfi sínu. Degi síðar fóru þrír menn á vegum stefnda til Akureyrar til að ræða við starfsmenn þar. Skriflegir punktar þeirra um samtölin liggja fyrir og staðfestu þeir að hafa ritað þá á staðnum. Stjórn stefnda vék áfrýjanda síðan úr starfi 8. júní 2012 eins og áður sagði eftir að hafa kynnt honum þá fyrirætlun með bréfi 4. júní og veitt honum færi á andmælum. Var áfrýjanda formlega tilkynnt um frávikninguna 14. sama mánaðar. Samkvæmt framansögðu er fallist á það með héraðsdómi að stefndi hafi með réttu mátt líta svo á að áfrýjandi væri að undirbúa samkeppnisrekstur við sig meðan hann enn var í starfi hjá stefnda. Liður í því væri jafnframt að ná til sín viðskiptamönnum stefnda svo sem kom síðar á daginn. Var stefnda því heimilt að víkja áfrýjanda úr starfi vegna samningsbrota hans. Áfrýjandi stofnaði 12. júní 2012 einkahlutafélagið Enor, en tilgangur þess er að annast hverskonar endurskoðunar- og ráðgjafaþjónustu, rekstur fasteigna svo og lánastarfsemi. Fyrrverandi starfsmaður stefnda, Hermann Brynjarsson, sem sagði upp starfi sínu degi eftir uppsögn áfrýjanda, stofnaði sjálfstætt fyrirtæki sem hét HB rekstrar- og bókhaldsþjónusta ehf., en nafninu var breytt í Enor rekstrar- og bókhaldsþjónustu ehf. Náið samstarf er milli fyrirtækjanna og starfa nánast allir fyrrverandi starfsmenn stefnda á Akureyri hjá öðru hvoru þeirra. Mikill meirihluti viðskiptamanna stefnda í maí 2012 er nú í viðskiptum við Enor ehf. Fyrir liggur að stefndi endurskoðaði reikninga þeirra þriggja félaga, sem hann krefst bóta fyrir, en áfrýjandi endurskoðar þá nú. Að minnsta kosti eitt þeirra félaga mun vera í viðskiptum við áðurnefnt félag Hermanns Brynjarssonar um bókhaldsþjónustu, en það breytir því ekki að endurskoðun þess er í höndum Enor ehf. Samkvæmt framansögðu er sannað að áfrýjandi tók viðskiptavini frá stefnda og er bótaskilyrðum 3. mgr. 31. gr. samstarfssamnings aðila því fullnægt. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Davíð Búi Halldórsson, greiði stefnda, PricewaterhouseCoopers ehf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. janúar 2014. Mál þetta var dómtekið 18. september sl., en endurupptekið og dómtekið á ný þann 15. janúar sl. Aðalstefnandi er PricewaterhouseCoopers ehf., Skógarhlíð 12, Reykjavík. Gagnstefnandi er Davíð Búi Halldórsson, Vörðutúni 1, Akureyri. Aðalsök var höfðuð 12. desember 2012. Gagnsök var höfðuð 7. febrúar 2013. Hún var sameinuð aðalsök. Aðalstefnandi krefst þess að í aðalsök að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða sér 2.549.115 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá 14. október 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningi. Gagnstefnandi krefst sýknu í aðalsök en til vara að kröfur aðalstefnanda verði lækkaðar mjög verulega. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda. Í gagnsök krefst gagnstefnandi þess að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða sér 9.693.033 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38, 2001 af þeirri fjárhæð frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda. Aðalstefnandi krefst sýknu í gagnsök og málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda. I. Aðalstefnandi kveðst vera ráðgjafar- og endurskoðunarfyrirtæki sem veiti fyrirtækjum, stofnunum og einstaklingum sérhæfða þjónustu á sviði ráðgjafar, endur­skoðunar og reikningsskila. Gagnstefnandi sé fyrrverandi starfsmaður og hluthafi í aðalstefnanda og forstöðumaður starfstöðvar aðalstefnanda á Akureyri. Í málinu liggur starfssamningur aðila þar sem að efst segir að hann sé byggður á eldri starfssamningi eftir að hann hafi verið aðlagaður að samþykktum aðalstefnanda og samstarfssamningi hluthafa samþykktum á aðalfundi 2008. Starfssamningur þessi er gerður 17. nóvember 2008. Kemur þar fram að aðalstefnandi sé vinnuveitandi og gagnstefnandi hluthafi/starfsmaður með starfsheitið endurskoðandi „Assurance partner“. Í 9. grein þessa samnings er tekið fram að uppsagnartími beggja aðila sé 6 mánuðir. Þó sé starfsmanni óheimilt að segja samningi upp þannig að hann gangi úr þjónustu atvinnurekanda á tímabilinu frá 1. janúar til 1. júní. Þá eru taldar upp í sömu grein 8 ástæður sem leiði til þess að hluthafi fyrirgeri rétti sínum til starfa hjá aðalstefnanda. Er þar meðal annars talið brot hluthafa gegn ákvæði samstarfssamnings hluthafa eða annarra hluthafasamninga eigenda aðalstefnenda (7. tl.) og byrjun samkeppnisrekstrar eða undirbúningur hans meðan hluthafi sé í starfi hjá aðalstefnanda (8. tl.). Þá segir að framkvæmdastjóri „TSP“ hafi heimild til þess að vísa hluthafa úr starfi með vísan til framangreindra ástæðna og gildi þá ekki ákvæði 1. mgr. um uppsagnarfrest. Nýti framkvæmdastjóri þessa heimild skuli þegar í stað óska þess við stjórnarformann að boðaður verði stjórnarfundur þar sem framkvæmdastjóri geri grein fyrir ástæðu uppsagnarinnar, sem komi ekki til framkvæmda fyrr en hún hafi verið staðfest af meirihluta stjórnar. Hluthafa skuli gefinn kostur á að skýra mál sitt fyrir stjórn og framkvæmdastjóra áður en formleg ákvörðun sé tekin um uppsögn og innlausn eignarhluta. Samskonar ákvæði er að finna í 30. gr. samstarfssamnings hluthafa í aðalstefnanda sem staðfestur var á aðalfundi 30. september 2011. Þá segir þar í 31. gr. að ef hluthafi hætti störfum hjá félaginu en haldi áfram störfum á sama sviði og taki með sér viðskiptamenn frá félaginu innan þriggja ára frá útgöngu eða verði uppvís að því að valda félaginu tjóni við útgöngu úr félaginu, t.d. með því að beina viðskiptum þess til samkeppnisaðila, sé hann skaðabótaskyldur gagnvart félaginu og geti félagið krafist bóta sem nemi tekjum síðustu 12 mánaða vegna vinnu félagsins fyrir viðskiptamanninn. Skuli greiðsla fara þannig fram að 1/3 hluti greiðist eigi síðar en 3 mánuðum eftir að viðskiptasambandið fari frá félaginu, 1/3 hluti eftir 6 mánuði og 1/3 hluti þegar tólf mánuðir séu liðnir frá því að viðskiptasambandið hafi farið frá félaginu. Greiðsla samkvæmt þessari grein skuli innt af hendi í formi þóknunar fyrir viðskiptavild. Gagnstefnandi sagði upp störfum hjá aðalstefnanda með bréfi 29. maí 2012. Rakti hann í nokkrum atriðum í bréfinu að hann teldi að við þær aðstæður sem uppi væru hefðu hluthafar ekki virt ákvæði í anda samstarfssamningsins og hefði ákveðinn hluti hluthafa ekki sýnt samstarfinu nægjanlegan trúnað. Teldi hann mikilvægar forsendur fyrir samstarfssamningum brostnar með þeim hætti að samningurinn og ákvæði hans væru ekki lengur skuldbindandi í óbreyttri mynd fyrir hann. Óskaði hann eftir því að aðalstefnandi tæki upp viðræður við sig um starfslok sín og útgöngu úr hluthafahópnum á næstu dögum. Daginn eftir sögðu starfsmenn aðalstefnanda á Akureyri, þeir Hermann Brynjarsson, Hjörtur Halldórsson og Níels Guðmundsson einnig upp störfum. Segir aðalstefnandi þá alla hafa gegnt lykilstöðum hjá sér á Akureyri. Aðalstefnandi segir uppsögn gagnstefnanda hafa komið hluthöfum og stjórnendum sínum í opna skjöldu. Stjórnendurnir hafi átt fund með gagnstefnanda 31. maí 2012 og aftur 4. júní um starfslokin. Á seinni fundinum hafi gagnstefnandi lagt fram minnisblað þar sem fjallað hafi verið um að hann og Hermann Brynjarsson myndu yfirtaka helstu viðskiptasambönd aðalstefnanda gegn greiðslu sem hafi ekki með neinum hætti endurspeglað verðmæti þeirra. Ekkert samkomulag hafi því náðst um starfslok gagnstefnanda. Mál hafi þróast svo að stjórn aðalstefnanda hafi tekið til skoðunar að rifta ráðningarsamningi gagnstefnanda í ljósi upplýsinga um að hann hefði hafið undirbúning að samkeppni við aðalstefnanda meðan hann hafi enn verið starfsmaður og hluthafi í félaginu. Hafi komið í ljós að þeir Hermann Brynjarsson hafi átt fund með starfsmönnum aðalstefnanda á Akureyri 29. maí 2012 og greint þar frá fyrirætlunum sínum um að stofna fyrirtæki á Akureyri í samkeppni við aðalstefnanda. Sama dag hafi gagnstefnandi jafnframt haft samband við fyrirsvarsmann starfstöðvar aðalstefnanda á Húsavík, Björn St. Haraldsson, og greint honum frá því að hann hygðist hætta störfum hjá aðalstefnanda og hefja rekstur endurskoðunarskrifstofu á Norðurlandi. Aðalstefnandi sendi gagnstefnanda bréf þann 4. júní 2012 og vísaði til 8. tl. 30. gr. samstarfssamnings hluthafa um að hluthafi fyrirgeri rétti sínum til starfa og sé þá jafnframt skylt að þola innlausn hlutabréfa ef hann verði uppvís að því að hefja samkeppnisrekstur eða undirbúning hans á meðan hann sé í starfi hjá aðalstefnanda. Er rakið að 29. maí hafi gagnstefnandi sent uppsagnarbréf og sama dag hafi hann haldið fund með starfsmönnum útibús aðalstefnanda, þar sem hann hafi upplýst um starfslokin og ætlun sína að hefja rekstur sjálfstæðrar endurskoðunarskrifstofu á Akureyri í framhaldinu. Á fundi með stjórnarformanni aðalstefnanda og fleiri stjórnendum í Reykjavík 31. maí hafi hann upplýst um þau áform sín að starfa áfram á sama vettvangi og aðalstefnandi á Norðurlandi. Þetta sé ótvírætt og alvarlegt brot á skuldbindingu hans gagnvart öðrum hluthöfum og vegna þess telji framkvæmdastjóri óhjákvæmilegt að víkja honum úr starfi og hafi hann þegar gert stjórn félagsins grein fyrir þeirri ætlun. Var síðan tilkynnt um fyrirhugaða frávikningu og kostur gefinn á að gera athugasemdir við hana innan tveggja sólarhringa. Tekið var fram að starfslokadagur yrði sá dagur er stjórn staðfesti ákvörðun um frávikninguna. Jafnframt var tilkynnt að gagnstefnanda væri óheimill aðgangur að starfstöð aðalstefnanda á Akureyri og gögnum, nema með sérstöku fyrirfram fengnu samþykki og að honum bæri þegar í stað að skila öllum tækjum sem að hann hefði til afnota þarna, þar með talinni fartölvu og síma, sem og hvers konar afritum af gögnum sem að hann kynni að hafa undir höndum. Gagnstefnandi ritaði andmælabréf dagsett 6. júní 2012 þar sem brottvikningu var mótmælt og jafnframt því að gagnstefnandi hefði brotið gegn ákvæðum samnings aðila. Stjórn aðalstefnanda ákvað þann 8. júní að víkja gagnstefnanda úr starfi án frekari fyrirvara og var tiltekið að starfslokadagur hans yrði þann dag, þ.e. 8. júní 2012. Lögmaður aðalstefnanda ritaði gagnstefnanda bréf 14. júní 2012 þar sem andmælabréfi hans var mótmælt í nokkrum atriðum og honum tilkynnt um ákvörðun stjórnarinnar. II. Aðalstefnandi telur að athafnir gagnstefnanda eftir að honum hafði verið tilkynnt um fyrirhugaða riftun 4. júlí 2012 staðfesti að hann hafi verið byrjaður að undirbúa samkeppni við aðalstefnanda þegar hann hafi enn verið við störf hjá honum og hluthafi. Er vísað til þess að gagnstefnandi hafi stofnað fyrirtækið Enor ehf. 12. júní 2012, tveimur dögum áður en honum hafi verið vikið frá störfum, en Enor ehf. sé samkeppnisaðili aðalstefnanda á Norðurlandi. Sé félaginu lýst á heimasíðu þess þannig, að það sé nýtt og framsækið norðlenskt endurskoðunarfyrirtæki, sem hafi verið stofnað í júní 2012 og byggi á áralangri reynslu starfsmanna þess á sviði endurskoðunar og tengdrar þjónustu. Stjórn aðalstefnanda hafi ákveðið að bregðast við samkeppnisrekstri gagnstefnanda í samræmi við skilmála samstarfssamningsins og hafi gert kröfu á hendur honum vegna viðskiptamanna, sem hafi flutt viðskipti sín yfir til gagnstefnanda eða Enors ehf., eftir að gagnstefnandi hafi hætt störfum. Aðalstefnandi hafi fengið staðfest að stéttarfélagið Samstaða, Kælismiðjan Frost ehf. og Verkalýðsfélagið Eining/Iðja, hefðu flutt viðskipti sín til gagnstefnanda eða Enors ehf. og því gefið út reikninga á hendur gagnstefnanda vegna þessara viðskiptamanna. Reikningurinn hafi verið að fjárhæð 2.549.115 krónur, sem sé dómkrafa þessa máls og sundurliðist með nánar greindum hætti. Hafi gagnstefnandi ekki greitt kröfuna og sé aðalstefnandi því knúinn til að höfða þetta mál til innheimtu skuldarinnar. Aðalstefnandi kveðst byggja á því í aðalsök að gagnstefnanda sé skylt samkvæmt samstarfssamningnum að greiða sér fyrir þá viðskiptamenn, sem hafi flutt viðskipti sín yfir til gagnstefnanda eða Enors ehf. eftir starfslok gagnstefnanda 14. júní 2012. Tekur aðalstefnandi fram að einungis sé gerð krafa vegna framangreindra þriggja viðskiptamanna, en hann áskilji sér engu að síður rétt til að höfða önnur mál vegna annarra viðskiptamanna, sem hafi flutt viðskipti sín. Samstarfssamningurinn sé bindandi fyrir gagnstefnanda vegna ákvæða í samþykktum aðalstefnanda og þar sem hann hafi verið sérstaklega undirritaður af gagnstefnanda 2. nóvember 2011. Gagnstefnandi hafi gert einhliða fyrirvara við 31. grein samningsins, sem dómkrafa aðalstefnanda byggist á. Hafi hann gert fyrirvarann í ljósi þess hvernig framkvæmd útgöngu hluthafa hefði verið háttað án þess að farið hefði verið að ákvæðum greinarinnar. Þessi fyrirvari hafi hins vegar engin áhrif á greiðsluskyldu gagnstefnanda þar sem hann hafi hvorki verið samþykktur af öðrum hluthöfum né af stjórn aðalstefnanda. Í 3. mgr. 31. greinar samstarfssamningsins sé sérstaklega tekið á því álitaefni þegar hluthafi hætti störfum hjá félaginu, en haldi áfram störfum á sama sviði og taki með sér viðskiptamenn frá félaginu, hvort sem hann geri það sjálfur eða beini þeim til samkeppnisaðila, sbr. 3. mgr. 31. gr., sem hljóði svo: „Ef hluthafi hættir störfum hjá félaginu, en heldur áfram störfum á sama sviði og tekur með sér viðskiptamenn frá félaginu innan þriggja ára frá útgöngu eða verður uppvís að því að valda félaginu tjóni við útgöngu úr félaginu, t.d. með því að beina viðskiptum þess til samkeppnisaðila, er hann skaðabótaskyldur gagnvart félaginu og getur félagið krafist bóta, sem nema tekjum síðustu 12 mánaða vegna vinnu félagsins fyrir viðskiptamanninn.“ Þetta ákvæði feli í sér samningsbundna greiðsluskyldu hluthafa til aðalstefnanda þar sem greiðsluskyldan stofnist við það eitt að þeir hætti störfum hjá honum og hefji störf fyrir viðskiptamenn hans innan þriggja ára frá því að þeir hætti störfum hjá félaginu. Dómkrafa aðalstefnanda uppfylli öll þessi skilyrði og beri því að fallast á hana. Í fyrsta lagi hafi gagnstefnandi hætt störfum hjá aðalstefnanda þann 14. júní 2012, þegar stjórn aðalstefnanda hafi rift ráðningarsamningi hans og innleyst hlutabréf hans í félaginu. Sú staðreynd að ráðningarsamningi gagnstefnanda hafi verið rift vegna brota hans gegn samstarfssamningnum hafi ekki leitt til þess að hann hafi losnað undan skyldum sínum samkvæmt samstarfs- eða ráðningarsamningunum. Samstarfs­samningurinn sé fortakslaus og skýr um greiðsluskyldu hluthafa við starfslok, hvort sem þau megi rekja til uppsagnar eða riftunar. Í öðru lagi hafi gagnstefnandi tekið með sér viðskiptamenn frá aðalstefnanda innan þriggja ára frá útgöngu hans úr félaginu. Viðskiptamenn í skilningi 2. mgr. 31. gr. samstarfssamningsins séu einstaklingar, stofnanir og félög, sem hafi verið í viðskiptum við aðalstefnanda við starfslok gagnstefnanda í júní 2012, óháð því hvort skriflegur verksamningur hafi verið fyrir hendi eða ekki. Framangreindir viðskiptamenn hafi allir verið viðskiptamenn aðalstefnanda þegar gagnstefnanda hafi verið vikið frá störfum í júní 2012. Hafi það engin áhrif á greiðsluskyldu gagnstefnanda þótt gagnstefnandi hafi ekki átt frumkvæðið að því að eiga viðskipti við fyrrum viðskiptamenn aðalstefnanda. Hafi greiðsluskyldan orðið virk hvort sem gagnstefnandi hafi leitað til viðskiptamannanna eða þeir til hans. Þetta hafi verið staðfest í dómaframkvæmd Hæstaréttar og sé í samræmi við markmið og orðalag 3. mgr. 31. gr. samstarfssamningsins. Varðandi markmið ákvæðisins vísist til eðlis samstarfssamningsins og einstakra ákvæða hans, sbr. 17. og 2. mgr. 29. gr. samstarfssamningsins. Í fyrrnefnda ákvæðinu segi orðrétt: „Öll gögn í hvaða formi sem þau kunna að vera og allar upplýsingar, hugmyndir og viðskiptasambönd, sem hluthafi aflar eða kemst yfir í starfi sínu hjá aðalstefnanda eru eign félagsins og skulu skilin þar eftir á aðgengilegu formi þegar hluthafi hættir störfum.“ Í síðar nefnda ákvæðinu segir síðan: „Hluthafi sem hættir í félaginu skal ávallt leitast við að tryggja áframhaldandi viðskipti viðskiptavina hjá félaginu, sem frekast er kostur, í fullu samstarfi við aðra hluthafa.“ Þá hafi það engin áhrif á greiðsluskyldu gagnstefnanda þótt hann þjónusti ekki framangreinda aðila milliliðalaust eða sendi þeim reikning í sínu nafni. Sé slík aðstaða uppi sé byggt á því að hann hafi beint þeim í viðskipti til Enors ehf., sem leiði til greiðsluskyldu hans samkvæmt 3. mgr. 31. gr. samstarfssamningsins. Þá kveðst aðalstefnandi mótmæla því að rök séu fyrir því að ógilda eða takmarka greiðsluskyldu gagnstefnanda samkvæmt samstarfssamningnum, með vísan til 36. gr. eða 37. gr. laga nr. 7, 1936 eða annarra ólögfestra ógildingarreglna samningaréttar. Ákvæði sem dómkrafa sín byggist á sé í fyrsta lagi afmarkað og skýrt um greiðsluskyldu hluthafa, sem hefji störf fyrir viðskiptamenn aðalstefnanda innan þriggja ára frá því að þeir hætti störfum hjá félaginu. Í öðru lagi verði gildistími ákvæðisins að teljast hæfilegur, þ.e. 36 mánuðir frá starfslokum. Í raun skipti hann ekki máli, þar sem gagnstefnandi hafi byrjað störf fyrir viðskiptamenn aðalstefnanda nánast um leið og honum hafi verið vikið frá störfum. Í þriðja lagi geti ákvæðið ekki talist víðtækara en nauðsynlegt hafi verið til að verja samkeppni og lögvarða hagsmuni aðalstefnanda, einkum í ljósi eðlis samstarfssamningsins. Ekki verði því séð að hið umsamda ákvæði hafi takmarkað atvinnufrelsi gagnstefnanda umfram það sem nauðsynlegt hafi verið vegna hagsmuna aðalstefnanda. Aðalstefnandi segir dómkröfu sína byggjast eins og fyrr segir á 3. mgr. 31. gr. samstarfssamningsins, sem mæli fyrir um staðlaðar skaðabætur til handa sér ef hluthafar hætti störfum hjá sér og hefji störf fyrir viðskiptamenn hans innan þriggja ára frá útgöngu. Í ákvæðinu segi að hann geti krafist bóta sem nemi tekjum síðustu tólf mánaða vegna vinnu sinnar fyrir viðskiptamanninn. Kveðst aðalstefnandi byggja á því að tólf mánaða tímabilið miðist við það tímamark þegar framangreindir viðskiptamenn hafi hætt viðskiptum við aðalstefnanda. Miðist dómkrafa sín því við tekjur vegna vinnu fyrir þessa viðskiptamenn á síðustu 12 mánuðum áður en þeir hafi hætt viðskiptum við aðalstefnanda. Kælismiðjan Frost ehf. hafi hætt viðskiptum 31. júlí 2012. Tólf mánaða tímabilið sé því frá 1. ágúst 2011 til 31. júlí 2012. Hafi tekjur aðalstefnanda á tímabilinu numið 3.066.162 krónum án virðisaukaskatts og sé gerð krafa um 1/3 af þeirri fjárhæð með virðisaukaskatti, 1.282.678 krónur. Kveðst aðalstefnandi hafa í hyggju að höfða mál síðar til innheimtu eftirstöðvanna. Stéttarfélagið Samstaða og Verkalýðsfélagið Eining/Iðja hafi hætt í viðskiptum við aðalstefnanda á sama tíma og gagnstefnanda hafi verið vikið frá störfum í júní 2012, þótt formleg uppsagnarbréf hafi verið send síðar. Tólf mánaða tímabilið sé því frá 1. júní 2011 til 31. maí 2012. Tekjustofnar aðalstefnanda á tímabilinu hafi numið 696.825 krónum án virðisaukaskatts, vegna stéttarfélagsins Samstöðu og 2.330.514 krónum vegna Einingar-Iðju. Gerir aðalstefnandi kröfu um 1/3 af þessum fjárhæðum með virðisaukaskatti, 1.266.437 krónur, og kveðst hafa í hyggju að höfða mál síðar til innheimtu eftirstöðvanna. Krafa um dráttarvexti sé byggð á 1. mgr. 6. gr. sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38, 2001, en þann 14. október 2012 hafi verið liðinn mánuður frá því að aðalstefnandi hafi sannanlega krafið gagnstefnanda með réttu um greiðslu dómkröfunnar. Aðalstefnandi kveðst vísa til almennra reglna samningaréttar um að samningar skuli halda og lagaákvæða sem vísað sé til hér að framan. III. Gagnstefnandi tekur fram í greinargerð í aðalsök að hann hafi af ýmsum ástæðum, sem þar eru nánar raktar, metið stöðu sína svo 29. maí 2012, að tímabært væri fyrir sig að nýta sér uppsagnarákvæði samstarfs­samningsins og segja starfi sínu lausu hjá aðalstefnanda. Það sé rangt að hann hafi hafið undirbúning samkeppni meðan hann hafi verið í starfi hjá aðalstefnanda. Hann hafi hafið undirbúning að stofnun Enors ehf. eftir að sér hafi verið gert ljóst á fundi og með bréfi 4. júní 2012 að sér væri vikið fyrirvaralaust frá störfum. Sé ljóst að frá þeim degi hafi honum verið fyrir fullt og fast með samþykki stjórnar vikið endanlega frá störfum á mjög meiðandi og móðgandi hátt og með því hafi verið svo gróflega brotið gegn samstarfssamningi aðila að hann hafi verið með öllu óbundinn af honum þá þegar. Hafi t.a.m. verið ómögulegt fyrir sig að starfa eftir 29. gr. samstarfs­samningsins. Hafi stjórnendur aðalstefnanda með tilefnislausri framkomu sinni reynt að lítilvirða hið góða starf gagnstefnanda fyrir félagið á Norðurlandi og um leið varpað rýrð á trúverðugleika hans, en því hafi fylgt hætta á að orðspor hans sem endurskoðanda biði hnekki. Með því hafi verið svo gróflega brotið gegn samstarfs­samningi aðila gagnvart gagnstefnanda, að hann hafi þá þegar verið laus undan öllum þeim kvöðum sem hann hafði á sig tekið. Tekur hann fram að hann hafi í öndverðu ráðgert að vinna í uppsagnarfresti. Gagnstefnandi kveðst byggja sýknukröfu í aðalsök á því, að ákvæði ráðningar­samnings og hluthafasamnings um samkeppnishömlur og vistarbönd séu niður fallin og ógild eða óvirk í samningi aðila, með því að aðalstefnandi og lykilstarfsmenn í hluthafahópi hafi brotið samstarfssamninginn og ráðningarsamninginn gróflega. Kveðst hann byggja hér á almennum reglum kröfuréttar um gagnkvæmar efndir samninga og 37. gr. samningalaga nr. 7, 1936, einkum 2. mgr. Gagnstefnandi byggir á því í aðalsök að þann 4. júní 2012 hafi hann ekki verið byrjaður samkeppnisrekstur eða undirbúning hans. Aðalstefnandi hafi sagt ráðningarsamningi upp með ólögmætum hætti og án gildra ástæðna. Hafi verið byggt á ágiskunum og ályktunum um að gagnstefnandi hefði byrjað samkeppnisrekstur eða undirbúning hans. Kveðst gagnstefnandi byggja á því að með bréfi dags. 4. júlí 2012 hafi aðalstefnandi brotið samningsbundinn rétt sinn til uppsagnarfrests og andmæla. Hafi skort heimildir til að víkja gagnstefnanda fyrirvaralaust af starfsstöð og krefja hann um skil á gögnum. Hafi borið að veita honum raunverulegan andmælarétt. Sé því mótmælt að brottvikningin hafi verið lögmæt aðgerð. Liggi fyrir að stjórn aðalstefnanda hafi þegar verið búin að samþykkja þann 4. júní 2012 að víkja gagnstefnanda frá störfum, með undirritun sinni á uppsagnarbréf þar sem tekið sé undir fyrirvaralausar ásakanir um samningsbrot. Þetta komi fram í fundargerð 4. júní þar sem komi fram í 2. lið að bréfið sé tilkynning um að gagnstefnanda sé vikið úr starfi. Lögmaður gagnstefnanda hafi lýst því í andmælabréfi 6. júní 2012 að gagnstefnandi teldi aðalstefnanda hafa vikið sér endanlega frá störfum og þessu hafi gagnstefnandi ekki andmælt, en staðfest uppsagnarbréfið enn frekar 8. júní, en fyrst tilkynnt með bréfi dags. 14. júní að fjallað hefði verið um andmæli gagnstefnanda. Kveður gagnstefnandi andmælarétt vera haldlausan þegar svona sé komið, ákvörðun hafi verið tekin af stjórn aðalstefnanda og framkvæmdastjóra 4. júní. Hafi aðferð aðalstefnanda verið móðgandi og meiðandi og til þess fallin að sverta orðstír og starfsheiður aðalstefnanda sem endurskoðanda, án þess að til þess væru gildar ástæður. Brottvikning af starfsstöð og afturköllun tækja og gagna sé skýrasta mynd uppsagnar starfs og áþreifanlegri en skriflegt uppsagnarbréf og gangi lengra en samningsbundnar heimildir milli aðila og lengra en aðrar mögulegar lögmætar heimildir aðalstefnanda hafi staðið til. Gagnstefnandi hafi, vegna framkomu og bréfs aðalstefnanda 4. júní 2012, engar réttmætar væntingar haft um að brottvikning hans fæli ekki í sér endanlega brottvikningu úr starfi. Gagnstefnandi byggir á að íþyngjandi ákvæði um uppsögn í ráðningarsamningi beri að skýra mjög þröngt. Kveðst hann byggja á því að ógildur sé samningur aðila um trúnaðarskyldu og samkeppnisbann, sbr. 33. gr., 36. gr. og 37. gr., einkum 2. mgr., laga nr. 7, 1936. Sé því hafnað að uppsögn hafi fyrst tekið gildi 14. júní 2012. Hafi ákvörðun aðalstefnanda verið tekin 4. júní og staðfest 8. júní og tekið gildi gagnvart gagnstefnanda þann 4. júní. Þá kveðst gagnstefnandi byggja á því að vegna atvika í samstarfi við aðila og skeytingarleysis um ýmsa þætti í samningi, „eftir atvikum og aðilum“ sé samningurinn brostinn og trúnaðar- og samstarfsákvæði hans orðin ógild og óskuldbindandi fyrir hann. Vísar hann til þess að samstarf gagnstefnanda við aðra í hluthafahópnum hafi beðið hnekki og trúnaðarbrestur orðið á milli aðila. Lykilstarfsmenn hafi hótað tafarlausri afsögn ef gagnstefnanda yrði af hálfu hluthafa trúað fyrir lykilstöðum í félagsskapnum, með því að meirihlutinn hafi afþakkað framlag gagnstefnanda til tiltekinna ábyrgðar- og stjórnunarstarfa. Hafi gagnstefnanda verið gert ljóst að hann ætti ekki von um að áherslur hans fengju hljómgrunn í starfsemi og uppbyggingu félagsins eða hann nyti trausts í hluthafahópnum. Ekki hafi verið brugðist við kröfum gagnstefnanda um að brugðist yrði við versnandi afkomu og tillögum hans um aðgerðir. Samstarfssamningur hafi ekki verið virtur í alla staði. Hluthöfum hafi verið mismunað með því að 31. gr. samningsins hafi ekki verið látin gilda fullum fetum fyrir þá sem hafi horfið frá félaginu án þess að allir hluthafar hafi samþykkt frávik. Kveðst gagnstefnandi byggja á því að með framkvæmd sinni hafi aðalstefnandi breytt þessu ákvæði samningsins og það sé ógilt og hafi verið það frá því fyrir 29. maí 2012 sem og samningurinn í heild, vegna þess að ekki hafi verið farið eftir ákvæðum hans í tilfellum allra hluthafa. Tiltekinn hluthafi hafi setið í stjórn starfsleyfisskylds fjármálafyrirtækis og gagnstefnandi gert athugasemd við það. Ekkert hafi verið gert með þá athugasemd. Reglur hluthafasamkomulags um undirritanir í félaginu hafi verið brotnar. Nánar greindir hluthafar hafi undirritað ársreikninga í eigin nafni fyrir hönd félagsins án þess að hafa til þess heimild. Hafi gagnstefnandi gert athugasemdir við þetta. Þeir sem hafi átt að sinna eftirliti með gæðum hafi ekki sinnt ábyrgð sinni með forsvaranlegum hætti, með alvarlegum afleiðingum fyrir félagið. Verkefni félagsins fyrir nánar greindan banka hafi ekki staðist gæðakröfur eftirlitsaðilans PWC Global vegna uppgjörs árin 2006 og 2007. Þetta hafi hluthöfum ekki verið gert ljóst með formlegum hætti þegar tilefni hafi gefist til og gagnstefnandi fyrst fengið vitneskju um það þegar að hann hafi gegnt stöðu áhættu- og gæðastjóra. Eigi aðalstefnandi í málaferlum, þar sem honum hafi verið stefnt vegna yfirsjóna í starfi fyrir banka þennan. Hafi verið um að ræða brot á samstarfssamningi hluthafanna og trúnaðarbrest og setji það afkomu og orðspor félagsins og starfsmanna þess í uppnám og leiði til þess að félagið geti ekki byggt rétt á hendur hluthöfum og lagt á þá vistarband eða samkeppnisbann við þessar aðstæður. Þá rekur gagnstefnandi að innan vébanda aðalstefnanda sé nánar greint dótturfélag og telur allt benda til þess að í því félagi hafi ekki verið farið að fyrirmælum helstu laga sem endurskoðendur starfi eftir og beri að standa vörð um. Telur gagnstefnandi að svo mikil brotalöm hafi verið orðin á efndum nokkurra hluthafa á samstarfssamningi aðila, að samningurinn hafi ekki getað verið skuldbindandi fyrir hann í óbreyttri mynd. Þess vegna hafi hann óskað eftir viðræðum við félagið um starfslok og útgöngu úr hluthafahópi í uppsagnarbréfi. Þá kveðst gagnstefnandi byggja á því að út frá meginreglum um jafnræði hluthafa hafi hann gert fyrirvara við ákvæði 31. gr. samstarfssamnings aðila. Hafi því ákvæði ekki verið fylgt í mörgum tilvikum og stjórn félagsins hafi ekki fylgt því eftir að farið væri eftir ákvæðinu. Mörg fordæmi séu fyrir því að greidd hafi verið 20% af því sem að 31. gr. mæli fyrir um. Vegna þessa hafi gagnstefnandi gert sérstakan fyrirvara við nefnda 31. gr. samstarfssamningsins á aðalfundi 30. september 2011, án þess að þeim fyrirvara væri mótmælt. Telji hann að fyrirvarinn sé í fullu gildi. Sé byggt á því að hluthöfum hafi borið að mótmæla þessum fyrirvara og bóka hefði átt þau mótmæli í fundargerð. Að öðrum kosti hafi fundarmenn ekki getað vitað afstöðu fundarins eða brugðist við henni, til dæmis með breytingartillögu. Gagnstefnandi hafi ekki fallið frá fyrirvara sínum. Á vinnufundi hluthafa í nóvember 2011 hafi stjórnarformaður dreift samstarfssamningi hluthafa ásamt fylgigögnum, þar á meðal fyrirvara gagnstefnanda. Þar fyrir utan telji gagnstefnandi að samstarfssamningurinn sé ógildur og óvirkur þar sem að baki skuldbindingu hans hafi búið þær röngu og brostnu forsendur að sátt væri um starfsemi félagsins í hluthafahópnum og samstaða væri um áherslur og verkaskiptingu í starfseminni. Telji gagnstefnandi því að sýkna beri sig af kröfum aðalstefnanda. Þá tekur gagnstefnandi fram að hagsmunir viðskiptalífsins og aðalstefnanda sem fyrirtækis séu minni en hagsmunir gagnstefnanda af því að vera ekki bundinn af samningnum. Afkoma alþjóðlegs endurskoðendafyrirtækis, einnar stærstu endurskoðendaskrifstofu landsins, geti ekki og megi ekki vera á því byggð að leggja svo ströng samkeppnisskilyrði á einstaka starfsmenn sína að afkomuöryggi og aflahæfi þeirra séu settar svo þröngar skorður sem kröfugerð aðalstefnanda byggi á. Gagnstefnandi sé menntaður endurskoðandi og hafi starfsréttindi sem slíkur, en vinni fyrir fjölskyldu sinni og beri framfærsluskyldu. Sam­keppnisákvæðið, einkum skaðabótaákvæðið, stríði í þessari mynd gegn atvinnu­frelsisákvæði 75. gr. stjórnskipunarlaga nr. 33, 1944. Sé með því gengið lengra en nauðsynlegt sé og skerði það atvinnufrelsi gagnstefnanda meira en sanngjarnt sé. Þetta verði ljóst þegar litið sé til þess að umþrætt viðskiptasambönd séu að líkindum í eigu Hermanns Brynjarssonar en ekki aðalstefnanda og með beitingu skaða­bóta­ákvæðisins væri gagnstefnanda gert ómögulegt að starfa með Hermanni Brynjarssyni, þrátt fyrir að Hermanni sé samkvæmt sínum ráðningarsamningi heimilt að taka með sér sín viðskiptasambönd. Svo víðtækt ákvæði fari langt út fyrir mörk sanngirni og réttmætra hagsmuna viðskiptalífsins, sbr. 36. gr. og 37. gr. laga nr. 7, 1936, sbr. 7. gr. laga nr. 11, 1986. Engin endimörk séu á kröfugerð aðalstefnanda, þar sem gerður sé fyrirvari um að stefna gagnstefnanda enn frekar vegna annarra viðskiptamanna. Engin grein sé gerð fyrir því í málinu hvernig dómari eigi að taka afstöðu til þess hvort skaðabótaákvæði samningsins sé of víðtækt, þar sem ekki liggi fyrir hversu háar endanlegar kröfur aðalstefnanda séu. Eins og málið sé lagt upp af hálfu aðalstefnanda sé örðugt að leggja mat á gildi skaðabótaákvæðis gagnvart nefndum lagagreinum og öðrum réttarreglum. Stappi framsetning sakarefnisins nærri því að fela í sér lögspurningu. Vörnum gagnstefnanda sé óhjákvæmilega áfátt vegna málatilbúnaðar aðalstefnanda, sem sé nokkuð á skjön við réttarframkvæmd skaðabóta og févítisákvæði, þar sem dómstólum hafi verið játað svigrúm til að leggja heildarmat á slík ákvæði út frá ýmsum mælikvörðum. Ekki sé farið fram á frávísun þótt sennilegt megi telja að dómurinn íhugi frávísun málsins án kröfu. Þá telur gagnstefnandi umkrafða fjárhæð vera alltof háa og óhóflega, sbr. áskilnað í stefnu um frekari málshöfðanir. Sé gerð krafa um allar heildartekjur af viðskiptamanni í 12 mánuði og í engu tekið tillit til kostnaðar við að afla þeirra tekna. Samanborið við hagnað af starfsemi aðalstefnanda 2010-2011 yrðu ætlaðar tekjur hans, yrði fallist á dómkröfu hans, langt umfram afkomu af starfsemi aðalstefnanda. Augljóst sé að það sé of íþyngjandi og ósanngjarnt fyrir gagnstefnanda að bera einn uppi afkomu aðal­stefnanda. Áhrif skaðabótanna séu algjörlega ófyrirsjáanleg. Sé ákvæði um þær of opið, beinist að einstaklingi og fyrir vikið ósanngjarnt. Beri að víkja því til hliðar í heild. Verði um það meðal annars að líta til stöðu samningsaðila og atvika sem síðar hafi komið til. Fyrir liggi að aðalstefnandi ætli að sækja bætur vegna sama tjónsins til a.m.k. tveggja annarra fyrrverandi starfsmanna sinna, Hjalta Bjarka Halldórssonar og Níelsar Guðmundssonar, sem báðir starfi hjá Enor ehf. Megi samkvæmt þessu vera ljóst að kröfugerð aðalstefnanda keyri úr hófi fram, þótt höfuðstóll þess máls láti ef til vill ekki mikið yfir sér við fyrstu sýn. Gagnstefnandi telji blasa við að umþrætt skaðabótaákvæði sé þannig, þegar litið sé til allra atvika víðtækara en nauðsynlegt sé til að varna samkeppni og skerði atvinnufrelsi þeirra sem gengist hafi undir það. Sé það þess vegna óskuldbindandi fyrir gagnstefnanda og beri að sýkna hann af kröfum aðalstefnanda. Við mat á þessu beri að líta til þess að ákvæðið sé látið ná til margra starfsmanna í senn og ekki sé um að ræða ákvæði sem aðeins hafi verið ætlað að gilda milli aðalstefnanda og gagnstefnanda. Ekkert liggi fyrir í málinu um það hvort dómkröfur aðalstefnanda endurspegli verðmæti við­skipta­sambands með tilliti til tekna næstu ára þar á undan. Þá liggi ekkert heldur fyrir um réttmæti kröfunnar eða heimild aðalstefnanda til hennar, en líkur standi til þess að viðskiptasambönd sem krafa aðalstefnanda grundvallist á séu í eigu þriðja aðila Hermanns Brynjarssonar, fyrrum starfsmanns aðalstefnanda, sem nú hafi látið af störfum og starfi með gagnstefnanda. Samstarfssamningur Hermanns sé frá árinu 1990 og þar sé skýrt ákvæði í 7. gr. um að honum sé heimilt að bjóða viðskiptamönnum sem hann hafi aflað sambanda við, þjónustu sína ef hann hætti hjá aðalstefnanda. Í ljósi yfirlýsingar Einingar-Iðju megi telja nær öruggt að þar sé um að tefla viðskiptasamband Hermanns Brynjarssonar og sama megi segja um aðra yfirlýsingu. Í besta falli sé vafi um hver eigi viðskiptasambandið við aðilann að þeirri þriðju. Þar sem aðalstefnandi færi ekki óyggjandi sönnur á að hann sé rétthafi þessa viðskiptasambands beri að sýkna gagnstefnanda. Þá vísar gagnstefnandi til neyðarréttar og telur að sjónarmið um hann dugi ein og sér til að víkja ætluðum skuldbindingum og samkeppnisbanni til hliðar, þar sem samningur aðila hafi ekki verið skuldbindandi fyrir gagnstefnanda og allra síst eftir brottvikninguna 4. júní 2012. Hafi hann eftir það tímamark byrjað undirbúning þess að starfa sjálfstætt. Fjölmargir viðskiptamenn hafi kosið að leita eftir þjónustu hans. Verði fallist á kröfur aðalstefnanda myndu áhrif þess teygja sig út fyrir áhrif dómkröfunnar, sbr. fyrirvara um frekari málsóknir og leiða til gjaldþrots gagn­stefnanda og atvinnu- og starfsréttindamissis. Sé því augljóst að bótaákvæðið standist hvorki atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrár né ákvæði 33. gr., 36. gr. og 37. gr. laga nr. 7, 1936. Það sé ósanngjarnt í garð aðalstefnanda og raski hagsmunum hans í miklu stærra umfangi en samkeppnishagsmunir geti réttlætt. Verði í því sambandi meðal annars að líta til ráðstöfunartekna gagnstefnanda, sem síst sé að vænta að séu hærri en hann hafi haft hjá aðalstefnanda. Gagnstefnandi kveðst mótmæla því að umdeilt ákvæði 3. mgr. 31. gr. samstarfssamningsins eða ákvæði starfssamnings gagnstefnanda feli í sér hlutlæga greiðsluskyldu. Gagnstefnandi byggi á að aðalstefnandi hafi ekki sannað tjón sitt, en krafa aðalstefnanda byggi á ákvæði sem geri að skilyrði að uppvíst verði að gagnstefnandi hafi valdið aðalstefnanda tjóni. Ákvæðið sé fremur óskýrt og feli í sér hámark tjónsbóta, en ekki fyrirfram umsamdar skaðabætur. Vegna tilvistar sama ákvæðis í mörgum samningum við starfsmenn og teknu tilliti til þeirrar staðreyndar að rekstur aðalstefnanda sé samkvæmt rekstrarreikningi hans fremur veikburða séu líkur til þess að aðalstefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni. Jafnvel megi leiða að því líkur að aðalstefnandi hagnist á því að losna undan rekstrarkostnaði vegna starfsmanna sem hafi hætt á starfsstöð hans á Akureyri síðan gagnstefnandi hafi sagt þar upp störfum. Engar tölur hafi verið lagðar fram um tjón aðalstefnanda og sé gagnstefnanda því ótækt að taka til varna um þennan þátt málsins, en hann krefjist sýknu þar sem ekki liggi fyrir tjón. Þá sé viðmiðunartímabil samningsins alltof langt að mati gagnstefnanda, sérstaklega ef litið sé til þess að sama ákvæðinu, teldist það í gildi, væri aðalstefnandi vís til að beita fyrir sig oftar en einu sinni vegna sama tjónsins, eins og yfirlýsingar hans um málsókn á hendur öðrum fyrrverandi starfsmönnum beri vott um. Gagnstefnandi vísar til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 7, 1936, einkum 33. gr., 36. gr., og 37. gr. Þá vísar hann til meginreglna kröfu- og skaðabótaréttar um sönnun á tilvist kröfu og tjóns og ennfremur til reglna félagaréttar um jafnræði hluthafa. IV. Gagnsök er höfðuð til greiðslu launa í uppsagnarfresti. Kveðst gagnstefnandi byggja kröfu sína á því að hann eigi skýran rétt til þeirra, samkvæmt 9. gr. ráðningarsamningsins frá 17. nóvember 2008. Samkvæmt henni sé uppsagnarfrestur 6 mánuðir. Kveðst hann hafna því að nokkurt þeirra atvika, sem talin séu upp í greininni og geti réttlætt fyrirvaralausa uppsögn, eigi við. Þá geti aðalstefnandi ekki gripið til þess að ráðs að segja gagnstefnanda fyrirvaralaust upp störfum eftir að honum hafi borist uppsagnarbréf. Ekkert hafi komið fram um það að gagnstefnandi hafi hafið undirbúning samkeppnisreksturs á meðan hann hafi enn verið í ráðningarsambandi við aðalstefnanda, líkt og byggt hafi verið á af hálfu aðalstefnanda í aðalsök. Gagnstefnandi hafi leitast við að skilja við aðalstefnanda í sátt, svo sem uppsagnarbréf hans beri með sér. Hann hafi leitast við að skýra ástæður uppsagnarinnar og óskað viðræðna um formlega útgöngu. Ekki verði annað séð en að um málefnalegar ástæður hafi verið að ræða. Ekki hafi verið sýnt fram á að hann hafi brotið gegn ákvæðum í ráðningarsamningi sem þar séu talin upp í 1. grein og talin séu geta réttlætt brottvikningu án greiðslu launa í uppsagnarfresti. Þá sé því mótmælt að heimilt hafi verið að víkja honum af starfstöð aðalstefnanda þann 4. júní 2012. Gagnstefnandi hafi ekki haft annað í hyggju en að skila vinnuframlagi í upp­sagnar­fresti. Heildarlaun gagnstefnanda á mánuði hafi við starfslok numið 1.515.888 krónum, eins og nánar er sundurliðað í gagnstefnu. Kveðst gagnstefnandi gera kröfu um full mánaðarlaun í sex mánuði, samtals 9.095.380 krónur. Til frádráttar komi greiðsla til hans vegna launa frá 1. til 8. júní 2012, 443.100 krónur. Nemi krafan þá 8.662.228 krónum. Þá sé gerð krafa um orlof, sem nemi 11,90% af þeirri fjárhæð eða samtals 1.030.805 krónum. Heildarkrafan nemi því 9.693.033 krónum, sem sé stefnufjárhæðin. Ekki komi fram í ráðningarsamningi hver mánaðarlaun hafi verið og sé því byggt á launaseðli. Gagnstefnandi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar og meginreglna vinnuréttar um greiðslu launa og launa í uppsagnarfresti og laga nr. 30, 1987 um orlof. V. Aðalstefnandi kveðst til stuðnings sýknukröfu í gagnsök árétta að gagnstefnandi hafi margoft lýst því yfir meðan ráðningarsamningur hans hafi verið í gildi, að hann hygðist koma á fót sjálfstæðum atvinnurekstri í samkeppni við aðalstefnanda. Hann hafi undirbúið slíkan rekstur í samstarfi við Hermann Brynjarsson, þáverandi starfsmann aðalstefnanda. Hjörtur Halldórsson og Níels Guðmundsson, fyrrverandi starfsmenn aðalstefnanda virðist einnig hafa verið með í ráðum, en þeir starfi nú allir hjá Enor ehf., samkeppnisaðila aðalstefnanda á Norðurlandi. Gagnstefnandi hafi sagt Birni St. Haraldssyni, starfsmanni aðalstefnanda, frá því á fundi á starfstöð aðalstefnanda á Húsavík þann 29. maí 2011, að hann hygðist hætta störfum hjá aðalstefnanda til að koma á fót sjálfstæðum atvinnurekstri í samkeppni við aðalstefnanda. Hafi hann tjáð Birni að hann og tilgreindir samstarfsmenn hans á Akureyri, Hermann, Níels og Hjörtur, hygðust allir hætta störfum og stofna endurskoðunarskrifstofu á Akureyri, sem myndi leita eftir viðskiptum við aðila á Norðurlandi. Þá hafi gagnstefnandi sagt starfsmönnum aðalstefnanda á Akureyri frá fyrirhuguðum samkeppnisrekstri sínum á starfsmannafundi, sem hafi verið haldinn 29. maí 2012. Á fundinum hafi komið fram að markmiðið væri að allir starfsmenn aðalstefnanda á Akureyri fengju vinnu hjá nýju fyrirtæki. Loks hafi gagnstefnandi upplýst stjórn og stjórnendur aðalstefnanda um að hann hygðist starfa áfram á sviði endurskoðunar og ráðgjafar þegar stjórnendur hafi fundað með honum um starfslok hans hjá félaginu. Hermann Brynjarsson, sem nú starfi hjá gagnstefnanda, hafi jafnframt upplýst um fyrirhugaðan samkeppnisrekstur á fundum með stjórnendum aðalstefnanda og greint frá því að þeir gagnstefnandi ætluðu að hefja saman rekstur á Norðurlandi, þar sem betra væri að þeirra mati að markaðssetja norðlenska einingu en aðalstefnanda. Þeir væru farnir að skoða húsnæði og hafi Hermann sérstaklega nefnt þrjár eignir. Þá hafi verið nefnt að til greina kæmi að fara í alþjóðlegt samstarf, en ekkert væri ákveðið í þeim efnum. Þá hafi Hermann upplýst að hann hafi rætt við fjölmarga viðskiptamenn aðalstefnanda og látið þá vita af því að hann og gagnstefnandi hygðust koma á fót sjálfstæðum atvinnurekstri í samkeppni við aðal­stefnanda. Sé enginn vafi á því, að gagnstefnandi hafi undirbúið samkeppnisrekstur við aðalstefnanda á þeim tíma er ráðningarsamningur hans hafi enn verið í gildi. Hafi það réttlætt fyrirvaralausa riftun í samræmi við ráðningarsamning, sem og almennar reglur vinnuréttar um trúnaðarskyldur starfsmanna. Hafi verið lögmætar ástæður fyrir riftun ráðningarsambandsins og sé sýknukrafa á því byggð. Rift hafi verið þegar hafi legið fyrir að gagnstefnandi hefði undirbúið samkeppnisrekstur við aðalstefnanda á Norðurlandi. Hafi verið um alvarlegt brot að ræða, sem hafi heimilað fyrirvaralausa riftun í samræmi við 8. tl. 30. gr. samstarfssamnings hluthafa í aðalstefnanda, sem og 8. tl. 9. gr. í ráðningarsamningi aðila, sem hljóði um að hluthafi fyrirgeri rétti sínum til starfa hjá aðalstefnanda verði hann uppvís að því að hefja samkeppnisrekstur eða undirbúning hans á meðan hann sé í starfi hjá aðalstefnanda og sama gildi ef hluthafi ráði sig til samkeppnisaðila. Sé ákvæðið fortakslaust og skýrt um heimild aðalstefnanda til að rifta ráðningarsamningi við gagnstefnanda, ef hann verði uppvís að því að undirbúa samkeppnisrekstur. Þann 8. júlí 2012 hafi legið fyrir að gagnstefnandi hafi verið farinn að undirbúa samkeppnisrekstur. Sé vísað til þess að hann hafi verið búinn að finna sér samstarfsaðila, Hermann Brynjarsson, ákveða hvernig markaðssetja ætti samkeppnisreksturinn, þar sem þeir Hermann hafi talið betra að markaðssetja norðlenska einingu, og loks hafi gagnstefnandi og Hermann verið farnir að líta í kringum sig vegna húsnæðis. Kveðst aðalstefnandi byggja á því að undirbúningurinn hafi verið langt á veg kominn þegar gagnstefnandi hafi sagt upp störfum 29. maí 2012, enda hafi hann stofnað Enor ehf. þann 12. júní 2012, nokkrum dögum eftir að ráðningarsamningi var rift. Gagnstefnandi hafi jafnframt verið búinn að tæma skrifstofu sína í starfsstöð félagsins á Akureyri áður en honum hafi verið tilkynnt um riftun ráðningarsamnings. Eftir starfslok gagnstefnanda hafi komið í ljós að hann hafi í mörgum tilvikum komið því til leiðar að viðskiptavinir aðalstefnanda hafi breytt vali endurskoðanda, með því að kjósa gagnstefnanda í stað aðalstefnanda. Sá almenni háttur sem viðhafður sé hjá aðalstefnanda, sé að viðskiptavinir séu beðnir um að kjósa félagið sem endurskoðanda. Í sumum tilvikum sé einstakur endur­skoðandi kosinn auk félagsins. Sú háttsemi gagnstefnanda að fá viðskiptavini aðal­stefnanda til þess að víkja frá þessari reglu án vitneskju aðalstefnanda og kjósa gagn­stefnanda persónulega endurskoðanda mánuðina fyrir stofnun samkeppnisreksturs, sýni að undirbúningur samkeppnisrekstrar hafi staðið lengi yfir. Kveðst aðalstefnandi byggja á því að þessi háttsemi hafi verið þáttur í undirbúningi samkeppnisrekstrar og þar með brot í starfi, auk þess að vera brot á samstarfssamningi hluthafa, þar sem kveðið sé á um að hluthöfum sé ekki heimilt að taka að sér önnur störf en fyrir félagið, nema með samþykki stjórnar. Þá mótmælir aðalstefnandi kröfum gagnstefnanda sem of háum. Framlagðir launaseðlar sýni einungis umsamin laun hans til loka júlímánaðar 2012, þar sem stjórn aðalstefnanda ákveði laun starfsmanna í júlí á hverju ári. Tilgreind mánaðarlaun hafi því aðeins gilt til 30. júní 2012. Talsverðar breytingar hafi orðið á launum hluthafa frá 1. júlí 2012 og greiðslur fyrir fasta yfirvinnu hafi t.d. verið felldar niður. Sé gagnstefnandi bundinn af þeirri ákvörðun í samræmi við grein 3 í ráðningarsamningi og gæti því aldrei öðlast rétt til greiðslu vegna yfirvinnu. Þá eigi hann ekki rétt á launum í uppsagnarfresti fyrir svokölluð PIE verkefni, enda hafi hann ekki verið með nein slík verkefni frá og með 8. júní 2012. Þá hefði hann ekki átt rétt á launum í uppsagnarfresti fyrir hópstjórnun, þar sem öðrum aðila hefði verið falin sú staða. Séu kröfur gagnstefnanda því verulega ofreiknaðar. Þá er tekið fram að krafa gagnstefnanda sé skaðabótakrafa og frá henni beri að draga tekjur sem hann kunni að hafa haft annars staðar á tímabilinu sem um ræði. VI. Gagnstefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa verið hluthafi í aðalstefnanda og stýrt skrifstofunni á Akureyri og gegnt stöðu áhættu- og gæðastjóra um tíma, eða í rúmt ár. Hann kvaðst hafa sagt upp vegna þess að það hafi verið viðvarandi vandamál í rekstri aðalstefnanda og stjórnun og skipulagi án þess að brugðist væri við, virðingarleysi hjá stjórnendum og lykilhluthöfum við ákveðin lög og reglur og algjört virðingarleysi í samskiptum milli hluthafa. Hann kvað alltaf hafa staðið til hjá sér að vinna sex mánaða uppsagnarfrest, eins og sér hefði borið að gera samkvæmt ráðningarsamningi. Hann hefði ekki verið búinn að undirbúa samkeppni við aðalstefnanda á nokkurn hátt. Hann kvaðst hafa haldið fund með starfsmönnum á Akureyri eftir að hann hefði ritað uppsögn sína, en hið eina sem þar hefði komið fram hefði verið að hann ætti eftir að ræða við stjórn félagsins um starfslok og ýmislegt sem kæmi til greina hjá sér að fara að gera. Ekki hefði verið rætt á þessum fundi að starfsmönnum yrði boðið starf hjá nýjum aðila. Daginn sem hann hefði sett uppsagnarbréfið í póst hefði hann ekið til Húsavíkur til að láta Björn St. Haraldsson vita að hann væri búinn að segja upp, en ekki hefði verið rætt neitt um að þeir færu í samstarf á nýjum vettvangi. Hann kvaðst hafa litið svo á að 4. júní hefði sér verið sparkað út og öllum skyldum hans við aðalstefnanda þar með lokið. Hann kvað Kælismiðjuna Frost ehf. vera viðskiptavin hjá sér í dag en vinnu fyrir Einingu-Iðju og stéttarfélagið Samstöðu vera viðskiptasambönd sem Hermann Brynjarsson hefði tekið með sér þegar hann hætti hjá aðalstefnanda. Hann færi yfir endurskoðun hjá Hermanni og áritaði uppgjörið svo til að tryggja að endurskoðunarvinnan væri í lagi. Gagnstefnandi sagði að hjá aðalstefnanda á Akureyri hefðu í maí 2009 starfað 11-12 manns, þar af þrír endurskoðendur. Úr þessum hópi starfi nú 5-6 hjá Enor ehf. Hermann Brynjarsson hafi stofnað sjálfstætt fyrirtæki utan um sinn rekstur og ráðið til sín starfsmenn líka. Hann sagði að töluverður fjöldi viðskiptamanna sem hafi skipt við aðalstefnanda í maí 2012 séu nú í viðskiptum við Enor ehf. Hann kvaðst hafa skannað uppsagnarbréf sitt og sent í tölvupósti kl. 17:52. Fyrr þann dag hafi hann farið til Húsavíkur og hitt Björn Haraldsson og starfsmannafundurinn hafi verið haldinn eftir hádegi. Hann kvaðst ekki hafa vitað um uppsagnir annarra starfsmanna áður en þær voru sendar. Hann kvað fyrirvara sem hann gerði við undirritun samstarfsamnings hafa komið fram á aðalfundi 30. september 2011. Hann kvaðst hafa gert fyrirvarann vegna þess að hluthöfum sem hefðu gengið frá félaginu hefði verið mismunað, sumir hefðu ekkert verið látnir greiða fyrir verkefni sem þeir hefðu tekið með sér, í einstaka tilfellum hefði verið viðhöfð einhver 20% regla. Sér hefði fundist að jafnt skyldi yfir alla ganga, hvort sem það væru 0%, 20% eða 100%. Hann kvaðst kannast við að hafa mætt á fund 12. janúar 2012 þar sem þessi fyrirvari hefði verið ræddur við lögmann félagsins. Friðgeir Sigurðsson framkvæmdastjóri aðalstefnanda gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa fengið vitneskju um uppsögn gagnstefnanda með tölvupósti sem hefði verið sendur klukkan 17:52 þann 29. maí 2012. Hann kvaðst hafa setið fund með gagnstefnanda 31. maí í Reykjavík þar sem hann hefði gert grein fyrir ástæðum uppsagnar sinnar sem hefðu verið stjórnunarágreiningur og að hann væri ósáttur við ákvarðanir um stjórnun og að ágreiningur væri meðal hluthafa. Spurður hvort þarna hafi komið fram að hann hygðist fara í samkeppnisrekstur við aðalstefnanda sagði Friðgeir að gagnstefnandi hefði orðað það svo að hann hefði hug á að nýta sér menntun sína og starfa á þessu sviði á Norðurlandi, þ.e.a.s. við endurskoðun. Ekki hefði þá verið vitað að gagnstefnandi hefði haldið fund með starfsmönnum aðalstefnanda til að gera grein fyrir uppsögn sinni og ekki heldur að hann hefði hitt Björn Haraldsson til að gera honum grein fyrir uppsögninni. Friðgeir kvaðst hafa verið á fundi 4. júní með gagnstefnanda. Tilefnið hefði verið að ræða ákveðnar hugmyndir að útspili af hans hálfu í framhaldi af fundinum þann 31. maí um hvort væri grundvöllur fyrir því að hann myndi leysa til sín viðskiptasambönd. Þann 4. júní hafi stjórnendur aðalstefnanda haft vitneskju um starfsmannafundinn þann 29. maí og fundinn með Birni Haraldssyni. Friðgeir var spurður um fund með hluthöfum sem haldinn var að morgni 4. júní 2012 og kvaðst hann hafa verið á honum. Kvaðst hann hafa skynjað þar að hluthafar væru þeirrar skoðunar að forsvarsmaður skrifstofunnar á Akureyri væri að segja skilið við fyrirtækið eins og hann ætti rétt til, en að það lægi fyrir vitneskja um að hann væri búinn eða væri að leggja drög að því að taka til sín megnið af þeirri rekstrareiningu sem aðalstefnandi væri með á Akureyri. Í því fælist brot á samstarfssamningi hluthafa. Hafi þeir sem höfðu farið norður að hitta starfsmenn á Akureyrarskrifstofunni gert grein fyrir því hvers þeir hefðu orðið áskynja og Björn Haraldsson hafi staðfest á þessum fundi að hafa hitt gagnstefnanda þann 29. maí. Guðmundur Snorrason stjórnarformaður aðalstefnanda gaf skýrslu vitnis fyrir dómi. Hann staðfesti að á aðalfundi 30. september 2011 hefði samstarfssamningur hluthafa verið samþykktur af þorra eða yfirgnæfandi meirihluta og hefðu gagnstefnandi og hluthafinn Gunnar Þór Ásgeirsson gert fyrirvara varðandi 31. gr. samningsins. Fyrirvarinn hefði ekki verið lagður fram á fundinum en umræður hefðu verið um 31. gr. og athugasemdir gagnstefnanda gengið út á að skerpa á ákvæðum um skyldur til að borga 100% af ársveltu liðins árs ef menn gerðust brotlegir við samninginn. Hefðu gagnstefnandi og Gunnar Þór Ásgeirsson helst gagnrýnt það að gefinn væri einhver afsláttur af greiðslu bóta samkvæmt 31. gr. Vafalaust hafi verið einhver dæmi um að niðurstaða hafi orðið um að greitt væri minna, en það hefði ekki verið talið að mati stjórnenda að það breytti gildi ákvæðisins. Hann staðfesti að framkvæmdastjóri félagsins hafi lagt fyrir stjórnina bréf þar sem boðuð hafi verið fyrirætlun um að víkja gagnstefnanda, ef niðurstaða fundarins fyrir norðan myndi ekki skila jákvæðri niðurstöðu. Þá hafi legið fyrir að það væru ráðagerðir um að yfirtaka reksturinn fyrir norðan og fara í samkeppnisrekstur við aðalstefnanda. Vitnið staðfesti að stjórn hefði fundað 8. júní, farið yfir andmæli gagnstefnanda, ákveðið endanlega brottvikningu hans og falið lögmanni að tilkynna honum um hana. Björn St. Haraldsson gaf skýrslu vitnis fyrir dómi. Hann kvað gagnstefnanda hafa hringt til sín að morgni 29. maí 2012 og beðið um að fá að hitta hann þá þegar. Hafi það gengið eftir að hann hafi komið til Húsavíkur milli klukkan ellefu og tólf þann morgun. Hann hafi sagt sér frá því að hann ætlaði að segja upp störfum hjá aðalstefnanda og hefja eigin rekstur endurskoðunarskrifstofu á Akureyri. Hafi hann boðið sér að taka þátt í þessu eða vera með í þessu með sér. Þótt það kæmi ekki beint fram hafi hann ráðið það af samtali þeirra að þáverandi starfsmenn aðalstefnanda, annað hvort hluti þeirra eða allir, myndu starfa hjá honum í þessu nýja félagi sem hann hygðist stofna. Það hafi komið fram milli þeirra að auðvitað sneri þetta m.a. að því að viðskipti sem þá hafi verið hjá aðalstefnanda myndu fara yfir til hins nýja félags. Það svona teldist nokkuð augljóst. Hann hafi í sjálfu sér ekki getað markað af þessu samtali hvort og þá hversu langt undirbúningur var á veg kominn. Tveimur dögum síðar hafi gagnstefnandi hringt og spurt hvort hann hefði hugsað þetta mál og hvort vitnið vildi vera með og vitnið sagt honum að svo yrði ekki. Hermann Brynjarsson gaf skýrslu vitnis fyrir dómi. Hann kannaðist við að Ljósbrá Baldursdóttir og Sighvatur Halldórsson hefðu rætt við hann 31. maí. Hann kvaðst gera athugasemdir við punkta þeirra um samtalið. Hann hefði ekki kynnt þeim að þeir gagnstefnandi ætluðu í samstarf og ekki hafa upplýst um starfsmannafundinn þann 29. maí. Spurður um fundinn kvaðst hann ekki muna annað en að gagnstefnandi hefði upplýst að hann ætlaði að hætta. Sjálfur kvaðst hann ekki muna hvort hann hefði upplýst það hvað hann sjálfan varðaði, en hann hefði verið búinn að ganga með það í maganum í töluverðan tíma. Ekki hafi legið meira fyrir en að það væri möguleiki, að hugsanlega færu þeir gagnstefnandi í samstarf. Af því hefði þó orðið. Hann hefði hætt störfum hjá aðalstefnanda um mánaðamót júní- júlí og í ágúst 2012 stofnað fyrirtæki sem nú heiti Enor rekstrar- og bókhaldsþjónusta. Sé samstarf milli þess og fyrirtækis gagnstefnanda og heimasíða sameiginleg. Hjá hans félagi starfi 5 manns, þar af hafi fjórir unnið hjá aðalstefnanda. Vitnið Níels Guðmundsson kannaðist við að fyrrnefnd Ljósbrá og Sighvatur hefðu rætt við hann þann 31. maí. Hann kvað ekki rétt eftir sér haft í punktum þeirra um samtalið. Hefði hann sagt þeim að sér fyndist gott að vinna með gagnstefnanda og vildi styðja hann í því sem hann hefði verið að gera. Hann hefði verið búinn að tilkynna að hann hefði sagt upp og vitnið verið farið að íhuga sína stöðu, en ekki ákveðið framhaldið. Vitnið kvað gagnstefnanda hafa sagt sér frá fyrirhugaðri uppsögn helgina á undan. Vitnið kvaðst nú vinna hjá fyrirtæki gagnstefnanda, hafa byrjað störf í byrjun ágúst 2012, en hætt hjá aðalstefnanda í lok júní. Vitnið Björn Óli Guðmundsson kvaðst hafa starfað hjá aðalstefnanda, en starfa nú hjá Enor ehf. Vitnið kvað ekki alls kostar rétt eftir sér haft í punktum um samtal sem Elín Hlíf Helgadóttir tók við hann. Hann hefði sagt að ef svo myndi fara gæti hann hugsað sér að fylgja gagnstefnanda í önnur verkefni. Hann hefði frétt það hjá gagnstefnanda 26. eða 27. maí að hann hugleiddi að segja upp störfum. Á fundinum 29. maí hefði gagnstefnandi kynnt að hann væri búinn að senda uppsagnarbréf. Ekki hefði komið fram að hann hygðist bjóða starfsmönnum aðalstefnanda vinnu. Hermann Brynjarsson hefði orðað að hann gæti alveg hugsað sér að fara út í samstarf við gagnstefnanda, en engar hugmyndir hafi verið fastmótaðar. Hann hefði síðan ákveðið í ágúst að hefja störf hjá Enor ehf. Vitnið Hjörtur Bjarki Halldórsson kvaðst fyrst hafa orðið var við það helgina 26.-27. maí að gagnstefnandi hygðist hætta störfum hjá aðalstefnanda. Hann kannaðist ekki við að hafa sagt Elínu Hlíf Helgadóttur að hann vildi fylgja aðalstefnanda, enda hafi ekkert legið fyrir um framhaldið. Hann kvaðst ekki minnast þess að gagnstefnandi hefði sagt á starfsmannafundi að hann vildi bjóða fólki vinnu eða fara í samkeppni við aðalstefnanda. Hafi hann ekki orðið var við slíkt fyrr en eftir að gagnstefnandi hafi verið farinn endanlega út úr fyrirtækinu. Vitnið Heiða Guðrún Vigfúsdóttir kvaðst ekki muna efni fundarins 29. maí frekar en svo að aðalstefnandi hefði tjáð að hann hefði sagt upp og Hermann líka. Ekki hefði komið fram hjá þeim hvað þeir hygðust fyrir. Vitnið kvaðst nú starfa hjá Enor bókhaldsþjónustu og hefði Hermann boðið sér það starf. Vitnið Pálína Austfjörð kvaðst starfa hjá nýnefndu fyrirtæki einnig. Hún hefði hætt störfum hjá aðalstefnanda í lok september 2012. Hún kvaðst ekki muna annað frá fundinum 29. maí en að komið hefði fram að gagnstefnandi og Hermann væru búnir að segja upp. Vitnið Aðalheiður Eiríksdóttir kvaðst hafa verið á fundinum 29. maí. Þar hefði gagnstefnandi tilkynnt að hann væri búinn að senda inn uppsögn. Hermann hefði greint frá að hann hygðist gera slíkt hið sama daginn eftir. Fram hefði komið hjá gagnstefnanda að þeir hygðust stofna fyrirtæki í sambærilegum rekstri og að þeir vonuðust til að geta ráðið sem flesta af starfsmönnum aðalstefnanda fyrir norðan. Eftir fundinn hefði hún talað við Hermann sem hefði nefnt að hann væri búinn að ræða við nokkra viðskiptavini og tiltekið tvo þeirra, þar af annan Einingu-Iðju. Vitnið kvaðst ennþá starfa hjá aðalstefnanda. Vitnin Elín Hlíf Helgadóttir og Ljósbrá Baldursdóttir staðfestu að hafa rætt við starfsmenn aðalstefnanda á Akureyri þann 31. maí 2012 og ritað minnispunkta um samtölin, sem liggja frammi í málinu. Staðfestu þær þá sem rétta. Staðfesti Ljósbrá sérstaklega aðspurð að rétt væri haft eftir Hermanni Brynjarssyni að þeir gagnstefnandi ætluðu að hefja rekstur saman og að þeir hefðu á starfsmannafundinum 29. maí tilkynnt að þeir væru að fara í rekstur og þeir vonuðust til að geta boðið öllu starfsfólki vinnu. Einnig staðfesti hún að rétt væri haft eftir Níels Guðmundssyni að ástæða uppsagnar hans væri að hann vildi fremur fara að vinna með gagnstefnanda en að vera áfram hjá aðalstefnanda. Vitnið Sighvatur Halldórsson staðfesti að hafa rætt við Hermann og Níels ásamt Ljósbrá og staðfesti sem rétta minnispunkta um þau samtöl. Vitnið Gunnar Þór Ásgeirsson kvaðst hafa starfað hjá aðalstefnanda sem löggiltur endurskoðandi og verið hluthafi. Hann hefði látið af störfum seint á árinu 2012. Hann kvaðst hafa samþykkt samstarfssamning hluthafa á aðalfundi 30. september 2011, en þó með fyrirvara við 31. grein hans um greiðslur fyrir viðskiptasambönd, þar sem hann hefði verið óánægður með það hvernig ákvæðinu hefði verið beitt. Vitnið Þórir Hvanndal Ólafsson endurskoðandi, sem var hluthafi í aðalstefnanda en lét af störfum seint á árinu 2011, staðfesti að hafa verið á greindum aðalfundi 30. september, þar sem tveir hluthafar hefðu samþykkt samstarfssamning með fyrirvara. Hann staðfesti einnig að gagnstefnandi hefði rætt við sig um að hann væri óánægður með starfsemi aðalstefnanda og gæðamál. VII. Svo sem að framan er rakið sagði gagnstefnandi upp starfi hjá aðalstefnanda þann 29. maí 2012 og óskaði eftir viðræðum um starfslok. Kveðst hann hafa ráðgert að vinna í sex mánaða uppsagnarfresti. Þann 4. júní var honum tilkynnt að ráðgert væri að víkja honum úr starfi og veittur kostur á að koma að andmælum. Samtímis var honum vikið af starfstöð aðalstefnanda. Gagnstefnandi afhenti andmælabréf, sem stjórn aðalstefnanda tók fyrir þann 8. júní. Ákvað hún þá að víkja gagnstefnanda úr starfi. Honum var tilkynnt um þá ákvörðun þann 14. júní. Fyrir liggur að gagnstefnandi hóf í kjölfarið rekstur endurskoðunarskrifstofu í samkeppni við aðalstefnanda. Liggur einnig fyrir að þrír viðskiptamenn aðalstefnanda, Kælismiðjan Frost ehf., stéttarfélagið Samstaða og Eining-Iðja, slitu samstarfi við aðalstefnanda og byrjuðu að skipta við gagnstefnanda. Snýst aðalsök málsins um kröfu aðalstefnanda um bætur fyrir þessi viðskiptasambönd. Krafa um bætur er reist á ákvæði í samstarfssamningi hluthafa í aðalstefnanda, sem var samþykktur á aðalfundi 30. september 2011. Segir þar í 31. gr. að ef hluthafi hætti störfum hjá félaginu en haldi áfram störfum á sama sviði og taki með sér viðskiptamenn hjá félaginu innan þriggja ára frá útgöngu, eða verði uppvís að því að valda félaginu tjóni við útgöngu úr félaginu, t.d. með því að beina viðskiptavinum þess til samkeppnisaðila, sé hann skaðabótaskyldur gagnvart félaginu og geti það krafist bóta sem nemi tekjum síðustu 12 mánaða vegna vinnu félagsins fyrir viðskiptamanninn. Greiðsla skuli fara þannig fram að 1/3 hluti greiðist eigi síðar en 3 mánuðum eftir að viðskiptasambandið fer frá félaginu, 1/3 hluti eftir 6 mánuði og 1/3 hluti þegar 12 mánuðir séu liðnir frá því að viðskiptasambandið fór frá félaginu. Greiðslur samkvæmt þessari grein skuli inntar af hendi í formi þóknunar fyrir viðskiptavild. Gagnstefnandi samþykkti þennan samning sem hluthafi, með fyrirvara um gildi 31. gr. hans, ,,í ljósi þess hvernig framkvæmd á útgöngu hluthafa hefur verið háttað hingað til án þess að farið sé að ákvæðum greinarinnar.“ Telur hann að með framkvæmd þessa ákvæðis hafi aðalstefnandi breytt þessu ákvæði og sé það ógilt. Þótt gagnstefnandi gerði þennan fyrirvara við ákvæðið er hann undirritaði samninginn verður ekki litið svo á að hann hafi með því losnað einhliða undan því. Verður fallist á það með aðalstefnanda að gagnstefnandi hafi verið bundinn af ákvæðinu samt sem áður. Telur dómurinn þar engu breyta um gildi þess þótt stjórn félagsins hafi í einhverjum tilvikum samið um lægri bætur við útgöngu hluthafa. Þá verður ekki fallist á það með gagnstefnanda að samstarfssamningurinn hafi orðið ógildur í heild vegna þess að aðrir hluthafar hafi brotið hann í einhverjum tilvikum, eða félagið orðið fyrir málsókn vegna yfirsjóna starfsmanna. Ekki verður á það fallist með gagnstefnanda að honum hafi í raun verið vikið úr starfi 4. júní. Varð ákvörðun um það ekki endanleg fyrr en andmæli hans höfðu verið metin og ákvörðun tekin 8. júní. Honum var vikið úr starfi vegna þess að stjórn aðalstefnanda taldi hann hafa orðið uppvísan að því að undirbúa samkeppni við aðalstefnanda. Kemur að því atriði í umfjöllun um gagnsök, en ekki verður fallist á það með honum að brottvikningin hafi leyst hann undan ákvæði um bótaskyldu. Verður ekki séð að 33. gr. laga nr. 7/1936 eigi hér við. Er gagnstefnanda var vikið úr starfi hafði hann þegar sagt því upp sjálfur. Verður heldur ekki fallist á að 2. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936 hér við. Ákvæði 31. gr. samstarfssamnings aðila felur ekki í sér skuldbindingu um að stunda ekki samkeppnisrekstur, heldur samningsbundna skuldbindingu til að greiða með tilteknum hætti fyrir viðskiptasambönd. Stofnast greiðsluskylda samkvæmt ákvæðinu því aðeins að fyrrverandi hluthafi nái viðskiptasambandi eða fái það til sín á tilteknum fresti eftir að hann gengur úr félaginu. Er ekki unnt að fallast á það með gagnstefnanda að telja beri ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig. Eru ekki efni til að víkja honum til hliðar að einhverju eða öllu leyti af þeim sökum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Felur þessi skuldbinding ekki heldur í sér takmörkun á atvinnufrelsi, þannig að fari í bága við 75. gr. stjórnskipunarlaga nr. 33/1944. Þá verður ekki heldur fallist á að greiðsluskyldan sé of víðtæk eða óljós, þar sem ljóst er hvernig hún stofnast og ræðst af því hvaða viðskiptasambönd aðalstefnandi missir til gagnstefnanda. Þá eru bætur samkvæmt ákvæðinu óháðar því hvert tjón kann að leiða af missi viðskiptasambands. Verður ekki fallist á það með gagnstefnanda að aðalstefnandi þurfi að sýna fram á slíkt tjón. Fyrir liggur að aðalstefnandi endurskoðaði reikninga þeirra félaga sem hann krefst bóta fyrir og að gagnstefnandi endurskoðar þá nú, sbr. skýrslu hans fyrir dómi, hver sem þáttur Hermanns Brynjarssonar er í gerð reikninganna. Nægir þetta til að gera bótaskyldu samkvæmt 3. mgr. 31. gr. samstarfssamningsins virka. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á kröfu gagnstefnanda um sýknu í aðalsök. Fjárhæðum er ekki mótmælt tölulega og þær eru studdar gögnum. Verður gagnstefnandi dæmdur til greiðslu þeirra ásamt dráttarvöxtum eins og krafist er, þó með þeirri breytingu að aðalstefnandi kveður Kælismiðjuna-Frost ehf. hafa hætt viðskiptum 31. júlí. Verður upphafstími dráttarvaxta á bætur fyrir missi þess viðskiptasambands því miðaður við 31. október, vegna ákvæðis í 3. mgr. 31. gr. samstarfssamnings hluthafa um að 1/3 hluti skuli greiðast eigi síðar en 3 mánuðir eru liðnir frá því að viðskiptasamband fer frá aðalstefnanda. VIII. Gagnsök er höfðuð til greiðslu launa í uppsagnarfresti. Byggir aðalstefnandi sýknukröfu sína á því að sér hafi verið heimilt að víkja gagnstefnanda úr starfi, vegna brots hans gegn 8. tl. 30. gr. samstarfssamnings aðila, sem og 8. tl. 9. gr. ráðn­ingarsamnings aðila, þar sem segir að hluthafi fyrirgeri rétti sínum til starfa, ef hann verði uppvís að því að hefja samkeppnisrekstur eða undirbúning hans meðan hann sé í starfi hjá gagnstefnanda. Gagnstefnandi sagði upp störfum hjá aðalstefnanda 29. maí 2012. Stjórn aðalstefnanda vék honum úr starfi 8. júní 2012, eftir að hafa kynnt honum þá fyrirætlun 4. júní og veitt honum færi á andmælum. Var gagnstefnanda formlega tilkynnt um vikninguna 14. júní. Eins og að framan er getið ræddu þrír starfsmenn aðalstefnanda við starfsmenn á Akureyri þann 31. maí. Ræddu Ljósbrá Baldursdóttir og Sighvatur Halldórsson við Hermann Brynjarsson og Níels Guðmundsson. Var Elín Hlíf Helgadóttir viðstödd fundinn með þeim síðarnefnda, en hún ræddi einslega við aðra starfsmenn. Skriflegir punktar þeirra liggja frammi um það sem fram kom í þessum samtölum og staðfestu þau að hafa samið þá jafnharðan og efni þeirra sem rétt. Í þessum punktum kemur fram að Hermann Brynjarsson hafi greint frá því að þeir gagnstefnandi væru að fara í rekstur saman. Á fundi með starfsmönnum 29. maí hefðu þeir greint þeim frá því að markmiðið væri að bjóða öllum starfsmönnum á Akureyri vinnu. Hann hefði þegar haft samband við stærstu viðskiptavini sína og hann teldi að stærstur hluti viðskiptavina sem þeir gagnstefnandi hefðu umsjón með myndi fara með þeim tveimur. Einnig myndu Hjörtur Bjarki Halldórsson og Níels Guð­munds­son fara í samstarf með þeim. Í punktum um samtal við Níels Guðmundsson kemur fram að hann vildi frekar fara að vinna með gagnstefnanda og að hann teldi að öll verkefni færu með honum. Í punktum um samtöl við Björn Óla Guðmundsson kemur fram að það gagnstefnandi ætli að halda áfram í bransanum og það hafi verið umræða um að fylgja honum í önnur verkefni. Á fundinum 29. maí hafi verið ýjað að nýju fyrirtæki af hálfu gagnstefnanda og Hermanns Brynjarssonar. Í punktum um samtal við Hjört Bjarka Halldórsson kemur fram að hann vildi fylgja gagnstefnanda. Í punktum um samtal við nafngreindan starfsmann segir að hún væri í lausu lofti og ekki ljóst hvort gagnstefnandi gæti boðið öllum með á nýjan stað. Í punktum um samtal við Heiðu Guðrúnu Vigfúsdóttur kom fram að hún myndi fylgja gagnstefnanda og Hermanni ef hægt yrði. Hér að framan er framburður gagnstefnanda og vitna rakinn. Kannast gagnstefnandi og vitni ekki við að hafa tjáð sig svo skýrt sem punktarnir bera með sér. Með sama hætti kannast þau ekki við eða muna ekki að á starfsmannafundinum 29. maí hafi komið annað fram en að gagnstefnandi væri að segja upp. Kveðst Hermann ekki muna hvort hann hafi sagt að hann myndi einnig gera svo. Vitnin Heiða Guðrún Vigfúsdóttir og Pálína Austfjörð kváðust ekki muna vel eftir fundinum. Skýrt kom hins vegar fram hjá vitninu Aðalheiði Eiríksdóttur að Hermann hefði greint frá að hann hygðist segja upp daginn eftir og að fram hefði komið hjá gagnstefnanda að þeir hygðust stofna fyrirtæki í sambærilegum rekstri og að þeir vonuðust til að geta ráðið sem flesta af starfsmönnum aðalstefnanda fyrir norðan. Þá kom fram hjá henni að í samræðu við Hermann eftir fundinn hefði komið fram að hann hefði þegar rætt við nokkra viðskiptavini og tiltekið tvo þeirra, þar af annan Einingu-Iðju. Fyrir liggur að gagnstefnandi gerði sér ferð til Húsavíkur að morgni 29. maí til að ræða við Björn St. Haraldsson endurskoðanda. Greinir þá á um það hvað hafi verið rætt. Kveðst gagnstefnandi aðeins hafa gert honum grein fyrir því að hann væri að segja upp. Björn ber hins vegar að fram hafi komið að gagnstefnandi ætlaði að stofna til eigin rekstrar á Akureyri og boðið sér samstarf. Meta verður framburð vitnanna í ljósi þess að þau starfa ýmist hjá öðrum hvorum málsaðila eða eru í samstarfi við þá. Það gerir þó framburð vitnisins Björns St. Haraldssonar mun trúverðugri en ella að fyrir liggur að gagnstefnandi gerði sér sérstaka ferð til Húsavíkur til að ræða við hann og þykir dómnum verulega fyrir því haft, ef ekki var frekara erindi en að segja honum frá fyrirhugaðri uppsögn. Þá verður ekki metið trúverðugt að vitnin Ljósbrá Baldursdóttir, Sighvatur Halldórsson og Elín Hlíf Helgadóttir hafi í minnispunktum sínum misskilið efni samtala sinna við vitni svo verulega sem vitnin telja. Þegar efni skýrslna vitna fyrir dómi er virt í þessu ljósi verður talið hafa verið sýnt fram á að gagnstefnandi fór að morgni 29. maí 2012 til Húsavíkur og greindi Birni St. Haraldssyni frá því að hann hygðist stofna til samkeppnisrekstrar við aðalstefnanda og ræddi við hann um mögulegt samstarf. Síðar sama dag hélt hann fund með starfsmönnum aðalstefnanda á Akureyri og greindi þeim frá því að hann hygðist segja upp störfum. Framburður Aðalheiðar Eiríksdóttur um það sem frekar kom fram á fundinum er í samræmi við framburð Björns St. Haraldssonar um það sem hann kveður gagnstefnanda hafa rætt við sig og einnig í samræmi við efni margnefndra minnispunkta um samtöl við starfsmenn aðalstefnanda á Akureyri tveimur dögum síðar. Atvik sem síðar komu til styrkja þetta einnig. Er þá horft til þess að daginn eftir að gagnstefnandi sagði upp störfum gerðu þrír lykilstarfsmenn aðalstefnanda á Akureyri slíkt hið sama. Einn þeirra stofnaði síðar bókhaldsþjónustufyrirtæki sem starfar í náinni samvinnu við gagnstefnanda. Yfirgnæfandi meirihluti starfsmanna aðalstefnanda á Akureyri á þeim tíma er gagn­stefnandi sagði upp störfum, starfar nú ýmist hjá bókhaldsþjónustufyrirtækinu eða endurskoðunarfyrirtæki gagnstefnanda. Þegar þetta er virt verður fallist á það með aðalstefnanda að hann hafi réttilega metið það svo að gagnstefnandi væri orðinn uppvís að því hefja undirbúning samkeppnisrekstrar við sig, meðan hann var enn í starfi hjá aðalstefnanda. Var aðalstefnanda þar með heimilt að rifta ráðningarsamningi við gagnstefnanda samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum samstarfssamnings hluthafa og ráðningarsamnings aðila. Ber samkvæmt því að sýkna aðalstefnanda af kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Eftir þessu ber að dæma gagnstefnanda til greiðslu málskostnaðar. Ákveðst hann í einu lagi í aðal- og gagnsök, 1.800.000 krónur. Dóminn kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Gagnstefnandi, Davíð Búi Halldórsson, greiði stefnanda í aðalsök, Price­water­houseCoopers ehf., 2.549.115 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 af 1.266.437 krónum frá 14. október 2012 til 31. október 2012, en af 2.549.115 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Aðalstefnandi er sýkn af kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefnandi greiði aðalstefnanda 1.800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 5/2017
Kærumál Lögheimili til bráðabirgða Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti að hluta
Staðfestur var sá hluti úrskurðar héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um forsjá og lögheimili drengsins A til bráðabirgða. Á hinn bóginn var vísað frá Hæstarétti kröfu K um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að kæruheimild skorti fyrir þeirri kröfu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 23. desember 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 6. janúar 2017. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. desember2016, þar sem kröfu sóknaraðila um frávísun máls varnaraðila á hendur henni varhafnað og leyst úr ágreiningi um forsjá og lögheimili sonar aðila, A, tilbráðabirgða. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 4. mgr. 35. gr. barnalaga nr.76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi,en til vara að fellt verði úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um aðlögheimili drengsins verði hjá varnaraðila til bráðabirgða. Þá krefst húnaðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara aðkærumálskostnaður verði látinn niður falla. Varnaraðili krefst þessað aðalkröfu sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti en að hinn kærði úrskurðurverði að öðru leyti staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sá hluti úrskurðarhéraðsdóms sem lýtur að forsjá barns aðila til bráðabirgða og lögheimili þesssætir kæru til Hæstaréttar á grundvelli 5. mgr. 35. gr. barnalaga. Meðgagnályktun frá j. lið 143. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 38. gr.barnalaga, brestur á hinn bóginn heimild til að kæra ákvæði hins kærðaúrskurðar um að hafna frávísunarkröfu sóknaraðila. Að þessu gættu verður úrskurðurinnstaðfestur, en rétt er að kærumálskostnaður falli niður.Dómsorð:Vísað er frá Hæstaréttikröfu sóknaraðila, K, um að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi. Hinn kærði úrskurður erstaðfestur að öðru leyti.Kærumálskostnaðurfellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9.desember 2016. Málþetta, sem var höfðað 8. september 2016, var tekið til úrskurðar 23. nóvember2016. Stefnandi er M, kt. [...],[...].Stefnda er K, kt. [...], Kópavogi. Dómkröfurstefnanda eru þær að hann fari einn með forsjá barnsins M kt. [...], en tilvara að forsjáin verði sameiginlega í höndum beggja foreldra og að drengurinneigi lögheimili hjá stefnanda. Þá er gerð krafa um að dómurinn ákveði hvernigumgengni barnsins við það foreldri sem ekki fær forsjá skuli háttað. Einnig ergerð krafa um að stefndu verði gert að greiða með barninu mánaðarlega einfaltmeðalmeðlag, eins og það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni, frá1. október 2016 til fullnaðs átján ára aldurs drengsins, en til vara frá síðaratímamarki eða frá dómsuppsögu til fullnaðs átján ára aldurs. Jafnframt er gerðkrafa um málskostnað. Auk þess gerirstefnandi kröfu um að dómurinn kveði á um að forsjá barnsins til bráðabirgðaverði hjá stefnanda, en til vara sameiginlega í höndum beggja en að lögheimiliverði hjá stefnanda undir rekstri málsins. Þá er gerð krafa um að stefndu verðigert að greiða meðlag með barninu frá uppkvaðningu úrskurðar til endanlegs dómsog að dómurinn ákveði inntak umgengnisréttar barnsins við stefndu meðan árekstri málsins stendur. Stefnda krefst aðallega frávísunarmálsins, en til vara sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá gerir stefnda kröfu ummálskostnað.Í þessum þættimálsins er til úrlausnar krafa stefndu um frávísun en verði ekki fallist á hanaer til úrlausnar krafa stefnanda um bráðabirgðaforsjá drengsins.I.Málsatvik eru þauað málsaðilar voru í óvígðri sambúð er stefnda varð ófrísk. Sonur aðila fæddistí [...] 2012. Þau slitu sambúðinni er drengurinn var tíu mánaða gamall og fórstefnda ein með forsjá drengsins. Drengurinn mun í byrjun, eftirsambúðarslitin, hafa dvalið hjá stefnanda um helgar frá laugardegi tilsunnudags, en umgengni breyst smám saman yfir í umgengni aðra hverja helgi fráföstudegi til mánudags, en hina helgina staka daga, fimmtudag og mánudag, íkringum þær helgar sem hann dvaldi hjá stefndu. Hinn 18. desember2014 barst barnavernd [...] tilkynning um að stefnda væri í innlögn á deild 33Cá Landspítala vegna kvíða, en að barnið væri í umsjá föður. Drengurinn varvistaður með samþykki stefndu hjá stefnanda til 20. febrúar 2015 og svo afturtil 20. apríl 2015. Stefnandi höfðaðiforsjármál á hendur stefndu sem var þingfest 24. apríl 2015, þar sem stefnandigerði kröfu um að fá forsjá drengsins. Í september 2015 gerðu aðilar dómsátt umað aðilar færu sameiginlega með forsjá drengsins en að lögheimili hans yrði hjástefndu. Drengurinnmun hafa dvalið áfram hjá stefnanda eftir að vistunartíma lauk í aprílmánuði2015 og innlögn stefndu lauk. Stefnandi segir að stefnda hafi byrjað að takadrenginn til sín eftir leikskóla á daginn en stefnandi sótt hann til hennar uppúr kl. 17, en hún hafi ekki treyst sér til að hafa drenginn hjá sér yfir nóttum nokkurt skeið. Stefnda hafi tekið drenginn til sín um þriggja vikna skeiðsumarið 2015 og farið með hann norður í land í sumarleyfi. Við hafi tekiðtveggja vikna sumarleyfi drengsins með stefnanda. Eftir sumarleyfið hafistefnda tekið drenginn til sín og hann dvalið að meginstefnu til hjá henni í umþað bil mánuð haustið 2015. Á því tímabili hafi drengurinn komið til stefnandaum helgar. Síðar um haustið hafi stefnda aftur lagst inn á geðdeild og hafidrengurinn dvalið hjá stefnanda síðan en haft einhverja umgengni við stefndueftir því sem hún hafi treyst sér til. Drengurinn hafi ekki hitt stefndu síðaní febrúar 2016 og hafi hún ekki óskað eftir því að hitta drenginn á þessutímabili. Móðir stefndu hafi sinnt drengnum um það bil aðra hverja helgi áþessu tímabili en stefnandi hafi einnig verið í góðu sambandi við föðurstefndu, sem hitti drenginn reglulega. Hinn 8. mars 2016óskaði stefnandi eftir því við sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu, meðeyðublaðinu „beiðni foreldris með sameiginlega forsjá um breytt lögheimilibarns“, að lögheimili drengsins yrði framvegis hjá honum. Með bréfi sýslumanns16. mars 2016 voru málsaðilar boðaðir til sáttameðferðar samkvæmt 33. gr. abarnalaga nr. 76/2003 hjá sýslumanni hinn 6. apríl 2016. Stefnandi mætti hjásýslumanni 6. apríl 2106 en ekki stefnda. Stefnandi gerði þá jafnframt kröfu umað hann færi framvegis einn með forsjá drengsins. Var málinu frestað tilfyrirtöku með stefndu. Með bréfisýslumanns, dags. 15. apríl 2016, var stefndu tilkynnt að sýslumaður hefði tilmeðferðar beiðni stefnanda „um breytingu á forsjá og lögheimili“ og var stefndaboðuð til sáttameðferðar hjá sýslumanni 18. maí 2016. Stefnda sinnti ekkiþessari boðun og var boðun til stefndu ítrekuð með bréfi 20. maí 2016, þar semstefnda var boðuð til viðtals 27. maí 2016. Stefnda mætti ekki í viðtalið ogvar sáttavottorð gefið út af sýslumanni 27. maí 2016. Stefnandi höfðaði málþetta í kjölfarið. II. Stefnandibyggir á því að drengurinn sé mikið tengdur sér og hafi hann dvalið hjá stefnandanæstum samfellt frá árinu 2014, vegna veikinda og fjarveru stefndu, og einnigmikið fyrir þann tíma. Hafi drengurinn dafnað vel í umsjá stefnanda ogmikilvægt sé að hann fái áfram að njóta þess stöðugleika sem ríki í lífi hans íumsjá stefnanda. Stefnandi telur afar mikilvægt að högum drengsins verði ekkiraskað meðan á máli þessu stendur og að hann njóti áfram þeirra traustuaðstæðna sem stefnandi hafi búið honum. Aðstæður stefnandatil að hafa forsjá drengsins séu mjög góðar. Stefnandi búi í eigin íbúð, semhann hafi átt um rúmlega tíu ára skeið og hann sé í öruggu starfi sem hann hafihaft undanfarin þrettán ár. Fjárhagur stefnanda sé traustur. Drengnum líði afarvel í hinu stöðuga uppeldisumhverfi sem hann hafi hjá stefnanda, stað sem hannþekki og hafi þekkt allt frá fæðingu. Stefnandi kveðstvera í góðu sambandi við stórfjölskyldu sína, foreldra og systur, sem búi ínágrenninu og hafi þeir feðgar stuðning þessara aðila. Stefnandi segir aðá meðan á innlögnum stefndu á geðdeild hafi staðið hafi stefnandi ávallt séðtil þess að koma með drenginn í heimsókn til hennar samkvæmt nánarasamkomulagi, eftir því sem heilsa stefndu hafi leyft. Þá hafi hann stuðlað aðsamskiptum drengsins við móðurforeldra og meðal annars farið með drenginn tilþeirra í [...]. Stefnandi leggi mikla áherslu á að stuðla að góðri umgengnistefndu og hennar fólks við drenginn og muni áfram gera það verði á kröfur hansfallist í máli þessu. Stefnandi kveðst leggja áherslu á að eiga góða samvinnuvið stefndu um málefni drengsins en telji að hagsmunir drengsins krefjist þessnúna að forsjá hans og lögheimili verði hjá stefnanda.III. Stefndabyggir kröfu sína um frávísun málsins á því að áður en krafist sé úrskurðar eðahöfðað mál um forsjá, lögheimili og umgengni sé foreldrum skylt að leita sátta,sbr. 1. mgr. 33. gr. barnalaga nr. 76/2003. Með bréfi sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu, dags. 16. mars 2016, hafi stefnda verið boðuð til viðtalsvegna beiðni stefnanda um breytta skipan lögheimilis drengsins. Meðboðunarbréfinu hafi fylgt afrit gagna sem hafi verið lögð fram með beiðninni,þ. á m. beiðni foreldris með sameiginlega forsjá um breytt lögheimili barns,skv. 32. gr. barnalaga nr. 76/2003, dags. 08.03.2016. Augljóslega hafi beiðninlotið að breyttri skipan lögheimilis. Þegar stefnandihafi mætt einn í viðtalið hjá sýslumanni 6. apríl 2016 hafi verið skráð ísifjamálabók eftirfarandi: „Þá kemur fram í beiðni föður, sem hann áréttar íviðtalinu, að hann geri jafnframt kröfu um [að] fara framvegis einn með forsjábarnsins.“ Þessi færsla í sifjamálabók sé ekki í samræmi við beiðnina frá 8.mars 2016, sem hafi eingöngu verið um breytt lögheimili barns og þar ekki veriðgerð krafa um forsjá. Í bréfi tilstefndu 6. apríl 2016 segi sýslumaður að hann hafi haft til meðferðar beiðni umað lögheimili og forsjá drengsins yrði breytt þannig að hann færi framvegiseinn með forsjá drengsins og að hann hefði framvegis lögheimili hjá honum.Stefnda hafi verið boðuð til viðtals vegna málsins 13. apríl 2016, en ekkimætt. Hún hafi átt við veikindi að stríða á þessum tíma sem hafi aftrað hennifrá því að mæta og takast á við endurteknar kröfur stefnanda um fulla forsjá oglögheimili barnsins. Stefnda telur aðkrafa stefnanda um fulla forsjá og lögheimili barnsins hangi þétt saman og séuóaðskiljanlegar eins og hún birtist í meðförum málsins hjá sýslumanni. Stefnda hafi verið boðuð í sáttameðferð fyrstmeð bréfi 15. apríl 2016 og næst með ítrekun í bréfi 20. maí 2016. Í þeirriboðun segi að sýslumaðurinn hafi til meðferðar beiðni um breytingu á forsjá oglögheimili, án þess að kröfurnar hafi verið tilgreindar nánar. Ísáttavottorði sýslumanns, dags. 27. maí 2016, komi fram að sættir hafi ekkitekist með aðilum, en um sé að ræða mál þar sem óskað hefur verið eftir að gerðsé breyting á forsjá og lögheimili. Lögheimili væri hjá stefndu og færi hún einmeð forsjá drengsins. Afstaða stefndu lægi ekki fyrir þar sem hún hefði ekkimætt í fyrirtöku eða á sáttafund. Afstaða stefnanda væri sú að hann óskaðieftir því að fara með lögheimili drengsins og að forsjá yrði sameiginleg.Stefnda telur að kröfur stefnanda í máli þessu séu ekki í samræmi við útgefiðsáttavottorð. Vottorðið beri það ekki með sér að sáttameðferð hafi farið framum dómkröfur stefnanda. Áður en til málshöfðunar kom hafi verið skylt samkvæmt1. mgr. 33. gr. barnalaga að leita sátta um kröfu stefnanda um fulla forsjá oglögheimili barnsins. Sáttavottorðið verði að bera það með sér að það hafi veriðgert. Það hafi í raun engum tilgangi þjónað fyrir stefndu að mæta tilsáttameðferðar um málefni sem þegar hafi verið til lykta leidd með dómsátt ímáli [...]. Það verði því að vísa máliþessu frá dómi, leita sátta að nýju og afla nýs sáttavottorðs áður en stefnandigeti höfðað mál um fulla forsjá, lögheimili, meðlag eða umgengni. Úr þessum annmörkumá málatilbúnaði stefnanda verði ekki bætt undir rekstri málsins.Stefndatelur kröfu stefnanda um bráðabirgðaforsjá með öllu tilefnislausa. Stefndavísar til þess að í greinargerð með ákvæði 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr.76/2003 komi fram að það sé mikilvægt að stuðla að því að barn geti notið umgengni viðbáða foreldra, meðan forsjármál sé til meðferðar, enda geti meðferð slíks málstekið langan tíma. Brýnt sé að barni sé gert kleift að halda tengslum við báðaforeldra sína meðan á meðferð máls standi, ekki síst vegna þess að tengsl barnsog foreldris sé mikilvægur þáttur við mat á því hvað barni sé fyrir bestu viðákvörðun forsjár. Að fela dómara heimild til þess að ákveða umgengni tilbráðabirgða samhliða forsjá sé fallið til að treysta tengsl barns við þaðforeldri sem það búi ekki hjá meðan mál er til úrlausnar dómstóls. Ákvæðiðgeymi einungis heimild fyrir dómara til að kveða upp úrskurð til bráðabirgða,honum sé það ekki skylt og geti því hafnað slíkri kröfu ef hann telur þáúrlausn vera barni fyrir bestu. Stefnda kveður að vegna veikinda sinna hafi drengurinn undanfarið dvalið aðmestu hjá stefnanda. Með samþykki stefndu sé tryggt að drengurinn dvelji aðmestu hjá stefnanda á meðan á málaferlum þessum stendur, en sá sé einmitttilgangurinn með bráðabirgðaúrskurði um forsjá, að það foreldri sem sækisteftir forsjá fari ekki á mis við umgengni við barn sitt meðan málareksturstendur yfir. Um slíkt sé ekki að ræða í þessu máli þar sem vistun drengsinsutan heimilis stefndu fari fram hjá stefnanda á meðan stefnda sé að ná séreftir veikindi. Þannig uppfylli krafa stefnanda um bráðabirgðaforsjá ekkiskilyrði 34. gr. laga nr. 76/2003. Sá mikilvægi tilgangur ákvæðisins, aðtryggja að tengsl stefnanda og drengsins haldist, sé þegar uppfylltur ísamskiptum aðila. Því beri að hafna kröfu stefnanda um bráðabirgðaforsjá. Þarfyrir utan sé allt eins víst að stefnda muni samþykkja áframhaldandi vistunbarnsins hjá stefnanda verði hún ekki búin að ná sér af veikindum sínum þegardómur gengur um kröfur stefnanda. Ekkert bendi til annars en að stefnda viljieiga góð samskipti við stefnanda vegna drengsins og þannig sé tryggt aðdrengurinn verði áfram í eðlilegum og rúmum samvistum og góðum tengslum viðstefnanda þrátt fyrir málarekstur þennan. Þámótmælir stefnda kröfu stefnanda um breytt lögheimili og meðlag tilbráðabirgða, þar sem þær kröfur fylgi forsjánni og því skorti á að lagaskilyrðiséu uppfyllt líkt og eigi við um sjálfa kröfuna um breytta forsjá tilbráðabirgða.IV. Ímáli þessu krefst stefnda þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi þarsem dómkröfur stefnanda séu ekki í samræmi við útgefið sáttavottorð sýslumanns,dags. 27. maí 2016. Í téðu vottorði kemur fram að um hafi verið að ræða mál þarsem óskað hafi verið eftir að gerð yrði breyting á forsjá og lögheimili.Lögheimili drengsins væri hjá stefndu og hún færi ein með forsjá drengsins. Í 5. mgr. 33. gr.a barnalaga nr. 76/2003 segir að sáttamaður gefi út vottorð um sáttameðferð efforeldrum tekst ekki að gera samning. Heimilt er að gefa út vottorð umsáttameðferð ef foreldrar mæta ekki á sáttafund eftir að hafa fengið kvaðningutvívegis. Stefnda fékk tvívegis kvaðningu frá sýslumanni, með bréfi 15. aprílog 20. maí 2016, þar sem skýrt kom fram að um væri að ræða sáttameðferð vegnabeiðni stefnanda „um breytingu á forsjá og lögheimili“. Stefndu mátti því veraljóst hvaða kröfur stefnandi hafði uppi við sáttameðferðina og eru dómkröfurhans í máli þessu í samræmi við það sem fram kemur í sáttavottorðinu. Ívottorðinu segir ranglega að stefnda fari ein með forsjá drengsins en sá annmarkikemur ekki hér að sök og getur ekki leitt til þess að máli þessu verði vísaðfrá dómi. Með vísan til framangreinds er frávísunarkröfu stefndu hafnað. Samkvæmt1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003 hefur dómari heimild til að úrskurða tilbráðabirgða að kröfu aðila hvernig fara skuli um forsjá barns eða lögheimili,eftir því sem barninu er fyrir bestu. Jafnframt getur dómari kveðið á umumgengni og meðlag til bráðabirgða. Grundvallarsjónarmið við slíka ákvörðun erávallt hvað barni sé fyrir bestu. Málsaðilar fara sameiginlega með forsjádrengsins en lögheimili drengsins er hjá stefndu. Það foreldri sem barn álögheimili hjá hefur heimild til þess að taka afgerandi ákvarðanir um daglegtlíf barnsins, s.s. um hvar barnið skuli eiga lögheimili innan lands, um val áleikskóla, grunnskóla og daggæslu, venjulega eða nauðsynlegaheilbrigðisþjónustu og reglubundið tómstundastarf, sbr. 28. gr. a barnalaga nr.76/2003. Drengurinn hefur nánast alfarið dvalið hjá stefnanda síðan í desember2015 vegna veikinda stefndu. Stefnda glímir enn við veikindi og er óvíst hvenærhún muni ná nauðsynlegum bata til að annast drenginn. Stefnandi þarf því aðgeta tekið nauðsynlegar ákvarðanir um daglegt líf barnsins. Að þessu virtu, enmeð hliðsjón af því að almennt telst æskilegt að forsjá haldist sameiginlegmeðan forsjármáli er ráðið til lykta, er það niðurstaða dómsins að aðilar skulifara áfram sameiginlega með forsjá drengsins en lögheimili drengsins verði hjástefnanda. Þarsem stefnda dvelur á geðdeild og ekki liggur fyrir hvenær hún útskrifast þaðanverður ekki kveðið á um umgengni í úrskurði þessum, en dómurinn leggur áhersluá að stefnanda ber samkvæmt 46. gr. barnalaga nr. 76/2003 að stuðla að því aðdrengurinn njóti umgengni við stefndu, eftir því sem aðstæður leyfa. Ekkiverður heldur kveðið á um meðlag til bráðabirgða. Ákvörðun málskostnaðar verður látin bíðaefnisdóms í málinu. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttirhéraðsdómari. Ú R S K U RÐ A R O R Ð: Frávísunarkröfustefndu, K, er hafnað. Stefnandi, M, og stefnda skulu faraáfram sameiginlega með forsjá drengsins A. Lögheimili drengsins skal vera hjástefnanda. Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms í málinu.
Mál nr. 252/2003
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Aðild Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli S á hendur A ehf. var vísað frá dómi. Talið var að S hefði ekki tekist að sýna fram á að það ætti lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr kröfum sínum fyrir dómstólum. Var frávísunarúrskurður héraðsdóms því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. júní 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sjómannafélag Reykjavíkur, greiði varnaraðila, Atlantsskipum ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. júní 2003. I. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda að loknum munnlegum málflutningi um formhlið þann 2. maí sl., hefur Sjómannafélag Reykjavíkur, kt. 570269-1359, Skipholti 50, Reykjavík, höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness gegn Atlantsskipum ehf., kt. 480596-2349, Vesturvör 29, Kópavogi, með stefnu birtri þann 27. nóvember 2002 fyrir formanni stjórnar, Símoni I. Kærnested, kt. 180245-4999, Þrastanesi 16, Garðabæ fyrir hönd félagsins. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur að viðurkennt verði með dómi, að stefndi hafi brotið í bága við 1. gr. milliríkjasamnings milli Íslands og Bandaríkjanna frá 24. september 1986 til að auðvelda framkvæmd varnarsamnings ríkjanna, “Treaty Between the United States of America and the Republic of Iceland To Facilitate Their Defense Relationship”, með því að gera ekki sjálfur út skip til sjóflutninga fyrir varnarliðið milli Bandaríkjanna og Íslands. Að viðurkennt verði með dómi, að stefndi sé skyldur að greiða 1% af öllum launum háseta á Bremer Uranus til Styrktar- og sjúkrasjóðs Sjómannafélags Reykjavíkur, skv. gr. 6.4. í kjarasamningi Sjómannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins frá 6. maí 2000. Að viðurkennt verði með dómi, að stefndi sé skyldur til að greiða til Orlofsheimilasjóðs Sjómannafélags Reykjavíkur 0.25% af öllum launum háseta á Bremer Uranus skv. gr. 6.5 í kjarasamningi Sjómannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins frá 6. maí 2000. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi hefur aðallega krafist þess að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þá er krafist málskostnaðar. Stefnandi gerir þá kröfu að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda vegna þessa þáttar málsins. Málavextir eru þeir að þann 24. september 1986 gerðu íslensk og bandarísk stjórnvöld með sér samning um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Samningur þessi ber heitið Treaty Between the United States of America and the Republic of Iceland To Facilitate Their Defense Relationship. Þessum milliríkjasamningi fylgdi minniblað um framkvæmd og túlkun þessa samnings, sem er hluti milliríkjasamningsins og ber heitið Memorandum of Understanding Between the United States of America and the Republic of Iceland in Implementation of the Treaty to Facilitate Their Defense Relationship. Þessi milliríkjasamningur grundvallaðist á varnarsamningi milli lýðveldisins Íslands og Bandaríkja Ameríku á grundvelli Norður-Atlandshafssamningsins frá 5. maí 1951 og viðbæti við hann um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þeirra frá 8. maí 1951, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 110/1951. Stefnandi kveður að samkvæmt milliríkjasamningnum frá 24. september 1986 skulu allir sjóflutningar fyrir varnarliðið á Keflavíkurflugvelli vera annars vegar í höndum íslensks skipafélags sem gerir sjálft út skip og hins vegar bandarísks skipafélags sem gerir út skip undir bandarískum fána. Í samningnum hafi komið fram að til þess að geta fengið íslenska hluta samningsins verði viðkomandi aðili að fullnægja tveimur skilyrðum sem séu alger forsenda þess að viðkomandi eigi rétt á að annast sjóflutningana. Annars vegar hafi verið um það að ræða að viðkomandi fyrirtæki sem annast íslenska hluta sjóflutninganna sé íslenskt fyrirtæki. Hins vegar að skip það sem íslenska fyrirtækið notar til flutninganna sé gert út af þessu sama íslenska skipafyrirtæki. Kveður stefnandi að eftir útboð í september 1998 þar sem stefndi hafi boðið lægst hafi verið gerður samningur milli stefnda og bandarískra stjórnvalda um íslenska hluta sjóflutningasamningsins sem féll í hlut stefnda og hafi stefndi séð um íslenska hluta samningsins síðan þá. Stefndi sem sé íslenskt sjóflutningafyrirtæki hafi notað til flutninganna ýmis erlend skip sem stefndi hafi öll leigt á tímaleigu til þess að sinna þessu verkefni. Allir skipverjar þeirra skipa hafi verið erlendir, á erlendum launakjörum og ráðnir af útgerðarmanni skipsins sem jafnframt hafi verið eigandi þess. Skip í tímaleigu séu gerð út af eiganda þess enda sé það hann sem ræður útgerð skipsins, ræður skipverja til starfa og greiðir þeim laun og sér um útgerð skipsins að öllu leyti. Launakjör undirmanna á þessum erlendu tímaleigskipum sem stefndi hafi notað í þessa sjóflutninga fyrir varnarliðið hafa ýmist verið samkvæmt lágmarkskjörum Alþjóðaflutningaverkamannasambandsins (ITF) eða í samræmi við hollenska eða þýska sérsamninga. Stefnandi kveður að hann sé eini kjarasamningsaðilinn sem semur um kjarasamninga undirmanna á kaupskipum og hafi stefnandi margoft kvartað yfir því við stefnda og utanríkisráðuneytið að með því að stefndi hafi notað skip í tímaleigu til flutninganna þá hafi stefndi ekki fullnægt því skilyrði sjóflutningasamningsins um að skip það sem notað sé til sjóflutninganna vegna íslenska hluta sjóflutninga­samningsins sé gert út af íslenskum útgerðaraðila. Stefnandi hafi margoft bent stefnda á þá staðreynd að þetta skilyrði sjóflutningasamingsins hafi þá skuldbindingu í för með sér fyrir þann aðila sem hreppti íslenska hluta flutninganna að verða að greiða skipverjum skipsins laun í samræmi við íslenska kjarasamninga sbr. lög um starfskjör launþega nr. 55/1980 og 4. gr. l. nr. 35/1985 sem mæla fyrir um það að laun og önnur starfskjör sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um skulu vera lágmarkskjör. Breyti þá ekki hvort heldur íslenski flutningsaðilinn eigi sjálfur viðkomandi skip eða leigi skipið þurrleigu, hvort heldur íslenskt eða erlent og þá hvort heldur skipverjarnir séu íslenskir eða erlendir með ísl. atvinnuleyfi. Hafi skip verið leigt á þurrleigu sé það leigutakinn sem sé útgerðarmaður þess. Stefnandi hafi margoft reynt að leita liðsinnis utanríkisráðuneytisins í þessu máli vegna þessara brota stefnda á þessu ákvæði milliríkjasamningsins en án árangurs. Þann 23. nóvember 2001 hafi stefnandi sent ráðuneytinu stjórnsýslukæru vegna málsins en með bréfi ráðuneytisins dags. 30. janúar 2002 til stefnanda hafi ráðuneytið hafnað öllum afskiptum af málinu. Þá hafi stefnandi bent stefnda á skyldur sínar í þessum efnum. Þær ábendingar hafi ekki borið árangur. Stefnandi hafi þann 5. febrúar 2002 reynt að hindra uppskipun úr hollensku skipi með erlendri áhöfn sem stefndi hafi tekið á tímaleigu til að annast þessa sjóflutninga fyrir varnarliðið. Þann 6. febrúar 2002 hafi fulltrúi sýslu­mannsembættisins í Keflavík lagt lögbann á aðgerðir stefnanda. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur dags. 6. júní 2002 hafi málinu verið vísað frá. Þessar hindrunaraðgerðir stefnanda hafi verið framkvæmdar til þess að freista þess að knýja stefnda til að virða ákvæði sjóflutningasamningsins að gera sjálfur út skip þar sem launakjör áhafnar yrðu í samræmi við kjarasamninga íslenskra farmanna í stað þess að láta erlendan verktaka annast tilgreinda sjóflutninga gegn ákveðnu gjaldi þar sem leigutakinn kemur hvergi nálægt útgerð skipsins eins og í tilviki stefnda. Stefndi kveður að hann hafi frá árinu 1998 annast sjóflutninga fyrir varnarliðið á Íslandi á grundvelli samnings við Bandaríkjaher að undangengnu útboði. Stefndi hafi við samningsgerðina fullnægt og fullnægi enn þann dag í dag öllum þeim skilyrðum sem sett séu í milliríkjasamningnum um hæfi farmflytjanda til þess að annast íslenska hluta varnarliðsflutninganna. Kveður stefndi að fjölmörgum aðgerðum hafi verið hrint í framkvæmd með það að markmiði að taka umrædda flutninga af stefnda. Þar má nefna málarekstur í Bandaríkjunum sem hafi lyktað með því að stefndi var talinn hafa fullnægt öllum þeim skilyrðum sem honum hafi verið sett. Þá má nefna það að þess hafi verið freistað af hálfu íslenskra stjórnvalda að fá leitt í íslensk lög að meina Bandaríkjaher að framlengja samning sinn við stefnda og hafi í því skyni m.a. verið auglýst forval af Varnarmálaskrifstofu Utanríkisráðuneytisins. Vilji ráðuneytisins hafi staðið til þess að fá fram nýtt útboð enda hafi stefnda verið hafnað af hálfu forvalsnefndar við forvalið. Bandaríkjaher hafi hinsvegar framlengt samning sinn við stefnda án þess að ríkisstjórn Íslands hafi gert við það sérstakar athugasemdir. Stefndi kveður að til þess að annast flutningana hafi hann leigt skip af erlendum skipaeigendum fyrir milligöngu skipamiðlara á tímaleigu þ.e.a.s. að stefndi hafi leigt skipin með áhöfn. Áhafnir skipanna hafi verið starfsmenn þeirra erlendu skipseigenda sem stefndi hafi leigt af skip hverju sinni. Stefndi hafi hinsvegar umfram skyldu sett það skilyrði að skipverjar leiguskipa stefnda hverju sinni njóti launakjara sem séu í samræmi við lágmarkskjör Alþjóðaflutningaverkamannasambandsins (ITF) og hafi viðsemjendur stefnda og vinnuveitendur skipverja fallist á þá kröfu og samið við skipverja um kjör á þeim nótum. Stefnandi hafi engu að síður verið í kjarabaráttu fyrir einhvern ótilgreindan hóp skipverja í þeirra óþökk gegn stefnda. Stefnandi byggir á því að samkvæmt milliríkjasamningi milli Íslands og Bandaríkjanna frá 24. september 1986 svokölluðum sjóflutningasamningi hafi tvö skilyrði verið sett fyrir því að íslenskur aðili fái að annast sjóflutningana. Annars vegar að um sé að ræða íslenskt skipafyrirtæki og hinsvegar að viðkomandi skip sé gert út af íslenskum útgerðarmanni. Stefndi hafi fullnægt fyrra skilyrðinu en ekki því seinna. Stefndi hafi leigt erlent skip í tímaleigu en skip leigt tímaleigu sé gert út af eiganda þess og á ábyrgð hans og í eigin áhættu þess sem annast útgerð þess að öllu leyti svo sem að ráða áhöfn og greiða henni laun. Laun áhafnarinnar hafi verið mun lakari en laun samkvæmt kjarasamningum íslenskra farmanna. Stefnandi byggir aðild sína að máli þessu á þeim forsendum að stefnandi sé eina stéttarfélag sjómanna á Íslandi sem hafi samið um kaup og kjör undirmanna á kaupskipum. Samkvæmt kjarasamningi stefnanda og Samtaka atvinnulífsins hafi fullgildir félagsmenn stefnanda forgangsrétt til starfa á kaupskipum á svæði sem stefndi starfar á sem jafnframt leiðir til þess að stefnandi hafi átt rétt á greiðslu félagsgjalda úr hendi háseta skipa stefnda sem hann gerði sjálfur út til flutninganna fyrir varnarliðið. Sama hafi átt við um sjóðagjöldin. Þá byggir stefnandi á því að hann hafi lögvarða hagsmuni að fá leyst úr ágreiningi aðila, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Tilgangur stefnanda með máli þessu sé að fá neikvæðan viðurkenningardóm fyrir stefnukröfum sínum sem yrði grundvöllur fjárkröfu hans á hendur stefnda í kjölfarið. Það skiptir stefnanda miklu máli að fá niðurstöðu í þessu dómsmáli sem hann gæti byggt fjárkröfur sínar á hendur stefnda varðandi skyldu stefnda til að greiða skipverjum þeirra skipa sem honum hafi sjálfum verið skylt að gera út réttmæt og lögmæt laun skv. íslenskum kjarasamningum og jafnframt til að greiða til stefnanda lögboðin gjöld í styrktar- og sjúkrasjóð og orlofsheimilasjóð stefnanda, sbr. lög nr. 55/1980, einkum 6. gr. laganna. Þá hafi félagsmenn stefnanda væntanlega orðið af störfum á þessum skipum og stefnandi orðið af greiðslu félagsgjalda vegna brota stefnda á skilyrðum sjóflutninga­samningsins. Stefnandi byggir varnaraðild stefnda á því að stefndi sé eini aðilinn sem hafi brotið ákvæði sjóflutningasamningsins en það hafi aðrir aðilar ekki gert. Nái mál þetta fram að ganga fyrir stefnanda sem hér sé rekið þá munu fjárkröfur stefnanda í kjölfarið eingöngu beinast að stefnda en ekki öðrum aðilum. Stefnandi byggir einnig á því að samkvæmt berum orðum sjóflutninga­samningsins hafi stefnda borið skylda til að gera sjálfur út skip það sem notað yrði til sjóflutningana fyrir varnarliðið á Ísland en það hafi verið alger forsenda þess að stefndi myndi fá að annast þessa sjóflutninga. Vegna brota stefnda á skilyrðum sjóflutningasamningsins hafi stefnandi m.a. misst af tekjum í styrkjar– og sjúkrasjóð og orlofsheimilasjóð stefnanda sem stefnandi mun síðar krefja stefnda um. Þá hafa félagsmenn stefnanda misst af atvinnutækifærum vegna þess að skipin hafa verið mönnuð erlendri áhöfn sem útgerðarmaður skipsins og eigandi hafi ráðið á skipið. Aðalkrafa stefnda er sú að málinu verði vísað frá dómi og er einungis sú krafa hér til umfjöllunar. Því verða einvörðungu raktar þær málsástæður stefnda sem lúta að þeim þætti. Stefndi byggir kröfu sína um frávísun málsins á því að fyrsta dómkrafa stefnanda sé ekki dómtæk og að hún sé sett fram sem lögspurning til dómsins og þegar af þeirri ástæðu beri að vísa henni frá dómi. Þá beri að líta til þess að stefnandi geti ekki átt lögvarinna hagsmuna að gæta af kröfunni að þessu leyti til og skorti því á skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Hér sé til þess að líta að stefnandi sé ekki aðili að milliríkjasamningi Íslands og Bandaríkjanna frá 24. september 1986, sbr. 2. ml. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Stefndi sé ekki heldur aðili að þessum samningi þ.a. útilokað sé fyrir stefnanda að setja fram kröfur af þessum meiði. Túlkun ákvæða samningsins og hugsanlegar deilur um framkvæmd hans séu þjóðréttarlegs eðlis. Útilokað sé að einstaklingar eða lögpersónur í öðru landinu geti borið túlkun um efni hans undir héraðsdóm í því landi. Jafnframt sé til þess að líta að stefnandi sé ekki heldur aðili að samningi flutningadeildar Bandaríkjahers og stefnda frá því í september 1998. Sé því útilokað fyrir stefnanda að höfða mál með þeim hætti sem hann hafi gert til túlkunar á framkvæmdasamningnum þ.e. þeim samningi sem stefndi hafi gert við flutningadeild Bandaríkjahers þar sem stefnandi sé ekki aðili að þeim samningi. Stefndi byggir kröfu sína um frávísun málsins varðandi aðra og þriðju dómkröfu stefnanda á því að kröfugerðin sé að þessu leyti þess eðlis að Félagsdómur eigi að hafa um hana úrskurðarvald en ekki héraðsdómur. Stefnandi hafi krafist þess að stefndi greiði tiltekið hlutfall af launum skipverja í sjóð stefnanda samkvæmt ákvæðum kjarasamnings stefnanda við Samtök atvinnulífsins. Félagsdómur leysi úr málum sem rísa vegna meintra brota á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. lög nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Þá byggir stefndi frávísunarkröfu sína á því að samkvæmt 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála megi ekki í dómi skírskota til sannana eða atvika sem kunna síðar að koma fram. Eins og dómkröfum stefnanda sé háttað fæst ekki séð hvernig ætti að komast hjá slíku ef þær yrðu teknar til greina þar sem þær séu háðar atvikum sem ekki hafi verið krafist úrlausnar á í þessu máli eins og því hvort stefnda beri að greiða sjómönnum þeim sem starfa á leiguskipum á vegum stefnda laun samkvæmt kjarasamningi Sjómannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins frá 6. maí 2000. Í því sambandi beri að líta til þess að í 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála segir að ef mál sé höfðað til úrlausnar um rétt eða skyldu sem sóknaraðili játar eða sýnt sé á annan hátt að ekki sé enn orðin til þá skuli vísa máli frá dómi. Verður ekki annað séð en að þetta ákvæði eigi við hvað varðar aðra og þriðju dómkröfu stefnanda þ.e.a.s. þess sé krafist að stefndi sé skyldur að greiða eftir kjarasamningi sem stefndi eigi enga aðild að. Þann 24. september 1986 gerðu íslensk og bandarísk stjórnvöld með sér samning um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi ríkjanna “Treaty Between the United States of America and the Republic of Iceland To Facilitate Their Defense Relationship” Á grundvelli samningsins fór fram útboð af hálfu Bandaríkjahers árið 1998 um sjóflutninga fyrir varnarliðið á Íslandi. Stefndi var lægstbjóðandi í íslenska hluta flutninganna og hefur annast þá allar götur síðan á grundvelli samnings við flutningsdeild Bandaríkjahers. Til að annast flutningana hefur stefndi leigt skip af erlendum skipaeigendum fyrir milligöngu skipamiðlara á tímaleigu, þ.e.a.s að stefndi hefur leigt skipin með áhöfn. Með því að leigja skip í tímaleigu til flutninganna í stað þess að gera þau út sjálfur er stefndi að mati stefnanda að brjóta í bága við 1. gr. milliríkjasamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna frá 24. september 1986. Fyrsta og aðalkrafa stefnanda er orðuð sem viðurkenningarkrafa. Stefndi hefur haldið því fram að þessi krafa sé sett fram sem lögspurning til dómsins og þegar af þeirri ástæðu beri að vísa henni frá dómi. Þá geti stefnandi ekki átt lögvarinna hagsmuna að gæta af fyrstu kröfu stefnanda um að viðurkennt verði með dómi að stefndi hafi brotið í bága við 1. gr. milliríkjasamnings milli Íslands og Bandaríkjanna frá 24. september 1986 og skorti því á skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 um að sá einn sem eigi lögvarða hagsmuni af því að skorið verði úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti leitað viður­kenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Aðrar kröfur stefnanda eru kröfur sem leiða beint af kröfu hans um viðurkenningu á að stefndi hafi brotið í bága við 1. gr. milliríkjasamnings milli Íslands og Bandaríkjanna frá 24. september 1986. Stefndi hefur haldið því fram hvað þessa kröfuliði varðar að kröfugerðin sé að þessu leyti þess eðlis að Félagsdómur eigi að hafa um hana úrskurðarvald en ekki hérðasdómur. Stefnandi er ekki aðili að milliríkjasamningi Íslands og Bandaríkjanna frá 24. september 1986 en í málinu er krafist viðurkenningar á því að stefndi hafi brotið í bága við 1. gr. þess samnings. Stefndi er ekki heldur aðili að þeim samningi. Þá er stefnandi ekki aðili að samningi flutningadeildar Bandaríkjahers og stefnda frá því í september 1998 en á grundvelli þess samnings hefur stefndi annast sjóflutninga fyrir varnarliðið á Íslandi síðan 1998. Þá er heldur ekki að sjá af gögnum málsins að neinir tilteknir félagsmenn stefnanda hafi orðið af störfum á skipum sem stefndi hefur leigt til sjóflutninganna fyrir varnarliðið á Íslandi og stefnandi þannig orðið af greiðslu félagsgjalda. Samkvæmt því sem að framan segir hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann eigi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr stefnukröfum sínum fyrir dómstólum. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki hjá því komist að vísa öllum kröfum stefnanda frá dómi. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda kr. 130.000,- í málskostnað. Úrskurð þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson, héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Sjómannafélag Reykjavíkur, greiði stefnda, Atlantsskipum ehf., kr. 130.000,- í málskostnað.
Mál nr. 176/2004
Skuldabréf Skjalafals Vitni
Þ var sakfelldur fyrir skjalafals með því að hafa annars vegar selt M þrjú skuldabréf sem hann hafði falsað frá rótum og hins vegar afhent B til notkunar í viðskiptum þrjú skuldabréf, sem hann hlaut að vita að voru öll fölsuð. Þ, sem hafði áður hlotið átta refsidóma, þar af fimm fyrir skjalafals, framdi brot sín þegar hann afplánaði refsivist fyrir að bana A. Kvaðst Þ hafa afhent B umrædd þrjú skuldabréf í því skyni að athuga hvort unnt væri að gera kröfu í dánarbú A. Var þessi háttsemi talin svívirðileg og virt honum til refsiþyngingar, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 2 ár og sex mánuði, sbr. 77. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða af fyrsta og öðrum lið ákæru og að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. I. Ákærði hefur meðal annars reist málsvörn sína fyrir Hæstarétti, að því er snertir 1. lið ákæru, á því að rannsókn málsins hafi verið ábótavant og hlutlægni hafi ekki verið gætt við hana, sbr. 31. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þannig hafi við rannsókn á þessu sakarefni hvorki verið kannaður bankareikningur M né „nokkur tengsl“ milli sölu þriggja skuldabréfa, sem getið er um í ákæru, og tiltekinnar greiðslu M á 1.200.000 krónum til ákærða, sem ákæruvaldið byggi á að hafi komið í hlut ákærða við sölu bréfanna. Einnig hafi borið að rannsaka bankareikninga M, meðal annars með tilliti til þess hvert greiðslan, sem hann fékk við sölu bréfanna, hafi runnið. Þá telur ákærði að héraðsdómara hafi verið óheimilt að víkja sér úr þinghaldi á meðan vitnið BS, fyrrverandi eiginkona hans, gaf skýrslu sem vitni, en hún bar áður nafnið BR. Í þinghaldi við framhald aðalmeðferðar málsins 9. febrúar 2004 fór vitnið þess á leit að ákærða yrði gert að víkja úr þinghaldinu meðan hún gæfi skýrslu fyrir dóminum. Vitnið gaf þá skýringu á kröfu sinni að það væri hrætt við ákærða og gæti ekki borið á „eðlilegan“ hátt og vissi ekki hvort það myndi segja „allt“ ef ákærði yrði viðstaddur skýrslugjöfina. Ákæruvaldið tók undir þessa kröfu hennar. Var fært til bókar að ákærði viki frá um stund. Í framhaldi þess tók héraðsdómari þá ákvörðun að víkja ákærða úr þinghaldinu með vísan til 6. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt því ákvæði getur dómari orðið við kröfu um að sakborningur verði látinn víkja úr þinghaldi á meðan vitni gefur skýrslu fyrir dómi, ef dómari telur nærveru ákærða geta orðið vitninu til íþyngingar eða geti haft áhrif á framburð þess. Er verjandi ákærða hugðist tilkynna ákærða þessa ákvörðun dómarans var hann farinn af vettvangi. Ákvörðunin var ekki kærð til Hæstaréttar og verður því ekki tekin afstaða til þess hvort hún var réttmætt. Framangreindar athugasemdir hnekkja ekki niðurstöðu hins áfrýjaða dóms, sem verður staðfestur með vísan til forsendna hans. II. Ákærða er gefið að sök í 2. lið ákæru að hafa afhent áðurnefndri BS þrjú skuldabréf, samtals að fjárhæð 2.500.000 krónur, sem þar er nánar er lýst. Bréfin eru sögð gefin út 1. febrúar 1995 af BH og framseld af ákærða til BR 10. október 1998. Lánstíminn skyldi vera sex ár, en gjalddagi fyrstu afborgana 1. febrúar, 1. apríl og 1. júní 2001. Vextir skyldu reiknast frá 1. febrúar, 1. apríl og 1. júní 1995. Í sérstökum reit skuldabréfanna kemur fram að A takist á hendur sjálfskuldarábyrgð á láninu og í öðrum reit þeirra að skuldareiganda sé sett „að handveði” tiltekin íbúð að [...] í Reykjavík „ásamt öllu innbúi.“ Ákærði hefur haldið því fram að skuldabréfin þrjú hafi sennilega verið gefin út um mánaðamót september/október 1998 í tengslum við fjárhagsuppgjör hans og A heitins, en hann hafi hins vegar ekki framselt bréfin fyrr en nokkrum dögum áður en þau fóru í innheimtu til lögfræðings í febrúar 2001. Ákærði fullyrti fyrir dómi að A hafi afhent honum bréfin vegna skuldar A við sig sem tengdust V hf. Með dómi Hæstaréttar 18. maí 2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár, bls. 1942, var ákærði dæmdur fyrir að hafa orðið A að bana á heimili þess síðarnefnda aðfaranótt 14. júlí 1999. Í því máli hélt ákærði fram að umrætt sinn hafi þeir A deilt um óuppgerða skuld A við sig vegna svokallaðs V-máls. Framburður ákærða í máli því sem hér er til meðferðar um að A hafi gefið skuldabréfin út haustið 1998 vegna uppgjörs þeirra á áðurgreindri skuld er í andstöðu við þennan framburð hans. Í skuldabréfunum er sem fyrr segir ákvæði þess efnis að fasteign sé sett að handveði. Fasteign verður ekki sett að handveði og verður að telja afar fátítt að skuldabréf séu útbúin með slíkum ákvæðum. Í bréfunum sem um er fjallað í 1. lið ákæru voru einnig ákvæði um handveðsetningu fasteignar. Ákærði viðurkenndi að hafa útbúið þau. Af því verður ráðið að hann hafi talið slíka veðsetningu fá staðist. Bendir þetta til þess að ákærði hafi einnig átt hlut að máli þegar skuldabréfin sem hér um ræðir voru fyllt út. Niðurstaða rithandarrannsóknar, sem reifuð er í héraðsdómi, styður einnig þá staðhæfingu ákæruvalds að bréfin séu fölsuð. Að öllu þessu virtu, og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, þykir sannað að ákærði hafi hlotið að gera sér grein fyrir því að skuldabréfin voru fölsuð er hann afhenti þau til notkunar í viðskiptum. Brot hans er réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Þórhallur Ölver Gunnlaugsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur.
Mál nr. 441/2004
Skattur Stjórnvaldsákvörðun Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
A sf. höfðaði mál gegn íslenska ríkinu og krafðist þess að nánar tiltekinn úrskurður ríkisskattstjóra yrði ógiltur og að skattframtal félagsins 1995 yrði lagt til grundvallar álagningu opinberra gjalda á það gjaldárið 1995. Deildu málsaðilar um breytingar sem skattstjóri hafði gert á opinberum gjöldum A sf. umrætt gjaldár með vísan til þess að félagið hefði ekki lagt fram gögn um kaup á fasteign, sem það hafði fært til eignar og fyrnt sérstaklega á móti skattskyldum söluhagnaði frá fyrri tíma. Að því er snerti fyrri kröfu sína var talið að A sf. ætti ekki frekar en aðrir skattaðilar kröfu til þess að ríkisskattstjóri beitti heimildum sínum samkvæmt 101. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Hefði félagið ekki skýrt hvers vegna það kaus að nefna afgreiðslu ríkisskattstjóra á erindi þess úrskurð. Var kröfunni vísað frá héraðsdómi. Vegna síðari kröfunnar var talin fram komin næg sönnun fyrir því að kaupsamningur hafi verið gerður um áðurnefnda fasteign á árinu 1994. Var ekki fallist á að um væri að ræða málamyndagerning eða að 58. gr. laga nr. 75/1981 ætti við um kaupin. Var því fallist á kröfu A sf. um að skattframtal félagsins 1995 yrði lagt til grundvallar við álagningu opinberra gjalda á það.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. nóvember 2004 og krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með skattframtali stefnda árið 1995 fylgdi sérstakt yfirlit um kaup og sölu eigna, þar sem gerð var grein fyrir kaupum hans á fasteigninni Mjallargötu 6, Ísafirði, á árinu 1994. Var eignin færð í fyrningarskýrslu þar sem hún var fyrnd sérstaklega um 3.329.623 krónur á móti skattskyldum söluhagnaði frá fyrri tíma. Framtalið var lagt til grundvallar við álagningu skatta stefnda 1995. Í tengslum við þetta beindi skattstjórinn í Vestfjarðaumdæmi því til stefnda 20. nóvember 1995 að hann legði fram kaupsamning til staðfestingar á kaupum hans á umræddri fasteign auk annarra gagna, þar á meðal um þinglýsingu samningsins. Engin svör bárust frá stefnda og ekki heldur við síðari bréfum skattstjóra 17. febrúar 1997, 6. janúar 1999 og 9. mars sama árs. Með síðastnefnda bréfinu boðaði skattstjóri með vísan til 96. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt að opinber gjöld stefnda árið 1995 yrðu endurskoðuð, þar sem umbeðin gögn hefðu ekki borist. Yrði aukafyrning vegna söluhagnaðar þá ekki tekin til greina, eignfærsla á Mjallargötu 6 felld út og gjaldfærð vaxtagjöld og skuldir lækkaðar. Með úrskurði um endurákvörðun álagningar 7. apríl 1999 hratt skattstjóri hinum boðuðu breytingum í framkvæmd. Var stefnda jafnframt bent á að kærufrestur til yfirskattanefndar væri þrír mánuðir. Stefndi kærði ekki úrskurðinn til yfirskattanefndar innan kærufrests. Með bréfi 20. mars 2000 óskaði hann hins vegar eftir því við ríkisskattstjóra að hann tæki „mál þetta til efnislegrar meðferðar að nýju“ og vísaði um það til 101. gr. laga nr. 75/1981. Erindinu fylgdu ýmis gögn, sem stefndi taldi styðja að kaupsamningur um eignina hefði verið gerður og efndur af aðilum hans. Meðal þessara gagna var óundirritað eintak af samningnum, sem var sagt hafa fundist í vörslum endurskoðanda stefnda. Ríkisskattstjóri mun hafa framsent erindið 18. maí 2000 til skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi og tekið fram að sá fyrrnefndi hefði ekki heimild til að breyta úrskurði skattstjóra um endurákvörðun opinberra gjalda. Var bréf stefnda sent skattstjóra sem beiðni um endurupptöku samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Féllst skattstjóri á að endurupptaka málið, en hafnaði með úrskurði 17. janúar 2001 kröfu stefnda um að fasteignin að Mjallargötu 6 yrði eignfærð í framtali hans 1995. Stefndi kærði þennan úrskurð til yfirskattanefndar 17. apríl 2001, sem vísaði málinu frá sér og framsendi erindið til meðferðar hjá ríkisskattstjóra 27. febrúar 2002. Var tekið fram að lögboðinn kærufrestur til yfirskattanefndar vegna úrskurðar skattstjóra 7. apríl 1999 væri löngu liðinn og að synjun hans 17. janúar 2001 um að breyta fyrri úrskurði sætti ekki kæru til yfirskattanefndar. Var þess jafnframt getið að með kærunni hafi fylgt undirritað eintak áðurnefnds kaupsamnings, sem stefndi kvað hafa komið í leitirnar. Ríkisskattstjóri hafi ekki tekið afstöðu til þess gagns, sbr. 3. mgr. 101. gr. laga nr. 75/1981, og þætti því rétt að framsenda erindi stefnda til hans. Ríkisskattstjóri tók erindið til meðferðar og hafnaði því 20. mars 2002. II. Stefnda var unnt að skjóta úrskurði skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi 7. apríl 1999 til yfirskattanefndar í því skyni að ná fram endurskoðun á honum, sbr. lög nr. 30/1992 um yfirskattanefnd. Áðurnefnd viðleitni stefnda til að neyta þessa úrræðis bar ekki árangur og stóð því úrskurður skattstjórans óhaggaður sem endanleg niðurstaða málsins á stjórnsýslustigi, sbr. einnig úrskurð hans 17. janúar 2001. Stefndi lagði málið hins vegar fyrir ríkisskattstjóra með vísan til 101. gr. laga nr. 75/1981. Í 1. mgr. þessarar lagagreinar var meðal annars kveðið á um eftirlit ríkisskattstjóra með störfum skattstjóra, en 2. og 3. mgr. höfðu að geyma ýmsar heimildir handa ríkisskattstjóra til þess meðal annars að kanna að eigin frumkvæði skattframtöl og breyta ákvörðun skattstjóra um skattstofn eða skattálagningu. Stefndi átti hins vegar ekki frekar en aðrir skattaðilar kröfu til þess að ríkisskattstjóri beitti þeim heimildum, sem honum voru þannig veittar. Erindi stefnda til ríkisskattstjóra fól í raun í sér beiðni um að hann beitti frumkvæðisrétti sínum samkvæmt nefndri lagagrein. Því hafnaði ríkisskattstjóri með bréfi til stefnda 20. mars 2002. Í bréfinu kemur ekki fram að um úrskurð sé að ræða og stefndi hefur ekki skýrt hvers vegna hann kýs að nefna afgreiðslu ríkisskattstjóra á erindi hans úrskurð, bæði í dómkröfu sinni og málatilbúnaði að öðru leyti. Krafa hans um að „ógiltur verði úrskurður ríkisskattstjóra ... frá 20. mars 2002“ er samkvæmt öllu framansögðu slíkum annmörkum háð að ekki verður komist hjá því að vísa henni af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. III. Auk þess, sem greinir að framan, krefst stefndi að skattframtal hans fyrir gjaldárið 1995 verði lagt til grundvallar við ákvörðun opinberra gjalda hans. Þrátt fyrir víðtækt orðalag kröfunnar er ágreiningslaust að hún tekur einungis til þess þáttar í framtalinu, sem lýtur að kaupum á Mjallargötu 6 á árinu 1994, en hér áður var getið ágreiningsefna, sem því tengjast. Að þessu virtu verður fallist á með stefnda að honum sé heimilt að gera þessa kröfu fyrir dómi og breytir þá engu þótt hann krefjist ekki jafnframt ógildingar á úrskurðum skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi, sem ekki hefur verið hnekkt á æðra stigi innan stjórnsýslunnar. Stefndi reisir kröfu sína á því að hann hafi keypt umrædda fasteign 30. desember 1994 af Þóri Hinrikssyni og að samningurinn hafi verið efndur. Hafi það verið sannað með framlagningu ýmissa gagna og framburði vitna. Áfrýjandi vefengir að umrædd kaup hafi verið gerð. Bendir hann á að um hafi verið að ræða viðskipti tengdra aðila og að virða beri samning þeirra sem annars konar ráðstöfun en kaup, sem ætlað hafi verið það eitt að ná fram hagstæðari skattalegri niðurstöðu en ella hefði orðið. Beri að virða ætlaðan kaupsamning sem málamyndagerning eða þannig að í honum felist svokölluð skattasniðganga, sem leiði til skattalegrar meðferðar í samræmi við ákvæði 58. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 57. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt. Ber áfrýjandi fyrir sig að framlagður kaupsamningur um eignina hafi verið gerður síðar en dagsetning hans hljóðar um. Málsástæður aðilanna eru nánar raktar í héraðsdómi. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að fram sé komin næg sönnun fyrir því að kaupsamningur hafi verið gerður um Mjallargötu 6 á þeim tíma, sem stefndi heldur fram. Er hafnað þeirri viðbáru áfrýjanda að um málamyndagerning sé að ræða. Þá hefur því ekki verið haldið fram að verð eignarinnar eða samningsskilmálar að öðru leyti, sem lýst er í kaupsamningnum, hafi á einhvern hátt verið óvenjulegir eða óeðlilegir, eða að ekki hefði komið til viðskipta milli óskyldra með slíkum kjörum. Hefur ekki verið sýnt fram á að sú aðstaða, sem greindi í 58. gr. laga nr. 75/1981, sé hér fyrir hendi og getur þessi ástæða því ekki heldur leitt til þess að krafa áfrýjanda nái fram að ganga. Að öllu framanröktu virtu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að skattframtal stefnda fyrir gjaldárið 1995 verði lagt til grundvallar við ákvörðun opinberra gjalda hans. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu stefnda, Andvaraútgerðarinnar sf., um að ógiltur verði úrskurður ríkisskattstjóra nr. 2002/0287 frá 20. mars 2002. Skattframtal stefnda fyrir gjaldárið 1995 skal lagt til grundvallar við ákvörðun opinberra gjalda hans. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógiltur verði úrskurður ríkisskattstjóra nr. 2002/0287 frá 20. mars 2002 og að framlagt skattframtal stefnanda fyrir gjaldárið 1995 verði lagt til grundvallar við ákvörðun opinberra gjalda hans. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins. Málsatvik Málsatvik eru þau að með skattframtali stefnanda árið 1995 var gerð grein fyrir kaupum stefnanda á fasteigninni Mjallargötu 6, Ísafirði, á árinu 1994. Var eignin færð í fyrningarskýrslu árið 1994 og fyrnd sérstakri fyrningu að fjárhæð 3.329.623 kr. á móti skattskyldum söluhagnaði frá fyrra ári. Með bréfi skattstjórans í Vestfjarðarumdæmi, dags. 20. nóvember 1995, var stefnandi beðinn að leggja fram kaupsamning til staðfestingar á kaupum á Mjallargötu 6 og einnig var óskað eftir gögnum til staðfestingar þinglýsingu. Engin viðbrögð urðu af hálfu stefnanda við þessu bréfi skattstjóra. Með bréfi, dags. 17. febrúar 1997, tilkynnti skattstjóri stefnanda að hann hygðist endurákvarða opinber gjöld hans fyrir tekjuárið 1994, þar sem ekki hefðu verið lögð fram umbeðin gögn varðandi kaup á Mjallargötu 6, Ísafirði. Tók skattstjóri fram að aukafyrningum eignarinnar vegna söluhagnaðar væri hafnað og myndi tekjuskattsstofn því hækka um 3.329.623 kr. ásamt 25% álagi. Næst gerðist það í málinu að með bréfi 6. janúar 1999 lagði skattstjóri fyrir stefnanda að láta í té skýringar og/eða gögn varðandi skattframtal hans fyrir tekjuárið 1994. Jafnframt kom fram að skattstjóri teldi eignfærslu á húseigninni að Mjallargötu 6 samkvæmt ársreikningum stefnanda ótrúverðuga, þar sem Þórir G. Hinriksson væri sagður þinglýstur eigandi fasteignarinnar þar til 26. ágúst 1998 þegar Landsbanki Íslands varð eigandi fasteignarinnar. Þá kom fram að skattstjóri hefði í hyggju að endurákvarða álagningu á stefnanda þar sem færð aukafyrning á móti frestuðum söluhagnaði ætti ekki rétt á sér. Húseignin að Mjallargötu 6 hafi aldrei verið þinglýst eign stefnanda. Með bréfi, dags. 9. mars 1999, tilkynnti skattstjóri stefnanda að hann hygðist endurákvarða álagningu fyrir gjaldárið 1995, þar sem ekki hefðu borist umbeðin gögn og engin svör við bréfum skattstjóra. Þann 7. apríl 1999 kvað skattstjóri svo upp úrskurð um endurákvörðun álagningar vegna framtals 1995. Voru breytingar gerðar á framtalsskilum stefnanda þar sem ekki hafði verið sýnt fram á að húseignin að Mjallargötu 6, Ísafirði, hefði verið keypt af stefnanda. Eignfærsla á húseigninni, samkvæmt ársreikningum stefnanda, þótti ótrúverðug og var hafnað. Með bréfi dags. 20. mars 2000, sendi stefnandi óundirritaðan kaupsamning til ríkisskattstjóra ásamt ósk um að ríkisskattstjóri tæki málið til efnislegrar meðferðar að nýju. Í bréfi stefnanda kemur fram að þrátt fyrir ítrekaða leit hafi ekki enn fundist undirritaður kaupsamningur um kaupin. Þá kemur þar fram að aðilar kaup­samningsins hafi efnt hann að fullu, stefnandi hafi yfirtekið allar veðskuldir sem tilgreindar voru í kaupsamningnum og seljandi, Þórir Hinriksson, hafi ekki greitt neitt af þeim eftir að kaupin voru gerð. Erindið var framsent skattstjóranum í Vestfjarðaumdæmi með beiðni um endurupptöku samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Skattstjóri kvað upp úrskurð þann 17. janúar 2001. Skattstjóri féllst ekki á kröfu gjaldanda um eignfærslu á Mjallargötu 6 í skattframtali fyrir gjaldárið 1995. Í úrskurðinum er m.a. vísað til þess að sýslumaðurinn á Ísafirði hafi afsalað Landsbanka Íslands hf. fasteigninni að Mjallargötu 6 og að fasteignin hafi áður verið þinglýst eign Þóris Hinrikssonar. Þá liggi undirritaður kaupsamningur ekki fyrir. Úrskurður skattstjóra frá 7. apríl 1999 stóð því óbreyttur. Stefnandi skaut úrskurði þessum til yfirskattanefndar með kæru dags. 17. apríl 2001 og fylgdi bréfinu undirritaður kaupsamningur, dags. 30. desember 1994, sem fundist hafði eftir mikla leit. Niðurstaða yfirskattanefndar var sú að kæru stefnanda var vísað frá nefndinni og var málið sent ríkisskattstjóra til meðferðar. Ríkisskattstjóri tók erindið til skoðunar en hafnaði því með bréfi dags. 20. mars 2002. Ágreiningsefni málsins varðar eignfærslu stefnanda á fasteigninni Mjallargötu 6 Ísafirði samkvæmt kaupsamningi dags. 30. desember 1994. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur framangreinda úrskurði skattyfirvalda ranga. Niðurstaða þeirra sé reist á þeirri forsendu að þinglýsing kaupsamnings sé það tímamark sem miða beri eignfærslu fasteignar við. Forsenda þessi sé einfaldlega röng. Samkvæmt almennum reglum eignaréttar verður kaupandi að fasteign eigandi hennar með kaupsamningi. Framangreind regla hafi m.a. verið staðfest í dómaframkvæmd, sbr. Hrd. 1969, 145. Skattyfirvöldum sé annað ókleift en að miða við almennar reglur eignaréttar þegar ákvarðað sé hvenær skattaðilum sé rétt að telja fasteign sína eign. Í því sambandi leggur stefnandi áherslu á að samkvæmt skattalögum nr. 75/1981 hvíli sú skylda á lögaðilum að greiða eignaskatt af öllum sínum eignum, sbr. 73. gr. laganna. Lögin kveði jafnframt á um að eignaskatt skuli miða við eignaskattsstofn skattaðila í árslok, sbr. 79. gr. laganna. Hér sé vísað án frekari skýrgreiningar til eigna skattaðila og samkvæmt því sé ljóst að túlka beri hugtakið "eign" samkvæmt lögum nr. 75/1981 samkvæmt almennum reglum. Stefnandi telur jafnframt ljóst að skattyfirvöld ætlist til þess að skattaðilar geri grein fyrir kaupum og sölum eigna á því ári sem kaupin fari fram. Samkvæmt því verði að telja að stefnanda hafi borið skylda til að gera grein fyrir kaupum sínum á fasteigninni á skattframtali sínu fyrir tekjuárið 1994. Af ofangreindu sé ljóst að miða beri eignfærslu á Mjallargötu 6 við dagsetningu kaupsamnings. Eignarréttur hafi færst til stefnanda á því tímamarki og eftir þann tíma komi hann í alla staði fram sem eigandi eignarinnar. Stefnandi hafi greitt orkureikninga og opinber gjöld vegna húseignarinnar frá 1. janúar 1995. Hann hafi greitt af lánum vegna fasteignarinnar, hirt af henni arð og tekjufært á skattframtölum. Húseignin hafi verið í leigu við eigendaskipti og stefnandi hafi fengið fyrstu leigutekjur sínar greiddar þann 18. maí 1995. Vanhöld á þinglýsingu kaupsamningsins hafi ekki áhrif á gildi hans milli aðila, heldur aðeins gagnvart grandlausum þriðja manni sem byggir rétt sinn á þinglýsingunni, sbr. meginreglu 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Kaupsamningur stefnanda við Þóri G. Hinriksson um fasteignina sé dagsettur 30. desember 1994 og hafi stefnanda því verið heimilt að eignfæra fasteignina á skattframtali sínu fyrir tekjuárið 1994. Er sérstaklega bent á að frá og með söludegi hafi Þórir G. Hinriksson ekki talið eignina fram á skattframtali sínu. Vísað er til almennra reglna eignaréttar um yfirfærslu eignarréttar við kaup á fasteignum. Þá vísar stefnandi sérstaklega til ákvæða laga nr, 75/1981, um tekju- og eignarskatt, sérstaklega 73. og 79. gr. laganna. Um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Í ljósi málsatvika véfengir stefndi að raunveruleg eignatilfærsla um fasteignina að Mjallargötu 6, Ísafirði hafi farið fram. Kaupsamningurinn er véfengdur og því hafnað að hann sé lagður til grundvallar í skattalegu tilliti. Því er haldið fram að kaupsamningurinn hafi verið gerður til málamynda af hálfu stefnanda og Þóris Hinrikssonar með það að markmiði m.a. að hægt væri að fyrna söluhagnað þann sem stefnandi átti og þar með að lækka álagninu stefnanda. Er á því byggt að stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi í raun keypt eignina 30. desember 1994. Stefndu telja að sú sönnun hafi ekki tekist. Skattstjórinn á Ísafirði hafi óskað eftir því 20. nóvember 1995 að stefnandi legði fram kaupsamning til staðfestingar kaupum um fasteignina. Samningur þessi hafi ekki verið lagður fram þrátt fyrir nokkrar ítrekanir skattstjóra og boðun hans á breytingum á álögðum gjöldum og síðan endurákvörðunar hans á opinberum gjöldum stefnanda. Það hafi ekki verið fyrr en 20. mars 2000 í bréfi stefnanda til ríkisskattstjóra, að sendur var óundirritaður kaupsamningur og upplýst að hann hafí verið í vörslum endurskoðanda fyrirtækisins, en undirritaður kaupsamningur hafi ekki fundist þrátt fyrir ítrekaða leit. Stefnandi hafi síðan sent undirritaðan kaupsamning með kæru til yfirskattanefndar, dags. 17. apríl 2001, og þá sé upplýst að kaupsamningurinn hafi fundist eftir mikla leit. Samningur þessi liggi fyrir í málinu. Fyrir hönd seljanda undirriti hann Þórir Hinriksson og sem kaupandi fyrir hönd stefnanda undirriti hann að því er virðist bræðurnir Amar G. Hinriksson, Þórir G. Hinriksson og Daði Hinriksson. Samningur þessi sé ekki vottaður og honum sé ekki þinglýst sem óneitanlega rýri sönnunargildi hans. Við þetta bætist að fasteignin að Mjallargötu 6 hafi verið seld á nauðungaruppboði og afsal gefið út til hæstbjóðanda, Landsbanka Íslands, 26. ágúst 1998. Samkvæmt nauðungarsölumálinu hafi gerðarþoli verið Þórir G. Hinriksson. Aldrei hafi hann né Arnar Þ. Hinriksson upplýst, að Þórir væri ekki eigandi fasteignarinnar og kaupsamningur hafi verið gerður um fasteignina 30. desember 1994, þar sem stefnandi hefði keypt eignina. Því beri að hafna kröfu stefnanda og er til hliðsjónar vísað til grunnreglu 58. gr. tsk. Varðandi málskostnað vísast til 130. gr. laga um meðferð einkamála. Með úrskurði ríkisskattstjóra nr. 2002/0287 frá 20. mars 2002, sem stefnandi krefst að verði ógiltur, var hafnað kröfum hans um að fasteign að Mjallargötu 6, Ísafirði, teldist vera eign hans samkvæmt kaupsamningi dags. 30. desember 1994. Var sú niðurstaða eingöngu byggð á því að þar sem stefnandi var ekki þinglýstur eigandi fasteignarinnar á þeim tíma gæti hann ekki talist eigandi hennar. Í málsvörn sinni byggir stefndi hins vegar á því að hafna beri kröfu stefnanda þar sem um málamyndagerning hafi verið að ræða og er til hliðsjónar vísað til grunnreglu 58. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt. Það er viðurkennd regla í eignarétti að yfirfærsla eignarréttar á sér stað við kaupsamningsgerð. Þinglýsing kaupsamnings skiptir engu máli varðandi þá yfirfærslu eignarréttar eða skuldbindingargildi samnings milli aðila. Samkvæmt 29. gr. laga um þinglýsingu nr. 39/1978 skal þinglýsa réttindum yfir fasteign til þess að þau haldi gildi sínu gegn þeim, er reisa rétt sinn á samningum um eignina, og gegn skuldheimtumönnum eiganda eða annars rétthafa að eign. Tilgangur þinglýsingar er þannig fyrst og fremst að tryggja réttarvernd gagnvart þriðja aðila. Þinglýsingar er ekki þörf til þess að eigandi geti haft full eignarráð og not eignar sinnar, hann þarf einungis að geta sýnt fram á að hann sé raunverulegur eigandi eignarinnar, þegar á reynir. Verður því ekki fallist á röksemdir ríkisskattstjóra í fyrrnefndum úrskurði fyrir því að stefnandi geti ekki talist eigandi fasteignarinnar að Mjallargötu 6. Þótt ekki sé beinlíns vikið að málamyndagerningi í meðferð skattyfirvalda varðandi mál stefnanda þá var á því byggt í úrskurði skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi frá 7. apríl 1999 að eignfærsla á húseigninni að Mjallargötu 6 þætti ótrúverðug. Stefndi véfengir að raunveruleg eignatilfærsla um fasteignina hafi farið fram. Stefnandi gerði grein fyrir kaupum sínum á fasteigninni Mjallargötu 6, Ísafirði, á sérstöku yfirliti um kaup og sölu eigna með skattframtali sínu 1995. Aðilar kaupsamningsins hafa allir borið fyrir dómi að undirritun hafi átt sér stað 30. desember 1994, eins og kaupsamningur ber með sér. Þá liggur fyrir samkvæmt gögnum máls að kaupandi hefur uppfyllt samningsskyldur sínar í raun með greiðslum og yfirtökum lána og leigt eignina út og tekjufært þá leigu í bókhaldi sínu. Skortur á vottun og þinglýsingu samningsins hefur ekki þýðingu í innbyrðis samskiptum aðila, ef samningur er efndur þeirra á milli í samræmi við efni sitt. Þá ræður hér ekki úrslitum þótt stefnandi hafi ekki upplýst um það við nauðungarsölumeðferð eignarinnar að uppboðsþoli væri ekki raunverulegur eigandi hennar. Verður því að telja að eignatilfærsla hafi átt sér stað, eins og stefnandi heldur fram. Ekki verður séð að skattasniðgöngusjónarmið 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, nú 1. mgr. 57. gr. laga um tekju-og eignarskatt nr. 90/2003, eigi við í máli stefnanda og er þeirri málsástæðu stefnda hafnað. Samkvæmt framansögðu hefur ekki verið sýnt fram á að kaupsamningur um fasteignina að Mjallargötu 6, Ísafirði, hafi verðið málamyndagerningur, hvorki milli aðilanna sjálfra né í skattalegu tilliti. Verður því fallist á þær dómkröfur stefnanda að ógiltur verði úrskurður ríkisskattstjóra nr. 2002/0287 frá 20. mars 2002 og að framlagt skattframtal stefnanda fyrir gjaldárið 1995 verði lagt til grundvallar við ákvörðun opinberra gjalda hans. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ógiltur er úrskurður ríkisskattstjóra nr. 2002/0287 frá 20. mars 2002. Framlagt skattframtal stefnanda fyrir gjaldárið 1995 skal lagt til grundvallar við ákvörðun opinberra gjalda hans. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Andvaraútgerðinni sf., 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 353/2005
Samningur Skaðabætur Matsgerð Sératkvæði
Aðilar gerðu samning í maí árið 2000 um myndlistarsýningu í Stekkjargjá á Þingvöllum, þar sem verk B skyldi sýnt meðal annarra. Í ákvað að framlengja sýninguna frá því sem sagði í samningnum, án þess að bera það undir B, en á þeim tíma skemmdist listaverk B í hvassviðri. Var fallist á með B að ríkið væri, samkvæmt almennum reglum um skaðabótaskyldu í tengslum við efndir samninga, bótaskylt vegna þess tjóns sem varð á listaverkinu, þó að ljóst væri að starfsmenn þess ættu enga sök á þeim atvikum sem tjóninu ollu. Samkvæmt fyrrgreindum samningi skyldi Í sjá um að tryggja listaverkið skaðatryggingu fyrir tiltekna upphæð, en ekki var talið unnt að takmarka bætur við þá fjárhæð, heldur yrði að bæta skaða sem varð eftir að umsömdum sýningartíma var lokið með fullum fébótum. Í matsgerð sem B reisti kröfur sínar á í héraði var verkið metið ónýtt og bætur miðaðar við að verkið væri „selt beint opinberu safni eða safnara listaverka.“ Var höfð hliðsjón af matsgerðinni við mat á tjóni B. Þeir annmarkar sem voru á matsgerðinni voru ekki taldir þess eðlis að henni yrði hafnað sem sönnunargagni um ástand listaverksins eftir tjónsatburðinn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að dæmdar bætur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í samningi málsaðila 15. maí 2000 um myndlistarsýninguna í Stekkjargjá á Þingvöllum var tekið fram að sýningin yrði opnuð 1. júlí árið 2000 og henni skyldi ljúka 1. september sama ár. Fyrir liggur að Kristnihátíðarnefnd ákvað að framlengja sýninguna til 15. september án þess að bera það undir stefnda og afla samþykkis hans. Þá er óumdeilt að listaverk stefnda skemmdist í hvassviðri eftir að hinum umsamda sýningartíma lauk en meðan sýningin stóð ennþá yfir samkvæmt þessari ákvörðun nefndarinnar. Við þessar aðstæður verður fallist á það með stefnda, að áfrýjandi sé samkvæmt almennum reglum um skaðabótaskyldu í tengslum við efndir samninga bótaskyldur vegna tjóns þess sem varð á listaverkinu, þó að ljóst sé að starfsmenn hans eigi enga sök á þeim atvikum sem tjóninu ollu. Aðila greinir á um, hvort bótaskylda áfrýjanda takmarkist við þá fjárhæð sem í samningi þeirra greindi, þar sem sagði, að Kristnihátíðarnefnd skyldi sjá um að tryggja listaverkið skaðatryggingu að upphæð 500.000 krónur. Verður fallist á það með stefnda að sú takmörkun hafi, hvað sem öðru líði, ekki getað talist gilda eftir að umsömdum sýningartíma var lokið. Skaða sem varð eftir það verði áfrýjandi að bæta fullum fébótum, það er að segja með fjárhæð sem nemur því fjártjóni sem tjónsatburðurinn telst hafa valdið stefnda. Stefndi byggði kröfur sínar í héraði á matsgerð dagsettri 11. nóvember 2003 sem gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að listaverkið væri ónýtt eftir að hafa fallið um koll í óveðrinu og mölbrotnað. Töldu þeir að „hæfilegt bótagjald fyrir þetta tiltekna verk, miðað við að það væri selt beint opinberu safni eða safnara listaverka, væri kr. 2.200.000.“ Héraðsdómur, sem skipaður var embættisdómara ásamt tveimur sérfróðum meðdómendum, féllst á niðurstöðu matsmanna um að listaverkið væri ónýtt og hafði síðan hliðsjón af matsgerðinni við mat á tjóni stefnda. Fallist verður á það með áfrýjanda að annmarkar séu á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, þar sem þeir í umfjöllun sinni fara út fyrir matsefnið og tjá sig jafnvel um réttarstöðu málsaðila í lögskiptum þeirra. Þessir annmarkar eru á hinn bóginn ekki þess eðlis, að matsgerðinni verði hafnað sem sönnunargagni um ástand listaverksins eftir tjónsatburðinn eða um það verð sem unnt hefði verið að fá fyrir verkið með sölu. Meginefni niðurstaðna matsmanna um þetta hefur ekki verið hnekkt með yfirmati. Með þessum athugasemdum verður fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að verkið teljist hafa verið ónýtt eftir atburðinn og um fjárhæð bótakröfu stefnda en dóminum hefur ekki verið gagnáfrýjað. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Bjarna Sigurbjörnssyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Hrafns Bragasonar Ég er sammála atkvæði meirihluta dómara um bótaskyldu áfrýjanda og að honum beri að bæta skaða stefnda með fjárhæð sem tjónsatburðurinn telst hafa valdið honum. Ég er jafnframt sammála afstöðu þeirra til mats dómkvaddra matsmanna, það er um galla þess og að því hafi ekki verið hnekkt um söluverð verksins. Er því óhrakið að selja hafi mátt verkið óskemmt fyrir 2.200.000 krónur. Hins vegar tel ég að taka verði til nánari skoðunar, eins og aðdraganda sýningarhaldsins var háttað og staðsetningu hennar, hvort bætur eigi algjörlega að miða við hugsanlegt söluverðmæti. Einnig að taka verði afstöðu til málsástæðu áfrýjanda um að af lýsingu verksins og smíði þess sé ljóst að það sé hæft til endurgerðar. Fyrir liggur að verkinu var komið fyrir í Stekkjargjá af sérstöku tilefni og ekki ætlað að vera þar nema takmarkaðan tíma. Veðrið, sem gerði á Þingvöllum og varð til þess að verkið eyðilagðist, var ekki verra en oft verður á Íslandi, sem bendir til að verkið hefði orðið að styrkja ætlaði stefndi að selja það sem útilistaverk. Verður ekki fram hjá því litið að hér greind atriði hlutu að hafa áhrif á sölumöguleika verksins og kostnað við að búa því annan stað. Þá verður ekki fram hjá því litið að þótt verkið hafi útaf fyrir sig verið ónýtt eftir veðrið, sem gerði á Þingvöllum haustið 2000, svo sem um er getið í matsgerðinni, þá er hugverkið enn eign stefnda. Í mati dómkvaddra matsmanna kemur fram að endurgerð verksins sé ekki áhugaverð þar sem það eyðilagðist vegna þess að það var ekki tekið niður í tæka tíð. Í matinu kemur hins vegar ekki fram að endurgerð þess eftir lýsingum og uppdráttum sé ómöguleg. Endurgert verkið þarf vissulega ekki að vera með öllu sama verkið og var í Stekkjargjá á Þingvöllum á Kristnihátíð, en þar sem upprunalega verkið er glatað verður að ætla að endurgert verkið verði til muna verðmætara en annars. Verk sem glatast eða eyðileggjast eru víða endurgerð, séu þau til þess fallin, og fá að minnsta kosti að hluta verð- og minjagildi upphaflega verksins. Sé unnt að endurgera verkið, sem telja verður líklegt, næmi tjón stefnda nánast, eins og hér háttaði til, vinnu hans og kostnaði við gerð verksins. Ekki er fjallað um þessi sjónarmið í héraðsdómi en verulegar líkur eru á því að þau eigi að leiða til lækkunar á bótafjárhæð til viðbótar þeim lækkunarástæðum, sem rakin eru í dómnum. Verður því að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu á ný í hérað. Meirihluti dómara hefur ekki á þetta fallist og hef ég því þann kost einan að færa bótafjárhæðina niður að álitum. Tel ég óþarft að marka þann frádrátt með sérstakri fjárhæð, þar sem meiri hlutinn hefur komist að annarri niðurstöðu. Ég er sammála ákvörðun héraðsdóms um vexti og málskostnað og ákvörðun meirihluta dómara um málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2005. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 19. júní 2004 og dómtekið 25. apríl sl. Stefnandi er Bjarni Sigurbjörnsson, Flúðaseli 89, Reykjavík. Stefndi er forsætisráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Stjórnarráðshúsinu, Lækjartorgi, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 1.700.000 króna með 1,5% vöxtum frá 12. september 2000 til 1. desember sama árs, með 1,8% vöxtum frá þeim degi til 1. júní 2001, með 1,5% vöxtum frá þeim degi til 1. júlí sama árs, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 8. janúar 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfu stefnanda, en til vara að krafa hans verði stórlega lækkuð. Hann krefst einnig málskostnaðar. Mál þetta var upphaflega einnig höfðað gegn Kristnihátíðarnefnd, en fallið var frá kröfum gegn nefndinni með samkomulagi aðila í þinghaldi 8. mars sl. I. Málsatvik Stefnandi og Kristnihátíðarnefnd gerðu með sér samning 15. maí 2000, þar sem Kristnihátíðarnefnd veitti stefnanda fjárstyrk til að vinna myndlistarverk á myndlistarsýningu á Þingvöllum sumarið 2000 í tilefni af þúsund ára kristni á Íslandi. Samningurinn var áritaður um samþykki af hálfu forsætisráðuneytisins. Var stefnandi einn af fjórtán myndlistarmönnum, sem fengnir voru til að vinna verk á sýninguna, en meginstef hennar var „dyggðirnar sjö að fornu og nýju“. Samkvæmt 3. gr. samningsins skyldi stefnandi vinna myndlistaverk um dyggðina „hugrekki“ fyrir sýninguna sem haldin yrði í Stekkjargjá á Þingvöllum. Kristnihátíðarnefnd skyldi sjá um að flytja verkið milli vinnustofu listamanns á höfuðborgarsvæðinu og Þingvalla og jafnframt aðstoða stefnanda við uppsetningu og að taka listaverkið niður. Kristnihátíðarnefnd skyldi sjá um að við uppsetningu listaverksins væri til staðar allt að 300 m af stálvír, sextán strekkjarar, tuttugu hælar og fjórir aðstoðarmenn í hálfan dag. Þá segir að Kristnihátíðarnefnd sjái um að tryggja listaverkin skaðatryggingu að fjárhæð 500.000 krónur og almennri ábyrgðartryggingu. Samkvæmt 4. gr. samningsins skyldi styrkur Kristnihátíðarnefndar vegna verkefnisins nema samtals 200.000 krónum. Þá sagði að fjárhagslegar skuldbindingar Kristnihátíðarnefndar takmörkuðust við framangreindar fjárhæðir. Í 4. gr. samnings sagði að stefnandi ábyrgðist að fullnægjandi leyfi væru fyrir notkun heimilda og öðrum þáttum tilheyrandi verkefninu og að ekki kæmu fram kröfur frá þriðja aðila um höfundarrétt eða annan rétt. Í 5. gr. samningsins kom m.a. fram að Kristnihátíðarnefnd skyldi sjá um kynningu sýningarinnar. Í 6. gr. samningsins kom fram að Kristnihátíðarnefnd öðlaðist endurkröfurétt vegna greiddra fjárhæða ef verkinu væri ekki skilað fyrir 15. júní 2000. Í 8. gr. var kveðið á um að stefnanda bæri að skila Listasafninu á Akureyri endurgjaldslaust frumdrögum, skissum og ljósmyndum, málverkum eða módelum eftir því sem við ætti vegna sýningar safnsins sem opna ætti 30. júní 2000. Samningnum fylgdi lýsing á starfsemi og markmiðum Kristnihátíðarnefndar og nánari lýsing á umræddu verki. Samkvæmt lokaorðum 3. gr. samningsins skyldu þessi skjöl teljast hluti samningsins. Ekki er um það deilt í málinu að stefnandi stóð við framangreindan samning fyrir sitt leyti og var verk hans „Hugrekki“ til sýnis á Þingvöllum sumarið 2000. Í aðilaskýrslu stefnanda svo og vitnaskýrslu Ingvars Blængssonar tæknifræðings kom fram að sá síðarnefndi, sem starfaði á vegum Kristnihátíðarnefndar, hefði verið í samskiptum við stefnanda meðan á vinnu við verkið stóð og meðal annars leiðbeint honum um byggingu verksins með tilliti til styrkleika þess. Í málinu er einnig ágreiningslaust að af hálfu Kristnihátíðarnefndar var ákveðið að framlengja umrædda sýningu fram yfir umsaminn sýningartíma. Þá er ekki um það deilt að ekki var aflað sérstaks samþykkis stefnanda eða annarra höfunda listaverkanna í Stekkjargjá fyrir framlengingu. Hins vegar er um það deilt hvort tilkynning um framlengingu var auglýst í fjölmiðlum og að hvaða marki stefnanda og öðrum höfundum listaverka varð eða mátti vera kunnugt um framlenginguna. Í aðilaskýrslu stefnanda kom fram að honum hefði ekki verið kunnugt um framlengingu sýningarinnar fyrr en haft var samband við hann um að taka verkið niður. Í málinu hafa ekki verið lögð fram gögn um að tilkynning um framlengingu hafi verið birt í fjölmiðlum. Samkvæmt því sem fram kom í munnlegum skýrslum við aðalmeðferð málsins óskaði Jóhannes Júlíus Hafstein, framkvæmdastjóri Kristnihátíðarnefndar, eftir því við Þórð Ásgeirsson, trésmið, sem starfaði fyrir Kristnihátíðarnefnd, að hann hlutaðist til um að taka niður myndlistarverkin í Stekkjargjá. Samkvæmt skýrslu Þórðar var byrjað að taka verkin niður 15. september 2000 og var haft samband við höfunda verkanna fyrir eða eftir þann tíma. Ágreiningslaust er að verk stefnanda var skemmt þegar það var tekið niður. Þá er ágreiningslaust að þessar skemmdir urðu annað hvort í veðri sem gekk yfir Þingvelli 8. eða 12. september 2000. Í framhaldi af þessum atburðum krafðist stefnandi þess að Kristnihátíðarnefnd bætti honum að fullu tjónið á verkinu. Kristnihátíðarnefnd taldi hins vegar að ábyrgð nefndarinnar takmarkaðist við 500.000 krónur í samræmi við framangreindan samning aðila. Hinn 5. október 2001 voru dómkvaddir tveir matsmenn, Sverrir Kristinsson löggiltur fasteignasali og Ólafur Jónsson framkvæmdastjóri, til þess að skoða og meta m.a. umrætt listaverk stefnanda og ætlað söluverð þess áður en tjónsatburðurinn átti sér stað. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna 11. nóvember 2003, var komist að þeirri niðurstöðu, að verkið væri ónýtt og ætlað söluverð þess, áður en það eyðilagðist í september 2000, hefði verið 2.200.000 krónur. Samkvæmt gögnum málsins ákvað stefndi að greiða stefnanda 500.000 krónur 5. apríl 2004 í samræmi við skilning stefnda á framangreindum samningi aðila. Af hálfu stefnanda var tekið við þeirri greiðslu með fyrirvara. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóm sem vitni Þuríður Fannberg myndlistamaður, Ingvar Blængsson byggingatæknifræðingur, Sverrir Kristinsson dómkvaddur matsmaður, Ólafur Jónsson dómkvaddur matsmaður, Þórður Ásgeirsson trésmiður, Sigurður Oddsson þjóðgarðsvörður, Hannes Sigurðsson forstöðumaður Listasafns Akureyrar, Magnús Hallgrímsson verkfræðingur og Jóhannes Júlíus Hafstein fyrrv. framkvæmdastjóri kristnihátíðar­nefndar. Ekki er ástæða til að rekja þessar skýrslur sérstaklega. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna tjóns á umræddu myndlistarverki. Listaverkið hafi verið sett upp samkvæmt leiðbeiningum og undir umsjón tæknifræðings á vegum Kristnihátíðarnefndar. Byggt er á því aðallega að Kristnihátíðarnefnd hafi í upphafi haft listaverkið að láni til afnota, en síðan heimildarlaust í sínum umráðum og vörslum eftir 1. september 2000 þegar tjónsatburðurinn átti sér stað. Byggist bótaskylda stefndu því á reglunni „casus mixtus cum culpa“. Verði ekki fallist á þetta er á því byggt að líta verði svo á að stefndi hafi haft verkið að láni til afnota þegar tjónsatburðurinn átti sér stað og að bótaskylda stefndu byggist þá á reglum um lán til afnota, sbr. einkum 16. kap. þjófabálks Jónsbókar. Stefnandi telur að verk hans sé ónýtt og geti hann aðeins fengið tjón sitt að fullu bætt með því að bótafjárhæð sé miðuð við ætlað söluverð verksins. Stefnandi telur ekki að ákvæði 3. mgr. 3. gr. samnings aðila um að Kristnihátíðarnefnd sjái um að tryggja verkið skaðatryggingu að fjárhæð 500.000 krónur og almennri ábyrgðartryggingu feli í sér samningsbundna takmörkun á bótum til stefnanda eða að bótaskyldan geti eingöngu byggst á ákvæðinu. Þá bendir stefnandi á að Kristnihátíðarnefnd hafi vanrækt skyldu sína til að taka umrædda vátryggingu og geti þetta ákvæði því ekki haft neina þýðingu. Einnig takmarki 4. gr. samningsins bótaábyrgð stefndu ekki með neinum hætti. Loks leiði einhliða ákvörðun stefnda um að lengja sýninguna fram yfir umsaminn lánstíma til þess, hvað sem öðru líði, að ábyrgð stefnda sé ótakmörkuð eftir þann tíma, jafnvel þótt talið yrði að hún hefði verið takmörkuð á umsömdum lánstíma. Stefnandi skýrir framangreindan samning svo að stefnandi hafi ljáð Kristnihátíðarnefnd umrætt verk endurgjaldslaust til afnota á sýninguna í Stekkjargjá, en þegið styrk að fjárhæð 200.000 krónur. Hafi því ekki verið um kaup eða leigu á verkinu að ræða. Þá telur stefnandi að umræddan samning beri að skýra svo að Kristnihátíðarnefnd hafi haldið sýninguna og því verið með umrætt verk í láni. Telur hann þennan skilning fá stoð í áðurgreindum ákvæðum 3. gr. samningsins svo og 4. gr. samningsins um að stefnandi ábyrgist að fullnægjandi leyfi séu fyrir notkun heimilda og öðrum þáttum tilheyrandi verkefninu og að ekki komi fram kröfur frá þriðja aðila um höfundarrétt eða annan rétt. Telur stefnandi að þetta ákvæði hefði verið óþarft og með öllu þýðingarlaust ef Kristnihátíðarnefnd hefði ekki verið með verkið að láni og stefnandi hefði sjálfur verið að halda sýninguna, líkt og haldið sé fram af hálfu stefnda. Stefnandi vísar í þessu sambandi einnig til þess að stefnandi hafi komið hvergi nærri sýningarhaldinu sem slíku. Hins vegar hafi Kristnihátíðarnefnd annast allt skipulag, auglýsingar og kynningu á sýningunni, svo og boð á hana, opnun hennar, stjórnun og gæslu á sýningarsvæðinu o.s.frv., og hafi að öðru leyti haft með höndum alla umsjón með sýningunni og listaverkunum. Vísar stefnandi m.a. til þess að hann hafi fengið boðskort í nafni Kristnihátíðarnefndar á sýninguna. Þá hafi Kristnihátíðarnefnd skuldbundið sig til að vátryggja verkið. Að því er varðar túlkun umrædds samnings bendir stefnandi á að hann hafi ekki notið lögfræðilegrar aðstoðar við gerð samningsins og hafi viðsemjandi hans haft yfirburðastöðu með tilheyrandi mannafla og sérfræðinga á sínum snærum. Stefnandi byggir sem fyrr segir aðallega á því að Kristnihátíðarnefnd hafi haft listaverkið heimildarlaust í sínum umráðum og vörslum eftir 1. september 2000 þegar tjónsatburðurinn átti sér stað, en samkvæmt framangreindum samningi hafi átt að skila verkinu 1. september 2000. Hafi Kristnihátíðarnefnd því farið öðruvísi með umrætt verk en hún mátti og verði því að svara til alls þess skaða er verkið hafi orðið fyrir án tillits til sakar. Tjón sem hafi orðið á verkinu eftir umsaminn lánstíma sé alfarið á ábyrgð stefnda og beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir að stefnandi hafi heimilað eða veitt samþykki fyrir áframhaldandi sýningu verksins eftir 1. september 2000. Verði ekki fallist á framangreint sjónarmið um heimildarlaus afnot eftir 1. september 2000 er á því byggt að líta verði svo á að stefndi hafi haft verkið að láni til afnota þegar tjónsatburðurinn átti sér stað og að bótaskylda stefndu byggist þá á reglum um lán til afnota, sbr. einkum 16. kap. þjófabálks Jónsbókar. Hafi Kristnihátíðarnefnd borið að skila verkinu, að umsömdum lánstíma loknum, í sama ástandi og nefndin fékk það í. Það hafi ekki verið gert og beri stefndi því bótaábyrgð á tjóni stefnanda á verkinu, hvernig sem tjónið kom til. Stefnandi hafnar því að bótaábyrgð stefnda hafi verið takmörkuð í umræddum samningi. Bendir stefnandi á að til þess að víkja frá reglum fjármunaréttar um bótaskyldu eða fjárhæð bóta hefði þurft afdráttarlaust ákvæði í samningi um takmörkun bóta. Ekkert ákvæði sé í samningnum sem fullnægi þeim áskilnaði. Ákvæði 4. gr. samnings aðila um „að fjárhagslegar skuldbindingar Kristnihátíðarnefndar takmarkist við framangreindar fjárhæðir“ verði að skýra svo að engar aðrar greiðslur en sá styrkur, sem kveðið var á um í samningnum, komi fyrir tilbúning verksins og engar sérstakar greiðslur fyrir sýningu þess eða afnot. Að því er varðar ákvæði samningsins um vátryggingu og ábyrgðartryggingu sérstaklega telur stefnandi að samkvæmt umræddum samningi hafi sú skylda hvílt á Kristnihátíðarnefnd að taka skaðatryggingu hjá löggiltum vátryggjanda og hafi þetta verið í samræmi við það sem almennt tíðkast í slíkum tilvikum um að sýningarhaldarinn vátryggi verk og greiði iðgjaldið. Á hinn bóginn sé jafnljóst af orðalagi ákvæðisins að Kristnihátíðarnefnd eða íslenska ríkið hafi ekki átt að vera vátryggjandi sjálfur, enda hafi þeir ekkert leyfi eða heimild til að stunda vátryggingarstarfsemi. Bótaskylda stefndu byggist á áðurnefndum bótareglum fjármunaréttarins, en ekki umræddu samningsákvæði og hafi ákvæðið því ekki þýðingu. Stefnandi telur að líta verði til þess að öll verk á sýningunni átti að tryggja með sömu fjárhæð og hafi tilgangurinn verið að auðvelda aðgang myndlistarmanna að bótum, t.d. ef skaði yrði á verkinu vegna sýningargests. Þá hafi tilgangurinn verið sá að tryggja verkin ábyrgðartryggingu ef tjón yrði af völdum verksins. Stefnandi telur að jafnvel þótt umrætt ákvæði um vátryggingu yrði skilið þannig að það takmarkaði með einhverjum hætti bótaskyldu stefnda bæri að líta til þess að Kristnihátíðarnefnd hafi vanefnt þá skyldu sína að tryggja verk stefnanda. Geti því engin réttaráhrif verið bundin við umrætt ákvæði. Auk þess sé ljóst að slík takmörkun geti ekki haft gildi eftir að umsaminn lánstími var liðinn og verkið var í heimildarlausum umráðum Kristni­hátíðar­nefndar. Stefnandi vísar til matsgerðar dómkvaddra matsmanna því til stuðnings að verkið „Hugrekki“ sé ónýtt. Jafnframt vísar hann til matsgerðar um að ætlað söluverð verksins, áður en það eyðilagðist í september 2000, hafi verið 2.200.000 krónur. Stefnandi bendir á að umrætt verk hafi haft fjárhagslegt gildi fyrir stefnanda og beri að meta gildi verksins með hliðsjón af ætluðu söluverði. Sé hér um að ræða hagsmuni sem teljist eignarréttindi og njóti verndar skaðabótareglna og beri að meta þá til fjár samkvæmt almennum reglum. Er mótmælt því sjónarmiði stefnda að bótaréttur stefnanda takmarkist við þá fjárhæð sem kostar að gera við eða endurgera verkið. Bendir hann á að verðmæti listaverka ráðist ekki af efniskostnaði eða tímavinnu. Eðli málsins samkvæmt sé ekki unnt að búa til sama verk á ný og sé með öllu óvíst hvaða verðgildi eftirgerð verksins myndi hafa. Stefnandi sundurliðar kröfu sína svo að tjón stefnanda nemi 2.200.000 krónum. Höfuðstóll kröfunnar sé lækkaður sem nemi greiðslu stefnda að fjárhæð 500.000 krónur 5. apríl 2004. Af hálfu stefnanda sé litið svo á að sá hluti kröfu stefnanda, sem stefndu hafi greitt, sé að fullu uppgerður ásamt vöxtum, dráttarvöxtum og kostnaði. Höfuðstóll stefnukröfunnar sé því 1.700.000 krónur. Krafist sé vaxta frá tjónsdegi 12. september 2000 til 8. janúar 2004, sbr. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 67/1989, en með vísan til 1. mgr. 8. gr., sbr. 11. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá gildistöku þeirra 1. júlí 2001. Krafist sé dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, en þann dag hafi verið liðinn mánuður frá því að stefndi var krafinn um greiðslu á grundvelli áðurnefndrar matsgerðar. III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur að engum grundvelli til greiðslu bóta sé til að dreifa á þann hátt sem byggt sé á af hálfu stefnanda. Stefndi hafi þegar greitt fullnaðarbætur í samræmi við ákvæði umrædds samnings og þannig efnt samninginn að fullu. Hafi ábyrgð stefnda takmarkast við samningsbundna fjárhæð og sé engri bótaskyldu til að dreifa samkvæmt almennum reglum. Stefndi vísar til þess að samkvæmt umræddum samningi stefnanda við Kristnihátíðarnefnd hafi nefndin tekið að sér að tryggja listaverkin skaðatryggingu að upphæð 500.000 krónur og almennri ábyrgðartryggingu. Ákvæði í samningnum um skaðatryggingu hafi hins vegar ekki falið í sér skyldu fyrir stefnda að kaupa tryggingu hjá vátryggingafélagi. Stefndi hafi ekki viðurkennt bótaskyldu í málinu svo sem skýrt hafi komið fram í bréfum af hálfu stefndu og Kristnihátíðarnefndar og sé fullyrðingu um annað af hálfu stefnanda mótmælt. Stefndi mótmælir því að Kristnihátíðarnefnd hafi komið fram sem galleríhaldari og fengið verk að láni til sýningar. Hvergi komi fram í umræddum samningi að um lánssamning sé að ræða. Slíkt réttarsamband hafi ekki stofnast með aðilum. Sjáist það meðal annars af því að samkvæmt samningnum hafi ekki verið lögð á hendur stefndu sú skylda að skila verkinu, heldur þvert á móti mælt fyrir um að stefnandi skyldi fá aðstoð við að setja það upp og taka niður. Á þessu annars vegar og skyldu til að skila lánshlut hins vegar sé reginmunur. Það hafi því verið stefnanda að taka verkið niður og hafa að því frumkvæði, hvort sem það var innan þeirra tímamarka sem ráðgert var í upphafi að sýningin skyldi vara eða ekki. Stefndi mótmælir því einnig að um hafi verið að ræða samning um umráð eða geymslu listaverksins fyrir stefnanda á þann hátt sem reglan um „casus mixtus cum culpa“ sé reist á. Öllum fullyrðingum stefnanda um hlutlæga bótaábyrgð stefnda er mótmælt. Vísar stefndi til nánari ákvæða umrædds samnings um að réttarsambandi stefnanda og Kristnihátíðarnefndar verði ekki jafnað til láns. Umræddur samningur hafi falið í sér styrk til handa stefnanda og það að aðilar hans ættu með sér samstarf um sýningarhald á Þingvöllum. Sé því óraunhæf sú fullyrðing stefnanda að hann hafi hvergi komið nærri sýningarhaldinu sem slíku. Sú skylda hafi hvílt á stefnanda að taka verkið niður og hafi verkið því ekki verið heimildarlaust í umráðum og vörslum Kristnihátíðarnefndar eftir 1. september 2000. Stefnandi hafi ekki tekið verkið niður eða kallað eftir aðstoð við það. Stefnanda hafi hlotið að vera ljóst að verkið stæði áfram í gjánni á Þingvöllum, ellegar hefði hann sjálfur tekið niður verkið eins og ákvæði samningsins kváðu á um. Telur stefndi því að stefnandi hafi samþykkt fyrir sitt leyti að verkið skyldi áfram standa á Þingvöllum í september 2000. Hafi verkið því alfarið verið á ábyrgð stefnanda á þessum tíma. Stefndi byggir einnig sýknukröfu sína á því að stefnanda mátti frá upphafi vera ljóst að listaverk sem stillt var upp utandyra um langa hríð, eða um a.m.k. tveggja mánaða skeið, kynni að skemmast af alls kyns ástæðum, t.d. af mannavöldum eða vegna veðurs. Tjón stefnanda á verki sínu sé því að völdum óhappatilviljunar og/eða þeirrar áhættu stefnanda sjálfs að verkinu yrði stillt upp utandyra. Bæði af myndum að dæma, lýsingu á verkinu, t.d. í matsgerð, megi augljóslega ráða að verkið hafi ekki þolað mikið veður. Veðurlýsingar frá Veðurstofu gefi til kynna að ekki hafi verið um ofsaverður að ræða. Stefndi byggir á því að hvernig sem á réttarsamband aðila sé litið liggi fyrir að í samningi aðila hafi verið skýrt kveðið á um að ekki kæmu til hærri bætur en 500.000 krónur vegna skaða. Hann vísar til þess að samið hafi verið um skaðatryggingu að umræddri fjárhæð og í 4. gr. samningsins hafi auk þess verið áréttað að fjárhagslegar skuldbindingar takmörkuðust við þær fjárhæðir sem nánar greindi í samningnum. Þá verði bréf stefnanda 15. september 2000 ekki skilið öðru vísi en svo að hann viðurkenni þetta sjónarmið stefnda. Því sé alfarið mótmælt að Kristnihátíðarnefnd hafi haft yfirburðastöðu við samningsgerð. Stefnandi sé listamaður með reynslu af sýningarhaldi og því ekki síður sérfróður um samninga af þessu tagi. Fjárhæðin hafi falið í sér mat beggja aðila á hámarksverðmæti verksins og hafi stefnandi fengið styrk til gerðar þess óháð umræddri fjárhæð. Því sé mótmælt að tryggingin hafi sérstaklega verið sett vegna hættu á að sýningargestir skemmdu það, heldur hafi verið um almenna skilmála að ræða um skaðatryggingu. Hafi ákvæðið verið almennt og gildistími samningsins að þessu leyti ekki takmarkaður við þann tíma sem sýningin sjálf skyldi vara. Allt að einu hafi stefnanda verið ljóst að sýningin hafi verið framlengd. Ákvæði um almenna ábyrgðartryggingu sé hins vegar óviðkomandi deilu aðila. Samkvæmt framansögðu sé samningurinn skuldbindandi fyrir stefnanda og sé ekki til að dreifa frekari rétti til bóta vegna tjónsins. Málsástæðum stefnanda, byggðum á 16. kap. þjófabálks Jónsbókar er mótmælt með sömu rökum og fyrr greinir, enda telur stefndi engum lánssamningi til að dreifa. Stefndi mótmælir ætluðu tjóni stefanda. Stefndi telur tjón á listaverki horfa öðruvísi við þegar listamaðurinn sjálfur á í hlut og því rök til að takmarka verðmæti þess almennt við viðgerðarkostnað. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að kostnaður, hvort sem var hans sjálfs eða aðkeyptur, hafi í raun verið meiri en nam 500.000 krónum. Ætlað tjón stefnanda geti ekki falist í söluverðmæti verksins. Stefnandi hefði getað gert við verkið með fullnægjandi hætti eða endurgert það. Einnig er á því byggt að stefnandi hafi enga sönnun fært fram um að hann hefði getað selt verkið. Listaverkið virðist skapað fyrir þær aðstæður þar sem það var sýnt og tilefnisins vegna. Dragi það úr líkum á því að það hefði með góðu móti selst opinberri stofnun eða listaverkasafnara. Varpi þetta nokkru ljósi á þær staðreyndir að stefnanda hafi verið veittur sérstakur styrkur til gerðar verksins og að hafi báðir aðilar metið það til tiltekinnar hámarksfjárhæðar, ef verkið yrði fyrir tjóni. Stefndi mótmælir matsgerð dómkvaddra matsmanna sem rangri og þýðingarlausri. Telur hann að matsmenn leggist á sveif með stefnanda hvað varðar rök fyrir bótaskyldu stefndu og vísar hann til nánar tiltekinna atriða í umfjöllun dómkvaddra matsmanna þessu til stuðnings. Telur stefndi að umrædd matsgerð sé ekki í samræmi við IX. kafla laga nr. 91/1991 og verði því ekki á henni byggt. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu er krafist stórfelldrar lækkunar með vísan til ofangreindra sjónarmiða um verðmæti verksins frá sjónarhóli stefnanda sem geti endurgert verkið. Þá sé einnig á því byggt að skipta beri sök þar sem stefnandi hafi einnig staðið að sýningu verksins og hafi samið um að hann myndi taka það niður. Hafi ætlað tjón því einnig verið á ábyrgð og áhættu stefnanda. Stefndi mótmælir vaxtakröfum stefnanda og dráttarvaxtakröfum, einkum upphafstíma þeirra. Stefndi bendir á að Kristnihátíðarnefnd hafi lokið störfum sínum og sé ekki lengur til. Sé nægilegt að stefna stefnda einum til varnar í málinu. IV. Niðurstaða Þau lögskipti aðila sem til umfjöllunar eru í máli þessu grundvallast á samningi stefnanda og Kristnihátíðarnefndar 15. maí 2000 sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Þegar litið er til efnis þessa samnings, svo og gagna málsins í heild sinni, verður umræddur samningur ekki túlkaður á aðra leið en að með honum hafi stefnandi tekið að sér að vinna og afhenda Kristnihátíðarnefnd myndlistaverkið „Hugrekki“ gagngert fyrir myndlistarsýningu sem var haldin og skipulögð að tilhlutan og á ábyrgð Kristnihátíðarnefndar. Gildir einu í þessu sambandi hvort stefnandi skuldbatt sig til að setja sjálfur verkið upp og taka það niður með aðstoð starfsmanna Kristnihátíðarnefndar, eða hvort sú skylda hvíldi að meginstefnu á starfsmönnum nefndarinnar. Verður því að hafna þeirri túlkun stefnda á umræddum samningi að með honum hafi stefnandi verið styrktur til að gera umrætt myndlistarverk og honum heimilað að halda sjálfur sýningu á því ásamt öðrum myndlistarmönnum. Er það því álit dómara að Kristnihátíðarnefnd hafi með umræddum samningi tekist á hendur allar venjulegar skyldur sem sýningarhaldari myndlistarverks stefnanda, enda væri ekki um annað kveðið í samningi aðila. Að mati dómsins verður réttarsambandi myndlistarmanns og sýningarhaldara ekki fyllilega jafnað til lánsgernings samkvæmt 16. kapítula þjófabálks Jónsbókar, jafnvel þegar ekki koma til peningagreiðslur frá sýningahaldara til myndlistamanns. Lítur dómurinn þá til þess að réttarsamband myndlistarmanns og sýningarhaldara grundvallast í ríkum mæli á gagnkvæmum hagsmunum, þ.e. annars vegar augljósum hagsmunum sýningarhaldara af því að fá í sín umráð myndlistarverk til sýningar, en hins vegar hagsmunum listamanns á því að njóta kynningar og, í sumum tilvikum, möguleika á sölu á verkum sínum. Er samningur um sýningu myndlistaverks þannig ekki örlætisgerningur myndlistamanns líkt og hin hlutræna bótaábyrgðarregla 16. kapítula þjófabálks Jónsbókar miðast við. Verður því ekki talið að sýningarhaldari beri hreina hlutræna ábyrgð á myndlistarverki sem hann hefur í umráðum sínum til sýningar. Samkvæmt almennum reglum kröfuréttar verða hins vegar almennt gerðar strangar kröfur til sýningarhaldara um að hann geri viðeigandi ráðstafanir til að tryggja varðveislu myndlistarverks sem hann hefur í umráðum sínum. Samkvæmt almennum reglum kröfuréttar verður einnig að miða við að fari sýningarhaldari með myndlistarverk á annan veg en leiðir af samningi aðila, beri hann ábyrgð án sakar á því tjóni sem af slíku samningsbroti kann að hljótast. Með hliðsjón af þeim almennu reglum sem áður greinir var nauðsynlegt fyrir Kristnihátíðarnefnd að takmarka skaðabótaábyrgð sína með skýrum og ótvíræðum ákvæðum í samningi aðila, ef vilji nefndarinnar stóð til slíkrar takmörkunar. Hefðu slík ákvæði þá einnig getað orðið tilefni fyrir stefnanda að afla sér sérstakrar tryggingar fyrir verk sitt, teldi hann þá tryggingavernd, sem kveðið var á í samningi aðila, ófullnægjandi. Í samningi aðila kemur hins vegar einungis fram að Kristnihátíðarnefnd taki að sér að tryggja verk stefnanda skaðatryggingu að fjárhæð 500.000 krónur og almennri ábyrgðartryggingu, en að mati dómara verða engar ályktanir dregnar af þessu ákvæði um takmörkun á skaðabótaábyrgð Kristnihátíðarnefndar innan eða utan samninga. Í 4. gr. samningsins var kveðið á um styrk Kristnihátíðarnefndar til stefnanda vegna gerðar verksins og tekið fram að fjárhagslegar skuldbindingar Kristnihátíðarnefndar takmörkuðust við framangreindar fjárhæðir. Að mati dómara verður þetta ákvæði skilið þannig að Kristnihátíðarnefnd lýsi því yfir að ekki verði um frekari greiðslur en umrædda styrki að ræða vegna afnota af verki stefnanda. Af ákvæðinu verða hins vegar engar ályktanir dregnar um takmörkun á skaðabótaábyrgð Kristnihátíðarnefndar, sem sýningarhaldara, innan eða utan samninga. Samkvæmt þessu verður ekki talið að í umræddum samningi komi fram að Kristnihátíðarnefnd undanþiggi sig þeim almennum skyldum og þeirri ábyrgð sem skipuleggjandi og umsjónarmaður myndlistarsýningar ber gagnvart þeim myndlistarmönnum sem leggja fram verk til sýningar. Samkvæmt ákvæðum framangreinds samnings skyldi sýningunni ljúka 1. september 2000. Dómarar vísa til þess að venjulegt er að verk séu tekin niður mjög skömmu eftir sýningu. Samkvæmt þessu hefði Kristnihátíðarnefnd verið rétt að gera reka að því að taka umrætt verk niður á upphafsdögum september 2000, annað hvort með því að gera stefnanda viðvart um að verkið yrði tekið niður á tilteknum tíma eða með því að tilkynna stefnanda um að honum væri heimilt að taka niður verkið og aðstoð væri honum tiltæk í samræmi við nánari ákvæði í samningi aðila. Í málinu er hins vegar fram komið að Kristnihátíðarnefnd ákvað að framlengja sýningu á verki stefnanda til 15. september 2000, án þess að samþykkis stefnanda væri aflað. Samkvæmt framangreindu liggur fyrir brot Kristnihátíðarnefndar á samningi hennar við stefnanda 15. maí 2000 sem fólst í því að verk stefnanda var haft til sýnis 15 dögum lengur en samið hafði verið um. Ágreiningslaust er að það tjón sem varð á verki stefnanda átti sér stað á umræddum tíma, það er annað hvort 8. eða 12. september 2000. Dómarar telja fram komið að ef rétt hefði verið staðið að framkvæmd umrædds samnings hefði verið lokið við að taka umrætt verk niður og hefði tjónið því ekki orðið. Ekki er fram komið að stefnandi hafi sýnt af sér gáleysi við gerð eða uppsetningu verksins eða að gerð eða eðli verksins hafi verið þeim hætti að skemmdir á því verði taldar á ábyrgð stefnanda. Verður stefndi, sem óumdeilt er að ber fjárhagslega ábyrgð á störfum Kristnihátíðarnefndar, því talinn skaðabótaskyldur af þessum ástæðum. Þarf þá ekki fjalla um hvort af almennar skyldur um varðveislu og eftirliti með verki stefnanda verið vanræktar með saknæmum hætti hálfu Kristnihátíðarnefndar. Á það verður fallist með stefnda að í framlagðri matsgerð sé vikið að atriðum sem ekki voru meðal matsefna samkvæmt matsbeiðni. Að mati dómara eru þessir annmarkar þó ekki svo verulegir að ekki verði höfð hliðsjón af matsgerðinni við mat á tjóni stefnanda. Dómarar fallast á með dómkvöddum matsmönnum að verk stefnanda sé ónýtt. Verður því ekki bætt úr tjóni stefnanda með viðgerð eða endurgerð verksins. Þótt ljóst sé að myndlistarverk, eins og það sem hér um ræðir, sé ekki auðvelt í sölu telja dómarar þó að ganga verði út frá því að mögulegt hefði verið að selja verk stefnanda þegar til lengri tíma er litið. Er það því álit dómara að skylt sé að leggja mat á fjárhagslegt tjón stefnanda með hliðsjón af gangverði umrædds verks á tjónsdegi í samræmi við almennar reglur kröfuréttar, sbr. til hliðsjónar 38. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Dómarar fallast á meginniðurstöðu dómkvaddra matsmanna um mat á ætluðu söluverði og þar með gangverði verks stefnanda á tjónsdegi. Dómarar telja þó að frá áætluðu söluverði verksins samkvæmt matsgerð beri að draga ýmsan kostnað sem líklegt er að hljótist af sölu, jafnvel til safns eða opinbers aðila, svo sem sölu, geymslu- og flutningskostnað. Að teknu tilliti þessara atriða er það niðurstaða dómara að heildarbætur til stefnanda séu hæfilega metnar 1.760.000 krónur, en frá þeirri fjárhæð ber að draga 500.000 krónur í samræmi við málatilbúnað stefnanda. Með vísan til málsástæðna og lagaraka stefnanda verður að fullu fallist á kröfu hans um vexti og dráttarvexti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur að teknu tilliti til tímaskýrslu lögmanns stefnanda. Er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Jónas Þór Guðmundsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Einar Karl Hallvarðsson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Eiríki Þorlákssyni forstöðumanni og Viktori Smára Sæmundssyni forverði. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Bjarna Sigurbjörnssyni, 1.260.000 krónur með 1,5% vöxtum frá 12. september 2000 til 1. desember sama árs, með 1,8% vöxtum frá þeim degi til 1. júní 2001, með 1,5% vöxtum frá þeim degi til 1. júlí sama árs, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 8. janúar 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 513/2005
Kærumál Gæsluvarðhald
Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess að X, fd. 22. júní 1972, verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi til mánudagsins 19. desember 2005 kl. 16.00. Vísað er til 15. gr. laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 13/1984 og til b.-liðar 1. mgr. og 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 19. desember 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kröfugerð varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Utanríkisráðherra barst 2. desember 2005 beiðni grískra yfirvalda um framsal varnaraðila eftir diplomatískum leiðum, sbr. 12. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Er beiðnin reist á því, að varnaraðili sé grunaður um að hafa gerst sekur um manndráp í Grikklandi 25. desember 2004. Beiðni þessi er nú til meðferðar hér á landi í samræmi við ákvæði II. kafla laganna. Varnaraðili var handtekinn 14. nóvember 2005. Þann dag sem gæsluvarðhaldstími samkvæmt hinum kærða úrskurði rennur út, verður ekki liðinn sá 40 daga frestur sem vikið er að í 4. mgr. 16. gr. Evrópusamnings um framsal sakamanna frá 13. desember 1957, en Ísland er aðili að samningi þessum. Ekki verður fallist á með varnaraðila að ekki megi taka til greina kröfu um gæsluvarðhald í tengslum við framsalsbeiðni nema íslenskir dómstólar leggi sjálfstætt mat á grunsemdir sem erlent ríki vísar til er það óskar framsals. Með vísan til 15. gr. laga nr. 13/1984, sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, og með hliðsjón af hinum alvarlegu sakargiftum sem beinast að varnaraðila í Grikklandi, verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 234/2000
Vinnusamningur Kjarasamningur Fyrning
H var næturvaktmaður í skipum Ú á árunum 1990-1997. Ágreiningur reis milli hans og Ú um túlkun kjarasamnings, en H áleit að greiðslur, sem hann þáði fyrir yfirvinnu, hefðu ekki verið í samræmi við ákvæði hans. Héraðsdómur féllst á að bæta skyldi 80% álagi á dagvinnukaup vegna vinnustunda H, sem fóru fram yfir 173,33 stundir á mánuði, en taldi hluta af kröfum H fyrndan. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með þeirri athugasemd að H hefði ekki tekist að sýna fram á að Ú hefði á einhverju stigi viðurkennt, að H ætti rétt til frekari launagreiðslna í samræmi við skýringar sínar á kjarasamningnum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. júní 2000. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 2.108.269 krónur, en til vara 398.314 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 1. janúar 1995 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppsögu héraðsdóms aflaði áfrýjandi skýrslna fyrir dómi af Birni Snæbjörnssyni, formanni verkalýðsfélagsins Einingar-Iðju á Akureyri, Guðbrandi Sigurðssyni, framkvæmdastjóra stefnda, og Gunnari Larsen, framleiðslustjóra stefnda. Hann hefur og lagt önnur ný gögn fyrir Hæstarétt. Þessi gögn fá ekki hnekkt þeirri niðurstöðu héraðsdómara að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að stefndi hafi á einhverju stigi viðurkennt að áfrýjandi ætti rétt til frekari launagreiðslna í samræmi við skýringar sínar á kjarasamningum. Þau renna heldur ekki stoðum undir kröfu hans að öðru leyti. Með þessum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. mars 2000. Mál þetta, sem dómtekið var þann 9. febrúar s.l., hefur Haukur Konráðsson, kt. 280733-3189, Skarðshlíð 26f, Akureyri, höfðað hér fyrir dómi gegn Útgerðarfélagi Akureyringa h.f., kt. 670269-4429, Fiskitanga, Akureyri, með stefnu birtri þann 28. október 1999. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Aðalkrafa: Að greitt verði 80% yfirvinnuálag á alla unna vaktavinnutíma umfram 173,33 á mánuði og 60% álag verði greitt þegar um samfelldar vaktir er að ræða frá og með 8. vakt þar til hvíld fæst frá 1. janúar 1994 til 31. ágúst 1997 að fjárhæð kr. 2.108.269,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga af kr. 752.895,- frá 1. janúar 1995 til 1. janúar 1996 en af kr. 1.417.792,- frá þeim degi til 1. janúar 1997 en af kr. 2.044.480,- frá þeim degi til 1. september 1998 en af kr. 2.108.269,- frá þeim degi til greiðsludags. Varakrafa: Að greitt verði 80% yfirvinnuálag á alla unna vaktavinnutíma umfram 173,33 á mánuði frá 1. janúar 1994 til 31. ágúst 1997 að fjárhæð kr. 1.527.597,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga af kr. 530.535,- frá 1. janúar 1995 til 1. janúar 1996 en af kr. 997.158,- frá þeim degi til 1. janúar 1997 en af kr. 1.463.808,- frá þeim degi til 1. september 1997 en af kr. 1.527.597,- frá þeim degi til greiðsludags. Þrautavarakrafa: Að greitt verði 80% yfirvinnuálag á alla tíma umfram 173,33 miðað við dagvinnutaxta og 60% álag verði greitt þegar um samfelldar vaktir er að ræða frá og með 8. vakt þar til hvíld fæst frá 1. janúar 1994 til 31. ágúst 1997 að fjárhæð kr. 1.033.803,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga af kr. 385.352,- frá 1. janúar 1995 til 1. janúar 1996 en af kr. 726.853,- frá þeim degi til 1. janúar 1997 en af kr. 1.013.621,- frá þeim degi til 1. september 1997 en af kr. 1.033.803,- frá þeim degi til greiðsludags. Þrautaþrautavarakrafa: Að greitt verði 60% álag þegar um samfelldar vaktir er að ræða frá og með 8. vakt þar til hvíld fæst frá 1. janúar 1994 til 31. ágúst 1997 að fjárhæð kr. 437.658,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga af kr. 201.774,- frá 1. janúar 1995 til 1. janúar 1996 en af kr. 323.500,- frá þeim degi til 1. janúar 1997 en af kr. 439.396,- frá þeim degi til 1. september 1997 en af kr. 439.396,- að frádregnum kr. 1.738,- frá þeim degi til greiðsludags. Þrautaþrautaþrautavarakrafa: Að greitt verði 80% yfirvinnuálag á alla unna tíma umfram 173,33 á mánuði miðað við dagvinnutaxta frá 1. janúar 1994 til 31. ágúst 1997 að fjárhæð kr. 398.314,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga af kr. 145.137,- frá 1. janúar 1995 til 1. janúar 1996 en af kr. 250.284,- frá þeim degi til 1. janúar 1997 en af kr. 378.132,- frá þeim degi til 1. september 1997 en af kr. 398.314,- frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerir stefnandi kröfu um að stefnda verði dæmt til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins auk álags er nemi 24,5% virðisaukaskatti. Stefnda gerir þær dómkröfur aðallega, að það verði sýknað af öllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum gerir stefnda kröfu um málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málsatvik munu vera þau, að stefnandi var ráðinn til starfa þann 23. júní 1990, sem næturvaktmaður í skipum stefnda. Var störfum stefnanda þannig hagað, að hann stóð 12 tíma vaktir frá kl. 19:00 á kvöldin til kl. 7:00 morgnana, þegar skip stefnda voru í landi. Á 7 ára starfstíma stefnanda hjá stefnda átti stefnda ísfisktogarana Kaldbak, Harðbak, Hrímbak og Svalbak og frystitogarana Sléttbak og Sólbak. Það var því algengt að stefnandi vaktaði 2-3 skip í einu og heldur stefnandi því fram að hann hafi oftar en ekki unnið í striklotu í hálfan mánuð til þrjár vikur án hvíldardags og fyrir hafi komið að hann hafi unnið í heilan mánuð án frívaktar. Launaseðlar stefnanda á nefndu starfstímabili hans báru með sér, að ef samfelld vinnulota hans fór fram yfir sjö nætur fékk hann sex nætur á vaktakaupi skv. grein 20.10.1. en 7. nóttina með 60 % álagi skv. grein 20.10.2. Ef um áframhaldandi vinnu var að ræða fékk hann 8. til 14. nóttina á vaktakaupi án álags samkvæmt ákvæði 20.10.1. en 15. nóttina á 60 % álagi samkvæmt ákvæði 20.10.2. o.s.frv. Þá fékk stefnandi aldrei greidda yfirvinnu á þær stundir sem hann vann fram yfir 173,33 stundir á mánuði. Veturinn 1994-1995 kveður stefnandi athygli sína hafa verið vakta á því, að hugsanlega væru laun hans ekki samkvæmt aðalkjarasamningi Vinnuveitendasambands Íslands og Verkamannasambands Íslands. Kveðst stefnandi í framhaldinu hafa haft samband við stefnda og gert athugasemdir við launaútreikning þess. Kveður stefnandi stefnda hafa lofað að kanna launaútreikninginn, en stefnda kveðst hins vegar ekki kannast við athugasemdir þess efnis sem stefnandi lýsir, heldur hafi athugasemdir stefnanda snúið að launakjörunum sjálfum en ekki útreikningi launanna. Engar breytingar voru gerðar í kjölfar nefndra athugasemda stefnanda á útreikningi launa hans. Heldur stefnandi því fram, að hann hafi haldið málinu vakandi og spurt af og til veturinn 1995-1996 um ástæður þess að hann væri ráðinn á önnur launakjör en þeir næturvaktmenn, sem hann þekkti til. Í janúar 1997 óskaði Sigurgísli Sveinbjörnsson næturvaktmaður á skipum Samherja hf. f.h. stefnanda eftir lögfræðiáliti á ákvæðum í kafla 20.10. í kjarasamningnum. Meðan beðið var þess álits réð stefnda nýjan framkvæmdastjóra og fór stefnandi á hans fund í febrúar 1997 ásamt nefndum Sigurgísla og fór fram á að laun sín yrðu leiðrétt aftur í tíman vegna mistaka sem stefnda hefði gert í launaútreikningi allt frá árinu 1990. Tók framkvæmdastjórinn vel í að athuga mál stefnanda. Þann 26. febrúar 1997 var stefnanda birt uppsagnarbréf og var í framhaldinu gerður við hann starfslokasamningur og hætti stefnandi störfum 1. mars 1997, en fékk laun til 1. september 1997 samkvæmt grein 12.4. í títtnefndum kjarasamningi, sem kvað á um 6 mánaða uppsagnarfrest honum til handa. Í kjölfar lögfræðiálits Björns L. Bergssonar hdl. leitaði stefnandi eftir leiðréttingu á launum sínum og var honum að lokinni skoðun stefnda á kröfum stefnanda boðin greiðsla miðað við forsendur stefnanda, en einungis 6 mánuði aftur í tímann. Boði þessu hafnaði stefnandi. Bréfaskipti milli aðila héldu áfram og í ágúst 1997 barst lögmanni stefnanda bréf lögmanns Vinnuveitendasambands Íslands þar sem gerður var ágreiningur um túlkun á grein 20.10. í áðurgreindum kjarasamningi og öllum kröfum stefnanda hafnað. Þrátt fyrir áframhaldandi viðræður aðila tókst þeim ekki að ljúka málinu með samkomulagi og því höfðaði stefnandi mál þetta. Stefnandi kveðst byggja á því, að grein 20.10.2. í aðalkjarasamningi skuli skilja svo, að 60 % álag, sem greitt sé vegna sjöundu nætur í vinnulotu, verði að greiða áfram ef unnið sé á næturvöktum viðstöðulaust frá sjöundu nóttinni án hvíldar og allt þar til hvíldardagur fæst. Stefnandi kveður umrætt ákvæði eiga sér langa sögu í kjarasamningum og vera frá þeim tíma, sem álag hafi verið hugsað sem refsing vinnuveitanda en umbun starfsmanns, ef ekki var unnt að tryggja honum hvíldardag. Framangreinda túlkun kveður stefnandi einnig eiga sér stoð í grein 20.3.3. í hinum almenna kafla kjarasamningsins um vaktmenn. Þar segi að álag vegna vakta, sem staðnar séu allan sólarhringinn, alla daga vikunnar, skuli vera 33 % og 42 % jafnaðarálag á unna stund ef vaktir séu staðnar frá kl. 16:00 til 8:00 svo og á laugar- og sunnudögum. Auk þessa sé sérstaklega umbunað samkvæmt grein 20.4.1. með aukafrídögum, ef vaktir hafa verið gengnar alla daga ársins. Þá vísar stefnandi til þess, að samkvæmt 1. gr. laga nr. 55, 1980 séu ákvæði kjarasamninga lágmarkskjör og að ekki sé hægt að semja um lakari kjör en þeir kveði á um og að lakari kjör sé hægt að ógilda. Stefnandi byggir einnig á, að samkvæmt lögum nr. 88, 1971 um 40 stunda vinnuviku skuli vinnuvikan ekki innihalda fleiri en 40 dagvinnustundir. Samkvæmt ákvæðum kjarasamninga skuli greiða yfirvinnu þegar vinnustundir hafi náð 173,33 dagvinnustundum á mánuði. Í grein 20.3.6. í kaflanum um vaktmenn segi, að vaktir sem starfsmenn taki að sér utan vaktskrár, en hún svari til 173,33 stunda á mánuði, skuli greiðast sem yfirvinna. Kveðst stefnandi ekki hafa verið með fastar vaktir samkvæmt vaktskrá heldur hafi hann staðið vaktir þegar skip stefnda hafi verið í landi. Stefnandi kveður stefnda hafa borið þrátt fyrir þetta, í samræmi við lög og kjarasamninga, að greiða honum yfirvinnukaup þegar unnar stundir hans hafi verið orðnar 173,33 á mánuði í samræmi við lög og kjarasamninga. Kröfur sínar byggir stefnandi jafnframt á, að stefnda hafi þegar viðurkennt bótaskyldu sína með ítrekuðum boðum um greiðslu gegn því að stefnandi félli frá frekari kröfum. Boð stefnda hafi hins vegar ekki nægt til að bæta stefnanda það tjón sem hann hafi orðið fyrir, sbr. útreikning stefnda á vanefndum fyrir síðasta starfsár stefnanda. Stefnandi kveður ljóst mega vera, að með aukinni frystitogaraútgerð síðustu árin hafi löndunum og þar með legu togara stefnda fækkað. Starf stefnanda hafi því verið yfirgripsmeira áður fyrr, vaktirnar fleiri og fríin færri og þar með hafi vanefndir stefnda verið meiri. Stefnandi bendir á að stefnda hafi sem vinnuveitandi hans verið í hinni sterku stöðu, það hafi reiknað út launin og hafi stefnandi mátt treysta, að athugun stefnda leiddi hið rétta í ljós. Yfirlýsing stefnda þess efnis, að ekkert hafi verið athugavert 1994-1995 baki stefnda því bótaábyrgð gagnvart stefnanda. Stefnda kveður stefnanda hafa fengið laun sín greidd vikulega og því sé ljóst að verulegur hluti krafna hans sé fyrndur, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14, 1905, en kröfur stefnanda um vangreidd laun fyrnist á fjórum árum frá gjalddaga. Hins vegar sé sundurliðun stefnanda á kröfunum þannig, að ekki sé mögulegt að átta sig á hversu stór hluti þeirra sé fyrndur, en þó sé ljóst að verulegur hluti krafnanna og vextir af þeim sé fyrndur. Ágreining aðila kveður stefnda hafa verið lagðan fyrir Félagsdóm og hafi því máli lokið með frávísunarúrskurði dómsins þann 1. febrúar 1999. Stefnda telur að stefnandi hafi ekki slitið fyrningu gagnvart stefnda með höfðun fyrrgreinds máls fyrir Félagsdómi, sbr. 11. gr. fyrningarlaga nr. 14, 1905. Það mál hafi ekki verið höfðað til heimtu fjárkröfunnar heldur aðeins til að fá álit dómsins um túlkun á kjarasamningi, sem lagður hafi verið fram í málinu. Stefnda telur því tæplega verða litið svo á, að greind málshöfðun hafi slitið fyrningu. Ef dómurinn telji hins vegar að fyrningu hafi verið slitið með höfðun málsins fyrir Félagsdómi þá kveðst stefnda byggja á því, að liðinn hafi verið 6 mánaða frestur 1. mgr. 11. gr. i.f. fyrningarlaga og hafi fyrningu því ekki verið slitið með málshöfðuninni fyrir Félagsdómi. Kröfur stefnanda samkvæmt stefnu kveður stefnda vera allt frá árinu 1994, en hann hafi fyrst gert ahugasemd við útreikning launa fyrrihluta árs 1997. Fram að þeim tíma hafi stefnandi veitt launum sínum viðtöku án athugasemda. Stefnda kveður þetta tómlæti stefnanda hljóta að hafa áhrif á rétt hans til að krefjast leiðréttingar á launum og eigi það að leiða til þess að stefnda verði sýknað af kröfum stefnanda. Stefnda mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda, að hann hafi gert athugasemd við útreikning launa veturinn 1994-1995. Stefnandi hafi þann vetur einungis viðrað þá skoðun sína við stefnda, að laun hans væru of lág miðað við laun þeirra manna sem unnu við löndun á kvöldin. Stefnda heldur því einnig fram, að gert hafi verið upp við stefnanda samkvæmt starfslokasamningi hans við stefnda og verði ekki annað ráðið af stefnu málsins en stefnandi sé bundinn af nefndum samningi. Í grein 20.10.1. umrædds kjarasamnings kveður stefnda að finna reglu um hvernig reikna eigi laun stefnanda út og komi þar fram, að þau séu sett saman úr dagvinnu yfirvinnu og helgidagavinnu. Telur stefnda að ekki eigi að greiða yfirvinnukaup ef unnið sé umfram 173,33 tíma eins og stefnandi krefst, því ekki sé gert ráð fyrir því í kjarasamningum sem kveða á um jafnaðarkaup, sem ekki sé andstætt lögum nr. 55, 1988. Bendir stefnda í þessu sambandi á grein 20.10.2.1. í kjarasamningnum, en þar segi að greiða eigi 80 % álag á vaktakaupið á stórhátíðum. Á stórhátíðum sé greidd yfirvinna með álagi og sé það almenn regla að því er virðst samkvæmt kjarasamningum allra stétta. Kveður stefnda ekki að finna í þeim hluta kjarasamningsins, sem lagður sé fram, nein önnur ákvæði um að greiða eigi fyrir yfirvinnu eins stefnandi geri kröfu um. Með gagnályktun frá þessu verði samningurinn því ekki skilinn öðruvísi en svo, að stefnda hafi greitt stefnanda í samræmi kjarasamninginn, enda hafi greindur háttur verið hafður á í fjölda ára án þess að gerðar hafi verið við það athugasemdir. Stefnda kveður í stefnu ekki vera að finna rökstuðning fyrir því hvers vegna greiða eigi yfirvinnuálag á vaktavinnutímakaupið. Samkvæmt fyrirliggjandi kjarasamningi þá sé ekki að finna neitt sem styðji nefnda kröfu stefnanda. Stefnandi hafi verið lausráðinn og gildi því um hann kafli 20.10. og í þeim kafla sé ekki að finna stoð fyrir kröfum hans. Kveður stefnda almennu regluna vera þá, að ef greiða eigi fyrir yfirvinnu þá eigi að greiða hana með sérstöku álagi á dagvinnukaup, sbr. t.d. grein 20.3.5. í kjarasamningnum. Eina undantekningin frá þessu sé grein 20.10.2.1. sem fjallar um svokallaða stórhátíðardaga. Kröfu stefnanda um 60 % álag á allar samfelldar vaktir umfram 7. vakt kveður stefnda enga stoð eiga í framlögðum kjarasamningi. Kveður stefnda orðalag greinar 20.10.2. í kjarasamningnum hins vegar benda eindregið til að það sé einungis 7. hverja vakt, sem greiða eigi með nefndu álagi. Þá kveðst stefnda mótmæla kröfu stefnanda um dráttarvexti og vísar stefnda um rökstuðning til umfjöllunar hér að framan um fyrningu. Einnig vísar stefnda til þess, að stefnanda hafi verið boðin greiðsla á fyrrihluta ársins 1997 þegar hann hafi sett fram athugasemdir sínar án þess að gera beinar fjárkröfur. Um lagarök varðandi framangreint vísar stefnda til 13. gr., sbr. 2. og 3. mgr. 9. gr. laga nr. 25, 1987. Skýrslur fyrir dómi gáfu auk stefnanda Sigurgísli Sveinbjörnsson vaktmaður, Jón Hallur Pétursson fjármálastjóri stefnda, Hallgrímur Gíslason starfsmaður stefnda og Björgólfur Jóhannsson fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda. Í kjarasamningi Verkamannasambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands, sem gilti frá 21. febrúar 1995 til 23. mars 1997 segir, að fyrir 7. vakt greiðist 60 % álag á vaktakaupið. Víðtækari greiðsluskylda launagreiðanda verður ekki leidd af öðrum ákvæðum kafla 20.10. í samningnum, sem fjallar um lausráðna vaktmenn í skipum. Þá verður ekki séð að greinar 20.3.3. og 20.4.1. samningsins, sem stefnandi vísar til, leiði til annarrar niðurstöðu. Verður því að hafna kröfu stefnanda um að greitt verði 60 % álag á vaktakaupið frá og með 8. vakt þar til hvíldardagur fékkst. Þrátt fyrir þá staðreynd, að stefnandi hafði ekki fastar vaktir samkvæmt vaktskrá, verður að telja, að regla greinar 20.3.6. í kjarasamningnum hafi gilt um hann, enda á nefnd grein sér nokkra stoð í lögum nr. 88, 1971 um 40 stunda vinnuviku. Í grein 20.3.6. er kveðið á um það, að vaktir, sem starfsmenn taki að sér utan vaktskrár, sem svari til 173,33 stunda á mánuði, greiðist sem yfirvinna. Grein 20.10.1., sem kveður á um hvernig meta skuli 12 tíma vaktir lausráðinna vaktmanna í skipum til dagvinnueininga, verður því að túlka með hliðsjón af reglu greinar 20.3.6. Verður því að telja, að vinnustundir stefnanda umfram 173,33 stundir á mánuði eigi að greiða með 80 % yfirvinnuálagi, að slepptum þeim stundum sem hann fékk betur greiddar samkvæmt öðrum ákvæðum samningsins, sbr. grein 20.10.2. Samkvæmt grein 20.3.5 í umræddum kjarasamningi greiðist yfirvinna með 80 % álagi á dagvinnutímakaup. Stefnandi hefur ekki rökstutt með fullnægjandi hætti kröfu sína um að ofangreint 80 % álag skuli greiða ofan á vaktakaupið. Verður því að dæma stefnda til að greiða stefnanda 80 % álag ofan á dagvinnutímakaupið vegna þeirra vinnustunda sem fóru fram yfir 173,33, sbr. meginreglu greinar 20.3.5., hafi þær stundir ekki verið betur greiddar með öðrum hætti líkt og áður var getið. Ekki er þörf á að fjalla sérstaklega um, hvort stefnandi hafi slitið fyrningu krafna sinna með málshöfðun fyrir Félagsdómi, þar sem fyrir liggur, að hann höfðaði mál þetta ekki innan þess 6 mánaða frests, sem kveðið er á um í 11. gr. i.f. fyrningarlaga nr. 14, 1905, en sá frestur tók að líða með frávísunarúrskurði dómsins uppkveðnum þann 1. febrúar 1999. Miða verður því við að fyrningarfrestur krafna stefnanda hafi ekki verið rofinn fyrr en með birtingu stefnu í máli þessu þann 28. október 1999. Þær kröfur stefnanda, sem gjaldkræfar urðu fyrir 28. október 1995, eru því fyrndar, sbr. 1. tl. 3. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. fyrningarlaga. Ekki verður fallist á það með stefnda, að stefnandi hafi afsalað sér rétti til vangreiddra launa með gerð starfslokasamnings dags. 5. mars 1997. Engin ákvæði eru um vangreidd laun eða kröfur vegna þeirra í nefndum samningi og er því á engan hátt hægt að túlka samninginn með þeim hætti, að í honum felist afsal krafna vegna vangreiddra launa. Stefnandi bar einn fyrir dómi, að stefnda hafi veturinn 1994-1995 tekið til skoðunar að ábendingu stefnanda, hvort laun hans væru rétt út reiknuð samkvæmt ákvæðum kjarasamnings. Stefnda hefur við rekstur málsins mótmælt þessari fullyrðingu stefnanda og haldið því fram, að athugasemdir stefnanda hafi varðað launakjör stefnanda en ekki það hvort launin væru réttilega út reiknuð. Þar sem ekkert í gögnum málsins styður greinda fullyrðingu stefnanda nægilega verður að telja ósannað að stefnda, eða starfsmenn þess, hafi nefndan vetur lýst því yfir, að ekkert væri athugavert við útreikning launa stefnanda. Þegar af þeirri ástæðu verður greiðsluskylda stefnda ekki reist á slíkri viðurkenningu. Með vísan til ofangreinds verður, gegn mótmælum stefnda, ekki miðað við að stefnda hafi verið ljóst, að stefnandi teldi laun sín ranglega útreiknuð, fyrr en í febrúar 1997. Það verður á hinn bóginn ekki metið stefnanda til tómlætis, að hafa ekki gert athugasemd við launaútreikning stefnda fyrr en í nefndum mánuði. Það var stefnda sem sá um útreikning launanna og hafði stefnda því mun betri aðstöðu en stefnandi til að gera sér grein fyrir, að eitthvað gæti verið athugavert við útreikning þeirra. Stefnandi sjálfur og vitnið Sigurgísli Sveinbjörnsson báru báðir fyrir dómi, að þeir hafi skilið framkomu framkvæmdastjóra stefnda Guðbrands Sigurðssonar á fundi, sem þeir áttu með Guðbrandi og Gunnari Larsen starfsmanni stefnda í febrúar 1997, á þann hátt, að hann viðurkenndi réttmæti kröfu stefnanda. Jón Hallur Pétursson fjármálastjóri stefnda bar fyrir dómi, að stefnda hefði aldrei sér vitandi viðurkennt kröfu stefnanda. Hann kannaðist þó við að í kjölfar nefnds fundar með stefnanda hefði verið tekið til skoðunar hvort stefnandi fengi réttilega greidd laun samkvæmt kjarasamningi. Boð stefnda um greiðslu til handa stefnanda hafi hins vegar ekki byggst á skyldu heldur hafi stefnda ekki viljað standa í deilum við fyrrverandi starfsmann sinn og því viljað ljúka málinu. Vitnið Hallgrímur Gíslason, sem sá um útreikning launa starfsmanna hjá stefnda á umræddu tímabili, bar fyrir dómi, að því hafi verið falið að framkvæma ákveðinn útreikning grundvallaðan á framkominni fyrirspurn um hvort laun stefnanda væru rétt út reiknuð. Kvað vitnið þetta hafa verið gert snemma árs 1997 og hafi einungis verið um að ræða útreikning á framkomnum kröfum en ekki „viðurkenningu á einu eða öðru“. Verður með vísan til þess sem hér hefur verið rakið og eindreginna mótmæla stefnda, að telja ósannað að Guðbrandur Sigurðsson framkvæmdastjóri stefnda hafi á nefndum fundi viðurkennt réttmæti kröfu stefnanda, enda bera gögn málsins það með sér að krafa stefnanda hafi á þessum tíma verið ómótuð. Samkvæmt sundurliðun stefnanda var tímakaup hans á árinu 1995 eftirfarandi; dagvinnukaup kr. 320,05, vaktakaup kr. 454,47 og yfirvinnukaup kr. 576,09. Á árunum 1996 og 1997 var tímakaup hans hins vegar eftirfarandi; dagvinnukaup kr. 335,63, vaktakaup kr. 476,59 og yfirvinnukaup kr. 604,13. Orlofslaun á greindu tímabili voru samkvæmt kröfugerð stefnanda 10,17 % af öllum launum, sbr. grein 4.1 í títtnefndum kjarasamningi. Stefnda hefur ekki mótmælt greindum tölum sérstaklega og verður því við þær að miða. Eins og rakið var hér að framan eru kröfur stefnanda, sem gjaldkræfar urðu fyrir 28. október 1995, fyrndar. Stefnandi fékk laun sín greidd vikulega og verður því samkvæmt almennum reglum að miða við, að kröfur vegna vinnu fram til sunnudagsins 22. október 1995 séu fyrndar. Það sem eftir var ársins 1995 skilaði stefnandi 648 vinnustundum í starfi sínu hjá stefnda. Vinnuskylda hans á umræddu tímabili samkvæmt framansögðu var hins vegar 173,33 x 2,5, þ.e. 433,33 stundir. Stefnandi vann því 214,67 stundir umfram vinnuskyldu á tímabilinu. Hann fékk 72 stundir greiddar með 60 % álagi á vaktakaupið vegna 7. næturinnar og 24 stundir með 80 % álagi ofan á vaktakaupið vegna vinnu á stórhátíðum. Að þeim stundum frádregnum standa eftir 118,67 og fékk hann þær greiddar á vaktakaupi, 118,67 x 454,47 þ.e. kr. 53.932,-. Stefnandi átti hins vegar samkvæmt framangreindri niðurstöðu að fá fyrir þessar stundir 118,67 x 576,09 þ.e. kr. 68.365,-. Mismunur þeirra launagreiðslna sem stefnandi fékk og þeirra sem hann átti að fá er því kr. 14.433,- að vibættu 10,17 % orlofi. Vangreidd laun stefnanda vegna ársins 1995 eru því kr. 15.901,-. Árið 1996 skilaði stefnandi 3340 vinnustundum í starfi sínu hjá stefnda. Vinnuskylda hans á árinu samkvæmt framansögðu var hins vegar 173,33 x 12, þ.e. 2079,96 stundir. Stefnandi vann því 1260,04 stundir umfram vinnuskyldu á árinu. Hann fékk 276 stundir greiddar með 60 % álagi á vaktakaupið vegna 7. næturinnar og 48 stundir greiddar með 80 % álagi ofan á vaktakaupið vegna vinnu á stórhátíðum. Að þeim stundum frádregnum standa eftir 936,04. Af þeim fékk stefnandi 100 greiddar á dagvinnukaupi, en 836,04 á vaktakaupi. Greiðslur vegna dagvinnu voru því 100 x 335,63 þ.e. kr. 33.563,-, en vegna vaktavinnu 836,04 x 476,59 þ.e. kr. 398.448,-. Samanlagðar greiðslur vegna hinna 936,04 stunda voru því kr. 432.011,-. Stefnandi átti hins vegar samkvæmt framangreindri niðurstöðu að fá fyrir þessar stundir 936,04 x 604,13 þ.e. kr. 565.490,-. Mismunur þeirra launagreiðslna sem stefnandi fékk og þeirra sem hann átti að fá er því kr. 133.482,- að viðbættu 10,17 % orlofi. Vangreidd laun stefnanda vegna ársins 1996 eru því kr. 147.057,-. Árið 1997 skilaði stefnandi 516 vinnustundum í starfi sínu hjá stefnda. Þar sem stefnandi starfaði einungis hjá stefnda í 9 vikur á árinu var vinnuskylda hans á því samkvæmt framansögðu 173,33 x 2,25, þ.e. 390 stundir. Stefnandi vann því 126 stundir umfram vinnuskyldu á nefndu tímabili. Hann fékk 48 stundir greiddar með 60 % álagi á vaktakaupið vegna 7. næturinnar og að þeim stundum frádregnum standa eftir 78. Af þeim fékk stefnandi 12 greiddar á dagvinnukaupi, en 66 á vaktakaupi. Greiðslur vegna dagvinnu voru 12 x 335,63 þ.e. kr. 4.028,-, en vegna vaktavinnu 66 x 476,59 þ.e. kr. 31.455,-. Samanlagðar greiðslur vegna hinna 78 stunda voru því kr. 35.483,-. Stefnandi átti hins vegar samkvæmt framangreindri niðurstöðu að fá fyrir þessar stundir 78 x 604,13 þ.e. kr. 47.122,-. Mismunur þeirra launagreiðslna sem stefnandi fékk og þeirra sem hann átti að fá er því kr. 11.639,- að viðbættu 10,17 % orlofi. Vangreidd laun stefnanda vegna ársins 1997 eru því kr. 12.823,-. Með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið dæmist stefnda til að greiða stefnanda vegna vangoldinna launa kr. 175.781,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 28. október 1999 til greiðsludags. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. DÓMSORÐ : Stefnda, Útgerðarfélag Akureyringa h.f., greiði stefnanda, Hauki Konráðssyni, kr. 175.781,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 28. október 1999 til greiðsludags og kr. 95.000,- í málskostnað.
Mál nr. 205/1999
Kærumál Gæsluvarðhaldskröfu hafnað Farbann Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
K hafði sætt gæsluvarðhaldi meðan á rannsókn og meðferð máls hans fyrir dómstólum stóð, meðal annars á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Litið var til þess að héraðsdómur í máli K hafði verið ómerktur með dómi Hæstaréttar og meðferð málsins þar með tafist verulega án þess að K yrði um kennt. Að þessu gættu var ekki fallist á að almannahagsmunir væru svo ríkir að þeir réttlættu að K væri lengur sviptur frelsi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Var niðurstaða héraðsdóms um að K sætti farbanni á grundvelli b. liðs 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. maí 1999, þar sem kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi var hafnað, en varnaraðila bönnuð brottför af landinu allt til 15. september nk. kl. 16. Kæruheimild er í 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 15. september nk. kl. 16. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Varnaraðili var handtekinn við komu til landsins 1. september 1998 með 2031 töflu af fíkniefninu MDMA í farangri sínum. Með ákæru 17. desember 1998 var hann sóttur til saka fyrir að hafa brotið með þessari háttsemi gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999 var varnaraðili sakfelldur samkvæmt ákærunni og dæmdur til að sæta fangelsi í 7 ár. Með dómi Hæstaréttar 20. maí 1999 var héraðsdómurinn ómerktur og málinu vísað heim til nýrrar aðalmeðferðar og dómsálagningar. Varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi samfleytt frá 2. september 1998 þar til hinn kærði úrskurður var kveðinn upp. Samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 má úrskurða mann í gæsluvarðhald ef sterkur grunur er fyrir hendi um að hann hafi framið afbrot, sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Þetta ákvæðið verður að skýra í samræmi við 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, svo og 5. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt því verður að meta eftir eðli brots hverju sinni hvort gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna og þess hvort mál geti að virtum öllum atvikum talist vera rannsakað og síðan rekið fyrir dómi innan hæfilegs tíma. Varnaraðili sætti sem áður segir gæsluvarðhaldi frá 2. september 1998, þar á meðal á grundvelli ákvæðis 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. dóm Hæstaréttar 4. desember 1998. Meðferð máls hans fyrir héraðsdómi hefur nú verið ómerkt frá og með þinghaldi 25. janúar 1999, þar sem það var til aðalmeðferðar. Er sýnt að með þessu tefst meðferð málsins verulega, en um það verður varnaraðila ekki kennt. Þeir almannahagsmunir, sem áður hafa talist leiða til nauðsynjar gæsluvarðhalds yfir varnaraðila, kunna út af fyrir sig að vera enn fyrir hendi. Að gættu öllu framangreindu verður hins vegar ekki fallist á að þeir séu nægir til að svipta varnaraðila lengur frelsi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili er í ákæru borinn sökum, sem geta varðað fangelsi allt að 10 árum. Verður á það fallist með héraðsdómara að nauðsyn beri til að tryggja návist varnaraðila, sem er breskur ríkisborgari og búsettur á Spáni, á meðan málið er til lykta leitt fyrir dómi. Eins og atvikum er háttað er nægilegt í þessu skyni að honum verði bönnuð för úr landi, sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 578/2015
Gjaldþrotaskipti Riftun Frávísun frá héraðsdómi að hluta Vanreifun Málsgrundvöllur
Þrotabú M ehf. krafðist riftunar á nánar tilgreindum ráðstöfunum M ehf. til K, stjórnarformanns og stærsta hluthafa M ehf. Auk þess hafði þrotabúið uppi endurgreiðslukröfu á hendur K. Í matsgerð dómkvaddra manna kom fram að eftir fall G banka hf. hefði M ehf. ekki getað staðið við skuldbindingar gagnvart lánardrottnum sínum þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga og ekki verið sennilegt að greiðsluerfiðleikar félagsins myndu líða hjá innan skamms. Í dómi Hæstaréttar kom fram að matsgerðinni hefði ekki verið hnekkt með yfirmati og á henni væru engir þeir annmarkar að hún yrði ekki lögð til grundvallar. Jafnvel þótt fyrir lægi samkvæmt matsgerðinni að blikur hefðu verið á lofti um greiðsluhæfi M ehf. á fyrstu mánuðum 2008 og skuldir félagsins verið orðnar hærri en markaðsverðmæti eigna undir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjun annars ársfjórðungs 2008 yrði við mat á hugtakinu gjaldfærni í skilningi XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. lagður til grundvallar sá mælikvarði sem stuðst væri við í 64. gr. og 2. mgr. 65. gr. laganna. Tæki það mið af því að ekki skipti máli þótt andvirði eigna væri á tímabili lægra en næmi skuldum ef skuldari gæti til framtíðar litið staðið í skilum með skuldir sínar. Talið var ósannað að M ehf. hefði orðið ógjaldfært áður en Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar í G banka hf. 7. október 2008 og skilanefnd var skipuð, en ekki lægi annað fyrir í málinu en að fram til þess tíma hefði M ehf. staðið í skilum við lánardrottna sína. Var riftun á ráðstöfun 30. maí 2008 hafnað þar sem ekki þótt sýnt fram á að hún hefði falið í sér gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Þá var ekki fallist á riftun ráðstöfunar 31. desember 2008 eftir 2. mgr. 131. gr., 136. gr. eða 141. gr. laganna þar sem í henni hefði aðeins falist lækkun á arðgreiðslu sem hefði þegar verið færð á viðskiptamannareikning K 1. september 2008 en á þeim tíma hefði félagið verið gjaldfært. Á hinn bóginn var fallist á riftun ráðstöfunar 18. febrúar 2009 á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 enda hefði hún farið fram eftir að K mátti vera ljóst að M ehf. væri ógjaldfært og yrði ekki af gögnum málsins ráðið að um væri að ræða kostnað sem M ehf. hefði að réttu lagi átt að greiða. Hefði ráðstöfunin verið ótilhlýðileg og leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Loks var talið að endurgreiðslukrafa þrotabús M ehf. væri svo vanreifuð að vísa yrði henni frá héraðsdómi, sbr. d. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma BenediktBogason hæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttirsettir hæstaréttardómarar. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 4. september 2015. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 20. október2015. Hann krefst þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um riftungreiðslna Milestone ehf. til aðaláfrýjanda 31. desember 2008 að fjárhæð139.576.000 krónur og 18. febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 krónur. Þá krefsthann þess að rift verði greiðslu Milestone ehf. til aðaláfrýjanda 30. maí 2008að fjárhæð 10.598.953 krónur og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 98.949.739krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 12. ágúst 2010 til greiðsludags. Loks krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.IAf gögnummálsins verður ráðið að Milestone ehf. hafi verið stofnað í mars 1988 en þáborið annað heiti. Tilgangur félagsins var eignarhald á öðrum félögum ogfjárfestingarstarfsemi, inn- og útflutningur, leigu- og lánastarfsemi, reksturfasteigna og annar skyldur rekstur. Í upphafi árs 2004 var félagið sameinaðApóteki Austurbæjar ehf., Vesturbæjarapóteki ehf. og Ísrann ehf. og nafninu breyttí kjölfarið í Milestone ehf. Umsvif félagsins jukust mjög á árunum 2005 til 2007og átti félagið meðal annars stóra eignarhluti í Glitni banka hf., Sjóvá-Almennumtryggingum hf. og Lyfjum og heilsu ehf., auk þess sem félagið keypti á fyrrihluta ársins 2007 sænskt fjármálafyrirtæki.Bú Milestoneehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 18. september 2009og var frestdagur við skiptin 22. júní sama ár. Var aðaláfrýjandi stjórnarformaður og stærsti hluthafi Milestoneehf. á árunum 2005 til 2009. IIGagnáfrýjandi krefststaðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um riftun annars vegar á ráðstöfun 31.desember 2008 að fjárhæð 139.576.000 krónur, sem færð var í viðskiptamannareikningiaðaláfrýjanda hjá Milestone ehf. sem ,,Arður 2007“, og hins vegar ráðstöfun 18.febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 krónur, sem færð var áviðskiptamannareikningi hans vegna ,,Netjets“. Þá krefst gagnáfrýjandi þess aðrift verði ráðstöfun 30. maí 2008 að fjárhæð 10.598.953 krónur. Á hinn bóginnunir hann niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að hafna riftun ráðstöfunar 24.september 2007 að fjárhæð 299.288.364 krónur. Um lagarök fyrir riftunarkröfumsínum hefur gagnáfrýjandi vísað til 2. mgr. 131. gr., 2. mgr. 134. gr., 136.gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Þá hefur hann vísað til 1. mgr. 142. gr. sömu laga um endurgreiðslukröfu sína, en að auki vísaðihann til 79. gr. og 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. FyrirHæstarétti hefur hann einnig vísað til 77. gr. síðastnefndra laga, en súmálsástæða var ekki höfð uppi í héraði og kemst hún því ekki að í málinu, sbr.2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Til að riftun náifram að ganga samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 21/1991 þarf sönnun aðliggja fyrir um það að Milestone ehf. hafi verið ógjaldfært á því tímabili sem ákvæðintaka til. Samkvæmt ársreikningi Milestone ehf. fyrir árið 2007 var eigið fé félagsins84.132.000.000 krónur í árslok 2007, en ársreikningurinn var áritaður ánfyrirvara af endurskoðendum félagsins. Af hálfuskiptastjóra gagnáfrýjanda var aflað matsgerðar dómkvaddra manna um ,,ógjaldfærniMilestone ehf. í aðdraganda gjaldþrots félagsins“. Þess var óskað að metið yrðihvenær markaðsvirði eigna Milestone ehf. hafi orðið minna en skuldir félagsinsog einnig með hvaða hætti Milestone ehf. hafi fjármagnað skuldbindingarfélagsins frá september 2007 og fram að gjaldþroti þess. Þá var óskað mats á þvíhvort Milestone ehf. hafi fjármagnað greiðslur skuldbindinga félagsins með lánumfrá Glitni banka hf. með beinum eða óbeinum hætti. Jafnframt hvort Milestoneehf. hafi fjármagnað greiðslur skuldbindinga félagsins með lánum frádótturfélögum eða tengdum félögum með beinum eða óbeinum hætti. Enn fremur aðmetið yrði hvenær Milestone ehf. hafi ekki getað staðið að fullu í skilum viðlánardrottna sína, með öðrum hætti en beinum eða óbeinum lánveitingum fráGlitni banka hf. eða félögum tengdum Milestone ehf., þegar kröfur lánardrottnaféllu í gjalddaga og ekki var talið sennilegt að greiðsluerfiðleikar félagsinsmyndu hjá líða innan skamms. Að lokum var óskað mats á því hvenær Milestoneehf. gat ekki staðið að fullu í skilum við lánardrottna sína, þegar kröfurþeirra féllu í gjalddaga og ekki var talið sennilegt að greiðsluerfiðleikarfélagsins myndu hjá líða innan skamms. Í samantektmatsgerðar hinna dómkvöddu manna 28. apríl 2014 sagði að markaðsvirði eignaMilestone ehf. hafi verið talsvert lægra en fram kom í ársreikningummóðurfélagsins frá miðju ári 2006. Eignir Milestone ehf. hafi rýrnað um rúmar 83.000.000.000 krónur frá miðju ári 2006fram á mitt ár 2008, samkvæmt varfærnu mati, sem byggði á forsendu umáframhaldandi rekstur undirliggjandi eigna. Skuldir Milestone ehf. hafi veriðhærri en markaðsverðmæti eigna undir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjunannars ársfjórðungs 2008. Það að Milestone ehf. hafi þurft að nota Sjóvá-Almennartryggingar hf. til þess að standa í skilum við Morgan Stanley í lok nóvember2007 bendi til þess að gjaldfærni Milestone ehf. hafi verið dregin í efa undirlok árs 2007 af viðskiptabanka félagsins, þar sem jákvæð eiginfjárstaða hafiekki verið álitin nægilega traust til þess að viðskiptabanki félagsins vildilána því meira fé. Á fyrstu mánuðum ársins 2008 hafi komið enn í ljós takmarkaðgreiðsluhæfi Milestone samstæðunnar. Sú staðreynd að Milestone ehf. hafieinungis getað fengið lánsfé frá viðskiptabanka sínum með því að fara í gegnumdótturfélög frá lokum ársins 2007 bendi til þess að greiðslufærni Milestoneehf. hafi verið orðin takmörkuð talsvert áður en skuldir urðu meiri en eignir.Ef félagið hefði ekki getað fengið lán frá viðskiptabanka sínum í gegnumdótturfélög undir lok ársins 2007 og á fyrstu mánuðum ársins 2008 hefði það neyðsttil að selja lykileignir sem hefði valdið því að eigið fé þess hefði orðið neikvættfyrr en raun bar vitni. Að lokum segir í matsgerðinni: ,,Eftir fall Glitnisbanka gat Milestone ekki staðið við skuldbindingar gagnvart lánardrottnum sínumþegar kröfur lánardrottnanna féllu á gjalddaga. Þá var ekki sennilegt að greiðsluerfiðleikarfélagsins myndu hjá líða innan skamms tíma og félagið því ekki greiðslufært.“ Matsgerð þessarihefur ekki verið hnekkt með yfirmati og á henni eru engir þeir annmarkar að húnverði ekki lögð til grundvallar. Jafnvel þótt fyrir liggi samkvæmt ofangreinduað miklar blikur hafi verið á lofti varðandi greiðsluhæfi Milestone ehf. áfyrstu mánuðum ársins 2008 og að skuldir félagsins hafi verið orðnar hærri enmarkaðsverðmæti eigna undir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjun annarsársfjórðungs 2008 verður við mat á hugtakinu gjaldfærni í skilningi XX. kaflalaga nr. 21/1991 lagður til grundvallar sá mælikvarði sem stuðst er við í 64.gr. og upphafsorðum 2. mgr. 65. gr. laganna. Tekur þetta mið af því að ekkiskiptir máli þótt andvirði eigna sé á tímabili lægra en nemur skuldum efskuldari getur til framtíðar litið staðið í skilum með skuldir sínar. Samkvæmt því ogað öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest súniðurstaða hans að ósannað sé að Milestone ehf. hafi orðið ógjaldfært áður en Fjármálaeftirlitiðtók yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf. 7. október 2008 og skilanefndvar skipuð, en ekki liggur annað fyrir í málinu en að fram til þess tíma hafi Milestoneehf. staðið í skilum við lánardrottna sína.IIISamkvæmtfundargerð aðalfundar Milestone ehf. 29. febrúar 2008 var samþykkt að greiða arðað fjárhæð 2.000.000.000 krónur til eigenda félagsins, sem skiptast skyldi ísamræmi við eignarhlut þeirra. Samþykkt arðgreiðsla nam um 5% af bókfærðumhagnaði ársins 2007 samkvæmt ársreikningi og var því ekki andstæð XII. kafla laga nr.138/1994. Hinn 1. september 2008 var arðgreiðsla til aðaláfrýjanda samkvæmtframangreindri samþykkt færð á viðskiptamannareikning hans og nam hún584.000.000 krónum. Við færsluna breyttist skuldastaða aðaláfrýjanda áviðskiptamannareikningi hans hjá gagnáfrýjanda þannig að eftir hana jafnaðistskuld hans út og félagið stóð í skuld við aðaláfrýjanda sem nam 467.164.325krónum. Færslan á arði var síðan bakfærð 31. desember 2008 og lækkuð í 139.576.000krónur en eftir það var skuld félagsins við aðaláfrýjanda 49.990.492 krónur.Þessi ráðstöfun fól því aðeins í sér lækkun á arðgreiðslu sem hafði þegar veriðfærð á viðskiptamannareikning 1. september 2008, eins og áður greinir. Á þeimtíma verður eins og að framan er rakið lagt til grundvallar að félagið hafiverið gjaldfært. Er því ekki fallist á að ráðstöfunin hafi verið riftanlegsamkvæmt 2. mgr. 131. gr., 136. gr., eða 141. gr. laga nr. 21/1991, eins oggagnáfrýjandi hefur byggt á. Í öðru lagihefur gagnáfrýjandi krafist riftunar á ráðstöfun 18. febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007krónur, sem færð var á viðskiptamannareikning aðaláfrýjanda vegna ,,Netjets“. Sú ráðstöfun fór fram eftirað aðaláfrýjanda mátti vera ljóst að Milestone ehf. var ógjaldfært og verður ekkiaf gögnum málsins ráðið að um sé að ræða kostnað sem Milestone ehf. hafi aðréttu lagi átt að greiða. Var ráðstöfunin því ótilhlýðileg, en hún leiddi tilskuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns og verður því fallist á riftun hennar,sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991. Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafnað verðiriftun ráðstöfunar 30. maí 2008 að fjárhæð 10.598.953 krónur.IVÍ stefnu tilhéraðsdóms krafðist gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjandi greiddi sér 418.793.766krónur og byggði fjárhæð kröfunnar á því að samkvæmt bókhaldi Milestone ehf.hefði félagið á árunum 2007 til 2009 innt af hendi fjölda greiðslna tilaðaláfrýjanda sem færðar hefðu verið sem skuld á viðskiptareikningi hans. Taldigagnáfrýjandi greiðslur þessar vera lán félagsins til aðaláfrýjanda sem honumbæri að endurgreiða. Í stefnu var krafist endurgreiðslu ætlaðra ólögmætra lána frá24. júlí 2007, er aðaláfrýjandi stóð í skuld við félagið samkvæmtviðskiptamannareikningi, til 13. mars 2009, en þá stóð félagið í 92.048.621krónu skuld við aðaláfrýjanda. Fyrir Hæstaréttilækkaði gagnáfrýjandi kröfu sína í 98.949.739 krónur og kvaðst una niðurstöðuhéraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um riftun á greiðslu 24. september2007 að fjárhæð 299.288.364 krónur. Sá ágalli er á málatilbúnaði gagnáfrýjandafyrir Hæstarétti að upphafstími kröfu hans er síðar en miðað var við í kröfuhans fyrir héraðsdómi, eða 28. september 2007 í stað 24. júlí sama ár. Fyrirvikið fellur sú ráðstöfun sem héraðsdómur hafnaði riftun á, að fjárhæð 299.288.364krónur, utan kröfugerðar hans fyrir Hæstarétti. Hefur aðaláfrýjandi mótmælt þvíað þessi breyting komist að í málinu, enda hafi gagnáfrýjandi lagt málið fyrirá þeim grundvelli sem varnir aðaláfrýjanda hafi miðast við. Er fallist á meðaðaláfrýjanda að gagnáfrýjanda hafi verið óheimilt að gera þessar breytingar ámálatilbúnaði sínum, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 sem leitt hafi tilbreytinga á málsgrundvelli. Aukframangreindra breytinga á málsgrundvelli gagnáfrýjanda milli dómstiga, erkröfugerð hans um margt óljós. Þannig er í stefnu byggt á 79. gr. laga nr.138/1994 og vísað almennt til þess hvernig félag megi ráðstafa fjármunum tilhluthafa og stjórnenda og til þess aðekkert gagngjald hafi komið frá aðaláfrýjanda vegna þeirra ætluðu ólögmætu lánasem gagnáfrýjandi telur að hann hafi notið. Engin grein er þó gerð fyrireinstökum færslum og hvernig þær tengjast því sakarefni. Þá varendurgreiðslukrafa gagnáfrýjanda samhliða reist á 142. gr. laga nr. 21/1991þótt hún tæki til ráðstafana sem voru eldri en þær ráðstafanir sem krafist varriftunar á. Að öllu framangreindu virtu er endurgreiðslukrafa gagnáfrýjanda svovanreifuð að vísa verður henni frá héraðsdómi, sbr. d., og e. lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991.Eftir þessum úrslitum verður málskostnaðurfelldur niður á báðum dómstigum.Dómsorð:Rift er greiðslu Milestoneehf. til aðaláfrýjanda, Karls Emils Wernerssonar, 18. febrúar 2009 að fjárhæð54.781.007 krónur. Að öðru leyti er aðaláfrýjandi sýkn af riftunarkröfumgagnáfrýjanda, þrotabús Milestone ehf.Endurgreiðslukröfu gagnáfrýjanda er vísaðfrá héraðsdómi.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2015.Mál þetta var höfðað 8. nóvember2010, þingfest 13. janúar 2011 og tekið til dóms 17. apríl sl. að loknummunnlegum málflutningi.Stefnandi er ÞrotabúMilestone ehf., kt. 640388-1109, Borgartúni 26, Reykjavík.Stefndi er Karl Emil Wernersson, kt. [...], Engihlíð 9,Reykjavík,. Af hálfu stefnanda er þess krafist aðrift verði með dómi eftirfarandi greiðslum hins gjaldþrota félags, Milestoneehf., til stefnda, samtals að fjárhæð 504.244.324 krónur: Greiðslu Milestone ehf. til stefnda þann 24. september 2007 að fjárhæð 299.288.364 kr.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda þann 30. maí 2008 að fjárhæð 10.598.953 kr.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda þann 31. desember 2008 að fjárhæð 139.576.000 kr.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda þann 18. febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 kr.Stefnandi krefst þess að stefndaverði gert að greiða stefnanda 418.793.766 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001,af 34.090 kr. frá 24. júlí 2007 til31. júlí 2007, af 51.595 kr. frá þeim degi til 1.ágúst 2007 af 148.878.560 kr. frá þeim degi til2. ágúst 2007 af 226.773.260 kr. frá þeim degi til9. ágúst 2007 af 229.425.792 kr. frá þeim degi til23. ágúst 2007 af 232.925.792 kr. frá þeim degi til29. ágúst 2007 af 237.825.792 kr. frá þeim degi til1. september 2007 af 237.862.275 kr. frá þeim degi til11. september 2007 af 241.219.460 kr. frá þeim degi til18. september 2007 af 256.219.460 kr. frá þeim degi til19. september 2007 af 286.060.839 kr. frá þeim degi til20. september 2007 af 292.672.019 kr. frá þeim degi til21. september 2007 af 322.672.019 kr. frá þeim degi til24. september 2007 af 323.180.155 kr. frá þeim degi til28. september 2007 af 323.201.335 kr. frá þeim degi til30. september 2007 af 323.220.148 kr. frá þeim degi til9. október 2007 af 323.233.976 kr. frá þeim degi til3. desember 2007 af 323.261.936 kr. frá þeim degi til31. desember 2007 af 323.363.195 kr. frá þeim degi til1. janúar 2008 af 374.863.195 kr. frá þeim degi til7. janúar 2008 af 376.543.811 kr. frá þeim degi til31. janúar 2008 af 376.713.811 kr. frá þeim degi til8. febrúar 2008 af 378.174.616 kr. frá þeim degi til28. febrúar 2008 af 378.345.141 kr. frá þeim degi til7. mars 2008 af 380.111.810 kr. frá þeim degi til12. mars 2008 af 380.391.810 kr. frá þeim degi til31. mars 2008 af 380.597.379 kr. frá þeim degi til1. apríl 2008 af 380.635.156 kr. frá þeim degi til7. apríl 2008 af 384.618.564 kr. frá þeim degi til25. apríl 2008 af 384.978.564, kr. frá þeim degi til30. apríl 2008 af 386.208.155 kr. frá þeim degi til6. maí 2008 af 386.464.155 kr. frá þeim degi til31. maí 2008 af 386.486.300 kr. frá þeim degi til 9.júní 2008 af 388.614.687 kr. frá þeim degi til23. júní 2008 af 388.676.767 kr. frá þeim degi til1. júlí 2008 af 388.751.296 kr. frá þeim degi til31. júlí 2008 af 388.843.645 kr. frá þeim degi til8. september 2008 af 391.552.461 kr. frá þeim degi til27. september 2008 af 391.579.342 kr. frá þeim degi til30. september 2008 af 391.582.512 kr. frá þeim degi til31. október 2008 af 393.177.594 kr. frá þeim degi til23. desember 2008 af 406.059.923 kr. frá þeim degi til31. desember 2008 af 406.070.888 kr. frá þeim degi til13. mars 2009 en af allri fjárhæðinni frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 206.000.000 kr.þann 24. september 2007, 22.530 kr. þann 1. október 2007 og 35.010 kr. þann 1. október 2008, sem dragast frákröfunni miðað við stöðu á innborgunardögum og ganga fyrst til greiðsluáfallinna dráttarvaxta. Stefnandikrefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda og málskostnaðar úr hans hendi.I.MálsatvikMilestone ehf. var stofnað í mars1988 og hét þá Deiglan-Áman. Í upphafi ársins 2004 var félagið sameinað ApótekiAusturbæjar ehf., Vesturbæjarapóteki ehf. og Ísrann ehf. Nafninu var íkjölfarið breytt í Milestone. Umsvif félagsins jukust mikið á árunum 2005-2007.Félagið átti m.a. stóra hluti í Glitni banka hf., Sjóvá-Almennum tryggingum hf.og Lyfjum og heilsu ehf., auk þess sem félagið keypti á fyrri hluta ársins 2007sænska félagið Moderna Finance AB. Milestone ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 18. september 2009.Frestdagur við skiptin er 22. júní 2009. Stefndi var stjórnarformaður ogstærsti hluthafi Milestone ehf. á árunum 2005-2009 bæði sjálfur og í gegnumfélög í hans eigu.Skiptastjóri lét fara fram rannsókn áfjárreiðum þrotabúsins. Rannsóknin var framkvæmd af Ernst & Young. Ískýrslu Ernst & Young kemur fram að stefndi hafi á síðustu 24 mánuðum fyrirgjaldþrot Milestone ehf. fengið fjölmörg lán frá félaginu. Stefnanditelur að nánar tilteknar ráðstafanir sem framkvæmdar voru til að lækka skuldstefnda við Milestone ehf. séu riftanlegar í skilningi XX. kafla laga umgjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Enn fremur telur stefnandi lán tilstefnda vera ólögmæt samkvæmt 79. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög ogað stefnda beri að greiða þau til baka. Stefnandi krefst því endurgreiðslu úrhendi stefnda og að stefndi greiði stefnanda skaðabætur.Stefndi telur málsatvikalýsingustefnanda ekki tæmandi og í greinargerð er ítarlega lýst rekstri Milestone ehf.á árunum 2007-2008. Vísar stefndi m.a. til þess að Milestone ehf. hafi á árinu2007 verið orðið stórfyrirtæki, bæði á íslenskan og erlendan mælikvarða.Félagið hafi verið eignaumsýslufélag sem átti að hluta eða öllu leyti meðalannars innlend sem og erlend fjármálafyrirtæki og tryggingarfélög auk félaga íöðrum rekstri. Vöxtur félagsins hafi verið mjög mikill, sérstaklega á árunum2005 til 2007.Með vísan til nánar tilgreindraatvika í rekstri Milestone ehf. rekja málsaðilar ógjaldfærni félagsins tilmismunandi tíma. Ólík afstaða aðila til þessa atriðis kemur nánar fram í reifunmálsástæðna og lagaraka hér á eftir. Hvað viðvíkur ætluðum lánum Milestoneehf. til stefnda vísar stefnandi til þess að félagið hafi á árunum 2007-2008,samkvæmt bókhaldsgögnum, innt af hendi fjölda greiðslna til stefnda sem vorufærðar sem skuld stefnda á viðskipta­reikningi hans. Greiðslurnar hafi veriðlán félagsins til stefnda sem stefnda beri að endurgreiða. Vísar stefnandi íþessu samhengi til bls. 143-146 í skýrslu Ernst & Young þar sem teknar erusaman hreyfingar á viðskiptareikningi stefnda hjá Milestone ehf. Í stefnuskjali er jafnframt að finna yfirlityfir færslur af reikningi þessum frá 22. júní 2007 til 13. mars 2009.Stefnandi vísar til þess að átímabilinu frá 25. júlí 2007 til 13. mars 2009 hafi lán Milestone ehf. tilstefnda numið samtals 418.793.766 kr. Af hálfu stefnanda hefur því verið lýstyfir að fallist sé á að draga tilteknar innborganir frá þessari fjárhæð. Krafa stefnanda hljóðar því þannig aðstefndi greiði stefnanda 418.793.766 kr.með dráttarvöxtum, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 206.000.000 kr. þann24. september 2007, 22.530 kr. þann 1. október 2007 og 35.010 kr. þann 1. október 2008.Skilningur stefnanda á þeim viðskiptumsem nú hefur verið lýst er með öðrum orðum sá að þau hafi falið í sér lán tilstefnda og myndað kröfu félagsins á hendur honum. Með málshöfðun þessarifreistar stefnandi þess að rifta fjórum greiðslum frá Milestone ehf. tilstefnda sem leitt hafi til þess að skuld stefnda við félagið hafi verið lækkuð,en skuldin hafi orðið til vegna ólögmætra hluthafalána. Ráðstafanirnar semstefnandi telur riftanlegar eru nánar tiltekið þessar:) Hinn 24. september 2007 voru dregnarfrá skuld stefnda 299.288.364 kr. með skýringunni „Innborgun“.2) Hinn 30. maí 2008 voru dregnar fráskuld stefnda 10.598.953 kr. með skýringunni „JP Morgan, EUR 91.829.829,43“. 3) Hinn 31. desember 2008 voru dregnarfrá skuld stefnda 139.576.000 kr. með skýringunni „Arður 2007“.4) Hinn 18. febrúar 2009 voru dregnarfrá skuld stefnda 54.781.007 kr. með skýringunni „Netjets“.Með bréfi, dags. 12. júlí 2010,krafðist stefnandi endurgreiðslu lánanna og rifti framangreindum ráðstöfunum.Með vísan til ástæðna sem reifaðar verða nánar hér á eftir hefur stefndi hafnaðkröfum stefnanda og er því komið til kasta héraðsdóms að höggva á hnútana. II.Málsástæður og lagarök stefnanda.Riftun skv. XX. kaflagþl.Stefnandi byggir á því að fjórarfærslur í bókhaldi Milestone ehf., þ.e. í raun greiðslur Milestone ehf. tilstefnda, sem leiddu til lækkunar á skuld stefnda, hafi verið riftanlegirgerningar. Er þess krafist að þeim ráðstöfunum verði rift. Um er að ræðaeftirfarandi ráðstafanir:- Hinn 24.september 2007 voru dregnar frá skuld stefnda 299.288.364 kr. með skýringunni„Innborgun“.- Hinn 30. maí2008 voru dregnar frá skuld stefnda 10.598.953 kr. með skýringunni „JP Morgan,EUR 91.829.829,43“. - Hinn 31.desember 2008 voru dregnar frá skuld stefnda 139.576.000 kr. með skýringunni„Arður 2007“.- Hinn 18.febrúar 2009 voru dregnar frá skuld stefnda 54.781.007 kr. með skýringunni„Netjets“..1.„Innborgun“ hinn 24. september 2007.Stefnandi byggir á því að skuldstefnda við Milestone ehf. hafi verið lækkuð 24. september 2007 meðskuldajöfnun. Milestone ehf. hafi lækkað kröfu sína á hendur stefnda með því aðdraga frá henni 299.288.364 kr. Lækkun á skuld stefnda áviðskiptareikningi hafi verið framkvæmd þannig að Milestone ehf. greiddistefnda 299.288.364 kr. Í raun hafi farið fram skuldajöfnuður. Með þessu hafiMilestone ehf. verið að greiða að hluta til aðra og óskylda skuld sína viðstefnda sem hafði verið í vanskilum frá 1. júní 2007.Stefnandi krefst þess að greiðslunnitil stefnda verði rift. a) Riftun skv. 136. gr. gþl.Stefnandi byggir kröfu sína um riftuní fyrsta lagi á því að skuld Milestone ehf. við stefnda hafi verið greidd meðskuldajöfnuði. Samkvæmt 136. gr. gþl. megi rifta greiðslu sem greidd er meðskuldajöfnuði ef ekki mátti beita honum skv. 100. gr. gþl. Skilyrði 100. gr. gþl. fyrirskuldajöfnuði hafi ekki öll verið til staðar þegar skuldajöfnuður fór fram, ení ákvæðinu sé m.a. gert að skilyrði að lánardrottinn hafi hvorki vitað né máttvita að þrotamaðurinn átti ekki fyrir skuldum. Stefndi hafi verið stjórnarformaðurMilestone ehf. þegar hin riftanlega ráðstöfun var framkvæmd. Milestone ehf.hafi verið orðið ógjaldfært þegar ráðstöfunin fór fram og stefndi veriðgrandsamur í skilningi 100. gr. gþl. um ógjaldfærni félagsins. Þeir sem hafivitneskju eða eiga að hafa vitneskju um fjárhagsstöðu skuldara geti ekki knúiðfram skuldajöfnuð og fengið þar með betri stöðu en aðrir kröfuhafar.Á þessum grunni telur stefnandi aðrifta beri umræddri ráðstöfun 24. september 2007 samkvæmt 136. gr. gþl. og þarmeð greiðslu skuldar Milestone ehf. við stefnda að fjárhæð 299.288.364 kr. b) riftun skv. 2. mgr. 134. gr. gþl.Stefnandi vísar til þess að þegarumrædd greiðsla, að upphæð 299.288.364 kr. fór fram hafi Milestone ehf. veriðbyrjað að vanefna gjaldfallnar skuldir sínar enda hafi félagið þá verið orðiðógjaldfært. Á þessum tíma hafi þannig verið fyrirséð að Milestone ehf. gætiekki greitt allar skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga. Milestone ehf. hafi skuldað SJ1 ehf.lán sem var einnig á gjalddaga 1. júní 2007, eins og skuldin við stefnda. LánSJ1 ehf. hafi aldrei verið greitt en hins vegar hafi lán Milestone ehf. hjástefnda verið greitt að fullu. Augljóst sé að Milestone ehf. gat ekki staðiðvið allar skuldbindingar sínar 24. september 2007. Það sjáist best á því aðskuldin við stefnda var greidd en ekki skuldin við SJ1 ehf. Þannig hafi þessartvær sambærilegu skuldir, sem báðar voru komnar nokkra mánuði fram yfirgjalddaga, verið meðhöndlaðar með ólíkum hætti. Ástæðan sé sú að ekki hafiverið til fjármunir til að greiða allar skuldir. Við slíkar aðstæður hafiMilestone ehf. verið óheimilt að mismuna kröfuhöfum, sérstaklega ekki í þáguaðaleiganda félagsins.Stefnandi byggir jafnframt á því aðgreiðsla með skuldajöfnuði við þessar aðstæður teljist óvenjulegur greiðslueyrirí skilningi 134. gr. gþl. Við þessar aðstæður hafi greiðslafélagsins á ótilhlýðilegan hátt verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarrakröfuhafa. Ljóst hafi verið að greiðslan myndi skerða greiðslugetu félagsins ogþannig leiða til þess að fjármunirnir yrðu ekki til reiðu til fullnustu öðrumkröfuhöfum. Af þeim sökum hafi skuld Milestone ehf. við stefnda verið greiddfyrr en eðlilegt var jafnvel þótt gjalddagi hennar hafi verið kominn. Því beriskv. 2. mgr. 134. gr. gþl. að rifta þeirri ráðstöfun og þar með eftirgjöfskuldar Milestone ehf. við stefnda að fjárhæð 299.288.364 kr.c) riftun skv. 141. gr. gþl.Stefnandi telur skilyrði riftunarsamkvæmt 141. gr. gþl. vera til staðar. Samkvæmt 141. gr. gþl. megi krefjastriftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta ákostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðutil fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, efþrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafðihag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæðursem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Allt þetta telurstefnandi eiga við um það tilvik sem hér um ræðir. .2.„JP Morgan, EUR 91.829,43“ hinn 30.maí 2008Stefnandi byggir á því að 30. maí2008 hafi verið millifærðar 10.598.953 kr. frá JP Morgan Chase Bank tilMilestone ehf. Upphæðin hafi í kjölfarið verið greidd stefnda og þar með færðtil lækkunar á skuld stefnda við Milestone ehf. skv. viðskiptareikningi stefndahjá félaginu. Hvergi komi fram fullnægjandi skýringar á þessari færslu íbókhaldi Milestone ehf. Hvergi sé útskýrt af hverju umrædd upphæð eigi aðgreiðast stefnda og koma til lækkunar á skuld hans við Milestone ehf. Þessi færsla telst að mati stefnandagjöf Milestone ehf. til stefnda í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Tapstefnanda hafi verið 10.598.953 kr. vegna þessarar greiðslu. Gjöfin hafi áttsér stað 30. maí 2008 og verið afhent á síðustu 24 mánuðum fyrir frestdag, endaséu stefndi og stefnandi nákomnir í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. .3.„Arður 2007“ 31. desember 2008Upphafleg ákvörðun um greiðslu arðsvegna reksturs Milestone ehf. árið 2007 hafi verið tekin 14. febrúar 2008.Þessi arðgreiðsla vegna ársins 2007 hafi svo verið færð til lækkunar á skuldstefnda við Milestone ehf. 1. september 2008 en sú færsla hafi verið bakfærð31. desember 2008. Sama dag hafi skuld stefnda samkvæmt viðskiptareikningiverið lækkuð um 139.576.000 kr. með skýringunni „Arður 2007“. Þannig hafiMilestone ehf. greitt stefnda 139.576.000 kr.Stefnandi telur að skilyrði tilarðsúthlutunar samkvæmt XII. kafla laga nr. 138/1994 hafi ekki verið fyrirhendi. Skilyrðin hafi ekki verið fyrir hendi 14. febrúar 2008 og enn síður 31.desember 2008, enda hafi Milestone ehf. þá verið komið að fótum fram og félagiðí viðræðum við kröfuhafa sína um fjárhagslega endurskipulagningu. Stefnandi skírskotar í þessu sambanditil þess að hafi fjárhagur félags versnað eftir að reikningsárinu lauk beristjórn að taka tillit til þess og samþykkja ekki meiri arðsúthlutun enforsvaranlegt er með hliðsjón af þeirri þróun. Samkvæmt drögum að ársreikningifélagsins fyrir árið 2008 var eigið fé neikvætt um 72,5 milljarða króna í lokárs 2008 þegar stefndi og bróðir hans tóku ákvörðun um úthlutun arðs úrMilestone ehf. Ekkert bendi því til þess að stjórn Milestone ehf. hafi fariðeftir ákvæðum XII. kafla ehfl. þegar arðgreiðslan var ákveðin.Stefnandi telur ljóst að skilyrðiehfl. um arðgreiðslu til stefnda að fjárhæð 139.576.000 kr. hafi ekki veriðfyrir hendi. a) riftun skv. 2. mgr. 131. gr. gþl.Þar sem skilyrði til arðsúthlutunarhafi ekki verið til staðar teljist greiðsla arðsins gjöf Milestone ehf. tilstefnda í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Öll framangreind skilyrðiriftunar á greiðslu 139.576.000 kr. skv.2. mgr. 131. gr. gþl. séu uppfyllt.b) riftun skv. 136. gr. gþl.Stefnandi byggir á því að nefndráðstöfun sé riftanleg skv. 136. gr. gþl. Samkvæmt ákvæðinu megi rifta greiðslusem greidd er með skuldajöfnuði ef ekki mætti beita honum skv. 100. gr.laganna. Skilyrði 100. gr. laganna fyrir skuldajöfnuði hafi ekki öll verið tilstaðar sökum vitneskju stefnda um ógjaldfærni Milestone ehf. Því beri skv. 136.gr. gþl. að rifta þeirri ráðstöfun sem fólst í skuldajöfnun og þar með greiðsluMilestone ehf. við stefnda að fjárhæð 139.576.000 kr. Auk þess skorti upp áalmenn skilyrði til skuldajöfnunar þar sem krafa stefnda sé ekki gild, endaarðsúthlutunin ólögmæt.c) riftun skv. 141. gr. gþl.Stefnandi byggir á því að öllskilyrði 141. gr. gþl. séu til staðar sem leiði til riftanleikaráðstöfunarinnar. Því beri að rifta ráðstöfuninni skv. 141. gr. gþl..4.„Netjets“ hinn 18, febrúar 2009Hinn 18. febrúar 2009 hafi skuldstefnda við Milestone ehf. verið lækkuð um 54.781.007 kr. með skýringunni„Netjets“ í bókhaldi félagsins. Hvergi komi fram fullnægjandi skýringar áþessari færslu í bókhaldi Milestone ehf. Hvergi sé útskýrt af hverju umræddupphæð eigi að greiðast stefnda og koma til lækkunar á skuld stefnda viðMilestone ehf. a) riftun skv. 2. mgr. 131. gr. gþl.Þessi greiðsla teljist gjöf Milestoneehf. til stefnda í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Öll framangreind þrjúskilyrði riftunar á greiðslu 54.781.007 kr. skv. 2. mgr. 131. gr. gþl. séuuppfyllt.b) riftun skv. 2. mgr. 134. gr. gþl.Jafnvel þótt sýnt væri að stefndihefði greitt félaginu Netjets framangreinda fjárhæð, og þannig ef til villlækkað skuld Milestone ehf. við Netjets, þá sé greiðslan til stefnda engu aðsíður riftanleg. Um sé að ræða greiðslu Milestone ehf. á skuld með óvenjulegumgreiðslueyri. Milestone ehf. greiði stefnda með skuldajöfnuði.Greiðsla við þessar aðstæður meðskuldajöfnuði teljist óvenjulegur greiðslueyrir og riftanleg skv. 2. mgr. 134.gr. gþl. c) riftun skv. 136. gr. gþl.Sýni stefndi fram á að hann hafigreitt félaginu Netjets framangreinda fjárhæð, sé um að ræða greiðslu á skuldmeð skuldajöfnuði. Skuldin hafi ekki verið greidd félaginu heldur kröfuhafaMilestone ehf. Samkvæmt 136. gr. laga nr. 21/1991 megi rifta greiðslu sem greidder með skuldajöfnuði ef ekki mætti beita honum skv. 100. gr. laganna. Skilyrði100. gr. laganna fyrir skuldajöfnuði hafi ekki verið öll til staðar en þar erm.a. gert að skilyrði að stefndi hafi hvorki vitað né mátt vita að Milestoneehf. átti ekki fyrir skuldum. d) riftun skv. 141. gr. gþl.Stefnandi telur öll framangreindskilyrði 141. gr. gþl. vera til staðar sem leiða til riftanleika þessararráðstöfunar. Beri því að rifta ráðstöfuninni skv. 141. gr. gþl.2.Ógjaldfærni Milestone ehf. þegarráðstöfun/greiðsla átti sér stað2.1.Almennt um ógjaldfærniStefnandi byggir á því að samkvæmt 2.mgr. 131. gr., 2. mgr. 134. gr. og 141 gr. laga nr. 21/1991 verði ráðstöfunrift nema leitt verði í ljós að Milestone ehf. hafi verið gjaldfært þegarráðstöfun/greiðsla fór fram og að Milestone ehf. hafi einnig verið gjaldfærtþrátt fyrir ráðstöfunina/greiðsluna.Milestone ehf. hafi verið„ógjaldfært“ ef annað hvort af eftirfarandi átti við um það, þegar hinnriftanlegi gerningur átti sér stað:. EignirMilestone ehf. voru minni en skuldir félagsins.2. Fyrirséðvar að Milestone ehf. gat ekki greitt skuldir sínar þegar þær féllu ígjalddaga.Í umfjöllun um ógjaldfærni beri aðhafa í huga, að það er ekki skilyrði að kröfur hafi fallið í gjalddaga eða aðvanskil hafi þegar orðið á kröfum á hendur Milestone ehf. Samkvæmt viðurkenndumsjónarmiðum geti Milestone ehf. talist ógreiðslufært á tilteknu tímabilijafnvel þótt félagið hafi þá enn verið í fullum skilum við kröfuhafa.Nægjanlegt sé að það hafi verið orðið fyrirsjáanlegt að Milestone ehf. myndiekki geta staðið í skilum við alla kröfuhafa sína þegar kröfur þeirra féllu ígjalddaga. Mat á því hvort Milestone ehf. hafiekki getað staðið í skilum við lánardrottna sína þegar skuldir þeirra féllu ígjalddaga ráðist af heildarmati ýmissa atriða, eins og t.d. fjárhæðum krafna,gjalddaga krafna, lausafjárstöðu Milestone ehf., eignastöðu Milestone ehf.,hversu auðvelt hafi verið að koma eignum í verð, hvort eignir voru bundnarkvöðum, væntanlegum framtíðartekjum og fleiri atriðum.Af framangreindum lagaákvæðum ogdómaframkvæmd telur stefnandi ljóst að stefndi, sem riftunarþoli, berisönnunarbyrðina fyrir því að Milestone ehf. hafi verið gjaldfært þegarráðstöfunin átti sér stað. Í því samhengi er áréttað að almennt sé talið að matskuldarans sjálfs á eigin eignum verði ekki lagt til grundvallar þegareignarstaða hans er könnuð. Stefnda dugi þannig ekki að vísa til ársreikningaMilestone ehf. til að sýna fram á að eignir félagsins hafi verið nægjanlegar ogumfram skuldir. Til þess að stefndi geti með fullnægjandi hætti leitt í ljósgjaldfærni Milestone ehf. verði hann að sýna fram á raunverulegt söluverðmætieignanna þegar ráðstöfun/greiðsla fór fram. 2.2.Afstaða eigenda Milestone ehf. tilgjaldfærni félaginsSamkvæmt ársreikningi Milestone ehf.fyrir árið 2007 nam eigið fé félagsins rúmum 84 milljörðum króna í lok ársins2007 og þar af nam óráðstafað eigið fé rúmum 74 milljörðum króna. Ársreikningur sé aftur á móti ekkihlutlaus greining á stöðu félagsins enda er ársreikningur saminn af stjórn ogframkvæmdastjóra félagsins, sbr. 3. gr. laga nr. 3/2006, um ársreikninga.Stjórn Milestone ehf. hafi hvorki verið óháð né skipuð fagmönnum. StjórnMilestone ehf. var skipuð stefnda og Steingrími Wernerssyni en þeir áttu um 95%alls hlutafjár í Milestone ehf. Framkvæmdastjóri félagsins var Guðmundur Ólasonen hann átti 1,5% í félaginu. Þeir aðilar sem sömdu ársreikninginn hafi haftgríðarlega hagsmuni af gengi félagsins. Sönnunargildi ársreiknings fyrir árið2007 verði því að meta í samræmi við meginreglur réttarfars um skjöl sem annaraðilinn útbýr og með hliðsjón af þeim hagsmunum sem stjórnarmenn ogframkvæmdastjóri höfðu af efni ársreikningsins.Bókhald Milestone ehf. beri með sérað rekstur félagsins var erfiður allt árið 2008 þar sem félagið fjármagnaði sigítrekað með yfirdráttarlánum og lánum frá tengdum aðilum. Trú stjórnenda Milestone ehf. eðaannarra um stöðu félagsins á hverjum tíma skipti engu við mat á gjaldfærnifélagsins. Jafnvel þótt stjórnendur og aðrir hafi talið að staða félagsins hafiverið góð fram á síðustu mánuði ársins 2008 hafi seinni tíma könnun ástaðreyndum leitt í ljós að svo var alls ekki. 2.3.Afstaða stefnanda, þb. Milestoneehf., til gjaldfærni Milestone ehf.Stefnandi telur ljóst að Milestoneehf. hafi ekki verið gjaldfært þegar greiðsla fór fram. Milestone ehf. þurfi annaðhvort aðhafa verið fyrirsjáanlega ófært um að greiða skuldir á gjalddaga eða hafa áttminni eignir en skuldir. Hvor aðstaðan fyrir sig sé nægjanleg til að Milestoneehf. teljist hafa verið ógjaldfært. 2.3.1.Aðstæður á íslenskum fjármálamarkaðiárin 2007 og 2008Stefnandi færir rök fyrir því ístefnu að fjármálakerfi landsins í heild hafi verið komið í óefni strax árið2006. Alþjóðleg fjármálakreppa hafi hafist sumarið 2007 og með lækkandihlutabréfaverði veturinn 2007-2008 hafi tryggingastaða erlendra lána íslenskufjárfestingafélaganna versnað. Um nánari rökstuðning vísar stefnandi tilframlagðrar skýrslu endurskoðunarfyrirtækisins Ernst & Young hf. semstefnandi fékk til að kanna bókhald Milestone ehf. og rannsaka reksturfélagsins á tímabilinu 22. júní 2007 til 18. september 2009. Meðal þess semstefnandi vísar til í skýrslunni er aðmiðað við samningsbundna gjalddaga hafiMilestone ehf. verið í greiðsluvandræðum strax í upphafi árs 2008 og eftirfyrstu þrjá mánuði ársins hafi félagið vantað 1,1 milljarð króna til að standavið gjaldfallnar greiðslur. Heildarfjármagnsþörf félagsins á árinu 2008 hafiverið rúmir 18,2 milljarðar króna en auk þess hafi Milestone ehf. verið íábyrgð fyrir 14,4 milljarða króna láni Þáttar International hjá Morgan Stanley.Lánið hafi verið gjaldfellt hinn 28. janúar 2008.Félagið hafi átt erfitt með á aðfjármagna sig til langs tíma og því orðið að sætta sig við fjármögnun tilskamms tíma með tilheyrandi kostnaði. Hlutfall skammtímalána hafi verið 22% afheildarskuldum við lok ársins 2006 en verið orðið 54% við lok ársins 2007.Aðalbankareikningur Milestone ehf.hafi orðið neikvæður strax 7. janúar 2008 og svo oft á árinu eftir það.Dótturfélög og félög tengd Milestone ehf. hafi rétt reikninginn af með því aðleggja ítrekað inn á reikninginn á árinu 2008.Milestone ehf. hafi selt allar helstueignir sínar dótturfélagi sínu, Þætti ehf. í árslok 2007. Eignirnar hafi svoverið færðar frá dótturfélagi Þáttar eignarhaldsfélags ehf. til Racon HoldingsAB, þaðan til Racon Holdings II AB og að lokum til félagsins Invik & Co.AB. Eignarhald Milestone ehf. hafi því verið verulega flókið enda í gegnumfjögur dótturfélög. Ályktun Ernst & Young er sú að lánardrottnardótturfélaganna hafi haft forgang að tekjum af þeim eignum sem færðar voru fráMilestone ehf. til Invik & Co. AB með framangreindum hætti. Áhrifin hafiverið þau að tekjustreymi, t.d. arðgreiðslur, frá dótturfélögunum til Milestoneehf. hafi minnkað og dregið þannig enn úr líkum á því að Milestone ehf. gætistaðið við skuldbindingar sínar.Milestone ehf. hafi átt lítiðhandbært fé í árslok 2007 og ekki getað staðið við skuldbindingar sínar nemameð sölu eigna og/eða nýjum lánum. Þrátt fyrir um 40 milljarða hagnað samkvæmtársreikningi ársins 2007 hafi handbært fé frá rekstri verið neikvætt um tæpa3,5 milljarða. Samkvæmt drögum að sex mánaða uppgjöri Milestone ehf. hafi tap átímabilinu 1. janúar til 30. júní 2008 verið rúmir 13,4 milljarðar.Fjármálaeftirlitið hafi gertathugasemd við ársreikning samstæðunnar fyrir árið 2007 og talið að Milestoneehf. uppfyllti ekki kröfur tilskipunar um viðbótareftirlit meðfjármálasamsteypum. Af svörum Milestone ehf. verði ekki annað ráðið en aðfélagið hafi fyrst og fremst ætlað að bregðast við með því að færa eignir fráMilestone ehf. til Invik & Co. AB. Stefnandi segir Ernst & Young teljaað slík tilfærsla hefði ekki leyst eiginfjárvanda Milestone ehf., auk þess semeignir félagsins hafi rýrnað umtalsvert í verði á árunum 2007-2008. 2.4.Milestone ehf. hafi þegar veriðbyrjað að vanefna skuldir sem fallnar voru í gjalddagaStefnandi leggur áherslu á að félagiðsé ógjaldfært þegar fyrirséð er að það getur ekki greitt skuldir sínar þegarþær falla í gjalddaga. Greiði félag ekki skuldir á gjalddaga sé það orðiðógjaldfært. Milestone ehf. hafi vanefnt nokkrar skuldir sínar löngu fyrirfrestdag og úrskurð um gjaldþrot. Skuld Milestone ehf. við Leiftra Ltd.hafi verið í vanskilum frá 23. nóvember 2007. Milestone ehf. hafi skuldað SJ1ehf. lán sem var á gjalddaga 1. júní 2007, en hafi aldrei verið greitt.Milestone ehf. hafi einnig átt að greiða Karli Wernerssyni, stærsta hluthafafélagsins, lán á sama gjalddaga, þ.e. 1. júní 2007. Lánið sem Karl veitti hafiekki verið greitt á gjalddaga frekar en lánið við SJ1 ehf. en skuldin við Karlhafi þó verið greidd í lok september 2007,ekki þó með hefðbundinni greiðslu, heldur skuldajöfnuði. Það eitt veitivísbendingu um greiðsluerfiðleika að tvær sambærilegar skuldir, sem báðar vorukomnar nokkra mánuði fram yfir gjalddaga, séu meðhöndlaðar með svo ólíkumhætti. Þá hafi Milestone ehf. einnig vanefntaðrar skuldbindingar, eins og t.d. um þátttöku í „Indlandsverkefni“ Aska Capital hf.2.5.Fjármögnun fékkst aðeins hjá Glitnibanka hf.Stefndi staðhæfir, m.a. með vísan tilskýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, að frá og með seinni hluta ársins 2007 hafiMilestone ehf. einungis fengið lán frá Glitni og aðilum tengdum aðilum Milestone ehf. (eigendum félagsins ogdótturfélögum). Eina undantekningin hafi verið níu daga lán (frá 21. maí 2008til 30. maí 2008) sem Milestone ehf. fékk frá Icebank að upphæð 1.065.000.000kr. Að öðru leyti hafi fjármögnun Milestone ehf. fyrst og fremst falist í þvíað Glitnir veitti Milestone ehf. ný lán, veitti ítrekaða fresti á eldri lánumtil félagsins og endurfjármagnaði kröfur annarra lánveitenda, sem misst höfðutrú sína á Milestone ehf. Milestone ehf. hafi frá og með hausti2007 verið ófært um að standa við skuldbindingar sínar á gjalddögum og félagiðþar með verið ógjaldfært. Milestone ehf. hafi komist hjá því að vanefna allarskuldir félagsins frá og með seinni hluta ársins 2007 með sífelldri fjármögnunGlitnis banka hf. Vegna tengsla Milestone ehf. við Glitni sé ljóst að lánGlitnis banka hf. til Milestone ehf., a.m.k. frá og með síðari hluta ársins2007, hafi ekki verið veitt á viðskiptalegum forsendum, heldur verið tilkominvegna hagsmuna Glitnis banka hf. sjálfs af því að rekstur Milestone ehf.virtist ganga vel.Glitnir banki hf. hafi lánaðMilestone ehf. ítrekað og frá miðju ári 2007 hafi félagið nánast eingöngu veriðrekið með lánum frá bankanum. Glitnir banki hf. hafi verið eini bankinn íheiminum sem var reiðubúinn að lána Milestone ehf. Sjáist það af því að AskarCapital hf. leitaði að lánum fyrirMilestone ehf. víða um heim á tímabilinu maí til september 2007 en án árangurs.Það sé óeðlilegt og ósannfærandi að félag með 80 milljarða króna eigið fé hafieingöngu lánstraust hjá einni fjármálastofnun – og sé um leið einn af stærstueigendum fjármálastofnunarinnar. Slíkt bendi til þess að markaðurinn hafi taliðað félagið gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Fjármögnun Glitnis bankahf. hafi enda ekki verið byggð á viðskiptalegum forsendum.Glitnir banki hf. hafi gengið svolangt í að fela ógjaldfærni Milestone ehf. að bankinn endurfjármagnaði lánMilestone-samstæðunnar í gegnum félag utan samstæðunnar til að komast hjáreglum um stórar áhættuskuldbindingar og lán til tengdra aðila. Í febrúar 2008hafi Morgan Stanley krafist greiðslu á um 217 milljóna evra láni sem bankinnhafði veitt Milestone ehf. Milestone ehf. hafi ekki getað greitt lánið ogstaðið frammi fyrir því að vanefna gríðarstórt lán við einn stærsta bankaheims. Milestone ehf. átti ekki í önnur hús að venda en Glitni banka hf. sem þóhafi verið óheimilt að veita félaginu lánið vegna reglna um hámarkáhættuskuldbindinga. Þá hafi verið gripið til þess að veita lánið Svartháfiehf., félagi í eigu Werners Rasmussonar föður Karls og Steingríms, þáverandiaðaleigenda Milestone ehf. .Svartháfur ehf. hafi í kjölfarið greitt upp lániðvið Morgan Stanley í gegnum flókna keðju lánveitinga til félaga tengdraMilestone ehf.Máli sínu til stuðnings vísarstefnandi til þess að hinn 3. febrúar 2008 hafi Milestone ehf. veitt handveð íinnistæðu banka­reiknings. Handveðið var sett til tryggingar láni hjá Glitnibanka hf. að upphæð 1.700.000 kr. sem stofnað var til 1. maí 2006. Stefnandihefur þegar rift þessum gerningi og telur það vera til marks umgreiðsluvandræði ef skuldari tekur upp á því að veita tryggingar fyrir skuldumsem áður hefur verið stofnað til. Þykir stefnanda slíkt vera vísbending um aðskuldari vilji tryggja endurheimtur tiltekinna nákominna kröfuhafa vegnafyrirsjáanlegra vanefnda. Slíkar eftirfarandi tryggingar séu enda grundvöllurriftunar samkvæmt 137. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi byggir einnig á því að gögnmálsins sýni að Milestone ehf. hafi ekki haft burði til að greiða út arð vegnaársins 2007 sem ákveðinn var 29. febrúar 2008 á hluthafafundi. Að matistefnanda bendir þetta til þess að Milestone ehf. hafi ekki haft burði til aðgreiða arðinn út með peningum. Í stuttu máli telur stefnandi aðMilestone ehf. hafi verið orðið ógjaldfært síðla árs 2007 og er sú ályktunstudd tilvísun til niðurstöðu áðurnefnds endurskoðunarfyrirtækis. 3.Stefndi er nákominn stefnanda skv. 3.gr. gþl.Stefnandi byggir á því að stefndi sénákominn stefnanda í skilningi 3. gr. gþl. Er þar sérstaklega vísað til 4.-6.tl. ákvæðisins. Stefndi var aðaleigandi og stjórnarformaður Milestone ehf. áþeim tíma sem um ræðir og telur stefnandi skilyrði ákvæðisins því uppfyllt.4.Krafa um greiðslu úr hendi stefndaKrafa stefnanda um greiðslu418.793.766 kr. auk dráttarvaxta að frádregnum innborgunum, úr hendi stefndabyggir í fyrsta lagi á 142. gr. gþl., í öðru lagi á 79. gr. laga nr. 138/1994,og í þriðja lagi á almennum skaðabótareglum, einkum sakarreglu og 108. gr. laganr. 138/1994.4.1.Krafa um greiðslu skv. 142. gr. gþl.Verði ekki falist á kröfu stefnandaum greiðslu skv. 79. gr. ehfl. byggir stefnandi kröfu sína um greiðslu úr hendistefnda á 142. gr. gþl.Stefnandi vísar til þess að auðgunstefnda hafi falist í því að skuld hans við stefnanda lækkaði. Um leið felisttjón stefnanda í lækkun á kröfu búsins, sem stofnaðist með ólögmætum lánumMilestone ehf. til stefnda.4.2.Krafa um greiðslu skv. 79. gr. laganr. 138/1994 um einkahlutafélögStefnandi byggir á því að lög nr.138/1994, um einkahlutafélög (hér eftir einnig vísað til sem „ehfl.“), setjiströng skilyrði fyrir því hvernig félag má úthluta fjármunum til hluthafa ogstjórnenda félagsins. Ef einhver vafi er uppi um grundvöllfjárúthlutunar til hluthafa eða stjórnenda beri að skýra það svo að úthlutuninteljist lán í skilningi 79. gr. ehfl. þangað til sýnt er fram á annað.Viðtakandi lánsins beri sönnunar­byrðina fyrir því að úthlutun fjármuna tilhans sé lögmæt.Samtals hafi Milestone ehf. greittstefnda 418.793.766 kr. á árunum 2007 til 2009. Ekkert gagngjald hafi komið frástefnda á móti og voru þessar greiðslur þannig lán Milestone ehf. til stefndu.Enginn samningur hafi verið gerður milli Milestone ehf. og stefnda umlánveitinguna og ekki verði séð að önnur gögn séu til um greiðslur félagsinstil stefnda. Lánin hafi ekki verið Milestone ehf.til framdráttar enda félagið ekki haft neinn hag af lánveitingunni og engatryggingu fyrir því að lánin yrðu greidd til baka. Þá hafi önnur skilyrði ogkjör lánanna ekki verið sambærileg við almennan markað. Stefnandi telur að líta beri fram hjáeftirfarandi ráðstöfunum sem færðar voru til lækkunar skuld stefnda í bókhaldifélagsins:Eftirgjöf skuldar stefnda við Milestone ehf. þann 24. september 2007, 299.288.364 kr., með skýringunni „Innborgun“.Eftirgjöf skuldar stefnda við Milestone ehf. þann 30. maí 2008, 10.598.953 kr., með skýringunni „JP Morgan, EUR 91.829.829,43“. Eftirgjöf skuldar stefnda við Milestone ehf. þann 31. desember 2008, 139.576.000 kr., með skýringunni „Arður 2007“.Eftirgjöf skuldar stefnda við Milestone ehf. þann 18. febrúar 2009, 54.781.007 kr., með skýringunni „Netjets“.Fyrsta lækkun skuldarinnar, 24.september 2007, sé ekki vegna innborgunar stefnda, heldur vegna skuldajöfnunará móti skuld Milestone ehf. við stefnda, sem stefnandi telur ekki fullnægjaendurgreiðsluskyldu stefnda.Önnur lækkun skuldarinnar, 30. maí2008, sé ekki vegna innborgunar stefnda. Lækkunin sé til komin vegna greiðslufrá JP Morgan Chase banka og engar skýringar í bókhaldi Milestone ehf. benditil þess að greiðslan komi frá stefnda.Þriðja lækkun skuldarinnar, 31.desember 2008, sé ekki vegna innborgunar stefnda, heldur vegna skuldajöfnunar ámóti arðgreiðslu úr Milestone ehf. Óheimilt sé að endurgreiða hluthafalán meðskuldajöfnun og auk þess hafi ekki verið skilyrði til arðgreiðslunnar.Fjórða lækkun skuldarinnar, 18.febrúar 2009, sé ekki vegna innborgunar stefnda, heldur vegna greiðslu á skuldMilestone ehf. við Netjets. Lækkunin sé þannig til komin vegna skuldajöfnunartil kröfuhafa Milestone ehf. löngu eftir að félagið var orðið ógjaldfært.Stefnandi krefst þess þannig aðstefndi endurgreiði stefnanda öll lánin, alls að upphæð 418.793.766 kr. meðdráttarvöxtum af hverju láni fyrir sig frá og með þeim degi er það var veitt,að frádregnum innborgunum, eins og tilgreint er nánar í dómkröfum.Dráttarvaxtakrafa byggir á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og 4. mgr. 79. gr.ehfl.4.3.Krafa um greiðslu skaðabótaStefnandi byggir jafnframt sjálfstættá því að stefnda beri að greiða skaðabætur. Krafan er reist á almennum reglumskaðabótaréttar (einkum sakarreglunni) ásamt 5. mgr. 79. gr. og 108. gr. laganr. 138/1994, um einkahlutafélög. Við gjaldþrotaskiptin hafi stefnandi eignastskaðabótakröfur Milestone hf. á hendur stjórnarmönnum félagsins, sbr. XII.kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Stefnandi byggir á því að stefndihafi, sem stjórnarformaður Milestone ehf. og aðaleigandi, vitað eða mátt vitaum þá gerninga sem mál þetta lýtur að. Er þá bæði átt við lán Milestone ehf.til stefnda og einnig lækkun krafna á hendur honum.Stefndi hafi verið svo nátengdurfélaginu og stjórnendum þess að hann hafi vitað eða mátt vita að reglulegarlántökur hans úr sjóðum félagsins voru ólögmætar. Stefnandi telur að stefndi hafi sýntaf sér saknæma háttsemi og einnig ólögmæta, sem valdið hafi félaginu tjóni.Stefnandi telur að stefndi beri skaðabótaábyrgð vegna þess tjóns semþrotabúinu, öðrum hluthöfum og kröfuhöfum þess var bakað með framangreindumráðstöfunum. Að mati stefnanda eru orsakatengsl milli tjóns Milestone ehf. ogólögmætra athafna stefnda. Tjón félagsins sé einnig sennileg afleiðingháttseminnar.Verði ekki fallist á að fjárkrafanskuli bera dráttarvexti sem krafa um endurgreiðslu ólögmætra lána samkvæmt 79.gr. ehfl. byggir stefnandi fjárkröfuna á því að stefndu beri að greiða tjónbúsins á grundvelli 142. gr. gþl. Auðgun stefnda samsvari tjóni stefnanda ogþví sömu fjárhæð. Auk þess er byggt á almennum skaðabótareglum. Í því tilvikier krafist dráttarvaxta af 418.793.766 kr. að frádregnum innborgunum, frá 12.ágúst 2010 til greiðsludags, þ.e. mánuði frá því að stefnandi krafði stefnda umgreiðslu með kröfubréfi, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Inn á kröfu stefnandavoru greiddar 206.000.000 kr. 24. september 2007, 22.530 kr. 1.október 2007 og 35.010 kr. 1. október 2008, sem dragast frá kröfunni m.v. stöðuna áinnborgunardögum og ganga fyrst til greiðslu áfallinna dráttarvaxta.Um lagarök vísar stefnandi til meginreglnasamninga-, skaðabóta- og kröfu­réttar og laga nr. 7/1936, um ógilda löggerningaog málamyndagerninga. Dráttarvaxtakrafa stefnanda er studd tilvísun til 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um kröfusamlag er vísað tilákvæðis 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað vísarstefnandi til 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Umvarnarþing er vísað til 1. mgr. 32. gr., 1. mgr. 35. gr., 40. gr. og 41. gr.sömu laga. III.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggir sýknukröfu sína á þvíað skilyrði riftunarreglna gjaldþrotaskiptalaga séu ekki uppfyllt.a. Almennt um ógjaldfærni.Stefndi vísar til þess að kröfurstefnanda um riftun byggist á 131., 134., 136. og 141. gr. gþl. Þar sem meiraen sex mánuðir hafi verið á milli þeirra greiðslna sem stefnandi vill rifta ogfrestdags þá standi og falli málatilbúnaður stefnanda með því hvenær Milestonevarð ógjaldfært. Stefndi mótmælir því að Milestonehafi verið orðið ógjaldfært og þar af leiðandi ógreiðslufært á haustmánuðum2007. Stefndi heldur því fram að til að félag teljist ógjaldfært í skilningiriftunarreglna gjaldþrotaskiptalaga þurfi tvö skilyrði að vera uppfyllt, þ.e.eignir félagsins hafi verið minni en skuldir þess og auk þess hafi veriðfyrirsjáanlegt að félagið gæti ekki greitt skuldir sínar þegar þær féllu ígjalddaga. Þessi skilyrði þurfa að mati stefnda að vera uppfyllt á þeim tímasem meintur riftanlegur gerningur á sér stað. Varðandi gjaldfærni/greiðslufærni þátelur stefndi að skera þurfi úr því hvort skuldari geti staðið í skilum þegarkröfur, sem beint er að honum, falla í gjalddaga. Meta þurfi hvort greiðsluþrotskuldarans sé fyrirsjáanlegt eða ekki. Við það mat þurfi, auk athugunar á þeimkröfum sem beint er að skuldaranum og gjalddögum þeirra, að kanna tvennt.Annars vegar hvaða eignir skuldarinn eigi og hvaða möguleika hann hafi á því aðkoma þeim í verð og hins vegar hvaða tekjum hann geti átt von á í framtíðinni.Að auki þurfi að skoða möguleika skuldara til fjármögnunar og frekari lántöku.Hvað varðar mat á verðmæti eignaskuldarans beri almennt að leggja til grundvallar söluverð þeirra. Það getihaft mikla þýðingu fyrir skuldarann, hvað hann hefur mikinn tíma til að seljaeignir, þannig að ætla megi, að hann geti greitt skuldir sínar, þegar þær fallaí gjalddaga. Við mat á því, hvert svigrúm skuldari hefur í þessu efni, skiptimestu hvenær gjalddagi krafnanna er. Hann hefur a.m.k. þann tíma, sem líðurfram að gjalddaga þeirra. Með orðalaginu að ekki verði talið aðgreiðsluörðugleikar skuldara muni líða hjá innan skamms tíma, sé vísað til þessað ekki megi vera um tímabundið ástand að ræða. Með þessu sé meðal annars gefiðsvigrúm til að taka mið af mismunandi aðstæðum og tímabundnum sveiflum í vissumatvinnugreinum. Við mat á þessu atriði verði í raun að spyrja hversu löngvenjuleg lægð sé í greiðslugetu þeirra sem fást t.d. við sömu atvinnugrein ogviðkomandi skuldari og hvort batamerki sjáist í tilviki skuldarans þegar súlægð hefur liðið hjá.Af þessu telur stefndi mega ráða aðskuldari hafi visst svigrúm til þess að ráða bót á fjárhagslegum erfiðleikumsínum. Stefndi telur að af orðalagi 2. mgr., sbr. 1. mgr. 64. gr. gþl. megiráða að fjárhagsleg endurskipulagning sem felist í því að skuldarinn tekur féað láni og/eða gengur á eignir sínar, falli hér undir.Stefndi telur margar fullyrðingar íframlagðri skýrslu Ernst & Young hf. um málsatvik beinlínis rangar.Nauðsynlegt sé að réttar upplýsingar liggi fyrir um atriði sem snúa að mati ágjaldfærni félagsins til þess að unnt sé að komast að upplýstri niðurstöðu meðviðurkenndum lögskýringaraðferðum.Stefndi telur að Milestone hafi veriðgjaldfært a.m.k. fram til þess tíma er íslenska bankakerfið hrundi. Félagiðhafi brugðist við þrengingum á fjármálamörkuðum með eignasölu og viðleitni tilþess að ná fram sem hagkvæmastri samsetningu eigin fjár og lánsfjár. Þettaferli hafi verið stutt fullkomlega af helstu lánardrottnum og síðar í fullusamráði og með aðkomu þeirra. Því sé ljóst að Milestone hafi augljóslega getaðstaðið við skuldbindingar sínar allt fram að hruni íslenska fjármálakerfisins ílok ársins 2008, m.a. með því að ganga á eignir sínar eða taka fé að láni. Ekkihafi verið fyrirséð að fjármögnunarþörf Milestone myndi aukast og ekki útlitfyrir annað en að félagið hefði trausta fjármögnun hjá aðalviðskiptabankasamstæðunnar, Glitni banka hf.Stefndi heldur því fram aðlánveitingar Glitnis banka hf. til Milestone séu ekki tortryggilegar. Hér séutil skoðunar gjald- og greiðslufærni Milestone, en ekki innri málefni Glitnisbanka hf. Þar sem Milestone náði að fjármagna sig, hvaðan sem þeir fjármunirkomu, þá hafi ekki verið uppfyllt skilyrði þess að félagið væri bæðiógreiðslufært og ógjaldfært. Ekki sé hægt að leggja það á lántaka, sem ekkihefur neina stöðu innan fjármálafyrirtækis og/eða yfirsýn yfir það hvortlánareglum þess sé fylgt þegar kemur að ákvarðanatöku, að fylgjast með innrimálefnum fjármálafyrirtækis þegar kemur að ákvörðun um lánveitingu. Þar semMilestone hafi getað endurfjármagnað sig og komið í veg fyrir að skuldir þessféllu í gjalddaga þá var félagið ekki ógreiðslufært fyrr en eftir fallbankakerfisins. Mótmælir stefndi því einnig að fyrirsjáanlegt hafi verið orðiðað Milestone gæti ekki staðið í skilum við kröfuhafa sína þegar kröfur þeirraféllu í gjalddaga. Engar kröfur hafi fallið í gjalddaga fyrr en eftir hruníslenska bankakerfisins. Í stefnu og skýrslu Ernst & Youngkemur fram að Milestone hafi þegar á árinu 2007 verið farið að vanefnaskuldbindingar sem féllu á gjalddaga. Stefndi mótmælir þessu og vísar til þessað það teljist ekki vanefnd á skuld þegar lánveitandi samþykkirskilmálabreytingu á láni sem felur í sér að gjalddagi greiðslu er færður. Þettahafi verið tilfellið varðandi kröfur Leiftra Ltd., SJ1 ehf. og KarlsWernerssonar.Stefndi reisir varnir á því aðforsendur Ernst & Young hf. byggi ekki á þeim reikningsskilastöðlum semgilda um gerð og framsetningu ársreikninga fyrirtækja. Niðurstöðurnar byggifrekar á fullyrðingum, án tilvísana í reglur, og tilvísunum í viðmiðanir semekki sé heimilt að beita við gerð ársreikninga samkvæmt þeim stöðlum sem um þaðgilda. Af hálfu stefnda er lögð áhersla á að til grundvallar ársreikningsgerðhjá Milestone og dótturfélögum þess liggi fjölmargar matsgerðir um virði eigna.Ítarleg yfirferð endurskoðenda samstæðunnar og dótturfélaga liggi jafnframt tilgrundvallar. Allir þessir aðilar miði vinnu sína við alþjóðlegareikningsskilastaðla IFRS sem viðurkenndir séu í þeim ríkjum sem félöginstörfuðu í. Um áramótin 2007/2008 hafi átt sérstað umfangsmikil tilfærsla á eignum innan Milestone samstæðunnar. Þeirriyfirfærslu hafi verið endanlega lokið um mánaðamótin mars/apríl 2008. Súeignatilfærsla hafi byggst á ítarlegum verðmötum sem fjölmargir íslenskir ogerlendir aðilar komu að (sjá dskj. nr. 133-138). Til viðbótar því hafi fariðfram ítarleg skoðun eftirlitsaðila bæði á Íslandi og í Svíþjóð á reikningumfélaganna í því skyni að ganga úr skugga um að eftir endurskipulagninguna myndufélögin uppfylla þær kröfur sem gerðar voru um eftirlit með fjármálasamsteypumá Evrópska efnahagssvæðinu. Með þeim forsendum sem Ernst & Young hf. leggurtil grundvallar í skýrslu sinni og þeirri niðurstöðu að Milestone hafi veriðógjaldfært haustið 2007, sé því í raun haldið fram að illa rökstutt álit Ernst& Young hf. eigi að ganga framar eða sé marktækara en vinna allra þeirraþaulreyndu sérfræðinga sem komu að mati á efnahag og gjaldfærni Milestone áþessum tíma, hvort sem þeir störfuðu hjá endurskoðunarstofum, alþjóðlegumfjárfestingarbönkum og/eða opinberum eftirlitsaðilum. Af þessum sökum mótmælirstefndi því að slíkar skilmálabreytingar sýni fram á að félagið hafi veriðógjaldfært á þessum tíma. Stefnandi, sem og Ernst & Young, hefði getað fengiðþessar upplýsingar frá stjórnendum félagsins ef eftir því hefði verið leitað.Stefndi kannast ekki við að Milestone hafi vanefnt „aðrar skuldbindingar“ einsog til dæmis um „Indlandsverkefni“ Aska Capital hf. Í tengslum við yfirfærslu allraíslenskra eigna Milestone til Invik um áramótin 2007/2008 hafi eignarhald Inviká eftirlitsskyldum félögum í Svíþjóð, Hollandi og á Íslandi hlotið samþykkiþarlendra eftirlitsaðila. Af umsóknarferlinu megi ráða að slíkt samþykki hefðiekki fengist ef móðurfélag Invik, þ.e. Milestone, hefði verið ógjaldfært í þeimskilningi sem hér er til umræðu. Ársreikningur fyrir rekstrarárið 2007sýni að eigið fé Milestone var um þau áramót 84.132.000.000 króna. Fráleitt séað halda því fram að félag með slíkt eigið fé teljist ógjaldfært.Ársreikningurinn hafi verið staðfestur án fyrirvara af óháðum endurskoðendumfélagsins, KPMG hf. Í samræmi við kenningar fræðimanna ogdómaframkvæmd beri að leggja ársreikninga og skattframtöl félags tilgrundvallar við mat á því hvort eignir þess hafi verið hærri en skuldir átilteknum tíma. Slíkum samtímagögnum verði ekki haggað nema eitthvað mikið komitil. Með vísan til annars vegar þess aðMilestone náði að endurfjármagna sig á árinu 2008 og að engar kröfur féllu ígjalddaga fyrr en eftir hrun íslenska bankakerfisins og hins vegar þess aðársreikningur félagsins miðað við 31. desember 2007 sýndi greinilega fram ágóða stöðu félagsins telur stefndi að sönnunarbyrði um að Milestone hafi veriðógreiðslufært og ógjaldfært haustið 2007 hafi færst yfir á stefnanda. Stefndi gagnrýnir þá aðferðarfræðiErnst & Young hf. að leggja til grundvallar eftirá- skýringar ogstaðreyndir sem lágu ekki fyrir á þeim tíma sem hér um ræðir, taka í engutillit til samtímagagna og horfa ekki til eðlis félagsins og þeirraratvinnugreinar sem um ræðir. Þá megi gagnrýna þau vinnubrögð Ernst & Younghf. að óska aldrei eftir skýringum eða afstöðu fyrrverandi stjórnendaMilestone, endurskoðenda, eftirlitsaðila og fjármálaráðgjafa, að því er varðarefni skýrslunnar. Stefndi byggir á því að félagið hafiekki getað verið orðið ógjaldfært í september 2007. Sönnunarbyrði um gjaldfærnifélagsins á þeim tíma sé fullnægt meðal annars vegna þess að öll samtímagögn,svo sem ársreikningar, skattframtöl, greiningar og óháðar sérfræðiskýrslurendurskoðunarfyrirtækja, gefi til kynna að félagið hafi verið gjaldfært. Enginlán hafi verið vanefnd á því tímabili sem um ræðir eða næstu misserum þar áeftir. Fjölmörg lán hafi verið greidd upp hvort heldur skömmu fyrir það tímabilsem um ræðir, samhliða því eða næstu mánuði þar á eftir. Ný lán hafi veriðtekin allnokkru eftir það tímabil sem um ræðir, sem meðal annars voru nýtt tilþess að standa við eldri skuldbindingar. Skýrsla endurskoðunarfyrirtækis semaflað er einhliða löngu eftir þann tíma sem um ræðir og eftir hrun íslensksbankakerfis sem ekki var fyrirséð í september 2007, sem aukinheldurgrundvallist á rangri lagatúlkun á því lykilhugtaki sem um ræðir, geti ekkihaggað þessari sönnun. Ekkert í skýrslu Ernst & Young bendi til þess aðMilestone hafi verið ógjaldfært í september 2007, sé rétt lagatúlkun þesshugtaks lögð til grundvallar. Stefndi mótmælir fullyrðingum um aðlánardrottnar dótturfélaga hafi haft forgang að tekjum af eignum og aðtekjustreymi hafi minnkað frá dótturfélögum til Milestone.Stefndi heldur því fram að Milestonehafi ekki orðið ógjaldfært fyrr en í lok árs 2008 og krefst því sýknu af öllumkröfum stefnanda.b. Almennt um riftun þeirra ráðstafana sem um ræðirKrafa stefnanda um riftun hinnatilgreindu ráðstafana er í öllum tilvikum á því byggð að stefndi hafi staðið ískuld við Milestone og þær „greiðslur“ sem þar er lýst hafi komið til lækkunará þeirri skuld í bókhaldi félagsins. Þetta segir stefndi vera rangt enda hafistefndi þvert á móti átt inneign hjá Milestone á þeim tíma. Ætluð skuld stefnda sé aðeinstilkomin með þeim hætti að stefnandi krefst riftunar á færslum framar áviðskiptamannareikningnum, sbr. einkum greiðslu skv. lið c. hér að neðan.Aðeins með því að reikna út stöðu á reikningnum miðað við að sú færsla hafiekki átt sér stað fái stefnandi út að stefndi hafi staðið í skuld viðMilestone. Í kjölfar þess sé síðan fundið út að þær færslur sem á eftir komuhafi leitt til lækkunar á skuld stefnda við Milestone en ekki til aukningar áskuld Milestone við stefnda. Það sé síðan eingöngu á þeirri forsendu semriftunar sé krafist á síðari greiðslum. Stefndi byggir á því að með þessu séþess freistað að gera ráðstafanir riftanlegar af þeirri ástæðu einni aðráðstöfun sem á undan kom hafi verið riftanleg. Slíkt standist hvorkimeginreglur né undirliggjandi röksemdir riftunarreglna gjaldþrotaskiptalaga.Með því sé í raun verið að stefna að auðgun búsins á kostnað stefnda ogstandist því riftunarkröfurnar ekki það meginskilyrði að þær ráðstafanir semrift er hafi verið búinu til tjóns.c. Krafa um riftun greiðslu að fjárhæð 299.288.364 krónurStefndi segir ýmsar rangarfullyrðingar koma fram í stefnu varðandi umrædda greiðslu, meðal annars þá aðMilestone hafi verið byrjað að vanefna gjaldfallnar skuldir þann 24. september2007 og félagið hafi þá verið orðið ógjaldfært. Skilyrði riftunarreglnagjaldþrotaskiptalaga um ógjaldfærni hafi því ekki verið uppfyllt oggerningurinn því ekki riftanlegur.Óumdeilt sé að 1. júní 2007 hafistefndi átt inneign á viðskiptamannareikningi sínum hjá Milestone, þ.e.,Milestone stóð í skuld við stefnda. Sami dagur hafi verið gjalddagi skuldarMilestone við stefnda sem að stærstum hluta komi til umfjöllunar í öðru dómsmálistefnanda gegn stefnda. Að sögn stefnda hafi verið samið umað skuldin skyldi greiðast með úttektum af viðskiptamannareikningi stefndaannars vegar og hins vegar með peningum 24. september 2007 sem og hafi veriðgert, þ.e., með millifærslum á tilgreinda reikninga að ósk stefnda. Hafi þvísmám saman verið greitt inn á skuldina með þeim úttektum sem fram fóru afviðskiptamannareikningi stefnda á tímabilinu frá 1. júní 2007 til 24. september2007. Þann dag var síðan bókfært í bókhaldi Milestone að skuldin hafi veriðgreidd með þeim hætti. Engin greiðsla hafi þó borist stefnda þann dag vegnaþessarar færslu, enda hafði hann þegar fengið þann hluta skuldarinnar greiddanmeð úttektum sínum. Stefndi hafnar því að skuldin hafiverið greidd með færslu í bókhaldi Milestone þann 24. september 2007. Afstöðusína byggir stefndi á því að engin verðmæti hafi með þeirri færslu flust fráMilestone til stefnda. Umrædd færsla hafi eingöngu verið gerð til aðendurspegla það sem þá þegar hafði átt sér stað með úttektum, þ.e., að greitthafði verið inn á lán stefnda til Milestone. Byggir stefndi á því að við mat áþví hvenær greiðsla á skuld eigi sér stað beri að líta til þess hvenæryfirfærsla verðmæta á sér stað, en ekki hvenær einstakar færslur eiga sér staðí bókhaldi. Samkvæmt þessu hafi stefndi aldrei staðið í skuld við Milestone.Þær færslur sem áttu sér stað í bókhaldi félagsins geti því ekki hafa verið lántil stefnda. Þvert á móti hafi þær verið greiðsla inn á skuld Milestone viðstefnda. Greiðsla á gjalddaga í umsömdugreiðsluformi sé ekki óvenjuleg, greidd með óeðlilegum greiðslueyri eða greiddfyrr en eðlilegt var. Hún sé heldur ekki ótilhlýðileg eða stefnda til hagsbótaá kostnað annarra kröfuhafa. Á þessum tíma og langt fram eftir árinu 2008 hafiMilestone greitt allar skuldir sínar á gjalddaga. Því telur stefndióskiljanlegt hvernig stefnandi kemst að því að skuld sem greidd sé á gjalddagasé greidd fyrr en eðlilegt var. Stefndi hafnar því að umrædd greiðslahafi verið í óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 134. gr.gjaldþrotaskiptalaga. Grunnrök reglunnar séu þau að greiði skuldari í öðrumgreiðslueyri en peningum séu löglíkur fyrir því að hann eigi ekki reiðufé ogþað sé ástæða greiðslu með þeim hætti. Við mat á því hvort greitt sé íóvenjulegum greiðslueyri beri því að líta til þess í hvaða mynd greiðslan ferfrá skuldara. Þá geti greiðsla í peningum aldrei talist óvenjulegurgreiðslueyrir í skilningi greinarinnar. Þar sem greiðslurnar fóru frá Milestoneí peningum sé ekki um að ræða óvenjulegan greiðslueyri. Þá sé fyllilega ljóstað greiðslan hafi ekki verið greidd fyrr en eðlilegt var enda gjalddagi veriðkominn. Þá teljist greiðsla á skuld meðúttektum af viðskiptamannareikningi aldrei skuldajöfnun. Stefndi telur aðstefnandi misskilji það hugtak. Einfaldlega sé um að ræða greiðslu skuldara ípeningum með þeim hætti sem kröfuhafi kýs. Þess utan sé 136. gr. laganna ekkisjálfstæð riftunarheimild líkt og orðalag greinarinnar beri skýrlega með sér.Verði henni því ekki beitt til riftunar á gerningi. Jafnvel þótt umskuldajöfnun hefði verið að ræða hafnar stefndi því að skilyrði 100. gr.laganna hafi verið uppfyllt. Bendir stefndi í því sambandi á að því verði ekkihaldið fram að stefndi hafi í september 2007 átt að vera grandsamur um ætlaðaógjaldfærni Milestone. Með því að leggja til grundvallar grandsemi stefnda umætlaða ógjaldfærni sé í raun verið að gera þá kröfu til hans að hann hafi áttað sjá fyrir hrun íslensks bankakerfis. Slíkt gangi ekki upp, en sönnunarbyrðinum grandsemi stefnda hvíli á stefnanda. Stefndi mótmælir því að skilyrði 141.gr. gþl. eigi við um umrædda greiðslu. Stefndi vísar til fyrri röksemda umþetta efni. Skilyrði um ógjaldfærni séu óuppfyllt, sem og önnur skilyrðigreinarinnar. Í fyrsta lagi hafi ráðstöfunin ekki verið ótilhlýðileg enda umgreiðslu á gjaldfallinni skuld að ræða á sama tíma og aðrar gjaldfallnarskuldir voru greiddar. Í öðru lagi verði, samkvæmt áðurnefndum rökum, því ekkihaldið fram að stefndi hafi verið grandsamur um ætlaða ógjaldfærni, þaðan afsíður um ætlaðan ótilhlýðileika ráðstöfunarinnar. d. Krafa um riftun greiðslu að fjárhæð 10.598.953 krónurStefndi mótmælir því að skilyrðiriftunar þessarar greiðslu samkvæmt 131. gr. gþl. séu uppfyllt. Umrædd greiðsla sé til komin með þeim hættiað kaup Milestone á Sjóvá-Almennum tryggingum á árinu 2005 hafi veriðfjármögnuð að hluta með láni frá JP Morgan Chase Bank. Til tryggingar láninuhafi stefndi persónulega lagt fram reiðufé inn á reikning bankans. Þettatryggingarfé hafi síðan verið endurgreitt stefnda. Sú fjárhæð sem hér um ræðirséu vextir af tryggingarfé stefnda sem virðist fyrir mistök hafa verið lagðirinn á reikning Milestone. Þar sem um hafi verið að ræða eign stefnda semMilestone átti ekkert tilkall til hafi færslan verið færð sem inneign stefndahjá Milestone. Stefndi telur að skilyrði 131. gr.gjaldþrotaskiptalaga séu ekki uppfyllt til riftunar á umræddri greiðslu.Greiðslan hafi hvorki leitt til eignaaukningar stefnda né eignarýrnunarMilestone, enda um eign stefnda að ræða sem Milestone hafi ekki átt neitttilkall til. Af sömu staðreynd leiði að enginn gjafatilgangur hafi verið fyrirhendi. Ekki hafi komið til neinnar greiðslu þar sem færslan leiddi aðeins tilþess að inneign stefnda hjá Milestone jókst. Þá byggir stefndi einnig á því aðMilestone hafi verið gjaldfært á þessum tíma. Stefndi telur að sýkna beristefnda af þessari kröfu þar sem riftunarkrafa hafi ekki verið byggð á öðrumgrundvelli. e. Krafa um riftun greiðslu að fjárhæð 139.576.000 krónurRiftunarkrafa stefnanda er á þvíbyggð að sú arðgreiðsla sem samþykkt var á aðalfundi Milestone þann 29. febrúar2008 hafi verið ólögmæt. Þá er á því byggt að þessari ákvörðun hafi verið„breytt“ með tilteknum bakfærslum og nýjum færslum í bókhaldi Milestone undirlok árs 2008. Stefndi telur stefnanda fara með rangt mál að þessu leyti ogvísar til þess að stjórn Milestone hafi gert það að tillögu sinni á aðalfundiMilestone 29. febrúar 2008 að arður að fjárhæð 2 milljarðar króna yrði greiddurhluthöfum út úr félaginu. Það hafi verið innan við 10% af bókfærðum hagnaðiársins 2007 og því heimilt samkvæmt XII. kafla laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Því hafi ekki verið hnekkt í málinu að ársreikningur félagsinsfyrir árið 2007 gefi rétta og sanna mynd af stöðu þess. Stefndi fullyrðir að tillaga stjórnarfélagsins hafi verið lögð fram að vel athuguðu máli. Ekkert í rekstri félagsinsþann skamma tíma sem liðinn var af árinu 2008 hafi bent til þess að fjárhagurfélagsins hefði versnað svo mjög eftir að reikningsárinu lauk að arðgreiðslasem næmi undir 10% af hagnaði síðastliðins árs teldist ekki forsvaranleg. Þróuní rekstri félagsins eftir ákvörðunina breyti hér engu enda sé ekki heimilt aðbreyta ákvörðun um arðgreiðslur, hvorki af hluthafafundi né stjórn. Arður hafi verið greiddur út með þeimhætti að viðkomandi fjárhæð var skuldfærð á viðskiptamannareikningihluthafanna. Hluthöfunum hafi síðan verið frjálst að taka þá fjármuni út meðþeim hætti sem þeir kusu, oftast með úttektum af viðskiptamannareikningi sínumí ýmsu formi. Þetta hafi verið samkvæmt venju hjá félaginu og ekki í bága viðlög. Undir lok ársins 2008 hafi legiðfyrir að félagið þyrfti að greiða staðgreiðslu skatta vegna útgreidds arðs. Áþeim tíma hafi staða félagsins verið orðin erfið enda hafði þá íslenskabankakerfið hrunið. Því hafi ekki verið ljóst hvort allur ákveðinn arðurfélagsins yrði greiddur hluthöfum. Óeðlilegt hafi þótt að félagið greiddifjármagnstekjuskatt af arði sem ekki yrði greiddur út. Því hafi verið ákveðiðað láta færslur í bókhaldi félagsins endurspegla þann arð sem þeir hluthafarsem tekið höfðu út hluta arðsins höfðu fengið greiddan. Um hafi verið að ræðalítið hlutfall þess arðs sem ákveðinn var. Hafi þetta verið gert með því aðbakfæra hina upphaflegu skuldfærslu og færa nýja sem nam þessu hlutfalli. Enginn arður hafi komið tilútgreiðslu úr félaginu við þessar færslur og engin breyting verið gerð áákvörðun aðalfundar félagsins um arðgreiðslu frá febrúar 2008. Ekki sé gert ráðfyrir því í einkahlutafélagalögum að slíkar breytingar séu heimilar, hvort semer af hluthafafundi eða stjórn félags. Því hafi engin slík ákvörðun veriðtekin. Með vísan til þessa hafi ákvörðun umgreiðslu arðs verið tekin á aðalfundi félagsins í febrúar 2008. Greiðslur hafiá hinn bóginn verið inntar af hendi smám saman af viðskiptamannareikningumhluthafa en aldrei náð nema litlum hluta þeirrar fjárhæðar sem ákveðin var. Nær engar greiðslur hafi boriststefnda þar sem hann hafði lítið sem ekkert tekið út af viðskiptamannareikningisínum á þessu tímabili. Greiðsla sem nemur stefnufjárhæð hafi því aldrei áttsér stað. Greiðslu sem aldrei átti sér staðverði ekki rift á grundvelli riftunarreglna gjaldþrotaskiptalaga. Gildi þaðjafnt um 131., 136. og 141. gr. laganna. Stefndi hafnar því að um gjöf hafiverið að ræða í skilningi 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Milestone hafi veriðgjaldfært á þeim tíma sem ákvörðunin var tekin í febrúar 2008. Greiðsla hafiekki farið fram og því hvorki verið um það að ræða að eignir Milestone rýrnuðuné að stefndi auðgaðist. Þá hafi enginn gjafatilgangur verið á bak viðútgreiðslu arðs enda um að ræða ákvörðun aðalfundar félags sem samrýmdistfyllilega lögum. Hvað 136. gr. áhrærir sé þar ekki umað ræða sjálfstæða riftunarheimild. Verði henni því ekki beitt til riftunar ágerningi. Þá hafi skilyrði 100. gr. laganna verið uppfyllt við töku ákvörðunarí febrúar 2008. Með því að leggja til grundvallar grandsemi stefnda um ætlaðaógjaldfærni sé í raun verið að gera þá kröfu til hans að hann hafi átt að sjáfyrir hrun íslensks bankakerfis. Þá liggi ekkert fyrir um að skuldajöfnuði hafiverið beitt í málinu. Þannig hafi viðskiptamannareikningur stefnda ekki verið ískuld þegar kom til færslunnar og ekkert liggi fyrir um að hún hafi verið notuðtil skuldajöfnunar. Þá séu skilyrði 141. gr.gjaldþrotaskiptalaga ekki uppfyllt í málinu. Í fyrsta lagi hafi ráðstöfunin ekki verið ótilhlýðileg enda umlögmæta ákvörðun um arðgreiðslu að ræða. Í öðru lagi hafi hún ekki leitt tilþess að eignir þrotabúsins voru ekki kröfuhöfum til reiðu enda hafi engingreiðsla runnið til stefnda. Í þriðja lagi verði því ekki haldið fram aðstefndi hafi verið grandsamur um ætlaða ógjaldfærni, þaðan af síður um ætlaðanótilhlýðileika ráðstöfunarinnar. f. Krafa um riftun greiðslu að fjárhæð 54.781.007 krónurStefnandi krefst riftunar á umræddrigreiðslu með vísan til 131., 134., 136, og 141. gr. gþl. Stefndi mótmælir þvíað lagaskilyrði ákvæðisins séu uppfyllt fyrir því að riftun megi fara fram. Stefndi segir ofangreinda greiðsluvera til komna með þeim hætti að stefndi hafi persónulega gert samning viðþotufyrirtækið Netjets um reglubundna leigu á þotu. Hafi það verið gert meðþeim hætti að stefndi lagði fram 1.000.000 dollara við upphaf samnings. Í hvertsinn sem stefndi notaði þotu á vegum félagsins hafi verið greitt með þeim hættiað félagið lækkaði þessa inneign stefnda. Í kjölfar ofangreinds samnings hafibróðir stefnda gert annan samning við félagið f.h. Milestone. Í kjölfar hrunsíslenska bankakerfisins hafi myndast skuld á þeim reikningi að fjárhæð54.781.007 kr. við uppgjör stefnda á samningi sínum við félagið. FélagiðNetjets hafi dregið þessa skuld Milestone frá inneign stefnda. Hafi stefndiþannig í raun, gegn vilja sínum, verið látinn greiða kostnað Milestone. Þannsama dag hafi verið fært í bókhald Milestone að stefndi hafi greitt kostnaðfyrir Milestone og það því komið til hækkunar á inneign áviðskiptamannareikningi stefnda hjá Milestone. Engar greiðslur hafi hins vegarborist stefnda vegna þessa. Þessi atriði megi öll ráða af þeim gögnum semstefnandi leggur fram til stuðnings kröfu sinni, sbr. dskj. 100.Stefndi byggir á því að ekki getiverið um að ræða gjafagerning í skilningi 131. gr. gþl. Þessi færsla í bókhaldiMilestone hafi hvorki leitt til eignaukningar stefnda né eignarýrnunarMilestone, þar sem greiðslan hafi komið til hækkunar á inneign stefnda hjáMilestone sem aldrei var greidd. Ekki hafi verið um gjafatilgang að ræða þarsem einungis var um að ræða færslu í bókhaldi Milestone í samræmi við það semátt hafði sér stað, þ.e. stefndi hafi greitt kostnað Milestone. Ekki geti heldur verið um að ræðagreiðslu með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 134. gr. gþl. Hvorki hafiverið um skuld að ræða né greiðslu, hvað þá að hún hafi farið fram meðóvenjulegum greiðslueyri. Þannig hafi færslan í bókhaldi Milestone verið bókuðsamhliða því að stefndi greiddi þann kostnað sem um ræðir. Aldrei hafi þvímyndast skuld Milestone við stefnda vegna þessa. Þá hafi stefndi ekki staðið ískuld við Milestone á þessum tíma heldur hafi það þvert á móti verið þveröfugt.Engin greiðsla hafi borist stefnda enda hafi þessi inneign hans hjá Milestonealdrei verið greidd. Geti hún því ekki hafa farið fram með óvenjulegumgreiðslueyri enda hafi þá ekki heldur neinn skuldajöfnuður átt sér stað. Afsömu ástæðu verði greiðslunni ekki rift á grundvelli 136 gr. laganna.Lagaákvæði þetta sé heldur ekki sjálfstæð riftunarheimild líkt og orðalaggreinarinnar ber bersýnilega með sér. Því verði henni ekki beitt til riftunar ágerningi.Umræddri greiðslu verði heldur ekkirift á grundvelli 141. gr. laganna. Hún hafi ekki verið á neinn háttótilhlýðileg í skilningi greinarinnar þar sem aðeins var um að ræða færslu íbókhaldi sem endurspeglaði það sem átti sér stað. Verði raunar að ætla aðannars konar færsla í bókhaldi, eða ef henni hefði verið sleppt, hefði brotið íbága við bókhaldslög. Lögbundnar ráðstafanir geti aldrei talist ótilhlýðilegarí skilningi 141. gr. laganna. Þá hafi stefndi sem fyrr segir engar greiðslurfengið vegna færslunnar. Hvað varðar fjárkröfu í stefnu á þeimgrundvelli sem hún er sett fram, mótmælir stefndi tveimur færslum áviðskiptamannareikningi sínum hjá Milestone sem röngum. Ósannað sé að stefndaberi að greiða þá reikninga sem eru grundvöllur þeirra. Annars vegar sé um aðræða færslu 23.12.2008 með skýringunni „GE Capital USD106.836,37“ að fjárhæð12.882.329 krónur. Ljóst sé af fylgiskjali í bókhaldi Milestone að greiðandireikningsins sé ekki stefndi heldur félagið Close Air Ltd. (dskj. 96). Hinsvegar sé um að ræða færslu 13. mars 2009 með skýringunni „Flugþj. v/ Netjets“að fjárhæð 12.722.878 krónur. g. Fjárkrafa skv. 142. gr. gþl.Komist dómurinn að þeirri niðurstöðuað fallast beri á riftun á hluta eða allra þeirra krafna er stefnandi reynir aðrifta telur stefndi að sýkna beri stefnda á grundvelli þess að greiðsluskyldasé ekki fyrir hendi. Stefndi telur með öllu óljóst meðhvaða hætti stefnandi byggir kröfur sínar á 142. gr. gþl. Nær enga umfjöllun umþað sé að finna í stefnu og stefnda því gert mjög erfitt um vik að taka tilvarna á þeim grunni. Stefndi byggir á því að hann hafiekki haft hag af þeim ráðstöfunum sem krafist er riftunar á. Þannig hafi engargreiðslur borist stefnda vegna þeirra, heldur hafi aðeins verið um að ræðafærslur í bókhaldi félagsins sem í flestum tilvikum leiddu til þess að inneignstefnda hjá Milestone jókst. Ekki hafi komið til greiðslu vegna þessararhækkunar. Þar sem stefndi telur aðriftunarkröfur verði ekki reistar á 141. gr. laganna komi 3. mgr. 142. gr. ekkitil álita. Jafnvel þótt svo væri beri að sýkna stefnda þar sem stefnandi varðekki fyrir tjóni vegna þeirra ráðstafana. Þvert á móti myndi endurgreiðslukrafaleiða til óeðlilegrar auðgunar búsins. Verði stefndi dæmdur til greiðslustefnufjárhæðar þá verði endurgreiðsla kröfunnar honum svo þung að ósanngjarntmegi teljast og önnur atvik leiði til þess sama, sbr. 145. gr. gþl. Telurstefndi að fella beri niður fjárkröfu stefnanda með vísan til þess eða aðminnsta kosti lækka hana verulega. Stefnandi hafi höfðað fjölda riftunarmála áhendur stefnda og hlaupi fjárkrafa stefnanda á milljörðum. Slíkt sé stefndaómögulegt að greiða, enda hafi fjármunir hans að langmestu leyti verið bundnirí Milestone. Hann hafi glatað þeim fjármunum að öllu leyti. Að auki megi bendaá að verði riftunarkrafa stefnanda tekin til greina muni greiðslu sem innheimtistvegna hennar verða dreift á kröfuhafa stefnanda sem að mestu leyti erustórfyrirtæki, fjármálafyrirtæki eða fjármálafyrirtæki í slitameðferð og félögá þeirra vegum. Telur stefndi það enn fremur styðja niðurfellingu fjárkröfu eðaað minnsta kosti verulega lækkun hennar.h. Krafa um greiðslu skaðabótaStefndi mótmælir því að stefnandigeti stutt kröfu sína um skaðabætur á ákvæði 108. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög eða almennum reglum skaðabótaréttar. Stefndi hafi ekki ánokkurn hátt valdið Milestone tjóni. Öll störf stefnda fyrir Milestone hafiverið unnin með hagsmuni Milestone og hluthafa þess í huga. Ákvarðanir semstefndi tók í stjórn Milestone hafi verið byggðar á upplýstu mati stefnda áefnislegu innihaldi þeirra eða teknu tilliti til þeirra heimilda er hann hafði.Allar ákvarðanir hans hafi því byggst á viðskiptalegum forsendum en ekki meðannarlega hagsmuni í huga. Af hálfu stefnda er á það bent að staða hans innanMilestone hafi verið sú að hann var þar formaður þriggja manna stjórnar. Tilákvarðanatöku hafi þurft að minnsta kosti ákvörðun tveggja stjórnarmanna.Stefndi hafi því ekki upp á sitt einsdæmi getað tekið neina ákvörðun innanstjórnar. Þeir gerningar sem fjallað er um í þessu máli hafi hvorki veriðóvenjulegir né mikils háttar. Þeir hafi því ekki verið sérstaklega tilumfjöllunar í stjórn félagsins, ef frá er talin tillaga um greiðslu arðs,heldur teknar af þar til bærum stjórnendum félagsins. Stefnda hafi heldur ekki verið veittnein lán af hálfu Milestone. Viðskiptamannareikningur stefnda hjá félaginu hafialdrei farið í mínus. Þær færslur sem þar eru tilgreindar hafi því í öllumtilvikum verið greiðsla Milestone upp í skuld við stefnda en aldrei lánveitingtil stefnda. Stefndi byggir einnig á því að 79.gr. einkahlutafélagalaga taki ekki til starfsemi Milestone. Tekið sé fram í 7.mgr. greinarinnar að ákvæðum 1. og 2. mgr. verði ekki beitt um innlánsstofnanireða aðrar fjármálastofnanir. Hugtakið fjármálastofnun sé ekki sérstaklegaskilgreint í lögunum. Milestone var eignarhaldsfélag sem átti að langstærstumhluta eignir í fjármálafyrirtækjum. Meðal eigna þess voru Askar Capital,Sjóvá-Almennar, Invik & Co og eignarhluti í Glitni banka. Fyrir liggur aðInvik & Co var skilgreint sem fjármálasamsteypa í Svíþjóð í skilningitilskipunar Evrópusambandsins nr. 2002/87/EC. Staðið hafi til að skilgreinaMilestone sem fjármálasamsteypu um leið og tilskipunin yrði innleidd hér álandi (dskj. 20). Lánveitingin hafi jafnframt verið veitt til að fjármagna kaupá hlutafé í fjármálastofnun, Öskum Capital. Af öllu framangreindu leiði aðtelja verði Milestone hafa verið fjármálastofnun í skilningi 7. mgr. 79. gr.laga nr. 138/1994. Verður greininni því ekki beitt um gerninga félagsins. Stefndi byggir einnig á því að þeirgerningar sem krafið er um í stefnu hafi ekki verið lán í skilningi nefndrar79. gr. Þannig hafi ekki verið um að ræða greiðslu frá Milestone ápeningaupphæð með áskilnaði um endurgreiðslu. Hafa verði í huga í því sambandiað ákvæðið leggur ekki bann við því að einkahlutafélög stofni til inneignar hjáþeim aðilum sem tilgreindir eru í greininni, svo sem löggjafanum hefði verið ílófa lagið, ef ætlunin hefði verið að ákvæðið tæki til þess. Þá sé eðli málssamkvæmt enginn áskilnaður af hálfu félagsins um endurgreiðslu enda félagið sjálftmeð þeim færslum sem um ræðir að endurgreiða lán til stefnda. Stefndi byggir einnig á því að allsóljóst sé hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna hinna tilgreinduráðstafana og þá hvort það ætlaða tjón svari til stefnufjárhæðar. Í því sambandibendir stefndi sérstaklega á að allt málið er grundvallað á því að greiðsla ágjaldfallinni skuld við stefnda á árinu 2007 sé riftanleg. Komist dómurinn aðþeirri niðurstöðu að svo sé ekki sé grundvöllur kröfugerðar stefnanda brostinn. i. Krafa á grundvelli 79. gr. laga um einkahlutafélögStefndi hafnar því að honum beri aðendurgreiða ætlaðar lánveitingar á grundvelli 79. gr. laga um einkahlutafélög.Ekki hafi verið um lán til stefnda að ræða og jafnvel þótt svo hefði verið tæki79. gr. laga um einkahlutafélög, að mati stefnda, ekki til þeirra færslna semhér um ræðir. Þá megi ljóst vera að krafa á hendur stefnda verði ekki byggð á5. mgr. 79. gr., enda sé ljóst af efni hennar og samspili við 4. mgr. sömugreinar að hún taki ekki til þess aðila sem var andlag ætlaðra lánveitinga. Með vísan til þessa mótmælir stefndiöllum málsástæðum og rökum stefnanda, en auk þess mótmælir hann upphafsdegidráttarvaxta sem ósönnuðum og órökstuddum. Riftun fari aðeins fram með dómi ogverður stefndi því ekki krafinn réttilega um greiðslu á grundvelli riftunarfyrr en í kjölfar dóms. Ummálskostnað vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr.50/1988.IV.NiðurstaðaVið aðalmeðferð málsins komudómkvaddir matsmenn, þeir Eggert Þór Kristófersson og Gylfi Zoega, fyrir dóm oggáfu skýrslu. Auk þeirra gáfu eftirtalin vitni skýrslu fyrir dómi: SigurðurArngrímsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri hjá Morgan Stanley, Bryndís Dagsdóttir,fyrrverandi forstöðumaður reikningshalds hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf.,Guðjón Ásmundsson, fyrrverandi starfsmaður Milestone ehf., Matthias Björk,fjármálastjóri Invik & Co. AB. Volati, Sigurður Freyr Jónatansson,starfsmaður Fjármálaeftirlitsins, Guðni B. Guðnason, fyrrverandiframkvæmdastjóri hjá Lyfjum og heilsu ehf., Magnea Rannveig Hansdóttir,fyrrverandi fjárreiðustjóri hjá Lyfjum og heilsu ehf., Sigríður IngaGuðmundsdóttir, fyrrverandi fjármálastjóri Sjóvár- Almennra trygginga hf., ÞóraHallgrímsdóttir, fyrrverandi aðallögfræðingur nefnds tryggingarfélags,Alexander K. Guðmundsson, fyrrverandi fjármálastjóri Glitnis banka hf., HalldórBenjamín Þorbergsson, fyrrverandi verkefnastjóri hjá Milestone ehf., ArnarGuðmundsson, fyrrverandi fjármálastjóri Milestone ehf., Guðný Sigurðardóttir,fyrrverandi lánastjóri á fyrirtækjasviði Glitnis banka hf., Rúnar Guðmundsson,starfsmaður Fjármálaeftirlitsins, Jóhannes Sigurðsson, fyrrverandiaðstoðarforstjóri Milestone ehf. og Eggert Þorvarðarson, fyrrverandi bókari hjáMilestone ehf.Í máli þessukrefst stefnandi riftunar fjögurra nánar tilgreindra ráðstafana, en hefur aukþess uppi endurgreiðslukröfu á hendur stefnda vegna sömu ráðstafana. BúMilestone ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 18. september 2009 og frestdagurvið skiptin er 22. júní 2009.Stefnandistyður dómkröfur sínar við tilgreind ákvæði 20. kafla laga nr. 21/1991, semheimila riftun ráðstafana þrotamanns að uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum,þ. á m. um ógjaldfærni. Áður en tekiðer til við að leysa úr öðrum atriðum málsins þykir rétt að huga nánar aðhugtaksskilyrðum gjaldfærni í skilningi laga nr. 21/1991 með tilliti til þesshvort títtnefnt félag teljist hafa verið gjaldfært þegar hinar umþrætturáðstafanir voru gerðar. Skilyrðiriftunarreglna laga nr. 21/1991 um gjaldfærni verða ekki skýrð án tillits tilákvæða 64. gr. sömu laga. Af því leiðir að skuldari verður ekki talinn gjaldfæref svo er komið að kröfur lánardrottna hans falla í gjalddaga án þess aðskuldari geti þá staðið í fullum skilum eða innan skamms tíma frá því. Ísamræmi við þetta verður ekki talið að uppfyllt séu skilyrði riftunar meðanbúið sem um ræðir telst hafa verið greiðslufært. Af hálfustefnanda er því haldið fram að Milestone ehf. hafi verið orðið ógjaldfærthaustið 2007, en því hefur stefndi hafnað. Þótt sönnunarbyrði um gjaldfærnihvíli að meginstefnu á stefnda færist sú byrði yfir á stefnanda sjálfan sannistefndi að bú Milestone ehf. hafi verið greiðslufært þegar ráðstöfun var gerð.Stefndi staðhæfir að Milestone ehf. hafi verið gjaldfært fram til 7. október2008 og byggir þá staðhæfingu m.a. á tilvísun til framlagðra gagna umfjárhagsstöðu félagsins. Við úrlausnum þetta álitaefni vegur þungt framlögð matsgerð þeirra Eggerts ÞórsKristóferssonar og Gylfa Zoega, sem dagsett er 28. apríl 2014 (dskj. 168).Matsgerð þessi ber með sér að grundvallast á ítarlegum gögnum um fjárhagsstöðuMilestone á tímabilinu 2007-2008. Í matsgerð er um gjaldfærni félagsins komistað þeirri niðurstöðu að markaðsvirði eigna Milestone ehf. hafi verið orðiðminna en skuldir félagsins undir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjun annarsársfjórðungs 2008. Hvað greiðslufærni viðvíkur töldu matsmenn sig geta ráðið affyrirliggjandi gögnum að Milestone ehf. hafi átt „í erfiðleikum með að standa ískulum með skuldir sínar og dótturfélaga a.m.k. frá nóvember 2007“. Þar ernánar rakið hvernig „fjármögnun láns Morgan Stanley í lok árs 2007“ sýnihvernig Glitnir og félög tengd Milestone hafi gert Milestone kleift að standa ískilum „við ótengda aðila“. Fram kemur að þetta hafi m.a. verði gert með því aðGlitnir hafi millifært 8,6 milljónir evra á reikning Milestone. Þá segir að áfyrstu mánuðum ársins 2008 hafi „enn [komið] í ljós takmarkað greiðsluhæfiMilestone samstæðunnar“. Í framhaldi af þessu segir á bls. 28 í matsgerð aðljóst sé „að Milestone ehf. hafði takmarkaða greiðslufærni í lok árs 2007 og áfyrri hluta 2008 án aðstoðar Glitnis banka og dótturfélaga sinna“. Síðar á sömublaðsíðu segir orðrétt: „Greiðslufærni félagsins var undir lok árs 2007 orðintakmörkuð og í lok febrúar var félagið orðið ógreiðslufært án fyrirgreiðsluGlitnis banka og með aðstoð dótturfélaga Milestone.“ Að áliti matsmanna markaðifall Glitnis banka hf. endapunkt í þessum efnum. Vísa matsmenn í niðurstöðumsínum til þess að 7. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið sett skilanefnd yfirGlitni banka hf. og telja matsmenn ljóst að eftir það „gat Glitnir banki ekki veittMilestone ehf. þá fyrirgreiðslu sem nauðsynleg var til að tryggja greiðslufærniMilestone“. Í þessu samhengi er í matsgerð vísað til tölvupósts JóhannesarSigurðssonar, þáverandi aðstoðarforstjóra Milestone, 28. október 2008, þar semfram kom að Milestone „muni ekki geta staðið að fullu í skilum með kröfur ágjalddaga“. Ekki verður séð að tölvupóstur þessi hafi verið lagður fram semsjálfstætt dómskjal undir rekstri málsins, en við skýrslugjöf undir aðalmeðferðmálsins staðfesti Jóhannes Sigurðsson að við fall bankanna hafi hann metið þaðsvo að Milestone ehf. gæti ekki staðið lengur í skilum. Þá hafi orðið verðfallá eignum og þar með hafi skuldir orðið meiri en eignir. Bætti Jóhannes því viðað fram að þessum tíma hafi menn haldið í vonina um að úr rættist. Í skýrslumsínum hér fyrir dómi staðfestu matsmenn niðurstöður sínar, þ. á m. að eftir aðskilanefnd var sett yfir Glitni banka 7. október 2008 hafi félagið ekki veriðgreiðslufært. Með hliðsjón af þessum niðurstöðum matsgerðar, sem stefnandihefur ekki hnekkt með yfirmati, þykir héraðsdómi ógerlegt að staðhæfa aðógjaldfærni Milestone ehf. skuli miðast við fyrra tímamark en þetta. Hefur íþví sambandi verið til þess litið að ársreikningur félagsins fyrir rekstrarárið2007 bar vott um sterka eiginfjárstöðu á þeim tíma. Eigið fé Milestone ehf. umáramót 2007-2008 er þar tilgreint sem 84.132.000.000 króna. Við það heildarmatsem héraðsdómur stendur hér frammi fyrir verður ekki fram hjá því litið aðársreikningur þessi var staðfestur án fyrirvara af óháðum endurskoðendum undirmerkjum KPMG ehf. Þá ber stefna málsins með sér að stefnanda sé ljóst aðstefndi hafi í reynd náð að fjármagna sig fram til 7. október 2008 „meðyfirdráttarlánum og lánum frá tengdum aðilum“, eins og það er orðað ístefnuskjali. Ágreiningslaust er með aðilum að Milestone ehf. stóð í skuld viðstefnda á þessum tíma, en nánar tiltekið var þar um að ræða lán stefnda tilfélagsins sem var á gjalddaga 1. júní 2007. Stefnandi hefur sjálfur lýst þvísvo að í nefndri ráðstöfun 24. september 2007 hafi í reynd falist uppgjör áskuld sem hafði verið í vanskilum frá 1. júní 2007. Viðvíkjandi kröfu stefnandaum riftun greiðslu sem fram fór 30. maí 2008 þykir ekki sýnt að millifærslanþjónað gjafatilgangi. Að teknu tilliti til þessa og að virtum ofangreindumniðurstöðum dómkvaddra matsmanna ber að hafna kröfum stefnanda um riftun þeirraráðstafana sem gerðar voru fyrir áðurnefnt tímamark, þ.e. 7. október 2008.Skýrsla endurskoðunarfyrirtækisins Ernst & Young hf., sem aflað var afhálfu stefnanda í aðdraganda þess að dómsmál þetta var höfðað, fær ekki haggaðframangreindu mati dómsins. Að ölluframanskráðu athuguðu þarf næst að fjalla sérstaklega um þær riftunarkröfurstefnanda sem settar eru fram í þriðja og fjórða lið stefnukrafna og lúta aðráðstöfunum sem gerðar voru 31. desember 2008 og 18. febrúar 2009. Verður núnánar vikið að tveimur síðastgreindum liðum kröfugerðar stefnanda og afstaðatekin til þeirra. Ráðstöfun 31.desember 2008 að fjárhæð 139.576.000 krónurÁ aðalfundiMilestone ehf. 29. febrúar 2008 var samþykkt arðgreiðsla til stefnda. Af þeimgögnum og upplýsingum sem fram hafa komið undir rekstri málsins má ráða aðarðgreiðslum Milestone ehf. hafi verið þannig háttað að sú fjárhæð sem kom íhlut hvers hluthafa um sig hafi verið skuldfærð á viðskiptamannareikningviðkomandi. Í samræmi við þetta má finna svohljóðandi færslur á reikningistefnda 1. september 2008:.9.20081940Arður 2007-584.000.000-525.564.325.9.20081940Fjárms.tsk. arðs58.400.000-467.164.325Í árslok 2008,nánar tiltekið 31. desember það ár, fóru neðangreindar færslur fram á nefndumviðskiptamannareikningi stefnda:31.12.20082389Bakf. fskj. 11940584.000.00034.027.90831.12.20082389Bakf. fskj. 11940-58.400.00075.627.90831.12.20082390Arður 2007-139.576.000-63.948.09231.12.20082390Fjármt.sk. af arði3.957.600-49.990.492Af hálfustefnanda er því haldið fram að með þessu hafi skuld stefnda við félagið,samkvæmt viðskiptareikningi hans, verið lækkuð um 139.576.000 krónur með svofelldriskýringu: „Arður 2007.“ Stefnandi telurþetta jafngilda greiðslu og krefst riftunar á henni. Um varnir hefur stefndim.a. vísað til þess að skilyrði arðsúthlutunar hafi verið fyrir hendi þegarúthlutun arðs var ákveðin snemma árs 2008, auk þess sem enginn arður hafi komiðtil útgreiðslu út úr félaginu við þessar færslur.Af framlögðumgögnum fær dómurinn ekki séð að þegar greindar ráðstafanir voru gerðar í árslok2008 hafi stefndi í reynd fengið greiddan allan þann arð sem honum hafði áfyrri stigum verið úthlutað vegna ársins 2007. Svo sem fyrir liggur í skjölummálsins, og var raunar staðfest við skýrslutökur hér fyrir dómi við aðalmeðferðmálsins, hafði Milestone ehf. þrotið fjárhagslegt örendi þegar umræddarráðstafanir voru gerðar í árslok 2008. Í því ljósi er skiljanleg sú ráðstöfunað bakfæra arðsúthlutunina í bókum félagsins, m.a. með tilliti tilfjármagnstekjuskatts sem arðgreiðslur bera lögum samkvæmt. Í greinargerðstefnda til héraðsdóms er viðurkennt að staða félagsins hafi verið „orðinerfið“ undir lok árs 2008 og því ekki verið ljóst „hvort allur arður félagsinsyrði greiddur út til hluthafa“. Óeðlilegt hafi þótt að félagið greiddifjármagnstekjuskatt af arði sem ekki yrði greiddur hluthöfum. Því hafi veriðákveðið að láta færslur í bókhaldi félagsins „endurspegla þann arð sem þeirhluthafar sem tekið höfðu út hluta arðsins höfðu fengið greitt“. Sá hængur er áröksemdafærslu stefnda að bókhaldsgögn bera ekki með sér að þær fjárhæðir sem áþessum tímapunkti höfðu runnið til stefnda af nefndum viðskiptamannareikningieftir áðurnefnda ákvörðun í febrúar 2008 hafi nálgast þá rúmlega 139 milljónakróna fjárhæð sem stefnda var samkvæmt framangreindu úthlutað 31. desember 2008undir yfirskriftinni „Arður 2007“. Hér að framan hefur dómurinn komist aðþeirri niðurstöðu að Milestone ehf. teljist sannanlega hafa orðið ógjaldfærteigi síðar en 7. október 2008. Síðastgreinda úthlutun í árslok 2008 verður aðmeta með hliðsjón af þeirri staðreynd. Í því samhengi verður heldur ekki horftfram hjá nánum tengslum stefnda og Milestone ehf., en stefndi var þar bæðistjórnarformaður og stærsti hluthafi á þeim tíma sem hér um ræðir. Í ljósiþessarar stöðu sinnar mátti stefnda vera ljóst að félagið hafði á þessum tímaenga burði til að standa undir arðgreiðslum. Þótt ákvörðun um bakfærsluarðgreiðslna sé skiljanleg fyrrnefndu ljósi var engu að síður tekin ný ákvörðunum arðsúthlutun 31. desember 2008 vegna ársins 2007. Að teknu tilliti til þeirra aðstæðnasem þá voru upp komnar í rekstri Milestone ehf. voru skilyrði tilarðsúthlutunar samkvæmt ákvæðum 12. kafla laga nr. 138/1994 ekki uppfyllt.Verður því að líta svo á að gerningur þessi hafi falið í sér gjöf til stefndaog því riftanleg ráðstöfun samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmtframangreindu var umrædd ráðstöfun þessi ljóslega ætluð stefnda til hagsbóta ogþað var hún einnig í reynd að svo miklu leyti sem hún leiddi til lækkunar áskuld stefnda við Milestone ehf., þ.e. 75.627.908 kr. Síðastgreind fjárhæðtelst vera sá hagur sem stefndi hafði af ráðstöfun þessari og verður honum þvímeð vísan til 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 gert að endurgreiða búinu þáfjárhæð ásamt dráttarvöxtum frá 12. ágúst 2010 en þá var mánuður liðinn frá þvíað stefnandi krafði stefnda um greiðslu kröfunnar. Ráðstöfun 18.febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 kr.Í stefnuskjali er að finna yfirlityfir allar hreyfingar á viðskiptamannareikningi stefnda hjá Milestoneehf. frá 22. júní 2007 til 13. mars 2009. Þar má sjá, að næst á eftir þeimfærslum sem lýst var hér að ofan og gerðar voru 31. desember 2008, er svofelldabókun að finna: 8.2.20092928Netjets-54.781.007-104.771.499Einsog áður hefur komið fram er málatilbúnaður stefnanda á því byggður að allargreiðslur Milestone ehf. í þágu stefnda beri að skilgreina sem lán félagsinstil stefnda sem stefnda beri að endurgreiða. Þessu hefur stefndi andmælt meðskírskotun til þess að færslan hafi verið til komin vegna þess að stefndi hafiá fyrri stigum verið látinn greiða kostnað félagsins af leiguflugi. Þetta hafiverið fært inn í bókhald félagsins 18. febrúar 2009 á þann hátt að stefndi hafigreitt kostnað fyrir Milestone ehf. og inneign hans á viðskiptamannareikningiþví verið hækkuð. Afframlögðum skjölum má álykta að fyrirtækið NetJets, sem vísað er til í hinniumþrættu færslu, stundi útleigu á einkaflugvélum. Framlögð dómskjöl nr. 94 og100 bera með sér að kostnaður hafi fallið til vegna ,,flugtíma“ stefnda, þ.e.,,KW“eins og það hefur verið bókað. Af þessu verður ekki afdráttarlaust ráðiðað hér hafi verið um kostnað að ræða sem átti með réttu að falla á Milestoneehf. né að þetta megi telja eðlilegan rekstrarkostnað eins og ástatt var fyrirfélaginu á þeim tíma sem hér um ræðir. Með því að stefndi hefur ekki fært framfullnægjandi rök öndverðri niðurstöðu til stuðnings og að teknu tilliti tilþess hvenær ráðstöfunin var gerð telur dómurinn rétt að líta svo á að hér hafiverið um gerning að ræða sem falli undir ákvæði 2. mgr. 131. gr. laga nr.21/1991. Hefur þá jafnframt verið litið til þess að stefnda mátti á þessum tímavera fyllilega ljóst að Milestone ehf. átti ekki fyrir skuldum. Verður greiðsluþessari því rift samkvæmt framanskráðu og stefndi dæmdur til endurgreiðslu,ásamt dráttarvöxtum frá 12. ágúst 2010 en þá var mánuður liðinn frá því aðstefnandi krafði stefnda um greiðslu kröfunnar. Svo sem áðurgreinir telst óumdeilt að Milestone ehf. hafi staðið í skuld við stefnda ummitt ár 2007. Í ljósi þessa og að virtum eindregnum mótmælum stefnda þykirstefnandi ekki hafa fært sönnur fyrir því að þær fjárhæðir sem eftir standa ogrunnu til stefnda á síðustu misserunum fyrir þrot þess hafi í reynd verið íformi ólögmætra lána í skilningi 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Af hálfustefnda hafa verið færð fram rök fyrir því að um lögmætar arð- ogendurgreiðslur hafi verið að ræða og hafa staðhæfingar hans í þá veru ekkiverið hraktar. Verður stefndi því sýknaður af endurgreiðslukröfum stefnanda aðöðru leyti en því sem leitt verður af riftun þeirra tveggja ráðstafana semfjallað var um hér framar. Með hliðsjón af þessum úrslitum þykirrétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af rekstri málsins. Arnar ÞórJónsson, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Hafnað er kröfu stefnanda, þrotabúsMilestone ehf., um riftun á greiðsluMilestone ehf. til stefnda, Karls Wernerssonar, 24. september 2007 aðfjárhæð 299.288.364 krónur. Hafnað er kröfu stefnanda um riftun ágreiðslu Milestone ehf. til stefnda 30. maí 2008 að fjárhæð 10.598.953 krónur. Rift er greiðslu Milestone ehf. tilstefnda 31. desember 2008 að fjárhæð 139.576.000 krónur. Rift er greiðslu Milestone ehf. tilstefnda 18. febrúar 2009 að fjárhæð 54.781.007 krónur.Stefndiendurgreiði stefnanda 130.408.915 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. ágúst 2010til greiðsludags.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 128/1999
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdómara um að hafna kröfu X um að fellt yrði úr gildi samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til þess að hún yrði vistuð gegn vilja sínum á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. mars 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fellt yrði úr gildi samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 12. þessa mánaðar til þess að hún yrði vistuð gegn vilja sínum á sjúkrahúsi. Kæruheimild er 4. mgr. 31. gr. , sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Hún krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 31. gr., sbr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Sigurðar Eiríkssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Sigurðar Eiríkssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 50.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 192/2011
Kærumál Kröfulýsing Fjármálafyrirtæki
R kærði úrskurð héraðsdóms þar sem varakröfum hans á hendur L hf. var vísað frá dómi en öðrum kröfum hans hafnað. Fyrir Hæstarétti krafðist R meðal annars þess að viðurkennt yrði að lánssamningur aðila og kaupsamningur um hlutdeildarskírteini fyrir andvirði lánsins í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK væru ógildir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að krafa L hf. á hendur R vegna fyrrgreinds láns hefði verið á meðal þeirra eigna sem fluttar hefðu verið yfir til NBI hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Hæstiréttur tók fyrst til umfjöllunar varakröfu R um að hrundið yrði frávísun héraðsdóms á varakröfum í endanlegri kröfugerð hans 22. október 2010. Hæstiréttur féllst á það með héraðsdómi að umræddar varakröfur R væru eðlisólíkar aðalkröfu hans. Þá skorti með öllu reifun á þeim þannig að séð yrði hvort og þá að hvaða marki þær væru í skiljanlegu samhengi við aðalkröfuna. Féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómi að varakröfum þessum skyldi vísað frá héraðsdómi. Um aðalkröfu R sagði í dómi Hæstaréttar að R ætti þess kost að fá úrlausn um þá hagsmuni með því að verjast kröfu NBI hf. um greiðslu umrædds láns. Þegar af þeirri ástæðu yrði að hafna þeirri kröfu hans, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hið sama ætti við um aðra og þriðju varakröfu R. Var þeim því hafnað með sömu röksemdum. Varðandi skaðabótakröfu R féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómi að R hefði ekki sýnt fram á í málinu að starfsmenn L hf. hefðu með saknæmum hætti þagað yfir upplýsingum eða veitt rangar upplýsingar sem valdið hefðu því að R hefði tekið umrætt lán til kaupa á hlutdeildarskírteinum. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2011, þar sem vísað var frá dómi varakröfum sóknaraðila í endanlegri kröfugerð hans 22. október 2010 í máli á hendur varnaraðila en öðrum kröfum hans hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og aðallega „að fallist verði á þá kröfu [hans] að 6.000.000 króna lánssamningur aðila“ 16. apríl 2007 og kaupsamningur um hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK fyrir andvirði lánsins ,,séu ógildir löggerningar og því skuli aðilar verða eins settir og samningarnir hefðu ekki verið gerðir, sbr. 109. gr. laga nr. 21/1991.“ Til vara krefst sóknaraðili þess að hrundið verði frávísun héraðsdóms á varakröfum hans í endanlegri kröfugerð 22. október 2010 ,,og lagt fyrir héraðsdómara að taka þær til efnismeðferðar“. Önnur varakrafa sóknaraðila er sú, að viðurkennt verði að óheimilt hafi verið að tengja höfuðstól framangreinds láns ,,við gengi erlendrar myntar“. Þriðja varakrafa hans er, að viðurkennt verði að krafa varnaraðila samkvæmt framangreindum lánssamningi aðila skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK, sem keypt voru fyrir andvirði lánsins, og þeirra hlutdeildarskírteina í sjóðnum sem sett voru að handveði með yfirlýsingu nr. 0106-63-8441. Að öllu þessu frágengnu krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að varnaraðili beri ábyrgð á tjóni sóknaraðila sem hlotist hafi af ágöllum á ráðgjöf varnaraðila við gerð fyrrgreinds lánssamnings og ráðgjöf um ráðstöfun á andvirði lánsins. Sóknaraðili krefst í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram átti sóknaraðili hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK. Kveður hann nafnverð hlutdeildar sinnar í sjóðnum hafa verið 369.948,36 krónur. Sóknaraðili gerði samning við varnaraðila 16. apríl 2007 en samkvæmt honum veitti varnaraðili sóknaraðila lán, sem nefnt var fjölmyntalán, að ,,jafnvirði kr. 6.000.000“ í japönskum yenum. Lánið skyldi greiðast í einu lagi eftir tvö ár, 15. apríl 2009, en vexti skyldi þó greiða mánaðarlega í fyrsta sinn 15. maí 2007. Fram kemur í lánssamningi að sóknaraðili geti greitt afborganir, vexti og aðrar greiðslur í íslenskum krónum, en geri hann það skuli hann ,,greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Þá segir að sóknaraðili óski ,,eftir að reikningur hans ... verði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum.“ Sóknaraðili fékk greidda lánsfjárhæðina, að frádregnu lántökugjaldi og þóknun fyrir skjalagerð, 5.972.000 krónur inn á reikning, sem hann óskaði eftir. Á svonefndri kaupnótu kemur fram að sóknaraðili hafi fengið lánið greitt út í 10.974.134 japönskum yenum en svo selt þau varnaraðila og fengið framangreinda fjárhæð í íslenskum krónum. Fyrir lánsfjárhæðina keypti sóknaraðili 16. apríl 2007 hlutdeildarskírteini í áðurnefndum sjóði að nafnvirði 234.865,89 krónur. Gerður var samningur þar sem sóknaraðili setti varnaraðila að handveði hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK að nafnverði 476.493,45 krónur. Var um að ræða þau hlutdeildarskírteini, sem keypt voru fyrir lánið, en einnig hluta af þeim skírteinum sem sóknaraðili átti fyrir. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 7. október 2008 tók stofnunin yfir vald hluthafafundar varnaraðila, vék félagsstjórn í heild sinni frá störfum og skipaði bankanum skilanefnd. Tveimur dögum síðar tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda varnaraðila til nýs banka, NBI hf. Meðal eigna, sem fluttar voru frá varnaraðila til hins nýja banka, var krafan á hendur sóknaraðila samkvæmt lánssamningi þeim, sem að framan greinir. Ekki liggur annað fyrir en að afborgarnir af láninu hafi þá verið í skilum. Varnaraðili tilkynnti sóknaraðila 28. október 2008 að ákveðið hefði verið að slíta öllum peningamarkaðssjóðum í rekstri á hans vegum og skyldu þeir gerðir upp. Ætti þetta meðal annars við um Peningamarkaðssjóð Landsbankans ISK og lægi fyrir að útgreiðsluhlutfall úr þeim sjóði yrði 68,8% af skráðu gengi hlutdeildarskírteina í sjóðnum. Í tilkynningunni kom fram að af þessum sökum yrðu greiddar 9.133.568 krónur á tiltekinn innlánsreikning, sem stofnaður hefði verið í nafni sóknaraðila. Sóknaraðili fékk einnig greiddar 3.955.217 krónur á annan innlánsreikning, en þar var um að ræða andvirði annarra hlutdeildarskírteina, sem hann átti í sjóðnum. Varnaraðila var veitt heimild til greiðslustöðvunar 5. desember 2008, sem síðar var framlengd. Héraðsdómur skipaði varnaraðila slitastjórn, sem gaf út innköllun til kröfuhafa 30. apríl 2009. Við þessar aðstæður átti sóknaraðili þess kost að lýsa skaðabótakröfu við slit varnaraðila, sem nam tjóni hans vegna þess að einungis 68,8% af gengi hlutdeildarskírteina hans í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK hafði verið greitt út. Gat hann því lýst skaðabótakröfu ef hann taldi að starfsmenn varnaraðila hefðu með saknæmri og ólögmætri háttsemi orðið valdir að tjóni hans. Var honum ekkert að vanbúnaði að gera þessa kröfu tölulega. Hann gat um leið varist innheimtu NBI hf. á lánsfjárhæðinni með þeim röksemdum sem hann taldi að leiða ættu til þess að hann væri óbundinn af lánssamningnum. Þess í stað kýs sóknaraðili að haga málatilbúnaði sínum svo sem hann gerir í máli þessu. II Varakrafa sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar og heimvísun málsins vegna frávísunar héraðsdóms á varakröfum í endanlegri kröfugerð hans 22. október 2010 verður tekin til úrlausnar á undan öðrum kröfum hans, sbr. 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. og 4. mgr. 150. gr. og 166. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar 26. janúar 2011 í máli sömu aðila nr. 673/2010 var úrskurður héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar. Í úrskurði héraðsdóms, sem var til endurskoðunar í hæstaréttarmálinu, var bæði varakröfum sóknaraðila í endanlegri kröfugerð 22. október 2010 vísað frá dómi og varakröfum í héraðsgreinargerð hans. Í dómi Hæstaréttar segir að ætla verði sóknaraðila í því máli nokkurt svigrúm til að koma að varakröfum í héraðsgreinargerð í máli eins og þar var til úrlausnar. Voru þær varakröfur taldar reistar á sama grundvelli og aðalkrafa hans og skyldu koma fyrst til úrlausnar að henni frágenginni. Var talið að varakröfur í héraðsgreinargerð sóknaraðila í því máli rúmuðust innan þeirra marka, sem 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 heimilaði, þótt þeirra hefði ekki verið getið í kröfulýsingu hans. Í þessum dómi Hæstaréttar er ekki sérstaklega vikið að frávísun héraðsdóms á varakröfum sóknaraðila í endanlegri kröfugerð hans. Eftir að úrskurður héraðsdóms í því máli hafði verið ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar tók héraðsdómur afstöðu til allra krafna sóknaraðila með þeim hætti að hann vísaði frá varakröfum í endanlegri kröfugerð 22. október 2010, en tók til efnismeðferðar aðalkröfu sóknaraðila og varakröfur í héraðsgreinargerð hans. Fallist er á með héraðsdómi að varakröfur sóknaraðila í endanlegri kröfugerð 22. október 2010, að því marki sem unnt er að henda reiður á þessum hluta málatilbúnaðar hans, séu eðlisólíkar aðalkröfunni, sem lýtur að ógildingu samnings 16. apríl 2007 um lán til sóknaraðila að fjárhæð 6.000.000 krónur og kaupsamnings hans um hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK. Þessar varakröfur lúta annars vegar að því að fá viðurkennda sem forgangskröfu við slit varnaraðila fjárhæð sem nemur skráðu gengi þeirra hlutdeildarskírteina, sem sóknaraðili átti í sjóðnum, áður en hann gerði lánssamninginn og keypti fleiri hlutdeildarskírteini, en sem almenna kröfu 31,2% af skráðu gengi sömu skírteina. Hins vegar lúta varakröfurnar að því að fá viðurkennda sem almenna kröfu fjárhæð, sem nemur mismun lánsfjárhæðarinnar og andvirðis hlutdeildarskírteina, sem keypt voru fyrir lánið, miðað við skráð gengi þeirra, en að viðbættu tjóni, sem sóknaraðili kveðst hafa orðið fyrir við að fá aðeins 68,8% af skráðu gengi þeirra hlutdeildarskírteina sem hann átti, áður en hann gerði lánssamninginn. Með varakröfum þessum tekur sóknaraðili ekki tillit til þess að 68,8% af skráðu gengi allra hlutdeildarskírteina hans hefur þegar verið greitt inn á reikninga í hans nafni, þótt hluti inneignar hans á reikningunum kunni að vera veðsettur. Að auki skortir með öllu reifun á kröfum þessum þannig að séð verði hvort og þá að hvaða marki þær séu í skiljanlegu samhengi við aðalkröfuna. Er fallist á með héraðsdómi að varakröfum þessum skuli vísað frá héraðsdómi. III Aðalkrafa sóknaraðila um að fallist verði á, að lánssamningur hans og varnaraðila 16. apríl 2007 og samningur þeirra um kaup á hlutdeildarskírteinum séu ógildir löggerningar felur í sér að taka þarf afstöðu til lánssamnings, sem með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var fluttur til NBI hf., sem ekki á aðild að máli þessu. Sóknaraðili á þess kost að fá úrlausn um þá hagsmuni, sem hér um ræðir, með því að verjast kröfu NBI hf. um greiðslu lánsins. Verður kröfu hans hafnað þegar af þessum ástæðum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hið sama á við um aðra varakröfu hans um að viðurkennt verði að óheimilt hafi verið að tengja höfuðstól lánsins, 6.000.000 krónur, við gengi erlendrar myntar, svo og þriðju varakröfuna um að krafa samkvæmt lánssamningnum skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina, sem veðsett voru til tryggingar láninu. Verður þeim báðum hafnað með sömu röksemdum. Loks krefst sóknaraðili viðurkenningar á skaðabótaábyrgð varnaraðila á því tjóni, sem hann kveður sig hafa orðið fyrir vegna ágalla sem hann telur hafa verið á ráðgjöf af hálfu starfsmanna varnaraðila við gerð lánssamningsins og við ráðstöfun á lánsfjárhæðinni. Fallist er á með héraðsdómi að sóknaraðili hafi í máli þessu ekki sýnt fram á að starfsmenn varnaraðila hafi með saknæmum hætti þagað yfir upplýsingum eða veitt rangar upplýsingar sem hafi valdið því að sóknaraðili tók framangreint lán og keypti hlutdeildarskírteini í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK fyrir andvirðið. Þar sem kröfum sóknaraðila hefur verið hafnað vegna þess að þær lúta að hagsmunum NBI hf. en ekki varnaraðila og síðustu kröfunni á þeim grundvelli að ekki séu í máli þessu færðar sönnur á að til skaðabótaábyrgðar hafi stofnast þarf ekki í málinu að taka afstöðu til þess, hvort heimilt sé að lýsa slíkum viðurkenningarkröfum við slit fjármálafyrirtækis, sbr. 1. og 2. mgr. 99. gr., sbr. og 1. mgr. 117. gr., laga nr. 21/1991. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Rohan Stefan Nandkisore, greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 226/2001
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
S kærði úrskurð héraðsdóms þar sem henni var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 27. júlí. Var S sökuð um að hafa margsinnis gert tilraun til íkveikju eða haft uppi hótanir um íkveikju. Þá var henni gefið að sök að hafa gert tilraun til manndráps og framið margs konar önnur brot. Talið var að búast mætti við að S héldi áfram brotum fengi hún að ganga laus áður en málum hennar væri lokið. Þá þótti nauðsynlegt að hún sætti gæsluvarðhaldi til að verja aðra fyrir árásum hennar. Var skilyrðum c. og d. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála fullnægt og úrskurður héraðsdóms því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júní 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. júlí nk. kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu um gæsluvarðhald verði hafnað, en til vara að því verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að S, [...], verði á grundvelli a., c. og d. liða 103. gr. laga nr. 19, 1991 gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. júlí 2001 kl. 16:00. Jafnframt er þess krafist að henni verði gert að sæta geðrannsókn. Í greinargerð lögreglunnar í Reykjavík kemur fram að hún hafi nú til rannsóknar og afgreiðslu mörg mál þar sem S liggi undir grun um brot gegn 164. gr., sbr. 20. gr., 211. gr., sbr. 20. gr., 1. mgr. 232. gr., 233. gr. og 257. gr. alm. hegningarlaga nr. 19, 1940. Þann 11. desember 2000 hafi Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðað að S skyldi sæta nálgunarbanni samkvæmt 110. gr. a laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 3. gr. laga nr. 94, 2000. Samkvæmt greindum úrskurði hafi henni verið óheimilt að koma að [...] í Reykjavík eða í námunda við heimilið í 6 mánuði þar sem talið var að hún hefði valdið mjög miklu ónæði við heimilið og að starfsmönnum og börnum vistheimilisins stafaði hætta af atferli hennar. Í fyrstu hafi S virt þetta nálgunarbann en hún hafi í þrígang, þ.e. þann 11. febrúar, 1. apríl og 6. júní sl. rofið nálgunarbannið með því koma að heimilinu. Jafnframt því að rjúfa nálgunarbannið liggi fyrir kærur á hendur henni fyrir meint eignaspjöll að [...] og hótanir gegn starfsmönnum heimilisins sömu daga. Þann 4. maí 2001 hafi leikskólanum [...] borist símbréf frá S þar sem hún hafi hótað að kveikja í leikskólanum og ræna börnum sem þar dvelji Undanfarnar vikur hafi brot S einkum beinst gegn starfsmönnum B að [...]. Frá 24. mars sl. hafi hún fimm sinnum gert tilraunir til að kveikja í húsinu eða haft í hótunum um að gera það, síðast um kl. 04:30 í morgun. Að morgni miðvikudagsins 13. júní sl. hafi hún verið handtekin á skrifstofum B þar sem hún hafði ógnað fólki með hnífi. Í skýrslu sem tekin hafi verið af S hjá lögreglu sama dag kveðist hún hafa farið þangað með hníf í fórum sínum til að drepa [...] og annað fólk sem hún kynni að hitta þar fyrir. Jafnframt hafi hún lýst því yfir að hún hefði margsinnis hugsað um það að stela annarra manna börnum og skipta á þeim og sínum eigin börnum sem hefðu verið tekin af henni. Um hádegisbil í dag hafi S enn verið yfirheyrð hjá lögreglu vegna meintrar tilraunar hennar til íkveikju að [...] snemma í morgun. Viðurkenndi S að hafa borið eld að bréfalúgu og að hafa krotað á dyr og veggi hússins. Jafnframt hafi hún sagt að hún vildi hefna sín á fólki í húsinu og drepa einhvern þar. Hafi hún jafnframt sagt að hún hefði enga stjórn á lífi sínu og það væri „eitthvað” sem fengi hana til að gera slíka hluti. Brotaferill S sem lýst sé hér að framan hafi hafist þann 5. maí 2000 og stóð til nóvember sama ár og hafi verið tilefni til nálgunarbannsins. Brotaferill hennar hafi hafist að nýju þann 11. febrúar sl. og sé óslitinn síðan. Samkvæmt því sem fram komi í rannsóknargögnum málsins sé ástæða til að ætla að hún muni halda afbrotum áfram gangi hún laus. Þá sé rétt að benda á að viss stígandi hafi verið í afbrotum hennar og ljóst sé að afbrot hennar eru að verða alvarlegri og sýni fram á einbeittan brotavilja. Rannsóknargögn beri með sér að hún geti verið hættuleg öðrum mönnum og sé því nauðsynlegt að hún sæti gæsluvarðhaldi til að verja aðra fyrir árásum hennar. Er S hafi verið handtekin þann 13. júní sl. hafi L, héraðslæknir í Reykjavík, verið kvaddur til að leggja mat á hvort ástæða væri til að hún sætti nauðungarvistun. Í vottorði L, dags. 14. júní sl., komi fram að hann finni engin sturlunarmerki hjá S og telji ekki forsendur fyrir geð­læknis­meðferð. Þetta mat sitt hafi hann áréttað í vottorði, dags. í dag, þar sem fram komi að hann hafi skoðað hana í dag og að hann telji ástand hennar óbreytt. Lögreglan telji hins vegar að nauðsyn beri til að taka af öll tvímæli um sakhæfi S og sé því sett fram krafa um að hún sæti geðrannsókn. Þá þykir, í ljósi þess sem fram kemur í gögnum málsins um brot kærðu og afstöðu hennar til þeirra og í ljósi vottorðs héraðslæknis, sem frammi liggur í málinu, ástæða til að draga í efa sakhæfi hennar sbr. 15. og 16. gr. alm. hegningarlaga nr. 19/1940 og er því fallist á kröfu lögreglu um að kærðu verði gert að sæta geðrannsókn sbr. d lið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærða, S, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. júlí 2001 kl. 16:00. Jafnframt er henni gert að sæta geðrannsókn.
Mál nr. 228/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Björk Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. apríl 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. júní 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjóri hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, litháískur ríkisborgari, fd. [...] 1976, sæti áfram gæslu­varðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 9. júní 2006, kl. 16:00. Í kröfu lögreglustjóra kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki meint fíkniefnabrot kærða sem varði innflutning á fíkniefnum til landsins. Kærði hafi komið til landsins þann 26. febrúar sl. með flugi frá London og haft meðferðis 3 flöskur sem innihéldu sterkt amfetamín í vökvaformi og 2 flöskur með brennisteinssýru. Kærði hafi greint frá því að hann hafi keypt umræddar flöskur á markaði í Litháen í þeirri trú að þær innihéldu löglega drykki í samræmi við merkingar þeirra. Kærði hafi einnig greint frá því að tilgangur ferðar hans hingað til lands hafi verið sá að heimsækja vinkonu sína en hann hafi aðeins getað greint frá skírnarnafni hennar. Fram hafi komið við yfirheyrslu að megintilgangur ferðar hans hafi verið að ferðast um landið í 4 daga. Kærði hafi verið með tvo farsíma meðferðis en sagst hvorki muna símanúmer þeirra né pin-númer. Framburður kærða sé að mati lögreglu mjög ótrúverðugur en hann sé talinn hafa átt að afhenda flöskurnar til óþekkts móttakanda hér á landi. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum frá lyfjafræðistofnun Háskóla Íslands liggi fyrir að hin haldlögðu fíkniefni hafi reynst vera 2.040 ml af amfetamínvökva sem vóg 1.913,4 g. Styrkleiki vökvans hafi reynst vera 95%, 94% og 85% amfetamínbasi. Samanlögð þyngd efnisins í duftformi sem amfetamínsúlfat væri 2.383 g en efnið hefði þá náð 100% styrkleika. Samsvari innihaldið um 17,49 kg af amfetamíndufti með 10% styrkleika en það sé algengur styrkleiki amfetamíns í útþynntum neyslu­skömmtum. Sé þannig um að ræða mjög sterkt efni sem unnt sé að nota til tilbúnings á miklu magni af amfetamíni í neyslueiningar. Einnig hafi verið greind brennisteinssýra í 2 flöskum sem ákærði hafi að auki haft í fórum sínum, alls 1028,1 g, en sýruna megi nota til að vinna amfetamínvökva í neysluhæft form. Kærði þyki vera undir sterkum rökstuddum grun um stórfellt fíkniefnalagabrot. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 27. febrúar sl., fyrst á grundvelli rannsóknar­hagsmuna en síðar á grundvelli almannahagsmuna, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykja­víkur frá 17. mars sl., í máli nr. R-161/2006. Þáttur kærða sé talinn afmarkaður við flutning fíkniefnisins og brennisteins­sýrunnar til landsins en kærði þyki þannig vera aðalmaður í hinu meinta broti. Um sé að ræða mikið magn sterks og hættulegs fíkni­efnis sem mögulegt hefði verið að margfalda með frekari meðferð á því. Einnig sé um að ræða talsvert magn eftirlitsskylds efnis að því er varði brennisteinssýruna. Nær öruggt þyki að fíkniefnið hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði og reikna með að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli ljúki með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings, sbr. danska fræðiritið Straffeprocess, eftir prófessor Eva Smith, útgefið 2003, bls. 81. Þyki staða kærða sambærileg stöðu annarra sakborninga sem setið hafi í gæsluvarðhaldi fram að dómi á grundvelli almannahagsmuna, sbr. mál Hæstaréttar nr.: 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 158/2001, 417/2000 og 471/1999, þegar legið hafi fyrir sterkur rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi á miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé ekki ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir, þannig að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 sé ekki full­nægt í því máli sem hér um ræði. Rannsókn málsins sé á lokastigi hjá embættinu. Unnið sé að gerð greinargerðar rannsóknara, skv. 2. málsl. 1. mgr. 77. gr. laga um meðferð opinberra mála, en máls­gögn verði því næst send ríkissaksóknara til viðeigandi meðferðar. Lögreglan kveður sakarefnið vera talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Kærði er undir rökstuddum grun um brot sem getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Rannsókn málsins er á lokastigi. Eðli brotsins og umfang þess telst slíkt að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Teljast skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 uppfyllt og ber því að taka kröfu lögreglustjórans í Reykjavík til greina eins og hún er fram sett, en ekki þykja efni til að beita vægari úrræðum. Dómari bendir á að rannsóknara beri skylda til að hraða rannsókn og meðferð málsins eins og hægt er. Úrskurðarorð Kærði, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan máli hans er ólokið, þó eigi lengur en til föstudagsins 9. júní 2006, kl. 16.00.
Mál nr. 493/1999
Kærumál Sjálfræði
Fallist var á kröfu um að X yrði svipt sjálfræði tímabundið, enda væri hún ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. desember 1999, þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í sex mánuði frá 5. nóvember 1999. Kæruheimild er í 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Skilja verður kæruna svo að sóknaraðili krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Arnars Sigfússonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 20.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 662/2010
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur
M krafði H og T um bætur fyrir líkamstjón sem hún varð fyrir við vinnu hjá H er hún rann til í bleytu á gólfi í eldhúsi og skall á bakið. Slysið var ekki tilkynnt til Vinnueftirlitsins en að beiðni T skoðaði Vinnueftirlitið gólfefni eldhússins síðar og gerði ekki athugasemdir við notkun þess. Taldi Hæstiréttur að M hefði ekki sýnt fram á að eldhúsgólfið hefði verið óforsvaranlegt og breytti þar engu um þótt Vinnueftirlitið hefði ekki verið kallað á staðinn í kjölfar slyssins. Í ljósi þessa og með vísan til forsendna héraðsdóms staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hans um að slysið hefði orðið vegna óhappatilviks sem hvorki yrði rakið til vanbúnaðar, ófullnægjandi verkstjórnar né þess að öryggismálum hafi verið ábótavant hjá H. Voru H og T því sýknuð af kröfum M í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda og að málskostnaður falli þá niður. Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til slyss sem áfrýjandi varð fyrir 21. ágúst 2005 er hún féll í svokölluðu uppvöskunarrými í eldhúsi stefnda Hrafnistu, en hún starfaði þar sem matartæknir. Í héraðsdómsstefnu segir að búið hafi verið að ganga frá uppvaskinu þegar áfrýjandi varð fyrir slysinu og hafi sá starfsmaður sem því sinnti átt að taka upp úr uppþvottavélinni, ganga frá og skafa bleytu af gólfinu niður í niðurföll með sérstakri gólfsköfu. Hafi engin bleyta átt að vera á gólfinu. Áfrýjandi hafi farið inn í rýmið og gengið framhjá „uppvöskunaraðstöðunni“. Á leiðinni út úr rýminu hafi hún gengið í poll eða blautan blett og fallið. Í tilkynningu stefnda Hrafnistu til Vinnueftirlits ríkisins um slysið 7. október 2005 og í tilkynningu til Tryggingastofnunar ríkisins 18. október sama ár er tildrögum slyssins lýst þannig að áfrýjandi hafi runnið til í bleytu á gólfi og skollið á bakið. Á sömu lund er atvikum lýst í matsgerð dómkvaddra matsmanna og í skriflegri aðilaskýrslu áfrýjanda. Af hálfu stefndu er því ekki mótmælt að atvik hafi verið með þessum hætti. Af málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti má ráða að byggt sé á því að ástæða þess að hún féll umrætt sinn hefði verið sú að fyrir utan að gólfið hafi verið blautt hefðu svokallaðar „granólkúlur“ verið á gólfinu en þær munu vera settar í uppþvottavélina til að losa fastar matarleifar af því sem verið er að þvo upp hverju sinni. Óumdeilt er að gólfið hafði verið þrifið þegar slysið varð. Verður því við það miðað að áfrýjandi hafi dottið vegna þess að gólfið var blautt í kjölfar þrifanna, án þess að nefndar kúlur hafi þar haft áhrif. Fyrir liggur að slysið var ekki tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins innan þess frests sem greinir í 2. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Að ósk stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. skoðaði Vinnueftirlitið gólfefni eldhússins 31. janúar 2007 en óumdeilt er að ekki hafði verið skipt um gólfefni frá slysinu. Í bréfi Vinnueftirlitsins 13. febrúar sama ár kemur fram að umrætt gólfefni sé talið henta vel á gólf í eldhúsum og mötuneytum og að ekki virðist ástæða til að gera athugasemdir við notkun þess. Af því sem best verði séð séu heldur engar misfellur á því né sjáanlegar skemmdir. Hefur áfrýjandi ekki hnekkt þessu áliti. Af framburði þeirra vitna sem áfrýjandi leiddi fyrir héraðsdóm verður ekki fullyrt með vissu að fleiri en áfrýjandi hafi fallið á umræddum stað eftir að skipt hafði verið um gólfefni í byrjun árs 2005. Hefur áfrýjandi þannig ekki sýnt fram á að eldhúsgólfið hafi verið óforsvaranlegt, svo sem vegna halla, gerðar gólfefnis eða ófullnægjandi frágangs niðurfalla. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður ekki séð að neinu hafi breytt að Vinnueftirlitið var ekki kallað á staðinn í kjölfar slyssins. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að slys áfrýjanda hafi orðið vegna óhappatilviks sem hvorki verði rakið til vanbúnaðar, ófullnægjandi verkstjórnar né þess að öryggismálum hafi verið ábótavant hjá stefnda Hrafnistu. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Það athugist að greinargerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti er mun lengri og ítarlegri en gert er ráð fyrir í 2. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. september 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 18. ágúst 2010, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Margréti Reynisdóttur, kt. 150181-3729, Álftahólum 6, Reykjavík, gegn Hrafnistu, dvalarheimili aldraða, kt. 640169-7539, Laugarási, Reykjavík, og Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 6602269-2079, Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu sem birt var 25. september 2009. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði in solidum gert að greiða stefanda 2.192.278 kr. auk 4,5% ársvaxta af 521.515 kr. frá 21.8.2005 til 21.11.2005 en af 2.192.278 kr. frá þeim degi til upphafsdags dráttarvaxta, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga nr. 38/2001 af samanlagðri fjárhæð höfuðstóls og vaxta frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist aðallega að dráttarvextir reiknist frá 30.6.2007 en til var frá síðara tímamarki. Þess er krafist að vextir höfuðstóls færist á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti þann 21.8.2005, allt að frádreginni innborgun þann 30.5.2007 að fjárhæð 787.947 kr. Þá er krafist málskostnaðar, aðallega að fjárhæð 952.680 kr. en til vara að fjárhæð 550.450 kr. Dómkröfur stefnda eru aðallega að stefndu, Hrafnista, dvalarheimili aldraðra, og Tryggingamiðstöðin hf., verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og að málskostnaður verði látinn niður falla. Verði bætur að einhverju leyti tildæmdar er þess krafist að þær beri 4,5% ársvexti af bótum fyrir þjáningar og varanlegan miska frá 21.8. 2005 til 21.11. 2005 af fyrrgreindum bótum auk bóta fyrir varanlega örorku en að frádregnum 736.743 krónum frá þeim degi til 25.9.2007, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Stefnandi, Margrét Reynisdóttir, vann sem matartæknir hjá stefnda, Hrafnistu, dvalarheimili aldraðra, er hún slasaðist í eldhúsi dvalarheimilisins hinn 21. ágúst 2005. Samkvæmt tilkynningu Margrétar til stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., dags. 19. júní 2006, rann hún í bleytu á gólfi og skall á bakið. Í læknisvottorði Skúla Gunnarssonar hjá Heilsugæslunni Salahverfi í Kópavogi varðandi Margréti, dagsett 11. mars 2007, sbr. dskj. nr. 22, segir m.a.: „Þann 08.11.2006 kom Margrét í skoðun þar eð hún þurfti nýja beiðni í sjúkraþjálfun. Að lokinni skoðun var svohljóðandi beiðni rituð: Vinnuslys er hún rann til og datt á bakið í eldhúsi á Hrafnistu 20. ágúst 2005. Viðvarandi verkir í baki síðan, frá hnakka niður í mjóbak. Við skoðun nú áberandi thoracal kyfosa, eðl. hreyfigeta í hálsi, stirð í mjóbaki, vantar 20 sm á að fingur nemi við gólf í frambeygju. Eymsli í hnakkavöðvafestum og paravertebral vöðvum frá miðjum brjósthrygg og niður að mótun mjó- og spjaldhryggjar. Eðl. taugafræðileg skoðun mtt krafta og reflexa.“ Með beiðni, dags. 3. apríl 2007, fóru aðilar fram á við læknanna Atla Þór Ólason og Leif N. Dungal að þeir mætu líkamstjón Margrétar vegna slyssins 21. ágúst 2005 og færi matið fram í samræmi við skaðabótalög nr. 50/1993. Þeir tóku þetta að sér. Matsgerðin er dags. 23. apríl 2007. Undir fyrirsögninni Niðurstaða segir: Margrét Reynisdóttir hafði nokkra fyrri sögu um vöðvabólgur í hálsi og herðum og hafði nokkrum sinnum verið send í sjúkraþjálfun þess vegna. Þá liggur fyrir saga um tognun á lendahrygg er Margrét bakkaði á staur rúmum 4 árum fyrir það slys sem hér er til umfjöllunar. Margrét fékk bólgueyðandi lyf, ekki varð um sérstaka aðra meðferð að ræða þess vegna. Í vinnuslysi 210805 mun Margrét hafa runnið á steingólfi við vinnu sína, datt fremur illa á vinstri síður og herð, kvartaði strax um verki á því svæði og þurfti hjálp við að komast á fætur. Ekki er skrásett heimild um læknisskoðun fyrr en 4 dögum síðar, Margrét fór reyndar á slysdegi á bráðamóttöku með veikan maka sinn, segist hafa verið skoðuð lauslega þar. 250805 leitað Margrét á heilsugæslu vegna verkja aftan á vinstri axlarsvæði og í neðanverðum brjóstkassa vinstra megin. Talið var að um mareinkenni væri að ræða og fékk Margrét bólgueyðandi lyf. Rúmum mánuði síðar leitaði Margrét til Skúla Gunnarssonar heimilislæknis, kvartaði um verki í ofanverðum mjóhrygg og upp á herðasvæði. Var send í sjúkraþjálfun, sem Margrét hefur stundað æ síðan og hefur átt erfitt með að slíta sig frá þessari meðferð. Í mars 2006 leitaði Margrét til SG vegna skyndilegra mjóbaksverkja, sem hafi byrjað án utanaðkomandi áhrifa. Margrét segist eftir þetta hafa verið mjög slæm af verkjum í mjóbaki og leiðni niður í ganglimi, meira hægra megin. Kvartanir Margrétar lúta nú einkum að mjóbaksverkjum en einnig að versnun fyrri óþæginda í hálsi, herðum og vinstri axlarsvæði. Við skoðun finnast að mestu eðlilegir hreyfiferlar í háls og brjósthrygg en stirð frambeygja í baki og alldreifðar vöðvabólgur meðfram mestöllum hrygg. Ljóst virðist að Margrét muni hafa fengið mar- og tognunaráverka á hryggjarsúlu við umrætt vinnuslys en þó telja matsmenn að ekki sé með neinni vissu unnt að tengja mjóbaksóþægindi, sem aðallega virðast hefjast í mars 2006, við vinnuslysið 210805. Varanlegur miski er metinn vegna dreifðs tognunaráverka á hryggjarsúlu og telst hæfilega metinn 7 stig. Tímabundið atvinnutjón er metið samkvæmt framlögðum vottorðum og telst hafa varað frá slysdegi og fram til 300905. Margrét telst hafa verið veik í skilningi skaðabótalaga í 2 mánuði eftir þetta slys og matsmenn telja að 3 mánuðum eftir slysdag hafi lítilla frekari breytinga verið að vænta á ástandi hennar. Batahvörf miðast við dagsetninguna 211105. Við mat á varanlegri örorku er litið til þess að Margrét gat unnið fullt starf eftir að hún kom aftur til vinnu eftir slysið, skipti um vinnustað og er nú í heldur léttara starfi. Hún segir sjálf að þessi vistaskipti hafi ekki verið vegna afleiðinga slyssins og að minnkun í 90% starfshlutfall sé vegna þess að núverandi vinnuveitandi ráði ekki í hærra hlutfall. Hún hafi þó dregið úr yfirvinnu og aukavöktum en gögn liggja ekki fyrir um skertar tekjur. Matsmenn telja að miski Margrétar sé með þeim hætti að trúlega verði að telja að geta hennar til aukastarfa sé lítillega minnkuð. Varanleg örorka af þessum sökum telst hæfilega metin 5%. Ekki liggur fyrir í málinu að Vinnueftirliti ríkisins hafi verið tilkynnt um vinnuslysið fyrr en með tilkynningu sem dagsett er 7. október 2005, sbr. dskj. nr. 3. En eins og áður sagði tilkynnti Margrét stefnda, Tryggingamiðstöðunni hf., um slysið hinn 19. júní 2006, sbr. dskj. nr. 5. Með bréfi 14. nóvember 2006 fór Tryggingamiðstöðin hf. þess á leit við Vinnueftirlit ríkisins að það tæki út aðstæður í eldhúsi Hrafnistu með tilliti til laga um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum og annarra reglna. Einkum var óskað eftir áliti á því hvort gólfefni eldhússins teldist fullnægjandi miðað við þá starfsemi sem þar færi fram. Ítrekað var að Tryggingamiðstöðin hf. óskað ekki eftir álitsgerð um orsakir slyssins, heldur eftir hlutlægu mati á aðstæðum á vinnustaðnum og hvort aðbúnaður þar uppfyllti þær kröfur sem gerðar væru samkvæmt lögum og reglugerðum. Með bréfi tryggingafélagsins til Vinnueftirlits ríkisins fylgdi m.a. greinargerð Margrétar um slysið sem fylgdi bréfi lögmanns hennar til tryggingafélagsins, dags. 27. september 2006, sbr. dskj. nr. 9. Gylfi Már Guðjónsson, aðstoðarumdæmisstjóri hjá Vinnueftirliti ríkisins, kveðst í bréfi fyrir hönd vinnueftirlitsins til Tryggingamiðstöðvarinnar hf., dags. 13. febrúar 2007, hafa skoðað gólfefni í eldhúsi Hrafnistu í Reykjavík hinn 31. janúar 2007. Þar segir að ekki sé þarna um gólfdúk að ræða heldur „flotefni, þ.e. sérstöku dufti er blandað saman við bindiefni á staðnum og lagt um leið. Í efninu er sandur sem ætlað er að mynda hálkuvörn, en hugsanlegt er að með tímanum dragi úr áhrifum hans. Þetta efni er talið henta vel á gólf í eldhúsum og mötuneytum og virðist ekki ástæða til að gera athugsemdir við notkun þess. Að sögn yfirmanns eldhússins hefur ekki verið skipt um gólfefni síðan slysið varð og að því er best verður séð eru engar misfellur á því og ekki sjáanlegar skemmdir“. Ágreiningsefni aðila er hvort slysið verði rakið til atvika eða aðstæðna sem leitt geti til skaðabótaskyldu stefnda, Hrafnistu, dvalarheimilis aldraðar. Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir er hún byggir á: Stefnandi, Margrét Reynisdóttir, byggir á því að ræsin á gólfinu hafi verið ófullnægjandi, ekki dugað til að losa alla bleytu af því. Í öðru lagi byggir hún á því að hallinn á gólfinu og gólfefnið hafi verið til þess fallin að gera gólfið hættulegt í bleytu. Hafa beri í huga að úr matsalnum og eldhúsinu var gengið um með diska með matarleifum að uppþvottavélinni. Fita og annað slíkt hafi því óhjákvæmilega slest á gólfið. Er vatn er að auki á gólfinu verði það mjög hált; úr verði slysagildra. Í þriðja lagi hafi verið bleyta á gólfinu; enda þótt notkun uppþvottavélarinnar hafði verið lokið hafi ekki verið búið að ræsa allt vatnið fram og þurrka það upp. Í fjórða lagi hafi verið óforsvaranlegt að gangbraut fyrir starfsmenn lægi fram hjá uppþvottavélinni. Óhjákvæmilega hafi verið að fita og vatn væri í gangveginum. Í fimmta lagi hefði það endurtekið gerst að fólk hefði dottið á þessum stað án þess að gripið hefði verið til öryggisráðstafana. Í sjötta lagi hafi verkstjórn verið ábótavant. Verkstjóri hafi átt að sjá til þess að allt sem að framan greinir væri í lagi, m.a. að allir ynnu sitt verk, svo sem að ræsa allt vatn af gólfinu eða þurrka það upp. Í sjöunda lagi er á því byggt að vinnu hefði ekki verið hagað þannig að gætt væri fyllsta öryggis. Í áttunda lagi er á því byggt að ekki hafi verið unnið að öryggismálum sem skyldi á vinnustaðnum. Í níunda lagi er á því byggt að Hrafnista, dvalarheimili aldraðar, hafi brotið fyrirmæli 25. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 um þjálfun starfsmanna, bæði Margrétar og þeirra sem unnu við uppþvottavélina umrætt sinn. Stefnandi sundurliðar tölulega bótakröfu sína með eftirfarandi hætti: 1.Þjáningabætur reiknast frá tjónsatburði þann 21.8.2005 til stöðugleikapunkts þann 21.112005 eða alls í 61 dag. Þjáningabætur á dag eru 1.130 kr. eða samtals 68.930 kr. 2.Varanlegur miski reiknast 7% af 6.465.500 kr. eða 452.581 kr. 3.Varanleg örorka reiknast 55 miðað við viðmiðunarlaun síðustu þrjú almanaksár fyrir slys eða meðaltal áranna 2002, 2003 og 2004 uppfært til launavísitölu á stöðugleikapunkti (272,3 stig): SamantektUpphæðLaunavísitalaUppfært Árið 20042.125.870250,32.312.722 kr. Árið 20031.702.154239,11.938.843 kr. Árið 20021.596.994226,01.920.625 kr. Meðaltal2.057.397 kr. Skyldubundin lífeyrisréttindi 144.018 kr. Viðmiðunarlaun2.201.414 kr. Stuðull samkvæmt. 6. gr. skaðabótalaga er 15,179 stig. Því reiknast fjárhæðin þannig: 2.201.414 x 15,179 x 5% = 1.670.763 Krafan sundurliðast því þannig: Þjáningarbætur68.930 kr. Varanlegur miski452.585 kr. Varanleg örorka1.670.763 kr. Samtals2.192.278 kr. Um réttarheimildir vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Þá er vísað til laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980, einkum 6. gr., 8.-9. gr., 16. gr. 21.-23 gr., 25. gr., 42. gr., 65. gr.A og 78.- 79 gr. Einnig er vísað til reglugerðar nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum, einkum 6. gr., 21. gr. IV. kafla, V. kafla og VIII kafla. Þá er vísað til Evróputilskipana 89/391/EBE og 89/654/EBE. Helstu málsástæður stefndu og réttarheimildir er þau byggja á: Stefndu, Hrafnista, dvalarheimili aldraða, og Tryggingamiðstöðin hf. byggja á því að slys stefnanda Margrétar verði fyrst og síðast rakið til óhappatilviljunar sem engum verði kennt um, ellegar að hún hafi sjálf valdið slysinu með gáleysi sínu. Byggt er á því að ekkert liggi fyrir um að niðurföll á gólfinu hafi verið ófullnægjandi, hvað þá að slysið verði rakið til þess að svo hafi verið. Þá er því hafnað að halli á gólfinu og gólfefni hafi verið til þess fallið að gera gólfið hættulegt í bleytu. Hvernig sem gönguleiðum var háttað eða ástæður voru á svæðinu, þar sem Margrét slasaðist, bendi ekkert til sakar hjá starfsmönnum dvalarheimilisins í því sambandi. Starfsfólkið hafi verið að störfum í eldhúsinu þegar hún slasaðist. Meðan svo er geti það ætíð gerst að gólfið í eldhúsinu blotni. Ekkert verði fullyrt um að svo eigi ekki að vera. Margrét hafi ekki getað gengið út frá því að bleyta gæti ekki leynst einhvers staðar á gólfinu. Þá er byggt á því að rangt sé og ósannað að gönguleiðir og aðstæður í eldhúsinu hafi að öðru leyti verið með þeim hætti að óforsvaranlegt geti talist. Af gögnum málsins verði ekki ráðið að vatn og fita sé að jafnaði í gangveginum þar sem starfsfólk á leið um milli eldhúss og matsalar. Slíkt geti gerst fyrir tilviljun, en alls ekki á þann veg að skaðabótaábyrgð stofnist hjá dvalarheimilinu. Ósannað sé að ítrekað hafi gerst að fólk hafi dottið á umræddum stað. Að minnsta kosti sé fyrirsvarsmönnum dvalarheimilisins ókunnugt um það. Hafi því ekki komið til þess að ástæða þætti til að gera sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir eða draga úr hættu á að starfsmönnum yrði fótaskortur í eldhúsinu. Byggt er á því að verkstjórn hafi ekki verið ábótavant. Gætt hafi verið fyllsta öryggis á vinnustaðnum. Unnið hafi verið að öryggismálum lögum samkvæmt og haldin skrá yfir slys. Þótt slysið hafi ekki verið tilkynnt vinnueftirlitinu strax í kjölfar þess þá breyti það engu. Gólfið hafi verið rannsakað síðar af vinnueftirlitinu og niðurstað rannsóknarinnar hafi verið sú að ekkert væri athugavert við gólfefnið. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Byggt er á því að aðgæsluleysi stefnandi hafi fyrst og síðast valdið slysinu. Þá er bent á að Margrét hafi ekki borið fram afmarkaða bótakröfu áður en stefna var birt. Samkvæmt áralangri dómvenju sé ekki tilefni til að bótafjárhæð, sem kunni að verða tildæmd, beri dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá þeim degi er dómsmál þetta var höfðað 25. september 2009. Til samræmis sé því rétt að bætur fyrir þjáningar og varanlegan miska, að því marki sem slíkar bætur verði dæmdar, njóti verðbóta skv. 1. mgr. 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til upphafsdags dráttarvaxta. Í þessu ljósi sé á það fallist að þjáningabætur reiknist út frá 1.450 krónum (700 x 6814/3282) fyrir hvern dag sem stefnandi telst eiga rétt til slíkra bóta og varanlegur miski reiknist út frá 8.304.500 krónum (4.000.000 x 6814/3282). Nemi líkamstjón stefnanda þannig útreiknað samtals 1.603.785 krónum sem nánar sundurliðist þannig: Þjáningabætur (1.450 x 61)88.450 kr. Varanlegur miski (8.304.500 x 7%)581.315 kr.66.765 kr. Varanleg örorka (2.201.414 x 15,179 x 5%)1.670.763 kr. Tjónsdagsverðm. örorkub. úr slysatr. launþega-736.743 kr.934.020 kr. Samtals1.603.785 kr. Örorkubætur úr slysatryggingu launþega hafi numið 787.947 krónum er þær voru greiddar 30. maí 2007. Frá upphafsdegi varanlegrar örorku 21. nóvember 2005 til greiðsludags séu vextir samtals 6,95% (4,5% p.a.). Þegar bæturnar hafi verið afvaxtaðar sem nemi þessum vöxtu sé verðmæti bótanna á upphafsdegi örorkunnar 736.743 krónur (787.947/1,0695). Sé sú upphæð dregin frá bótum fyrir varanlega örorku, sbr. 2. ml. 4. mgr. 5. gr. skaðbótalaga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999 um breytingu á þeim. Þannig fáist að höfuðstóll bóta fyrir varanlega örorku á upphafsdegi örorkunnar nemi að eftirstöðvum 934.020 krónum en ekki 1.670.763 krónum eins og gengið sé út frá í kröfugerð stefnanda. Ef bætur verði á annað borð tildæmdar í máli þessu beri að taka mið af framangreindu. Þá segir í greinargerð stefndu: „Með vísan til 16. gr. skaðabótalaga skulu bætur fyrir þjáningar og varanlegan miska, að teknu tilliti til þeirrar sakarskiptingar sem ákveðin verður, ef ekki verður fallist á aðalkröfu stefndu um sýknu, bera 4,5% ársvexti frá tjónsdegi, 21. ágúst 2005, til upphafsdags dráttarvaxta. Til sama dags skulu eftirstöðvar bóta fyrir varanlega örorku, að teknu tilliti til sakarskiptingar, bera 4,5% ársvexti frá upphafsdegi örorkunnar eða frá 21. nóvember 2005 að telja.“ Um réttarheimildir vísa stefndu til 6. gr., 8. gr., 9. og 16. gr., 21. gr., 22. gr., 23. gr. og 25. gr. 65. gr., sbr. 65 gr. a, 78. gr. og 79. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 með síðari breytingum. Málskostnaðarkröfu styðja stefndu við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi, Margrét Reynisdóttir, bar m.a. fyrir rétti að slysið, sem hér um ræðir, hafi gerst kl. 15.30 [sunnudaginn 21. ágúst 2005]. Hún sagði að vinnutíma hafi átt að verið lokið kl. 16.00. Hún kvaðst hafa verið að koma með tóman skítugan stálbakka úr eldhúsinu og inn þar sem uppvaskið fer fram og lagt hann þar frá sér. Hún hafi verið að koma frá eldavélinni. Hún hafi verið á leiðinni að halda áfram þar til vinnu væri lokið og verið á leiðinni aftur inn í eldhúsið [þegar slysið varð]. Hún kvaðst hafa verið í öryggisskóm. Vísað var til þess að í stefnu segi m.a. „ [a]ð sögn stefnanda var engin virk verkstjórn í eldhúsinu.“ Spurt var hvað hún ætti við með því. Margrét sagði að Þorsteinn [Gunnlaugsson kokkur] hefði átt að stjórna þessu, en hún hafi náttúrlega alveg vitað hvað átti að gera. Hann hafi bara verið kokkurinn á staðnum sem var yfir þessari vakt. Starfsmennirnir hefðu vitað nákvæmlega hvað þeir áttu að gera. Hann hafi samt borið ábyrgð á þessari helgarvakt. Guðrún Aðalsteinsdóttir bar m.a. fyrir rétti að hún væri fyrrum starfskona á Hrafnistu. Hún hafi starfað í eldhúsinu. Hún kvaðst sjálf hafa dottið í eldhúsinu á Hrafnistu. Hún hafi verið að fara með leirtau í uppvask og stigið í bleytu og á svokallaðar granont kúlur, sérstakar kúlur sem settar séu í uppþvottavél fyrir erfiðan uppþvott, og runnið eins og á skautsvelli; steinlegið og legið lengi. Sem betur fer hafi hún ekki meitt sig. Hún kvaðst halda að skipt hefði verið um gólfefni þarna á þessum tíma. Birna Kristinsdóttir bar m.a. fyrir rétti að hún hefði unnið í eldhúsinu á Hrafnistu og verið að vinna þar þegar Margrét slasaðist 21. ágúst 2005. Hún kvaðst ekki hafa séð hana detta en komið og hjálpað henni á fætur. Birna kvaðst sjálf hafa dottið í eldhúsinu en ekki á þeim stað sem Margrét datt. Eva Hrund Harðardóttir bar m.a. fyrir rétti að hún héldi að hún hefði verið hætt störfum hjá Hrafnistu, dvalarheimili aldraðra, þegar Margrét slasaðist 21. ágúst 2005. Á þeim tíma sem hún starfað hjá Hrafnistu kvaðst Eva Hrund hafa vitað til þess að einhverjir aðrir hafi dottið í bleytu á Hrafnistu. Elísabet hafi orðið fyrir því. Eva Hrund sagði að breytingar á gólfefninu hafa „orðið til hins betra“. Til dæmis hafi gólfið ekki verið jafn hált. Margrét Pétursdóttir bar m.a. fyrir rétti að hún hefði unnið í eldhúsinu á Hrafnistu en verið hætt störfum þar þegar stefnandi, Margrét Reynisdóttir, slasaðist 21. ágúst 2005. Hún kvað sér ekki vera kunnugt um slysið. Hún kvaðst hafa hætt störfum hjá Hrafnistu í byrjun mars 2004. Herdís Eiríksdóttir bar m.a. fyrir rétti að hún hefði unnið á Hrafnistu þegar Margrét slasaðist 21. ágúst 2005. Herdís kvaðst hafa unnið í eldhúsinu á þessum tíma. Gólfið í eldhúsinu, þar sem vaskað var upp, hafi verið heldur sleipt. Þorsteinn Emil Gunnlaugsson bar m.a. fyrir rétti að hann hafi verið matreiðslumaður á Hrafnistu þegar Margrét slasaðist 21. ágúst 2005. Hann kvað vera þrjú ár síðan hann hætti störfum þar. Um helgar hafi matreiðslumaður að störfum þurft að sjá um verkskipulag í eldhúsinu. Hinn 21. ágúst 2005 hafi hann verið að störfum. Hann kvaðst ekki hafa séð þegar Margrét slasaðist. Hann kvaðst ekki muna að hafa komið henni til hjálpar. Hann kvaðst ekki muna glöggt hvernig uppþvottaraðstaðan var þarna. Hann kvaðst muna að aðstaðan hafi verið svipuð og í öðrum stórum eldhúsum. Aron Kristján Birgisson bar m.a. fyrir rétti að hann hafi unnið á Hrafnistu þegar Margrét slasaðist 21. ágúst 2005. Hann hafi verið til aðstoðar í eldhúsinu. Hann kvaðst hafa verið farinn þegar Margrét slasaðist en frétt um slysið síðar. Hann kvaðst vita að fleiri hefðu dottið í bleytu á Hrafnistu. Hann hafi dottið við uppvaskið og Beta hafi dottið. Hann kvaðst ekki hafa tilkynnt yfirmönnum þegar hann datt. Birgitta Elísabet Aradóttir bar m.a. fyrir rétti að hún hefði starfað við að vaska upp á Hrafnistu. Hún hafi hætt þar í október fyrir fjórum árum. Hún kvaðst ekki hafa séð þegar Margrét slasaðist 21. ágúst 2005. Hún kvaðst muna að Ingibjörg hafi dottið og handleggsbrotnað, en ekki muna hvenær það gerðist, en það hafi verið áður en hún sjálf datt. Kvaðst hún hafa runnið til á gamla gólfinu og dottið og rekið sig í hornið á borðinu, skorist og þurft hefði að sauma fjögur fimm spor á henni á slysadeildinni sama dag. Magnúsi og þeim á Hrafnistu væri kunnugt um þetta. Birgitta Elísabet kvað nýja gólfefnið hafa verið eins og skautasvell. Hún hafi stundum þurft að láta hveiti á gólfið til að verjast falli. Nýja gólfefnið hefði verið helmingi verra en það gamla. Bláu kúlurnar, sem komu úr uppþvottavélinni, hafi aukið hálkuna. Magnús Margeirsson, yfirmaður eldhúss Hrafnistu, bar m.a. fyrir rétti að hann hefði verið yfirmaður í eldhúsinu, þegar Margrét slasaðist 21. ágúst 2005. Hann vinni ekki um helgar og hafi því ekki verið á staðnum þann dag. Hann hefði frétt um slysið daginn eftir. Engar sértakar ráðstafanir hafi verið gerðar vegna slyssins. Starfsmannastjóra á Hrafnistu hafi verið tilkynnt um atvikið. Hann kvaðst ekki vita til að nokkuð hefði verið gert í kjölfarið. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa verið í öryggisnefnd á þessum tíma. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa sjálfur dottið í bleytu í eldhúsinu. Ekki hafi borist honum til eyrna að aðrir en Margrét hefðu dottið í eldhúsinu. Magnús sagði að gólfið hafi verið gert upp um áramót 2005. Vatnshalli hafi verið tekinn sem nægilegur var talinn til að sinna rennsli að niðurföllum. Gólfið hafi verði lagt að athuguðu máli um hvað væri best og viðurkennt í svona aðstöðu. Þetta hafi dugað í þau fimm ár sem liðin væru síðan gólfið var endurnýjað. Ekki hafi verið talin nein þörf á að breyta því. Magnús sagði að ekki væri óvenjulegt verklag í eldhúsum eins og á Hrafnistu að nota vatnssköfur og síðan þurrkur til að koma vatni niður í niðurföllin. Hann kvaðst ekki vita hvaðan svo mikið vatnsmagn gæti komið sem niðurföllin önnuðu ekki. Vatn er nokkru nemi sé ekki sett á gólfið af ásetningi nema til að þrífa það. Magnús sagði að rangt væri að gengið væri úr matsalnum með diska með matarleifum að uppþvottavélinni eins og haldið væri fram í stefnu [á bls. 3.]. Í fyrsta lagi berist skítugir diskar ekki úr matsal; þeir séu vaskaðir upp á hæð fyrir ofan. Þarna væri einungis vaskaðir upp stálílát og svokallaðar kantónur úr eldhúsi. Enginn utanaðkomandi eigi erindi í uppvaskið samkvæmt vinnuferlum. Þarna komi menn að ákveðnu borði og leggi þar frá sér það sem vaska á upp. Uppvaskarinn taki við og fari síðar með í hring og aftur í annað herbergi. Þarna hafi ekki verið umgangur. Þeir sem koma með óhrein ílát fari sömu leið til baka og þeir komu. Magnús sagði að borist gæti vatn á gólfið í uppvöskunarrými. Mönnum væri ljóst að í svona vinnurými gæti óhjákvæmilega gerst að vatn rynni á gólfið. Vísað var til þess að á bls. 1 í stefnu sé þess getið að búið hefði verið að ganga frá uppvaski þegar stefnandi slasaðist um kl. 15:30. En þar segi m.a.: „Sú sem það gerði var stúlka, Millý að nafni, frá Filippseyjum, sem hafði byrjað um 2-3 vikum fyrr. Átti Millý að taka úr uppþvottavélinni og ganga frá og skafa gólfin eftir uppvaskið, þ.e. að skafa alla bleytu af gólfinu með sérstakri gólfsköfu, niður í niðurföll.“ Spurt var, hvort þessi lýsing á starfssviði Millýjar væri eitthvað öðruvísi en þarna komi fram. Magnús kvað svo ekki vera. Hún hafi væntanleg verið búin að þrífa gólfið með vatni svo sem fólk gerir. Síðan hafi hún skafið bleytuna af gólfinu og þurrkað gólfið. Þarna hafi líklega verið búið að slökkva ljósið og fólk hætt að vinna. Magnús kvaðst ekki kannast við að Millý hafi ekki sinnt sínum störfum; hún vær enn að störfum hjá Hrafnistu og væri með betri starfsmönnum. Gólfin væru hreinsuð í lok hvers vinnudags. Magnús sagði að ólíklegt væri að bleyta gæti hafa verið í einhverjum mæli þarna svo að hætta stafaði að, en þar sem Margrét datt væri [vatns]hallinn mestur í rýminu. Magnús sagði að rangt væri að gangbraut „fyrir annað vinnandi fólk“, sbr. stefnu á bls. 3, hafi legið fram hjá uppþvottavélinni. Þeir sem starfa við uppþvottinn séu þeir einu sem gangi um á uppþvottasvæðinu, engin gangbraut sé þar í gegn fyrir aðra starfsmenn. Magnús kvað hvorki yfirmenn sína né undirmenn sína hafa fundið að verkstjórn hans svo honum sé kunnugt. Hann hafnar þeirri staðhæfingu stefnanda „að vinnu hafi ekki verið hagað þannig að gætt væri fyllsta öryggis“. Halldóra Helgadóttir bar fyrir rétti m.a. að hún hefði verið í öryggisnefnd Hrafnistu í ágúst 2005. Hún kvaðst ekki hafa verið kölluð til út af slysi Margrétar Reynisdóttur 21. ágúst 2005. Kvaðst hún heldur ekki vita til þess að einhver annar úr nefndinni hafi verið kallað til út af slysinu. Niðurstaða: Ósannað er að ræsin á gólfinu í eldhúsi Hrafnistu hafi verið ófullnægjandi og ekki dugað til að losa bleytu af gólfinu svo sem stefnandi staðhæfir. Þá hefur ekki með óyggjandi hætti verið sýnt fram á að halli á gólfinu og gólfefnið í eldhúsinu þar sem vaskað er upp sé óvenjulega hættulegt þegar gólfið er blautt. Fyrir liggur að gólfefnið í eldhúsinu var skoðað af starfsmanni Vinnueftirlitsins í janúar 2007, sem taldi efnið henta vel á gólf í eldhúsum og mötuneytum. Ekki er sýnt að sönnunaraðstaða stefnanda hafi breyst við að skoðun Vinnueftirlitsins varð svo síðbúin. Þó líklegt sé að rakablettur hafi verið á gólfi í eldhúsi Hrafnistu eftir hreingerningar undir lok vinnudags, hinn 21. ágúst 2005, getur það hvorki talist óvenjulegt né óforsvaranlegt í eldhúsi af þeirri stærð sem hér um ræðir. Í lýsingu málavaxta í stefnu segir m.a. að stefnandi hafi hafið störf sem matartæknir í eldhúsinu á Hrafnistu í Reykjavík í apríl 2003. Störf hennar hafi einkum falist í að elda sérfæði en einnig hafi hún gengið í hin og þessi störf í eldhúsinu. Telja verður því að aðstæður og umgengni í eldhúsinu hafi ekki átt að koma henni á óvart í ágúst 2005. Sjálf bar hún fyrir rétti að hafa vitað hvernig hún átti að standa að verki og taldi sig ekki þurfa á verkstjórn frá öðrum að halda við vinnu sína. Magnús Margeirsson, yfirmaður í eldhúsi Hrafnistu, bar fyrir rétti m.a. að þeir sem starfa við uppþvottinn væru þeir einu, sem gangi um á uppþvottasvæðinu; ekki sé um að ræða gangbraut þar í gegn fyrir aðra starfsmenn. Ekki liggur því fyrir með ótvíræðum hætti að gangbraut fyrir starfsmenn liggi fram hjá uppþvottavélinni svo sem stefnandi staðhæfir. Að undanskilinni Margréti Reynisdóttur, stefnanda í máli þessu, er ósannað að þau, sem báru fyrir rétti að hafa dottið í bleytu í eldhúsinu á Hrafnistu, hafi tilkynnt forsvarsmönnum Hrafnistu um það. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að rekja megi slysið til skorts á verkstjórn. Af hálfu stefndu er mótmælt staðhæfingum stefnanda, að ekki hafi verið unnið að öryggismálum sem skyldi á vinnustaðnum í samræmi við ákvæði 6., 8., 9. og 16. gr. laga nr. 46/1980. Þá sé rangt og ósannað að stefndi, Hrafnista, dvalarheimili aldraða, hafi ekki gert áætlanir um öryggi og heilbrigði starfsmanna skv. 65. gr., sbr. 65. gr. a laganna. Þá hafi dvalarheimilið haldið skrá yfir slys eins og mælt er fyrir um í 78. gr. laganna. Stefnandi hefur á hinn bóginn ekki sýnt fram á, að stjórnendur dvalarheimilisins hafi með vítaverðum hætti vanrækt að fara að lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og þannig valdið slysinu hinn 21. ágúst 2005. Að virtu öllu því, sem að framan greinir, verður lagt til grundvallar dómi að slysið hafi orðið fyrir óhapp, sem stefndu bera ekki bótaábyrgð á. Stefndu verða því sýknuð af kröfum stefnanda. Rétt þykir, eins og mál þetta er vaxið, að málskostnaður falli niður. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Hrafnista, dvalarheimili aldraða, og Tryggingamiðstöðin hf., eru sýknuð af kröfum stefnanda, Margrétar Reynisdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 427/2010
Fasteignasala Skaðabætur Orsakatengsl Málsástæða
Þ, löggiltur fasteignasali, annaðist samningsgerð í tengslum við kaup T á fasteignum af þriðja manni. Annmarkar voru á samningsgerðinni og hlaut T tjón af. Vegna þessa krafði T Þ um skaðabætur vegna tjóns síns, með vísan til þess að Þ hefði ekki réttilega gegnt starfsskyldum sínum sem fasteignasali. Hæstiréttur tók kröfu T til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júlí 2010. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi er löggiltur fasteignasali. Hann annaðist gerð kauptilboðs 10. desember 2006, þar sem stefndi gerði Fljótum ehf. tilboð í tvær íbúðir í fjöleignarhúsi við Ásakór 1-3 í Kópavogi, eina í Ásakór 1 og aðra í Ásakór 3. Hafa aðilar lagt til grundvallar í málinu að seljandinn, Fljótur ehf., hafi samþykkt tilboðið þennan sama dag. Heildarverð samkvæmt tilboðinu var 43.300.000 krónur. Skyldi greiða 6.000.000 krónur með bifreiðinni SR-955 en afgangur kaupverðsins, 37.300.000 krónur, var tilgreindur í reit á tilboðsblaðinu þar sem stóð „Lán sem tilboðshafi veitir veðleyfi til“. Í tilboðið var vélritaður eftirfarandi texti: „Bifreiðin SR-955 Mercedes Benz ML-500 er verðmetin á 9 milljónir og áhvílandi er u.þ.b. 3 milljónir. Gerður verður sérstakur sölusamningur um bifreiðina.“ Við þennan texta var handskrifað: „Kemur með pappíra varðandi sölu bílsins.“ Þá sagði ennfremur svo í tilboðinu: „Kaupandi og seljandi hafa kynnt sé veðbandayfirlit og söluyfirlit fasteignasölunnar um hið selda ... Fyrirhuguð lántaka hjá fjármálastofnun á 3. veðrétti fer m.a. til greiðslu á núverandi áhvílandi lánum á 1. til 2. veðrétti og mun viðskiptabanki kaupanda greiða inn á áhvílandi lán á íbúðunum fyrir reikning seljanda skv. frekari fyrirmælum.“ Hinn 15. desember 2006 gengu stefndi sem seljandi og fyrirsvarsmaður Fljóts ehf., Arngeir Lúðvíksson, frá kaupsamningi og afsali vegna bifreiðarinnar þar sem Fljótur ehf. keypti hana. Var tekið fram í skjalinu að verð hennar væri 9.000.000 krónur, sem greitt væri með því að yfirtaka lán sem hvíldi á bifreiðinni, 2.927.023 krónur, en 6.072.977 krónur væru greiddar með hluta kaupverðs íbúðanna tveggja við Ásakór í Kópavogi. Áfrýjandi kveðst hafa boðað stefnda og seljanda íbúðanna til þess að gera kaupsamning 23. desember 2006. Þá hafi komið í ljós „að ráðagerðir um að nýta bifreiðina sem greiðslu gátu ekki gengið eftir þar sem áhvílandi veð voru það há að ráðstafa þurfti kaupverðinu til afléttingar á áhvílandi lánum en kröfuhafi felldi sig ekki við annan greiðslumiðil en peninga.“ Liggur fyrir í málinu að Fljótur ehf. hafði á þessum tíma ráðstafað bifreiðinni með þeim hætti að hún varð ekki nýtt til að þess að afla fjár í því skyni að geta staðið veðhafanum í íbúðunum skil á kröfu hans svo sem nauðsynlegt var til þess að kaupin gætu gengið eftir eins og til stóð. Í hinum áfrýjaða dómi er því lýst hvernig reynt var að bregðast við þessu við samningsgerð um íbúðirnar 12. janúar 2007 með því meðal annars að seljandinn Fljótur ehf. gaf yfirlýsingu um að hann myndi standa umræddum veðhafa skil á 6.000.000 krónum „20.03.07 og eigi seinna en 03.04.2007“. Lagði seljandinn fram veðtryggingu í fasteign fyrir helmingi þessarar fjárhæðar eða 3.000.000 krónum. Skilaði sú fjárhæð sér til veðhafans eins og til stóð. Hinn hluti greiðslunnar, 3.000.000 krónur, gerði það á hinn bóginn ekki og gerir stefndi af þeim sökum skaðabótakröfu á hendur áfrýjanda á þeim grundvelli að áfrýjandi hafi ekki réttilega gegnt starfsskyldum sínum sem fasteignasali og megi rekja það tjón sem stefndi varð fyrir, þegar hann sjálfur þurfti að greiða þessa fjárhæð til veðhafans í því skyni að losa veðið af íbúðunum og fá afsal fyrir þeim, til vanrækslu áfrýjanda. Stefndi leggur til grundvallar við kröfugerð sína að fullreynt sé hvort hann geti fengið greiðslu frá Fljótum ehf. og hefur áfrýjandi ekki andmælt því. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir þeim málsástæðum sem áfrýjandi hefur uppi fyrir sýknukröfu sinni. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti viðurkenndi hann að frágangi tilboðsins 10. desember 2006 hafi verið áfátt en mótmælti því, að annmarkarnir hefðu valdið tjóni stefnda. Það ætti rót sína að rekja til þess að stefndi hefði sjálfur, án milligöngu sinnar, samið við seljanda fasteignanna um bifreiðina og afsalað henni til hans beint með þeim afleiðingum að sá aðili hefði verið búinn að fénýta sér andvirði hennar þegar að því kom að ljúka samningsgerð um fasteignirnar. Þá telur áfrýjandi að stefndi hafi fengið svo hátt verð fyrir íbúðirnar við endursölu þeirra að geri betur en að bæta honum það tjón sem hann krefur áfrýjanda um bætur fyrir í málinu. Fyrir Hæstarétt lagði áfrýjandi ennfremur gögn sem hann taldi sanna að eðlilegt markaðsverð nefndrar bifreiðar hefði verið um það bil 6.000.000 krónur, þegar viðskiptin áttu sér stað, en ekki 9.000.000 krónur eins og gert hafi verið ráð fyrir í tilboðinu 10. desember 2006 og kaupsamningnum um bifreiðina 15. sama mánaðar. Þar sem bifreiðin hafi verið metin í fasteignakaupunum á verði sem var 3.000.000 krónum hærra en markaðsverð hennar, geti stefndi ekki talist hafa orðið fyrir tjóni við að greiðsla þessarar sömu fjárhæðar til veðhafans fórst fyrir. Skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er ekki fullnægt fyrir því að áfrýjandi geti komið þessari síðast nefndu málsástæðu að í málinu. Verður henni því ekki sinnt frekar. Fallist verður á með stefnda að áfrýjanda hafi borið við gerð tilboðsins 10. desember 2006 að geta þess með skýrum hætti að stefnda væri ekki unnt að afhenda seljanda fasteignanna bifreiðina beint án þess að fyrst væri aflað samþykkis eiganda veðréttarins sem á fasteignunum hvíldi, þar sem veðkrafa hans var hærri en svo að afgangur kaupverðsins nægði til að greiða honum. Áfrýjandi telst því ekki hafa gegnt skyldum sínum sem fasteignasali á forsvaranlegan hátt, sbr. 15. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, þegar hann útbjó skjalið með tilboðinu 10. desember 2006. Verður talið að afhending stefnda á bifreiðinni beint til seljanda fasteignanna hafi átt rót sína að rekja til þessara mistaka áfrýjanda við gerð tilboðsins og sé áfrýjandi, samkvæmt 27. gr. laga nr. 99/2004, skaðabótaskyldur stefnda fyrir því tjóni sem af þessu leiddi fyrir hann. Röksemdir áfrýjanda um að söluverð íbúðanna, við endursölu stefnda á þeim, skipti máli við mat á tjóni hans fá ekki staðist. Stefndi átti samkvæmt hinu samþykkta kauptilboði rétt á fá fasteignirnar á umsömdu verði og er ætlaður ágóði hans við endursölu þeirra málinu óviðkomandi. Áfrýjandi hefur ekki mótmælt því sérstaklega að stefndi skuli miða skaðabótakröfu sína við þá fjárhæð sem seljandi fasteignanna átti að greiða veðhafanum og upphafsdag dráttarvaxta við fyrri daginn sem nefndur var til þeirrar greiðslu í yfirlýsingu seljandans 12. janúar 2007 sem fyrr var getið. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, Þorbjörn Þ. Pálsson, greiði stefnda, Tryggva Leóssyni, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2010. Mál þetta sem dómtekið var 17. maí sl. er höfðað með stefnu birtri 17. apríl 2009. Stefnandi er Tryggvi Leósson, Húsalind 24, Kópavogi. Stefndi er Þorbjörn Þ. Pálsson, Prestastíg 9, Reykjavík. Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 3.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 20. mars 2007 til greiðsludags og dráttarvextir skuli lagðir á höfuðstól á tólf mánaða fresti og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð skv. 12. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Þá er krafist málskostnaðar. Af hálfu stefnda er þess krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Ekki eru hafðar uppi kröfur af hálfu réttargæslustefnda enda ekki gerðar kröfur á hendur honum. MÁLAVEXTIR Hinn 10. desember 2006 gerði stefnandi tilboð í tvær íbúðir við Ásakór 1-3 í Kópavogi sem voru í eigu Fljóts ehf. Tilboð stefnanda var að fjárhæð 43.300.000 króna í báðar íbúðirnar og var samið af starfsmanni Remax Esju, Tryggva Eyfjörð Þorsteinssyni. Kauptilboðið var einnig áritað og stimplað af Þorbirni Pálssyni lögg. fasteignasala, stefnda í þessu máli. Í kauptilboðinu var gert ráð fyrir að hluti greiðslu skyldi Mercedes Benz bifreið SR-955. Hinn 15. desember 2006 gerðu stefndi og forsvarsmaður Fljóts ehf. með sér kaupsamning og afsal um bifreið þessa þar sem kaupverð bifreiðarinnar er sagt 9.000.000 króna og kaupverð sagt greitt með yfirtöku láns frá Sjóvá að fjarhæð 2.927.023 krónur og 6.072.977 krónur greiddar með eign í íbúðum Ásakór 1-3 en það eru þær íbúðir sem stefnandi hafði gert tilboð í hinn 10. desember. Stefnandi kveður ástæðu þess að ákveðið var að gera sérstakan sölusamning um bifreiðina hafa verið þá að eftir undirritun kauptilboðs hafi komið í ljós að ekki væri hægt að ganga frá kaupsamningi um fasteignirnar á grundvelli samþykkts kauptilboðs vegna þess að ekki var hægt að nota bifreið sem greiðslueyri í viðskiptunum sökum þess að á fasteignunum hvíldi svokallað „Krossveð“ fjármálastofnunar. Kaupsamningur um fasteignina í húsinu nr. 1 við Ásakór var gerður hinn 12. janúar 2007 Samkvæmt honum var kaupverð 21.650.000 krónur. Útborgun skyldi 12.330.000 krónur. Skyldi 9.330.000 krónur greiðast við undirritun samnings og 3.000.000 króna greiðast 20. mars 2007. Um eftirstöðvar kaupverðs 9.320.000 krónur verður ráðið að stefnandi fengi veðleyfi frá seljanda til töku láns hjá KB Banka til greiðslu áhvílandi lána. Sama dag var undirritaður kaupsamningur um íbúð að Ásakór 3 þar sem kaupverð er 21.650.000 krónur. Útborgun skyldi 4.330.000 krónur þar af 1.330.000 krónur við undirskrift og 3.000.000 króna 20. mars 2007. og veðleyfi vegna eftirstöðva 17.320.000 krónur. Sama dag og kaupsamningarnir eru undirritaðir eða hinn 12. janúar 2007 ritaði fyrirsvarsmaður Fljóts ehf., undir yfirlýsingu þar sem því er lýst yfir að félagið muni standa skil á samtals 6.000.000 króna.- til Verðbréfastofunnar eigi seinna en 20. mars 2007 eða sama dag og kaupandi átti að greiða tvisvar sinnum 3.000.000 samkvæmt fyrrgreindum kaupsamningum. Í yfirlýsingunni er það rakið að yfirlýsing tengist kaupsamningunum á þann hátt að kaupandi þurfi ekki að efna kaupsamningsgreiðslu 20. mars 2007 þar sem seljandi Fljótur ehf., muni taka á sig þá skyldu að greiða 6.000.000.- til Verðbréfastofunnar í staðinn. Kveður stefnandi hér vísað til nettóeignar stefnanda sem hann átti inni hjá seljanda fasteignarinnar vegna Mercedes Benz bifreiðarinnar sem hann afsalaði Fljóti ehf. 15. desember heldur myndi seljandinn sjá um þessar greiðslur til Verðbréfastofunnar á sína ábyrgð. Þá segir í yfirlýsingunni: „og er sú greiðsla (kr. 6.000.000) algjörlega óviðkomandi og einungis á ábyrgð seljanda að uppfylla. Yfirlýsing þessi er hluti af kaupsamningi um fasteignir með vísan til framangreinds, jafnframt er afsal um bifreið hluti yfirlýsingar“. Þá liggur fyrir uppgjör dagsett 17. janúar 2007 þar sem tekið er fram að nettóeign stefnanda 6.072.000 krónur í bílnum skiptist til helminga á þær tvær íbúðir sem keyptar voru. Þá er einnig tekið fram um það handskrifað á skjalið að seljandi (Fljótur ehf.) og eigandi þess félags gefi persónulega út víxil að fjárhæð 3.000.000 króna með gjalddaga 20. mars 2007 sem verði í vörslu stefnanda. Þannig hafi aðeins verið settar tryggingar fyrir helmingi af greiðslu þeirra 6.000.000 króna sem Fljótur ehf. skuldbatt sig til þess að greiða skv. yfirlýsingunni. Við kaupsamningsgerðina hafi legið fyrir að seljandi fasteignanna hafi verið í fjárhagsvandræðum og ekki getað útvegað veð nema fyrir 3.000.000 króna. Hins vegar hafði honum tekist fyrir gerð kaupsamnings að yfirveðsetja bifreiðina og því ekki verið hægt að hætta við viðskiptin sem stofnast hafi með kauptilboðinu 10. desember 2006. Stefnda Þorbirni f.h. Fljóts hafi tekist að finna veð fyrir 3.000.000 króna með veðsetningu á íbúð á Ásvallagötu sem seljandi hafi átt hinn 19. janúar 2007 sem þinglýst hafi verið 22. janúar 2007. Hinn hluti greiðslunnar 3.000.000 króna hafi hins vegar ekki verið tryggður með neinum hætti og kveðst stefnandi knúinn til að höfða mál þetta vegna þessara vinnubragða stefnda Þorbjörns. Seljandi hafi greitt víxilinn til Verðbréfastofunnar að fjárhæð 3.000.000 á umsömdum degi en hafi hins vegar aldrei greitt hinar 3.000.000 krónurnar. Stefnanda hafi verið nauðugur sá kostur að gera þessa fjárhæð sjálfur upp gagnvart Verðbréfastofunni til þess að geta fengið afhent afsal fyrir eignunum. Eftirlitsnefnd félags fasteignasala hafi fjallað um meint mistök fasteignasalans með áliti dags. 23. september 2008 þar sem segi orðrétt „Fyrir liggur að ekki var unnt að ganga frá kaupsamningi í samræmi við samþykkt kauptilboð sökum þess að áhvílandi var lán frá fjármálastofnun sem ekki yrði aflétt með greiðslu í formi bifreiðar. Ekki liggja fyrir gögn sem benda til þess að aflað hafi verið samþykkis viðkomandi fjármálastofnunar fyrir greiðslu í formi bifreiðar. Er það afstaða eftirlitsnefndarinnar að yður (stefnda) hafi borið að tryggja að unnt yrði að ganga frá kaupsamningi í samræmi við kauptilboð áður en aflað var samþykki aðila enda samþykkt tilboð fullgildur samningur aðila á milli. Þá er það afstaða eftirlitsnefndarinnar að stefnda hefði mátt vera ljóst áður en kauptilboð var undirritað að umtalsverð hætta væri á því að veðhafi myndi ekki samþykkja afléttingu áhvílandi lána með greiðslu í formi bifreiðar til seljanda. Er það afstaða nefndarinnar að þér (stefnda) hafið ekki leyst af hendi störf yðar að þessu leyti sem góðar viðskiptavenjur bjóða, sbr. 15. gr. laga um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa nr. 99/2004.“ Þá liggur fyrir ódags. yfirlýsing Tryggva Eyfjörð Þorsteinssonar þar sem hann lýsir því yfir að stefndi Þorbjörn sem beri ábyrgð á frágangi samninganna hafi vitað um kauptilboðið og öll skjöl málsins hafi farið í gegn um stefnda Þorbjörn. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að hann hafi orðið fyrir fjárhagstjóni að fjárhæð 3.000.000 króna vegna viðskipta með tvær fasteignir að Ásakór 1-3 sem nánar er lýst hér að framan. Innheimta þessarar fjárhæðar hafi ekki tekist. Seljandi eignanna Fljótur ehf. hafi hætt allri starfsemi og eigandi félagsins Arngeir Lúðvíksson flutt af landi brott og hafi lögheimili í Sameinuðu Arabísku Furstadæmunum. Vegna þess að engar tryggingar hafi verið settar fyrir þessari greiðslu við greiðslufall seljanda fasteignarinnar sé stefnanda nauðugur sá kostur að sækja tjón sitt til stefnda vegna mistaka sem gerð voru við frágang viðskiptanna. Kom fram við munnlegan málflutning að aðfarargerð hafi verið árangurslaus. Margvísleg mistök hafi átt sér stað í frágangi viðskiptanna sem leitt hafi til þess að stefnandi varð fyrir fjártjóni. Kauptilboðið frá 10. desember hafi verið rangt gert þar sem ekki hafi verið heimilt að setja bíl upp í greiðslu vegna fasteigna þar sem krossveðsetning hafi verið fyrir hendi hjá fjármálastofnun. Þannig hafi málið verið sett af stað með kauptilboði sem standist enga skoðun og eins og segi í áliti eftirlitsnefndarinnar að „Þorbirni (stefnda) hafi borið að tryggja að unnt yrði að ganga frá kaupsamningi í samræmi við kauptilboð áður en aflað var samþykki aðila enda samþykkt tilboð fullgildur samningur aðila á milli”. Þannig hafi stefnanda verið att út í það að gera sér samning um sölu á bifreið til að liðka fyrir viðskiptunum, ritað sé á kauptilboðið af stefnda að stefnandi myndi koma með pappíra varðandi sölu bílsins. Eigandi Fljóts ehf. hafi hins vegar verið fljótur að yfirveðsetja bifreiðina þannig að ekki hafi verið unnt að hætta við kaupin. Á þessum tímapunkti hefði stefndi átt að sjá að ekki væri hægt að láta kauptilboðið ganga eftir vegna krossveðsins og að ekki væri hægt að nota bifreið í viðskiptunum. Þessi niðurstaða sé staðfest í áliti Eftirlitsnefndar félags fasteignasala. Tjón stefnanda verði rakið til þess að stefndi hafi ekki hlutast til um að settar yrðu tryggingar fyrir allri greiðslunni sem seljandi íbúðanna hefði lofað að greiða til Verðbréfastofunnar. Eingöngu hafi verið settar tryggingar fyrir 3.000.000 króna en eftir hafi staðið 3.000.000 króna sem verið hafi ótryggðar. Svo virðist sem stefndi hafi áttað sig á því að það hafi vantað tryggingar hinn 19. janúar 2007 er víxill að fjárhæð 3.000.000 króna hafi verið útbúinn, útgefandi hafi verið Arngeir Lúðvíksson eigandi og eini stjórnarmaður í Fljóti ehf. Útbúið hafi verið tryggingarbréf þann sama dag með veði í íbúð Arngeirs að Ásvallagötu 17, Reykjavík. Undir veðtryggingarbréfið votti stefndi. Engar tryggingar hafi hins vegar verið gerðar vegna hinnar 3.000.000 krónanna sem Fljótur ehf. hafi átt að greiða til Verðbréfastofunnar hinn 20. mars 2007. Gera verði þær kröfur til fasteignasala að þeir umfram allt hugi að tryggingum fyrir greiðslum vegna kaupa á fasteignum. Þarna hafi vinnu fasteignasalans verið verulega ábótavant þar sem það sé ein aðalskylda fasteignasala að sjá til þess að tryggingar séu til staðar fyrir öllum lánveitingum í fasteignaviðskiptum. Við mat á skaðabótaábyrgð stefnda beri að líta til þess að stefndi sé löggiltur fasteignasali og teljist því vera sérfræðingur á sviði fasteignaviðskipta. Það verði því að gera mjög ríkar kröfur til vandaðra vinnubragða og aðgæslu af hans hálfu. Stefnandi hafi þannig með réttu átt að geta treyst stefnda fyrir því einfalda verkefni að tryggja greiðslur sem stefnandi átti að fá. Sérstaklega hafi ríkari skylda hvílt á stefnda í þessu máli þar sem ljóst hafi verið að vikið var frá hefðbundnu ferli í viðskiptum með fasteignir með útgáfu yfirlýsingar seljanda fasteignanna. Þar taki seljandi fasteignanna á sig skyldu til að greiða kaupsamningsgreiðslu sem kaupandi hafi átt að greiða til fjármálafyrirtækis. Svona uppgjör sé mjög óvanalegt í fasteignaviðskiptum. Afleiðingarnar hafi orðið þær að stefnanda hafi verið nauðugur sá kostur að gera upp þessar 3.000.000 króna við fjármálafyrirtækið svo hann gæti fengið útgefið afsal fyrir eignunum. Með því að tryggja ekki þessar greiðslur hafi stefndi sem löggiltur fasteignasali sýnt af sér handvömm og stórkostlegt gáleysi sem leitt hafi til tjóns fyrir stefnanda. Þá bendir stefnandi á að stefndi hafi látið þinglýsa hinn 29. janúar 2007 og 7. febrúar 2007 eða um þremur til fjórum vikum eftir undirritun þeirra sem einnig sé óvanalegt og bendi til þess að stefndi hafi tekið sér tíma í að kanna með tryggingarmálin og alls ekki hægt að segja að hann hafi ekki vitað af því að seljandi hygðist greiða lokagreiðslur með þeim hætti sem ákveðið hafi verið. Stefndi hafi vottað veðtryggingarbréfið hinn 19. janúar 2007 og því stoði ekki fyrir hann að benda á aðra aðila sem hefðu átt að annast um tryggingar fyrir greiðslu kaupverðs. Samkvæmt lögum um fasteignasölu hafi stefnda borið að sjá um alla skjalagerð og hafi hann ákveðið að láta aðra aðila vinna fyrir sig svo sem sölumann sinn eða lögmann beri stefndi einn ábyrgð á lokafrágangi kaupanna. Fyrir liggi að stefndi hafi verið inni í öllum málum varðandi kauptilboðið frá fyrsta degi. Samkvæmt 16. gr. laga um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa nr. 99/2004 sé stefnda sem löggiltum fasteignasala skylt að annast alla skjalagerð við söluna, þar á meðal söluyfirlit, kauptilboð, kaupsamning, afsal o.s.frv. Samkvæmt 15. gr. sömu laga beri fasteignasala að liðsinna báðum aðilum kaupanda og seljanda og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Í 2. mgr. sömu laga sé gert ráð fyrir að öll skjalagerð og samningsgerð skuli vera vönduð og svo úr garði gerð að hagsmunir beggja aðila séu tryggðir og réttarstaða hvors um sig sé glögg. Þessir hagsmunir stefnanda, kaupanda fasteignarinnar hafi ekki verið tryggðir nægilega vel sem leitt hafi til tjóns fyrir hann. Ábyrgð stefnda komi til vegna vanrækslu hans á að sinna lögboðnum starfsskyldum sínum. Vanræksla hans flokkist undir stórfellt gáleysi og byggist m.a. á því að ekki hafi verið farið eftir þeim reglum sem gildi um sölu á fasteignum, eins og þær séu skilgreindar í lögum nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Skaðabótaábyrgð stefnda byggi á 27. gr. laga um sölu fasteigna, skipa og fyrirtækja nr. 99/2004 en þar segi efnislega að fasteignasali beri ábyrgð á tjóni sem hann eða starfsmenn hans valdi í störfum sínum, af ásetningi eða gáleysi. Dráttarvaxtakrafa stefnanda miðist við þann dag er greiðslan átti að berast til Verðbréfastofunnar. Engar sérstakar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda. Krafan byggist á 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 og 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Vaxtaviðlagning styðjist við 12. gr. sömu laga. Gjalddagi kröfunnar miðist við 20. mars 2007 eða þann dag sem stefnandi átti að fá kröfu sína greidda, og því er gerð krafa um að dráttarvextir reiknist frá sama tíma, sbr. og heimild í 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Af hálfu stefnda er til þess vísað að sönnunarbyrði hvíli á stefnanda fyrir meintu tjóni sínu, ábyrgðargrundvelli, tilurð tjóns og umfangi þess. Fæst af þessu sé sannað og það sem liggi fyrir standi ekki upp á stefnda. Það liggi fyrir að stefnandi og forsvarsmaður Fljóts ehf. hafi sjálfir, án aðstoðar eða aðildar stefnda, gengið frá sölu á bifreiðinni sem nýta hafi átt sem greiðslu í fasteignaviðskiptum þeirra á milli. Það liggi líka fyrir upplýst að þetta hafi þeir verið búnir að gera áður en kom að boðuðum kaupsamningsfundi sem halda hafi átt hinn 23. desember 2006. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á þessu frumhlaupi stefnanda. Í annan stað sýnist upplýst af stefnanda sjálfum að hann hafi verið sér meðvitaður um að bifreiðin sem slík dygði ekki sem greiðsla í fasteignaviðskiptunum. Markmiðið með því að afsala bifreiðinni til forsvarsmanns Fljóts ehf. hafi verið það að slá lán með veði í bílnum. Slík lántaka virðist hafa gengið eftir, en forsvarsmaður Fljóts ehf. hins vegar látið undir höfuð leggjast að ráðstafa fjármununum í samræmi við ráðagerð þessa. Sýnist fjarri að aðrir en stefnandi geti borið ábyrgð á svo gálausri framgöngu af hans hálfu að afsala bifreið sinni svo unnt væri að veðsetja hana án þess að tryggja að kaupverðinu yrði ráðstafað í samræmi við ráðagerðir kaupsamningsaðila. Ljóst sé alltént að ábyrgð stefnda í þessum efnum sé ekki til að dreifa enda hafi þessi bifreiðaviðskipti farið fram án hans atbeina. Stefndi geti síðan ekki borið ábyrgð á því að forsendur kauptilboðs hafi verið brostnar vegna verka stefnanda og viðsemjanda hans er kom að gerð kaupsamnings. Á því beri samningsaðilarnir sjálfir alla ábyrgð. Við þær aðstæður að seljandinn hafði í raun fénýtt sér bifreið stefnanda í óumsömdum og þar með ólögmætum tilgangi sýnist stefnanda hafa verið tveir kostir tækir. Falla frá kaupáformum og kæra framgöngu forsvarsmanns Fljóts ehf. til lögreglu eða samþykkja í verki réttmæti þessarar ráðstöfunar með því að kaupsamningi yrði breytt. Stefnandi sýnist hafa valið síðari kostinn og með fulltingi lögmanns síns reynt að tryggja hagsmuni sína gagnvart viðsemjanda sínum svo sem kostur var. Stefndi hafði á engum tímapunkti skyldur í þeim efnum að tryggja efndir seljanda á samkomulagi málsaðila í þessum efnum. Stefndi hafi útbúið kaupsamninga og önnur skjöl er sölunni viðkom en því er mótmælt sem röngu að það sé meðal hlutverka fasteignasala að tryggja það að málsaðilar setji gagnaðila sínum einhverjar tryggingar fyrir réttum efndum einstakra greiðslna t.d. með veðsetningu eigna. Slíkt sé ekki og hafi aldrei verið á ábyrgð fasteignasala. Þá skorti á það grundvallar hugtaksskilyrði að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Stefnandi hafi goldið samtals 46.300.000 krónur fyrir íbúðirnar báðar, hafi verðmæti skipt svo um hendur sem stefnandi byggi á. Fyrir liggi að stefnandi hafi verið búinn að selja báðar íbúðirnar á fyrri hluta árs 2007 og að söluverð þeirra hafi verið samtals 48.300.000 krónur. Við blasi að tjón stefnanda sé ekkert, hann hafi fengið sitt til baka og gott betur. Þar sem stefndi hafi á engan hátt valdið stefnanda tjóni né stuðlað að slíku tjóni með athöfnum sem fari í bága við skyldur hans sem fasteignasala, sbr. lög nr. 99/2004 beri að sýkna hann. NIÐURSTAÐA Í kauptilboði frá 12. desember 2006 sem stefnandi gerði Fljóti ehf. í tvær íbúðir þess félags að Ásakór 1 og 3 í Kópavogi segir að útborgun skyldi bifreiðin SSR-955 og skyldi jafngilda 6 milljónum króna. Í tilboðinu segir að gerður verði sérstakur sölusamningur um bifreiðina. Er kaupsamningur aðila var gerður hafði stefnandi selt eiganda íbúðanna að Ásakór 1 og 3 bifreið sína SR-955 og skyldi 6.072.977 krónur af andvirði hennar greiddar með eign í íbúðum Ásakór 1-3 að því er segir í kaupsamningi og afsali bifreiðarinnar, dagsettu 15. desember 2006, sem frammi liggur í málinu. Í kaupsamningum um íbúðirnar sem gerðir voru 12. janúar 2007 segir í hvorum um sig að kaupandi greiði með peningum 3 milljónir króna hinn 20. mars 2007. Þá liggur fyrir í málinu yfirlýsing sem gefin er út af Fljóti ehf. þara sem seljendur lýsa því yfir að þeir muni standa skil á samtals 6 milljónum króna til VBS hinn 20. mars 2007 og eigi seinna en 3. apríl s.á. og sé sú greiðsla kaupanda algerlega óviðkomandi og einungis á ábyrgð seljenda að uppfylla. Yfirlýsing þessi sé hluti af kaupsamningi um fasteignir. Gögn þau sem hér hafa verið nefnt stafa frá kaupum stefnanda á tveimur íbúðum er stefnandi keypti. Stefndi sem er löggiltur fasteignasali bar ábyrgð á gerð skjala svo og allra þeirra gerninga sem vörðuðu sölu eignanna að Ásakór 1 og 3 sbr. 16. gr. laga nr. 99/2004 sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Sú ráðstöfun að afsala bifreið stefnanda til seljanda fasteigna þeirra er stefnandi keypti var samkvæmt kauptilboði liður í viðskiptum aðila og var óvenjuleg en telja verður að stefnda hefði borið að hlutast til um að greiðslur þær sem stefnanda hafði verið lofað að seljandi myndi inna af hendi hinn 20. mars 2007 væru tryggðar. Þetta var ekki gert nema að hluta til og fór svo að lokum að stefnandi tapaði 3.000.000 króna með því að inna þá greiðslu af hendi sem Fljóti ehf. bar að greiða. Lítur dómari svo á að stefndi beri ábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna þessa sbr. 27. gr. laga nr. 99/2004. Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda dómkröfu hans 3.000.000 króna með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 450.000 krónur í málskostnað þar með talinn virðisaukaskattur. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Þorbjörn Pálsson, greiði stefnanda, Tryggva Leóssyni, 3.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 20. mars 2007 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 118/2012
Frelsissvipting Hótanir Refsiákvörðun Aðfinnslur
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa svipt þáverandi sambýliskonu sína, A, frelsi sínu í allt að þrjár og hálfa klukkustund á heimili þeirra. X var hins vegar sýknaður af ákæru fyrir brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa hótað B lífláti með því að segjast ætla að drepa hana, en Hæstiréttur taldi að ekki hefði verið fullnægt því skilyrði ákvæðisins að hótunin hefði verið til þess fallin að vekja hjá B ótta um líf, heilbrigði eða velferð hennar eða annarra. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að X hefði ekki áður sætt refsingu, engin læknisfræðileg gögn lægju fyrir um að brotið hefði haft alvarlegar afleiðingar fyrir A og engir áverkar hefðu verið á henni eftir frelsisskerðinguna. Þá hefði brotið hefði verið kært til lögreglu nærfellt fjórtán mánuðum eftir að það var framið. Var X því ekki gerð refsing í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara mildunar á refsingu og að hún verði að öllu leyti skilorðsbundin. I Atvik þau, er mál þetta er sprottið af, urðu sunnudaginn 9. ágúst 2009 í íbúð ákærða í fjöleignarhúsinu nr. [...] við [...] á [...] og á bifreiðastæði við húsið. A, en sambúð hennar og ákærða mun hafa lokið framangreindan dag, mætti ásamt móður sinni á lögreglustöðina á [...] 1. október 2010 og kærðu þær þá háttsemi er í ákæru greinir. Voru þá liðnir nærfellt fjórtán mánuðir frá því að hin ætluðu brot voru framin. A upplýsti í skýrslu fyrir dómi að hún hefði farið til lögreglu þremur til fjórum vikum eftir atvik þau, sem ákært er fyrir, til að gefa skýrslu um atvikin, en lögreglan hefði gert það að skilyrði skýrslugjafar að háttsemin hefði verið kærð. Hún kvaðst þá ekki hafa verið reiðubúin til þess. Hún kvað lögmann, sem hún leitaði til um aðstoð, vegna kröfu ákærða um umgengni við dóttur þeirra, er fæddist [...], hafa hvatt sig til að kæra háttsemina. Ákærði mun 20. september sama ár hafa lagt fram hjá sýslumanninum á [...] drög að samningi, sem hann hafði undirritað, um umgengi við dótturina, en A hafnað þessum samningi 29. sama mánaðar. II Fallist er á með héraðsdómi að sannað sé að ákærði hafi orðið þess valdandi að A komst ekki út úr íbúðinni, sem þau bjuggu þá í, til fundar við móður sína, svo sem þær höfðu sammælst um. Verður lagt til grundvallar að þessi hindrun ákærða hafi staðið frá því um klukkan 16 til um 19:30. Fellur háttsemi ákærða undir 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða samkvæmt þessum lið ákæru því staðfest. Þá þykir einnig sannað að ákærði hafi á bifreiðastæði við fjöleignarhúsið að [...] viðhaft þau ummæli að hann skyldi drepa B, móður A. Til þess að hótun, eins og ákært er fyrir, falli undir 233. gr. almennra hegningarlaga þarf hún að vera til þess fallin að vekja hjá þeim, sem hún beinist gegn, ótta um líf, heilbrigði eða velferð hans eða annarra. Þótt hótun ákærða hafi verið gróf og lotið að veigamiklum hagsmunum er ósannað að hún hafi vakið ótta B. Í skýrslu fyrir dómi greinir hún frá því að í kjölfar hótunarinnar ,,labbaði ég fram fyrir bílinn þá skaltu bara gera það, ljúka því af strax ef þú ert sá maður. En hann gerði ekki neitt.“ Er því er ekki fullnægt skilyrði 233. gr. almennra hegningarlaga um þau áhrif sem hótun verður að hafa svo ákvæðinu verði beitt. Verður ákærði því sýknaður af þessum ákærulið. Samkvæmt framansögðu er ákærði sakfelldur fyrir brot á 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Engin læknisfræðileg gögn liggja fyrir um að brotið hafi haft alvarlegar afleiðingar fyrir A. Verður ekki talið að viðtalsmeðferð sem hún sótti að ráði lögmanns síns í Kvennaathvarfi frá desember 2010, er liðnir voru um sextán mánuðir frá því að brotið var framið, hafi hér þýðingu. Engir áverkar voru á A eftir frelsisskerðinguna og greindi faðir hennar frá því í skýrslu fyrir dómi að þau hafi sérstaklega athugað það en ekki séð neitt. Brot ákærða var sem fyrr segir kært til lögreglu nærfellt fjórtán mánuðum eftir að það var framið. Með vísan til þessara atriða verður ákærða ekki gerð refsing í málinu. Samkvæmt þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 218. gr., sbr. 4. mgr. 220. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður ákærði dæmdur til að greiða helming sakarkostnaðar eins og hann var ákveðinn í héraði, en samkvæmt yfirliti ákæruvalds nam hann 500.000 krónum. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Það athugast að í hinum áfrýjaða dómi er skýrlega gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna fyrir dóminum. Í kafla dómsins um niðurstöðu er á ný rakin, að mestu samhljóða því sem áður er gerð grein fyrir, lýsing á framburði ákærða og vitna. Þessi tvítekning á reifun framburða samrýmist ekki 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 og er aðfinnsluverð. Dómsorð: Ákærða, X, verður ekki gerð refsing í máli þessu. Ákærði greiði 250.000 krónur í sakarkostnað í héraði. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 15. febrúar 2012. Mál þetta, sem þingfest var þann 21. júní 2011 og dómtekið þann 14. nóvember sl. og dómtekið að nýju þann 10. febrúar sl. eftir endurtekinn málflutning, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 10. júní 2011, á hendur X, kt. [...], [...], [...]. „ fyrir eftirtalin brot framin sunnudaginn 9. ágúst 2009 að [...] á [...]: Telst 1. ákæruliður aðallega varða við 226. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/ 1940, en til vara við 225. gr. sömu laga. Telst 2. ákæruliður varða við 233. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærði skilaði greinargerð í málinu og var hún lögð fram 2. september sl. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af dómkröfum ákæruvaldsins en til vara er þess krafist að refsing ákærða verði felld niður. Til þrautavara er þess krafist að ákærði verði dæmdur til vægustu mögulegu refsingar sem lög leyfa og verði hann dæmdur til greiðslu sektar verði hún skilorðsbundin. Þá er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði í öllum tilvikum. Við upphaf aðalmeðferðar var gengið á vettvang. Málavextir. Málavextir eru þeir að þann 1. október 2010 sneri A sér til lögreglunnar á [...] í því skyni að leggja fram kæru á hendur ákærða vegna atburða sem gerst hefðu 9. ágúst 2009. Skýrði hún svo frá að hún og ákærði hefðu hafið samband í ágúst árið 2008 og fljótlega eftir það hafi ákærði viljað stjórna því við hverja hún talaði og hefði samskipti við. Eftir að hún hafi flutt inn til hans í desember 2008 hafi þessi afskipti hans aukist. Hafi hann bannað henni að eiga samskipti við karlkyns vini nema í viðurvist hans og alfarið bannað henni að eiga samskipti við einhleypa karlmenn, hann hafi bannað henni að fara til foreldra sinna og bannað þeim að hitta hana nema með leyfi hans. Hann hafi sagt að það truflaði samband þeirra og þá hafi hann sagt að einhleypir karlmenn myndu reyna að ná henni frá honum. Þetta hafi haldið áfram að þróast og hann hafi haft eftirlit með henni í vinnunni og hafi hún þurft að tilkynna honum hvar hún væri stödd og hvenær hún hafi verið búin að vinna. Þau hafi farið í ferðalag um landið sumarið 2009 og eftir það hafi farið að bera á líkamlegri valdbeitingu af hálfu ákærða. Um verslunarmannahelgina hafi þau farið í útilegu í Húsafell og þar hafi ákærði sýnt henni í tvo heimana og reynt að gera henni ljóst að hún ætti að hlýða honum í einu og öllu, annars hefði hún verra af. Þau hafi farið [...] á [...] til þess að vera viðstödd brúðkaup foreldra hennar og hafi ákærð ekki vikið frá henni allan tímann. Á bakaleiðinni hafi ákærði ákveðið að þau myndu heimsækja afa og ömmu A á [...] og þar hafi þau rekist á mann sem hafi þekkt hana alla ævi. Hafi þau setið í bifreið en maðurinn faðmað hana og kysst í gegnum gluggann. Hafi ákærði við það misst stjórn á sér, öskrað að svona kæmi enginn fram við konuna hans og bakkað af stað þannig að maðurinn hafi henst til og ákærði hafi næstum verið búinn að bakka yfir fætur mannsins. Næstu helgi hafi þau farið í útilegu að Fosstúni og í heitum potti þar hafi ákærði spurt hvað hún ætlaði að gera þegar þau kæmu heim. Hafi A þá sagt að hún ætlaði til mömmu sinnar en ákærði hafi misst stjórn á sér, gripið um háls hennar og hár og kaffært hana þar til henni hafi legið við drukknun. Hafi hann síðan kastað henni upp á bakkann, staðið yfir henni og hótað henni að ef hún gerði ekki eins og hann segði hefði hún verra af. Þau hafi ekið heim til sín um kaffileytið og skömmu eftir það hafi móðir hennar hringt og beðið hana að koma til sín. Hafi A sagst ætla að koma eftir 10 mínútur og sagt ákærða að hún hefði talað við mömmu sína þrátt fyrir að hann hefði ekki leyft það. Hann hafi brugðist reiður við, kastað henni á sófa í stofunni og sest klofvega ofan á hana. Hann hafi tilkynnt henni að sambandi þeirra væri ekki lokið fyrr en hann segði að svo væri og hótað henni að hann ætlaði sér að skera foreldra hana á háls og drepa svo systkini hennar fyrir framan hana og síðast sjálfan sig, ef hún færi til lögreglunnar. A kvað ákærða hafa haldið sér fastri í sófanum frá því um kl. 16:00 alveg fram til kl. 19:30 þegar móðir hennar hafi hringt í síma ákærða, en þá hafi hún heyrt í móður sinni utan við stofugluggann þar sem hún hafi kallað „slepptu dóttur minni.“ Ákærði hefði svarað í símann og hefði móðir hennar hótað að kalla á lögregluna ef hann sleppti henni ekki. Ákærði hafi þurft að sleppa annarri hendinni af hálsi A og hafi hún þá slegið hina hönd hans lausa og sparkað í klofið á honum. Hafi hún þá komist fram á stigaganginn og hálfa leið niður þegar hann hafi náð henni og sagt að hún færi ekki neitt. Hún hefði náð að slíta sig lausa og komast út á bifreiðastæðið. Hafi hún þá séð foreldra sína koma upp heimkeyrsluna að húsinu og hafi hún þá hlaupið í fang föður sínum. Hafi ákærði þá hlaupið inn í bifreið sína og ætlað að aka í burtu en móðir hennar hefði gengið að honum og sagt að hún tryði ekki að nokkur maður gæti komið svona fram. Hafi ákærði þá skrúfað niður rúðuna og öskrað að hann ætlaði að drepa móður hennar. Hafi móðir hennar þá gengið fram fyrir bifreið ákærða og kallað á hann að láta verða af því núna, en ákærði hefði ekkert gert. Móðir A, B, gaf skýrslu hjá lögreglu sama dag og kvaðst hafa hringt í dóttur sína og beðið hana að koma og hitta sig. Hafi þetta verið á bilinu frá kl. 15:00 til kl. 16:00. Hafi A sagt að hún kæmi eftir 10 mínútur en þegar tíminn hafi liðið án þess að hún kæmi hafi hún farið að heimili ákærða og séð inn um gluggann á stofunni í íbúðinni að ákærði hafi setið klofvega ofan á A. Hafi hún þá tekið kíki sem hún hafi verið með í bifreiðinni og þá hafi hún séð að ákærði hafi setið ofan á A og haldið henni fastri í sófanum með því að halda um háls hennar. Hafi hún þá farið að húsinu og kallað á ákærða að sleppa dóttur hennar. Hún hafi þá náð símasambandi við ákærða og sagt honum að sleppa dóttur hennar, annars myndi hún hringja í lögregluna. Hafi hann þá hótað að drepa hana. A hafi skömmu síðar komið hlaupandi út úr húsinu og beint í fangið á föður sínum. Ákærði hafi komið á eftir A, hlaupið inn í bifreið sína, bakkað út úr stæði og ætlað að aka á brott en B hafi þá gengið fram fyrir bifreiðina en ákærði hafi þá skrúfað niður rúðu og öskrað á hana að hann ætlaði að drepa hana. Hafi hún þá stillt sér upp fyrir framan bifreiðina og sagt honum að gera það núna, en hann hafi ekkert gert, beðið eftir að hún færi og þá ekið á brott. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu þann 1. nóvember 2010 og vísaði sakargiftum á bug. Hann kannaðist ekki við að hafa haldið A í sófanum og þá kvað hann alrangt að hann hefði hótað móður hennar á bifreiðastæðinu. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að umræddan dag hafi þau verið að koma úr ferðalagi um miðjan dag. Móðir A hafi beðið fyrir utan í bifreið sinni við næsta hús og skömmu síðar hafi hún fengið símtal frá móður sinni. Hún hafi farið til foreldra sinna, komið til baka og tilkynnt ákærða að sambandi þeirra væri lokið. Þau hafi farið að ræða málin, sambandið, sambandsslitin og ástæður þeirra. Hann neitaði því að A hefði verið meinað að fara út úr íbúðinni og þá kannaðist hann ekki við að hafa ýtt við henni. Hann kvað foreldra hennar hafa komið um sjöleytið, farið að djöflast á dyrabjöllunni en hann hafi ekki séð ástæðu til að hleypa þeim inn. Hann kvaðst hafa bannað A að hleypa þeim inn, þau hafi verið að tala saman um sín mál og viljað fá frið til þess. Hann kannaðist ekki við að hafa setið á A eða tekið utan um háls hennar. Þá kannaðist hann ekki við að hafa tekið símann af henni. Hann kvaðst hafa orðið sár vegna þeirrar ákvörðunar A að slíta sambandinu en hann hafi hvorki hótað A né öðrum í fjölskyldunni. A hafi gengið út og farið í bifreið foreldra sinna og ákærði hafi farið í sína bifreið. Hann kannaðist ekki við hafa átt nein orðaskipti við foreldra A en móðir hennar hafi gengið fram fyrir bifreið ákærða. Hann hafi síðan ekið brott án þess að eiga orðaskipti við hana. Hann kvað það alrangt að hann hafi hótað að drepa bræður hennar og foreldra og síðan sjálfan sig í þeim tilgangi að hún myndi sturlast og fara á geðdeild. Hann kvað þau hafa eignast dóttur í apríl 2010 og þegar hann hafi farið fram á umgengnisrétt hafi þessar ofsóknir á hendur honum byrjað. Hann taldi foreldra hennar eiga upptökin að þessum sakargiftum. Hann kvaðst ekki enn hafa fengið að sjá dóttur sína. Hann kvað samband sitt við foreldra A hafa farið að kólna vorið 2009 þegar þau hafi viljað kaupa skemmtibát en A hafi átt að ábyrgjast greiðslur, en þá hafi hann lent upp á kant við móður hennar þegar hann setti sig á móti þeirri ráðstöfun. Vitnið A skýrði svo frá fyrir dómi að hún og ákærði hefðu verið í útilegu og hefðu þau farið í heitan pott í Fossatúni þar sem þau voru. Þar hefðu þau spjallað saman og hefði hann spurt hvað hún ætlaði að gera þegar þau kæmu heim. Hún hafi sagt að hún vildi hitta foreldra sína. Hann hefði þá brugðist þannig við að hann hefði rifið í hár hennar og ýtt henni niður í pottinn og upp aftur. Hann hefði sagt að hann ætlaði að drekkja henni og sagt að það væri ekki allt í lagi með hana. Hún væri drusla og foreldrasleikja og ætti ekkert að umgangast foreldra sína. Þau hafi haldið heim á leið og hafi hún þá farið að hugsa hvernig hún gæti komist í burtu frá ákærða en þetta atvik hafi fyllt mælinn, framkoma ákærða gagnvart henni fram að þessu hafi verið þannig. Þegar þau hafi verið komin heim hafi móðir hennar hringt og hafi hún spurt hvort hún mætti svara símanum. Ákærði hafi leyft það og hafi móðir hennar beðið hana að koma til þeirra og ætti hún að vera ein því hún þyrfti að tala við hana. Hún hafi sagt móður sinni að hún kæmi eftir 10 mínútur. Ákærði hafi þá spurt hvað móðir hennar hafi viljað og hafi hann þá sagt að hún færi ekki ein, hann yrði að koma með. Hann hafi margítrekað þetta og hafi hún þá vitað að hún kæmist ekki frá honum. Þá kvaðst hún hafa sagt honum að hún hygðist slíta samskiptum þeirra, þau væru hætt saman. Ákærði hafi þá tekið um hönd hennar og sagt að þau yrðu að tala saman, hann hafi sett hana í sófann í stofunni og beðið hana um húslyklana. Hún hafi látið hann hafa lyklana, hann hafi gengið fram og læst hurðinni. Hún hafi spurt hvort hún mætti ekki fara þar sem þau væru hætt saman en ákærði hafi neitað því og þyrftu þau að ræða saman áður. Hann hafi staðið yfir henni og byrjað að rakka hana niður, hún væri algjör drusla og hóra, foreldrar hennar væru öryrkjaaumingjar sem ættu bara heima á bótum. Hún hafi margspurt hann hvort hún mætti ekki fara en hann hafi alltaf neitað því. Þess á milli hafi hann talað um hversu mikið hann elskaði hana og hann vildi ekki missa hana. Hún kvaðst eftir þrjá tíma hafa beðið um að fara á salernið en hann hafi í fyrstu neitað því en síðan hafi hann fylgt henni þangað og hafi hún ekki fengið að vera þar ein. Þau hafi rætt um eignaskipti og hafi ákærði talað um að hún greiddi honum 300.000 krónur upp í leigu. Hún hafi samþykkt að leggja þessa fjárhæð inn á reikning ákærða og spurt hvort hún mætti ekki fara heim. Ákærði hafi neitað því og sagt að hann vildi hvorki sjá hana né foreldra hennar aftur. Hann hafi þá ýtt henni aftur sófann, sest klofvega yfir hana og haldið henni með höndum og haldið áfram að svívirða hana. Þá hafi hann sagt að færi hún til lögreglu myndi hún hafa verra af. Hann myndi myrða alla fjölskyldu hennar að henni ásjáandi þannig að hún myndi fara á Klepp. Hún kvaðst um þetta leyti hafa orðið vör við að foreldrar hennar voru að reyna að ná sambandi við hana með því að hringja dyrabjöllunni. Þegar ákærði hafi svarað í símann hafi hann tekið aðra höndina af hálsi hennar og hafi hún þá náð að sparka ákærða af sér og hlaupa út úr íbúðinni. Hafi ákærði hlaupið á eftir henni, gripið í hana og sagt að hún færi ekki neitt. Hún hafi náð að losa sig og þá séð foreldra sína koma og hafi hún hlaupið í fangið á föður sínum. Hafi ákærði þá verið kominn í bifreið sína fyrir framan blokkina og hafi móðir hennar þá sagt við ákærða að hún hefði aldrei trúað því að hann myndi koma svona fram. Hafi ákærði þá hótað að drepa móður hennar og þá hafi hún sagt honum að ljúka því strax. Hún hafi þá farið með foreldrum sínum heim til þeirra. Hún kvaðst engin samskipti hafa átt við ákærða eftir þetta. Hún kvaðst 3-4 vikum eftir þetta hafa talað við sýslufulltrúa og skýrt frá því sem gerðist. Henni hafi verið sagt að fara til lögreglu og gefa skýrslu og kvaðst hún hafa rætt við C lögreglufulltrúa og skýrt honum frá því sem gerðist. Hann hafi þá sagt að hann gæti ekki tekið skýrslu nema hún væri tilbúin til þess að leggja fram kæru. Hún kvaðst fyrir rúmu ári hafa hitt lögmann sinn sem hafi hvatt hana til þess að leggja fram kæru. Í framhaldi af því hafi hún lagt fram kæru. Hún kvaðst ekki hafa getað lagt fram kæru fyrr sökum hræðslu við ákærða og hún kvað kæruna ekki tengjast deilum um umgengnisrétt við dóttur hennar og ákærða. Vitnið B, móðir A, skýrði svo frá fyrir dómi að sennilega um hálffjögurleytið hafi hún hringt í dóttur sína og beðið hana að koma í heimsókn. Hún hafi sagst myndu koma eftir 10 mínútur en ekkert hafi bólað á henni. Klukkan hálfátta hafi þau ekið að heimili ákærða og dóttur þeirra og hringt á bjöllu en enginn hafi svarað, þau hafi síðan ekið að verslun beint á móti og þaðan hafi sést í glugga íbúðar ákærða. Hafi hún tekið kíki sem verið hafi í bifreiðinni og kíkt inn um glugga ákærða og þá séð að hann hafi setið klofvega ofan á A sem sat á sófa og fannst henni hann halda höndum um háls hennar eða a.m.k. yfir axlir hennar. Maðurinn hennar hafi tekið kíkinn og séð þetta. Hún hafi þá hringt í síma ákærða, hann hafi ekki svarað og því hafi hún lesið inn á símsvarann þau skilaboð til hans að ef hann ekki sleppti dóttur þeirra yrði hringt á lögregluna. Ákærði hafi svarað henni með ókvæðisorðum og m.a. hótað að drepa hana og börn hennar. Þegar þau hafi ekið upp að blokkinni hafi þau séð dóttur sína koma hlaupandi út og ákærði á eftir. Hafi A þá hlaupið í fangið á föður sínum og farið inn í bifreið þeirra. Ákærði hafi farið inn í bifreið sína, bakkað og þá kvaðst hún hafa gengið að honum og sagt að hún hefði aldrei trúað því að hann hefði hótað að drepa hana. Hefði ákærði þá öskrað á hana og tvívegis hótað að drepa hana og kvaðst hún þá hafa gengið fram fyrir bifreiðina og sagt við ákærða að ef hann væri sá maður sem hann teldi sig vera þá skyldi hann ljúka því af hér og nú. Hún hafi síðan gengið burt en ákærði hafi ekkert gert og ekið í burtu. Vitnið D, faðir A, skýrði svo frá fyrir dómi að umræddan dag um hálffjögur hafi B konan hans hringt í A dóttur þeirra og beðið hana að tala við sig. Hún hafi hins vegar ekki komið strax og hafi móður hennar farið að lengja eftir henni. Þau hafi þá farið að heimili ákærða og hamast þar á dyrabjöllu en enginn hafi svarað. Þá hafi þau reynt að hringja í A en slökkt hafi verið á síma hennar. Þau hafi ekið að versluninni [...] en þaðan blasi við stofuglugginn hjá ákærða. Þar hafi hann séð ákærða sitja framan við A. Hann hafi síðan tekið kíki og séð vel að ákærði sat klofvega ofan á henni og fannst honum hendur hans vera á herðum hennar en gat þó ekki fullyrt að svo hefði verið. Þá hafi B hringt og ákærði svarað og er þau hafi komið að blokkinni hafi A verið að koma út. Hún hafi stokkið í fang vitnisins, skjálfandi og nötrandi eins og hrísla en ákærði hafi komið á eftir henni og farið inn í bifreið sína og stöðvað hana rétt hjá þeim. Hafi B þá sagt við ákærða að hún hefði ekki trúað þessu upp á hann. Hafi ákærði þá sagt, „halt þú nú bara helvítis kjafti, ég drep þig nú bara.“ Hafi B þá gengið að bifreiðinni og sagt honum að ljúka því strax. Ákærði hafi ekki látið verða af því og hafi þau farið heim. Hafi þau B farið upp á lögreglustöð morguninn eftir og beðið um að húsi þeirra yrði gefið auga. Hafi þau þá ætlað að gefa skýrslu um atvikið en C lögreglufulltrúi hafi ekki viljað taka skýrslu nema kæra yrði lögð fram. A hafi hins vegar ekki viljað kæra. Vitnið kvað ekki hafa séð á hálsi A eftir þetta. Vitnið C lögreglufulltrúi skýrði svo frá í símaskýrslu fyrir dómi að A og foreldrar hennar hafi komið á lögreglustöðina, sennilega í ágúst 2009 og skýrt frá ótta sínum við ákærða. Þeim hafi verið gert ljóst að ekkert væri hægt að gera nema kæra yrði lögð fram. Hann taldi ekki um lögreglumál að ræða á þessum tíma. Hann kvað A hafa litið á sig sem mjög kúgaða manneskju af hálfu ákærða. Hann kvaðst ekki hafa gert lögregluskýrslu vegna þessa viðtals. Vitnið E lögregluvarðstjóri skýrði svo frá fyrir dómi að A og móðir hennar hafi komið á lögreglustöðina og lagt fram kæru á hendur ákærða. Hann staðfesti skýrslu sem hann gerði um vettvang sem snerist um það hvort mögulegt væri að sjá inn um glugga íbúðar ákærða frá þeim stað sem foreldrar A sögðust hafa verið. Hann kvað hafa komið í ljós að mjög greinilega sæist inn í íbúðina. Vitnið F, skýrði svo frá fyrir dómi að sama dag og daginn eftir umrædd atvik hafi A vinkona hennar sagt henni frá því að ákærði hefði haldið henni nauðugri inni í íbúðinni með líkamlegu ofbeldi, hann hefði tekið hana hálstaki, rifið í hár hennar og lamið hana og þvíumlíkt. Þá hafi hún sagt að ákærði hafi reynt að drekkja henni. Hún kvað sig og vinkonur sínar hafa orðið varar við að A hafi sætt andlegu ofbeldi af hálfu ákærða, þær hafi ekki mátt koma í heimsókn til hennar nema það hentaði ákærða. Hún kvað þetta eftir á ekki hafa komið á óvart. Hún kvaðst hafa séð roða á hálsi A. Niðurstaða. Ákærða er í máli þessu gefið að sök annars vegar að hafa svipt þáverandi sambýliskonu sína frelsi sínu í allt að þrjár og hálfa klukkustund á heimili þeirra með því að meina henni að fara í burtu, fylgja henni eftir, taka af henni síma, læsa að þeim og halda henni fastri í sófa með því að sitja klofvega ofan á henni, halda um líkama hennar, háls og kverkar og neyða hana til að hlusta á sig. Þá er honum jafnframt gefið að sök að hafa hótað að drepa hana, föður hennar og bræður. Hins vegar er ákærða gefið að sök að hafa hótað móður þáverandi sambýliskonu sinnar lífláti með því að segjast ætla að drepa hana. Ákærði neitar sök og kveður þau hafa verið að koma úr ferðalagi um miðjan dag. Móðir A hafi beðið fyrir utan í bifreið sinni við næsta hús og skömmu síðar hafi hún fengið símtal frá móður sinni. Hún hafi farið til foreldra sinna, komið til baka og tilkynnt ákærða að sambandi þeirra væri lokið. Ákærði neitaði því að A hefði verið meinað að fara út úr íbúðinni og þá kannaðist hann ekki við að hafa ýtt við henni. Hann kvað foreldra hennar hafa komið um sjöleytið, farið að djöflast á dyrabjöllunni en hann hafi ekki séð ástæðu til að hleypa þeim inn. Hann kannaðist ekki við að hafa setið á A eða tekið utan um háls hennar. Þá kannaðist hann ekki við að hafa tekið símann af henni. Hann kvaðst hafa orðið sár vegna þeirrar ákvörðunar A að slíta sambandinu en hann hafi hvorki hótað A né öðrum í fjölskyldunni. A hafi gengið út og farið í bifreið foreldra sinna og ákærði hafi farið í sína bifreið. Hann kannaðist ekki við hafa átt nein orðaskipti við foreldra A en móðir hennar hafi gengið fram fyrir bifreið ákærða. Hann hafi síðan ekið brott án þess að eiga orðaskipti við hana. Hann kvað það alrangt að hann hafi hótað að drepa bræður hennar og foreldra og síðan sjálfan sig í þeim tilgangi að hún myndi sturlast og fara á geðdeild. Hann kvað taldi mál þetta eiga rætur í kröfu hans um umgengni við dóttur þeirra og taldi hann foreldra hennar eiga upptökin að þessum sakargiftum. A hefur lýst atvikum með allt öðrum hætti. Þau hafi verið í útilegu og hefðu þau farið í heitan pott. Ákærði hefði spurt hvað hún ætlaði að gera þegar þau kæmu heim. Hún hafi sagt að hún vildi hitta foreldra sína. Hann hefði þá brugðist þannig við að hann hefði rifið í hár hennar og ýtt henni niður í pottinn og upp aftur. Hann hefði sagt að hann ætlaði að drekkja henni og sagt að það væri ekki allt í lagi með hana. Hann hefði kallað hana öllum illum nöfnum og á heimleiðinni hefði hún farið að hugsa hvernig hún gæti komist í burtu frá ákærða en þetta atvik hafi fyllt mælinn, framkoma ákærða gagnvart henni fram að þessu hafi verið þannig. Þegar þau hafi verið komin heim hafi móðir hennar hringt og hafi hún spurt hvort hún mætti svara símanum. Ákærði hafi leyft það og hafi móðir hennar beðið hana að koma til þeirra og ætti hún að vera ein því hún þyrfti að tala við hana. Hún hafi sagt móður sinni að hún kæmi eftir 10 mínútur. Ákærði hafi þá spurt hvað móðir hennar hafi viljað og hafi hann þá sagt að hún færi ekki ein, hann yrði að koma með. Hann hafi margítrekað þetta og hafi hún þá vitað að hún kæmist ekki frá honum. Þá kvaðst hún hafa sagt honum að hún hygðist slíta samskiptum þeirra, þau væru hætt saman. Ákærði hafi þá tekið um hönd hennar og sagt að þau yrðu að tala saman, hann hafi sett hana í sófann í stofunni og beðið hana um húslyklana. Hún hafi látið hann hafa lyklana, hann hafi gengið fram og læst hurðinni. Hún hafi spurt hvort hún mætti ekki fara þar sem þau væru hætt saman en ákærði hafi neitað því og þyrftu þau að ræða saman áður. Hann hafi staðið yfir henni og byrjað að rakka hana niður. Hún hafi margspurt hann hvort hún mætti ekki fara en hann hafi alltaf neitað því. Þess á milli hafi hann talað um hversu mikið hann elskaði hana og hann vildi ekki missa hana. Hún kvaðst eftir þrjá tíma hafa beðið um að fara á salernið en hann hafi í fyrstu neitað því en síðan hafi hann fylgt henni þangað og hafi hún ekki fengið að vera þar ein. Þau hafi rætt um eignaskipti og hafi ákærði talað um að hún greiddi honum 300.000 krónur upp í leigu. Hún hafi samþykkt að leggja þessa fjárhæð inn á reikning ákærða og spurt hvort hún mætti ekki fara heim. Ákærði hafi neitað því og sagt að hann vildi hvorki sjá hana né foreldra hennar aftur. Hann hafi þá ýtt henni aftur sófann, sest klofvega yfir hana og haldið henni með höndum og haldið áfram að svívirða hana. Þá hafi hann sagt að færi hún til lögreglu myndi hún hafa verra af. Hann myndi myrða alla fjölskyldu hennar að henni ásjáandi þannig að hún myndi fara á Klepp. Hún kvaðst um þetta leyti hafa orðið vör við að foreldrar hennar voru að reyna að ná sambandi við hana með því að hringja dyrabjöllunni. Þegar ákærði hafi svarað í símann hafi hann tekið aðra höndina af hálsi hennar og hafi hún þá náð að sparka ákærða af sér og hlaupa út úr íbúðinni. Hafi ákærði hlaupið á eftir henni, gripið í hana og sagt að hún færi ekki neitt. Hún hafi náð að losa sig og þá séð foreldra sína koma og hafi hún hlaupið í fangið á föður sínum. Hafi ákærði þá verið kominn í bifreið sína fyrir framan blokkina og hafi móðir hennar þá sagt við ákærða að hún hefði aldrei trúað því að hann myndi koma svona fram. Hafi ákærði þá hótað að drepa móður hennar og þá hafi hún sagt honum að ljúka því strax. Hún hafi þá farið með foreldrum sínum heim til þeirra. Hún kvaðst engin samskipti hafa átt við ákærða eftir þetta. Hún kvaðst 3-4 vikum eftir þetta hafa talað við sýslufulltrúa og skýrt frá því sem gerðist. Henni hafi verið sagt að fara til lögreglu og gefa skýrslu og kvaðst hún hafa rætt við C lögreglufulltrúa og skýrt honum frá því sem gerðist. Hann hafi þá sagt að hann gæti ekki tekið skýrslu nema hún væri tilbúin til þess að leggja fram kæru. Hún kvaðst fyrir rúmu ári hafa hitt lögmann sinn sem hafi hvatt hana til þess að leggja fram kæru. Í framhaldi af því hafi hún lagt fram kæru. Hún kvaðst ekki hafa getað lagt fram kæru fyrr sökum hræðslu við ákærða og hún kvað kæruna ekki tengjast deilum um umgengnisrétt við dóttur hennar og ákærða. Vitnið B, móðir A, skýrði svo frá fyrir dómi að sennilega um hálffjögurleytið hafi hún hringt í dóttur sína og beðið hana að koma í heimsókn. Hún hafi sagst myndu koma eftir 10 mínútur en ekkert hafi bólað á henni. Klukkan hálfátta hafi þau ekið að heimili ákærða og dóttur þeirra og hringt á bjöllu en enginn hafi svarað, þau hafi síðan ekið að verslun beint á móti og þaðan hafi sést í glugga íbúðar ákærða. Hafi hún tekið kíki sem verið hafi í bifreiðinni og kíkt inn um glugga ákærða og þá séð að hann hafi setið klofvega ofan á A sem sat á sófa og fannst henni hann halda höndum um háls hennar eða a.m.k. yfir axlir hennar. Maðurinn hennar hafi tekið kíkinn og séð þetta. Hún hafi þá hringt í síma ákærða, hann hafi ekki svarað og því hafi hún lesið inn á símsvarann þau skilaboð til hans að ef hann ekki sleppti dóttur þeirra yrði hringt á lögregluna. Ákærði hafi svarað henni með ókvæðisorðum og m.a. hótað að drepa hana og börn hennar. Þegar þau hafi ekið upp að blokkinni hafi þau séð dóttur sína koma hlaupandi út og ákærði á eftir. Hafi A þá hlaupið í fangið á föður sínum og farið inn í bifreið þeirra. Ákærði hafi farið inn í bifreið sína, bakkað og þá kvaðst hún hafa gengið að honum og sagt að hún hefði aldrei trúað því að hann hefði hótað að drepa hana. Hefði ákærði þá öskrað á hana og tvívegis hótað að drepa hana og kvaðst hún þá hafa gengið fram fyrir bifreiðina og sagt við ákærða að ef hann væri sá maður sem hann teldi sig vera þá skyldi hann ljúka því af hér og nú. Hún hafi síðan gengið burt en ákærði hafi ekkert gert og ekið í burtu. Vitnið D, faðir A, skýrði svo frá fyrir dómi að umræddan dag um hálffjögur hafi B konan hans hringt í A dóttur þeirra og beðið hana að tala við sig. Hún hafi hins vegar ekki komið strax og hafi móður hennar farið að lengja eftir henni. Þau hafi þá farið að heimili ákærða og hamast þar á dyrabjöllu en enginn hafi svarað. Þá hafi þau reynt að hringja í A en slökkt hafi verið á síma hennar. Þau hafi ekið að versluninni [...] en þaðan blasi við stofuglugginn hjá ákærða. Þar hafi hann séð ákærða sitja framan við A. Hann hafi síðan tekið kíki og séð vel að ákærði sat klofvega ofan á henni og fannst honum hendur hans vera á herðum hennar en gat þó ekki fullyrt að svo hefði verið. Þá hafi B hringt og ákærði svarað og er þau hafi komið að blokkinni hafi A verið að koma út. Hún hafi stokkið í fang vitnisins, skjálfandi og nötrandi eins og hrísla en ákærði hafi komið á eftir henni og farið inn í bifreið sína og stöðvað hana rétt hjá þeim. Hafi B þá sagt við ákærða að hún hefði ekki trúað þessu upp á hann. Hafi ákærði þá sagt, „halt þú nú bara helvítis kjafti, ég drep þig nú bara.“ Hafi B þá gengið að bifreiðinni og sagt honum að ljúka því strax. Ákærði hafi ekki látið verða af því og hafi þau farið heim. Hafi þau B farið upp á lögreglustöð morguninn eftir og beðið um að húsi þeirra yrði gefið auga. Hafi þau þá ætlað að gefa skýrslu um atvikið en C lögreglufulltrúi hafi ekki viljað taka skýrslu nema kæra yrði lögð fram. A hafi hins vegar ekki viljað kæra. Vitnið kvað ekki hafa séð á hálsi A eftir þetta. Vitnið C lögreglufulltrúi skýrði svo frá að A og foreldrar hennar hafi komið á lögreglustöðina, sennilega í ágúst 2009 og skýrt frá ótta sínum við ákærða. Þeim hafi verið gert ljóst að ekkert væri hægt að gera nema kæra yrði lögð fram. Hann taldi ekki um lögreglumál að ræða á þessum tíma. Hann kvað A hafa litið á sig sem mjög kúgaða manneskju af hálfu ákærða. Vitnið E lögregluvarðstjóri skýrði svo frá að A og móðir hennar hafi komið á lögreglustöðina og lagt fram kæru á hendur ákærða. Hann staðfesti skýrslu sem hann gerði um vettvang sem snerist um það hvort mögulegt væri að sjá inn um glugga íbúðar ákærða frá þeim stað sem foreldrar A sögðust hafa verið. Hann kvað hafa komið í ljós að mjög greinilega sæist inn í íbúðina. Vitnið F, skýrði svo frá fyrir dómi að sama dag og daginn eftir umrædd atvik hafi A vinkona hennar sagt henni frá því að ákærði hefði haldið henni nauðugri inni í íbúðinni með líkamlegu ofbeldi, hann hefði tekið hana hálstaki, rifið í hár hennar og lamið hana og þvíumlíkt. Þá hafi hún sagt að ákærði hafi reynt að drekkja henni. Hún kvað sig og vinkonur sínar hafa orðið varar við að A hafi sætt andlegu ofbeldi af hálfu ákærða, þær hafi ekki mátt koma í heimsókn til hennar nema það hentaði ákærða. Hún kvað þetta eftir á ekki hafa komið á óvart. Hún kvaðst hafa séð roða á hálsi A. Ákærði og kærandi eru ein til frásagnar um samskipti þeirra í íbúðinni að því frátöldu að foreldrar kæranda segjast hafa séð með kíki inn um stofugluggann að ákærði sat klofvega ofan á kæranda. Framburður þeirra er þó ekki afdráttarlaus um það hvort ákærði hafi haldið um háls kæranda eða kverkar og verður gegn neitun ákærða að telja það ósannað. Með framburði kæranda og foreldra hennar er því sannað að ákærði hafi setið klofvega ofan á kæranda eins og honum er gefið að sök. Með hliðsjón af framburði kæranda og foreldra hennar ber að hafna þeim framburði ákærða að kærandi hafi farið til foreldra sinna eftir að hún fékk símtalið frá móður sinni. Verður við það miðað að hún hafi vegna aðgerða ákærða gagnvart henni ekki náð sambandi við þau fyrr en eftir u.þ.b. þrjár og hálfa klukkustund. Framburður kæranda er að mati dómsins einlægur og trúverðugur og fær hann stoð í framburði foreldra hennar og F vinkonu hennar. Telst því sannað að ákærði hafi svipt kæranda frelsi sínu í framangreindan tíma. Hins vegar er ósannað gegn neitun ákærða að hann hafi hótað að drepa kæranda, föður hennar og bræður. Varðar háttsemi ákærða sem rakin er í 1. ákærulið og að því leyti sem hún er talin sönnuð við 226. gr. almennra hegningarlaga. Að því er háttsemi ákærða á bifreiðastæðinu varðar og rakin er í 2. tölulið ákæru verður með hliðsjón af framburði kæranda og foreldra hennar að telja nægilega sannað að ákærði hafi hótað móður kæranda lífláti eins og honum er þar gefið að sök. Er sú háttsemi ákærða rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður sætt refsingu. Ákærði hefur með framangreindri háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Við ákvörðun refsingar ber að hafa í huga að langur tími leið þar til lögð var fram kæra á hendur ákærða og nú eru liðin um tvö og hálft ár frá brotum hans. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 4 mánuði en fullnustu hennar skal fresta og skal hún niður falla að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steingríms Þormóðssonar hrl., 500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 4 mánuði en fullnustu refsingarinnar skal fresta og skal hún niður falla að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steingríms Þormóðssonar hrl., 500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 181/1999
Kærumál Fjárnám Nauðungarsala Frávísun frá héraðsdómi Aðfinnslur
Mál þetta barst dóminum með bréfi lögmanns sóknaraðila 19. nóvember sl. og var þingfest 18. desember sl. Það var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum flutningi 24. febrúar sl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 1999, þar sem staðfest var fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði að kröfu varnaraðila hjá sóknaraðila 14. október 1998. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili gerir þær kröfur aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um aðför hafnað, en til vara að fjárkrafa varnaraðila verði lækkuð. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. I. Varnaraðili krafðist fjárnáms hjá sóknaraðila með beiðni 4. mars 1998 á grundvelli stefnu, sem var árituð um aðfararhæfi 14. febrúar 1995. Í sömu aðfararbeiðni var krafist fjárnáms hjá sóknaraðila vegna þriggja annarra krafna. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms hefur varnaraðili fallið frá tveimur þessara krafna en úr þeirri þriðju var leyst með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 1999. Sá úrskurður hefur einnig verið kærður til Hæstaréttar. Sóknaraðili heldur fram að fyrstnefnd krafa varnaraðila hafi greiðst að fullu með því að hann hafi eignast fasteignina Smiðsbúð 9 í Garðabæ við nauðungarsölu. Samkvæmt gögnum málsins skiptist Smiðsbúð 9 í sex eignarhluta og voru þrír þeirra í eigu sóknaraðila, alls 50,2% af heildareigninni samkvæmt þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu, og þrír í eigu Vélanausts hf., 49,8% af heildareigninni. Varnaraðili keypti eignarhluta sóknaraðila við nauðungarsölu 24. nóvember 1994, 3. mars 1995 og 1. febrúar 1996. Söluverð eignarhluta 0001 var 1.700.000 krónur og fékk varnaraðili af því við úthlutun 1.415.358 krónur upp í eigin kröfu. Söluverð eignarhluta 0101 var 2.500.000 krónur og fékk varnaraðili af því við úthlutun samtals 2.011.024 krónur upp í eigin kröfu. Söluverð eignarhluta 0201 var 3.000.000 krónur og fékk varnaraðili af því við úthlutun 2.487.217 krónur upp í eigin kröfu. Eignarhluta Vélanausts hf. keypti varnaraðili af þrotabúi þess félags 31. maí 1996, en í afsali er kveðið á um að kaupin miðist við 1. janúar 1996 „hvað snertir arð og lögskil eignarinnar“. Varnaraðili seldi 1. nóvember 1996 alla sex eignarhlutana að Smiðsbúð 9 fyrir 29.000.000 krónur. Með vísan til þessa söluverðs fasteignarinnar telur sóknaraðili að söluverð þeirra þriggja eignarhluta, sem varnaraðili keypti við nauðungarsölu, hafi verið undir markaðsverði. Því beri að færa fjárkröfu varnaraðila niður sem þessu nemi samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Hann telur einnig að söluverð þeirra eignarhluta, sem varnaraðili keypti af þrotabúi Vélanausts hf., hafi verið undir markaðsverði. Þar sem á þessum eignarhlutum hafi hvílt tryggingarbréf fyrir skuldum sóknaraðila við varnaraðila, sem nægðu til greiðslu skuldanna, beri að færa niður kröfur varnaraðila samkvæmt ákvæðum 57. gr. laga nr. 90/1991. II. Í greinargerð sinni í héraði féllst varnaraðili á þá málsástæðu sóknaraðila að kröfur hans ættu að sæta lækkun vegna kaupa og sölu hans á þeim þremur eignarhlutum í Smiðsbúð 9, sem voru í eigu sóknaraðila. Er því í málinu ágreiningslaust að til lækkunar á kröfum varnaraðila hafi átt að koma 12.302.259 krónur. Varnaraðili telur hins vegar að frá þessari fjárhæð beri að draga rekstrarkostnað fasteignarinnar og kostnað við sölu hennar, alls kr. 425.557 krónur. Þá hafi varnaraðila verið heimilt að ráðstafa 865.776 krónum til greiðslu skulda Vélanausts hf., þar sem hluti þeirra tryggingarbréfa, sem hvíldu á eignarhlutum sóknaraðila, hafi verið til tryggingar þessum skuldum. Í þriðja lagi hafi fé, sem varnaraðili fékk úthlutað af söluverði eignarhlutanna við nauðungarsölu, þegar verið ráðstafað að hluta til greiðslu annarra skulda sóknaraðila. Varnaraðili telur einnig að miða eigi lækkun á kröfu sinni vegna hagnaðar við sölu Smiðsbúðar 9 við daginn, sem eignin var seld, eða 1. nóvember 1996. Samkvæmt þessu nemi lækkun á kröfum varnaraðila alls 6.892.444 krónum. Varnaraðili sundurliðar nú kröfu sína eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði. III. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 getur sá, sem kröfu er beint að, krafist þess að hún verði færð niður um fjárhæð sem nemur mismun á því verði, sem eign hefur verið seld fyrir við nauðungarsölu, og því sem þykir sýnt að hafi verið markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör, sem eignin var seld gegn. Af 1. málslið 1. mgr. greinarinnar leiðir að þessi regla tekur til krafna, er hafa verið tryggðar með réttindum í eign, sem seld er nauðungarsölu til eiganda krafnanna, án þess að þeim sé fullnægt með öllu af söluverðinu. Eftir gögnum málsins keypti varnaraðili eignarhluta Vélanausts hf. af þrotabúi félagsins. Verður ekki fallist á með sóknaraðila að ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 eigi við um slíka ráðstöfun skiptastjóra þrotabúsins, en sóknaraðili hefur ekki haldið því fram að hagnaður varnaraðila af kaupum og sölu þessara eignarhluta eigi að koma til lækkunar kröfu hans af öðrum ástæðum. Í málinu er ágreiningslaust að söluhagnaðar varnaraðila vegna þeirra þriggja eignarhluta Smiðsbúðar 9, sem voru í eigu varnaraðila, skuli koma til lækkunar skulda sóknaraðila við varnaraðila. Af hálfu varnaraðila hefur ennfremur verið fallist á að hagnaður hans af kaupum og sölu framangreindra eignarhluta hafi numið 12.302.259 krónum. Ber því að leggja þá fjárhæð til grundvallar sem mismun á því verði, er eignarhlutarnir voru seldir fyrir við nauðungarsölu og markaðsverði þeirra, sbr. 2. málslið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991. Verður fallist á með sóknaraðila að þessi fjárhæð eigi að koma til frádráttar miðað við þann dag, sem sýslumaður samþykkti tilboð varnaraðila við nauðungarsölu, sbr. 1. mgr. 55. gr. laganna. Getur kostnaður, sem hlaust af síðari ráðstöfunum og rekstri varnaraðila á eignarhlutanum ekki komið til frádráttar þessari fjárhæð, enda var varnaraðila í sjálfsvald sett hvort hann seldi eignina eða nýtti hana með öðrum hætti. Varnaraðili heldur fram að honum hafi verið heimilt að ráðstafa 773.328 krónum og 92.448 krónum af söluhagnaði af framangreindum eignarhlutum til greiðslu tiltekinna dómskulda Vélanausts hf., sem virðast hafa átt rætur að rekja til tveggja víxla. Ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 verður að skýra svo, að þegar veðréttur hefur verið veittur í eign með tryggingarbréfi, án þess að tilgreind séu nákvæmlega þau kröfuréttindi, sem tryggð eru, verði að miða við að söluhagnaði sé ráðstafað inn á þau kröfuréttindi, sem lýst er við nauðungarsölu. Þar sem ekki verður séð að framangreindum kröfum hafi verið lýst við nauðungarsölu áðurgreindra þriggja eignarhluta sóknaraðila, verður ekki fallist á að þær geti komið til lækkunar hagnaði samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 gegn andmælum sóknaraðila. Af málatilbúnaði varnaraðila verður ráðið, að hann hafi talið sér heimilt að ráðstafa að vild þeim fjárhæðum, sem hann fékk af söluverði framangreindra eignarhluta. Kemur þannig fram í greinargerð hans í héraði að hann hafi ráðstafað 1.435.564 krónum af úthlutun til sín vegna sölu á eignarhluta 0201 til greiðslu skuldar samkvæmt dómi bæjarþings Reykjavíkur 19. september 1991. Samkvæmt gögnum málsins tók kröfulýsing varnaraðila við nauðungarsölu á eignarhlutanum ekki til þessarar kröfu, heldur annarrar kröfu að höfuðstól 4.500.000 krónur að því marki, sem hún rúmaðist innan veðréttar varnaraðila samkvæmt tryggingarbréfi, sem hvíldi á eignarhlutanum. Gat varnaraðili ekki ákveðið síðar, án samþykkis sóknaraðila, að ráðstafa úthlutun sýslumanns til greiðslu annarra skulda sóknaraðila. Gegn andmælum sóknaraðila verður því að telja að varnaraðila hafi verið framangreind ráðstöfun óheimil. IV. Samkvæmt öllu framangreindu verður á það fallist með sóknaraðila að kröfu varnaraðila eigi að færa niður samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 umfram það, sem varnaraðili hefur endanlega fallist á. Hins vegar hefur sóknaraðili ekki gert viðhlítandi grein fyrir þeim fjárhæðum, sem krafa varnaraðila verður lækkuð um. Eins og málatilbúnaði sóknaraðila er háttað er því ekki unnt að tiltaka þær fjárhæðir, sem koma skulu til lækkunar einstökum kröfuliðum varnaraðila, þannig að fjárnám verði staðfest fyrir ákveðinni fjárhæð. Er dómkrafa sóknaraðila svo óskýr að þessu leyti að ekki verður hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum og þegar það er virt, að málatilbúnaði varnaraðila var í ýmsum efnum áfátt, verður málskostnaður látinn niður falla í héraði og fyrir Hæstarétti. Það athugast að mjög skortir á að lýsing málsatvika og málsástæðna í úrskurði héraðsdóms sé í samræmi við d. og e. lið 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989. Dómsorð: Máli þessu er vísað er frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.
Mál nr. 588/2008
Kærumál Málskostnaðartrygging
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að P, fyrirtæki í Arkansasfylki í Bandaríkjunum, yrði gert að setja málskostnaðartryggingu í máli gegn S, en frestur til að leggja fram trygginguna lengdur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 10. október 2008, þar sem sóknaraðila var gert að setja eigi síðar en 18. nóvember 2008 kl. 14, tryggingu í formi peningagreiðslu, bankareiknings eða bankaábyrgðar að fjárhæð 1.500.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu gegn stefnda. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi, en til vara að fjárhæð tryggingar verði lækkuð og að sóknaraðila verði veittur fjögurra vikna frestur frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar til að leggja hana fram. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt er í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur, þó þannig að frestur til að leggja fram tryggingu skal vera til 4. desember 2008. Sóknaraðili, Peterson Farms Inc., greiði varnaraðila, Skaganum hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var höfðað 11. júlí 2008 og tekið til úrskurðar 22. september sama ár. Stefnandi er Peterson Farms Inc., 186 West Roller Avenue, Decatur í fylkinu Arkansas í Bandaríkjunum. Stefndi er Skaginn hf., Bakkatúni 26 á Akranesi. Stefnandi hefur höfðað málið til að stefnda verði gert að viðlögðum 500.000 króna dagsektum að bæta úr tækjabúnaði sem hann seldi stefnda, auk þess að greiða skaðabætur allt að fjárhæð 983.091 bandaríkjadal. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnda. Í úrskurði þessum er til úrlausnar krafa, sem stefndi setti fram við þingfestingu málsins, um að stefnanda verði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu. Af hálfu stefnanda er kröfunni mótmælt og þess krafist að stefnda verði gert að greiða málskostnað í þessum þætti málsins. I. II. Til stuðnings kröfu sinni um að stefnanda verði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu vísar stefndi til þess að stefnandi sé erlent fyrirtæki sem starfi í Bandaríkjunum. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 133. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, beri því að taka kröfuna til greina, enda séu menn búsettir hér á landi ekki undanþegnir því að setja slíka tryggingu í Arkansas í Bandaríkjunum. Varðandi fjárhæð málskostnaðartryggingar vísar stefndi til þess að málið sé bæði flókið og umfangsmikið. Því sé öldungis ljóst að stefndi þurfi að leggja út í umtalsverðan kostnað við að taka til varna í málinu. Í þeim efnum telur stefndi að hann þurfi að afla matsgerðar dómkvaddra matsmanna, en matsmenn verði að fara í verksmiðju stefnanda ásamt lögmanni og sérfræðingum stefnda. Áætlar stefndi heildarkostnað sinn af málaferlunum allt að 10.000.000 króna og telur að tryggingin eigi að nema þeirri fjárhæð. III. Andmæli við kröfu stefnda reisir stefnandi á því að mönnum hér á landi yrði ekki gert að setja málskostnaðartryggingu í Arkansas í Bandaríkjunum af því tagi sem gert er ráð fyrir í 133. gr. laga nr. 91/1991. Til stuðnings þeirri fullyrðingu hefur stefnandi aflað lögfræðiálits með bréfi 17. september 2008 frá Mason Law Firm í Fayetteville í umræddu fylki. Þar segir efnislega að lög í Arkansas heimili aðeins að útlendingum verði gert að leggja tryggingu fyrir nánar tilgreindum kostnaði. Taki það til kostnaðar við þingfestingu, stefnubirtingu og tiltekinn vitnakostnað. Hins vegar taki þetta ekki til kostnaðar vegna þóknunar eða ferðakostnaðar lögmanns stefnda eða sérfræðinga á hans vegum. Um sé að ræða lítilræði sem ekki geti numið hærri fjárhæð en nokkur hundruð dölum. Loks er fullyrt í bréfinu að þetta hafi valdið því að venjulega sé ekki gerð krafa um málskostnaðartryggingu fyrir dómstólum í Arkansas. Verði fallist á kröfu stefnda um málskostnaðartryggingu mótmælir stefnandi því harðlega að höfð verði hliðsjón af áætlun stefnda um kostnað hans af málferlunum, enda sé sá kostnaður sem stefndi miði við langt úr öllu hófi. Í því sambandi bendir stefnandi á að erlendum mönnum verði ekki gert að leggja fram fyrir dómstólum í Arkansas tryggingu fyrir þeim kostnaðarliðum sem stefnandi reikni með í áætlun sinni. IV. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 133. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, með síðari breytingum, getur stefndi krafist þess við þingfestingu máls að stefnandi setji tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar ef stefnandi er búsettur utan Evrópska efnahagssvæðisins, aðildarríkis stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða aðildarríkis Haagsamnings um einkamálaréttarfar frá 1. mars 1954 og menn, sem eru búsettir hér á landi, eru ekki undanþegnir því að setja slíka tryggingu í heimalandi hans. Stefnandi er fyrirtæki í Arkansasfylki í Bandaríkjunum. Bandaríkin eiga ekki aðild að fyrrgreindum Haagsamningi og ekki er í gildi þjóðréttarsamningur milli Íslands og Bandaríkjanna um málskostnaðartryggingu vegna dómsmála sem rekin eru í ríkjunum. Þá má ráða af gögnum, sem stefnandi hefur lagt fram, að menn búsettir hér á landi eru ekki undanþegnir því að leggja fram málskostnaðartryggingu í umræddu fylki Bandaríkjanna. Í því tilliti gildir einu þótt málskostnaðartryggingar fyrir dómstólum í Arkansas séu takmarkaðri en gildir hér á landi. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum a-liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 til að taka til greina kröfu stefnda um að stefnanda verði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu. Þegar fjárhæð tryggingar er ákveðin ber að líta til þess að gögn málsins benda til að sakarefnið sé nokkuð að umfangi og reikna má með auknum kostnaði þar sem tækjabúnaður sá sem ágreiningur málsins lýtur að er erlendis. Aftur á móti eru ekki efni til að reikna með að stefndi þurfi að afla matsgerðar, enda hlýtur gagnaöflun til að leiða í ljós galla á tækjabúnaðinum og tjón stefnanda fyrst og fremst að hvíla á honum í samræmi við almennar sönnunarreglur. Að þessu gættu þykir fjárhæð tryggingar hæfilega ákveðin 1.500.000 krónur. Ber stefnanda að leggja hana fram með því móti og innan þess frests sem segir í dómsorði. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Stefnandi, Peterson Farms Inc., ber að setja eigi síðar en 18. nóvember n.k., kl. 14.00, tryggingu í formi peningagreiðslu, bankareiknings eða bankaábyrgðar að fjárhæð 1.500.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu gegn stefnda, Skaganum hf.
Mál nr. 426/2014
Ölvunarakstur Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Xvar gefið að sök að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis. Hún játaði fyrirdómi að hafa gangsett bifreiðina, en hélt því fram að það hefði ekki verið íþeim tilgangi að aka bifreiðinni heldur til að halda á sér hita. Bifreiðinhefði hins vegar runnið aftur á bak þegar hún gangsetti hana. Samkvæmtniðurstöðu alkóhólrannsóknar mældist 1,79‰ í blóði X. Í dómi héraðsdóms var vísað tilframburðar X og lögreglumanna, sem komið hefðu á vettvang, og tekið fram að afþeim yrði ekki ráðið af hvaða orsök bifreið X hefði færst til. Þar sem ósannaðværi að X hefði haft ásetning til að aka bifreiðinni undir áhrifum áfengis yrðiekki hjá því komist að sýkna hana af kröfum ákæruvaldsins. Í dómi Hæstaréttarkom fram að tveir lögreglumenn, sem handtóku X, hefðu borið fyrir dómi að húnhefði ekið bifreiðinni um einn metra áður en lögregla stöðvaði aksturinn. Sáframburður fengi ennfremur stoð í framburði tveggja lögreglumanna sem komiðhefðu á vettvang greint sinn. Að virtum framburði X og vætti fyrrnefndralögreglumanna var talið að líkur væru á að mat héraðsdómara á sönnunargildimunnlegs framburðar fyrir dómi væri rangt svo máli skipti þannig aðóhjákvæmilegt væri að ómerkja hinn áfrýjaða dóm með vísan til 3. mgr. 208. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðarog dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og GuðrúnErlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 9. apríl 2014. Mál þetta, semdómtekið var mánudaginn 7. apríl2014, er höfðað með ákæru, útgefinniaf lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 11. mars 2014,á hendur X, kt. [ ],[ ],[ ], fyrirumferðarlagabrot í Reykjavík meðþví að hafa,laugardaginn 18. maí 2013, ekið bifreiðinni [ ] undir áhrifum áfengis (í blóði mældist vínandamagn1,79‰) á bifreiðastæði við Kirkjutorg í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn. Telst þetta varða við1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr.1. mgr. 100. gr. umferðarlaganr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Þess er krafist aðákærða verði dæmd til refsingar,til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta sviptinguökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr.umferðarlaga. Verjandi krefst þess aðallegaað ákærða verði sýknuð af kröfum ákæruvalds, en til vara að húnverði dæmd til vægustu refsingarer lög leyfa.Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna, semgreiðist úr ríkissjóði. Málsatvik Samkvæmt skýrslu lögreglu barst tilkynning frá starfsfólki Vínbarsins við Kirkjutorg aðfaranótt laugardagsins 18. maí 2013, klukkan2:36, um að ölvuð kona sæti í bifreiðsinni, [ ], og gerði sig líklega til að aka afstað. Kemur fram að erlögreglumenn á lögreglubifreiðinni07-275 bar á vettvang hefðibifreiðin verið í bakkgír oghafi hvít bakkljós logað. Hafi bifreiðinni því næst veriðekið tæpan metra aftur á bak,en akstur hennar skyndilega verið stöðvaður er önnurlögreglubifreið, nr. 07-140, komá vettvang ogstöðvaði aftan við hana. Ákærðareyndist sitja undir stýri bifreiðarinnarog kemurfram að húnhafi verið mjög ölvuð. Varhún handtekin og færðá lögreglustöð þar sem tekið varúr henni blóðsýni klukkan 3:16. Samkvæmt vottorði Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði reyndist sýnið innihalda 1,79‰ alkóhóls. Haft er eftir ákærðu í frumskýrslu lögreglu að hún hafisest inn í bifreiðina og ætlaðað hringja, en bifreiðin hafi runnið til. Viðskýrslutöku hjá lögreglu 22. maí2013 kvaðst hún ekki skilja hvernigþað vildi til að bifreiðinrann aftur á bak, en telja sennilegtað hún hefðióvart „rekið hann í gír“. Húnhefði áttað sig á að bifreiðin hreyfðistog óðararekið bifreiðina „í parkið“. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærða ekki rengjaniðurstöðu rannsóknar á áfengismagni í blóðsýni, sem að framan greinir. Hún kvað þaðhins vegar ekki hafa veriðásetning sinn að aka bifreiðinni umrætt sinn. Ákærðakvaðst hafa lagt bifreiðinni í bifreiðastæði við Vínbarinn fyrr um kvöldið oghefði hún neytt áfengis eftirþað. Eftir að hún yfirgafstaðinn hefði hún reynt aðná símasambandi við leigubifreiðarstjóra sem hún þekkti, til aðbiðja hann um að aka sér heim.Henni hefði verið kalt og hún þvísest inn í bifreiðina og gangsett hanatil að hitasér. Þá hefðibifreiðin skyndilega rykkst aftur á bak. Hún kvaðsthafa sett bifreiðina í„park“, en í sömu mund hefði lögreglumenn borið að og hún veriðhandtekin. Ákærða kvaðst ekki vera viss um það hvort bifreiðinhefði rykkst til um leið oghún gangsetti hana, eða hvorthún hefði rekist í gírstöngina, en um væri að ræðasjálfskipta bifreið af [ ] gerð. Húnkvaðst telja stórlega ýkt aðbifreiðin hefði færst til um tæpanmetra, eins og kemurfram í lögregluskýrslu. Þá kvaðst húnekki hafa séð lögreglubifreiðina aftan við bifreiðsína fyrr en eftir að lögreglumennhöfðu afskipti af hennií bifreiðinni. Lögreglumennirnir A og B, semkomu á vettvang umrætt sinn, kváðusthafa verið í lögreglubifreið við Alþingishúsið þegar þeir urðu varirvið bifreið ákærðu. A sagðist hafa séð bifreiðinniekið um metra aftur á bak unshún stöðvaði, en þá hefði önnurlögreglubifreið stöðvað aftan við hanaog sett ljósiná. Vitnið kvaðst telja útilokað að bifreiðin hefðirykkst til. B kvaðst hafa séðbakkljós á bifreiðinni og hefðihún færst rúmlega metra afturá bak. Hann kvaðst ekki hafaupplifað þetta þannig að bifreiðinhefði rykkst til. Þá kvaðstvitnið minna að hann hefðiséð bremsuljós áður en bifreiðin fór af stað og síðanaftur þegar hún stöðvaði. Vitnin C og D voru í lögreglubifreiðinni sem stöðvaði aftan við bifreið ákærðu.C kvaðst hafa séð að bakkljósvoru kveikt á bifreiðinni oghefði henni verið ekið um metraaftur á bak. Hann kvaðst ekkigeta lýst því nákvæmlega hvernig bifreiðin hreyfðist ogekki muna hvort hún rykktisttil. D kvaðst einnig hafa séðbifreiðinni ekið um einn metra afturá bak. Hann kvaðst hafa séðbremsuljós ogsíðan bakkljós þegar bifreiðinni var ekið afstað og hefðiverið augljóst að um akstur varað ræða. Niðurstaða Ákærðakannast við að hafa veriðundir áhrifum áfengis þegar húngangsetti bifreið sína, semmun vera sjálfskipt af [ ] gerð, á bifreiðastæðinu umrætt sinn. Húnber hins vegar að ásetningurhennar hafi ekki staðið tilþess að aka bifreiðinni, heldur hafi hún gangsetthana til að halda á sérhita á meðan hún hringdi símtaltil að útvegasér far heim. Sem að framan er rakiðbar ákærða strax við yfirheyrslu hjá lögreglu aðbifreiðin hefði runnið aftur á bak þegar húngangsetti hana og að húnteldi sennilegt að hún hefðirekið sig í gírstöngina, með þeim afleiðingumað hrokkið hefði í bakkgír og bifreiðin færsttil. Við rannsókn málsins fór engin athugunfram á bifreiðinni með það fyriraugum að sannreyna hvort frásögn ákærðu að þessu leytigæti staðist. Þá verður ekkiráðið afframburði lögreglumannanna fjögurra, sem komuá vettvang, af hvaða orsök bifreiðinfærðist til eftir að húnvar gangsett. Vafa þar um berað skýra ákærðu í hag, sbr. 108. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til þesstelst ósannað að ákærða hafihaft ásetning til að aka bifreiðinni undir áhrifum áfengis,eins oghenni er gefið að sökí ákæru. Verður hún því sýknuðaf kröfumákæruvalds í málinu. Samkvæmt 2. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 greiðist allur sakarkostnaður úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarþóknun skipaðs verjanda ákærðu, Arnars Kormáks Friðrikssonar hdl., 188.250 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti. Af hálfuákæruvaldsins flutti málið María Káradóttir,fulltrúi lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærða,X, er sýkn af kröfumákæruvaldsins. Málsvarnarþóknun skipaðs verjanda ákærðu, Arnars Kormáks Friðrikssonar hdl., 188.250 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 16/2010
Kærumál Dánarbússkipti Kaupmáli Séreign
Mál þetta barst dóminum 15. júní 2009 með bréfi skiptastjóra í dánarbúi G, sem lést [...]. Málið var þingfest 26. júní 2009 og tekið til úrskurðar 1. desember sl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að eignir í vörslusafni nr. 00.101106_0 á nafni hans hjá Kaupthing Bank Luxembourg S.A. væru séreign hans að frátalinni innborgun þann 10. júní 2007 að fjárhæð 1.000.000 króna og arði af henni. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar greiði varnaraðila óskipt kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, A, B, C, D og E greiði óskipt varnaraðila, F, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 168/2002
Manndráp af gáleysi Leyfisskyld starfsemi Börn Læknaráð Skaðabætur Aðfinnslur
S var gefið að sök að hafa hrist drenginn X svo harkalega eða með öðrum hætti orðið valdur að því að það blæddi undir heilahimnur hans, skemmdir urðu á taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu, bjúgur myndaðist í heila, sjónhimnublæðingar urðu í báðum augum og mar hlaust vinstra megin á hnakka með þeim afleiðingum að drengurinn lést tveimur dögum síðar. Í málinu lágu meðal annars fyrir tvær umsagnir læknaráðs og álitsgerðir erlendra sérfræðinga, sem S hafði aflað, þar sem fram komu ýmiss konar tilgátur, staðhæfingar eða vangaveltur um dánarmein drengsins. Tekið var fram að S hefði ekki neytt þeirra réttarfarsúrræða, sem gert væri ráð fyrir í 63. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að fá dómkvadda kunnáttumenn til að framkvæma matsgerð í því skyni að hnekkja þeim læknisfræðilegu ályktunum, sem fyrir lágu í málinu. Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms, að X hefði hlotið svo alvarlegan áverka á heila af völdum hristings, er samsvara heilkenninu „Shaken Baby Syndrome“, að þeir hefðu dregið hann til dauða en í málinu lá fyrir það álit læknaráðs að hristingur einn og sér væri nægilegur til að valda barni banvænum heilaáverkum. Þótt mismunandi langur tími kynni að geta liðið milli áverka, er samsvöruðu þessu heilkenni og fullrar rænuskerðingar af þeirra völdum, þótti enginn vafi leika á því eins og áverkum drengsins var háttað, að hann hefði verið ófær um eðlilegt hátterni og misst meðvitund um leið og hann varð fyrir þeim. Þá var talið, að engum öðrum gæti hafa verið til að dreifa en S og því sannað, að hann hefði gerst sekur um þá háttsemi, sem honum var gefin að sök. Hefði meðferð hans á barninu verið slík, að hann hefði mátt gera sér grein fyrir þeim hættulegu afleiðingum, sem henni gætu verið samfara, og því hefði hann sýnt af sér stórfellt gáleysi, sbr. 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá voru S og K sakfelld fyrir að hafa við daggæslu barna í heimahúsi í atvinnuskyni á fjögurra mánaða tímabili tekið mun fleiri börn í gæslu en þeim var heimilt samkvæmt 12. gr. reglugerðar nr. 198/1992 um daggæslu barna í heimahúsum, daggæsluleyfum félagsmálaráðs og sérstöku leyfi félagsmálaráðs í Kópavogi, sbr. 187. gr. laga nr. 19/1940. Var K gert að greiða 300.000 króna sekt. Við ákvörðun refsingar S var litið til þess að hann hefði tekið að sér umsjá X og brugðist þeim sérstöku trúnaðarskyldum, sem á honum hvíldu. Yrði við það að miða að S hefði ekki haft fulla stjórn á gerðum sínum vegna þess gífurlega álags, sem á honum hvíldi, þar sem 21 barn var í daggæslu á heimilinu þennan dag og K langt gengin með barn. Var S gert að sæta fangelsi í 18 mánuði. Þá voru foreldrum drengsins dæmdar skaðabætur úr hendi S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. apríl 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu Sigurðar og Kristínar um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og refsiákvörðun héraðsdóms og að ákærði Sigurður verði dæmdur til að greiða Y og Z skaðabætur með vöxtum og kostnaði, eins og í ákæru greinir. Ákærðu krefjast aðallega sýknu af refsikröfum ákæruvaldsins og ákærði Sigurður sýknu af skaðabótakröfum, en til vara krefjast þau ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar. Til þrautavara krefjast ákærðu þess, að refsing verði milduð auk þess sem ákærði Sigurður krefst þess, að bótakröfu verði vísað frá dómi eða fjárhæð dæmdra bóta lækkuð. I. Í I. kafla ákæru er ákærða Sigurði gefið að sök að hafa miðvikudaginn 2. maí 2001 að heimili sínu hrist X, fæddan 23. júlí 2000, svo harkalega eða með öðrum hætti orðið valdur að því, að það blæddi undir heilahimnur drengsins, skemmdir urðu á taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu, bjúgur myndaðist í heila, sjónhimnublæðingar urðu í báðum augum og mar hlaust vinstra megin á hnakka með þeim afleiðingum, að drengurinn lést tveimur dögum síðar. Þá er báðum ákærðu í II. kafla ákærunnar gefið að sök að hafa við daggæslu barna í heimahúsi í atvinnuskyni, sem er leyfisskyldur rekstur, á tímabilinu janúar til og með apríl 2001 tekið mun fleiri börn í gæslu en þeim var heimilt samkvæmt 12. gr. reglugerðar nr. 198/1992 um daggæslu barna í heimahúsum, daggæsluleyfum félagsmálaráðs og sérstöku leyfi félagsmálayfirvalda í Kópavogi. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu beggja ákærðu af II. kafla ákæru og varða brot þeirra við 187. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 96. gr. laga nr. 82/1998. Um refsingu vegna þessa er mælt í VII. kafla dómsins. II. Málavextir varðandi I. kafla ákæru eru raktir í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var X fluttur meðvitundarlaus á bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi laust eftir kl. 17 miðvikudaginn 2. maí 2001. Hann hafði verið í daggæslu á heimili ákærðu frá því um kl. 8.30 um morguninn. Við rannsókn og aðgerð á höfði drengsins á sjúkrahúsinu kom í ljós, að heili hans var bólginn og blæðingar voru undir ytri og innri heilahimnum. Að aðgerð lokinni var hann fluttur á gjörgæsludeild í öndunarvél. Skoðun augnlæknis um kvöldið leiddi í ljós blæðingar í augnbotnum. Um miðnætti voru lífshorfur drengsins taldar slæmar og heiladauði í uppsiglingu. Þar sem einkenni samrýmdust helst að áliti sérfræðinga heilkennum af völdum hristings eða „Shaken Baby Syndrome“ var barnaverndarnefnd og lögreglu gert viðvart. Að morgni föstudagsins 4. maí 2001 var X dáinn heiladauða. Töldu læknar, að öndunarvél myndi aðeins framlengja dauðastríð hans og var því tekin sú ákvörðun að stöðva hana kl. 11.15. Tíu mínútum síðar eða um 42 klukkustundum frá komu X á Landspítalann var hann úrskurðaður látinn. Hinn 5. maí 2001 fór fram krufning, sem framkvæmd var af Þóru Steffensen réttarmeinafræðingi. Samkvæmt frumniðurstöðu hennar, sem lá fyrir tveimur dögum síðar, var bein dánarorsök X talin vera af völdum heilablæðinga og mikils heilabjúgs. Í kjölfar þessa fóru fram viðamiklar rannsóknir bæði af innlendum og erlendum sérfræðingum, en lokaniðurstaða krufningar lá fyrir 6. september 2001. Í ályktun í lok skýrslunnar sagði, að niðurstöður krufningar staðfestu þann grun barnalækna Landspítalans, að X hafi hlotið áverka, sem að meingerð svari til þess, sem sjáist við svonefnt „Shaken Baby Syndrome“. Var þetta talið benda eindregið til þess, að barnið hafi verið hrist til og höfði þess slegið í, en við það hafi það hlotið áverka, sem leitt hafi til dauða eigi síðar en um 48 klst. eftir að þeir urðu til. Voru áverkarnir taldir það alvarlegir, að barnið hefði augljóslega ekki verið fært um að sýna eðlilega hegðun eftir að það hlaut þá. Tekið var fram, að þeir áverkar, sem lægju til grundvallar þessari niðurstöðu, væru marblettur á hnakka, blæðingar undir ytri og innri heilahimnur báðum megin í heila og í mænu, útbreiddar marglaga sjónhimnubreytingar í báðum augum með sjónhimnufellingum, skemmdir á taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu, heilabjúgur og marblettur á hægra viðbeini. Þá var sagt, að ítarlegar rannsóknir útilokuðu aðra þætti, svo sem æðagalla í heila, sýkingar, efnaskiptasjúkdóma og blóðsjúkdóma. Náttúrulegar orsakir (sjúkdómar) eða slys voru einnig útilokuð sem orsakavaldur eða meðverkandi þáttur í dauðanum. Tekið var sérstaklega fram, að uppköst og lausar hægðir, sem X hafði verið með nokkrum dögum áður en hann var lagður inn á sjúkrahús, gætu ekki á nokkurn hátt tengst dauða hans. Að lokum sagði, að þær breytingar, sem sáust í öðru beini vinstra framhandleggs á röntgenmynd og við smásjárskoðun, væru „ekki einkennandi“ en gætu samrýmst eins til tveggja mánaða gömlu broti. Voru sýking, efnaskiptasjúkdómar í beini eða æxli útilokuð sem hugsanleg orsök. Ítarleg greinargerð og rannsóknarniðurstöður réttarmeinafræðingsins fylgdu krufningarskýrslunni. Fjórum dögum eftir að krufningarskýrslan lá fyrir, eða 10. september 2001, voru ákærðu handtekin vegna gruns um vísvitandi líkamsárás samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, sem hefði leitt X til dauða. Áður en saksókn var ákveðin í máli þessu leitaði ríkissaksóknari 30. október 2001 umsagnar læknaráðs um krufningarskýrslu Þóru Steffensen og niðurstöður hennar. Svar ráðsins barst ríkissaksóknara með bréfi 18. desember 2001, þar sem fram kom, að læknaráð hefði afgreitt málið á fundi sínum 14. sama mánaðar, eftir að hafa leitað til Ólafs Thorarensen barnalæknis, sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum barna. Voru spurningar og svör læknaráðs eftirfarandi: „1. Telur Læknaráð að sjúkdómar, sérstaklega heilahimnubólga, hafi verið nægilega útilokaðir sem orsök blæðinga innan höfuðkúpu og í auga? Já. Ræktanir á mænuvökva þegar X lagðist inn og aftur þegar þrýstingsmælir og dren voru sett voru neikvæðar fyrir bakteríum. Hvorki ytri lýsing né smásjárskoðun á heila eða heilahimnum bentu til heilahimnubólgu. Aðrir sjúkdómar sem valda blæðingum í heila og augum voru einnig útilokaðir. Þar með talið æðagallar (aneurysm, arterioveonus malformation), blæðingarsjúkdómar (K-vítaminskortur, blóðflöguskortur, von Willebrand's, hemophilia) og efnaskiptasjúkdómar (glutaric aciduria type-1). 2. Telur Læknaráð að aðrar tegundir áverka en hristingur hafi verið nægilega útilokaðir sem orsök? Já. Aðrar tegundir áverka sem valdið geta svipuðum einkennum eru alvarleg umferðarslys eða meira en 3ja metra fall. Það er engin saga um slíka áverka og X hafði ekki merki um meiðsl á öðrum líffærakerfum sem oft er til staðar í slíkum tilvikum. 3. Telur Læknaráð greiningu á „Shaken baby syndrome“ nægilega staðfesta af fyrirliggjandi rannsóknarniðurstöðum? Já. Þau atriði sem styðja að hér er um Shaken Baby Syndrome að ræða eru: a) Klínísk einkenni og skoðun (skert meðvitund, krampar, aukinn intracranial þrýstingur). b) Subdural- og subarachnoidal blæðingar. c) Útbreiddar marglaga sjónhimnublæðingar og fellingar í báðum augum. d) Ferskur marblettur á hnakka vinstra megin. e) Merki um axonal skemmdir á taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu. f) Heilabjúgur. Öll þessi atriði benda til þess að X hafi verið hristur harkalega og höfði hans slegið í hart yfirborð. 4. Telur Læknaráð að einkenni barnsins og hugsanleg veikindi á tímabilinu 30. apríl til 2. maí hafi skipt einhverju máli um það sem síðar gerðist? Nei. Uppköst og lausar hægðir þann 29. apríl auk minnkaðrar fæðuinntöku með hugsanlegum hitaslæðingi þann 1. maí bendir til vægs meltingarfærakvilla. Einkenni við alvarlega heilaáverka eins og sjást við Shaken Baby Syndrome koma strax. Það er ekki um að ræða einkennalaust tímabil eftir heilaáverkann. 5. Telur Læknaráð aldursgreiningu áverkanna (annars vegar marbletts á hnakka og hins vegar innankúpublæðingar) nægilega studda rannsóknarniðurstöðum? Já. Vitnað er í greinargerð Þóru Steffensen varðandi tímasetningu og fellst læknaráð á hana. Einkum á það við um marblett á hnakka, en varðandi blæðingu undir heilahimnur er ákveðin óvissa sem tengist því að þrýstingur innan höfuðkúpunnar var óeðlilega mikill og þar með blóðflæði innan heila sem gæti hafa hægt á frumuviðbrögðum. 6. Hvaða öryggismörk eða tímafrávik telur Læknaráð eiga við um aldursgreininguna? Læknaráð fellst á greinargerð Þóru Steffensen varðandi tímasetningu og skilmerki hennar. 7. Telur Læknaráð, í ljósi þess að læknir á neyðarbíl og læknar á bráðamóttöku fundu ekki ytri áverka við skoðun, mögulegt að marblettir á brjósti og hnakka hafi myndast síðar en innankúpublæðingar? Marblettir í höfuðleðri hjá börnum með Shaken Baby Syndrome sjást oft ekki fyrr en í krufningu þegar hárið er rakað. Einnig sjást marblettir á brjóstkassa og handleggjum undan fingrum þeirra sem fremja verknaðinn. Það er ekki hægt að útiloka að marblettir þeir sem fundust á X (á hnakka og yfir innri enda hægra viðbeins) hafi myndast síðar en innankúpublæðingarnar. 8. Telur Læknaráð að umræddir marblettir skipti máli sem þættir í greiningu á „Shaken baby syndrome“? Hvað varðar marblettinn á hnakka þá skiptir hann máli í greiningu Shaken Baby Syndrome. Langflest þessara barna hafa merki um ytri áverka á höfði eins og marbletti í höfuðleðri og/eða höfuðkúpubrot. Hins vegar er mikilvægi marblettsins yfir innri enda hægra viðbeins í greiningu á Shaken Baby Syndrome óljóst því hann hefði hæglega getað orðið til eftir að á sjúkrahús kom. 9. Telur Læknaráð að fullnægjandi læknisfræðileg niðurstaða hafi fengist úr rannsóknum á framhandleggsbeinum? Já. Rannsókn á beinum er framkvæmd á deild sem nýtur mikils trausts í beinarannsóknum. 10. Telur Læknaráð mögulegt að beinbreytingar geti verið merki um fyrri meingerð gagnvart barninu? Já. Niðurstöður röntgenrannsókna og sérfræðinga í beina- og mjúkvefjameinafræði benda til að breytingar í vinstri radíus geti samrýmst nokkurra mánaða gömlu beinbroti. Þær geta því bent til fyrri meingerðar gagnvart barninu.“ III. Í hinum áfrýjaða dómi var talið útilokað, að skyndilegur og alvarlegur C-vítamínskortur, þ.e. skyrbjúgur eða „Barlow's disease“, hefði valdið eða getað verið meðverkandi þáttur í þeim ákverkum, sem voru á X. Var sú niðurstaða einkum byggð á vætti Þóru Steffensen réttarmeinafræðings og ítarlegum rannsóknum í tengslum við krufningu á X. Hins vegar var talið sannað með hliðsjón af nær samhljóða vitnisburði og ályktunum Þóru og barnalæknanna Kristleifs Kristjánssonar og Ólafs Thorarensen fyrir dómi, að X hefði hlotið alvarlega áverka á heila af völdum harkalegs hristings á heimili dagforeldranna, sem meðal annars hafi leitt til marglaga og útbreiddra sjónhimnublæðinga í báðum augum með fellingum á sjónhimnum, dreifðra blæðinga undir ytri og innri heilahimnur, blæðinga og skemmda á taugafrumuhölum í miðtaugakerfi og bjúgmyndunar í heilanum, sem dregið hafi drenginn til dauða. Tekið var fram, að sá vitnisburður réttarmeinafræðingsins hefði vegið þungt, að um væri að ræða raunverulega togáverka af völdum hristings, þar sem höfuðið hristist fram og aftur og hálshryggurinn gengi til með þeim afleiðingum, að tog kæmi á hálshluta mænunnar og taugafrumuhalar slitnuðu, þegar staðreynt væri, að fyrir hendi væru skemmdir og rof á taugafrumuhölum í hálshluta mænu, eins og raunin hafi verið í tilviki X. Dómurinn taldi hins vegar ekki nægilega sýnt fram á, að höfði drengsins hefði jafnframt verið slegið í eitthvert fast yfirborð. Var talið sannað með hliðsjón af vitnisburði sérfræðinganna þriggja fyrir dómi, að X hefði við hristing hlotið svo alvarlegan skaða á heila og miðtaugakerfi, að hann hefði strax á eftir verið með öllu ófær um eðlilega tjáningu og hreyfingar miðað við aldur. Var lögð til grundvallar sú niðurstaða sérfræðinganna, að örfáum sekúndum síðar hefði hann verið kominn með mjög skerta meðvitund og að öllum líkindum misst hana með öllu. Af hálfu ákærða Sigurðar er því haldið fram, að ekki sé unnt að slá nokkru föstu um dánarorsök X, þar sem fullkominn vafi sé um hana og læknisfræðilega algerlega ósannað, að um „Shaken Baby Syndrome“ hafi verið að ræða fremur en dánarmein af öðrum toga. Vísar hann í þessu sambandi einkum til skrifa nokkurra erlendra sérfræðinga, sem hann hefur aflað og lagt fyrir Hæstarétt eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Er þar annars vegar um að ræða álitsgerðir fjögurra sérfræðinga, sem verjandi ákærða sendi gögn um krufningu og heilsufar X, og viðbótarálit þriggja þeirra að fengnum frekari svörum Þóru Steffensen við spurningum ríkissaksóknara, sem um er fjallað í V. kafla þessa dóms. Þá eru lagðar fram álitsgerðir fjögurra sérfræðinga til viðbótar, sem fengið hafa sömu gögn til skoðunar og hinir fyrri. IV. Ríkissaksóknari fór þess á leit við Hæstarétt 7. október 2002, að rétturinn aflaði umsagnar læknaráðs um það, hvort áðurnefnd skrif fjögurra erlendra sérfræðinga breyttu í einhverju fyrri niðurstöðum ráðsins. Með bréfi 10. október 2002 óskaði verjandi ákærða Sigurðar eftir því, að tilteknum spurningum yrði beint til læknaráðs af sama tilefni. Í ljósi þess, að álit og niðurstöður rannsókna Þóru Steffensen voru ráðandi þáttur í mati héraðsdóms og hins, að fyrrnefnd læknisfræðileg skrif hefðu einkum verið lögð fram til að vefengja þær niðurstöður þótti Hæstarétti að fengnu áliti sakflytjenda rétt að beina tíu spurningum til læknaráðs og var það gert 22. október 2002. Læknaráð afgreiddi málið á fundi sínum 15. janúar 2003 með svofelldum hætti: „Spurning 1. Telur læknaráð koma til greina, að bráður ungbarnaskyrbjúgur hafi getað verið til staðar hjá barninu og valdið blæðingum undir heilahimnur og í sjónhimnur þess? Svar: Nei, læknaráð telur ekki koma til greina að bráður ungbarnaskyrbjúgur sé til staðar í þessu máli. Barnið þroskaðist eðlilega, það var í reglulegu eftirliti. Merki skyrbjúgs voru ekki til staðar hjá barninu, svo sem blæðingar í góm, um endaþarm, í húð eða einkenni í beinum. Blæðingar, takmarkaðar við augnbotna, eru ekki sérkennandi fyrir skyrbjúg. Það var heldur ekkert sem benti til blæðingartilhneigingar við dvöl þess á sjúkrahúsi og þær aðgerðir sem þar voru gerðar. Ef skyrbjúgur er til staðar þá er um skort á C-vítamíni að ræða sem hefur áhrif á allar frumur og vefi líkamans. Spurning 2. Telur læknaráð koma til greina, að barnið hafi verið með ofnæmisheilabólgu og hún leitt það til dauða? Svar: Nei, læknaráð telur það útilokað vegna þess að ekki er sýnt fram á neinar bólgufrumur í heila og þannig ekki teikn um heilabólgu (encephalitis). Eitilfrumur og átfrumur sjást umhverfis æðar í heilabólgu eftir bólusetningar, og alltaf fáeinar eitilfrumur í heilahimnum (lymphocytiskur meningitis). Í bráðri heilabólgu (acute hemorrhagic leucoencephalitis) sem hefur verið talið afbrigði af „perivenous encephalitis“ öðru nafni heilabólga, í kjölfar sýkingar (post-infectious encephalitis) eða heilabólgu eftir bólusetningu (post-vaccine encephalitis) sjást auk þess áberandi bráðar bólgufrumur umhverfis æðar og svokallaðar hringblæðingar umhverfis litlar bláæðar í heilavefnum að auki við bólgufrumur í heilahimnur. Ekkert af þessu sást við smásjárskoðun á sneiðum úr heila barnsins. Spurning 3. Telur læknaráð koma til greina, að barnið hafi verið með augnsjúkdóm, sem hafi getað valdið sjónhimnublæðingunum? Svar: Nei. - Elínborg Guðmundsdóttir, augnlæknir, sá sjúkl. í legunni og leitaði Jónas Magnússon, formaður réttarmáladeildar, til hennar og Einars Stefánssonar, prófessors í augnlækningum, varðandi orsök blæðinga í augum ... Þar kemur greinilega í ljós að þær blæðingar sem sjúkl. hafði samræmast einungis „shaken baby syndrome“. Nýfædd börn geta í 30% tilvika haft blæðingar í sjónhimnu sem koma við fæðingaráreynsluna en þær hafa alltaf horfið við 3ja vikna aldur. Einnig er hægt að fá blæðingar í sjónhimnur eftir endurlífgun en það á ekki við hér, - ekki var reynt að endurlífga barnið. Spurning 4. Telur læknaráð koma til greina, að þær blæðingar, sem fundust hjá barninu undir heilahimnum og í sjónhimnum, megi rekja til blæðingasjúkdóms eða krónískrar heilablæðingar, þ.e. endurblæðingar (re-bleed)? Svar: Nei, það kemur ekki til greina að blæðingar, takmarkaðar við heilahimnu og sjónhimnu, séu vegna blæðingarsjúkdóms, sem hefði átt að verða vart við í þeim aðgerðum sem áður voru gerðar á barninu. Við fæðingu barnsins er ekki getið um blæðingu frá naflastreng né annars staðar. Barnið greinist með „hypospadia“ og fer í aðgerð vegna þess að ytra þvagrásaropið er þröngt. Við þá aðgerð er ekki til staðar nein blæðingartilhneiging. Í ferli barnsins er ekki saga um blæðingar. Í krufningarskýrslu kemur fram að „storkupróf (PT, APTT, TT) voru nálægt eða innan viðmiðunarmarka og blóðflögur voru ekki minnkaðar“. Þessar niðurstöður benda ekki til blæðingarsjúkdóms. Á sjúkrahúsinu voru settar nálar í æðar um húð og einnig var gerð aðgerð þar sem þrýstinema var komið fyrir í höfði barnsins. Engar óeðlilegar blæðingar urðu við þessar aðgerðir sem útilokar því blæðingarsjúkdóm. Hvað króníska heilablæðingu varðar þá eru ekki teikn um það við ytri skoðun á heila og ekki heldur við smásjárskoðun. Þannig er ekki til staðar krónísk blæðing. Spurning 5. Telur læknaráð koma til greina, að rekja megi dauða barnsins og einkenni til bólusetningar? Svar: Nei, það er mögulegt að fá svokallaðan post vaccinal encephalitis skömmu eftir (innan viku) bólusetningu með DPT (barnaveiki, kikhósti, stífkrampi). Í málsskjölum ... kemur fram að barnið var bólusett gegn DPT þ. 23.10.2000 og þ. 27.12.2000, þ.e. rúmlega fjórum mánuðum fyrir innlögn 2. maí 2001. Í heila barnsins voru engin merki um heilabólgu og er sú tilgáta þannig úr sögunni (Sjá svar við spurningu 2). Spurning 6. Telur læknaráð koma til greina, að flogaveiki móður og notkun hennar á lyfinu Tegretol geti skipt máli við mat á dánarorsök? Svar: Nei, Tegretol lyfjaneysla mæðra hefur verið sett í samband við fósturgalla af svokallaðri „neural tube“ defects sem barnið hafði ekki. Tegretol hefur einnig verið sett í samband við augngalla fósturs (þ.e. auga ekki til staðar, microphthalmia og coloboma) sem barnið hafði ekki en við stærri rannsóknir kemur þetta ekki fram. Barnið var ekki á brjósti þannig að Tegretol er ekki áhrifavaldur. Í matsgerð frá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði stendur að engin lyf eða eiturefni hafi fundist við rannsókn á sermi teknu úr barninu. Drengurinn hafði enga sögu um flogaveiki og ekki er ástæða til að gera ráð fyrir því enda fylgja flogaveiki ekki heilablæðingar eins og hér sáust. Spurning 7. Telur læknaráð koma til greina, að dánarorsök verði rakin til meltingarfærasýkingar, sem hafi haft í för með sér blóðeitrun (endotoxinemia), sem leitt hafi til bráðs skyrbjúgs og tilgreindrar blæðingar? Svar: Nei. Við rannsóknir á meltingarfærum koma ekki fram neinar vísbendingar sem benda til sýkingar í görnum. Blóðeitrun sem orsakast af sjúkdómum í görnum skilur eftir sig órækar breytingar í slímhúð sem augljósar eru við beraugna skoðun. Allar ræktanir reyndust neikvæðar. Ekkert hreiður fyrir sýkingu er því fyrirliggjandi sem gæti leitt til blóðeitrunar (endotoxemiu). Spurning 8. Telur læknaráð, að gerðar hafi verið allar tiltækilegar rannsóknir til að útiloka aðra dánarorsök en fram kemur í krufningarskýrslu Þóru Steffensen réttarmeinafræðings? Svar: Já. Læknaráð telur að allar tiltækar rannsóknir hafi verið gerðar til að útiloka aðrar dánarorsakir en þá sem fram kemur í krufningarskýrslu ÞS. Spurning 9. Telur læknaráð, að hristingur einn og sér nægi til þess að valda barni banvænum heilaáverkum eða einnig þurfi til að koma högg á höfuðið? Svar: Já. Læknaráð telur að hristingur einn og sér sé nægilegur til að valda barni banvænum heilaáverkum. Spurning 10. Í svari réttarmáladeildar læknaráðs 16. nóvember 2001 við 10. spurningu ríkissaksóknara í bréfi hans 30. október sama ár kemur fram, að beinbreytingar í vinstri radíus geti bent til fyrri meingerðar gagnvart barninu. Telur læknaráð koma til greina, að þær geti jafnframt gefið vísbendingar um ungbarnaskyrbjúg? Svar: Nei, það kemur ekki til greina að álíta að beinbreyting í vinstra sveifarbeini (radius) sé af völdum skyrbjúgs. Ef um skyrbjúg væri að ræða er útilokað að hann sæist eingöngu á afmörkuðu svæði í vinstra sveifarbeini á miðju skafti (sjá svar við spurningu 1). Í skyrbjúg geta sést blæðingar í löngu beinunum sem valda hnútum og getur endað með því að vaxtarsvæði beinanna (epiphysa) gliðna. Vaxtarplata sveifarbeinsins er í fjærenda þess en hér er til staðar þykknun á miðju skafti á þessu beini eingöngu og hvergi neinar beinbreytingar annars staðar.“ V. Í bréfi til Kristins Guðmundssonar heilaskurðlæknis 10. október 2002 óskaði ríkissaksóknari skýringa á því, hvað fælist í þeirri lýsingu Kristleifs Kristjánssonar í læknabréfi 13. september 2001 á heilaskurðaðgerð, sem Kristinn framkvæmdi á X 2. maí 2001, að gamalt blóð hefði komið í ljós og þá hversu gamalt það gæti hafa verið. Í svari Kristins 11. október til ríkissaksóknara kemur fram, að samkvæmt aðgerðarlýsingu hafi mænustunga leitt í ljós blóð í mænuvökvanum og tölvusneiðmynd af höfði hafi einnig sýnt blóð á yfirborði heilans. Aðgerðin hafi verið framkvæmd til að setja inn þrýstingsmæli og reyna um leið að ná út heilavökva. Við aðgerðina hafi fundist bláleitt blóð á yfirborði heilans undir „dura“. Heilinn hafi virst bólginn, en hvergi hafi verið að sjá merki um sýkingu. Vökvi innan úr heilaholi hafi verið undir nokkrum þrýstingi og rauðleitur. Ekkert komi fram í aðgerðarlýsingunni sjálfri um „gamalt“ blóð heldur sé þar aðeins getið um „bláleitt“ blóð. Það sé viss ónákvæmni að kalla þetta gamalt blóð. Bendi bólgan í heila X og þetta bláleita blóð, sem var á yfirborði hans, frekar til þess að um „mjög nýlegan áverka hafi verið að ræða, annaðhvort samdægurs eða allavega ekki eldri en nokkurra daga“. Í fyrrnefndri greinargerð Þóru Steffensen til ríkissaksóknara svarar hún þeirri spurningu neitandi, hvort rekja megi blæðingar undir heilahimnu og í sjónhimnu X til blæðingasjúkdóms, sem ekki hafi verið útilokaður með rannsóknum. Í lok rökstuðnings með þessu svari segir réttarmeinafræðingurinn: „Hvað varðar orðalag læknis um blóð milli heilahimna þegar höfuðaðgerðin var gerð á X, skal tekið fram að nákvæmasta aldursgreining á blæðingu milli heilahimna fæst með smásjárskoðun (en ekki með beraugnaskoðun á lit blóðsins í aðgerð eða með röntgenrannsóknum) og eru til nákvæmar töflur til aldursgreiningar. Smásjárskoðun sú er gerð var á blæðingunni milli heila og heilahimna sýndi ferska blæðingu (eins og fjallað er um í krufningarskýrslu). Við gamla blæðingu sjást allt aðrar smásjárbreytingar en í ferskri blæðingu (þá sést áberandi nýmyndun æða, þykkt lag af nýmynduðum bandvefsfrumum og átfrumur með niðurbrotsefni er litast í járnlitun) en engar slíkar breytingar sáust við smásjárskoðunina hjá X. Smásjárskoðun útilokar því að um eldri blæðingu hafi verið að ræða hjá X.“ VI. Ákærði Sigurður hefur með gagnaöflun sinni leitast við að sýna fram á, að ekki hafi verið neytt allra tiltækra úrræða til að útiloka, að ekki hafi verið um aðrar dánarorsakir að ræða hjá X en fram kom í krufningarskýrslu Þóru Steffensen um áverka barnsins, sem að meingerð hafi svarað til þess, sem nefnt hefur verið „Shaken Baby Syndrome“. Í því skyni hefur verið aflað álitsgerða nokkurra erlendra sérfræðinga, sem sett hafa fram ýmiss konar tilgátur, staðhæfingar eða vangaveltur um dánarmein drengsins. Ákærði hefur hins vegar ekki neytt þeirra réttarfarsúrræða, sem gert er ráð fyrir í 63. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að fá dómkvadda kunnáttumenn til að framkvæma matsgerð í því skyni að hnekkja þeim læknisfræðilegu ályktunum, sem fyrir liggja í málinu af hálfu íslenskra lækna og sérfræðinga. Gagnaöflun ákærða leiddi til þess, að Hæstiréttur taldi rétt að leita frekara álits læknaráðs en þegar lá fyrir í málinu að fyrirlagi ríkissaksóknara, en þann úrkost hafa dómstólar til að fá fram sérfræðilegar umsagnir um læknisfræðileg efni, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 14/1942 um læknaráð. Læknaráð hafnaði því með rökstuddri umsögn, að skýringa á dauða X væri að leita í ungbarnaskyrbjúg eða „Barlow´s disease“, ofnæmisheilabólgu, augnsjúkdómi, blæðingasjúkdómi eða krónískri heilablæðingu, afleiðingum bólusetninga, flogaveiki móður og notkun hennar á lyfinu Tegretol eða meltingarfærasýkingu, sem hefði haft í för með sér blóðeitrun, sem leitt hafi til bráðs skyrbjúgs og blæðingar. Jafnframt staðhæfði læknaráð sérstaklega aðspurt, að allar tiltækar rannsóknir hefðu verið gerðar til að útiloka aðrar dánarorsakir en þá, sem fram kom í krufningarskýrslu Þóru Steffensen. Eins og áður er sagt beindi ríkissaksóknari efnislega samhljóða spurningum til Þóru vegna skrifa hinna erlendu sérfræðinga og er fullt samræmi í rökstuðningi hennar og svörum læknaráðs. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, og með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans, að X hafi hlotið svo alvarlega áverka á heila af völdum hristings, er samsvara heilkenninu „Shaken Baby Syndrome“, að þeir hafi dregið hann til dauða, en fyrir liggur í málinu það álit læknaráðs, að hristingur einn og sér sé nægilegur til að valda barni banvænum heilaáverkum. Ákærði heldur því fram, að hinir lífshættulegu áverkar á X geti hafa komið til áður en hann kom á heimili þeirra ákærðu til daggæslu. Vísar ákærði annars vegar til kenninga erlendra fræðimanna og rannsókna, er sýni fram á, að nokkur tími geti liðið frá áverkum af völdum hristings til meðvitundarleysis, allt frá nokkrum klukkustundum til nokkurra sólarhringa. Hins vegar telur hann, að í niðurstöðu læknaráðs 16. desember 2001 felist, að innankúpuáverkar hafi getað komið til fyrr en marblettur á hnakkanum, sem talinn væri hafa orðið til innan við um það bil 48 klst. áður en slökkt var á öndunarvélinni á sjúkrahúsinu, og þar með áður en barnið kom á heimilið um morguninn eða áður en hann lagði það í barnavagn upp úr kl. 14. Af þessu leiði, að algerlega sé ósannað, að hann hafi valdið áverkunum á X. Í krufningarskýrslu komst Þóra Steffensen að þeirri niðurstöðu, að áverkarnir hefðu verið svo alvarlegir, að X hefði augljóslega ekki verið fær um að sýna eðlilega hegðun eftir að hann hlaut þá. Þessa niðurstöðu sína staðfesti Þóra fyrir héraðsdómi og kvað barnið hafa misst meðvitund við það að hljóta áverkana. Ólafur Thorarensen barnalæknir, sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum barna, kom fyrir héraðsdóm til skýrslugjafar, en hann hafði sem fyrr segir verið læknaráði til ráðuneytis við undirbúning svara til ríkissaksóknara í desember 2001. Hann kvað barnið strax hafa misst meðvitund við áverkana, en einkennin kæmu um leið eftir svona alvarlega höfuðáverka. Þetta hafi verið dreifðar blæðingar um eða fyrir utan heilann „og það leynir sér ekki, það kemur strax.“ Í því efni væri um að ræða sekúndur og mínútur frekar en klukkutíma. Kristleifur Kristjánsson barnalæknir, sérfræðingur í barnalækningum og erfðafræði, gaf skýrslu fyrir héraðsdómi, en hann annaðist X á Landspítalanum í maí 2001. Hann taldi útilokað, að barn með jafn mikla áverka og hann hefði getað „nærst klukkan níu að morgni, borðað hádegismat klukkan hálftólf tólf, leikið sér á gólfi til tvö hálfþrjú og farið síðan að sofa í vagni.“ Hann kvað ekki unnt að alhæfa um það, hversu langur tími gæti í mesta lagi liðið frá áverkum af völdum hristings þar til einkenni kæmu fram, því að áverkar gætu verið mismunandi. Í þessu tilviki væri ekki um að ræða áverka, þar sem langur tími gæti liðið til einkenna, og sagði hann: „Hér er búið að lýsa að það eru rof á taugafrumum í heilastofni. Það má benda á það að það eru þær sömu taugafrumur sem rofna þegar það verða alvarlegir hálsáverkar eða maður er hengdur og þetta er í rauninni á þessum stöðum sem stjórnað er öndun og öðru, þessum svæðum í heilanum. Það er alveg útilokað að sá sem hefur orðið fyrir svona miklum dreifðum áverkum á höfði að hann sé eðlilegur einhvern tíma á eftir.“ Í málinu liggja fyrir ítarleg læknisfræðileg gögn og umsagnir um þá áverka, sem X hlaut 2. maí 2001 og leiddu til dauða hans tveimur dögum síðar. Í krufningarskýrslu er sú niðurstaða, sem studd er margs konar rannsóknum innlendra og erlendra sérfræðinga, að drengurinn hafi misst meðvitund og verið alls ófær um nokkurs konar viðbrögð frá þeirri stundu, er honum voru veittir áverkarnir. Þóra Steffensen hefur fært fram viðbótarrök og svarað spurningum, bæði skriflega og fyrir héraðsdómi, og þannig rennt styrkari stoðum undir fyrri niðurstöðu sína í þessu efni. Þá er fram kominn fyrir dómi afdráttarlaus framburður tveggja framangreindra sérfræðinga í barnalækningum og ber hann að sama brunni og niðurstaða réttarmeinafræðingsins um órofa tengsl áverkanna á X og skertrar meðvitundar hans þegar í stað. Þótt mismunandi langur tími kunni að geta liðið milli áverka, er samsvara heilkenninu „Shaken Baby Syndrome“, og fullrar rænuskerðingar af þeirra völdum leikur enginn vafi á því, eins og áverkum X var háttað, að hann hafi verið ófær um eðlilegt hátterni og misst meðvitund um leið og hann varð fyrir þeim. Þarf þá ekki að huga frekar að því, hvort athugasemdir Þóru Steffensen í greinargerð til ríkissaksóknara, sem skráðar eru í V. kafla dómsins, svari að fullu þeim orðum Kristins Guðmundssonar heilaskurðlæknis í þar greindu bréfi, að bólga í heila X og bláleitt blóð á yfirborði hans gefi til kynna, að ef til vill geti verið um nokkurra daga gamla áverka að ræða. Ákærði Sigurður hefur staðfastlega borið, að drengurinn hafi verið eðlilegur í háttum fram til þess tíma, er hann fór með hann út í bílskúr og lagði hann í barnavagn nokkru eftir kl. 14 umræddan dag. Hefur ákærða Kristín Ósk borið á sama veg og er ekkert fram komið í málinu um, að aðrir en þau tvö hafi getað haft afskipti af drengnum á þessum tíma. Er þá engum öðrum til að dreifa en ákærða Sigurði sjálfum, er hefði getað veitt X hina banvænu áverka. Samkvæmt öllu framansögðu og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms hefur ákæruvaldinu tekist að færa fram um það sönnun, er ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, að ákærði Sigurður hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í I. kafla ákæru. Meðferð hans á barninu hefur verið slík, að hann mátti gera sér grein fyrir þeim hættulegu afleiðingum, sem henni gætu verið samfara. Sýndi hann með þessu af sér stórfellt gáleysi. Varðar háttsemi hans við 215. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. VII. Ákærðu hafa bæði unnið til refsingar samkvæmt 187. gr. almennra hegningarlaga fyrir brot á 12. gr. reglugerðar nr. 198/1992 um daggæslu barna í heimahúsum, daggæsluleyfum útgefnum hvoru þeirra til handa og sérstöku leyfi félagsmálayfirvalda í Kópavogi. Ákærðu tóku miklum mun fleiri börn til gæslu en þeim var heimilt og gerðu sér far um að dylja það bæði fyrir daggæslufulltrúa og foreldrum annarra barna, en þeim stoðar hvorki að bera fyrir sig eigin fjárhag né brýna þörf á dagvistarrými í sveitarfélaginu. Umferðarlagabrot ákærða Sigurðar á árinu 1985 skiptir ekki máli við ákvörðun refsingar, en ákærða Kristín Ósk hefur ekki áður gerst sek um refsiverðan verknað. Er refsing hennar hæfilega ákveðin 300.000 króna sekt, er renni í ríkissjóð, en um vararefsingu mælir í dómsorði. Refsing ákærða Sigurðar vegna þessa brots verður ákveðin samhliða refsingu fyrir brot samkvæmt I. kafla ákæru, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar ákærða Sigurðar fyrir manndráp af gáleysi verður að líta til þess, að hann hafði tekið að sér umsjá barnsins og brást hann með framferði sínu þeim sérstöku trúnaðarskyldum, sem á honum hvíldu. Við það verður að miða, að ákærði hafi ekki haft fulla stjórn á gerðum sínum vegna þess gífurlega álags, sem á honum hefur hvílt, þar sem 21 barn var í daggæslu á heimilinu þennan dag og ákærða Kristín Ósk langt gengin með barn. Er hæfilegt, að ákærði sæti fangelsi í 18 mánuði. Til frádráttar refsivistinni kemur gæsluvarðhald hans frá 12. til 17. september 2001 að báðum dögum meðtöldum. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu hans, að foreldrar X eigi rétt á skaðabótum úr hendi ákærða Sigurðar. Með hliðsjón af dómaframkvæmd þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur til hvors þeirra, en að öðru leyti verður fjárhæð skaðabóta látin standa óröskuð. Vextir verða dæmdir eins og í héraðsdómi með þeim lagfæringum, sem leiðir af lögum. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu skulu hvort um sig greiða málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Annan sakarkostnað greiði ákærði Sigurður. Verjandi ákærða Sigurðar skilaði greinargerð í málinu 25. september 2002, sem var óhæfilega löng, enda voru hliðsjónarrit reifuð þar í löngu máli. Að lokinni enn frekari gagnaöflun en þá hafði farið fram sendi verjandinn Hæstarétti „viðbótargreinargerð“ með sömu annmörkum 11. mars 2001, þótt engin heimild væri til þessa. Er þetta framferði í brýnni andstöðu við fyrirmæli réttarfarslaga um munnlegan málflutning og skýran og gagnorðan málatilbúnað í greinargerðum. Dómsorð: Ákærði Sigurður Guðmundsson sæti fangelsi í 18 mánuði. Til frádráttar refsivistinni kemur gæsluvarðhald frá 12. til 17. september 2001 að báðum dögum meðtöldum. Ákærða Kristín Ósk Óskars greiði 300.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms en sæti ella fangelsi í 35 daga. Ákærði Sigurður greiði Y 1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. maí 2001 til 1. júlí sama ár, 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 1. mars 2002 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 475.427 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt sama ákvæði frá 15. desember 2001 til greiðsludags. Ákærði Sigurður greiði Z 1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. maí 2001 til 1. júlí sama ár, 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 1. mars 2002 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 3.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt sama ákvæði frá 28. desember 2001 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði Sigurður greiði skipuðum verjanda sínum, Sveini Andra Sveinssyni hæstaréttarlögmanni, 1.500.000 krónur í málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti. Ákærða Kristín Ósk greiði skipuðum verjanda sínum, Jóhannesi Albert Sævarssyni hæstaréttarlögmanni, 200.000 krónur í málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti. Annan áfrýjunarkostnað greiði ákærði Sigurður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 1. mars 2002. Ákærði Sigurður greindi frá því fyrir dómi að hann hefði tekið á móti X að morgni 2. maí. Þann dag hefði 21 barn verið í daggæslu á heimilinu. Móðir X hefði sagt drenginn hafa verið óværan um nóttina og talið það stafa af því að hann væri að taka tennur. Drengurinn hefði verið ánægður við komuna og sýnt eðli­lega hegðun að öðru leyti en því að hann hefði borðað óvenju lítið í morgunmat og verið óvær þegar hann hefði verið lagður til svefns í barna­vagni um kl. 09:30. Drengurinn hefði ekki viljað sofna og því hefði hann verið tekinn upp úr vagninum. Ákærði kvaðst hafa farið á fund í Perlunni um kl. 09:50 og verið kominn aftur heim um kl. 11:45. Kristín Ósk hefði þá verið að gefa X og fleiri börnum að borða. Drengurinn hefði verið lystarlítill sem fyrr. Kristín Ósk hefði síðan farið í mæðra­skoðun skömmu fyrir kl. 13 og verið komin aftur heim um kl. 14. Á meðan hefði ákærði verið einn með X og hin börnin. X hefði sýnt eðli­lega hegðun á þessu tímabili og lengstum setið á gólfi í leikherbergi ásamt eldri börnunum. Um það leyti sem Kristín Ósk hefði komið heim hefði drengurinn hins vegar verið orðinn þreyttur og farinn að dotta á gólfinu. Ákærði hefði því farið með hann út í bílskúr, þar sem barna­vagninn hefði staðið, sett hann ofan í kerrupoka og fest á hann beisli og hefði drengurinn sofnað strax. Ákærði kvaðst þó hafa staðið hjá honum í 1-2 mínútur, en síðan hefði hann yfirgefið bílskúrinn. Á meðan hefði Kristín Ósk verið inni í íbúðar­húsinu með hin börnin. Að sögn ákærða hefði hann heyrt af og til hryglukenndan andardrátt í X; bæði gegnum móttakara (hátalara) inni í íbúðarhúsinu, sem tengdur hefði verið við þar til gerðan sendi í bílskúrnum og eins þegar hann hefði í nokkur skipti farið út í skúrinn til að huga að drengnum og öðrum börnum, sem þar hefðu sofið í barnavögnum. Ákærði kvaðst hafa tengt snörlið í X við kvefpest. Um kl. 16:30 hefði hann farið út í skúrinn til að vekja drenginn. Í fyrstu hefði hann kallað til hans, en síðan hefði hann losað beislið og tekið hann upp úr kerrupokanum. Drengurinn hefði ekki sýnt nein viðbrögð, verið mátt­laus, með lokuð augu og ekki hreyft sig. Ákærði hefði því farið með hann inn í íbúðarhúsið og í framhaldi hringt í Neyðarlínuna og óskað eftir sjúkra­bifreið. Á meðan hefði móðir X komið til að sækja hann. Ákærði kvað X hafa verið klæddan í joggingbuxur, samfellu og bol þegar hann hefði sett drenginn í kerrupokann. Ákærði staðhæfði að hann hefði hvorki þá né fyrr um daginn hrist X eða með öðrum hætti gert nokkuð á hlut drengsins, sem gæti hafa valdið honum skaða. Hann bæri því ekki ábyrgð á andláti drengsins. Aðspurður kvaðst ákærði fullviss um að drengurinn hefði ekki dottið eða orðið fyrir öðrum áföllum umræddan dag, á meðan hann hefði verið í umsjá ákærða. Þá kvað hann nánast útilokað að einhver óviðkomandi hefði getað farið inn í bílskúrinn og skaðað drenginn án þess að hann eða Kristín Ósk hefðu orðið þess vör, enda hefði áður nefndur sendir verið staðsettur nálægt viðkomandi barnavagni og þau hefðu því mjög líklega heyrt ef einhver óvið­komandi hefði farið inn í skúrinn. Ákærða var fyrir dómi kynnt að hann hefði 10. september 2001 skýrt lögreglu frá því að hann minnti að 8-9 börn hefðu verið í gæslu 2. maí. Við yfirheyrslu fyrir dómi 17. september sama ár hefði hann talið börnin hafa verið 15-16 umræddan dag, en síðar hefði hann kannast við töluna 21. Ákærði kvað ekki hafa verið um misminni að ræða heldur hefði hann vísvitandi sagt ósatt frá raunverulegum fjölda barna í dag­gæslu umrætt sinn af ótta við „skattrannsókn eða eitthvað svoleiðis“. Erfitt er að tímasetja þann atburð nákvæmlega þegar veist var að X og hann hristur með hinum hörmulegu afleiðingum. Til þess verður að fastsetja þann tímapunkt þegar drengurinn sýndi síðast eðlilega hegðun, þ.e. hafði fulla meðvitund og var fær um að hjala, borða, sitja í stól eða á gólfi og leika sér. Ákærði og Kristín Ósk, sem eru ein til frásagnar um þessi þýðingarmiklu atriði, eru sammála um að X hafi sýnt eðlilega hegðun í hádeginu. Hann hefði setið í barnastól í eld­húsi og borðað, þótt ekki færi mikið ofan í hann. Hjónunum ber einnig saman um að Kristín Ósk hafi farið í mæðraskoðun á Landspítalanum við Hringbraut í Reykjavík laust fyrir kl. 13 og liggur ekki annað fyrir en að drengurinn hafi þá verið hress og í góðu skapi. Þau eru einnig sammála um að Kristín Ósk hafi komið aftur heim um kl. 14, en sam­kvæmt útprentun frá Landssímanum hf. um notkun GSM síma hjónanna mun Kristín Ósk hafa hringt í leigubifreið að lokinni mæðraskoðun kl. 13:53. Sú tíma­­­setning sam­rýmist upplýsingum frá kvennadeild Landspítalans um að mæðra­skoðun hafi lokið milli 13:45 og 13:50. Þaðan mun Kristín Ósk hafa farið rakleitt að Álf­tröð 3 í Kópavogi. Samkvæmt því er sanngjarnt að ætla að hún hafi verið komin heim laust eftir kl. 14. Að sögn ákærða mun X hafa verið hress á meðan Kristín Ósk var að heiman og hann lengstum setið á gólfi í leikherbergi ásamt fleiri börnum. Hann hefði þó verið orðinn þreyttur undir það síðasta og verið farinn að dotta á gólfinu. Ákærði staðhæfir að þegar Kristín Ósk hafi komið heim hefði hann farið með X út í bílskúr, klæddan í joggingbuxur, samfellu og bol, sett hann ofan í kerrupoka í barnavagni og bundið hann fastan með beisli. Drengurinn hefði sofnað strax. Ákærði kvaðst engu að síður hafa staðið hjá vagninum í 1-2 mínútur, en því næst hefði hann farið aftur inn í íbúðarhúsið. Eins og áður segir var Kristín Ósk á rannsóknarstigi málsins reikul í framburði sínum um það hvort hún hefði verið komin heim eða ekki þegar X hefði farið út í vagn að sofa. Hún gaf skýrslu vitnis um þetta sama atriði fyrir dómi 15. febrúar síðastliðinn og kvaðst þá ekki muna á hvorn veginn þetta hefði verið. Í ljósi þessa verður að leggja til grundvallar þann fram­­­­burð ákærða að Kristín Ósk hafi verið nýkomin heim þegar hann fór með drenginn út í bílskúr og að hún hafi ekki haft nein afskipti af drengnum áður en ákærði fór með hann út í skúrinn. Fyrir liggur samkvæmt vitnisburði Kristínar Óskar, sem samrýmist framburði ákærða, að hún hafi engin afskipti haft af X fyrr en um kl. rúmlega 16:30 þegar ákærði hefði komið aftur með hann inn úr skúrnum. Að þessu virtu telur dómurinn útilokað að Kristínu Ósk hafi gefist færi til að hrista drenginn. Jafnframt er það álit dómsins að lögfull sönnun sé fram komin um að ákærði hafi einn manna haft tækifæri í tíma og rúmi til að hrista drenginn og það svo harkalega að bani hlaust af. Af framburði ákærða verður ekki annað ráðið en að X hafi verið eðli­legur í alla staði, þótt þreyttur væri og vansvefta, þegar ákærði fór með hann út í bíl­skúrinn. Ekki er nákvæmlega ljóst hve lengi ákærði var inni í skúrnum, en af ofan­greindum framburði hans verður að ætla að það hafi verið að minnsta kosti í 2-3 mínútur. Þegar litið er til áður nefnds vitnisburðar Þóru S. Steffensen réttar­meina­fræðings og læknanna Kristleifs Kristjáns­sonar og Ólafs Thorarensen, sem báru öll að drengurinn hefði hlotið alvarlegan heila­skaða af völdum hristings og verulega skerta með­vitund eða með­vitundarleysi strax á eftir, þ.e. innan örfárra sekúndna, telur dómurinn engan vafa leika á því, þrátt fyrir staðfasta neitun ákærða, að hann hafi hrist drenginn svo harkalega inni í bílskúrnum að af hlutust þær afleiðingar, aðrar en mar á hnakka, sem lýst er í ákæruskjali. Ákærði hefur þannig gerst sekur um þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í fyrri lið ákærunnar og þar er talin varða við 215. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/140 með áorðnum breytingum. Verður ákærða refsað fyrir hegðun sína í samræmi við það. Samkvæmt 76. gr. almennra hegningarlaga skal 6 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 12.-17. september 2001 koma til frádráttar refsingunni. Lilja Jónasdóttir hæstaréttarlögmaður og skipaður réttargæslumaður foreldra X krefst þess að ákærði Sigurður verði dæmdur til að greiða hvoru foreldri um sig 5.000.000 króna í miska­bætur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 4. maí 2001 til dóms­upp­sögudags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 15. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Kröfunum til stuðnings er meðal annars vísað til 1. og 2. mgr. 26. gr. skaða­bóta­laga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Samkvæmt greindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. a-lið 164. gr. sömu laga með áorðnum breytingum, ber að dæma ákærða Sigurð til að greiða þóknun Lilju Jónasdóttur hæstaréttarlögmanns, skipaðs réttargæslumanns foreldra X. Þykir þóknun til lög­mannsins hæfilega ákveðin 130.000 krónur. Áður hefur réttargæslumaðurinn fengið greitt úr ríkissjóði krónur 130.725, sem telst til annars sakarkostnaðar í málinu. Þá greiði ákærði réttargæsluþóknun og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 500.000 krónur. Ákærða Kristín Ósk Óskars greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 250.000 krónur. Áður hefur verjandinn fengið greitt úr ríkissjóði krónur 226.590 vegna réttargæslu­þóknunar, sem telst til annars sakarkostnaðar í málinu. Ákærði Sigurður greiði einn áfallinn sakarkostnað vegna rannsókna tengdu and­láti X, krónur 546.891, útlagðan kostnað vegna þóknunar réttargæslumanns foreldra barnsins, krónur 130.725 og kostnað vegna vottorðs úr sjúkra­skrá krónur 8.300. Með líkum hætti dæmist ákærða Kristín Ósk til að greiða ein útlagðan kostnað að fjárhæð krónur 226.590 vegna þóknunar til verjanda síns á rann­sóknarstigi málsins. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Sigríður Jósefsdóttir saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvalds. Jónas Jóhannsson, Finnbogi H. Alexandersson og Guðmundur L. Jóhannesson héraðs­dómarar kváðu upp dóminn. Ákærða Kristín Ósk greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt, þó þannig að ákærði Sigurður greiði einn 685.916 krónur, sem til féllu á rannsóknarstigi málsins og ákærða Kristín Ósk greiði ein krónur 226.590, með sömu röksemdum.
Mál nr. 221/2015
Líkamsárás Börn Barnavernd Ómerking héraðsdóms Heimvísun
X var í héraði sakfelldur annars vegar fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 98. gr. og 1. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa slegið ólögráða son sinn með krepptum hnefa í andlitið og nokkur högg í höfuðið og hins vegar fyrir brot gegn 1. mgr. 247. gr. og 3. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa dregið sér nánar tilgreint fjórhjól sem móðir hans var með á kaupleigu. Talið var að við mat á sönnunargildi framburða fyrir dómi hefði héraðsdómur að hluta til byggt á röngum staðreyndum um málsatvik. Væru því slíkir annmarkar á hinum áfrýjaða dómi að ekki yrði komist hjá því að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til meðferðar að nýju, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, enda væru líkur á því, með tilliti til framangreindra villna um staðreyndir, að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo að máli skipti um málsúrslit.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogHjördís Hákonardóttir settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. mars 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfumákæruvaldsins, en til vara að refsing hans verði milduð.A hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Verður því litiðsvo á að hann krefjist þess að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms umeinkaréttarkröfu hans, sbr. 1. mgr. 208 gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála.IÍ máli þessu er ákærða annars vegar gefin að sök líkamsárás á son sinn ogbrot á barnaverndarlögum nr. 80/2002 og hins vegar fjárdráttur og nytjastuldur,til vara fársvik og nytjastuldur, með því að hafa dregið sér nánar tilgreintfjórhjól sem móðir hans var með á kaupleigu. Hvað síðarnefnda brotið varðar þájátaði ákærði sök fyrir héraðsdómi en krefst þó allt að einu sýknu af því brotifyrir Hæstarétti. Ákærði neitar sök vegna fyrrnefnda brotsins.IIHvað varðar hina ætluðu líkamsárás þá er ákærða gefið að sök að hafa 18.desember 2013 á heimili sínu „slegið ólögráða son sinn, A, ... , með krepptumhnefa í andlitið og nokkur högg í höfuðið og með þeirri háttsemi sinni misþyrmtA bæði andlega og líkamlega þannig að heilsu hans var hætta búin. Urðu afleiðingarháttsemi ákærða þær að A hlaut áverka (abrassion) á hægra kinnbeini og verki íhöfuðleðri.“Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru fyrir brot gegn1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 98. gr. og 1. mgr. 99.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í forsendum dómsins er vísað til vættisbrotaþola og systur hans þess efnis að umrædd líkamsárás hafi átt sér stað meðþeim hætti sem greinir í ákæru. Frásögn sambýliskonu ákærða, J, af samskiptumhennar við systur brotaþola í kjölfar átaka feðganna þykir jafnframt styðja vættisystkinanna, sem og ljósmyndir og áverkavottorð. Síðan segir í forsendumdómsins: „Framburður ákærða og sambýliskonu hans um að brotaþoli hafi fengiðáverka í átökum við lögreglu þegar brotaþoli lét tölvu falla í gólfið er í ölluósamrýmanlegur framburði brotaþola og lögreglu og ekki í samræmi við framburðvitnisins J fyrir lögreglu, þar sem hún minntist ekkert á þau átök. Þá áttu þausamskipti lögreglu, ákærða og brotaþola sér stað daginn eftir, eða 19. desember2013, en áverkarnir voru á ákærða við komu á heilsugæslu þann 18. desember2013. Verður þessisíðari framburður ákærða að engu hafandi. Þá er allur framburður ákærða ogsambýliskonu hans um þetta atvik ósamrýmanlegur og ótrúverðugur. Telur dómurinnað fram sé komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi veist að brotaþola eins ogsegir í ákæruliðnum, með þeim afleiðingum sem þar er lýst.“Í framangreindumforsendum er í tveimur atriðum dregnar rangar ályktanir af gögnum málsins. Ífyrsta lagi er það ekki rétt að vitnið J hafi ekki fyrr en í skýrslugjöf fyrirdómi minnst á átök á heimilinu sem urðu eftir að lögreglan var komin á staðinn.Í samantekt á skýrslu J hjá lögreglu 31. mars 2014 kemur fram: „J segirlögreglumann hafa þurft að halda A svo hann myndi ekki hlaupa í pabba sinn.“ Samastaðhæfing J er tekin upp í rannsóknarskýrslu lögreglu 13. maí 2014. Í öðrulagi er ljóst af því sem fram hefur komið í málinu að valdbeiting lögreglugagnvart brotaþola átti sér stað 18. desember 2013, sama dag og ætluðlíkamsárás, en ekki 19. sama mánaðar svosem ranglega er staðhæft í framangreindum forsendum hins áfrýjaða dóms. Þannighafa þær ályktanir sem héraðsdómur dregur af læknisvottorði 18. desember 2013 umástand brotaþola við komu á heilsugæslu ekki þá þýðingu sem vísað er til íhinum áfrýjaða dómi.Af framangreinduer ljóst að við mat á sönnunargildi umræddra framburða byggði héraðsdómurað hluta til á röngum staðreyndum um málsatvik. Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laganr. 88/2008 endurmetur Hæstiréttur ekki niðurstöðu héraðsdómara umsönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafigefið skýrslu þar fyrir dómi. Samkvæmt framansögðu eru slíkir annmarkar á hinumáfrýjaða dómi að ekki verður komist hjá því að ómerkja hann og vísa málinu tilhéraðsdóms til meðferðar að nýju, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008, endalíkur á því, með tilliti til framangreindra villna um staðreyndir, að niðurstaðahéraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svoað máli skipti um málsúrslit. Ákvörðun sakarkostnaðar í héraði bíður nýsefnisdóms í málinu. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunverjanda ákærða sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir ídómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til löglegrarmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Allur áfrýjunarkostnaður málsins, 537.219 krónur, greiðist úr ríkissjóði,þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Einars GautsSteingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur héraðsdómsReykjaness 9. janúar 2015 Málþetta, sem þingfest var 10. september sl. og dómtekið 19. desember sl., varhöfðað með ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum, dagsettri 21. júlí 2014, áhendur X, kt. [...], [...], [...], og Y; „fyrir eftirtalin brot gegn almennum hegningarlögum ogbarnaverndarlögum; IGegnákærða X, fyrir líkamsárás og brot á barnaverndarlögum, með því að hafa,miðvikudaginn 18. desember 2013, á þáverandi heimili sínu að [...], [...],slegið ólögráða son sinn, A, kt. [...], með krepptum hnefa í andlitið og nokkurhögg í höfuðið og með þeirri háttsemi sinni misþyrmt A bæði andlega oglíkamlega þannig að heilsu hans var hætta búin. Urðu afleiðingar háttsemiákærða þær að A hlaut áverka (abrassion) á hægra kinnbeini og verki íhöfuðleðri.Telstþessi háttsemi ákærða varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. lög nr. 20/1981 og ákvæði 98. gr. og 1. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002.IIGegnákærða X, aðallega fyrir fjárdrátt og nytjastuld, en til vara fyrir fjársvik ognytjastuld, með því að hafa í ágúst 2013 orðið uppvís af því að hafa dregið sérfjórhjól að gerðinni [...] með fastanúmerið [...], að áætluðu verðmæti um kr.1.000.000,- sem móðir ákærða var með á kaupleigusamningi frá 24.10.2007 viðLýsingu hf., kt. 621101-2420, en ákærði var með til umráða og tilkynnti þann27.10.2008 ranglega glatað, að hann hefði misst það í á í ágúst sama ár og þaðhorfið, en ákærði hafði það áfram í vörslum sínum þar til hann seldi B, kt.[...], tengdasyni sínum fjórhjólið, og með þeirri háttsemi sinni aftraði hannréttmætum eiganda fjórhjólsins, Lýsingu hf. að neyta réttar síns til umráðayfir fjórhjólinu og blekkti starfsmenn fyrirtækisins með því á ólögmætan háttað vekja og hagnýta sér ranga hugmynd þeirra um að hjólið væri glatað enverðmæti fjórhjólsins við leigutöku var kr. 1.289.000.Telst þessi háttsemi ákærða aðallega varða við 1. mgr.247. gr. og 3. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara við248. gr. og 3. mgr. 259. gr. sömu laga.III[...]“Ákærðukomu fyrir dóminn við þingfestingu málsins. Neitaði ákærði Y þá sök en ákærði Xfékk frest til 16. október sl. til að taka afstöðu til sakarefnisins. Þann dagneitaði ákærði X sök. Þá mótmælti ákærði X bótakröfunni. Var ákæruliður III áhendur Y skilinn frá málinu og fékk málanúmerið S-[...], þar sem brot ákærða X,samkvæmt ákærulið I, varðaði við barnaverndarlög og þinghaldið háð fyrir luktumdyrum. Aðalmeðferð fór fram 19. desember sl. og var málið dómtekið aðmálflutningi loknum. Krafðist ákærði sýknu en til vara vægustu refsingar semlög leyfa. Málsatvik. Ákæruliður I.Upphafmáls þessa er að lögreglu barst tilkynning um ófrið milli feðga á heimiliþeirra þann 18. desember 2013. Barst tilkynningin frá dóttur ákærða og systurbrotaþola. Þegar lögregla kom á staðinn voru feðgarnir báðir æstir, reiðir ogósáttir. Fram hafi komið í máli þeirra að þeir hafi ýtt við hvor öðrum enhvorugur hafi viljað gera mikið úr því sem gerðist. Samkvæmt dagbók lögregluvar brotaþola ekið fyrst heim til tilkynnanda, systur brotaþola, og síðan á Heilbrigðisstofnun[...] þar sem brotaþoli var með áverka sem sjá mátti á hægra kinnbeinibrotaþola. Hafi í fyrstu átt að ljúka málinu sem ósætti á milli feðganna eneftir skýrslutökur daginn eftir hafi verið ákveðið af lögreglu að fara meðmálið sem heimilisofbeldi. Þásegir í dagbók lögreglu að daginn eftir hafi tveir lögreglumenn ekið brotaþolaog systur hans á heimili ákærða til að sækja eigur brotaþola. Sonursambýliskonu ákærða hafi hleypt þeim inn. Brotaþoli hafi farið inn í herbergisitt og sótt föt, bækur, PS3 leikjatölvu og tölvuleiki. Þegar þau hafi verið áleið út hafi ákærði og sambýliskona hans komið heim. Þau hafi verið ósátt viðað þau væru þar og að taka muni án samráðs við þau. Þá kemur fram í gögnummálsins að ákærði hafi heimtað að drengurinn tæki tölvuna úr töskunni þar semhún væri ekki í eigu brotaþola. Brotaþoli mun þá hafa tekið fartölvuna, haldiðhenni í brjósthæð og látið falla í gólfið. Ákæruliður II.Þann5. september 2013 óskaði Lýsing hf. eftir rannsókn á hendur X, C og B fyrir meintbrot gegn ákvæðum XXVI. og XXVII. kafla almennra hegningarlaga. Í kærunni segirað þann 24. október 2007 hafi Lýsing gert kaupleigusamning við C um kaup á [...] fjórhjóli með fastanúmeri[...], af [...] á krónur 1.289.000, og hafi C leigt fjórhjólið til sjö ára.Þann 27. október 2008 hafi ákærði X, sonur C, komið á skrifstofu Lýsingar hf.og sagt að hann hafi verið á fjórhjólinu á fjöllum og misst það ofan í á oghafi ákærði ekkert getað gert til þess að bjarga því. Hafi það gerst í ágústþað ár en ákærði X ekki þorað að tilkynna það fyrr. Ekkert hafi spurst affjórhjólinu fyrr en 27. ágúst 2013, þegar D hafi haft samband við Lýsingu hf.varðandi umrætt fjórhjól. Hafi D sagst vera að hugsa um að kaupa fjórhjólið semhann hafi séð auglýst á Bland.is. Hafi D hringt í uppgefið númer og rætt við Bum möguleg kaup á fjórhjólinu. Við skoðun á eigendaskrá hafi D séð að Lýsinghf. var skráður eigandi fjórhjólsins. Hafi starfsmaður ásamt lögreglu skoðaðfjórhjólið 28. ágúst 2013 og rætt við B sem hafi sagt meðákærða X, tengdaföður sinn,hafa látið mann að nafni E fá fjórhjólið upp í skuld. B hafi í kjölfarið keyptfjórhjólið af umræddum E á 450.000 krónur vitandi að fjórhjólið væri í eiguLýsingar hf. Læknisvottorðog önnur sýnileg sönnunargögn.Ígögnum málsins liggur fyrir vottorð F læknis vegna ákæruliðar I. Segir þar aðvottorðið sé unnið upp úr rafrænni sjúkraskrá Heilbrigðisstofnunar [...] og erþess getið að undirritaður hafi ekki annast viðkomandi vegna neðangreindraeinkenna. Segir að brotaþoli hafi komið á slysadeild [...] þann 18. desember2013. Í komunótu læknis kemur fram að brotaþoli hafi verið að rífast við föðursinn, einhverjar deilur vegna móður brotaþola sem búi á [...]. Faðirinn hafisíðan ráðist á brotaþola en systir brotaþola, sem hafi verið í heimsókn, gengiðá milli. Faðirinn eigi að hafa kýlt brotaþola í andlitið og við skoðun sé hannmeð „abrassion“ á hægra kinnbeini sem gæti verið eftir einhvers konar högg.Hann hafi líka kvartað um verk í höfuðleðri yfir „vertex“ en þar sjáist ekkiáverkamerki. Þá liggja fyrir ljósmyndir af ofangreindumáverkum brotaþola í málinu. Skýrslurfyrir dómi.Ákæruliður I.Ákærðikom fyrir dóminn og kvað drenginn ekki hafa stundað skóla allan desembermánuðþótt skráningar skólans beri það ekki með sér. Unglingaskeiðið hafi verið komiðá fullt og tölvunotkun verið úr hófi fram. Drengurinn hafi verið í tölvunnialla nóttina og rokið upp með látum ef hann var vakinn að deginum til. Þennandag hafi drengurinn verið vakandi eins og venjulega alla nóttina og ákærði ekkinennt að eiga við hann. Systir drengsins hafi verið hjá heim þennan dag ogfarið um ellefuleytið um morguninn inn til brotaþola og rætt við hann. Umhádegi hafi ákærði farið inn og spurt hann hvort hann ætlaði ekki að mæta ískólann. Þeir hafi tuðað eitthvað og strákurinn sagt sem oftar að hann færibara til móður sinnar. Ákærði hafi þá spurt drenginn hvað móðir hans hafi gefiðhonum í afmælisgjöf en hann hafi einmitt ekkert fengið frá henni. Við það hafidrengurinn rokið upp og kýlt í andlit ákærða þannig að gleraugun hafi flogið afhonum. Hann hafi þá hlaupið fram á svefnherbergisgang, strákurinn komið á eftir sér og byrjað að berja sig ogsparka í sig aftan frá. Þeir hafi verið innst í ganginum og ákærði reynt aðverja á sér andlitið þar sem ákærði sé ekki heill í andliti eftir slys. Einasem ákærði hafi gert hafi verið að verja sig í horni gangsins fyrir barsmíðumdrengsins. Bæði mar og sár hafi verið í andliti ákærða. Kvaðst ákærði hafaslegið aftur fyrir sig og reynt að verja sig þannig og kannski komið við háriðá drengnum en aldrei komið við andlit hans. Kvað hann G hafa komið hlaupandi áeftir þeim og skilið þá í sundur en ákærði kvaðst ekkert hafa séð þar sem hannhafi snúið baki í þau. G hafi rokið út og sagst ætla að hringja í lögregluna enstrákurinn rokið inn í herbergi sitt. Stuttu síðar hafi sambýliskona hans komiðheim úr búðinni. Mótmælti ákærði framburði drengsins og G og kvað þann framburðrangan. Spurður út í framburð sinn fyrir lögreglu um að högg ákærða hafi fariðeitthvað og honum hafi verið sama hvar höggin lentu, kvaðst ákærði hafa veriðað slá aftur fyrir sig þá. Ákærði neitaði því að hafa nokkurn tímann slegið íandlit drengsins, hann fyndi vel muninn á höggi í skrokk og andlit. Aðspurðurum áverkana á brotaþola kvaðst ákærði hafa áttað sig á því, eftir að hann sáljósmyndirnar af brotaþola, að lögreglumaður hefði skaðað drenginn. Lögreglan hafikomið nokkru síðar og drengurinn verið inni í herbergi. Lögreglan hafi ætlað aðaka drengnum heim til systur sinnar. Ákærði hafi verið inni í forstofu ogdrengurinn kominn inn í hol með tösku og dót sem hann ætlaði að taka með sér.Hann hafi verið með tölvu sem ákærði átti sjálfur. Drengurinn hafi tekiðtölvuna upp úr töskunni og grýtt henni í gólfið og drengurinn síðan ætlað aðrjúka í sig. Lögreglumennirnir hafi rokið til og gripið strákinn og haldiðhonum upp við vegg með öðrum handleggnum. Þetta hafi tekið örstutta stund enforstofan væri pínulítil. Kvaðst ákærði viss um að áverkinn í andliti drengsinsværi eftir fangbrögð lögreglumannsins þegar brotaþolahafi verið þvingað upp við vegginn. Hafi ákærði þá sjálfur verið inni íforstofunni ásamt hinum þremur. Kvaðst ákærði ekki hafa áttað sig á ástæðuáverkans fyrr en eftir að hann sá ljósmyndir í gögnum málsins mörgum mánuðumseinna. Ákærði kvað ekkert samband hafa verið á milli sín og drengsins eða Gfrá þessum tíma. VitniðA gaf skýrslu fyrir dóminum í Barnahúsi en vitnið baðst undan því að koma ídómshúsið. Voru ekki gerðar athugasemdir við það af hálfu málflytjenda. Vitniðkvaðst hafa búið heima hjá föður sínum en foreldrar hans væru skilin. Kvaðstvitnið hafa verið heima hjá sér umræddan dag þegar faðir þess hafi haftniðrandi ummæli um móður þess. Vitnið hafi reiðst föður sínum og farið á eftirhonum fram á gang og ýtt við honum. Faðir vitnisins hafi þá kýlt vitnið íandlit og höfuð þannig að séð hafi á vitninu. Systir vitnisins hafi verið íheimsókn og gengið á milli og hringt á lögregluna. Hafi lögreglan komið skömmusíðar. Vitnið hafi þá verið að taka saman föggur sínar og verið með tölvu íbakpokanum. Hafi þá slegið í brýnu milli þeirra og vitnið meðal annars látiðtölvu falla í gólfið. VitniðH lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið á heimili ákærða umrættsinn. Lögreglan hafi rætt við aðila, feðgarnir hafi verið ósáttir en veriðrólegir. Ágreiningur hafi verið um gleraugu föðurins sem hafi skemmst í pústrumá milli þeirra. Ákveðið hafi verið að fara með málið sem heimilisofbeldismál eftirviðræður við systur brotaþola. Hafi hún skýrt lögreglu frá því hvað hafi gerstá heimilinu en brotaþoli sjálfur hafi verið mjög lokaður og ekki tjáð sigmikið. Minnti vitnið að einhver roði hafi verið á andliti brotaþola þegarvitnið kom á heimilið en kvaðst ekki vera visst. Kvað vitnið frásögn G hafaverið stöðuga en hún hafi verið ósátt við föður sinn og sagt lögreglunni aðþetta væri ekki í fyrsta sinn sem faðir þeirra legði hendur á brotaþola. Lögreglanhafi rætt við báða aðila en lítið hafi verið hægt að fá upp úr brotaþola. Þegarskýrslan hafi verið tekin af brotaþola heima hjá systur hans, G, hafi hann áttvirkilega erfitt með að tjá sig. Hafi brotaþola síðan verið ekið áHeilbrigðisstofnun [...] í framhaldi.Kvaðstvitnið hafa komið aftur á heimilið og þá hafi brotaþoli verið búinn að takasaman dót sitt til að fara að heiman og meðal annars tölvu sem ákærði hafiverið ósáttur við að hann tæki með sér. Brotaþoli hafi tekið tölvuna, haldið áhenni á brjósthæð og sleppt henni í gólfið. Aðspurður hvort lögreglan hafiþurft að stía ákærða og brotaþola sundur í þetta skipti, kvaðst vitnið ekkimuna það sérstaklega en í slíkum tilvikum sé reynt að passa upp á að það vindiekki upp á sig. Aðspurt um framburð ákærða X um að brotaþoli hafi fengiðáverkana í andliti eftir átök lögreglu við brotaþola, kvað vitnið það ekki verarétt, engin átök hafi átt sér stað á milli brotaþola og lögreglu. Aðspurt umþað hvort lögreglan hafi haldið höfði brotaþola upp við vegg með handleggnum,kvað vitnið það ekki vera rétt. Framburður brotaþola, um að lögreglan hafitekið í hann þegar hann henti tölvunni í gólfið og haldið honum upp að vegg,var borinn undir vitnið. Kvað vitnið möguleika á að vitnið hafi verið að ræða viðákærða inni í íbúðinni ef þetta hafi átt sér stað en þar sem þeir hafi staðiðhefði vitnið átt að sjá það. Svo hafi ekki verið. Vitniðkvaðst ekki muna eftir áverkum á brotaþola, þrátt fyrir að brotaþola hafi veriðekið á heilsugæsluna en lögreglumaðurinn sem var með vitninu í útkallinu hafiekið brotaþola á heilsugæsluna á meðan vitnið ræddi við systur hans. VitniðI lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið á vettvang umrætt sinnvegna tilkynningar um heimilisofbeldi. Þar hafi feðgar verið ósáttir enstimpingar hafi orðið á milli þeirra. Þeir hafi farið með soninn á heimilisystur hans en þar hafi frekari upplýsingar komið fram. Vitnið kvaðst hafa ekiðbrotaþola á heilbrigðisstofnun til skoðunar. Á vettvangi hafi ákærði, sonurinnog sambýliskona ákærða verið. Vitnið kvaðst muna eftir áverkum á brotaþola.Vitnið H hafi rætt við ákærða, brotaþola og G og tekið niður helstuupplýsingar. Aðspurt um þann framburð ákærða að lögreglumaður hafi ýttbrotaþola upp við vegg og brotaþoli þannig fengið áverkana í andlit þegarbrotaþoli sótti dótið sitt, kvað vitnið það alrangt. Kvaðst vitnið hafa verið íanddyrinu og vitnið ýtt brotaþola frá ákærða en hann hafi ekki verið tekinnneinum tökum og engin líkamleg átök átt sér stað. Minnti vitnið að ákærði hafi veriðí dyragættinni þar sem gengið sé inn í hol íbúðarinnar þegar það átti sér stað.Engin átök hafi verið við brotaþola en brotaþoli hafi verið æstur og vitnið ýttbrotaþola frá ákærða. Vitnið kvaðst ekki hafa þrýst andliti eða höfði brotaþolaupp að veggnum, brotaþoli hafi snúið baki í vegginn. Aðspurt kvað vitniðbrotaþola hafa tjáð sig mjög lítið og verið mjög lokaður á leiðinni á heilsugæslustofnunina.Vitnið kvað brotaþola hafa ætlað að taka tölvuna með sér og haldið því fram aðhann hafi átt tölvuna en hann síðan tekið tölvuna upp úr bakpokanum og látiðhana falla í gólfið. Vitnið G gaf skýrslu fyrir dóminum og kvaðsthafa verið í heimsókn heima hjá ákærða umrætt sinn og setið inni í herbergibrotaþola þegar ákærði kom inn í herbergið og viðhafði mjög ljót orð um móðurþeirra. Brotaþoli hafi reiðst og þeir báðir farið fram á gang. Brotaþoli hafiýtt ákærða upp við hurð eða vegg en ákærði hafi slegið brotaþola til baka.Engin átök hafi átt sér stað inni í herberginu. Ákærði hafi gengið fram á svefnherbergisganginn,, brotaþoli farið á eftir honum og ýtt við ákærða. Ákærði hafi snúið sér við oglamið brotaþola. Brotaþoli hafi slegið til baka. Vitnið kvaðst hafa dregiðbróður sinn niður. Ákærði hafi verið hægra megin við vitnið og brotaþolivinstra megin og vitnið reynt að draga brotaþola niður með því að fara á bakiðá honum. Brotaþoli hafi einhvern veginn snúið sér við og snúið að vitninu.Vitnið hafi setið á gólfinu og reynt að halda brotaþola niðri, sem þá hafiverið á hnjánum, en ákærði kýlt yfir öxlina á vitninu í andlit brotaþola.Brotaþoli hafi þá snúið að vitninu og reynt að slá til baka þegar ákærði slóyfir öxl vitnisins og brotaþola í vinstri kinnina. Vitnið kvaðst vera visst umað ákærði hafi slegið yfir hægri öxl þess og brotaþoli hafi fengið höggið íandlitið. Vitnið kvað J ekki hafa verið viðstadda átökin en vitnið hafi fariðút og hringt á lögregluna. Vitnið kvaðst halda að J hafi verið inni í stofuþegar átökin voru en var ekki visst, enhún hafi hins vegar komið hlaupandi á eftir sér þegar vitnið var farið út ogvar búið að hringja í lögreglu. Vitnið hafi síðan hringt í móður sína og sagthenni frá atvikinu. Vitnið kvað brotaþola ekki hafa haft nein samskipti viðföður sinn eftir þetta og vilji hann ekki ræða atvikið. Brotaþola hafi liðiðilla þegar hann bjó hjá föður sínum. Vitnið J, sambýliskona ákærða, gaf skýrslufyrir dóminum og kvaðst hafa verið á leiðinni heim úr búðinni umrætt sinn ogmætt G á leiðinni út frá þeim. Vitnið hafi komið heim og mætt X sem hafi beðiðsig um að fara á eftir G og segja henni að ákærði ætli að hringja á lögregluna.Vitnið hafi gert það og G hafi sagt sér aðákærði hafi „komið og drullað yfir mömmu“ og þá hafi brotaþoli ráðist áákærða og allt hafi orðið brjálað. G hafi sagt sér að hún væri búin að hringjaí lögregluna. Vitnið hafi ekki séð átökin. Þegar vitnið hafi komið aftur heimhafi ákærði setið í sófa. Eftir að lögreglan var komin hafi brotaþoli komiðfram úr herberginu með tösku með dóti í. Ákærði hafi þá sagt við brotaþola aðhann tæki ekki tölvuna með sér. Brotaþoli hafi þá tekið fartölvuna upp úrtöskunni og grýtt henni í gólfið og síðar hafi brotaþoli hlaupið í ákærða ogbáðir lögreglumennirnir þurft að hemja brotaþola. Þeir hafi tekið brotaþola,skellt honum upp við vegg og vitnið orðið virkilega hrætt og aldrei séð annaðeins. Eldri sonur vitnisins hafi verið sofandi inni í herbergi og aldrei heyrtneitt. Hafi vitnið verið á hálfgerðu áfalli, það sé ekki vant því að sjá einsmikla reiði eins og hjá brotaþola. Vitnið hafi staðið inni í stofu og forstofanværi beint á móti. Báðir lögreglumennirnir hafi haldið brotaþola upp við vegg.Vitnið hafi séð annan handlegginn á lögreglumanninum spenntan upp við kinnbeiná brotaþola, sem hafi verið með andlitið við vegginn. Brotaþoli hafi staðið áhlið upp við vegginn en allt hafi gerst svo hratt að vitnið gat ekki lýst þvíhvort brotaþoli hafi verið með bringu eða bak upp við vegginn. Vitnið kvaðstbara muna að brotaþoli hafi verið með vinstri kinn upp að veggnum og báðirlögreglumennirnir verið á brotaþola og annar lögreglumaðurinn með annanhandlegginn upp við hægra kinnbein brotaþola.Herbergið sé mjög lítið og þeir hafi verið þrír þar inni. Skellurinnhafi verið svo mikill og plássið lítið. Annar lögreglumaðurinn hafi farið meðákærða inn í eldhús og hinn lögreglumaðurinn hafi verið með brotaþola áframinni í forstofu. Aðspurt um framburð vitnisins hjá lögreglu um frásögn G, kvaðvitnið hann vera réttan, G hafi sagt sér strax að ákærði hafi slegið brotaþola. Vitnið kvað þau ákærða hafa byrjaðsambúð í október 2013. Kvað vitnið mikla samskiptaörðugleika hafa verið áheimilinu milli ákærða, brotaþola og vitnisins þar sem brotaþoli hafi veriðmikið í tölvu á nóttunni og illa gengið að vekja drenginn í skóla á morgnana.Feðgarnir hafi samt verið góðir vinir en brotaþoli notað það á ákærða að hannmyndi bara flytja til móður sinnar ef árekstrar voru. Vitnið K, móðir brotaþola, gaf símaskýrslu fyrir dóminumog kvað rétt vera að dóttir hennar, G, hafi hring í sig þennan morgun og sagtsér að ákærði hafi ráðist á brotaþola umrætt sinn. Dóttir hennar hafi verið ígeðshræringu og sagt sér að hún væri búin að hringja á lögregluna. G hafi sagtsér að hún hafi lagst ofan á bróður sinn til að verja hann höggum frá ákærða.Vitnið kvaðst hafa rætt við brotaþola sama dag og daginn eftir en brotaþolihafi greinilega verið hræddur. Kvað vitnið þetta mál hafa haft mikil áhrif ábrotaþola en hann hafi flutt til sín til [...] eftir atvikið. VitniðL læknir gaf símaskýrslu og sagði drenginn hafa sagt við sig að deilur hafiverið á milli þeirra feðga vegna móður drengsins. Í kjölfar af því hafifaðirinn ráðist á drenginn en systir hans gengið á milli. Þá hafi faðirinn áttað hafa kýlt drenginn í andlit. Kvaðst vitnið hafa skrifað „abrassion“ ívottorðið sem merki að um núningsáverka sé að ræða í húðinni en það gæti veriðeftir einhvers konar högg. Ekkert mar hafi verið sjáanlegt. Þá hafi drengurinneinnig kvartað yfir eymslum í hvirfli en það hafi engir áverkar verið sýnilegirþar. Aðspurt kvað vitnið áverkann í andlitinu vel geta verið eftir högg íandlitið.Ákæruliður II.ÁkærðiX kvað fyrir dóminum rétt vera að hann hafi tilkynnt hjólið horfið hjá Lýsinguehf. Ákærði hafi farið illa út úr hruninu og hjólið verið keypt meðgengistryggðu láni og lánið hækkað mikið. Ákærði hafi áður skilað jeppa tilLýsingar þar sem hann hafi setið eftir með miklar skuldir og þá fengið þá fluguí hausinn að koma hjólinu fyrir. Kvað hann rétt vera að móðir sín, sem sé skráðfyrir hjólinu, hafi aldrei komið nálægt þeim viðskiptum. Í október 2008 hafiákærði farið til tryggingafélagsins Varðar og sagt þeim að hjólið hafi horfið íá í ágústmánuði. Hafi hann þá reiknað með því að þær upplýsingar færu frá Verðitil Lýsingar. Hafi ákærði verið búinn að hugsa þetta í nokkra daga áður en hanngerði þetta því að hann hafi verið arfavitlaus út í Lýsingu. Hjólið hafi veriðlokað inni í bílskúr hjá ákærða næstu þrjú árin. Minnti ákærða að hann hafiflutt úr [...] árið 2010 eða 2011 og þá hafi hann misst bílskúrinn og beðið vinsinn E að geyma hjólið fyrir sig. E hafi aldrei notað hjólið en E hafi skipt umgeymi og sett hjólið á ný dekk og lánað sér fyrir þeim útlátum. Það hafi hinsvegar alltaf verið planið að nota hjólið seinna. Forsendurog niðurstöður.Ákæruliður I.Ákærðier sakaður um að hafa veist að brotaþola með nánar tilgreindum afleiðingum,eins og lýst er í þessum ákærulið, þann 18. desember 2013. Ákærði neitar sök.Vitnin A og G, systir brotaþola, báru bæði fyrir dóminum að ákærði hafi komiðinn í herbergi til brotaþola, farið niðrandi orðum um móður þeirra og íframhaldi hafi brotaþoli farið á eftir ákærða fram á svefnherbergisgang þar semákærði hafi slegið brotaþola í andlitið. Styður framburður sambýliskonu ákærðaþessa frásögn þar sem hún sagði bæði fyrir lögreglu og dóminum að vitnið G hafisagt við sig, þegar G var á leið út af heimilinu eftir atlöguna, að ákærðihefði „drullað“ yfir móður þeirra og ákærði í framhaldi kýlt brotaþola. Þástyður áverkavottorð og ljósmyndir þennan framburð. Framburður ákærða ogsambýliskonu hans um að brotaþoli hafi fengið áverka í átökum við lögregluþegar brotaþoli lét tölvu falla í gólfið er í öllu ósamrýmanlegur framburðibrotaþola og lögreglu og ekki í samræmi við framburð vitnisins J fyrirlögreglu, þar sem hún minnist ekkert á þau átök. Þá áttu þau samskiptilögreglu, ákærða og brotaþola sér stað daginn eftir, eða 19. desember 2013, enáverkarnir voru á ákærða við komu á heilsugæslu þann 18. desember 2013. Verðurþessi síðari framburður ákærða að engu hafandi. Þá er allur framburður ákærðaog sambýliskonu hans um þetta atvik ósamrýmanlegur og ótrúverðugur. Telurdómurinn að fram sé komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi veist að brotaþolaeins og segir í ákæruliðnum, með þeim afleiðingum sem þar er lýst. Verðurákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi og er hún réttilega heimfærð tilrefsiákvæða. Ákæruliður II.Ákærðijátaði sök í þessum ákærulið. Er játning hans í samræmi við gögn málsins ogframburð vitna og taldi dómari ekki ástæðu til að draga í efa að játning hansværi sannleikanum samkvæm. Verður ákærði sakfelldur fyrir þessa háttsemi einsog henni er lýst í ákæruliðnum og er hún réttilega heimfærð tilrefsiákvæða. Brot ákærða samkvæmt ákærulið I erófyrirleitið og á ákærði sér engar málsbætur þrátt fyrir að hann beri viðhegðunarerfiðleikum brotaþola en brotin beindust að syni ákærða, þá 15 áragömlum. Telur dómurinn atlögu ákærða að barninu óforskammaða og ófyrirleitna.Ákærði, sem var í uppeldishlutverki og brotaþoli átti að geta reitt sig á,brást þannig algjörlega skyldum sínum gagnvart brotaþola. Verður refsing ákærðametin með hliðsjón af þessu, sbr. 3. mgr. 70. gr., sbr. og 77. gr., almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Er brot ákærða réttilega heimfært til refsiákvæða íákæru. Þá er brot ákærða samkvæmt ákærulið II framiðaf einbeittum ásetningi. Hefur ákærði engar málsbætur vegna þeirrarháttsemi. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur honumnokkrum sinnum verð gerð refsing fyrir ölvunarakstur og umferðarlagabrot. Hafaþau brot ekki áhrif við ákvörðun refsingar nú. Er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi ísjö mánuði. Eftir atvikum þykir rétt að skilorðsbinda fjóra mánuðirefsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum þremur árum, frá birtingu dómsþessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að þessum niðurstöðum fengnum ber að dæmaákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Samkvæmt yfirliti yfir sakarkostnað erhann 26.922 krónur vegna læknisvottorðs. Þá er ákærði dæmdur til greiðslumálsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., sem erutalin hæfileg 694.400. krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði greiði þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Maríu Rúnarsdóttur hdl., 434.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti. Einkaréttarkröfur.Ímálinu gerir María Rúnarsdóttir hdl., skipaður réttargæslumaður brotaþola,miskabótakröfu á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga úr hendi ákærða að fjárhæð800.000 krónur auk vaxta. Var bótakrafan kynnt ákærða 12. maí 2014. Hafnaðiákærði bótakröfunni. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir líkamsárás og brot ábarnaverndarlögum og beinist brot ákærða að barni hans. Er atlaga hans í allastaði ófyrirleitin og óafsakanleg. Hefur ákærði með háttsemi sinni valdiðbrotaþola miska og þjáningum og verður hann dæmdur til að greiða brotaþola400.000 krónur í miskabætur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá 18.desember 2013 til 12. júní 2014, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr.9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað uppdóm þennan.Dómsorð.Ákærði,X, sæti fangelsi í sjö mánuði en fresta skal fullnustu fjögurra mánaðarefsingarinnar, og skal hún niður falla að liðnum þremur árum frá birtingu dómsþessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði allan sakarkostnað, sem ersamtals 721.322 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða,Gunnhildar Pétursdóttur hdl., 694.400 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði greiði réttargæsluþóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Maríu Rúnarsdóttur hdl., 434.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði greiði K, fyrir hönd brotaþola, A, 400.000krónur í miskabætur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18.desember 2013 til 12. júní 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1.mgr. 6. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.
Mál nr. 542/2015
Fasteign Skipulag Tjón Skaðabætur Matsgerð Sveitarfélög
B, K og S höfðuðu mál á hendur sveitarfélaginu M til greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna breytinga á deiliskipulagi lóðar í nágrenni íbúðar þeirra. Reistu þau kröfu sína á því að með breytingunni hefði íbúð þeirra rýrnað í verði, einkum vegna aukins hávaða, umferðar og sjónmengunar, sbr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Ekki var fallist á með M að yfirmatsgerð dómkvaddra manna væri haldin slíkum annmörkum að það leiddi til þess að niðurstaða hennar, um að söluverð fasteignar B, K og S hefði rýrnað um 11% vegna umþrættra breytinga á deiliskipulagi M, yrði ekki lögð til grundvallar í málinu. Var M því gert að greiða B, K og S hina umkröfðu fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. ágúst 2015. Hann krefst aðallegasýknu af kröfu stefndu, en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Dómendur fóru á vettvang 3. maí 2016.Samkvæmt gögnum málsins lauk skiptum á dánarbúi Guðmundar Björnssonar 13.nóvember 2014. Eftir skipti á dánarbúinu eiga stefndu íbúðina nr. 104 viðStórakrika 1 í Mosfellsbæ í óskiptri sameign.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, sem ákveðinnverður eins og í dómsorði greinir en við ákvörðun á fjárhæð hans er tekiðtillit til þess að samhliða þessu máli eru rekin fimm önnur um sama álitaefni.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Áfrýjandi, Mosfellsbær,greiði stefndu, Brynju Guðmundsdóttur, Kolbeini Guðmundssyni og SöguGuðmundsdóttur, málskostnað fyrir Hæstarétti, 300.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 26. maí 2015 Mál þetta var höfðað15. október 2013 og dómtekið 13. apríl 2015. Stefnendur eru BrynjaGuðmundsdóttir, Kolbeinn Guðmundsson og Saga Guðmundsdóttir, öll til heimilisað Stórakrika 1 í Mosfellsbæ, en stefndi er Mosfellsbær, Þverholti 2 í Mosfellsbæ. Stefnendur krefjastþess að stefnda verði gert að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 2.915.000krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, frá 1. ágúst2012, með vísan til 9. gr. sömu laga, til greiðsludags. Þá krefjast stefnendurgreiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnenda auk greiðslu málskostnaðar en til varaað kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og málskostnaður falli niður.I. Samkvæmt kaupsamningidagsettum 3. október 2007 keyptu stefnendur íbúð í fjölbýlishúsinu Stórakrika 1sem er í Krikahverfi í Mosfellsbæ. Um er að ræða fjögurra herbergja íbúð áfyrstu hæð til vinstri, merkta 104. Samkvæmt því deiliskipulagi sem var í gildiþegar stefnendur keyptu íbúðina var gert ráð fyrir leikskóla á einni hæð á lóðnorðan við Stórakrika 1. Þann 8. maí 2008sendi stefndi eigendum nánar greindra eigna við Sunnukrika, Litlakrika ogStórakrika, þar á meðal eigendum íbúða í Stórakrika 1 tillögu að breytingu ádeiluskipulagi Krikahverfis til grenndarkynningar. Stefndi byggðigrenndarkynninguna á því að um óverulega breytingu á deiliskipulagi væri aðræða, sbr. 2. mgr. 26. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.Sneri breytingin að lóð og mannvirkjum á lóð Krikaskóla norðan við Stórakrika1. Samkvæmt hinu nýja deiliskipulagi átti að reisa leik- og grunnskóla í staðleikskólans, og skyldi meginhluti hússins vera á tveimur hæðum í stað einnarhæðar áður. Lóð skólans var enn fremur stækkuð um 916 fermetra til norðaustursog var bílastæðum fjölgað. Við bættist einnig ný aðkoma að bílastæðunum fráSunnuhlíð. Stefnendur og aðrir íbúar í Stórakrika mótmæltu fyrirhuguðumbreytingum í bréfi til stefnda þann 5. júní 2008. Staðhæfðu íbúarnir aðbreytingin skaðaði hagsmuni þeirra með því að útsýni úr íbúðum þeirra myndiskerðast og hávaði og umferðarþungi í nágrenni þeirra aukast. Töldu þeirforsendur sínar fyrir kaupum á íbúðum við Stórakrika brostnar ef fyrirhuguðbreyting á deiliskipulagi næði fram að ganga. Í kjölfar þessara mótmæla vorugerðar breytingar á deiliskipulagstillögunum. Byggingarreitur skólans varfærður um 10 metra til norðurs og 5 metra til austurs, í átt frá Stórakrika 1.Þá var lóð skólans stækkuð úr 9.966 fermetrum í 11.875 fermetra. Bílastæðum varfjölgað um 12, skyldu nú 14 stæði vera fyrir framan bygginguna, í stað 12 áður,og 30 í stað 20 norðaustan við bygginguna. Þann 17. júlí 2008 samþykktibæjarráð stefnda breytingarnar á deiliskipulagi sem voru auglýstar í Stjórnartíðindum10. september sama ár. Stefnendur kröfðustbóta vegna tjóns sem þeir töldu sig hafa orðið fyrir vegna breytinganna ádeiliskipulaginu. Fengu stefnendur ásamt fleiri fasteignaeigendumfasteignasalana Sverri Kristinsson og Þorleif St. Guðmundsson til að meta tjónvegna breytinga á deiliskipulagi. Matsgerð þeirra nær til 15 íbúða ífjölbýlishúsinu Stórakrika 1 auk 6 nærliggjandi einbýlis- og raðhúsa í götunni.Skiluðu þeir sérfræðiáliti dagsettu 28. apríl 2010. Matsmennirnir voru sammálamatsbeiðendum um að stækkun skólans skerði útsýni íbúða og raðhúsa, þómismunandi mikið. Einnig töldu þeir ljóst að umferð og hávaði myndi aukast oghvort tveggja raski þeim forsendum sem matsbeiðendur byggðu á við kaup sín. Varþað niðurstaða matsmanna að allar eignirnar hefðu lækkað í verði og áætluðuþeir að verðrýrnunin væri á bilinu 3-15%. Hvað varðar íbúð stefnenda áætluðuþeir að verðrýrnun hennar væri 10% og næmi 2.510.000 krónum. Stefndi fór fram ádómkvaðningu matsmanna sumarið 2010 og voru fasteignasalarnir Gunnar JónYngvason og Magnús Kristinsson dómkvaddir til þess að meta hvort íbúarStórakrika 1-13, Stórakrika 17 og Litlakrika hefðu orðið fyrir tjóni, og þáhversu miklu. Matsgerð þeirra lá fyrir 15. mars 2011. Í umfjöllun matsmanna umforsendur matsins er greint frá því að þeir hafi kannað gaumgæfilega útsýni úríbúðunum og húsum og leitast við að meta hvort gæði útsýnis hefðu veriðfrábrugðin ef Krikaskóli hefði verið byggður á einni hæð í samræmi viðupphaflegt skipulag og hvaða áhrif það hefði á verð fasteignanna. Þá ertiltekið í matinu að matsmenn telja nálægð við grunnskóla leiða til hækkunarfasteignaverðs en það hve nálægt hann er íbúðum horfi þó til lækkunar á verði.Á heildina litið telja þeir staðsetningu skólans ekki hafa áhrif á fasteignaverðið.Niðurstaða matsgerðarinnar, að því er varðar íbúðir í Stórakrika 1, var sú aðdeiliskipulagsbreytingin hefði engin áhrif haft á markaðsverð þeirra.Breytingarnar á deiliskipulaginu hefðu á hinn bóginn lækkað markaðsverðmætiraðhúsa í Stórakrika, en ekki þykir frekari ástæða til að rekja hér umfjöllunmatsmanna um þær eignir. Í kjölfar þessa mats gekk stefndi til samninga viðeigendur áðurnefndra raðhúsa um greiðslu bóta á grundvelli matsins. Þeir aðilar sem ekkivar samið við eftir að matsgerð lá fyrir í mars 2011 fóru fram á dómkvaðninguyfirmatsmanna. Dómkvaddir voru þeir Dan Valgarð S. Wiium, hdl. ogfasteignasali, Ingileifur Einarsson fasteignasali og Freyr Jóhannessontæknifræðingur, sem skiluðu yfirmatsgerð 19. júní 2012. Í matsgerðinni kemur framað yfirmatsmenn hafi látið gera hljóðmælingu og samkvæmt niðurstöðum hennar séhávaðinn talsvert umfram það sem talið er eðlilegt í íbúðahverfi. HalldórKristinn Júlíusson, starfsmaður Verkís ehf., vann hljóðmælinguna og skilaðiminnisblaði til yfirmatsmanna sem fylgdi yfirmatsgerðinni. Í niðurstöðuhljóðmælinga segir að hljóðstig hafi mælst mest 5 dB yfir viðmiðunarmörkumreglugerðar nr. 724/2008. Í minnisblaði Halldórs er tekið fram að mælingar hansveiti vísbendingu um stærðargráðu hljóðstigs en til að fá áreiðanleganiðurstöðu um jafngildishljóðstig þurfi mun umfangsmeiri mælingar en hanngerði. Yfirmatsmenn vísa tilframangreindra mælinga og er niðurstaða þeirra sú að þegar börn séu að leik áskólalóð Krikaskóla sé umfang hávaða við Stórakrika 1 slíkt að það geti hæglegaverið til ama fyrir íbúa hússins en tekið er fram að hljóðmengun komi misillavið íbúa hússins eftir staðsetningu íbúða. Enn fremur var það niðurstaðayfirmatsmanna að umferð fólks og farartækja væri talsvert meiri nú en hefðiverið, ef skólabyggingin hefði verið minni og á einni hæð. Þá segir íyfirmatsgerð að flestir íbúar í húsinu nr. 1 við Stórakrika, Mosfellsbæ séukomnir á eftirlaunaaldur og telja yfirmatsmenn fullvíst að það hafi ráðið mikluvið val þeirra á kaupum í umræddu húsi. Um breytt útsýni úr íbúðunum segir íyfirmatsgerð að það hafi skerst lítils háttar vegna efri hæðarskólabyggingarinnar en skerðingin sé meiri vegna íbúða á neðri hæðum hússins.Niðurstaða yfirmatsmanna var sú að íbúðareigendur tilgreindra íbúða við Stórakrika1 og 11 hefðu orðið fyrir tjóni vegna breytinga á deiluskipulagi. Töldu þeir aðmarkaðsverð íbúðanna hefði skerst um 5-14% og næmi tjónið í heild 42.667.000krónum. Að því er varðar íbúð stefnenda töldu matsmenn að markaðsverðmætieignar þeirra hefði skerst um 11% og næmi tjón þeirra 2.915.000 krónum.Stefnendur, ásamt öðrum íbúðareigendum, kröfðu stefnda um greiðslu bóta fyrirþað tjón sem þeir höfðu orðið fyrir samkvæmt yfirmatsgerðinni en stefndihafnaði bótaskyldu í málinu. Eftir að mál þetta varhöfðað var að beiðni stefnda dómkvaddur matsmaður til að mæla hávaða fráleiksvæði við skólann. Var óskað eftir því að matsmaður gerði samfelldahljóðmælingu í sjö sólarhringa við húshlið Stórakrika 1. Skyldi mælitími náyfir heila skólaviku án frídaga og skyldi matsmaður reikna hvert væri svonefnthljóðstigsgildi, þ.e. „jafngildishljóðstig“ í desibelum (LAeq í dB(A)),„hámarkshljóðstig“ í desibelum (LAFmax í dB(A)) og „hávaðavísir“ í desibelum(Lden í dB(A)). Ólafur Daníelsson byggingarverkfræðingur var dómkvaddur tilstarfans. Í matsgerð Ólafs errakið að í reglugerð nr. 724/2008 séu gerðar tilteknar kröfur um hljóðstig fráatvinnustarfsemi, sem séu breytilegar eftir tíma sólarhrings. Á milli klukkan 7á morgnana til klukkan 7 að kvöldi megi jafngildishljóðstig, mælt í desibelum(LAeq), ekki fara fram yfir 50 desibel mælt við húsvegg íbúðarhúsnæðis áíbúðarsvæðum, en 30 desibel mælt innandyra. Á milli klukkan 7 að kvöldi ogklukkan 11 að kvöldi megi jafngildishljóðstigið við húsvegg sömu húsagerða ekkifara fram yfir 45 desibel, eða 30 desibel innandyra. Að nóttu, eða á milliklukkan 11 að kvöldu og 7 að morgni, megi jafngildishljóðstigið við húsveggsömu húsagerða ekki fara fram yfir 40 desibel, eða 25 desibel innandyra. Þásegir að hámarkshljóðstig (LAFmax) megi ekki fara fram yfir 45 desibelinnandyra. Í niðurstöðukaflamatsgerðarinnar er rakið hvernig hljóðmælingarnar voru framkvæmdar við húsveggStórakrika 1. Þá segir að gera megi ráð fyrir að hljóðgjöf fráleikskólalóðum/skólalóðum sé mjög breytileg frá einum degi til þess næsta.Margt geti haft áhrif á hljóðstig frá starfsemi sem þessari, ýmist til hækkunareða lækkunar, eins og íþróttaiðkun á skólalóð (íþróttaviðburðir), veðurfar,dagskrá skólanna, gerð leikfanga, líðan barnanna o.fl. Valdi það auknumbreytileika í hljóðgjöf og þar með þeirri óvissu þegar mat sé lagt áhávaðadreifingu og hljóðstig frá leikskólalóðum/skólalóðum. Þá segir: „Í þessummælingum mælist hljóðstig yfir 50dB fyrir flest tímabil mælinganna. Ljóst er aðumferðarhávaða gætir á svæðinu. Bakgrunnshávaðamæling var framkvæmd þegar enginstarfsemi fyrir börn var í skólanum. Þegar bakgrunnshávaðamæling var framkvæmdvar hálka á götum fyrst um morguninn og vegyfirborð blautt, sem hefur áhrif ámæliniðurstöður. Í bakgrunnshávaðamælingunni 24. október mældistjafngildishljóðstig að jafnaði heldur lægra en þegar börn eru í skólanum. Þarsem hljóðstigið mælist nokkuð áþekkt er erfitt að draga miklar ályktanir afniðurstöðunum. Fyrrgreindar mælingar gefa þó vísbendingu um að jafngildishljóðstigfrá starfsemi Krikaskóla liggi undir eða í kringum mörk reglugerðar um hávaðanr. 724/2008.“ Mál þetta er rekiðsamhliða málunum E-4095/2013 til 4100/2013 og fór aðalmeðferð þeirra fram íeinu lagi. Í upphafi aðalmeðferðar gengu dómarar á vettvang ásamt lögmönnumaðila. Skýrslur fyrir dómi gáfu Anna Kristín Scheving, Karl Kári Másson, JónGuðmundsson, Valdimar Hergils Jóhannesson, íbúar í Stórakrika 1 og aðilarannarra mála, og vitnin Þrúður Hjelm, skólastjóri Krikaskóla, SverrirKristinsson, löggiltur fasteignasali, Þorleifur Guðmundsson, löggilturfasteignasali og matsmennirnir Gunnar Jón Yngvarsson, Magnús Kristinsson,Ingileifur Einarsson, Freyr Jóhannesson og Dan Valgarð Sigurðsson Wiium.II. Stefnendur byggja áþví að þau hafi orðið fyrir tjóni vegna breytinga sem stefndi gerði ádeiliskipulagi í nágrenni íbúðar þeirra skömmu eftir að þau keyptu hana. Áðuren þau festu kaup á íbúðinni hafi þau kannað skipulag svæðisins og hafi ákveðiðkaupin þar sem þau töldu íbúðina uppfylla kröfur þeirra um að búa í friðsæluhverfi. Jafnframt hafi þau ályktað út frá skipulaginu að íbúðin myndi takaalmennum verðbreytingum á fasteignamarkaði. Stefnendur byggjabótakröfu sína á 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en þau löghafi gilt þegar umrædd breyting á deiliskipulagi átti sér stað. Skipulagslögnr. 123/2010 tóku gildi 1. janúar 2011, en í þeim sé að finna sambærilegtákvæði í 51. gr. laganna. Í 56. gr. þeirra laga séu tekin af tvímæli um það aðlög nr. 73/1997 gildi um þau lögskipti sem hér um ræðir. Í 33. gr. sé kveðið áum það að valdi gildistaka skipulags því að verðmæti fasteignar lækki ognýtingarmöguleikar hennar skerðist þá eigi sá sem sýnt getur fram á að hannhafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóði. Í samræmivið lagaákvæðið hafi þau leitað eftir samkomulagi við stefnda um bætur og síðanum að meta tjón sitt þar sem stefndi taldi sér ekki fært að semja viðstefnendur án þess að ákveðin viðmiðun um fjárhæð lægi fyrir. Þegar sú viðmiðunlá fyrir óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta tjónstefnenda. Stefnendur hafi ekki viljað una því mati og því óskað eftiryfirmatsgerð. Krafa stefnenda sé byggð á matsgerð yfirmatsmanna en matið hafiverið hnökralaust og niðurstöðunni hafi ekki verið hnekkt. Niðurstaðayfirmatsmanna sé sú að verðmæti fasteignar þeirra hafi rýrnað vegna breytinga ádeiliskipulagi á lóð V-5 í Krikahverfi í Mosfellsbæ. Skipulagsbreytingin hafileitt til þess að skólabyggingin varð hærri og stærri en ráðgert var, umferð oghávaði meiri og útsýni úr íbúðunum minna. Niðurstaða matsgerðarinnar sé sú aðsöluverð allra fasteigna sem matið náði til hafi lækkað. Hvað varðar íbúðstefnenda sé fjártjón vegna þeirrar verðrýrnunar 2.904.000 krónur. Stefndi hafi, með þvíað greiða bætur á grundvelli undirmatsgerðar, til þeirra íbúðareigenda semundirmatsmenn töldu að hefðu orðið fyrir tjóni, viðurkennt í verki að greiðaeigi bætur í samræmi við niðurstöðu mats á tjóni íbúðareigenda. Með sama hættiverði stefndi því að sætta sig við að greiða bætur til þeirra sem yfirmatsmenntelja að eigi rétt á bótum í samræmi við niðurstöðu þeirra. Stefnendur vísa til64. gr. laga nr. 91/1991 varðandi fullt og óskorað sönnunargildiyfirmatsgerðarinnar. Auk þess sé samhljómur milli niðurstöðu yfirmatsmanna ogniðurstöðu sérfræðinga stefnenda, þeirra Sverris Kristinssonar og Þorleifs St.Guðmundssonar. Yfirmatsmennirnir og þessir sérfræðingar hafi meiri reynslu enundirmatsmenn af mötum af þessu tagi. Stefnendur byggja áþví að þau eigi einnig rétt á bótum samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarinsen á þær reglur reyni ekki nema sem viðmiðun þar sem 33. gr. skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997 taki af öll tvímæli um rétt stefnenda til bóta. Um lagarök að öðruleyti vísa stefnendur til skipulagsreglugerðar nr. 400/1998 ogbyggingarreglugerðar nr. 441/1998, laga nr. 7/1998 um hollustuhætti ogmengunarvarnir, reglugerðar nr. 724/2008 um hávaða og reglugerðar nr. 1000/2005um kortlagningu hávaða og aðgerðaráætlanir. Þá vísa þau til laga nr. 38/2001varðandi dráttarvaxtakröfuna og XXI. kafla laga nr. 91/1991 varðandimálskostnað. III. Stefndi byggirsýknukröfu sína á því stefnendur hafi ekki sýnt fram á að þau hafi orðið fyrirtjóni í skilningi 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.Ekki verði byggt á yfirmatsgerð í málinu þar sem matsmenn hafi ekki fylgtákvæðum laga um meðferð einkamála við framkvæmd yfirmats. Jafnvel þótt byggjamegi á fyrirliggjandi yfirmatsgerð sé hún haldin slíkum efnisannmörkum að húnverði ekki talin sýna fram á tjón stefnenda. Hvað fyrra atriðiðvarðar, að matmenn hafi ekki fylgt ákvæðum einkamálalaga, byggir stefndi á þvíað fyrir liggi að rökstuðningur yfirmatsmanna byggi að verulegu leyti áhljóðmælingu sem framkvæmd hafi verið án þess að honum hafi verið gefið tækifæritil að vera viðstaddur mælinguna. Stefnda hafi heldur ekki verið gefinn kosturá að tjá sig um umrædda hljóðmælingu þegar minnisblað um hana hafi legið fyrir.Þessi háttur á gerð matsgerðar sé í andstöðu við 2. mgr. 62. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt ákvæðinu hvíli skylda á matsmönnum aðtilkynna aðilum um matsfundi og veita þeim færi á að tjá sig um gögn sem aflaðer til afnota við matið. Þessari skyldu hafi ekki verið fullnægt. Lögmaður ogyfirmatsbeiðandi virðast aftur á móti hafa haft aðgang að umræddu minnisblaðium hljóðmælingu áður en yfirmatsgerðin lá fyrir. Stefndi hafi fyrst fengiðupplýsingar um hljóðmælinguna þegar honum hafi verið kynnt yfirmatsgerðin.Þegar af þessari ástæðu sé ótækt að byggja á yfirmatsgerðinni við úrlausnmálsins og því fari fjarri að hún geti talist fullnægjandi sönnun hins meintatjóns. Stefndi byggirmálsástæðu þessa einnig á því að framangreind hljóðmæling hafi ekki veriðframkvæmd af þeim matsmönnum sem dómkvaddir höfðu verið til starfans, heldur afHalldóri Kristni Júlíussyni, starfsmanni Verkís, án þess að stefndi hafi haftnokkuð um það að segja. Samkvæmt 65. gr. laga nr. 91/1991, beri dómkvöddummatsmanni að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu til skýringar og staðfestingará matsgerð. Dómkvaddir matsmenn geti með engu móti gefið skýringar áminnisblaði um hljóðmælingu sem þeir hafi ekki sjálfir framkvæmt. Að sama skapisé höfundi minnisblaðsins óheimilt að koma fyrir dóminn með vísan til ákvæðis51. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi byggirstefndi á því að ef talið verður forsvaranlegt að byggja á yfirmatsgerðinniþrátt fyrir framangreinda galla, þá séu alvarlegir efnisannmarkar á henni semleiði til þess að hún geti ekki talist fullnægjandi sönnun um ætlað tjónstefnenda. Beri af þeim sökum að sýkna stefnda. Yfirmatsmenn hafikomist að þeirri niðurstöðu að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni við breytinguá deiliskipulagi skólalóðar Krikaskóla þannig að íbúð þeirra hafi rýrnað íverði um 2.915.000 krónur. Rökstuðningi yfirmatsmannanna megi skipta í þrjáhluta: Hljóðmengun, sjónmengun og aukna umferð. Stefndi telur rökstuðningyfirmatsmanna ófullnægjandi og að hann sýni ekki fram á tjón stefnenda. Að því er hljóðmengunvarðar, hafi framkvæmd hljóðmælingar verið ófullnægjandi. Enga lýsingu sé aðfinna á því hvernig mælingin fór fram, hvenær hún hafi verið gerð, hvar hafiverið mælt eða hversu lengi í senn. Þá liggi hvorki fyrir útreikningar néniðurstöður mælinga á tölulegu formi. Aðeins sé vísað til þess að mæling hafi ístuttan tíma mælst mest 5 dB yfir viðmiðum reglugerðar nr. 724/2008 að því ervarðar viðmið fyrir íbúðarhúsnæði á íbúðasvæði en mælst mest jafnháttviðmiðunum reglugerðarinnar fyrir íbúðarhúsnæði á verslunar-, þjónustu ogmiðsvæðum. Engar nánari skýringar sé hins vegar að finna á þessum viðmiðunumeða hvort þau eigi við um hljóðvist við Krikaskóla. Þá taki mælingamaðursjálfur fram að niðurstaða hans sé háð óvissu og nauðsyn sé umfangsmeirimælinga. Mælingin sé því ómarktæk og niðurstaða yfirmatsgerðar sem byggð sé áhenni geti ekki haft sönnunargildi í málinu. Hvað sjónmengunvarðar, þá byggir stefndi á því að niðurstaða yfirmatsmanna sé órökstudd. Íniðurstöðu yfirmatsgerðar segi: „Útsýni hefur skerts lítilsháttar vegna efrihæðar skólabyggingarinnar en skerðingin er ekki mikil að mati yfirmatsmanna.Útsýniskerðingin [sic] er þó meiri fyrir þær íbúðir sem eru á neðri hæðumhússins. Hafa yfirmatsmenn tekið tillit til þessara þátta í niðurstöðum sínum.“Hvergi sé vikið að því hvaða aðferð hafi verið notuð til að leggja mat á meintaskerðingu útsýnis. Útsýni úr íbúðunum sé mismunandi eftir staðsetningu íbúðar íhúsinu. Enga útskýringu sé að finna í yfirmatsgerð á því hvaða þættir eðasjónarmið hafi haft áhrif á þá niðurstöðu að útsýni úr íbúð stefnenda hefðiskerst og hvaða áhrif það atriði hafi haft á niðurstöðu þeirra um lækkaðmarkaðsverð. Þá sé engan samanburð að finna á milli óbreytts skipulags og hinsbreytta skipulags að því er meinta sjónmengun varðar en með breyttu skipulagihafi byggingin aðeins hækkað um þrjá metra, úr sex metrum í níu metra. Íundirmatsgerð sé þetta atriði mun betur rökstutt og niðurstaða hennar er sú aðútsýni úr íbúð stefnenda hafi ekki áhrif á markaðsverð hennar. Loks sé niðurstaðamatsgerðar varðandi aukna umferð í nágrenni íbúðar stefnenda órökstudd. Íyfirmatsgerð sé staðhæft að umferð fólks og farartækja sé talsvert meiri nú enhefði verið, ef skólabyggingin hefði verið innan óbreytts skipulags.Yfirmatsmenn virðist ekki hafa athugað þetta atriði eða mælt núverandi umferðeða lagt mat á hvers konar ónæði hljótist af umferðinni. Þannig sé hvorkigerður reki að því að sýna fram á að umferð hafi aukist miðað við hið óbreyttskipulag né hvert sé raunverulegt ónæði af umferð fólks og farartækja sem leiðitil þess að markaðsvirði íbúðar stefnenda hafi lækkað. Sem fyrr sé ekki aðfinna rökstuðning á því hvort og þá hvernig þetta atriði hefur áhrif áútreikning yfirmatsmanna á hinu meinta skerta markaðsvirði. Þá er íyfirmatsgerð hvorki getið um né lagt mat á áhrif breytinga sem stefndi gerði áupphaflegri deiliskipulagstillögu, með því að færa bílastæði fjær íbúðstefnenda. Auk framangreindraatriða bendir stefndi á að í yfirmatsgerð sé ranglega staðhæft að flestir íbúarvið Stórakrika 1 séu komnir á eftirlaunaaldur og segi í matsgerðinni að fullvístsé að það hafi ráðið miklu um val þeirra við fasteignakaup. Staðhæfing þessi séeinfaldlega röng, svo sem gögn málsins sýni, auk þess sem ekki verði séð hvaðaáhrif aldur íbúðareigenda geti haft á markaðsvirði íbúða en frá upphafi hafiverið ráðgert að leikskóli yrði á umdeildri lóð. Þá sé ekki í yfirmatsgerðinnivikið að því hvort nálægð við grunnskóla kunni að hafa áhrif á verðmætiumræddra íbúða til hækkunar en undirmatsmenn töldu það hafa áhrif ámarkaðsvirði íbúðanna við Stórakrika 1. Þá sé umfjöllunyfirmatsmanna um sundurliðun fjárhæðar tjóns á hverja fasteign órökstudd.Niðurstaða yfirmatsins feli í sér að verðmætisskerðing sé frá 5-14% ánsundurliðunar á því á hverju það byggir, s.s. hvort sjónmengun eða hljóðmenguná í hlut eða hvaða viðmið sé notað. Þá sé enginn samanburður á verðmæti miðaðvið að skipulag hefði verið óbreytt. Þá er mótmælt áætluðu markaðsvirðiumræddra fasteigna sem röngu og ósönnuðu en engar skýringar sé að finna íyfirmatsgerð á því hvernig viðmiðunarverðið sé fundið út. Stefndi telur einnigmeð öllu óljóst hvort yfirmatsmenn hafi yfirhöfuð skoðað íbúð stefnenda viðgerð yfirmatsins. Í yfirmatsgerð sé vísað til þess að þann 22. nóvember 2011hafi yfirmatsmennirnir Dan Wiium og Freyr Jóhannesson skoðað 13 íbúðir í húsinuán þess að þær hafi verið tilgreindar frekar. Síðan segir að þann 14. mars 2012hafi farið fram önnur skoðun á íbúðum hússins, nú af hálfu yfirmatsmannannaDans Wiium og Ingileifs Einarssonar og sem fyrr án frekari tilgreiningar á þvíum hvaða íbúðir í húsinu hafi verið að ræða. Eigendur 14 íbúða ífjölbýlishúsinu að Stórakrika 1 voru aðilar að yfirmatinu. Loks mótmælir stefndiþví að samhljómur sé á milli yfirmatsgerðar og skýrslu Sverris Kristinssonar ogÞorleifs St. Guðmundssonar og jafnframt þeirri staðhæfingu að þessir aðilar séureynslumeiri en undirmatsmenn. Af öllu framangreinduleiði að stefnendur hafi hvorki sýnt fram á að verðmæti fasteignar þeirra hafilækkað við gildistöku deiliskipulagsbreytingar stefnda þann 17. júlí 2008, néað þau hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum sem stefnda beri að bæta, sbr. 1.mgr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þá sé þvímótmælt að stefnendur eigi rétt á bótum samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttarins enda hafi þau ekki sýnt fram á að skilyrðum þeirra reglna séfullnægt. Stefndi mótmælirdráttarvaxtakröfu frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi sbr. ákvæði 9. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá mótmælir stefndi sérstaklega kröfumstefnenda um greiðslu málskostnaðar, s.s. greiðslu kostnaðar vegna matsgerðar,sem stefnendur öfluðu einhliða, og greiðslu kostnaðar vegna hljóðmælingar. Stefndi byggir tilvara á því að kröfur stefnenda beri að lækka verulega og að málskostnaður falliniður. Byggir stefndi kröfu sína á því að stefnendum hafi ekki tekist að sýnafram á réttmæti nema hluta þess tjóns sem bóta er krafist fyrir vegna meintrarverðmætisrýrnunar eða að tjón stefnenda sé aðeins að litlu leyti að rekja tildeiliskipulagsbreytinga sem stefndi samþykkti þann 17. júlí 2008. Vísar stefndiað öðru leyti eftir atvikum til umfjöllunar um aðalkröfu til stuðnings því aðvarakrafa hans skuli ná fram að ganga.IV. Í máli þessu er deiltum bótaskyldu stefnda vegna tjóns sem stefnendur telja sig hafa orðið fyrirvegna breytinga á deiliskipulagi lóðar í nágrenni íbúðar þeirra, sem gert vareftir að þau keyptu íbúðina. Stefnendur byggja á því að breytingar ádeiliskipulaginu hafi leitt til þess að íbúðin rýrnaði í verði. Er bótakrafaþeirra á því reist að verðrýrnunin hafi verið 11% og nemi 2.915.000 krónum. Stefnendur byggjabótakröfu sína á 33. gr. áðurgildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997,sbr. 56. gr. núgildandi skipulagslaga nr. 123/2010 varðandi lagaskil. Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að þau hafiorðið fyrir tjóni í skilningi 33. gr. Í 1. mgr. 33. gr.segir að valdi gildistaka skipulags því að verðmæti fasteignar lækki,nýtingarmöguleikar hennar skerðist frá því sem áður var heimilt eða að hún munirýrna svo að hún nýtist ekki til sömu nota og áður þá eigi sá sem sýnt getifram á að hann verði fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóðieða að hann leysi fasteignina til sín. Í 2. og 3. mgr. greinarinnar eru nánariákvæði um ákvörðun bóta o.fl. Er hér um almenna hlutlæga bótareglu að ræða semnú er að finna í 1. mgr. 51. gr. laga nr. 123/2010 með lítið breyttu orðalagisem ekki var ætlað að hafa áhrif á inntak reglunnar. Stefndi byggirsýknukröfu sína aðallega á því að yfirmatsgerðin sem stefnendur byggja kröfusína á, sé haldin svo miklum annmörkum að hún geti ekki talist tæktsönnunargagn um tjón stefnenda. Jafnvel þótt fallistsé á það með stefnda að rétt hefði verið af matsmönnum að upplýsa um það ámatsfundi með fulltrúum bæði matsbeiðanda og matsþola, hvernig ákveðið var aðstanda að hljóðmælingu, sbr. 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, er ekki fallistá að þessi formgalli leiði til þess að matsgerðin í heild sé haldin slíkumannmörkum að hún teljist ekki tækt sönnunargagn í málinu, enda er hljóðmælingineinungis einn þáttur af fleirum sem matsgerðin byggir á. Þá ber matsmönnum aðstaðfesta matsgerð sína fyrir dómi og skýra efni hennar hennar, sbr. 65. gr.sömu laga, og á það einnig við um atriði sem þeir byggja á sérfræðigögnumannarra en matsmanna sjálfra. Þá heldur stefndi þvífram að rökstuðningur í yfirmatsgerð sé ófullnægjandi og renni hún af þeimsökum ekki stoðum undir staðhæfingar stefnenda um tjón af völdum umdeildrabreytinga á deiliskipulagi. Yfirmatsmenn gáfu skýrslu fyrir dómi, staðfestumatsgerð sína og lýstu því að þeir hefðu skoðað allar íbúðir sem matsgerðin tóktil. Svo sem fram kemur í matgerð töldu yfirmatsmenn að söluverð fasteignarstefnenda hefði rýrnað um 11% vegna umdeildra breytinga á deiliskipulagistefnda. Í matsgerðinni kemur fram að þeir telja þrjá þætti leiða til þessararniðurstöðu; aukinn hávaða, aukna umferð og sjónmengun, þar með talið lakaraútsýni. Fallast má á það meðstefnda að rökstuðningur í yfirmatsgerð sé fremur rýr. Af matsgerðinni verðurekki ráðið með skýrum hætti að matsmenn hafi rannsakað sérstaklega, eða meðöðrum hætti reynt að meta, hvernig hávaða og umferð hefði verið háttað ef ekkihefði komið til breytingar á deiliskipulaginu. Þá er í matsgerðinni einnig aðfinna staðhæfingar þess efnis að flestir íbúar Stórakrika 1 séu komnir áeftirlaunaaldur, sem matsmenn telja fullvíst að hafi haft áhrif á fasteignakaupþeirra. Þessi staðhæfing fær ekki stoð í gögnum málsins og virðast íbúarhússins vera á öllum aldri, m.a. eru stefnendur þessa máls mun yngri. Þrátt fyrir framangreindaágalla hefur því mati yfirmatsmanna ekki verið hnekkt að íbúð stefnenda hafirýrnað í verði. Er það mat dómsins að sjónmengun og skert útsýni eitt og sérhafi hvað mest áhrif og eru þessir þættir ótvírætt til staðar og sýnilegir viðvettvangsskoðun. Endurspeglast þetta í niðurstöðu yfirmatsmanna í því að þeirtelja verðrýrnun íbúða mismunandi eftir því hvernig þessi þáttur horfir við.Hvað ónæði af umferð og aukinn hávaða varðar, þá er erfiðleikum háð að meta meðnákvæmni hver umferð og hávaði hefði verið, hefði skólinn risið innan rammaóbreytts skipulags. Á hinn bóginn liggur fyrir að fleiri starfmenn eru aðstörfum við Krikaskóla en verið hefði ef starfsemi hans hefði verið í samræmivið fyrri nýtingarhugmyndir og sömu leiðis eru fleiri börn í skólanum. Varþetta staðfest af Þrúði Hjelm, skólastjóra Krikaskóla, sem gaf skýrslu fyrirdómi. Af því er óhætt að draga þá ályktun að allar líkur eru á að umferð sémeiri en stefnendur máttu vænta miðað við óbreytt skipulag. Hvað hávaða frástarfsemi skólans áhrærir er á það fallist með stefnda að hljóðmælinguyfirmatsgerðarinnar er ábótavant og ályktanir yfirmatsmanna, um aukinn hávaðamiðað við fyrra deiliskipulag, eru ekki reistar á fullnægjandi gögnum. Hinsvegar er til þess að líta að stefndi aflaði nákvæmari mælinga á hávaða meðmatsgerð Ólafs Daníelssonar, dómkvadds matsmanns. Í matsgerð Ólafs er því lýsthverjum vandkvæðum það er bundið að afla nákvæms mats á hávaða frá Krikaskóla,að teknu tilliti til annarra umhverfishljóða. Engu að síður eru niðurstöðurítarlegra mælinga hans að hávaði utan við Stórakrika 1 séu í eða við efri mörkþess sem heimilt er frá atvinnustarfsemi samkvæmt reglugerð nr. 724/2008 umhávaða. Verður ekki annað séð en það styðji þá niðurstöðu yfirmatmanna, semþeir leggja til grundvallar mati sínu, að hávaði geti hæglega verið stefnendumog öðrum íbúum í Stórakrika 1 til nokkurs ama. Með vísan til þesssem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að yfirmatsgerðin sé ekkihaldin slíkum annmörkum að það leiði til þess að niðurstaða hennar verði ekkilögð til grundvallar í málinu. Verður með hliðsjón af því að byggja niðurstöðumálsins á því að stefnendum hafi á grundvelli yfirmatsgerðar tekist sönnun þessað þeir hafi orðið fyrir tjóni, sem ekki hefur verið hnekkt með öðrum gögnum.Stefndi hefur sérstaklega andmælt forsendum matsgerðarinnar um áætlaðmarkaðsverð, en matsmenn miða verðmætisrýrnun á íbúð stefnenda við áætlaðmarkaðsverð hennar í mars 2011. Stefndi hefur á hinn bóginn ekki rökstuttandmæli sín frekar eða lagt fram nein gögn sem veita vísbendingar um aðmatsverð þetta sé rangt. Er niðurstaða dómsins því sú að leggja beri niðurstöðuyfirmatsgerðar til grundvallar úrlausn málsins, bæði hvað varðar sönnun á tjónistefnanda og umfangi þess. Ber stefndi bótaábyrgð á framangreindu tjóni ágrundvelli 33. gr. laga nr. 73/1993. Bótakrafa stefnenda verður samkvæmtframansögðu tekin til greina. Stefnendur krefjastdráttarvaxta frá 1. ágúst 2012 en stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu frá fyrritíma en dómsuppsögu. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 skuluskaðabótakröfur bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að liðnummánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar semþörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Með hliðsjón af þessarireglu verður við það að miða að stefndi hafi sannanlega haft öll gögn íhöndunum til að meta fjárhæð bótakröfunnar þann 16. ágúst 2012 en þann dagsendi lögmaður stefnenda stefnda kröfubréf með sundurliðaðri kröfugerð ágrundvelli yfirmatsgerðarinnar. Krafa stefnenda beri því dráttarvexti samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 16. september sama ár. Í samræmi við 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnendum málskostnað. Viðákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til útlagðs kostaðar stefnenda, þ.á.m.vegna matsgerðarinnar sem aflað var áður en málið var höfðað, enda verður aðtelja hana tengjast beint málarekstri þessum og falla því undir g-lið 1. mgr.129. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt er tekið tillit til þess að mál þetta errekið samhliða 6 öðrum samkynja málum. Telst málskostnaður með hliðsjón afofangreindu hæfilega ákveðinn 600.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Mál þetta flutti,fyrir hönd stefnenda, Jón Magnússon hæstaréttarlögmaður og fyrir hönd stefnda,Ingvi Snær Einarsson héraðsdómslögmaður. IngibjörgÞorsteinsdóttir, héraðsdómari og dómsformaður, kvað upp dóminn ásamtmeðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni verkfræðingi og Magnúsi Leópoldssyni,löggiltum fasteignasala. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.D ó m s o r ð : Stefndi, Mosfellsbær,greiði stefnendum, Brynju Guðmundsdóttir, Kolbeini Guðmundssyni og SöguGuðmundsdóttur, 2.915.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá 16. september 2012 til greiðsludags auk 600.000 króna ímálskostnað.
Mál nr. 338/2005
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Sekt Lagaskil
Þ var ákærður fyrir að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem innheimtur hafði verið í nafni Í ehf., og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins, sem og fyrir að hafa ekki skilað virðisaukaskattsskýrslum og skilagreinum staðgreiðslu á lögboðnum tímum. Þ reisti kröfu sína um sýknu á því að hann hafi ekki komið þannig að fjármálastjórn Í ehf. að umrædd brot skyldu varða hann refsiábyrgð. Þegar litið var til stöðu Þ hjá Í ehf. og þátttöku hans í rekstri félagsins og að gættri 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, var fallist á niðurstöðu héraðsdóms að Þ hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök í ákæru. Refsilækkunarákvæði laga nr. 134/2005 voru ekki talin eiga við í málinu. Ákvæði héraðsdóms um sektarfjárhæð var staðfest, en með tilliti til nánar tilgreindra greiðslna Þ vegna vangreidds virðisaukaskatts og staðgreiðslu var fangelsisrefsing hans ákveðin fjórir mánuðir, skilorðsbundin í tvö ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 11. júlí 2005 að ósk ákærða og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst nú staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en mildunar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds en til vara að refsing hans verði milduð. Ákærði reisir kröfu sína um sýknu á því að hann hafi ekki komið þannig að fjármálastjórn Ísferða ehf. að varði hann refsiábyrgð. Meðákærði í héraði og H fjármálastjóri félagsins hafi átt að annast þau skil sem í ákæru er lýst. Af hálfu ákærða eru ekki gerðar athugasemdir við þær fjárhæðir sem í ákæru greinir né gögn um greiðslur á þeim gjöldum sem um ræðir. Eins og rakið er í héraðsdómi var einkahlutafélagið Ísferðir að meginstefnu í eigu ákærða og meðákærða að jöfnum hlut, en þeir stofnuðu félagið á árinu 1989. Ákærði var með prókúru fyrir félagið ásamt meðákærða og stjórnarformaður þess allt frá stofnun. Jafnframt því starfaði hann í félaginu að markaðsmálum og hafði skrifstofu í starfstöð þess. Þá sat hann með öðrum stjórnendum félagsins fundi svokallaðrar framkvæmdastjórnar, og munu þeir fundir hafa að öllu jöfnu verið vikulega þar sem farið var yfir málefni félagsins. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvað ákærði að á fundum þessum hafi meðal annars verið bornar upp til samþykktar allar fjárfestingar sem námu meira en 100.000 krónum. Samkvæmt framlögðum gögnum var verulegt tap á rekstri félagsins þau ár sem ákæra tekur til. Þannig nam rekstrartap ársins 2001 124.882.152 krónum og var bú þess tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2002. Ekki fundust nægjanlegar eignir í búinu til að greiða skiptakostnað og var skiptum lokið 23. maí 2003 samkvæmt 155. gr. laga nr. 20/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá kváðu bæði ákærði og meðákærði að H hefði látið af störfum í janúar 2002, en brot þau sem ákæra tekur til ná einnig yfir tímabil til loka júní það ár. Þegar litið er til framanritaðs, einkum stöðu ákærða hjá fyrirtækinu, þátttöku hans í rekstri þess og að gættri 44. gr. laga nr. 138/2004 um einkahlutafélög, en þar kemur meðal annars fram að félagsstjórn skuli annast um að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins, er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Er hún þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Með 1. gr. laga nr. 134/2005 var kveðið á um að fésektarlágmark samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda eigi ekki við hafi brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri staðgreiðslu samkvæmt skilagrein staðgreiðslu, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur séu miklar. Með 3. gr. laga nr. 134/2005 var sambærileg breyting gerð á 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt hvað varðar lágmark fésektar. Samkvæmt 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber, hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn og til þess er dómur gengur, að dæma eftir nýrri löggjöf bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Verður þá að taka afstöðu til þess hvort ákærði hafi fullnægt skilyrðum hinna breyttu lagaákvæða. Áður en ákæra var gefin út í málinu var samkvæmt gögnum málsins virðisaukaskattskuld greidd að fullu fyrir öll fjögur uppgjörstímabilin frá janúar til ágúst 2001 og að tæpum þriðjungi fyrir tímabilið september - október 2001, en því að engu leyti fyrir tímabilið nóvember - desember 2001, eða maí - júní 2002. Samtals námu greiðslur þessar vegna virðisaukaskatts 2.147.100 krónum. Þá voru greiddar samtals 505.994 krónur inn á skuld vegna vangreiddrar staðgreiðslu opinberra gjalda. Fór sú fjárhæð inn á skuld samkvæmt elsta greiðslutímabili, maí 2001, og getur sú greiðsla ekki talist veruleg, sbr. dóma Hæstaréttar 30. mars 2006 í málunum nr. 428/2005 og nr. 469/2005. Samkvæmt gögnum málsins voru skilagreinar vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir maí, júní og júlí 2001 allar afhentar 1. ágúst 2002, eða eftir að rannsókn skattrannsóknarstjóra vegna máls þessa hófst 7. júní 2002. Fyrir nóvember 2001 var skilað skýrslu 10. janúar 2002, en fyrir janúar og febrúar 2002 hinn 12. apríl það ár. Virðisaukaskattskýrsla fyrir uppgjörstímabilið september - október 2001 var afhent 28. desember það ár, en vegna tímabilsins maí - júní 2002 8. ágúst það ár. Öðrum virðisaukaskattskýrslum fyrir þau tímabil sem ákært er vegna mun ekki hafa verið skilað. Samkvæmt framansögðu skilaði ákærði ekki virðisaukaskattskýrslum fyrir greiðslutímabilin frá janúar til ágúst 2001, en greiddar höfðu verið allar fjárhæðir varðandi þessi tímabil fyrir útgáfu ákæru, en löngu eftir gjalddaga. Hins vegar hafði verið greitt vegna hluta tímabilsins september-október sama ár, en sú greiðsla verður ekki talin veruleg, sbr. áðurnefnda dóma Hæstaréttar. Þá voru eins og fyrr greinir samtals 505.994 krónur greiddar inn á skuld vegna vangreiddrar staðgreiðslu opinberra gjalda. Sú fjárhæð fór inn á skuld samkvæmt elsta greiðslutímabili, maí 2001, og telst sú greiðsla ekki veruleg. Samkvæmt öllu framanrituðu eru ekki skilyrði til að beita fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 134/2005. Að gættum ákvæðum 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um fésektarrefsingu ákærða. Með tilliti til framangreindra greiðslna þykir hins vegar mega ákveða fangelsisrefsingu ákærða fjóra mánuði, bundna skilorði eins og greinir í dómsorði. Samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara var sakarkostnaður í héraði að því er ákærða varðar einungis málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans. Ákærði verður dæmdur til að greiða sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Þórir Garðarsson, sæti fangelsi í fjóra mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um fésektarrefsingu ákærða og vararefsingu hennar eru staðfest. Ákærði greiði sakarkostnað í héraði hvað hann varðar og allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 659.126 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Sigurbjörns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, samtals 622.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 25. maí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkis­lögreglustjóra 9. september 2004 á hendur S, [...], Hveragerði, kennitala [...] og Þóri Garðarssyni, Hrísateigi 9, Reykjavík, kennitala 310560-7319. I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærða S sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni og ákærða Þóri sem stjórnarformanni Ísferða ehf., kt. 5000489-1119, sem úrskurðað var gjaldþrota 20. desember 2002, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa hvorki, í samræmi við það sem lög áskilja, skilað virðisaukaskattsskýrslum á lögboðnum tíma né staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið í nafni Ísferða ehf. á árunum 2001 og 2002 samtals að fjárhæð kr. 3.391.325 og sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Þetta er talið varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Ákærðu báðum er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa hvorki, í samræmi við það sem lög áskilja, skilað skilagreinum staðgreiðslu á lögboðnum tímum né staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á stað­greiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna Ísferða ehf. á árunum 2001 og 2002 samtals að fjárhæð kr. 11.343.921 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Þetta er talið varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningar­laga 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Ákærðu neita báðir sök. Verjendur þeirra gera þær kröfur að ákærðu verði sýknaðir af kröfum ákæruvalds um refsingu og að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Með bréfi skattrannsóknarstjóra ríkisins 22. júlí 2003 var málefnum einka­hluta­félagsins Ísferða vísað til opinberrar rannsóknar hjá ríkislögreglustjóra. Tekið er fram að bú félagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2002 og hafi skiptum lokið í búinu sem eignalausu 23. maí 2003. Tilefni fyrri rannsóknar skattrannsóknarstjóra af tveimur á staðgreiðslu- og virðis­aukaskattskilum Ísferða ehf. hafi verið bréf Tollstjórans í Reykjavík frá 22. apríl 2002, þar sem óskað hafi verið eftir að hafin yrði rannsókn á meintum brotum vegna vanskila á afdreginni staðgreiðslu og innheimtum virðisaukaskatti. Formlega hafi sú rannsókn skattrannsóknarstjóra hafist með bréfi 7. júní 2002 þar sem tilkynnt hafi verið um rannsókn á skilum á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna greiðslutímabila á tekju­árunum 2001 og 2002 og innheimtum virðisaukaskatti vegna uppgjörstímabila á tekjuárinu 2001. Tilefni seinni rannsóknar skattrannsóknarstjóra á staðgreiðslu- og virðisaukaskattskilum einkahlutafélagsins hafi verið athugun embættisins á skatt­skilum einstaklinga og lögaðila í staðgreiðslu og virðisaukaskatti. Formlega hafi sú rannsókn hafist með bréfi 16. janúar 2003. Samkvæmt upplýsingum frá hlutafélaga­skrá hafi ákærði Þórir Garðarsson verið stjórnarformaður fyrir félagið og með prókúruumboð á þeim tíma er rannsóknin hafi tekið til og ákærði S meðstjórnandi og framkvæmdastjóri og einnig með prókúruumboð. Tekið er fram að H hafi starfað hjá félaginu sem fjármálastjóri. Rannsókn skattrann­sóknarstjóra hafi leitt í ljós að fyrrum fyrirsvarsmenn Ísferða ehf. ákærðu Þórir og S hafi ekki staðið innheimtumanni skil á lögmæltum tíma á staðgreiðslu­skilagreinum sem þeim hafi borið að standa skil á vegna launamanna vegna greiðslu­tímabilanna maí, júní og nóvember tekjuárið 2001 og janúar og febrúar tekjuárið 2002. Þá hafi rannsóknin leitt í ljós að fyrirsvarsmennirnir hafi vanrækt að standa innheimtumanni skil á þeirri staðgreiðslu opinberra gjalda vegna launamanna sem þeim hafi borið að standa skil á vegna greiðslutímabilanna maí, júní, júlí og nóvember fyrir tekjuárið 2001 og janúar og febrúar tekjuárið 2002. Samkvæmt rannsókninni hafi vangoldin afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda vegna greiðslutímabilanna þann 16. janúar 2003 samtals numið 11.654.509 krónum, auk álags, dráttarvaxta og kostnaðar. Hafi verið aflað upplýsinga frá innheimtumanni um hvort greitt hafi verið inn á stað­greiðsluskuld Ísferða ehf. eftir það tímamark en svo hafi ekki reynst vera. Háttsemin kunni að varða ákærðu refsingu samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. og 1. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Einnig hafi rannsóknin leitt í ljós að ákærðu hafi vanrækt að standa innheimtumanni ríkissjóðs skil á virðisaukaskattskýrslu vegna uppgjörstímabilsins nóvember – desember 2001. Þá hafi þeir ekki staðið á lögmæltum tíma skil á virðisaukaskattskýrslum vegna uppgjörs­tíma­bilanna janúar – febrúar og september – október 2001 og maí – júní 2002. Rann­sóknin hafi leitt í ljós vanrækslu á skilum á innheimtum virðisaukaskatti sem þeim hafi borið að standa skil á vegna uppgjörstímabilanna janúar – febrúar, september – október og nóvember – desember 2001 og maí – júní 2002. Samkvæmt rann­sókninni hafi vangoldinn innheimtur virðisaukaskattur þann 16. janúar 2003 numið samtals 1.561.614 krónum, auk álags, dráttarvaxta og kostnaðar. Hafi verið aflað upplýsinga hjá innheimtumanni ríkissjóðs um hvort greitt hafi verið inn á virðis­aukaskattskuld eða opinber gjöld og tryggingargjald Ísferða ehf. eftir 16. janúar 2003 og svo ekki reynst vera. Háttsemi ákærðu að þessu leyti kunni að varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. og 1. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Með bréfi skattrannsóknarstjóra fylgdi skýrsla embættisins frá 24. september 2002. Á meðal gagna hennar er skýrsla er tekin var af ákærða S hjá embættinu 20. júní 2002, en þá voru ætluð brot talin felast í vanskilum á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna tímabilsins nóvember 2001 og janúar og febrúar 2002 og virðisaukaskatti vegna tímabilsins september - október 2001 og skilum á skilagreinum og virðisauka­skattskýrslum fyrir sama tíma. Við það tilefni greindi ákærði svo frá að hann hafi verið einn af eigendum einkahlutafélagsins Ísferða á þeim tíma er rannsókn skattrannsóknar­stjóra hafi tekið til og verið framkvæmdastjóri félagsins með prókúruumboð. Er undir ákærða var borið fylgiskjal rannsóknarinnar merkt 4.1, útprentun úr hlutafélagaskrá, kvað ákærði þær upplýsingar er þar kæmu fram vera réttar. Er undir hann voru borin ljósrit af staðgreiðsluskilagreinum Ísferða ehf. vegna þeirra tilvika er voru í rannsókn kvaðst ákærði kannast við skilagreinarnar og staðfesta undirritun sína á nokkrar þeirra. Kvað hann fjármálastjóra félagsins H hafa ritað á aðrar og Ó starfsmann félagsins á enn aðrar. Skýrslugerðin hafi byggst á bókhaldi félagsins, sem hafi gefið rétta mynd af rekstri þess. Ákærði kvað H hafa annast gerð sundurliðana á árinu 2001 en Ó hafi haft það verk með höndum undir stjórn ákærða fyrir árið 2002. Þá hafi H annast launaútreikning og útreikning staðgreiðslu opinberra gjalda á árinu 2001 og Ó undir stjórn ákærða fyrir árið 2002. Ákærði kvaðst ekki vita af hverju staðgreiðsluskilagreinum hafi ekki verið skilað á réttum tíma. Þá kvaðst hann ekki vita hver fjárhæð staðgreiðsluskuldar skattaðilans hafi verið er skýrslutakan fór fram. Ekki hafi verið til peningar hjá félaginu til að standa skil á staðgreiðslunni á lögmæltum tíma. Kvaðst hann líta svo á að H hafi tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á að staðgreiðslunni hafi ekki verið skilað til innheimtumanns á árinu 2001. Ákærði kvaðst sjálfur bera ábyrgðina fyrir 2002. Allir starfsmenn félagsins hafi fengið laun sín greidd á réttum tíma. Er ákærði var beðinn um að gera grein fyrir ráðstöfun opinberra gjalda kvað hann peningana hafa verið í rekstri félagsins. Er undir ákærða var borin virðisauka­skattskýrsla Ísferða ehf. á þeim tíma er rannsóknin tók til kvaðst ákærði ekki hafa séð skýrsluna áður en kannast við undirritun H undir hana. H hafi annast gerð skýrslunnar og byggt hana á bókhaldi félagsins sem hafi gefið rétta mynd af rekstri þess. Ekki kvaðst ákærði vita af hverju skýrslum hafi ekki verið skilað á réttum tíma, né hver fjárhæð vangoldins virðisaukaskatts hafi verið. Innheimtum virðisaukaskatti hafi ekki verið skilað þar sem peningar hafi ekki verið til hjá félaginu. Engin sérstök ákvörðun hafi verið tekin um að skila ekki virðisaukaskatti en H hafi borið ábyrgð á því að skattinum hafi ekki verið skilað. Innheimtur virðisauka­skattur hafi farið í rekstur félagsins. Í lok yfirheyrslunnar var borin undir ákærða samantekt skattrannsóknarstjóra á greiðslum Ísferða ehf. til innheimtumanns og ráðstöfun á höfuðstól, álag, vexti og kostnað. Kvaðst ákærði vera sáttur við allar greiðslur sem hafi tilheyrt innheimtumanni ríkissjóðs. Ákærði var aftur boðaður í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra 23. janúar 2003 en þá voru ætluð brot einnig talin felast í vanskilum á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna tímabilanna maí, júní og júlí 2001 og virðisaukaskatti vegna tímabilanna janúar – febrúar og nóvember – desember 2001 og maí – júní 2002 og skilum á skila­greinum og virðisaukaskattskýrslum fyrir sama tíma. Voru svör hans við spurningum starfsmanna skattrannsóknarstjóra um ástæður þess að staðgreiðslu­skila­greinum og afdreginni staðgreiðslu hafi ekki verið skilað til innheimtumanns með sama hætti og í fyrri skýrslutöku af honum. Bar hann sem fyrr að H hafi tekið ákvörðun um að skila ekki afdreginni staðgreiðslu og að fjármunir hafi farið í rekstur Ísferða ehf. Kvað hann tiltekinn starfsmann hjá endurskoðanda Ísferða ehf. hafa annast gerð samanburðar- og leiðréttingarskýrslu virðisaukaskatts fyrir árið 2001. Þá kvað hann Ó hafa haft með höndum gerð virðisaukaskattskýrslu fyrir þau tímabil sem tiltekin væru í þessum þætti, en ákærði hafi ritað undir skýrsluna. Ísferðir ehf. hafi hætt rekstri í febrúar/mars 2002 og eftir það hafi verið unnið í bókhaldi félagsins, en það væri ástæða þess að skýrslum hafi verið skilað of seint. Engir fjármunir hafi verið til hjá félaginu til að standa innheimtumanni skil á innheimtum virðisaukaskatti. Aðspurður kvaðst hann sjálfur hafa tekið ákvörðun um að skila ekki innheimtum virðisaukaskatti, en fjármunirnir hafi farið í rekstur félagsins. Ákærði Þórir Garðarsson var yfirheyrður af starfsmönnum skattrannsóknar­stjóra. Í skýrslu er hann gaf 20. júní 2002 kvaðst hann vera eigandi tæplega helmings hlutafjár í Ísferðum ehf. og vera stjórnarformaður með prókúruumboð. Kvað hann upplýsingar frá hlutafélagaskrá um félagið vera réttar. Er undir hann voru borin ljósrit af staðgreiðsluskilagreinum fyrir Ísferðir ehf. vegna þeirra tímabila er voru í rannsókn kvaðst hann ekki hafa séð þær skilagreinar áður. Kvaðst hann kannast við áritanir fjármálastjóra félagsins H á nokkrar þeirra og áritanir meðákærða S á aðrar. Skilagreinarnar hafi byggst á bókhaldi félagsins og gæfu þær rétta mynd af rekstri þess. H hafi annast sundurliðun, launaútreikning og útreikning staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir Ísferðir ehf. fyrir árið 2001, en ekki kvaðst ákærði vita hver hafi annast þau verk fyrir árið 2002. Ekki kvaðst ákærði vita af hverju staðgreiðsluskilagreinum hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma, né vita hver fjárhæð staðgreiðsluskuldar Ísferða ehf. hafi verið. Afdreginni staðgreiðslu hafi ekki verið skilað vegna peningaleysis, en H hafi tekið þá ákvörðun og beri ábyrgð á því að svo hafi verið fyrir árið 2001. Ákærðu hafi borið þá ábyrgð í félagi fyrir árið 2002. Allir starfsmenn félagsins hafi fengið laun sín greidd á réttum tíma, en þeir peningar er hafi átt að skila til innheimtumanns ríkissjóðs hafi verið í rekstri félagsins. Fyrir ákærða voru borin ljósrit af virðisaukaskattskýrslu Ísferða ehf. Kvaðst ákærði ekki hafa séð skýrsluna áður en kannast við undirritun H undir hana. Hafi H haft gerð hennar með höndum og byggt hana á bókhaldi félagsins. Ekki kvaðst ákærði vita af hverju virðisaukaskattskýrslunni hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma. Þá kvaðst hann ekki vita hver fjárhæð vangoldins virðisaukaskatts væri né hvers vegna honum hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma. Kvaðst hann telja að H hafi tekið ákvörðun um að skila ekki innheimtum virðisaukaskatti og bæri ábyrgð á því. Innheimtur virðisaukaskattur hafi verið í rekstri félagsins. Er fyrir ákærða var lögð samantekt skattrannsóknarstjóra á greiðslum Ísferða ehf. til innheimtumanns og ráðstöfun á höfuðstól, álag, vexti og kostnað kvaðst ákærði ekki vita hvort greiðslum hafi verið ráðstafað í samræmi við vilja fyrirsvarsmanna félagsins. Í lok skýrslutökunnar kvaðst ákærði vilja taka fram að fjármálastjórinn H hafi verið ráðinn til félagsins í febrúar 2000 vegna þekkingar sinnar. Hafi H alfarið átt að sjá um fjármál félagsins og sjá til þess að allir skattar og opinber gjöld yrðu greidd að fullu og á réttum tíma. Hafi ákærði talið að svo væri þar til í janúar 2002 en þá hafi komið bréf frá Tollstjóranum í Reykjavík um að félagið skuldaði innheimtumanni fé. Þá hafi komið í ljós að staða félagsins hafi verið mjög slæm. Í kjölfarið hafi verið gert samkomulag við H um að hann hætti störfum. Ákærði var aftur boðaður í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra 24. janúar 2003 en þá voru ætluð brot einnig talin felast í vanskilum á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna tímabilanna maí, júní og júlí 2001 og virðisaukaskatti vegna tímabilanna janúar – febrúar og nóvember – desember 2001 og maí – júní 2002 og skilum á skila­greinum og virðisaukaskattskýrslum fyrir sama tíma. Voru svör hans við spurningum starfsmanna skattrannsóknarstjóra um ástæður þess að staðgreiðsluskilagreinum og afdreginni staðgreiðslu hafi ekki verið skilað til innheimtumanns með sama hætti og í fyrri skýrslutöku af honum. Kvað hann sem fyrr H hafa átt að skila staðgreiðsluskilagreinum. Við þetta tilefni bar hann að staðgreiðslu hafi ekki verið skilað þar sem ekki hafi verið til fjármagn hjá félaginu til að greiða afdregna staðgreiðslu á réttum tíma, en H hafi tekið ákvörðun um skilin. Fjármagnið hafi farið í að greiða laun starfsmanna enda væru laun forgangsmál þegar um lítið fjármagn væri að ræða í rekstri. Að því er skil á innheimtum virðisaukaskatti varðaði kvaðst ákærði telja að ekki hafi verið til fjármagn hjá Ísferðum ehf. til að greiða skattinn á réttum tíma. Ekki kvaðst ákærði vita hver hafi tekið ákvörðun um að skila ekki innheimtum virðisaukaskatti, en fjármunirnir hafi farið í rekstur félagsins. Ekki hafi ákærði sjálfur komið neitt nærri fjármálum eða bókhaldi félagsins. H gaf skýrslu hjá skattrannsóknarstjóra 27. júní 2002. Kvaðst hann hafa verið starfsmaður félagsins frá í mars 2000 og hafa hætt störfum 29. janúar 2002. Hafi hann verið ráðinn sem fjármálastjóri félagsins til í júní 2001. Eftir þann tíma hafi hann varla getað kallað sig fjármálastjóra þar sem hann hafi engar mikil­vægar ákvarðanir tekið varðandi málefni Ísferða ehf. Allar ákvarðanir sem teknar hafi verið eftir júní 2001 hafi verið teknar af ákærða S, sem hafi verið fram­kvæmda­stjóri félagsins. Kvaðst H kannast við áritun sína á staðgreiðslu­skilagrein félagsins á fylgiskj. 5.1. Hafi hann byggt skilagreinina á launabókhaldi félagsins úr TOK launabókhaldskerfi, sem gæfi rétta mynd af rekstri félagsins. Er undir hann voru bornar skilagreinar merktar 5.2 og 5.3 kvaðst hann ekki kannast við þær eða vita hver hafi annast gerð þeirra, þar sem hann hafi verið hættur störfum hjá félaginu er þeim hafi verið skilað inn. H kvaðst hafa annast gerð sundurliðana fyrir greiðslutímabilið nóvember 2001, en R hafi tekið við því hlutverki og séð um síðari útreikninga. Launaútreikning og útreikning staðgreiðslu hafi H annast fyrir tímabilið nóvember 2001 og síðan R. Staðgreiðsluskilagreinum hafi ekki verið skilað vegna þess að ,,eitthvað klúður” hafi komið upp í launabókhaldi félagsins, en það hafi leitt til þess að skilagrein fyrir nóvember 2001 hafi verið skilað of seint. Ekki geti hann svarað fyrir önnur tímabil þar sem hann hafi þá verið hættur störfum. H kvaðst halda að staðgreiðsluskuld Ísferða ehf. við innheimtumann hafi numið um 4.6 milljónum króna. Er H var beðinn um að skýra af hverju afdreginni staðgreiðslu hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma kvað hann ákærða S verða að svara fyrir það en líklegast væri að ekki hafi verið til peningar hjá félaginu. Peningarnir hafi verið í rekstri félagsins. Er undir H var borið ljósrit af virðisaukaskattskýrslu kvaðst hann kannast við að hafa gert skýrsluna og undirritað hana. Skýrsluna hafi hann byggt á bókhaldi félagsins sem gæfi rétta mynd af rekstri þess. Upp hafi komið vandræði í fjárhagsbókhaldinu sem tafið hafi gerð hennar. Kvað hann ákærða S verða að svara fyrir og bera ábyrgð á af hverju innheimtum virðisaukaskatti hafi ekki verið skilað til innheimtumanns, en líklegast hafi ekki verið til peningar hjá félaginu. Þeir hafi verið í rekstri þess. Félagið hafi verið rekið með tapi í nokkur ár og þær skuldir sem til rannsóknar hafi verið væru hluti af þeim vanda. H var aftur boðaður í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra 12. febrúar 2003 en þá voru ætluð brot einnig talin felast í vanskilum á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna tímabilanna maí, júní og júlí 2001 og virðisaukaskatti vegna tímabilanna janúar – febrúar og nóvember – desember 2001 og maí – júní 2002 og skilum á skilagreinum og virðisaukaskattskýrslum fyrir sama tíma. Voru svör hans við spurningum starfsmanna skattrannsóknarstjóra um ástæður þess að staðgreiðslu­skila­greinum og afdreginni staðgreiðslu hafi ekki verið skilað til innheimtumanns með sama hætti og í fyrri skýrslutöku af honum. Hafi ákærði S haft síðasta orðið um hvað væri greitt og hvað ekki. Hann hafi ákveðið að fresta því að greiða afdregna staðgreiðslu, en engir peningar hafi verið til og fjármunir því verið í rekstri félagsins. Að því er virðisaukaskatt varðaði kvaðst H ekki kannast við samanburðar og leiðréttingarskýrslu virðisaukaskatts vegna ársins 2001. Skýrslan hafi verið unnin um hálfu ári eftir að H hafi hætt störfum. Embætti ríkislögreglustjóra tók saman yfirlit um afdregna staðgreiðslu af launum launþega Ísferða ehf. á rekstrartímabilinu maí 2001 til og með febrúar 2002. Samkvæmt niðurstöðum þess yfirlits nemur vangoldin afdregin staðgreiðsla eftir eindaga samtals 11.343.921 krónu. Eftir eindaga hafi verið greiddar 505.994 krónur og vangoldin staðgreiðsla 18. júlí 2003 því samtals 10.837.927 krónur. Þá hafi laun ákærðu verið dregin frá fjárhæðinni. Þá var tekið saman yfirlit um vangoldinn virðis­aukaskatt vegna Ísferða ehf. á rekstrarárunum 2001 og 2002. Samtals hafi vangoldinn virðisaukaskattur eftir lögboðinn eindaga numið 3.391.325 krónum. Eftir eindaga hafi verið greiddar 2.147.100 krónur og vangoldinn virðisaukaskattur 18. júlí 2003 því samtals numið 1.556.545 krónum. Ákærði S gaf skýrslu hjá lögreglu 6. apríl 2004 og fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hann hafa verið framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Ísferða ehf. á árunum 2001 og 2002 jafnframt því sem hann hafi haft prókúruumboð fyrir félagið. Félagið hafi verið stofnað 1989 og ákærðu verið eigendur þess frá upphafi. Ekki kvaðst ákærði hafa haft reynslu af fjármálum í tengslum við rekstur og því ætíð haft einhvern í starfi er hafi séð um bókhald fyrirtækisins og fjármál. Einn slíkur hafi hætt á árinu 2000 og H þá verið ráðinn sem fjármálastjóri. Hafi ákærði alfarið treyst honum fyrir fjármálum félagsins, en ákærði hafi t.a.m. á árinu 2001 töluvert verið við akstur langferðabifreiða fyrirtækisins, auk þess sem hann hafi um tíma séð um verkstæðið. Bar hann að fjármálastjóri félagsins hafi annast daglega fjármálastjórn á þessum árum, gerð allra skilagreina, þó svo ákærði hafi ritað undir nánast ,,alla pappíra”. H hafi verið látinn hætta störfum í lok janúar 2002 er fyrir hafi legið hve slæm fjárhagsstaða fyrirtækisins hafi verið. Starfsmaður fyrirtækisins Ó hafi haft þessi störf með höndum eftir að H hafi hætt störfum. Ekki kvaðst ákærði hafa verið með sérstakt eftirlit með störfum H. H hafi aldrei rætt um hve erfið staða fyrirtækisins hafi í raun verið. Það hafi fyrst verið í janúar 2002 að ákærða hafi verið kunnugt um hana. Meðákærða, sem stjórnarformanni Ísferða ehf., hafi þá borist tilkynning um að félagið stæði ekki í skilum við innheimtumann ríkissjóðs. Einnig hafi komið í ljós að ekki hafi verið gengið frá skilagreinum vegna staðgreiðslu ársins 2001 sem hafi leitt til þess að starfsmenn fyrirtækisins hafi fengið áætlaða skatta það árið. Ákærði kvað allar stærri ákvarðanir innan fyrirtækisins hafa verið teknar af svonefndu framkvæmdaráði, sem að jafnaði hafi komið saman vikulega. Á slíkum fundum hafi verið farið yfir öll stærri mál. Þar hafi aldrei komið fram að slík vanskil væru á afdreginni staðgreiðslu og innheimtum virðisaukaskatti er síðar hafi komið í ljós. Staða fyrirtækisins hafi vissulega verið þung haustið 2001 og hafi ýmsar utanaðkomandi ástæður ráðið því svo sem gjaldþrot stærri viðskiptavina o.s.frv. Fyrirtækið hafi ráðist í kaup á langferða­bifreiðum á árinu 2001. Um hafi verið að ræða töluverðar fjárfestingar sem hafi þyngt rekstur félagsins, en þó ekki umfram það sem talið hafi verið forsvaranlegt. Ákærði kvað meðákærða hafa haft markaðsmál fyrirtækisins með höndum og ekki hafa komið að daglegri fjármálastjórn, skilum á skilagreinum o.s.frv. Ekki kvaðst hann rengja niðurstöðutölur yfirlits embættis ríkislögreglustjóra um vangoldna afdregna staðgreiðslu fyrir rekstrarárin 2001 og 2002 að fjárhæð 11.343.921 krónu. Peninga­leysi hafi skýrt það að ekki hafi verið staðið við skil á staðgreiðslunni, en ekki hafi verið til peningar til að greiða gjöldin. Það hafi verið á höndum H sem fjármálastjóra að skipuleggja forgangsröðun greiðslna á þessum tíma. Þessi staða hafi væntanlega skapast þar sem ekki hafi verið til peningar innan fyrirtækisins og allir fjármunir farið í reksturinn. Ekki kvaðst ákærði rengja niðurstöðutölur yfirlits embættis ríkislögreglustjóra um vangoldinn innheimtan virðisaukaskatt eftir lögboðinn eindaga fyrir 2001 og 2002, að heildarfjárhæð 3.391.325 krónur. H hafi haft með höndum að gera virðisaukaskattskýrslur fyrir Ísferðir ehf. og kvittað undir flest blöð í fyrirtækinu. Með sama hætti og varðandi staðgreiðslu hafi það væntanlega verið peningaleysi er hafi skýrt það að ekki hafi verið greiddur innheimtur virðisaukaskattur. Innheimtur virðisaukaskattur hafi farið í rekstur fyrirtækisins. Ákærði tók fram að ekki hafi hvarflað að honum að rekstur félagsins hafi verið með þeim hætti að vanskil hafi hlaðist upp á árinu 2001. H hafi gert áætlun um hversu mikla fjármuni þyrfti inn í reksturinn og hafi ákærðu þá ákveðið að leggja peninga í rekstur þess með því að hækka hlutafé félagsins. Ef ákærðu hefði verið ljós raunveruleg staða fyrirtækisins hafi aldrei til þess komið að þeir færu að gangast í persónulegar skuldbindingar gagnvart því. Ákærði kvað Ísferðir ehf. hafa verið með skrifstofuaðstöðu í höfuðstöðvum félagsins að Funahöfða 17 í Reykjavík. Fjórar skrifstofur hafi verið á sameiginlegu svæði, ákærðu með sitt hvora og H eina, en ein hafi staðið auð. Ákærði Þórir kvaðst hafa tekið þátt í stofnun Ísferða ehf. árið 1989 og hafa starfað við félagið þar til það hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 20. desember 2002. Ákærðu hafi átt félagið saman og átt jafnan hlut í því. Hafi ákærði starfað sem markaðsstjóri félagsins en verið stjórnarformaður þess. H hafi verið ráðinn fjármálastjóri á árinu 2000 en lokið störfum í byrjun árs 2002, en þá hafi honum verið sagt upp störfum þar sem upp hafi komist vanskil á innheimtum virðisaukaskatti og afdreginni staðgreiðslu, sem hann hafi átt að standa skil á sem fjármálastjóri. H hafi leynt þessum vanskilum fyrir stjórn félagsins, en ákærði hafi fengið tilkynningu frá tollstjóra um vanskil á virðisaukaskatti í janúar 2002. Þá hafi ákærði kallað H og meðákærða saman til fundar og hafi H þar viðurkennt að um vanskil væri að ræða á innheimtum virðisaukaskatti og afdreginni staðgreiðslu. Þegar álagning skatta starfsmanna hafi legið fyrir í ágúst 2002 hafi legið fyrir vanskil á staðgreiðslunni. Það hafi síðan verið leiðrétt og skilagreinar verið sendar inn 1. ágúst 2002. H hafi áður gefið til kynna að allar skilagreinar hafi verið sendar inn og væru í skilum. Ákærði kvaðst telja að meðákærði hafi engin afskipti haft af daglegum rekstri eða fjármálastjórn Ísferða ehf. á árinu 2001. Ekki hafi ákærði sjálfur komið að ákvarðanatöku um skil á innheimtum virðisaukaskatti eða afdreginni staðgreiðslu, en hann hafi ekki verið með ,,putta í rekstrinum” og því lítið vitað um stöðu mála. Ákærði kvað lýsingu meðákærða á skrifstofuaðstöðu félagsins að Funahöfða 17 vera rétta og hafi H geymt allt bókhald félagsins inni á skrifstofu hjá sér. Ákærði staðfesti þann framburð meðákærða að framkvæmdastjórnarfundir hafi reglulega verið haldnir í fyrirtækinu. Hlutverk funda hafi verið að samræma aðgerðir milli einstaka deilda innan fyrirtækisins, en því hafi verið skipt upp í markaðdeild, rekstrardeild og fjármáladeild. Talsvert hafi verið rætt um rekstraráætlanir, verkefni, innheimtumál og fjárfestingar. Aldrei hafi borið á umræðu um þau vanskil er síðar hafi komið í ljós á innheimtum virðisaukaskatti og afdreginni staðgreiðslu. Í byrjun árs 2001 hafi legið fyrir rekstraráætlun fyrir fyrirtækið og verið ákveðið að fjárfesta í tveim langferðabifreiðum. Síðan hafi önnur áætlun legið fyrir um mitt ár og þá verið ákveðið að ákærðu myndu setja að jöfnum hlut aukið fé í reksturinn með því að auka hlutafé félagsins. Það hefði aldrei verið gert ef ákærðu hefði verið ljós sá rekstrarvandi er síðar hafi komið fram. Ákærðu hafi báðir borið fyllsta traust til H og ekki talið sig þurfa að fara í saumana á verkum hans. Þeir hafi því t.a.m. aldrei spurt H að því hvort öll gjöld væru í skilum. Ákærði kvaðst ekki rengja niðurstöðutölur yfirlits embættis ríkislögreglustjóra um vangoldna afdregna staðgreiðslu fyrir rekstrarárin 2001 og 2002, að fjárhæð 11.343.921 krónu eða niðurstöðutölur yfirlits um van­goldinn innheimtan virðisaukaskatt eftir lögboðinn eindaga fyrir 2001 og 2002, að heildarfjárhæð 3.391.325 krónur. Kvaðst ákærði gera ráð fyrir að ekki hafi verið til fjármunir til að greiða innheimtan virðisaukaskatt eða afdregna staðgreiðslu. Fjár­munir hafi farið í rekstur fyrirtækisins. H hafi hins vegar tekið ákvarðanir um hvað ætti að greiða og hvað ekki. H kvaðst hafa ráðist til starfa hjá Ísferðum ehf. 15. mars 2000 og hafa látið af störfum 29. janúar 2002. Hann hafi verið ráðinn til starfa sem fjármálastjóri félagsins og unnið sem slíkur og farið með daglega fjármálastjórn þar til í júní 2001 er ákærði S hafi alfarið tekið við ,,greiðslumálum”, þar á meðal greiðslum fyrir maí 2001 með eindaga 15. júní. H kvaðst hins vegar eftir þann tíma hafa séð um bókhald, reikningsgerð og innheimtu. Ástæða þess að H hafi hætt sem fjármálastjóri hafi mátt rekja til þess að ákærðu hafi orðið óánægðir með framgang hans í tengslum við greiðslur af tilteknu skuldabréfi er ákærðu hafi verið í ábyrgð fyrir. Vegna þessara atburða hafi H verið sagt upp störfum sem fjármála­stjóra og hann verið látinn kvitta upp á uppsagnarbréf. Hann hafi þó ekki hætt hjá fyrirtækinu en starfsviðið hafi breyst svo sem áður hafi komið fram. Ákveðið hafi verið að H myndi ljúka bókhaldi fyrir árið 2001 og láta endanlega af störfum í janúar 2002. Ákærði S hafi þannig frá og með júní 2001 haft algjört forræði á öllum greiðslum og haft síðasta orðið um hvað yrði greitt og hvað ekki. Ákærði Þórir hafi engin bein afskipti haft af daglegri fjármálastjórn en hann hafi þó vitað að lausafjárstaða fyrirtækisins hafi verið á núlli og minna en það. Ekki hafi ákærði Þórir tekið ákvarðanir um að skila ekki innheimtum virðisaukaskatti eða afdreginni staðgreiðslu. Ákærðu hefðu keyrt greiðslustöðu fyrirtækisins í þrot eftir að hafa fest kaup á allt of dýrum langferðabifreiðum, sem þeir einir hafi tekið ákvörðun um. Ákvörðun um kaup bifreiðanna hafi verið tekin í upphafi árs 2001. Greiðslustaða fyrirtækisins hafi ekki borið sitt barr eftir það, auk þess sem flutningur fyrirtækisins í húsnæði að Funahöfða 17 hafi komið til, en það hafi verið í byrjun júní 2001. Húsnæðisskiptin hafi orðið mjög kostnaðarsöm fyrir fyrirtækið. Endanleg ákvörðun um húsnæðismálin hafi verið í höndum ákærðu. Þá hafi tiltekin áföll orðið í rekstri á árinu 2001 en fyrirtækið hafi t.a.m. misst stóran aksturssamning, auk þess sem stór viðskiptaaðili hafi orðið gjaldþrota. H kvaðst hafa unnið skilagrein vegna afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda vegna nóvember 2001 en ekki hafa komið að ákvörðun um greiðslu vegna skilagreinarinnar. Ekki hafi hann komið að gerð annarra skilagreina. Að því er virðisaukaskattinn varðaði hafi H komið að gerð virðis­aukaskattskýrslu fyrir tímabilið september – október 2001 og hafi hann byggt niður­stöðutölur á bókhaldi félagsins. Kvaðst hann telja að niðurstöðutölur yfirlits embættis ríkislögreglustjóra um vangoldna afdregna staðgreiðslu fyrir rekstrarárin 2001 og 2002, að fjárhæð 11.343.921 krónu væru réttar en ekki geta tjáð sig um niður­stöðutölur yfirlits um vangoldinn innheimtan virðisaukaskatt eftir lögboðinn eindaga fyrir 2001 og 2002, að heildarfjárhæð 3.391.325 krónur þar sem hann hafi einungis unnið skýrsluna fyrir september – október 2001 en annað verið utan hans starfs­tímabils. Engir peningar hafi verið til í rekstrinum til að standa skil á staðgreiðslunni og virðisaukaskattinum. Kvaðst H alfarið mótmæla þeim framburði ákærðu að hann hafi sem fjármálastjóri borið ábyrgð á skilum á virðisaukaskatti og staðgreiðslu. Ákærði S hafi alfarið borið ábyrgð á fjármálunum frá og með júní 2001 og ákærði Þórir verið með í ráðum um breytingar á starfsvettvangi H. Tók H fram að ákærðu hafi báðum lengi verið ljós sá fjárhagsvandi er hafi steðjað að fyrirtækinu. Kvaðst hann hafa litið svo á að ábyrgð hans samkvæmt ráðningarsamningi hafi eingöngu beinst að stöðu hans inn á við gagnvart ákærðu, en ekki gagnvart skattyfirvöldum eða innheimtumanni ríkissjóðs. Aldrei hafi staðið til að H tæki á sig slíka ábyrgð enda hafi fyrirtækið verið illa rekið árum saman. Þannig hafi honum verið ljóst að fjárhagsstaðan hafi verið slæm er hann hafi ráðist í störf hjá fyrirtækinu. H kvaðst að formi til hafa heyrt undir ákærða S sem framkvæmdastjóra en verið ljóst að ákærðu væru báðir eigendur að fyrirtækinu og á þeim forsendum átt samskipti við báða um rekstur. Kvaðst hann hafa átt sæti á svokölluðum fram­kvæmdastjórnarfundum allt þar til í júní 2001. Á þeim fundum hafi verið rætt almennt um reksturinn og bíla- og húsnæðismál. Á þeim fundum hafi ávallt legið fyrir hversu slæm fjárhagsstaða fyrirtækisins væri. Svo sem áður er rakið hefur embætti ríkislögreglustjóra tekið saman yfirlit um afdregna staðgreiðslu af launþegum Ísferða ehf. á rekstrartímabilinu maí 2001 til og með febrúar 2002. Nemur afdregin en vangoldin staðgreiðsla fyrir maí – desember 2001 samtals 8.345.220 krónum og fyrir janúar – febrúar 2002 alls 2.998.701 krónu. Samtals nemur fjárhæðin 11.343.921 krónu. Eftir eindaga hafi verið greiddar 505.994 krónur og vangoldin afdregin staðgreiðsla fyrir tímabilið því 10.837.927 krónur. Fjárhæðir í ákæru byggjast á þessu yfirliti. Eru þær að mestu í samræmi við niðurstöður skattrannsóknarstjóra varðandi vangoldna afdregna staðgreiðslu fyrir þennan tíma. Ákærðu hafa ekki rengt þessar tölulegu niðurstöður og verða þær lagðar til grundvallar í málinu. Þá hefur embætti ríkislögreglustjóra tekið saman yfirlit um vangoldinn innheimtan virðisaukaskatt fyrir rekstrarárin 2001 og 2002. Samkvæmt yfirlitinu nemur vangoldinn innheimtur virðisaukaskattur fyrir janúar – desember 2001 alls 3.043.562 krónum. Fyrir maí – júní 2002 hafi fjárhæðin numið 347.763 krónum. Alls nemur þessi fjárhæð 3.391.325 krónum. Eftir eindaga hafi verið greiddar samtals 2.147.100 krónur og vangoldinn virðisaukaskattur því 1.556.545 krónur. Fjárhæðir þessar liggja til grundvallar ákæru. Skattrannsóknarstjóri hefur í sínu erindi til lögreglu greint frá þeirri niðurstöðu sinni að vangoldinn virðisaukaskattur til innheimtumanns, að teknu tilliti til greiðslna inn á höfuðstól, hafi numið 1.561.614 krónum. Mismunur á heildarniðurstöðu ríkislögreglustjóra og skattrannsóknarstjóra skýrist af því að ríkislögreglustjóri miðar við að ákærðu hafi fullframið brot gegn ákvæðum laga um virðisaukaskatt varðandi uppgjörstímabilin mars – apríl, maí – júní og júlí – ágúst 2001 með því að greiða innheimtan virðisaukaskatt eftir lögboðinn eindaga. Fær sú niðurstaða stoð í ákvæðum laga nr. 50/1988, en dómstólar hafa áður skorið úr um að brot gegn þessum lögum séu fullframin hafi lögboðnar greiðslur ekki verið inntar af hendi á eindaga. Ákærðu hafa heldur ekki rengt þessar tölulegu niðurstöður yfirlits ríkislögreglustjóra. Með vísan til alls þessa verða þær lagðar til grundvallar niður­stöðu. Ákærðu byggja báðir varnir sínar á því að fjármálastjóri Ísferða ehf. á þessu tímabili, H Haraldsson, hafi haft alla fjármálastjórn félagsins á sinni hendi og í þeim efnum notið fyllsta trausts ákærðu. Hann hafi ekki upplýst ákærðu um vangoldna afdregna staðgreiðslu af launum starfsmanna fyrirtækisins eða vangoldinn innheimtan virðisaukaskatt. Honum hafi sem fjármálastjóra borið að haga rekstri félagsins með þeim hætti að afdreginni staðgreiðslu og innheimtum virðisaukaskatti yrði skilað til innheimtumanns ríkissjóðs á lögmæltum tíma. Þeim hafi verið kunnugt um að rekstur félagsins væri þungur, en ekki verið ljóst að staðan væri slík er síðar hafi komið í ljós. Hafi H verið vikið úr starfi í janúar 2002 og beri ákærðu í ljósi stöðu sinnar ábyrgð á vanskilum félagsins á árinu 2002. Þeir hafa lýst því að fjárskortur hafi leitt til þessarar stöðu og að innheimtur virðisaukaskattur og afdregin staðgreiðsla hafi verið í rekstri félagsins á þessu tímabili. H hefur á móti borið að ákærðu hafi alla tíð verið fullkomlega ljósir þeir fjárhagslegu erfiðleikar sem félagið hafi glímt við í rekstri. Félagið hafi staðið fyrir ýmsum útgjöldum, s.s. vegna kaupa á langferða­bifreiðum og vegna flutnings félagsins með starfsemi sína í húsnæði að Funahöfða 17 í Reykjavík. Þessar ráðstafanir, sem og skakkaföll í rekstri, hafi verið félaginu fjárhags­lega erfiðar og það hafi ákærðu báðum verið vel kunnugt um. Einkahlutafélagið Ísferðir var að meginstefnu í eigu ákærðu að jöfnum hlut, en þeir stofnuðu félagið í sameiningu á árinu 1989. Var ákærði S skráður framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í félaginu á þeim tíma er ákæra tekur til. Hefur hann borið að störf sín hafi verið í samræmi við þá skráningu. Þá var ákærði Þórir skráður stjórnarformaður félagsins og vann hann í fyrirtækinu við markaðstengd málefni. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög mælir fyrir um þær ríku skyldur ákærðu sem framkvæmdastjóra og stjórnarformanns einkahlutafélagsins í skjóli stöðu sinnar að afla sér glöggrar vitneskju um rekstur félagsins, þar á meðal um hvort félagið stæði í skilum með greiðslu virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna svo og að annast um að starfsemi félagsins væri jafnan í réttu og góðu horfi. Geta ákærðu af þeim ástæðum ekki reist kröfu sína um sýknu á því að þeir hafi falið ráðnum fjármálastjóra að bera ábyrgð á því að greiðslum yrði hagað þannig að félagið stæði í skilum við innheimtumann ríkissjóðs. Þá verður ráðið af gögnum málsins og miðað við að ákærði S hafi að einhverju leyti komið að daglegum rekstri, en hann hefur t.a.m. ritað undir tilteknar skilagreinar vegna afdreginnar staðgreiðslu og virðisaukaskattskýrslu fyrir félagið á þeim tíma er hér skiptir máli. Félagið átti við einhverja fjárhagslega erfiðleika að etja á þessum tíma, en það lagði ríkar skyldur á herðar ákærðu að fylgjast með því að félagið innti af hendi innheimtan virðisaukaskatt og afdregna staðgreiðslu. Fjárhagsstaða félagsins var í reynd slík að hún leiddi til þess að bú Ísferða ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2002 og skiptum lokið í því sem eignalausu 23. maí 2003. Með aðgerðarleysi sínu í þessum efnum hafa ákærðu sem framkvæmdastjóri annars vegar og stjórnarformaður hins vegar vanrækt af stórkostlegu hirðuleysi þær skyldur sem hvíldu á þeim samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda til að hlutast til um að skilagreinum yrði skilað og afdregin staðgreiðsla greidd. Með sama hætti hafa ákærðu með stórkostlegu hirðuleysi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt til að hlutast til um að virðisaukaskattskýrslum yrði skilað og skatturinn greiddur. Með háttsemi sinni hafa ákærðu því báðir gerst sekir um þau brot sem tilgreind eru í ákæru, en þau verður að telja stórfelld. Eru brotin því rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðu eru báðir fæddir á árinu 1960. Hefur ákærði S ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé og ákærði Þórir ekki þannig að máli skiptir fyrir refsingu í þessu máli. Með hliðsjón af þeim brotum er ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir og dómvenju á þessu sviði þykir refsing þeirra hvors um sig hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði, sem verður bundið skilorði með þeim hætti er í dómsorði greinir. Við ákvörðun refsingar hefur verið tekið tillit til greiðslna er bárust inn á ógreiddan virðisaukaskatt og ógreidda staðgreiðslu eftir lögboðinn tíma. Með vísan til 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, er kveður á um sektarlágmörk vegna brota á þeim lögum og dómvenju um skiptingu sektargreiðslna greiði ákærðu hvor um sig 14.500.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella hvor um sig fangelsi í 6 mánuði. Er vararefsing ákveðin með sama hætti og í dómi Hæstaréttar 18. febrúar 1999 í máli nr. 327/1998. Við ákvörðun sektarrefsingar hefur verið höfð hliðsjón af reglum um frádrátt álags. Um málsvarnarlaun og sakarkostnað fer svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Helgi Magnús Gunnarsson saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærðu, S og Þórir Garðarsson, sæti hvor um sig fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar beggja ákærðu og hún falla niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu greiði hvor um sig 14.500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella hvor um sig fangelsi í 6 mánuði. Ákærði S greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Birgis­sonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Ákærði Þórir greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurbjörns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 678/2008
Hlutafélag Umboð
M sem var hluthafi í félaginu S hf. krafðist þess fyrir dómi að ákvörðun stjórnar félagsins um að veita framkvæmdastjóra félagsins umboð til að skuldbinda félagið og umboðið sjálft, yrði ógilt með dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt umboðinu væri framkvæmdastjóra félagsins veitt heimild til að skuldbinda félagið með kaupum og sölu á viðskiptabréfum og til þess að taka lán í þeim tilgangi. Væri heimildin án nokkurra takmarkana og framkvæmdastjóranum einungis gert skylt að tilkynna stjórn eftir á um ráðstafanir sem gerðar væru samkvæmt henni. Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög væri það hlutverk stjórnar hlutafélags að annast um skipulag þess og bæri hún ábyrgð á að starfsemi væri jafnan í réttu og góðu horfi. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins gæti stjórnin falið framkvæmdastjóra að annast daglegan rekstur félagsins og veitt honum umboð til að rita firma félagsins, sbr. 2. mgr. 74. gr. sömu laga. Sú heimild tæki þó ekki til ráðstafana sem væru „óvenjulegar eða mikils háttar“. Við mat á því hvað teldist til óvenjulegra eða mikils háttar ráðstafana í skilningi ákvæðisins bæri að taka mið af tilgangi félags, umfangi og efnahagsstöðu og yrði það mat ekki falið framkvæmdastjóra. Gæti stjórn hlutafélags samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum laganna ekki framselt vald sitt til að taka ákvarðanir um hvers kyns ótilgreindar ráðstafanir án tillits til þess hvort þær væru óvenjulegar eða mikils háttar og breytti þar engu þótt hluthafafundur samþykkti slíkt framsal. Var umboðið af þessum sökum ekki talið samræmast 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 og ákvörðun stjórnar S hf. og umboðið því dæmt ógilt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2008. Hann kefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavextir og málsástæður eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. Umboð það sem deilt er um í máli þessu er þar tekið upp í heild. Samkvæmt texta þess er framkvæmdastjóra áfrýjanda veitt heimild til að skuldbinda félagið með kaupum og sölu á viðskiptabréfum og til þess að taka lán í þeim tilgangi. Heimild þessi er án nokkurra takmarkana og er framkvæmdastjóranum einungis gert skylt að tilkynna stjórn eftir á um ráðstafanir sem gerðar eru samkvæmt henni. Stjórn hlutafélags hefur það hlutverk samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög að annast um skipulag félags og ber ábyrgð á að „starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi“. Stjórn getur falið framkvæmdastjóra að annast daglegan rekstur, sbr. 2. mgr. 68. gr. laganna og veitt honum umboð til að rita firma félagsins, sbr. 2. mgr. 74. gr. Þessi heimild nær þó ekki til ráðstafana sem eru „óvenjulegar eða mikils háttar“. Hvað í því felst tekur mið af tilgangi félags, umfangi og efnahagsstöðu og verður það mat ekki falið framkvæmdastjóra. Getur stjórn hlutafélags samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum laganna ekki framselt vald sitt til að taka ákvarðanir um hvers kyns ótilgreindar ráðstafanir án tillits til þess hvort þær séu óvenjulegar eða mikils háttar og breytir þar engu þótt hluthafafundur samþykki slíkt framsal. Af þessum sökum samræmist umboðið ekki 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995. Þegar af þessari ástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, en málsástæða, sem áfrýjandi færði fyrst fram við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti um að framkvæmdastjóra hans hafi verið heimilar ráðstafanir, sem hið umdeilda umboð tók til, í skjóli prókúruumboðs síns fyrir félagið, fær ekki komist að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Soffanías Cecilsson hf., greiði stefnda, Magnúsi Soffaníassyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Stefnandi gerir þá kröfu aðallega að ógilt verði sú ákvörðun stjórnar stefnda frá 5. desember 2007 að veita framkvæmdastjóra stefnda umboð til að skuldbinda félagið og að umboðið verði ógilt með dómi. Til vara er þess krafist að ógilt verði sú ákvörðun hluthafafundar stefnda 27. febrúar 2008 að hafna því að afturkalla umrætt umboð stjórnar stefnda til framkvæmdastjórans og að umboðið verði ógilt með dómi frá þeim tíma. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að félagið verði sýknað af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað. I. Stefnandi er eigandi að 30% af hlutafé í stefnda, en að öðru leyti er félagið í eigu ættingja og venslamanna stefnanda og félagsins sjálfs. Í stjórn félagsins eiga sæti Rúnar Magnússon, stjórnarformaður, og meðstjórnendurnir Sigurður Sigurbergsson og Sigríður Finsen, eiginkona stefnanda. Á liðnum árum hefur verið ágreiningur um starfsemi félagsins milli hluthafa og stjórnarmanna sem starfa í skjóli þeirra. Samkvæmt samþykktum stefnda frá 25. október 2006 er tilgangur félagsins almenn atvinnustarfsemi, svo sem fiskverkun, útgerð, kaup og sala hlutabréfa, sem og annarra verðbréfa, heildsala, smásala, umboðssala, framleiðsla, rekstur fasteigna, lánastarfsemi, svo og nauðsynleg umsvif þessu tengt. Einnig segir í samþykktunum að tilgangur félagsins sé að reisa og reka almennar kaupleiguíbúðir. Aðilar deila um hvernig starfsemi félagsins er hagað. Fullyrðir stefndi að á vegum félagsins hafi frá árinu 2000 verið rekinn sérstakur fjárfestingarsjóður sem hafi það hlutverk að kaupa og selja verðbréf. Stefnandi vefengir hins vegar tilvist sjóðsins og andmælir því að stefndi hafi sett sér fjárfestingarstefnu. Á stjórnarfundi stefnda 5. desember 2007 var samþykkt með vísan til 2. mgr. 68. gr. laga um hlutafélög, nr. 2/1995, að veita framkvæmdastjóra félagsins umboð til þess að skuldbinda félagið með kaupum og sölu á verðbréfum og til lántöku í því skyni. Á fundinum greiddi Sigríður Finsen, eiginkona stefnanda atkvæði gegn því að veita framkvæmdastjóranum umboðið. Umboð þetta er svohljóðandi: Stjórn Soffaníasar Cecilssonar hf., kt. 611292-2959, sem kjörin var á hluthafafundi félagsins þann 26. október 2006 veitir hér með Sigurði Sigurbergssyni framkvæmdastjóra félagsins, heimild til þess að skuldbinda félagið með kaupum og sölu á viðskiptabréfum s.s. hlutabréfum, vaxtaskipta- og afleiðusamningum, honum er einnig heimilt að taka lán fyrir framangreindum kaupum sem og ádráttarlán. Heimild þessi er veitt framkvæmdastjóra þar sem ofangreind viðskipti þola sjaldnast bið, án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins. Framkvæmdastjóra ber að tilkynna félagsstjórn um ráðstafanir, sem gerðar hafa verið með vísun til heimildar þessarar. Með bréfi 12. febrúar 2008 krafðist stefnandi þess að boðað yrði til hluthafafundar í félaginu. Var þess jafnframt krafist að fjallað yrði um ákvörðun stjórnar frá 5. desember 2007 um að veita framkvæmdastjóra umboð til að skuldbinda félagið og að tekin yrði til afgreiðslu tillaga um að afturkalla umboðið. Hinn 27. febrúar 2008 var haldinn hlutahafafundur hjá stefnda í samræmi við kröfu stefnanda. Eftir að fjallað hafði verið á fundinum um tillögu stefnanda um að afturkalla umboðið til framkvæmdastjórans voru greidd atkvæði um tillöguna og var hún felld. Var þá fært til bókar að stefnandi áskildi sér rétt til að fá umboðinu hnekkt fyrir dómi. Á fundinum var einnig fjallað um önnur málefni félagsins, þar á meðal fjárfestingar þess, viðskipti félagsins við hluthafa og stjórnarmenn og launakjör framkvæmdastjóra. Að kröfu stefnanda með bréfi 18. mars 2008 var aftur boðað til hluthafafundar 9. apríl sama ár til að fjalla um ýmis málefni félagins án þess að það verði rakið hér í einstökum atriðum. Aðalfundur stefnda var haldinn 16. apríl 2008. Á fundinum var borin upp svohljóðandi tillaga: Aðalfundur Soffaníasar Cecilssonar hf. staðfestir hér með þá fjárfestingarstefnu félagsins sem fylgt hefur verið undanfarin ár af hálfu stjórnar félagsins. Jafnframt staðfestir aðalfundur félagsins gildi þess umboðs sem stjórn félagsins veitti framkvæmdastjóra þess á stjórnarfundi 5. desember 2007 til þess að skuldbinda félagið og framkvæma fjárfestingarstefnu félagsins. Telur fundurinn að umboðið sé nauðsynlegt til þess að brugðist sé skjótt við breytingum á fjármálamörkuðum. Á fundinum var tillagan samþykkt með 60,28% atkvæða. Af hálfu stefnanda var greitt atkvæði gegn tillögunni. II. Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að umboðið til framkvæmdastjóra stefnda frá 5. desember 2007 fari bæði í bága við lög um hlutafélög, nr. 2/1995, og samþykktir stefnda þar sem umboðið sé of víðtækt. Af þessu leiði jafnframt að ákvörðun hluthafafundar stefnda 27. febrúar 2008 að hafna því að fella úr gildi umboðið, og þannig halda til streitu ólögmætu fyrirkomulagi á ákvarðanatöku innan félagsins, brjóti einnig gögn lögum og félagssamþykktum. Í samræmi við þetta sé þess krafist aðallega að ákvörðun stjórnar verði ógilt þannig að umboðið verði frá öndverðu fellt út gildi en til vara að ógilt verði ákvörðun hluthafafundar um að hafna því að afturkalla umboðið. Stefnandi vísar til þess að stjórn stefnda hafi samkvæmt lögum og samþykktum æðsta vald í málefnum félagsins á milli hluthafafunda. Þannig fari stjórnin með málefni félagsins, móti stefnu þess, gæti hagsmuna út á við og taki afstöðu í öllum mikilvægum málum. Hlutverk stjórnarinnar sé því að annast um að skipulag og starfsemi félagsins sé jafnan í réttu og góðu horfi og að tryggja að eftirlit sé með starfsemi félagsins, þar með talið bókhald og meðferð fjármuna. Lögum samkvæmt hvíli ríkar skyldur á stjórnarmönnum að viðlagðri refsi- og skaðabótaábyrgð og þeim sé jafnhliða veittur réttur til að sinna þessum störfum. Þetta starf sitt verði stjórnarmenn að rækja persónulega og geti þeir ekki framselt vald sitt til annarra nema í mjög takmörkuðum mæli og skýrt afmarkað. Stefnandi bendir á að hlutverk framkvæmdastjóra sé aftur á móti að annast daglegan rekstur félagsins og skuli hann í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem félagsstjórn hefur gefið, sbr. 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995. Þannig fylgi framkvæmdastjóri ákvörðunum stjórnar og í þeim efnum verði ekki höfð endaskipti þannig að framkvæmdastjóri taki ákvarðanir og tilkynni síðan stjórn um ráðstafanir sínar. Jafnframt taki daglegur rekstur ekki til ráðstafana sem eru óvenjulegar eða mikils háttar. Til slíkra ráðstafana geti framkvæmdastjóri aðeins gripið samkvæmt sérstakri heimild frá stjórn í hvert sinn, nema ekki sé unnt að bíða ákvörðunar stjórnar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins. Í þessu sambandi bendir stefnandi á að megin starfsemi stefnda sé fólgin í útgerð og fiskverkun. Sú starfsemi sem lúti að fjárfestingum í verðbréfum snerti hins vegar fáeinar ráðstafanir þótt um mikla fjárhagslega hagsmuni geti verið að ræða. Að því gættu geti fráleitt verið um að ræða viðskipti sem ekki þoli bið meðan um þau sé fjallað í þriggja manna stjórn félagsins. Verði þá að hafa í huga að allir stjórnarmenn séu búsetti í litlu bæjarfélagi og engum vandkvæðum bundið að koma við fundi með skömmum fyrirvara. Stefnandi bendir á að umboðið fari út fyrir þau verkefni sem samþykktir félagsins geri ráð fyrir að rúmist innan starfseminnar. Þannig sé í umboðinu gert ráð fyrir að heimildin taki við vaxtaskipta- og afleiðusamninga, en viðskipti með svo sérhæfða fjármálagerninga, sem teljist ekki til verðbréfa í skilningi laga, falli utan tilgangs með starfsemi félagsins. III. Stefndi heldur því fram að ákvörðun stjórnar stefnda 5. desember 2007 að veita framkvæmdastjóra félagsins umboð til að skuldbinda félagið sé fyllilega lögmæt og samrýmanleg rekstri stefnda. Tilgangur félagsins sé meðal annars að stunda kaup og sölu verðbréfa og í samræmi við það reki stefnandi digran fjárfestingarsjóð. Í ljósi þess að bregðast þurfi skjótt við aðstæðum á verðbréfamörkuðum þar sem verð geti fallið hratt á hlutabréfum, gengi gjaldmiðla breyst eða kauptækifæri gefist í skamman tíma hafi stjórn félagsins og meirihluti hluthafa metið það svo að best þjónaði hagsmunum stefnda að framkvæmdastjóri félagsins hefði viðhlítandi umboð til að bregðast við aðstæðum. Að öðrum kosti geti félagið orðið fyrir tjóni ef ávallt þyrfti að kalla saman stjórn félagsins með þriggja daga fyrirvara í samræmi við starfsreglur stjórnar. Stefndi heldur því fram að umboðið sé bæði í samræmi við samþykktir félagsins og 68. gr. laga um hlutafélög, nr. 2/1995. Þá verði ekki hjá því litið að hluthafafundur hafi tvívegis staðfest ákvörðun stjórnar, fyrst 27. febrúar 2008 og síðan á aðalfundi 16. apríl sama ár, en í því felist að meirihluti hluthafa telji hag félagsins borgið með því að framkvæmdastjórinn hafi umboðið. Verði á hinn bóginn fallist á kröfur stefnanda væri honum sem eiganda minnihluta í félaginu játað vald til að ógilda ákvörðun stjórnar og hluthafafundar þannig að réttur hans gengi framar meirihluta hluthafa til að ráða málefnum félagsins. Fengi það með engu móti samrýmst samþykktum stefnda og 80. gr. laga nr. 2/1995 um að æðsta vald í málefnum stefnda sé hluthafafundur. Stefndi telur fyllilega í samræmi við tilgang félagsins að fjárfesta í afleiðu- og vaxtaskiptasamningum, enda verði slíkir gerningar taldir til verðbréfa. Leggur stefndi áherslu á að hugtakið „verðbréf“ í samþykktum félagsins verði skilgreint í samræmi við lög um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007. IV. Stefnandi er eigandi 30% hlutafjár í stefnda og hefur hann höfðað málið í því skyni að fá hnekkt umboði sem framkvæmdastjóra stefnda var upphaflega veitt með ákvörðun stjórnar stefnda 5. desember 2007. Samkvæmt umboðinu var framkvæmdastjóranum veitt heimild til að skuldbinda félagið með kaupum og sölu á viðskiptabréfum, svo sem hlutabréfum, vaxtaskipta- og afleiðusamningum. Jafnframt var framkvæmdastjóranum veitt heimild til að taka lán fyrir framangreindum kaupum sem og afdráttarlán. Stefndi er hlutafélag en um þau gilda lög nr. 2/1995. Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laganna fer félagsstjórn með málefni félagsins og skal annast um að skipulag félagsins og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi. Fara félagsstjórn og framkvæmdastjóri með stjórn félagsins. Í gildandi samþykktum fyrir stefnda er vikið að stjórn félagsins en þar segir að stjórnin hafi æðsta vald í málefnum þess milli hluthafafunda. Einnig segir að stjórnin fari með málefni félagsins og gæti hagsmuna þess gagnvart þriðja aðila. Þá er tekið fram að stjórnin skuli annast um að skipulag félagsins og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi og að nægjanlegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Um verkefni framkvæmdastjóra hlutafélags er fjallað í 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 en þar segir að hann skuli annast daglegan rekstur félagsins og skuli í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem félagsstjórn hefur gefið. Tekur hinn daglegi rekstur ekki til ráðstafana sem eru óvenjulegar eða mikils háttar. Getur framkvæmdastjóri aðeins gert slíkar ráðstafanir samkvæmt sérstakri heimild frá félagsstjórn, nema ekki sé unnt að bíða ákvarðana félagsstjórnar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins. Efnislega samhljóða ákvæði um verkefni framkvæmdastjóra er að finna í samþykktum stefnda. Samkvæmt samþykktum stefnda er tilgangur félagsins meðal annars kaup og sala hlutabréfa sem og annarra verðbréfa. Í samræmi við þetta getur stjórn eða hluthafafundur vissulega veitt framkvæmdastjóra félagsins almennt umboð til kaupa og sölu á verðbréfum. Heimild stjórnar og hluthafafundar í þeim efnum getur þó ekki verið með öllu ótakmörkuð. Þá verður að gera þá kröfu að fjárfestingarstefna stjórnar sé því gleggri sem umboð af þessu tagi til framkvæmdastjóra er rýmra. Það umboð sem framkvæmdastjóra stefnda var veitt með ákvörðun stjórnar 5. desember 2007 er ekki bundið neinum takmörkunum, hvorki hvað varðar fjárhæðir né hvað varðar viðskipti með fjármálagerninga. Þannig nær heimildin bæði til innlendra og erlendra verðbréfa og til fjármálagerninga án tillits til þess hvort þeir eru skráðir á verðbréfamarkaði. Þá er umboðið ekki takmarkað við viðskipti með eignir félagsins heldur er framkvæmdastjóranum heimilað að taka lán til fjárfestinga í verðbréfum. Loks er umboðið ekki bundið því að ráðstafanir á grundvelli þess séu í samræmi við fyrirfram mótaða fjárfestingarstefnu, enda liggur ekki fyrir í málinu að stefndi hafi yfir höfuð markað sér slíka stefnu. Af þessu leiðir að framkvæmdastjórinn getur í skjóli þessa almenna umboðs gripið til ráðstafana sem eru óvenjulegar eða mikilsháttar og ættu að réttu lagi undir stjórn eða eftir atvikum hluthafafund félagsins. Að þessu virtu verður umboðið talið fara í bága við fyrrgreind lagaákvæði um starfsskipulag hlutafélaga og breytir engu um gildi umboðsins þótt það hafi verið staðfest á hluthafafundi, fyrst 27. febrúar 2008 og síðan aftur á aðalfundi 16. apríl sama ár. Samkvæmt framansögðu verður fallist á aðalkröfu stefnanda um að ógilt verði ákvörðun stjórnar félagsins frá 5. desember 2007 um að veita framkvæmdastjóranum umboð til að skuldbinda félagið og að umboðið verði fellt úr gildi. Eftir þessum úrslitum verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Viðurkennt er að ákvörðun stjórnar stefnda, Soffaníasar Cecilssonar hf., frá 5. desember 2007 um að veita framkvæmdastjóra félagsins umboð til að skuldbinda félagið hafi verið ógild og er umboðið fellt úr gildi. Stefndi greiði stefnanda, Magnúsi Soffaníassyni, 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 501/2012
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Staðfesturvar úrskurður héraðsdóms þar sem bú P hf. var tekið til gjaldþrotaskipta aðkröfu G hf., með vísan til þess að G hf. hefði leitt nægilega í ljós að hannætti fjárkröfu á hendur P hf. samkvæmt tilteknum gjaldmiðlaskiptasamningum ogleitt líkur að ógjaldfærni félagsins, sbr. 5. tölul.2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma Garðar Gíslason hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I.Jónsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2012 sem barst héraðsdómi samadag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 18. júlí sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Norðurlands eystra 27. júní 2012, þar sem bú sóknaraðila var tekiðtil gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðáðurgreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmtsamþykktum sóknaraðila 28. desember 2005 er tilgangur félagsinsfjárfestingarstarfsemi, kaup og sala hlutabréfa og annarra verðbréfa, kaup ogsala á aflaheimildum, rekstur fasteigna og lánastarfsemi og önnur skyldstarfsemi. Með umsókn 21. febrúar 2008 óskaði Óttar Már Ingvason,stjórnarformaður sóknaraðila, eftir að varnaraðili færi með sóknaraðila semfagfjárfesti í öllum viðskiptum sínum við sóknaraðila er tengdust verðbréfum ísamræmi við 24. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í umsókninni kommeðal annars fram að þekking og reynsla áðurnefnds fyrirsvarsmanns sóknaraðilaværi sú að hann væri löggiltur verðbréfamiðlari og framkvæmda- ogfjármálastjóri. Þá var þar tekið fram að sóknaraðili hefði átt í umtalsverðumverðbréfaviðskiptum undanfarin misseri og að eign á bankareikningi næmi aðlágmarki 500.000 evrum að frádreginni skuldsetningu. Í ljósi þessara upplýsingavar sóknaraðili talinn uppfylla skilyrði 1. mgr. fyrrnefnds ákvæðis laga nr.108/2007 og flokkaður sem fagfjárfestir hjá varnaraðila. Hefur þetta áhrifþegar virt eru lögskipti aðila. Sóknaraðilimótmælir því að samningur hafi komist á milli aðila um framvirk kaup áskuldabréfi Kaupþings banka hf. í erlendri mynt, KAUP 01/1, og að þeir sexgjaldmiðlaskiptasamningar, sem varnaraðili reisir málatilbúnað sinn á, veriðgerðir samhliða þeim kaupum, en þeir eru óundirritaðir af hálfu sóknaraðila. Áhinn bóginn er óumdeilt að viðræður áttu sér stað milli aðila um þessiviðskipti í febrúar 2008 og að sóknaraðili var af því tilefni flokkaður semfagfjárfestir hjá varnaraðila. Afþeim hljóðrituðu upptökum af símtölum milli áðurnefnds fyrirsvarsmannssóknaraðila og starfsmanna varnaraðila, sem fyrir liggja í málinu og raktar eruí hinum kærða úrskurði, verður eindregið ráðið að hinir umþrættu samningar hafikomist á milli aðila með því efni sem þeir hafa að geyma. Hefur varnaraðili þvíleitt nægilega í ljós að hann eigi fjárkröfu á hendur sóknaraðila. Varnaraðiliskoraði með bréfi 1. október 2010 á sóknaraðila að lýsa því yfir innan þriggjavikna að hann væri fær um að greiða skuldina innan skamms tíma, sbr. 5. tölul. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Áskorunin var birtfyrirsvarsmanni sóknaraðila 12. sama mánaðar, en henni var ekki svarað af hanshálfu. Með þessu hefur varnaraðili leitt líkur að ógjaldfærni sóknaraðila oghefur hinn síðarnefndi á engan hátt sýnt fram á hið gagnstæða, sbr. upphafsorð2. mgr. 65. gr. fyrrnefndra laga. Samkvæmtframansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðiliverður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,Provest hf., greiði varnaraðila, Glitni hf., 250.000krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 435/2006
Börn Forsjá Gjafsókn
K höfðaði mál á hendur M og krafðist þess að sér yrði dæmd forsjá barna þeirra, stúlku, sem var fædd 1992, og drengs, sem fæddist 1996. M hafði áður verið dæmd forsjá barnanna með dómi héraðsdóms 27. nóvember 2002 sem staðfestur var af Hæstarétti 23. október 2003. Í héraðsdómi var vísað til fyrirliggjandi matsgerða þar sem forsjárhæfni M var dregin í efa, fram kom eindreginn vilji stúlkunnar til að búa hjá móður sinni og gerð var grein fyrir neikvæðri framkomu M gagnvart K, börnum þeirra og þeim aðilum sem leitast höfðu við að veita börnunum aðstoð. Að því virtu þótti forsjárhæfni aðila hafa breyst frá því að fyrrgreindur dómur Hæstaréttar féll og ástæða vera til að endurskoða tilhögun á forsjá. Þótti hafið yfir allan vafa að hagsmunum barnanna væri betur borgið í forsjá K og var því fallist á kröfu hennar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að eftir uppkvaðningu héraðsdóms hefðu orðið margvíslegir árekstrar milli aðila vegna barnanna, sem og milli M og yfirvalda. Þá yrði ráðið af nýjum sérfræðigögnum að ekki hefði orðið breyting á neikvæðri afstöðu M til samstarfs við skóla og barnaverndaryfirvöld. Að þessu virtu var niðurstaða héraðsdóms staðfest. M gerði varakröfu fyrir Hæstarétti um að kveðið yrði á um umgengni hans við börnin með tilteknum hætti, en sú krafa þótti of seint fram komin og var þegar af þeirri ástæðu ekki tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júlí 2006. I Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 28. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af K, kt. [...], nú til heimilis að [...], Reykjavík, með stefnu birtri 27. júlí 2004 á hendur M, kt. [...], nú til heimilis að [...], Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að forsjá barnanna A, kt. [...], og B, kt. [...], verði breytt og hún falin stefnanda til 18 ára aldurs barnanna. Til vara krefst stefnandi þess, að hún fái umgengni við börnin frá kl. 1700 á föstudögum og til kl. 830 á mánudagsmorgnum. Þá er þess krafizt, að börnin dveljist hjá stefnanda annað hvert ár frá kl. 1800 þann 20. desember til kl. 1800 þann 29. desember og hitt árið frá kl. 1800 þann 27. desember til kl.1800 þann 4. janúar. Þess er krafizt, að börnin dveljist hjá stefnanda í páskaleyfi frá skóla frá kl. 1800 á föstudegi fyrir pálmasunnudag til kl. 2200 á páskadag. Þá er þess krafizt að börnin dveljist í sumarleyfi hjá stefnanda frá 15. júní til 15. ágúst. Í báðum tilvikum er krafizt málskostnaðar úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti 24,5%, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Gerð er krafa um, að áfrýjun fresti ekki réttaráhrifum dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði með dómi áfram falin forsjá barnanna, A og B. Til vara krefst stefndi þess, að forsjánni verði skipt, þannig að honum verði dæmd forsjá B, en stefnandi fái forsjá A. Í báðum tilvikum er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Gerð er krafa um, að áfrýjun fresti réttaráhrifum dómsins. II Málavextir Stefnandi og stefndi gengu í hjónaband í júní 2000, en höfðu verið í sambúð í um 10 ár fyrir þann tíma. Þau eiga saman dótturina, A, f. [...] 1992, og soninn, B, f. [...] 1996. Stefnandi var að mestu heimavinnandi á sambúðartímanum, eða frá október 1992 til hausts 1998, en stefndi vann sem leigubifreiðastjóri og gerir enn. Aðilar skildu seinni hluta ársins 2000 vegna mikilla sambúðarerfiðleika. Kveðst stefnandi hafa orðið að flýja af heimilinu vegna mikils ofríkis og líkamlegs ofbeldis, sem hún hafi sætt af hálfu stefnda, og leitað skjóls á heimili vinafólks, þar sem hún hafi dvalizt um nokkurra mánaða skeið. Kveður hún stefnda hafa brugðizt ókvæða við, og m.a. hafi hann tekið börnin frá stefnanda með valdi og haldið þeim frá henni. Í júní 2001 höfðaði stefndi forsjármál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og krafðist forsjár barnanna. Með dómi héraðsdóms, dags. 27. nóvember 2002, sem staðfestur var af Hæstarétti þann 23. október 2003, var stefnda dæmd forsjá beggja barnanna. Fram kemur, að bæði börnin þurfa á sértækri aðstoð að halda, og hefur drengurinn verið greindur með ofvirkni. Stefnandi kveðst hafa reynt að fá umgengni við börnin allt frá því að niðurstaða fyrra forræðisdeilumálsins lá fyrir. Liggur m.a. fyrir bréf frá lögmanni hennar til þáverandi lögmanns stefnda, dags. 10. desember 2003, þar sem gerð er tillaga að umgengnissamningi. Bréf sama efnis var sent stefnda þann 15. desember s.á. Umleitanir þessar báru ekki árangur og lagði stefnda því fram kröfu um umgengnisúrskurð hjá sýslumanninum í Reykjavík, dags. 8. janúar 2004. Þrátt fyrir ítrekaðar boðanir sýslumanns, mætti stefndi ekki, og skrifleg viðbrögð hans við boðunum, sbr. bréf hans til sýslumannsembættisins, dags. 30. janúar 2004, bera með sér, að hann hafi ekki haft í hyggju að sinna kvaðningum embættisins. Með boðunarbréfi sýslumanns til stefnda, dags. 13. febrúar 2004, er tekið fram, að embættið muni leita liðsinnis Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, verði ekki mætt af hálfu stefnda í næsta boðaðan tíma þann 20. febrúar. Með bréfi lögmanns stefnanda til sýslumannsins í Reykjavík, dags. 10. marz 2004, er ítrekuð ósk um, að úrskurðað verði um umgengni stefnanda við börnin. Í tölvubréfum lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda, dags. 13. ágúst 2004, er enn reynt að koma á umgengnissamningi milli aðila, án árangurs. Úrskurður um umgengni var kveðinn upp hjá sýslumannsembættinu í Reykjavík 14. september 2004. Var úrskurðinum ekki framfylgt af hálfu stefnda fyrr í október sama ár, eftir að stefnandi hafði fengið tilsjónarmann frá Barnavernd Reykjavíkur. Stefnandi kveður telpuna hafa á árinu 2004 haft samband við sig gegnum gsm síma og hafi þær mæðgurnar mælt sér mót nokkrum sinnum í viku og stundum daglega. Þann 14. júlí 2004 hafi telpan í fyrsta sinn fengið leyfi stefnda til að fara til stefnanda. Hins vegar hafi tveir lögreglumenn komið um kvöldmatarleytið og sótt dótturina, að kröfu stefnda. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafi ekki verið tilkynnt um atvikið. Telur stefnandi hagsmunum barnanna bezt borgið hjá sér. Stefndi kveður ástæðu þess, að regluleg umgengni stefnanda við börnin hafi ekki verið til staðar, fyrst og fremst stafa af því, að stefnandi hafi ekki sinnt umgengni við þau. Áhugi stefnanda hafi fremur beinzt að skemmtunum og umgangist stefnandi þá gjarnan fólk, sem geti verið börnunum hættulegt, og vísar stefnandi þá til máls, sem kom upp, áður en dómur gekk í fyrra forræðisdeilumáli aðila, þar sem grunur lék á, að dóttir aðila hefði verið áreitt kynferðislega, þegar hún dvaldist hjá stefnanda. Þá kveður stefndi stefnanda hafa ítrekað lofað að taka börnin og verið boðið að gera það, en hún hafi síðan ekki staðið við það, þar sem hún hefði haft annað að gera. Kveður stefndi tilraunir sínar til að reyna að ná samkomulagi við stefnanda um umgengni hafa verið árangurslausar. Stefndi bjó hjá foreldrum sínum, þegar dómur gekk í fyrra málinu, og naut hann aðstoðar þeirra við umönnun barnanna. Lá þá fyrir, að það fyrirkomulag myndi verða svo til einhverra ára. Stefndi býr nú í leiguíbúð með börnum sínum, en kveðst enn njóta stuðnings foreldra sinna. Stefndi telur hagsmunum barnanna bezt borgið hjá sér. Með beiðni stefnanda, dags. 31. janúar 2005, var dómkvaddur matsmaður, Sæmundur Hafsteinsson sálfræðingur, til að meta forsjárhæfni málsaðila. Er matsgerð hans dagsett 22. janúar 2006. Kemur fram í matsgerðinni, að dráttur sá, sem varð á því, að matsmaðurinn lyki matinu, hafi stafað af því, að faðir hafi reynzt afar ósammvinnuþýður. Þegar matsgerðin lá fyrir voru, að beiðni stefnda, dómkvaddir tveir yfirmatsmenn, sálfræðingarnir Valgerður Magnúsdóttir og Oddi Erlingsson, til að endurskoða þau atriði, sem metin voru í undirmati. Er yfirmatsgerðin dags. 31. maí 2006. Í málinu liggur jafnframt fyrir matsgerð Gunnars Hrafns Birgissonar sálfræðings, sem aflað var, þegar fyrra forsjármálið var rekið fyrir dóminum. Undir rekstri málsins voru börnin tekin af heimili sínu samkvæmt úrskurði Barnaverndaranefndar Reykjavíkur, dags. 31. maí 2006, og færð á vistheimili á vegum nefndarinnar til allt að tveggja mánaða, til könnunar á líðan þeirra og heilsu. Faðir kærði úrskurðinn til Héraðsdóms Reykjavíkur. Með úrskurði Héraðsdóms, dags. 27. júní 2006, var úrskurður nefndarinnar felldur úr gildi og sótti faðir börnin á vistheimilið í kjölfarið. Eru þau nú í umsjá föður. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því, að það sé börnunum fyrir beztu, að forsjá þeirra verði breytt og fengin stefnanda. Styður stefnandi þá kröfu eftirfarandi rökum: Vilji dótturinnar standi eindregið til þess að búa hjá móður. Þetta hafi dóttirin ítrekað látið í ljós í samtölum við stefnanda og aðra, auk þess sem það komi ítrekað fram í ýmsum gögnum hennar, sbr. framlögðu afriti úr stílabók, sem telpan hafi ritað til dóttur sambýlismanns stefnanda. Drengurinn sýni einnig veruleg vanlíðunar­einkenni og í það eina skipti, sem stefnandi hafi fengið að umgangast hann frá því að niðurstaða Hæstaréttar lá fyrir, og þar til umgengni komst á í október 2004, sé ljóst, að aðskilnaður drengsins hafi valdið miklu álagi á hann og sé hann í miklu tilfinningalegu ójafnvægi. Hann hafi límt sig á stefnanda og þurft á mikilli návist og snertingu hennar að halda, sem lýsi bezt, hversu mikil þörf drengsins sé fyrir návist stefnanda. Stefndi hafi sýnt, frá því að niðurstaða Hæstaréttar lá fyrir, að hann beri enga virðingu fyrir þeim lögákveðna rétti, sem stefnanda og börnunum sé tryggður í barnalögum til að fá að umgangast hvort annað. Stefndi hafni allri umgengni við stefnanda, sem nú þegar hafi valdið börnunum verulegri vanlíðan og tilfinningalegu tjóni. Stefnandi telji það mjög alvarlega staðreynd, að stefndi hafi algjörlega reynt að skera á þau miklu og sterku tengsl, sem séu milli stefnanda og barnanna. Þá hafi dóttir aðila sagt stefnanda, að stefndi tali mjög illa um hana við börnin og reyni að mata þau, og þá sérstaklega drenginn, á alls konar ljótum áróðri um hana, sem sé tilbúningur frá rótum. Undir rekstri fyrra forsjármáls hafi stefndi gert þetta, m.a. með því að hengja alls konar óhróður um stefnanda á ljósastaura, sbr. framlögð dómskjöl nr. 11, 12 og 13, og undanfarna mánuði hafi stefndi með svipuðum hætti reynt að snúa drengnum gegn stefnanda. Sú staðreynd, að algjörlega hafi verið komið í veg fyrir umgengni, ætti ein og sér að vera næg ástæða til að breyta forsjárákvörðun, enda afskaplega mikilvægt fyrir hagsmuni og velferð barnanna, að þau fái að umgangast báða foreldra. Börnin séu í verulegri þörf fyrir að umgangast stefnanda, enda sterk tengsl á milli þeirra, og stefnandi hafi verið aðal uppeldis- og umönnunaraðili þeirra fyrstu 8 ár telpunnar og fyrstu 4 æviár drengsins. Stefnandi muni hins vegar leggja sig fram um að stuðla að því, að börnin geti átt eðlileg samskipti við báða foreldra, verði henni falin forsjáin. Stefnandi telji, að andlegri og líkamlegri heilsu barnanna sé hætta búin með því að þau búi áfram hjá föður. Stefndi beiti telpuna líkamlegu ofbeldi, með því m.a. að lemja hana margsinnis, líki honum ekki það, sem hún geri. Ef telpan segi stefnda, að hún vilji búa hjá stefnanda, sé hún lamin. Ef telpan stríði bróður sínum, sé hún stundum lamin o.s.frv. Samkvæmt upplýsingum, sem aflað hafi verið, hafi stefndi byrjað að lemja telpuna í marz 2004, eftir að hann var fluttur með börnin út af heimili föðurforeldra þeirra. Eftir að stefnandi komst að þessu ofbeldi, hafi verið send tilkynning til Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, sbr. dskj. nr. 8. Stefndi hafi í gegnum árin beitt stefnanda líkamlegu ofbeldi, og nú virðist það vera farið að beinast að telpunni. Hafi stefnandi kært stefnda ítrekað fyrir líkamsárásir, sbr. kæru vegna líkamsárásar og eignaspjalla 8. júlí 2001, dskj. nr. 14, og kæru fyrir líkamsárás og hótanir 21. maí 2002, dskj. nr. 15. Þá hafi stefnandi sætt ýmiss konar ofsóknum af hálfu mannsins, m.a. með því að setja inn myndir og óhróður um hana á netið, sbr. lýsingu lögmanns stefnanda í bréfi til ríkissaksóknara, dags. 1. október 2002, dskj. nr. 16. Stefnandi telji, að stefndi vanræki börnin á ýmsan hátt, m.a. tilfinningalega. Stefndi hugsi ekkert um það, hvar stelpan sé heilu og hálfu dagana. Þó að hún hafi farið út að morgni og ekki komið heim fyrr en kl. 2030 að kvöldi, rúmlega 11 ára gömul, hafi hann aldrei hringt í hana allan þann tíma eða spurt, hvar hún hafi verið. Að sögn dóttur geri stefndi mjög upp á milli barnanna. Honum virðist vera meira sama um stelpuna en reyni meira að sinna drengnum og koma til móts við hann. Þá telji stefnandi, að börnin fái ekki nauðsynlegan stuðning við heimanám. Drengurinn hafi verið greindur með mótstöðuþrjóskuröskun og samkvæmt kennara drengsins hafi gengið fremur erfiðlega með hann í skólanum, bæði félagslega og námslega. Drengurinn hafi verið á rítalíni frá fjögurra ára aldri og þurfi að hafa mjög ákveðinn ramma í kringum sig til þess að honum geti liðið sem bezt, og telji stefnandi ýmislegt benda til þess, að stefnda takist ekki að skapa þann ramma. Stefnandi telji, að aðstæður barnanna hjá stefnda séu allt aðrar og verri í dag en þær hafi verið á þeim tíma, sem dómur gekk í fyrra forsjármáli. Þá hafði stefndi búið með börnin á heimili foreldra sinna, sem hafi hjálpað honum verulega við umönnun þeirra, og hafi börnin haft góðan stuðning frá þeim og höfðu vanist aðstæðum hjá þeim. Þetta sé ekki lengur til staðar. Alvarlegir árekstrar hafi orðið milli stefnda og foreldra hans í byrjun árs 2004, og hafi hann flutzt með börnin út af heimili þeirra og í leiguíbúð í [...], sem sé annað skólahverfi, en börnin hafi verið í. Stefndi hafi jafnframt slitið á öll samskipti við foreldra sína og bannað börnunum í nokkra mánuði að hafa nokkur samskipti við þau. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest hafi verið af Hæstarétti, sé byggt á því, að báðir málsaðilar hafi skilning á rétti barnanna til umgengni við hitt foreldrið og að þau treysti hvort öðru fyrir börnunum. Í niðurstöðu dómsins komi fram, að honum virðist að óbreytt skipan á búsetu barnanna hjá föður gæti verið vænleg til að skapa ró og jafnvægi í lífi þeirra, enda auðnist málsaðilum að vinna saman að góðri umgengni. Af lestri dómsniðurstöðu sé ljóst, að ein aðalforsenda hennar hafi verið sú, að stefnandi fengi rúma umgengni við börnin. Á daginn hafi komið, að stefndi komi í veg fyrir alla umgengni, sem sé mjög alvarlegt mál og ætti eitt og sér að nægja til breytingar á forsjá. Mikilvægar forsendur fyrri dómsniðurstöðu hafi ekki staðizt. Gögn málsins beri með sér tilraunir stefnanda til að reyna að fá umgengni við börnin, en jafnframt hafi lögmaður stefnanda reynt að ræða við stefnda og foreldra hans varðandi jólaumgengni, en án árangurs. Foreldrar stefnda hafi margsinnis lýst því yfir, að þau telji mikilvægt, að stefnandi fái að umgangast börnin, en þau virðist ekki ná að hagga þeim eindregna ásetningi stefnda að hafa enga umgengni. Ytri aðstæður stefnda hafi, við dómsuppkvaðningu í héraðsdómi, verið taldar öruggari en stefnanda, hvað varðaði húsnæði og atvinnu. Aðstæður hafi breytzt. Stefnandi sé með fastráðningu sem skólaliði í [...] og sé vinnutími hennar frá kl. 900 – 1700 á daginn. Stefnandi eigi frí á sama tíma og skólar séu í fríi, t.d. sé stefnandi í fríi öll sumur, alla páska og öll jól. Stefnandi hafi því aðstæður til að vera alltaf með börnunum á þeim tíma, sem þau séu í fríi frá skóla. Börnin búi í öðru skólahverfi en þau hafi gert á þeim tíma, sem dómur féll í málinu, þrátt fyrir að þau hafi veturinn 2003/2004 fengið að halda áfram í sínum fyrri skóla. Stefndi hafi ekki haft bíl til umráða og hafi því ekki getað keyrt börnin til þess að þau gætu ræktað tengsl við vini og félaga í kringum heimili föðurforeldra, þar sem þau hafi búið lengst af. Samkvæmt tengslaprófi, sem gert hafi verið undir rekstri fyrra forsjármáls, hafi telpan verið tengdari stefnanda tilfinningalega, þau tengsl hafi aukizt enn frekar og mikilvægt sé, að eindreginn og staðfastur vilji telpunnar til að búa hjá móður sinni verði virtur. Drengurinn sé einnig mjög tengdur móður sinni, þrátt fyrir að stefndi hafi árum saman reynt að halda honum sem mest frá stefnanda og tala illa um hana við hann. Tengsl systkinanna séu sterk, og telji stefnandi mikilvægt, að þau séu ekki skilin að. Krafa stefnanda byggi á því, að það sé börnunum fyrir beztu að búa hjá stefnanda, og að öllum skilyrðum 34. gr. barnalaga, sem og VI. kafla laga nr. 76/2003, sé fullnægt til breytingar á forsjá. Um varnarþing fari eftir 37. gr. laganna og um sönnunargögn sé vísað til 42. gr. laga nr. 76/2003. Krafa um málskostnað byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggi á lögum nr. 60/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyld. Málsástæður stefnda Stefndi byggir kröfu sína um forsjá barnanna á því, að það sé börnunum fyrir beztu, að hann fari áfram með forsjá þeirra. Börnin séu vön hans umönnun og hafi búið nánast óslitið hjá honum frá sambúðarslitum aðila. Það væri því ekki í þágu hagsmuna barnanna að flytja þau til stefnanda, ekki sízt ef tillit sé tekið til þess, hve mikillar umönnunar börnin þarfnist. Stefndi byggi á því, að bæði börnin þarfnist meiri umönnunar en gangi og gerist, ekki síst B, og hafi stefndi hagað lífi sínu í samræmi við það, síðan hann fékk forsjá þeirra. Stefndi hafi t.d., með þátttöku í námskeiði og viðtölum við sérfræðinga, lært, hvernig hann geti bezt mætt þörfum barnanna, en stefnandi hafi ekkert gert í því skyni. Stefndi byggi á því, að bæði börnin þurfi hans umönnun umfram stefnanda, þar sem hann geti sinnt þeirra sérþörfum, og þá henti hans starf og sjálfstæður rekstur betur til þess en starf stefnanda. Stefndi byggi kröfur sínar jafnframt á því, að börnin séu mun tengdari honum en móður sinni og vilji þar af leiðandi frekar búa hjá honum. Stefndi telji engu að síður mikilvægt, að draga börnin eins lítið inn í forsjárdeilu aðila og unnt sé, og þannig eigi ekki að leggja þá ábyrgð á ung börn aðila að ráða því ein, hvar þau eigi að búa. Stefnandi hafi ítrekað dregið dóttur aðila inn í ágreining þeirra, m.a. með því að láta barnið segja stefnda ósatt og hitta sig á laun, af því að stefnandi hafi ekki viljað semja við stefnda um umgengni. Þá hafi stefnandi látið A skoða klámmyndir af sjálfri sér á netinu og sagt barninu, að stefndi hafi búið þær til með einhvers konar fölsun, sem stefndi kannist ekki við. Stefnandi hafi sýnt, með þessu háttalagi sínu og öðru, að hún kunni með engu móti að skilja hagsmuni barnanna frá sínum og hiki ekki við að beita börnunum fyrir sig í forsjárdeilu aðila. Þá byggi stefndi kröfu sína á því, að hann sé betur til þess fallinn en stefnandi að fara með forsjá barnanna. Hann hafi fasta atvinnu sem leigubílstjóri og hafi unnið við það til fjölda ára. Þá hafi hann ágætt húsnæði á leigu og hafi ekki verið í fjárhagsvandræðum. Stefnandi hafi aftur á móti skipt mjög oft um vinnu á síðustu árum sem og húsnæði. Auk þess hafi stefnandi farið í og úr sambúðum við karlmenn, sem börnin hafi þá þurft að venjast umgengni við inni á heimili stefnanda. Þá telji stefndi liggja fyrir, að stefnandi hafi lagt lag sitt við karlmenn, sem hafi reynzt börnunum hættulegir, enda hafi börnin bæði orðið fyrir kynferðislegri áreitni og líkamlegu ofbeldi, þegar þau hafi dvalið hjá stefnanda. Stefndi telur stefnanda engan veginn gera sér grein fyrir, hversu mikilvægt sé að tryggja börnunum öryggi, bæði fjárhagslegt og félagslegt, og því sé henni ekki treystandi fyrir forsjá barnanna. Kröfur stefnda byggist á ákvæðum barnalaga nr. 76/2003. Varðandi málskostnað sé vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé vísað til laga nr. 50/1988, en stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur. IV Forsendur og niðurstaða D Ó M S O R Ð Stefnandi, K, skal fara með forsjá barnanna, A og B til 18 ára aldurs þeirra. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 1.621.000, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefnda, kr. 2.693.850, greiðist úr ríkissjóði. Áfrýjun frestar ekki réttaráhrifum dómsins.
Mál nr. 725/2012
Kærumál Útburðargerð Húsaleigusamningur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B13 ehf. um að félaginu væri heimilt að fá B ehf. borið út úr húsnæði í eigu fyrrnefnda félagsins með beinni aðfarargerð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2012, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð út úr húsnæði varnaraðila á jarðhæð fasteignarinnar að Bergstaðastræti 13, Reykjavík, ásamt öllu sem tilheyrir sóknaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að aðfararbeiðni varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar tilkynningar til hlutafélagaskrár þess efnis að Jóhannes Jónsson hafi haft prókúru fyrir sóknaraðila frá 4. janúar 1991 til 13. nóvember 2003. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Bernhöftsbakarí ehf., greiði varnaraðila, B13 ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 251/2001
Kaupsamningur Fasteign Kröfugerð Gerhæfi
G hafði keypt 30 hektara spildu úr landi jarðarinnar M í maí 1996 af S, sem sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn. S var 83 ára gömul er hún undirritaði kaupsamning og afsal vegna jarðarinnar. Börn S fengu vitneskju um samninginn síðsumars 1996 og rifti lögmaður S samningnum í maí 1997, þar sem hún hefði ekki gert sér grein fyrir því hvað hún var að undirrita og kaupverðið væri í engu samræmi við verðmæti landssvæðisins. S höfðaði mál til riftunar samningnum í desember 1998 en andaðist árið 2000 og var dóttur hennar heimilað að halda málinu áfram í nafni dánarbúsins. Varakrafa búsins um ógildingu komst ekki að fyrir Hæstarétti þar sem einungis hafði verið krafist riftunar í héraði. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að ekkert hafi komið fram í málinu, sem styðji þá fullyrðingu dánarbúsins að G hafi beitt svikum við gerð umrædds kaupsamnings, og var það talið ósannað. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var fallist á að ekki hafi verið sýnt fram á að S hafi verið þannig á sig komin andlega er atvik málsins urðu, að ástæða hafi verið til þess að efast um að hún hafi verið fær til þess að taka ákvarðanir og gera ráðstafanir eins og krafist var riftunar á í málinu. Þótt kaupverð spildunnar væri lægra en niðurstaða yfirmatsgerðar frá því í febrúar 2000, sem byggt var á í málinu, var þar ekki um verulegan mun að ræða. Var samkvæmt þessu ekki talið að S hafi verið í villu um stærð eða staðsetningu hinnar seldu landspildu, líkt og haldið hafði verið fram af hálfu dánarbús hennar. Þá þótti ekki hafa verið sýnt fram á vanefndir af hálfu G við kaupin á landspildunni og voru skilyrði riftunar ekki talin vera fyrir hendi. Málskostnaður var felldur niður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 2. júlí 2001. Hann krefst þess aðallega, að viðurkennd verði með dómi riftun hans á kaupsamningi og afsali aðila 7. maí 1996 um 30 hektara spildu úr landi jarðarinnar Miðdals I í Mosfellsbæ. Til vara krefst hann þess, að samningur aðila verði ógiltur eða honum vikið til hliðar að öllu leyti eða að hluta. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en verði ekki fallist á aðal- eða varakröfu þá verði málskostnaður látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram fjallar mál þetta um kaup stefnda 7. maí 1996 á 30 hektara spildu úr landi jarðarinnar Miðdals I í Mosfellsbæ, sem var í eigu Sæunnar Halldórsdóttur, sem sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, Tryggva Einarsson. Stefndi hafði árið 1974 keypt jörðina Dalland, sem liggur að Miðdal, og flutti hann þangað ári síðar. Frá þeim tíma hafði hann keypt og leigt landspildur af Sæunni og öðrum, hafði meðal annars leigt 15 hektara af framangreindum 30 hektörum frá árinu 1979. Sæunn var 83 ára gömul, er hún undirritaði kaupsamninginn og afsalið. Umsamið kaupverð var 3.200.000 krónur, eða 106.667 krónur á hektara. Börn Sæunnar fengu vitneskju um samninginn síðsumars 1996. Lögmaður Sæunnar rifti samningnum með bréfi 15. maí 1997, þar sem hún hefði ekki gert sér grein fyrir því hvað hún var að undirrita og kaupverðið væri í engu samræmi við verðmæti landssvæðisins, en samkvæmt áliti Magnúsar Einarssonar löggilts fasteignasala væri landsvæðið metið á 12.000.000 krónur. Sæunn höfðaði mál til riftunar samningnum, sem þingfest var 8. desember 1998. Hún andaðist 2. júní 2000, en á skiptafundi í dánarbúi hennar og eiginmanns hennar var Margréti dóttur þeirra heimilað að halda málinu áfram í nafni dánarbúsins. II. Í héraðsdómsstefnu krafðist áfrýjandi einungis riftunar á kaupsamningnum og afsalinu frá 7. maí 1996 en ekki ógildingar, en málatilbúnað sinn byggði hann á málsástæðum ógildingar. Hér fyrir dómi hefur áfrýjandi uppi varakröfu þess efnis, að samningur aðila verði ógiltur eða honum vikið til hliðar að öllu leyti eða að hluta. Um þessa kröfu var ekki dæmt í héraðsdómi og hefur stefndi mótmælt henni. Með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kemst krafa þessi ekki að. III. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna 22. júlí 1999, sem fram fór að beiðni áfrýjanda, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu, að hæfilegt matsverð á landspildunni væri 7.400.000 krónur miðað við júlí 1999, en 5.700.000 krónur miðað við verðlag 28. febrúar 1996. Að beiðni stefnda fór fram yfirmat 29. febrúar 2000 á því, hvert hefði verið eðlilegt söluverð 28. febrúar 1996. Niðurstaða yfirmatsmanna var sú, að söluverðmæti spildunnar hefði verið 3.750.000 krónur, eða 125.000 krónur á hektara. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð matsgerð dómkvaddra matsmanna 14. maí 2002, þar sem hin umþrætta landspilda var að beiðni áfrýjanda metin yfirmati miðað við forsendur í júlí 1999. Þar var komist að þeirri niðurstöðu, að verðmæti spildunnar væri 5.850.000 krónur, eða 195.000 krónur á hektara. Beiðni um yfirmat þetta var sett fram tæpum sex mánuðum eftir að héraðsdómur gekk. Stefndi hefur mótmælt mati þessu sem of seint fram komnu enda fjalli það ekki um verðmæti spildunnar á kaupdegi. Í yfirmatsgerð frá 29. febrúar 2000 var matsmönnum falið að meta, hvert hefði verið eðlilegt söluverð landspildunnar 28. febrúar 1996. Í niðurstöðu matsgerðar var tekið fram, að ekki hefði verið samþykkt deiliskipulag fyrir hið metna landsvæði og gert væri ráð fyrir sumarbústaðabyggð á svæðinu samkvæmt gildandi aðalskipulagi Mosfellsbæjar. Ólíklegt var þó talið, að almennur áhugi væri fyrir nýtingu landsins fyrir sumarhús, meðal annars vegna nálægðar þess við borgina, svo og vegna þess að landið njóti ekki kosta eftirsótts sumarbústaðalands, svo sem staðsetningar við stöðuvatn eða læk, útsýnis eða gróðursældar. Matsmenn töldu alls óvíst að íbúðahúsalóðir yrðu eftirsóttar á þessum stað, enda þótt samþykktar yrðu. Mikil eftirspurn væri jafnan eftir löndum til hrossabeitar í nágrenni Reykjavíkur, en stefndi hafði notað landið fyrir hagagöngu hrossa. Fyrir dómi sögðu matsmenn, að þeir hefðu tekið tillit til mismunandi nýtingarkosta landsins og besta nýtingin væri fyrir hagagöngu hrossa. Yfirmatsgerð þessari hefur ekki verið hnekkt og verður á henni byggt. IV. Áfrýjandi heldur því fram, að stefndi hafi beitt Sæunni Halldórsdóttur blekkingum, er hann fékk hana til að skrifa undir yfirlýsingu þá frá 28. febrúar 1996 og tekin er upp í héraðsdóm, og einnig er hann fékk hana til að skrifa undir kaupsamninginn og afsalið 7. maí 1996. Sæunn hafi engan haft sér til fulltingis, hvorki börn sín né lögmann, sem oftast hefðu verið með henni, er hún stóð í slíkum viðskiptum. Hafi hún talið, að hún væri að selja allt annað og minna land en afsalið beri með sér, eða þriggja hektara spildu í stað 30 hektara. Minni Sæunnar hafi verið mjög farið að förlast, er þetta var, og hafi stefndi notfært sér bágindi hennar og fákunnáttu vitandi vits. Í málinu er ekkert fram komið, sem styður þá fullyrðingu áfrýjanda, að stefndi hafi beitt svikum við gerð framangreinds kaupsamnings, og er það ósannað. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, er fallist á það, að ekki hafi verið sýnt fram á, að Sæunn hafi verið þannig á sig komin andlega, er atvik máls þessa urðu, að ástæða hafi verið til þess að efast um, að hún hafi verið fær til þess að taka ákvarðanir og gera ráðstafanir eins og hér er krafist riftunar á. Þótt kaupverð spildunnar, 3.200.000 krónur, sé lægra en niðurstaða yfirmatsgerðar, 3.750.000 krónur, þá er þar ekki um verulegan mun að ræða. Verður samkvæmt þessu ekki talið, að Sæunn hafi verið í villu um stærð eða staðsetningu hinnar seldu landspildu. V. Eins og að framan greinir var kaupverð oftgreindrar landspildu 3.200.00 krónur. Í kaupsamningnum 7. maí 1996 var tekið fram, að kaupverðið væri að fullu greitt við undirritun kaupsamnings og afsals. Fram er komið í gögnum málsins, að stefndi greiddi Sæunni 200.000 krónur 28. febrúar 1996, 300.000 krónur 29. mars 1996 og 700.000 krónur 7. maí 1996. Þann dag gaf stefndi út sýningarvíxil, að fjárhæð 2.000.000 krónur, sem vera skyldi í vörslu hans þar til fyrir lægi veðbókarvottorð um veðbandslausa eign. Hinn 3. júlí 1996 greiddi stefndi 500.000 krónur með tveimur ávísunum, dagsettum 3. júlí og 19. júlí 1996 og samþykkti jafnframt nýjan sýningarvíxil að fjárhæð 1.500.000 krónur fyrir eftirstöðvum kaupverðsins. Því er ómótmælt, að stefndi hefur verið reiðubúinn að greiða eftirstöðvarnar, en áfrýjandi hefur ekki viljað taka við greiðslu. Skiptir þá ekki máli, eins og mál þetta hefur verið flutt fyrir Hæstarétti, hvenær landsvæðið var leyst úr veðböndum. Á dómþingi 29. mars 2000 eftir að yfirmatsgerð var lögð fram gerði lögmaður stefnda áfrýjanda sáttaboð þar sem hann bauðst til að greiða mismuninn á kaupverði og yfirmatsverði, en málskostnaður félli niður. Áfrýjandi hafnaði þessu boði. Samkvæmt framansögðu hefur ekki verið sýnt fram á vanefndir af hálfu stefnda við kaupin á landspildunni, og eru skilyrði riftunar ekki fyrir hendi. VI. Áfrýjandi markaði málinu þann farveg í héraði, að eingöngu var krafist riftunar kaupsamningsins og afsalsins. Eins og kröfugerð er háttað verður ekki tekin afstaða til þess, hvort beita megi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Þótt ekki sé verulegur munur á kaupverði og verðmati yfirmatsgerðar, sem á er byggt, þá er ljóst miðað við það, sem fyrir liggur í málinu, að kaupverð landspildunnar var í lágmarki. Þykir rétt, að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. DÓMUR Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2001 Mál þetta sem dómtekið var 9. febrúar sl. er höfðað með stefnu birtri 1. desember 1998. Stefnandi er dánarbú Sæunnar Halldórsdóttur kt. 070313-2359 Miðdal I. Stefndi er Gunnari B. Dungal, kt. 191148-4959, Dallandi, Mosfellsbæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennd verði með dómi riftun stefnanda á kaupsamningi og afsali aðila dags. 7. maí 1996 um 30 ha. spildu úr landi jarðarinnar Miðdals I, Mosfellsbæ. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda auk 24,5% virðisaukaskatts á tildæmdan málskostnað. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda gegn greiðslu 1.500.000 króna og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Með úrskurði 30. júní 1999 var kröfu stefnda um frávísun málsins synjað. MÁLSATVIK Stefndi, Gunnar Dungal, á jörðina Dalland í Mosfellsbæ. Dánarbú Sæunnar Halldórsdóttur á jörðina Miðdal I en báðar jarðirnar eru í Mosfellsbæ og liggja saman. Sæunn Halldórsdóttir sem lést 2. júní sl. bjó um áratuga skeið í Miðdal I, fyrst ásamt eiginmanni sínum, Tryggva Einarssyni, sem nú er látinn, en síðan með niðjum sínum. Að Miðdal I er enginn búskapur nú, en jörðin er alllandstór. Árið 1979 eða 1980 tók stefndi 15 ha. landspildu á leigu af Tryggva heitnum Einarssyni, sem er helmingur þeirrar landspildu, sem riftunarmál þetta snýst um. Girti stefndi landspilduna af og hafði hrossabeit á leigulandinu þar til kaupin tókust með málsaðilum. Leiga fyrir landspilduna var greidd einu sinni á ári og eftir að Tryggvi féll frá greiddi stefndi leiguna með því að leggja andvirði hennar inná bankareikning Sæunnar eða hún vitjaði hennar á vinnustað stefnda. Stefndi kveðst oftlega hafa gefið Sæunni Halldórsdóttur til kynna, að hann hefði áhuga á að kaupa af henni landsspildur í næsta nágrenni Dallands. Hinn l. júlí 1985 keypti stefndi tvær landspildur af Sæunni, sem lágu nálægt landi stefnda, annars vegar u.þ.b. 7 ha. landspildu sunnan Dallands og hins vegar 2 ha. landspildu vestan Dallands. Afsal var gefið út, en frumrit þess glataðist og var nýtt afsalsbréf gert í þess stað 16. nóvember 1994. Stefndi keypti svonefnt Hansakot, sem eru gömul fjárhús, einnig vestan Dallands, 23. desember 1989 ásamt 0,6042 ha. landspildu undir þeim. Enn glataðist frumrit samningsins og var því nýtt afsalsbréf gert um þau kaup 16. nóvember 1994. Loks keypti stefndi af Sæunni bragga og braggagrunn 20. maí 1994 ásamt 2,03 ha. lands undir þeim, sem liggur á milli þeirra landspildna, sem stefndi hafði áður keypt af Sæunni vestan Dallands. Stefndi kveður Sæunni hafa sjálfa komið fram við öll framangreind kaup og ekkert verið í fari hennar, sem hafi getað gefið stefnda tilefni til þess að efast um þekkingu hennar á þeim viðskiptum sem fram fóru. Sonur hennar, Einar Tryggvason, hafi að vísu komið að kaupunum á Hansakoti og síðan á bragganum en ekki verið viðstaddur samningsgerðina. Um kaup sín á bragganum og braggagrunninum kveður stefnda sér vera sérstaklega minnisstætt að Einar hafi komið að máli við hann og boðið honum að ganga inn í tilboð í braggann, sem móðir hans hefði fengið frá Fornbílaklúbbi Íslands. Stefndi kveðst hafa talið sig nauðbeygðan til kaupanna þar sem hann hafi óttast mjög að ella myndi hann daglega hafa bílflök fyrir augum þar sem stofuglugginn á Dallandi snúi einmitt í suðvesturátt. Markmið stefnda með kaupum á fjárhúsunum Hansakoti hafi hins vegar verið að fá þar afdrep undan illum veðrum fyrir útigangshross, sem beitt hafi verið á framangreinda leigulandspildu, sem liggi að Hansakotsspildunni og sé nú hluti þrætulandsins. Oft hafði komið til tals með Sæunni og stefnda, að stefndi keypti leigulandspilduna af henni og þá jafnframt viðbótarspildu norðan hennar og vestan þeirra landspildna sem hann hefði áður keypt, allt norður að vegarslóða, sem liggur að húsi því sem kallað er Kattholt og Emil nokkur á. Hafi þau Sæunn talið að um væri að ræða land sem þá væri helmingi stærra en leigulandið eða u.þ.b. 30 ha. Þegar gengið hafi verið frá þremur afsölum 16. nóvember 1994, þ.e. fyrir bragganum og braggagrunninum annars vegar og hins vegar endurgerð afsala fyrir þeim landspildum sem áður höfðu verið seldar, hafi þau viðskipti enn komið til tals og ákveðið að stefndi legði fram mat á hugsanlegu kaupverði. Til matsstarfans hafi hann fengið Jón H. Ásbjörnsson, þáverandi bæjartæknifræðing Mosfellsbæjar, sem gjörkunnur hafi verið Miðdalslandinu og verðmæti landspildna í næsta nágrenni. Jón hafi skilað mati sínu 30. nóvember sama ár og talið hæfilegt kaupverð vera u.þ.b. 3.000.000 króna. Ekki hafi þó orðið af kaupum í það skiptið. Í lok febrúar 1996 hafi Sæunn komið sem oftar á fund stefnda og boðið honum umrædda landspildu að nýju til kaups. Hafi hún sagst treysta því að mat Jóns H. Ásbjörnssonar á verðmæti landspildunnar væri rétt og vildi alls ekki að sonur hennar, Einar Tryggvason, kæmi nálægt sölunni, þar sem hann væri fluttur frá Miðdal og rambaði á barmi gjaldþrots. Enn fremur hafi hún viljað losa um fé til þess að geta hjálpað dóttur sinni að flytjast búferlum heim frá Noregi. Samkomulag hafi orðið með þeim um að stefndi keypti landspilduna fyrir 3.200.000 krónur miðað við að hún væri 30 ha. og hafi hann greitt Sæunni strax 200.000 krónur því til staðfestu. Auk þess hafi verið ákveðið að teikna upp landið og ganga formlega frá samningi í mars, allt skv. áritun þeirra á mat Jóns H. Ásbjörnssonar sem liggur frammi í máli þessu svohljóðandi: "28 febrúar 1996. Gunnar B. Dungal er tilbúinn að greiða kr. 3.200.000,­þrjár milljónir og tvöhundruðþúsund fyrir ofangreint land. Sæunn Halldórsdóttir, Miðdal, samþykkti það. Gunnar greiddi kr. 200.000,- (tvöhundruðþúsund) til staðfestingar. Ákveðið er að láta teikna uppdrátt af landinu og ganga frá samningi í mars 1996. Eftirstöðvar kaupverðs greiðist á skuldabréfi. Samþykk Gunnar Dungal, Sæunn Halldórsdóttir. " Hafi stefndi ráðið Þorgeir Guðmundsson verkfræðing til þess að teikna upp landsspilduna. Komið hafi í ljós, að hún náði ekki alveg 30 ha. og var landið stækkað til vesturs til þess að það næði umsömdum hektarafjölda. Uppdráttur Þorgeirs er dagsettur 17. mars 1996. Stefndi kveðst síðan hafa fengið kunningja sinn, Hjörleif B. Kvaran hrl. til þess að útbúa kaupsamning og afsal fyrir landsspildunni. Sæunn Halldórsdóttir hafi komið til fundar við stefnda 29. mars 1996 áður en kaupsamningur og afsal lá fyrir og varð þá úr að stefndi greiddi henni 300.000 krónur til viðbótar vegna kaupanna. Kaupsamningur og afsal var síðan undirritað 7. maí 1996 og greiddi stefndi þá 700.000 krónur. Hinn 3. júlí 1996 hafi stefndi greitt 500.000 krónur vegna kaupanna, annars vegar 250.000 krónur með tékka þann dag og hins vegar aðrar 250.000 krónur með tékka pr. 19. júlí 1996. Stefndi hafi síðan samþykkt sýningarvíxil fyrir eftirstöðvunum, 1.500.000, krónum er greiðast skyldi þegar fyrir lægi veðbókarvottorð um veðbandalausa eign. Börn Sæunnar, þau Einar V. Tryggvason arkitekt og Margrét Tryggvadóttir kennari, komust að því í ágúst 1996, að því er þau segja, að móðir þeirra hefði undirritað skjal varðandi sölu á spildu úr jörðinni Miðdal I til stefnda. Hafi Sæunn ekki kannast við að hafa selt nema smáspildu úr jörðinni til stefnda er þau inntu hana eftir þessu. Í ljós hafi komið að til sé samkomulag um kaup sem liggi frammi í máli þessu. Því er haldið fram af stefnanda að Sæunn hafi lýst því svo, að þegar fundi þeirra stefnda bar saman hafi stefndi ritað á blað viljayfirlýsingu um að þau myndu semja um kaup á landspildu við Hansakot. Hafi Sæunn gert sér ljóst að um væri að ræða samning en engan veginn að verið væri að fjalla um 30 ha. land heldur einhverja litla spildu við Hansakot en yfirskrift skjalsins sé "Hansakot - athugun á landi". Hafi Sæunn leitað ásamt þeim Einari og Margréti, börnum sínum, til lögmanns og hann ritað bréf til stefnda, dagsett 28. ágúst 1996. Bréfið beri með sér að engu þeirra Sæunnar, Einars og Margrétar hafi á þeirri stundu verið ljóst að stefndi hefði þá þegar látið Sæunni undirrita afsal fyrir 30 ha. landi úr jörðinni Miðdal. Stefndi hafi látið þinglýsa kaupsamningi og afsali til sín fyrir 30 ha. spildu úr landi Miðdals I hinn 26. ágúst 1996. Í svarbréfi lögmanns hans við bréfinu frá lögmanni Sæunnar segir m.a: "Umbjóðandi minn, sem þekkt hefur Sæunni Halldórsdóttur í fjölda ára, kveður hana hafa verið í fullkomnu andlegu jafnvægi þegar hún skrifaði undir kaupsamning og afsal fyrir landspildunni. Kaupverðið var ákveðið samkvæmt mati Jóns H. Ásbjörnssonar sem umbj. minn og Sæunn töldu eðlilegt. Eftirstöðvar kaupverðsins verða greiddar jafnskjótt og Sæunn krefst þess í samræmi við samkomulag aðila." Í september og fram í nóvember 1996 hafi fulltrúar aðila átt með sér fundi til þess að reyna að leita niðurstöðu ti1 lausnar en Sæunni og börnum hennar hafi verið mjög brugðið við þá stöðu sem upp hafi verið komin, að stefndi hefði fengið afsal úr hendi Sæunnar fyrir stóru landsvæði þ. e. 30 ha. af góðu landi í túnfæti jarðarinnar Miðdals á svæði þar sem skipulögð hefði verið sumarbústaðabyggð, en sumarbústaðir hafi þegar verið reistir í nánasta umhverfi svæðisins. Einar V. Tryggvason hafi gengist fyrir því að fá Magnús Einarsson fasteignasala til þess að meta umrætt landsvæði. Í matsgerð hans frá 5. maí 1997 komist hann að þeirri niðurstöðu að eðlilegt markaðsverð fyrir framangreinda landspildu væri 12.000.000 króna. Í matsgerðinni komi fram ótvíræðir kostir landsvæðisins sem rökstyðji það verðmat sem fasteignarsalinn setji fram. Sé þó ekki miðað við að landið væri skipulagt til íbúða- eða sumarbústaðabyggða. Hinn 15. maí 1997 ritaði Gísli Gíslason hdl. lögmanni stefnda bréf þar sem tilkynnt var að umræddum kaupsamningi og afsali væri rift. Riftunaryfirlýsingunni hafi jafnframt fylgt bréf. Lögmaður stefnda hafi mótmælt umræddri riftun með bréfi dagsettu 26. 5. 1997 og véfengt matsgerð Magnúsar Einarssonar. Samkomulag hafi ekki náðst með stefnda og Sæunni þrátt fyrir tilraunir til þess og kveður lögmaður stefnanda því málshöfðun þessa hafa verið nauðsynlega. Stefndi kveðst ítrekað hafa boðið fram eftirstöðvar kaupverðsins en því hafi umboðsmenn stefnanda hafnað. Með beiðni dagsettri 30. apríl 1999 fór lögmaður stefnanda þess á leit að dómkvaddir yrðu matsmenn til þess að skoða og meta hina umþrættu spildu. Í matsgerð dagsettri 22. júlí 1999 komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að hæfilegt matsverð á þeim 30 hektörum lands sem metið var hafi verið 7.400.000 krónur. Niðurstöðukafli undirmats hljóðar svo: "Landssvæðið sem meta á er um 30 ha að stærð og liggur sunnan og suðvestan við Dalland í Mosfellsbæ. Rúmlega þriðjungur landsins er mýrlendi en afgangurinn er holta- og móasvæði sem búið er að rækta upp að stórum hluta á síðustu árum. Hæð landsins yfir sjó er um 120 m og fjarlægð frá Hafravatni er um 2,5 km. Talsverð sumarbústaðabyggð er í nágrenninu og langt er síðan byrjað var að reisa sumarbústaði á þessum slóðum. Vegur er meðfram landinu og liggur hann að Selvatni en það er í um 300 m fjarlægð frá suðurmörkum þess. Fjarlægð landsins frá næstu byggðum hverfum í Reykjavík er um 8 km. Í minnisblaði sem er ritað af Hjörleifi B. Kvaran borgarlögmanni 12. okt. 1987 kemur fram að Borgarsjóður hafi keypt Úlfarsfell I árið 1985 og hafi verðið á landi yfir 100 m hæðarlínu verið 200.000 kr. á hektara á verðlagi 1. júní 1985 en 400.000 kr. á hektara á landi undir 100 m hæð. Þetta verð er á verðlagi í júní 1999 framreiknað með lánskjaravísitölu um 630.000 kr/ha og 1260.000 kr/ha. Úlfarsfellsland er í um 6 km fjarlægð frá Dallandi eftir núverandi vegi sem liggur meðfram Hafravatni. Eins og fram kemur í dómssk. nr. 19 og 20 (frá okt. 1995) er Skipulagsnefnd Mosfellsbæjar jákvæð fyrir hugmyndum um sumarbústaðabyggð í landi Miðdals I, en ekkert staðfest deiliskipulag er til um þetta svæði enn sem komið er. Vegagerðin er með hugmyndir um lagningu nýs "Hafravatnsvegar" frá Úlfarsfelli, milli Langavatns og Hafravatns er mun tengjast núverandi Hafravatnsvegi skammt fyrir ofan Geitháls. Ljóst er af framansögðu að umrætt svæði úr landi Miðdals I er í næsta nágrenni við framtíðarbyggingarsvæði Reykjavíkurborgar og Mosfellsbæjar við Úlfarsfell og líkalega einnig við Hafravatn. Lönd Miðdals I og Dalland verða þó líklega nýtt í nánustu framtíð fyrir sumar­bústaðabyggð og/eða byggð tengdri útivist, svo sem hestamennsku. Í dag bendir allt til vaxandi eftirspurnar eftir landi á þessu svæði, sérstaklega þess sem heppilegt er til nýtingar undir ýmiss konar starfsemi og tómstundir. Ef skoðaðir eru kaupsamningar eða matsgerðir um land í næsta nágrenni við það svæði sem fjallað er um í þessu mati frá síðustu 10-15 árum kemur í ljós, sem ekki er óeðlilegt, að verð er mjög breytilegt allt frá um 85.000 kr/ha fyrir 156 ha svæði úr landi Miðdals II (dskj. 39) og upp í um 470.000 kr/ha fyrir 2,34 ha lands sem Hitaveita Reykjavíkur keypti árið 1987 (dskj. 30). Þessar upphæðir eru framreiknaðar til verðlags í júní 1999 með lánskjaravísitölu eins og allar upphæðir sem nefndar eru í þessu mati nema annað sé tekið fram. Hér er að sjálfsögðu ekki um sambærileg lönd að ræða. Þegar kaupverð er skoðað á landi sem liggur á jaðri þess svæðis er hér er um fjallað kemur í ljós að þrír kaupsamningar eru gerðir á tímabilinu 20. júlí 1993 til 20. maí 1994 um samtals 8,551 hektara, en heildarverð er samtals kr. 2.143.000 eða um 250.600 kr. á hektara að meðaltali. Nánar tilgetið er verðið frá 225.400-300.000 kr. á hektara (sjá dskj. 16, 17 og 29). Ef tekið er mið af söluverði lands í dskj. 28 frá því í okt. 1986 sem var 171.500 kr. á hektara fyrir 5,73 ha lands, sem virðist vera eðlilegt verð um það leyti og þær forsendur gefnar að meðalverð framangreindra þriggja sölusamninga sé eðlilegt matsverð þess tíma, verður útkoman sú að ef miðað er við línulega verðþróun til 7. maí 1996 og 1. júlí 1999 þá er verð á hektara kr. 280.000 og 310.000 á verðlagi í dag (sjá fskj. 5). Matsmenn telja að hin metna landspilda sé minna virði að meðaltali á flatareiningu en framangreindar spildur og er þá tekið tillit til stærðar og legu landsins og einnig legu háspennulínu á jaðri þess. Matið byggir að öðru leyti á þeim forsendum sem fram koma í matsbeiðni og matmenn telja að hafi áhrif á verðmæti landsins en þó skal tekið fram að matsmenn telja fyrirliggjandi samning við Byggðaverk ehf. ekki hafa gildi í nánustu framtíð. ­ Niðurstaða matsmanna er því sú að hæfilegt matsverð á þeim 30 ha lands sem hér eru til umfjöllunar sé eftirfarandi: 20 ha @ 280.000 5.600.000 kr. 10 ha @ 180.000 1.800.000 kr. Samtals 7.400.000 kr. Segi og skrifa krónur sjö milljónir og fjögurhundruð þúsund 00/100 -. Matið er á verðlagi í júlí 1999 og er miðað við staðgreiðslu." Af hálfu stefnanda var óskað dómkvaðningar yfirmatsmanna sem meta skyldu hvert verið hefði eðlilegt söluverð hinn 28. febrúar 1996 á umþrættri landspildu. Niðurstaða yfirmatsmanna hljóðar svo: "Að áliti matsmanna eru það einkum nýtingarmöguleikar landsins og sölur annarra sambærilegra landssvæða, sem segja til um raunverulegt söluverðmæti landsins. Í gögnum málsins kemur fram, að ekki hefur verið samþykkt deiliskipulag fyrir hið metna landsvæði. Ennfremur kemur þar fram að samkvæmt núgildandi Aðalskipulagi Mosfellsbæjar er gert ráð fyrir sumarbústaðabyggð á svæðinu. Ólíklegt er þó, að almennur áhugi væri fyrir nýtingu hins metna lands fyrir sumarhús, m. a. vegna nálægðar þess við borgina, svo og vegna þess að landið nýtur ekki kosta eftirsótts sumarbústaðalands, svo sem staðsetningar við stöðuvatn eða læk, útsýnis eða gróðursældar. Komið hafa fram hugmyndir um nýtingu landsins til íbúðabyggða, sbr. dómsskjöl nr. 21 og 22. Undirritaðir telja hins vegar alls óvíst að íbúðahúsalóðir yrðu eftirsóttar á þessum stað, enda þótt samþykktar yrðu, m.a. vegna fjarlægðar frá almennri verslunar og félagsþjónustu. Landið er af stefnda notað fyrir hagagöngu hrossa. Mikil eftirspurn er jafnan eftir löndum til hrossabeitar í nágrenni Reykjavíkur. Verðmæti slíkra landa fer eftir landkostum með hliðsjón af afnotunum. Þar kemur m.a. til skoðunar beitarþol víðkomandi landsvæða svo og ástand girðinga. Í lýsingu Jóns H. Ásbjörnssonar á dómsskjali nr. 4 kemur fram að landinu megi "skipta í meginatriðum í þrennt: 1. Mosavaxin jökulalda 15 hektarar. 2. Mjög blaut, óframræst mýri 12 hektarar. 3. Sæmilega þurr mói 3 hektarar." Langmestur hluti landsins var því við sölu þannig, að þörf var verulegra jarðabóta til að gera það nothæft til hrossabeitar. Niðurstaða yfirmatsmanna er sú, að söluverðmæti hinnar metnu 30 ha spildu hafi hinn 28. febrúar 1996 verið kr. 3.750.000,- eða kr. 125,000,- pr. ha að jafnaði gegn staðgreiðslu kaupverðs." MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi telur að stefndi hafi beitt Sæunni Halldórsdóttur blekkingum í viðskiptum og talið henni trú um að um væri að ræða samning um sölu á 3 ha. spildu nálægt býlinu Hansakoti fyrir 3.200.000 krónur. Hún hafi ekki haft möguleika á því að átta sig á, að um hafi verið að ræða 30 ha. landspildu úr landi Miðdals I víðs fjarri Hansakoti. Hún hafi borið fullt traust til stefnda þá er samið var um kaup í febrúar 1996. Fundum þeirra hafi borið saman að frumkvæði stefnda, sem hafi boðað hana á skrifstofu sína. Sæunn hafi ekki gert sér grein fyrir því í reynd hverjar voru forsendur kaupanna né heldur að hún hafi undirritað afsalið 7. maí 1996. Hún hafi hvorki gert sér grein fyrir því að kaupverð hafði ekki verið greitt er stefndi lét hana undirrita afsalið né að um eignaryfirfærslu til stefnda á 30 ha. landi væri að ræða. Þá hafi Sæunn Halldórsdóttir aldrei staðið ein og hjálparlaust að sölu eða samningum um land eða nokkur önnur viðskipti og stefnda hafi verið um það fullkunnugt af fyrri viðskiptum aðila. Stefndi hafi ítrekað leitað eftir kaupum á landi á þessu svæði úr jörðinni Miðdal I en fengið synjun bæði frá Sæunni og börnum hennar, þeim Margréti og Einari. Aldrei hafi komið til álita eða greina að selja stefnda það landsvæði sem mál þetta varðar og hann hafi fengið afsal fyrir. Stefnandi telur að ógilda beri umrædda gjörninga og viðurkenna riftunaryfirlýsingu frá 15. maí 1997. Auk framangreinds beri að líta til þess að tilgreint kaupverð sé langt undir hugsanlegu söluverði og því ljóst að ef riftun næði eigi fram að ganga, auðgaðist stefndi óhæfilega á kostnað stefnanda. Þá hafi ekki verið gengið á það land, sem kaup skyldi gera um. Ljóst sé að slík tilhögun sé fráleit og augljóslega andstæð góðri venju í fasteignaviðskiptum. Sæunn Halldórsdóttir hafi verið 83 ára þegar umræddur samningur var undirritaður. Allar fjárhagslegar ákvarðanir hafa verið teknar með aðstoð barna hennar, þeirra Einars og Margrétar, og löglærðra aðila. Minni Sæunnar hafi allmjög verið farið að förlast. Stefnda hafi verið þetta ljóst, enda þekki hann vel til Sæunnar. Ljóst sé, að stefndi hafi ákveðið með einhliða hætti kaupverð, stærð og legu hins 30 ha. landsvæðis. Til grundvallar hafi hann lagt fram álit byggingarfulltrúans í Mosfellsbæ frá 30. nóvember 1994, sem sé órökstutt og illa grundað. Umrætt skjal er ekki matsgerð heldur ber yfirskriftina "Hansakot, athugun á landi." Við útgáfu afsals þann 7.5.1996 hafði einungis hluti af tilgreindu kaupverði verið greitt. Ljóst sé að stefndi hafi hagnýtt sér með óeðlilegum hætti þá stöðu, sem hann hafði og fengið eignarheimildir fyrir landinu þ.e., afsal sem hann hafi látið þinglýsa án þess að hafa áður staðið skil á kaupverði til Sæunnar svo sem þó sé haldið fram í afsali. Stefndi hafi gefið út sýningarvíxil sem hann varðveiti sjálfur og muni innheimta sjálfur hjá sjálfum sér við hentugleika. Ljóst sé að hér sé eigi um eðlilega viðskiptahætti að ræða heldur sjálfdæmi stefnda. Því er haldið fram,að Sæunn Halldórsdóttir hafi ekki treyst sér til að muna hvort eða hvenær hún hafi fengið greiðslu hluta kaupverðs eða hvort greiðslur á árinu 1996 séu vegna fyrri samninga um leigu vegna hrossabeitar eða annarra kaupa frá fyrri tíma, en stefndi hafi um það sönnunarbyrði að einhver hluti kaupverðs hafi verið greiddur. Stefnandi telur að viðurkenna beri riftun á kaupsamningi/afsali aðila frá 7. maí 1996. Stefndi hafi brotið gegn 30. gr. 1. nr. 7/1936 um samningsgerð ofl. og 1. gr., 2. gr. og 6. gr. 1. nr. 11/1986 og l. gr. og 4. gr. 1. nr. 14/1995. Þá sé ljóst með vísan til meginreglna samningsréttar að stefndi hafi brotið gegn jafnræðisreglu, sem hafi m. a. fordæmisgildi í dómum Hæstaréttar Íslands. Verði að telja, að atferli og samningsvilji stefnda beri með sér augljósan auðgunartilgang á kostnað Sæunnar, en stefnda hafi mátt vera ljóst að umrætt land væri miklu meira virði, en það verð er stefndi sjálfur ákvað í viðskiptum aðila, auk þess sem honum hafi verið ljóst af fyrri samskiptum að landið var eigi falt. Stefnandi vísar til 1. nr. 91/1991 1. mgr. 130. gr. sbr. 129. gr. varðandi málskostnað. Af hálfu stefnda er því haldið fram að telja verði afar ólíklegt að Sæunn Halldórsdóttir hafi talið sig vera að selja stefnda 3 ha. lands fyrir 3.200.000 krónur eða hvern hektara fyrir 1.066.667 krónur. Slík verðlagning á 15 ha. af mosavaxinni jökulöldu, 12 ha. af mjög blautri mýri og 3 ha. af sæmilega þurrum móa sé algerlega fráleit. Enn fremur er fullyrðingum í stefnu um tilurð samnings aðila mótmælt. Ósannað sé að stefndi hafi beitt Sæunni vísvitandi blekkingum og að hann hafi villt um fyrir henni. Hugsanleg kaup stefnda á 15 ha. mýrarlandi því sem hann hafði um árabil haft á leigu af Sæunni ásamt öðrum 15 ha. þar fyrir norðan hefðu verið til umræðu í langan tíma. Skriður hafi komist á málið eftir afsalsgjörðina 16. nóvember 1994 en ekki orðið af kaupunum strax eftir að stefndi lagði fram verðmætamat Jóns H. Ásbjörnssonar, sem dagsett er 30. nóvember. Málið hafi verið tekið upp að nýju að frumkvæði Sæunnar er hún heimsótti stefnda 28. febrúar 1996. Undirritun Sæunnar og stefnda hinn 7. maí 1996 á kaupsamning/afsal hafi borið að með eðlilegum hætti og verið í fullu samræmi við það sem málsaðilum fór í milli 28. febrúar s.á. Málsaðilar hafi ekki talið þörf á að kalla til lögmann þann sem áður hefði annast um samninga aðila þar sem um einfaldan samning hafi verið að ræða og landspildan óumdeild og kunn báðum aðilum. Þann dag hafi Sæunn reyndar tekið við 700.000 krónum til viðbótar þeim 500.000 krónum sem hún hefði áður fengið frá stefnda vegna kaupanna en ekki viljað taka við meiru að sinni heldur beðið stefnda sérstaklega um að bíða með frekari greiðslu, þar sem hún þyrfti ekki á meira fé að halda í bili. Aftur hafi Sæunn komið á vinnustað stefnda 3. júlí 1996 og tekið við 500.000 krónum vegna kaupanna. Að þessu sinni hafi stefndi samþykkt sýningarvíxil fyrir eftirstöðvunum og hafi Sæunn kvittað fyrir því að hann yrði til greiðslu þegar hún kæmi með veðbókarvottorð um veðbandalausa eign. Stefndi mótmælir því að þýðingu hafi við úrlausn málsins að ekki hafi verið gengið á landspildu þá sem kaup aðila lutu að við samningsgerðina. Augljóst sé að báðir aðilar hafa talið það óþarft um hávetur en kaup þessi hefðu lengi verið í deiglunni og báðir aðilar gjörkunnir landinu. Það sé algerlega úr lausu lofti gripið að Sæunn hafi aldrei sjálf tekið fjárhagslegar ákvarðanir. Hún hafi verið fjárráða við samningsgerðina og engin gögn hafa verið lögð fram sem renni stoðum undir þessa fullyrðingu. Stefndi mótmælir því að minni hennar hafi verið farið að förlast við samningsgerðina og engin gögn hafa heldur verið lögð fram sem renna stoðum undir þá fullyrðingu. Stefndi hafi verið fullviss um að Sæunn væri með fullum sönsum við samningsgerðina enda ekkert það í fari hennar sem vakið hafi minnsta grun hjá stefnda um að svo væri ekki. Stefnandi hljóti að hafa sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni að samningurinn hafi orðið annars efnis en Sæunn taldi. Það sé rangt að stefndi hafi ákveðið einhliða kaupverð, stærð og legu hins 30 ha. landsvæðis. Helming landspildunnar hafði stefndi haft á leigu til fjölda ára og viðbótin verið ákveðin af málsaðilum að teknu tilliti til staðhátta. Verð fyrir landspilduna hafi verið ákveðið 106.667 krónur fyrir hvern hektara að undangengnum frjálsum samningum aðila. Stefndi hefði lagt fram verðhugmynd sína um 97.500 krónur fyrir hvern hektara á grundvelli mats Jóns H. Ásbjörnssonar en látið til leiðast að hækka hektaraverðið um 9,6 % frá því mati. Augljóslega sé því ekki um einhliða ákvörðun kaupverðs að ræða. Því er mótmælt af hálfu stefnda að einhverja þýðingu hafi í málinu að Einar Tryggvason hafi lagt fram erindi til skipulagsnefndar Mosfellsbæjar haustið 1995 um skipulagningu sumarbústaðalóða í landi Miðdals I enda hefði hann ekkert umboð haft til þess, og því er enn fremur mótmælt að einhverja þýðingu hafi í málinu að skipulagsnefndin hafi tjáð sig jákvæða fyrir erindinu "innan þeirra marka sem staðfest skipulag gerir grein fyrir." Það nægi auðvitað ekki að vísa til þess að tiltekið landsvæði kynni hugsanlega einhvertíma í framtíðinni að verða nýtt til sumarbústaðabyggðar og gert um það deiliskipulag. Fasteignamat hinnar umdeildu landspildu var ákvarðað 1.907.000 krónur hinn 26. ágúst 1996 eða 63.667 krónur hver hektari. Mótmælt er þeirri fullyrðingu stefnanda að stefndi hafi hagnýtt sér með óeðlilegum hætti þá stöðu sem hann hafði og hann hafi fengið eignarheimildir fyrir landinu áður en kaupverðið var endanlega greitt. Um það er vísað til sýningarvíxils og þess að stefndi hefur ítrekað boðið fram greiðslu á eftirstöðvunum. Mótmælt er þeirri fullyrðingu stefnanda að ekki hafi verið jafnræði með aðilum við samningsgerð. Sæunn Halldórsdóttir hefði oft áður staðið í sölu á landspildum úr landi Miðdals og söluverðið verið eðlilegt og tekið mið af mati þriðja manns. Þá sé fráleit sú málsástæða að landið hafi ekki verið til sölu enda hafi stefndi einmitt fengið verðmatið vegna þess að honum hafi verið boðið að kaupa landið. Ljóst sé að stefnanda hafi mistekist að sanna að bersýnilegur munur sé á kaupverði og verðmæti landspildunnar, sem mál þetta snýst um. Hann geti því, þegar af þeirri ástæðu, ekki borið fyrir sig að samningurinn hafi farið í bága við 31. gr. laga um samningagerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, sbr. 1. gr. laga nr. 11/1986 en þar að auki sé ósannað að stefndi hafi notað sér bágindi, einfeldni eða fákunnáttu Sæunnar Halldórsdóttur. Ekki sé sannað í máli þessu að samningur aðila sé ósanngjarn eða hann hafi verið andstæður góðri viðskiptavenju og því megi víkja honum til hliðar skv. 36. gr. framangreindra laga, sbr. 6. gr. laga 11/1986. Engin rök séu færð fram af hálfu stefnanda, sem gefi tilefni til að ætla að stefndi hafi beitt svikum þannig að beita megi 30. gr. samningalaganna um lögskipti aðila. Þvert á móti liggi nú fyrir að huglæg afstaða stefnda til kaupanna hafi verið sú, að hann hafi verið að greiða rétt og sanngjarnt verð fyrir landspilduna. Stefndi vísar að öðru leyti til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Hann vísar til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um málskostnað og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. NIÐURSTAÐA Rétt er að taka fram að í stefnu er einungis krafist riftunar en ekki ógildingar á kaupsamningi og afsali frá 7. maí 1996 en málatilbúnaður stefnanda er í meginatriðum reifaður eins og um sé að ræða ógildingarkröfu. Er málið reifað af hálfu beggja aðila á þeim grundvelli að ógildingarástæður leiði til riftunar. Verður hér á eftir fjallað um álitaefni þrátt fyrir það misræmi á milli kröfugerðar og málsreifunar sem hér er til staðar. Dómurinn hefur kynnt sér gögn um heilbrigði Sæunnar Halldórsdóttur sem dómurinn fékk frá Landlæknisembættinu og lögmenn aðila hafa einnig kynnt sér. Það er álit dómsins eftir athugun á gögnum þessum að Sæunn Halldórsdóttir hafi verið haldin æðakölkunarsjúkdómi er leitt hafi til blóðrásartregðu til ganglima. Af þessu leiddi verki og óöryggi við gang. Sjúkdómurinn mun hafa greinst klíniskt 1988 og var síðan staðfestur með blóðrennslisrannsókn 15. janúar 1997. Þá var þess getið í vottorði Friðriks Sveinssonar læknis frá 1. febrúar 1996 að Sæunn hafi átt við að stríða minnisleysi, svima og jafnvægisleysi. Fyrir liggur "vistunarmat aldraðra" fyrir Sæunni frá 11. apríl 1996. Hún er þar sögð einmana, kvíðin, einbúi með fótaverki og jafnvægisleysi. Hún kvartar þá enn um vaxandi minnisleysi. Í þessu mati er hún ekki talin hafa heilabilun. Bergþóra Sigurðardóttir læknir, sem sinnti Sæunni meðan hún dvaldi á Hrafnistu (frá 27. ágúst 1996 til dánardags), ritar í sjúkraskrá 13. september 1996 "að Sæunn lesi töluvert" en fáist ekki lengur við hannyrðir, að hún hafi haft svima, finni fyrir jafnvægisleysi og gangi útá hlið og hafi þetta staðið í u.þ.b. 1 ár. Hún er sögð hafa notast við staf frá áramótum 1996. Við skoðun er þess getið að "nokkuð beri á minnisleysi og púlsar finnist ekki á fótum ( a. dorsalis pedis). Í sjúkál Berþóru Sigurðardóttur 25. október 1996 getur læknirinn þess að Sæunn sé "allt önnur" en við komu á Hrafnistu. "Hún hefur verið býsna dugleg." Þess er getið að hún ferðist með strætisvagni á Lækjartorg og gangi svo Laugaveginn upp á Hlemm en staldri við þegar hún fái verki í fætur. Í sjúkál 15. janúar 1997 er þess getið að hún hneigist til þess að liggja í rúmi fram eftir á morgnanna og virki jafnvel döpur. Þennan dag er hún samt glaðleg og kveðst vera að fara í Doppler-rannsókn þann sama dag. Í öldrunarmati 26. febrúar er þess getið að minni hennar sé skert, hún eigi erfitt með einbeitingu, hugsun truflist auðveldlega af ytri áreitni, hreyfingar séu hægar og andlegt ástand breytilegt yfir sólarhringinn. Getið er um vitræna afturför sl. 90 daga en betri tjáskipti. Jafnvægi er óstöðugt sem fyrr og hún hefur verki daglega. Sjúklingur tekur 5 tegundir lyfja. Í bréfi Bergþóru Sigurðardóttur læknis frá 9. mars 1999 telur læknirinn hana ekki hafa innsæi til að taka ákvarðanir um fjármál sín. Minnispróf frá þessum tíma liggur ekki fyrir. Þann 15. júlí 1999 er þess getið í sjúkraskrá að Sæunni hafi farið hratt aftur andlega. Enda þótt fram komi af ofangreindu að andlegu atgervi Sæunnar Halldórsdóttur hafi hrakað frá því á árinu 1996 fram til ársins 1999 kemur fram að í apríl 1996 hafi ekki gætt heilabilunar hjá henni og kvörtun hennar um minnisleysi er ekki vísbending um að dómgreind hennar hafi verið skert. Telur dómurinn að ekki sé sýnt fram á að Sæunn hafi verið þannig á sig komin andlega er atvik máls þessa urðu að ástæða hafi verið til þess að efast um að hún hafi verið fær til þess að taka ákvarðanir og gera ráðstafanir eins og hér er krafist riftunar á. Vitnið, Kjartan Kjartansson, forstöðumaður í Pennanum, sem ritaði sem vottur á kaupsamninginn frá 7. maí 1996 lýsti því að Sæunn hefði verið hin elskulegasta og virðulegasta eldri kona og ekkert í fari hennar vakið grunsemdir um að hún væri ekki fær um að skrifa undir slíka samninga. Vitnið, Sara Magnúsdóttir, fjármálastjóri Pennans, annaðist leigugreiðslur fyrir stefnda til Sæunnar. Hún kvaðst hafa greitt í gegnum C gísóseðil en stundum hefði Sæunn komið og fengið þá greitt með ávísun og kvittað fyrir því. Hún kvað leigusamningana hafa verið tvo og annar þeirra hafi verið bundinn vísitölu. Það hefði gerst í eitt skipti að vitnið hefði gert mistök og gleymt að taka tillit til réttrar vísitölu en Sæunn hefði leiðrétt hana og hefði Sæunn passað vel upp á vísitöluna. Vitnið kvaðst ekki hafa þekkt Sæunni persónulega en hún hefði komið vitninu ágætlega fyrir sjónir, ákveðin kona og bara verið að fá sína peninga og búið, eins og vitnið orðaði það. Vitnið kvaðst enga ástæðu hafa haft til véfengja hæfi Sæunnar til að fara með fjármál sín. Hún skýrði frá því að sumarið 1996 hafi stefndi verið að ganga frá samningi um land þetta en áður hafði verið búið að greiða inn á hann. Hafi stefndi fengið tékkhefti hjá vitninu og skrifað ávísun sjálfur sem greiðslu inn á samninginn og þegar búið var að klára samninginn hafi hann komið inn til vitnisins með Sæunni og látið hana hafa tékkann. Undirrituð hefði verið yfirlýsing um að eftirstöðvar kaupverðs yrðu settar á víxil og að hann yrði geymdur hjá vitninu í peningaskáp og hefði Sæunn beðið vitnið að geyma víxilinn þangað til næsta greiðsla yrði innt af hendi og hafi vitnið geymt víxilinn. Aðspurt sagði vitnið að Sæunn hefði ætíð komið ein til vitnisins. Vitnið, Arndís Tómasdóttir, innheimtustjóri Pennans, kvaðst í forföllum vitnisins, Söru Magnúsdóttur, hafa gefið út tvo tékka 3. júlí 1999. Hafi Sæunn þá verið stödd á skrifstofu Pennans. Annar tékkinn hafi verið að fjárhæð 250.000 krónur með útgáfudegi 3. júlí en hinn að fjárhæð 250.000 krónur með gjalddaga 19. júlí. Einnig hafi stefndi áritað víxileyðublað með gjalddaga við sýningu, að fjárhæð 1.500.000 krónur, sem stefndi var greiðandi að. Enn fremur undirritaði Sæunn yfirlýsingu um að víxillinn skyldi vera í vörslu stefnda þar til fyrir lægi veðbókarvottorð um veðbandalausa eign. Hún kvaðst hafa tekið víxil að fjárhæð 2.000.000 króna úr peningaskáp sem er á skrifstofunni og sett sýningarvíxilinn í staðinn. Vitnið kvað Einar Tryggvason hafa verið viðstaddan er þetta var og séð Sæunni taka við tékkunum og hafi þau lesið yfir það sem skrifað var. Aðspurt sagði vitnið að Sæunn hefði á engan hátt komið þannig fyrir að vitnið teldi að hún væri ekki fær um að fara með fjármál sín. Framburður vitna þessara er í samræmi við það sem að fram greinir um upplýsingar um heilsufar Sæunnar Halldórsdóttur og þykir ekki sýnt fram á að framkoma Sæunnar hafi gefið stefnda tilefni til þess að ætla að ekki væri allt með felldu með andlega krafta hennar. Að því athuguðu sem hér að framan segir um andlegt ástand Sæunnar verður ekki fallist á það með stefnanda að Sæunn hafi verið í villu um stærð eða staðsetningu spildu þeirrar er hún seldi stefnda. Fyrir liggur yfirmatsgerð þar sem söluverðmæti hinnar metnu 30 ha. spildu er sagt hafa verið verið 3.750.000 krónur hinn 28. febrúar 1996. Enda þótt matsfjárhæð sé hærri en söluverð margnefndar spildu þykir verð spildunnar ekki styðja þá staðhæfingu stefnanda að þau atvik hafi verið fyrir hendi við samningsgerð aðila að kröfur stefnanda verði teknar til greina eins og þær eru reifaðar. Fram kemur í gögnum málsins að stefndi greiddi 200.000 krónur til Sæunnar 28. febrúar 1996, hinn 29. mars s.á. greiddi stefndi henni 300.000 krónur, 700.000 krónur 7. maí s.á., 250.000 krónur 3. júlí s.á., 250.000 krónur 19. júlí s.á. og samþykkti sýningarvíxil að fjárhæð 1.500.000 krónur fyrir eftirstöðvum kaupverðs spildunnar. Fram kom hjá vitnunum, Söru Magnúsdóttur og Arndísi Tómasdóttur, að Sæunn fól þeim að geyma sýningarvíxil sem stefndi var greiðandi að og hefur stefndi boðið fram greiðslu á þeim 1.500.000 krónum sem enn eru ógreiddar. Samkvæmt þessu kemur fram að stefndi hefur efnt þá skyldu sína að greiða kaupverð hinnar seldu spildu og er ekki sýnt fram á vanefndir af hálfu hans í kaupum þessum. Skilyrði riftunar eru því ekki fyrir hendi hér. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um riftun. Engin efni þykja til þess að setja það skilyrði í dómsorð að stefndi sé sýkn gegn greiðslu peningafjárhæðar eins og mál þetta liggur fyrir. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða málsins að sýkna beri stefnda af stefnukröfum og eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða honum 950.000 krónur í málskostnað og er þá litið til þess að kostnaður stefnda vegna yfirmatsgerðar var 621.900 krónur og vegna undirmats 24.900 krónur. DÓMSORÐ Stefndi, Gunnar B. Dungal, skal sýkn af kröfum stefnanda, db. Sæunnar Halldórsdóttur. Stefnandi greiði stefnda 950.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 451/2009
Ráðningarsamningur Riftun
Síðla árs 2007 hóf stjórn B athugun á ýmsum ráðstöfunum S, sem gegndi á þeim tíma starfi sviðsstjóra rekstrarsviðs félagsins, og tveggja annarra aðila. Í framhaldinu var endurskoðunarfirma fengið til að gera úttekt á rekstri og fjárhag félagsins. Með tilkynningu stjórnar B 21. desember 2007 var F tímabundið leystur frá störfum. Í kjölfarið eða þann 9. apríl 2008 lýsti B yfir riftun á ráðningarsamningi S vegna ætlaðra alvarlegra trúnaðarbrota og brota á starfsskyldum. Í málinu var deilt um réttmæti riftunarinnar. B hafði greitt S laun til loka febrúar 2008, en S krafðist þess meðal annars að B greiddi sér laun til 31. desember 2008, í samræmi við ráðningarsamning aðila sem kvað á um 12 mánaða uppsagnarfrest. Talið var að ráðningarsamningi S hefði ekki verið slitið er S var leystur tímabundið undan störfum þann 21. desember 2007. Það hefði ekki gerst fyrr en með yfirlýsingu um riftun 9. apríl 2008 og ætti hann þegar af þeirri ástæðu rétt til óskertra launa fyrir tímabilið 1. mars til 9. apríl 2008. Við mat á því hvort B bæri að greiða S laun frá því að ráðningarsamningi var rift til 31. desember 2008 yrði að leggja mat á lögmæti riftunarinnar og hvort hún hefði falið í sér verulega vanefnd af hálfu S. Talið var að S hefði með tiltekinni háttsemi brotið svo gegn starfsskyldum sínum hjá B að hann hefði verulega vanefnt ráðningarsamning aðila. Var B því sýknað af kröfu S um greiðslu launa, og viðurkenningarkröfu um laun og launatengdar greiðslur, eftir að ráðningarsamningi félagsins við S hafði verið rift.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2009. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda en til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu af viðurkenningarkröfu stefnda og að krafa stefnda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi var ráðinn til starfa sem rekstrarstjóri Byggingafélags námsmanna frá 1. janúar 2004 og gegndi samfellt starfi hjá áfrýjanda þar til ráðningarsamningi hans var slitið af áfrýjanda, en deilt er um þau ráðningarslit í málinu. Byggingafélagi námsmanna, sem upphaflega var almennt félag, var breytt 28. febrúar 2007 í sjálfseignarstofnun samkvæmt lögum nr. 33/1999 um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Starfar áfrýjandi á grundvelli þeirra laga. Starfssviði stefnda sem rekstrarstjóra var í 3. gr. ráðningarsamnings hans lýst svo: ,,Starf rekstrarstjóra heyrir undir stjórn Byggingafélags námsmanna (BN) og framkvæmdastjóra BN. Rekstarstjóri skal vera framkvæmdastjóra til aðstoðar við daglegan rekstur félagsins, við áætlanagerð, uppgjör nýbyggingaframkvæmda, útreikninga leiguverðs og tilfallandi sérverkefni, ásamt því að hafa umsjón með stýringu og áætlanagerð viðhaldsverkefna fasteigna. Rekstrarstjóri skal hafa yfirumsjón með innra tölvukerfi BN og gagnagrunnskerfinu Starfanda, stuðla að uppfærslu kerfis með endurbótum, virku viðhaldi og vinnslu kerfis gagnvart umsóknum og úthlutun leigueininga. Rekstarstjóri er ábyrgur fyrir úttektum á leigueiningum BN og samskiptum við leigutaka og húsverði sem og að vera tengiliður BN gagnvart internetþjónustu BN við leigutaka og tengilið Símans. Allt gert í samráði við framkvæmdastjóra BN og samkvæmt samþykktum stjórnar Byggingafélags námsmanna.“ Að frumkvæði stefnda var gerður nýr ráðningarsamningur við hann, sem gilti frá 1. október 2006. Starfsheiti hans samkvæmt þeim samningi var sviðsstjóri rekstrarsviðs og jafnframt tekið fram að hann væri staðgengill framkvæmdastjóra. Fól þessi samningur í sér nokkuð betri starfskjör stefnda til handa. Starfssviði stefnda er lýst í 2. gr. samningsins og er sú lýsing að mestu í samræmi við framangreinda lýsingu í fyrri ráðningarsamningi, en nokkrar breytingar eru þó gerðar. Meðal þeirra var að mælt er fyrir um að stefndi skyldi sinna daglegum rekstri félagsins og umsjón með rekstrarsviði og hafa ,,3. Umsjón með bókhaldi í samvinnu við framkvæmdastjóra, bókara og endurskoðanda.“ Í 8. gr. samningsins er ákvæði um starfslok, en greinin hljóðar svo: ,,Sviðsstjóri rekstrarsviðs skal halda fullum launum og hlunnindum í 12 mánuði eftir starfslok komi til uppsagnar af hálfu BN. Segi sviðsstjóri rekstrarsviðs starfi sínu lausu skal hann halda fullum launum og hlunnindum í þann tíma sem hér er tilgreindur: ... Uppsögn eftir 1. september 2007 – 12 mánuðir. Réttindi þau sem hér greinir eru óháð því hvort hann ræðst til annarra starfa á því tímabili sem réttindi ná til.“ Í 9. gr. segir að um starfskjör sviðsstjóra rekstrarsviðs að öðru leyti fari ,,eftir landslögum.“ Af gögnum málsins kemur fram að meiri hluti stjórnar áfrýjanda hóf athugun á ýmsum ráðstöfunum stefnda, formanns stjórnar áfrýjanda og framkvæmdastjóra félagsins síðla árs 2007. Var lögmannsstofa fengin til aðstoðar við þá athugun. Reikningur vegna starfa lögmannsstofunnar mun hafa borist skrifstofu áfrýjanda fyrir mistök í desember 2007. Í framhaldi af því sagði formaður stjórnar af sér og var skrifleg tilkynning hans um það lögð fram á stjórnarfundi 21. desember 2007. Á þessum stjórnarfundi var samþykkt tillaga um að fá endurskoðunarfirmað KPMG hf. til þess að gera úttekt á rekstri og fjárhag áfrýjanda. Jafnframt var samþykkt tillaga um að framkvæmdastjóri áfrýjanda, sem er bróðir stefnda, yrði ,,tímabundið leystur frá störfum í ljósi úttektar KPMG“ og að stefndi yrði ,,tímabundið leystur frá stöfum í ljósi skyldleika hans við framkvæmdastjóra BN og þeirrar úttektar sem KPMG hefur verið ætlað að gera ...“. Stefnda var sama dag afhent skrifleg tilkynning stjórnar um að hún hefði samþykkt að fela KPMG hf. að framkvæma innri endurskoðun á rekstri áfrýjanda. Í tilkynningunni segir einnig: ,,Meðan sú endurskoðun fer fram var einnig einróma samþykkt af stjórn BN að veita Friðriki Guðmundssyni, ... framkvæmdastjóra BN, tímabundna lausn frá störfum. Varðandi þig, ... var jafnframt samþykkt einróma af stjórn BN að veita þér sömuleiðis lausn frá störfum, sökum skyldleika við framkvæmdastjórann, sem er bróðir þinn. Ekki er því óskað starfskrafta þinna meðan að ofangreind rannsókn stendur yfir ... Ákvörðun stjórnar tekur gildi samstundis og mun standa þar til frekari ákvörðun varðandi málefni félagsins og stöðu þína innan félagsins verður tekin.“ Stefnda var gert að afhenda áfrýjanda lykla að skrifstofu félagsins svo og greiðslu- og kreditkort sem hann hafði starfs síns vegna. Stefndi ritaði bréf til áfrýjanda 11. janúar 2008 og lýsti þeirri skoðun sinni að honum hefði verið sagt upp með framangreindri tilkynningu. Áfrýjandi sendi stefnda bréf 9. apríl 2008 og lýsti yfir riftun á ráðningarsamningi hans vegna ætlaðra alvarlegra trúnaðarbrota og brota á starfsskyldum. Riftunin skyldi taka gildi þá þegar. Riftunarástæður voru tilgreindar í bréfi til lögmanns stefnda sama dag, sem fylgdi bréfinu til hans. Óumdeilt er að áfrýjandi greiddi stefnda laun til loka febrúar 2008, en hann hefur ekki fengið frekari launagreiðslur. Í máli þessu er deilt um réttmæti framangreindrar riftunar og miðar stefndi kröfu sína við að áfrýjanda beri að efna sínar skyldur samkvæmt ráðningarsamningnum til 31. desember 2008, en þá hafi verið liðnir tólf mánuðir frá næstu mánaðarmótum eftir þau slit á ráðningarsamningi, sem stefndi telur að hafi orðið 21. desember 2007. II Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að ráðningarsamningur stefnda, sem tók gildi 1. október 2006, hafi ekki verið gildur þar sem hann hafi ekki verið lagður fyrir stjórn til samþykktar. Ákvæði hans séu um margt sérstök meðal annars um lengd uppsagnarfrests og réttindi stefnda í uppsagnarfresti. Hafi stefnda mátt vera ljóst að samningurinn væri svo óvenjulegur að hann ætti að leggja fyrir stjórn til samþykktar. Ráðningarsamningurinn er undirritaður af formanni stjórnar fyrir hönd áfrýjanda. Í ljósi þess var það ekki hlutverk stefnda að leggja hann fyrir stjórn til samþykktar. Verður málsástæðu þessari því hafnað. III Tilkynning sú, sem reist var á samþykkt stjórnar áfrýjanda, og hann sendi stefnda 21. desember 2007, fól í sér að stefndi var leystur undan vinnuskyldu á meðan svonefnd innri endurskoðun færi fram á rekstri áfrýjanda, en með henni var ráðningarsamningi hans ekki slitið, hvorki með uppsögn né riftun. Það var fyrst gert með yfirlýsingu um riftun 9. apríl 2008. Ákvæði 8. gr. ráðningarsamnings stefnda, sem tekið er upp að framan, á samkvæmt orðum sínum og efni aðeins við ef ráðningarsamningi er slitið með uppsögn. Réttindi þau, sem stefndi krefst í máli þessu, ráðast, að öðru leyti en því sem lýtur að tímabilinu frá 1. mars til 9. apríl 2008 af því, hvort riftun áfrýjanda á ráðningarsamningnum við hann var lögmæt eða ekki. Við mat á því verður að taka til úrlausnar, hvort riftunarástæðurnar feli í sér verulega vanefnd stefnda á ráðningarsamningnum. Þar sem ráðningarsamningi stefnda var slitið 9. apríl 2008 á hann þegar af þeirri ástæðu rétt til óskertra launa, að þeim fjárhæðum sem síðar greinir, til þess dags. Stefndi var sviðsstjóri rekstrarsviðs áfrýjanda. Auk ákvæða í framangreindum ráðningarsamningi hans giltu um réttindi hans og skyldur almennar reglur vinnuréttar. IV Eins og áður greinir tiltók áfrýjandi í bréfi til lögmanns stefnda 9. apríl 2008, sem fylgdi riftunaryfirlýsingu áfrýjanda sama dag, ástæður sem yfirlýsingin var reist á. Hann hefur í öðrum gögnum málsins leitast við að renna frekari stoðum undir riftunarástæðurnar. Við mat á lögmæti riftunarinnar verður að miða við hvort í þeim ástæðum, sem hún var reist á, hafi falist veruleg vanefnd af hálfu stefnda, þannig að réttlætt hafi riftun. Verður, eins og málið liggur fyrir, við mat á því ekki litið til ástæðna, sem áfrýjandi hefur síðar vísað til um meintar vanefndir stefnda. Óumdeilt er að stefnda var ekki veitt viðvörun og að honum var ekki gefinn kostur á því að tjá sig um riftunarástæður, áður en ráðningarsamningnum var rift. Er slík aðvörun ekki skilyrði riftunar. Í bréfinu kemur fram að stjórnin reisir riftun á því að stefndi hafi verið eigandi einkahlutafélagsins FH Ráðgjöf ásamt bróður sínum, framkvæmdastjóra áfrýjanda. Hafi þetta félag unnið fyrir Þverás ehf. og Þórtak ehf. sem bæði hafi unnið að stórum verkum fyrir áfrýjanda síðustu ár án útboða. Segir í bréfinu að áfrýjandi telji að eignaraðild stefnda að félaginu og vinna hans í þágu þess samrýmist ekki ,,starfs- og trúnaðarskyldum“ hans sem sviðsstjóra rekstrarsviðs áfrýjanda enda megi með réttu draga í efa að hagsmuna áfrýjanda hafi verið nægilega gætt í viðskiptum við fyrrgreind félög. ,,Verður ekki annað ráðið en að [stefndi] hafi haft fjárhagslega hagsmuni af samningum [áfrýjanda] við Þórtak ehf. og Þverás ehf. Þá samrýmist það ekki starfsskyldum [stefnda] sem rekstrarstjóra [áfrýjanda] að starfa á sama tíma hjá FH Ráðgjöf ehf. við ráðgjöf á sviði húsbygginga og rekstur fasteignar.“ Hafi starf stefnda hjá áfrýjanda verið fullt starf og hann ekki heimilað stefnda að sinna jafnframt öðrum störfum. Stefndi kveðst ekki vera stofnandi FH Ráðgjafar ehf. heldur hafi hann í mars eða apríl 2006 keypt helmingshlut í félaginu af syni bróður síns, Friðriks Guðmundssonar framkvæmdastjóra áfrýjanda. Hann kveðst hafa sinnt störfum við bókhald hjá félaginu samhliða starfi sínu hjá áfrýjanda. Hann kveður félagið ekki hafa sinnt verkefnum fyrir áfrýjanda. Hann segir í skýrslu fyrir dómi að félagið hafi sinnt störfum fyrir Þverás ehf., en ekki í tengslum við verkefni, sem það félag hafi unnið fyrir áfrýjanda. Hann áætlar í skýrslunni að félagið hafi unnið fyrir Þverás ehf. fyrir ,,svona tíu, fimmtán milljónir, eitthvað svoleiðis“ á árunum 2006 og 2007. Stefndi hefur ekki orðið við áskorun áfrýjanda sem lögð var fram í þinghaldi 25. ágúst 2008 um að leggja fram upplýsingar og gögn um þessi viðskipti. Spurður hvort hann hafi upplýst stjórn áfrýjanda um að hann ynni samhliða starfi sínu hjá áfrýjanda fyrir þetta einkahlutafélag sitt, svaraði stefndi svo: ,,Ég talaði við stjórnarformann.“ Í skýrslu Benedikts Magnússonar, þáverandi stjórnarformanns, fyrir dómi staðfesti hann að stefndi hefði upplýst sig um eignaraðild sína að FH Ráðgjöf ehf. og að hann sinnti störfum fyrir það. Benedikt sagði jafnframt: ,, ... mér var sagt að það myndi ekki skarast við rekstur [áfrýjanda], mér var ekki sagt við hverja þetta félag ætlaði að eiga viðskipti og ég hafði ekki neitt við þetta að athuga ...“. Í skýrslu fyrirsvarsmanns Þveráss ehf. og Þórtaks ehf. fyrir dómi kom fram að FH Ráðgjöf ehf. hefði unnið fyrir bæði félögin. Sannað er samkvæmt framansögðu að stefndi upplýsti formann stjórnar um eignaraðild sína að FH Ráðgjöf ehf. og að hann myndi sinna störfum fyrir það félag, jafnhliða starfinu hjá áfrýjanda. Verður eignaraðild stefnda að félaginu og störf í þágu þess því ekki ein og sér talin fela í sér vanefnd af hans hálfu á ráðningarsamningnum við áfrýjanda. Á hinn bóginn hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann hafi gert stjórn áfrýjanda eða formanni hennar grein fyrir því að félagið sinnti störfum fyrir Þverás ehf. og Þórtak ehf. sem voru tveir stærstu viðskiptavinir áfrýjanda. Með þessu braut stefndi trúnaðarskyldu sem hann hafði við áfrýjanda sem sviðsstjóri rekstrarsviðs og staðgengill framkvæmdastjóra. Ein af starfsskyldum stefnda var samkvæmt fyrri ráðningarsamningi hans, sem gilti til 1. október 2006, að vera framkvæmdastjóra til aðstoðar við uppgjör nýbyggingarframkvæmda. Sem sviðsstjóri rekstrarsviðs þurfti hann að hafa mikil samskipti við báða þessa viðskiptavini áfrýjanda og gæta hagsmuna hans gagnvart þeim. Með þessari háttsemi telst stefndi hafa brotið svo starfsskyldur sínar hjá áfrýjanda að til verulegrar vanefndar teljist á ráðningarsamningnum, sem réttlætti riftun hans. V Þá var riftun áfrýjanda reist á því að stefndi hefði brotið starfsskyldur sínar með því að hafa í nóvember 2007 farið til Noregs með bróður sínum, framkvæmdastjóra áfrýjanda, og látið félagið greiða fyrir. Um hafi verið að ræða ,,persónulega ferð“ sem farin hafi verið án vitundar stjórnar áfrýjanda og ekki í þágu hagsmuna félagsins. Stefndi kveður ferðina hafa verið farna af starfsnauðsynjum og framkvæmdastjóri áfrýjanda hafi tekið ákvörðun um að hún skyldi farin. Verður ekki talið að það hafi verið hlutverk stefnda að leita samþykkis stjórnar fyrir þátttöku í slíkri ferð. Er ekki sýnt fram á að stefndi hafi með þátttöku í ferðinni brotið starfsskyldur sínar. Riftun áfrýjanda var einnig reist á því að stefndi hefði brotið starfsskyldur sínar með því að hafa ekki upplýst stjórn áfrýjanda um ýmis brot framkvæmdastjóra í starfi, sem stefnda hafi verið kunnugt um. Nefnir áfrýjandi sérstaklega í þessu sambandi eignaraðild framkvæmdastjórans að einkahlutafélaginu GG Innflutningi, sem hafi átt viðskipti við Þórtak ehf. og Þverás ehf. Stefndi neitar því að sér hafi verið kunnugt um að framkvæmdastjórinn hafi átt hlut í þessu félagi. Er þessi ásökun áfrýjanda ósönnuð. VI Samkvæmt framansögðu var vanefnd stefnda á ráðningarsamningi hans við áfrýjanda, sem lýst er í kafla IV, veruleg. Ómótmælt er að stjórn áfrýjanda hafi fyrst verið kunnugt um þessa vanefnd í lok árs 2007. Var riftun áfrýjanda á ráðningarsamningnum því lögmæt. Verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda sem miðar við rétt hans til launa eftir riftunina 9. apríl 2008 og viðurkenningarkröfu um laun og launatengdar greiðslur eftir það tímamark. Eins og greinir í kafla III á stefndi rétt til óskertra launa frá 1. mars til 9. apríl 2008. Er fjárhæð launa miðuð við ákvæði ráðningarsamnings stefnda. Verður áfrýjandi dæmdur til að greiða honum laun fyrir mars 2008. Stefndi krefst 699.128 króna í mánaðarlaun og er sú fjárhæð innan þess sem umsaminn mánaðarlaun eru í ráðningarsamningi hans. Verður sú fjárhæð og krafa hans um yfirvinnu lögð til grundvallar. Samkvæmt því verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda fyrir þennan mánuð mánaðarlaun 699.128 krónur, fasta yfirvinnu 161.345 krónur og orlof 12,07% 103.859 krónur eða samtals 964.335 krónur. Hafnað er kröfu stefnda um bifreiðahlunnindi, enda var hann leystur undan starfsskyldum hjá áfrýjanda á þessum tíma og þurfti því ekki að nota bifreið í þágu starfs síns. Fyrir tímabilið 1. til 9. apríl 2008 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 289.301 krónu (209.738 + 48.404 + 31.158). Stefndi hefur ekki forræði á kröfu um lífeyrisframlag vinnuveitanda og framlag hans í séreignarlífeyrissjóð og er þeim kröfuliðum hafnað. Áfrýjandi verður samkvæmt framansögðu dæmdur til að greiða stefnda 1.253.636 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Áfrýjandi greiði stefnda hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Byggingafélag námsmanna ses, greiði stefnda, Sigurði Guðmundssyni, 1.253.636 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 964.335 krónum frá 1. apríl 2008 til 9. apríl sama ár, en af 1.253.636 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. mars 2009. Mál þetta var höfðað 19. maí 2008 og dómtekið 6. þ.m. Stefnandi er Sigurður Guðmundsson, Skólagerði 63, Kópavogi. Stefndi er Byggingafélag námsmanna ses., Laugavegi 66-68, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. Að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.160.118 krónur með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu af 1.080.055 krónum frá 1. mars 2008 til 1. apríl s.á. og af 2.160.118 krónum frá þeim degi til greiðsludags. 2. Að viðurkennd verði skylda stefnda til að greiða stefnanda laun, orlofslaun og bifreiðahlunnindi svo og bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda, allt samkvæmt ráðningarsamningi hans við stefnda frá 1. maí 2008 til 31. desember 2008 að viðbættum dráttarvöxtum frá gjalddaga hverrar greiðslu til greiðsludags. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 króna í miskabætur og beri sú fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. maí 2008 til greiðsludags. 4. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Til vara krefst stefndi þess að hann verði sýknaður að svo stöddu af viður­kenningarkröfu stefnanda, að kröfur hans verði lækkaðar verulega og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. 1 Í stefnu greinir frá málavöxtum í grundvallaratriðum. Stefndi er sjálfseignarstofnun og starfar á grundvelli laga nr. 33/1999 um sjálfs­eignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Stefnandi réðst í þjónustu forvera stefnda, Byggingafélags námsmanna, með starfssamningi 12. desember 2003 og hóf störf 1. janúar 2004. Starfsheiti hans var rekstrarstjóri. Nýr starfssamningur var gerður við stefnanda 1. október 2006. Rekstrarformi félagsins var breytt í sjálfs­eignar­­­­stofnun 28. febrúar 2007 og yfirtók hún öll réttindi og skyldur eldra félagsins gagnvart stefnanda og öðrum. Hinn 21. desember 2007 var stefnanda afhent svohljóðandi tilkynning stjórnar Byggingafélags námsmanna um tímabundna lausn frá störfum: „Á stjórnarfundi BN, þann 21. desember 2007, sem haldinn var á skrifstofu BN að Laugavegi 66, Reykjavík, var einróma samþykkt tillaga um að fela KPMG endurskoðunarskrifstofu að framkvæma innri endurskoðun á rekstri BN. Meðan að sú endurskoðun fer fram var einnig einróma samþykkt af stjórn BN að veita Friðriki Guðmundssyni, kt. 040455-2139, framkvæmdastjóra BN, tímabundna lausn frá störfum. Varðandi þig, Sigurð Guðmundsson, kt. 131060-4089, rekstrarstjóra BN, var jafnframt samþykkt einróma af stjórn BN að veita þér sömuleiðis lausn frá störfum, sökum skyldleika við framkvæmdastjórann, sem er bróðir þinn. Ekki er því óskað starfskrafta þinna meðan að ofangreind rannsókn stendur yfir og ber þér að afhenda stjórn félagsins lykla að skrifstofu, kredit- og debetkort og önnur gögn sem þú kannt að hafa í fórum þínum. Jafnframt mun stjórn félagsins tilkynna lánastofnunum, hluta­félagaskrá og öðrum nauðsynlegum stofnunum að heimildir þínar til þess að ráðstafa hagsmunum félagsins eru ekki lengur tímabundið í gildi og er þér óheimilt að koma fram í nafni félagsins. Ákvörðun stjórnar tekur gildi samstundis og mun standa þar til frekari ákvörðun varðandi málefni félagsins og stöðu þína innan félagsins verður tekin.“ Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf 11. janúar 2008 þar sem segir að stefnandi telji uppsögnina tilefnislausa og að hún vegi gróflega að starfsheiðri hans. Með bréfi, dagsettu 9. apríl 2008, tilkynnti lögmaður stefnda stefnanda að stjórn stefnda hefði ákveðið að rifta ráðningarsamningi við hann. Þar segir: „Riftun samningsins tekur þegar gildi og er riftunin fyrirvaralaus. Umbj. minn mun því ekki greiða þér frekari laun. Ástæður riftunar samningsins eru alvarleg trúnaðarbrot og brot á starfsskyldum þínum. Nánar um ástæður riftunar vísast til meðfylgjandi afrits bréfs sem ég hef í dag ritað lögmanni þínum, Ragnari Halldóri Hall hrl. Umbj. minn krefst þess að þú skilir þegar til félagsins bifreið, fartölvu og farsíma sem félagið hefur veitt þér afnot af.“ Meginatriði, sem vikið er að í því bréfi, eru sem hér segir: Þann dag, 21. desember 2007, er stefnandi hafi verið veitt tímabundin lausn frá störfum, hafi stjórn stefnda falið KPMG endurskoðunarskrifstofu að framkvæm innri endur­skoðun á rekstri BN. Sú athugun hafi farið fram og leitt í ljós alvarleg brot stefnanda á skyldum sínum gagnvart stefnda eins og nánar er rakið: 1. Í ljós hafi komið að stefnandi sé, ásamt bróður sínum, Friðrik Guðmundssyni, fyrrverandi framkvæmda­stjóra BN, eigandi fyrirtækisins FH ráðgjafar ehf. sem hafi unnið fyrir Þórtak ehf. og Þverás ehf. en þau fyrirtæki hafi unnið stór verk fyrir BN síðustu ár án útboða. Eignarhald stefnanda í fyrrgreindu félagi og vinna í þágu þess samrýmist ekki starfs- og trúnaðarskyldum stefnanda sem rekstrarstjóra BN. Með réttu megi draga í efa að hagsmuna BN hafi verið nægjanlega gætt í viðskiptum við fyrrgreinda verktaka og stjórn BN hafi ekki heimilað stefnanda að sinna jafnframt öðrum störfum samhliða starfi rekstrarstjóra BN. 2. Stjórn stefnda telji að stefnandi hafi brotið gegn skyldum sínum gagnvart stefnda með því að fara á kostnað hans ásamt bróður sínum til Noregs í nóvember 2007. 3. Stjórn stefnda telji að stefnanda hafi verið ljós ýmis brot framkvæmdastjórans í starfi og að hann hafi ekki sinnt sem skyldi starfsskyldum sínum að því er tekur til umsjónar með bókhaldi stefnda. 4. Svokallaður starfssamn­ingur við stefnanda, dags. 1. október 2006, hafi verið undirritaður af formanni stjórnar stefnda án vitneskju og samþykkis stjórnarinnar og sé hann því óskuldbindandi. 5. Stjórn stefnda telji brot stefnanda á skyldum gagnvart honum vera vítaverð og alvarleg og hafi því ákveðið að rifta án fyrirvara ráðningarsamningi við hann. Stefndi greiddi stefnanda laun fram til loka febrúar 2008. Í stefnu segir að hann hafi 3. apríl 2008 kannað hjá starfsmanni stefnda, sem annist uppgjör launa, hverju það sætti að hann hefði ekki fengið greidd laun fyrir mars þá um mánaðamótin og fengið þau svör að stjórnarformaður stefnda hefði gefið þau fyrirmæli að stefnandi skyldi ekki fá frekari laun greidd hjá stefnda. Í stefnu segir að stefnandi höfði samhliða þessu máli annað mál á hendur stefnda til heimtu orlofslauna fyrir tímabilið fram til 1. mars 2008. Fram er komið að uppgjöri vegna þessa sé lokið. Með tveimur bréfum í maí 2008 kærði stjórn stefnda fjóra menn, þ.á m. stefnanda og Friðrik bróður hans, til ríkislögreglustjóra vegna ætlaðs fjármálamisferlis í tenglum við rekstur félagsins. 2 Kröfugerð stefnanda er reist á 8. gr. starfssamnings stefnanda frá 1. október 2006 um starfslok þar sem segir: „Sviðsstjóri rekstrarsviðs skal halda fullum launum og hlunnindum í 12 mánuði eftir starfslok komi til uppsagnar af hálfu BN.“ Þar er einnig kveðið á um eftirfarandi: „Segi sviðsstjóri rekstarsviðs starfi sínu lausu skal hann halda fullum launum og hlunnindum í þann tíma sem hér er tilgreindur: Uppsögn eftir undirritun samnings – 4 mánuðir. Uppsögn eftir 1. mars 2007 – 8 mánuðir. Uppsögn eftir 1. sept. 2007 – 12 mánuðir. Réttindi þau sem hér greinir um eru óháð því hvort hann ræðst til annarra starfa á því tímabili sem réttindi ná til.“ Stefnandi vísar til þess að hann hafi verið leystur frá störfum í desember 2007 og eigi því rétt til launa og annarra hlunninda, sem ráðningarsamningnum fylgi, til 31. desember 2008. Í 1. dómkröfu kveðst stefnandi gera kröfu um laun og önnur hlunnindi sem hafi verið gjaldfallin á þingfestingardegi málsins. Svofelld grein er gerð fyrir kröfu­fjárhæð: „Mánaðarlaun stefnanda voru 699.128 krónur. Samkvæmt ráðningarsamningi hans fékk hann fastar greiðslur vegna yfirvinnu, án tillits til vinnuframlags, 161.348 krónur á mánuði. Föst laun hans voru samkvæmt því 860.476 krónur á mánuði. Til viðbótar gerir stefnandi kröfu um 12,07% orlof á þau laun. Sá kröfuliður er 103.859 krónur. Að auki krefst stefnandi bóta vegna tapaðra lífeyrisréttinda, samtals 12% af samanlagðri fjárhæð launa og orlofslauna, þ.e. 6% mótframlags til lífeyrissjóðs og 6% mótframlags til séreignarlífeyrissjóðs, og nemur þessi kröfuliður 115.720 krónum á mánuði. Samtals nema þessir liðir 1.080.055 krónum á mánuði. Launin fyrir mars 2008 áttu að greiðast 1. apríl 2008 og launin fyrir apríl 2008 áttu að greiðast 1. maí 2008 og tekur dráttarvaxtakrafa stefnanda mið af því. Um orlofslaun vísar stefnandi til starfssamnings síns við stefnda þar sem orlofsprósenta hans er tilgreind 12,07% sem svarar til 28 virkra orlofsdaga. Stefnandi vísar einnig um orlofslaunakröfu sín til ákvæða orlofslaga nr. 30/1987. Samkvæmt 8. gr. þeirra laga skal greiða starfsmanni áunnin orlofslaun ef ráðningarsambandi er slitið.“ Stefnandi tekur fram að hann telji málatilbúnað stefnda varðandi ávirðingar sínar sem rökstuðning fyrir riftun ráðningarsamnings gersamlega haldlausan. Honum hafi ekki verið kynnt neitt af efni skjala sem séu sögð hafa verið tekin saman um málefni félagsins eftir að hann lét þar af störfum og ekki hafi verið óskað eftir skýringum hans. Stefnandi kveður kröfuliði, sem varða 2. dómkröfu sína, vera hina sömu og tilgreindir séu í 1. dómkröfu, þó með þeirri viðbót að krafist sé 112.450 króna greiðslu fyrir hvern mánuði frá 1. maí 2008 vegna bifreiðahlunninda en stefndi hafi krafist þess af stefnanda að hann skilaði bifreið, sem hann hafði til einkanota og nota í starfi sínu sem rekstrarstjóri stefnda, og hafi stefnandi orðið við þeirri kröfu. Þessar kröfur séu ekki gjaldfallnar (við útgáfu stefnu) en í ljósi afstöðu stefnda sé ljóst að hann muni ekki greiða þær án undangengins dóms. Um heimild til öflunar viðurkenningardóms vísar stefnandi til 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991. Um lagagrundvöll fyrir 3. dómkröfu sinni vísar stefnandi til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Á því er byggt að uppsögnin hafi verið framkvæmd með afar meiðandi hætti og án þess að stefnandi fengi á nokkurn hátt að tjá sig um ástæður hennar áður en hún var látin koma til framkvæmdar. Hún hafi verið fram­kvæmd síðdegis á föstudegi, á síðasta vinnudegi fyrir jól. Jafnframt hafi þess verið getið að hún yrði tilkynnt lánastofnunum, hlutafélagaskrá og öðrum „nauðsynlegum“ stofnunum. Allt þetta hafi að mati stefnanda verið algerlega ástæðulaust og eingöngu gert til að lítillækka hann í augum fjölskyldu hans, samstarfsmanna og annarra sem málið varðaði. 3 Sýknukrafa stefnda byggist á því að honum hafi verið heimilt að lögum að segja stefnanda fyrirvaralaust upp störfum og án bóta vegna grófra brota hans á skyldum gagnvart stefnda. Þess vegna beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Í þessu efni bendi stefndi á eftirfarandi: Stefnandi og bróðir hans, Friðrik, hafi verið eigendur að RH ráðgjöf ehf. sem hafi sinnt störfum fyrir Þórtak ehf. og Þverás ehf. en þau félög hafi sinnt stórum verkefnum fyrir stefnda. Stefndi leggur áherslu á að FH ráðgjöf ehf. hafi m.a. sinnt störfum fyrir Þverás ehf. og Þórtak ehf. í verkefnum sem þeir aðilar unnu fyrir stefnda. Stefnandi hafi því haft persónulegra hagsmuna að gæta af samningum stefnda við þessa aðila. Þá hafi það ekki samrýmst starfsskyldum stefnanda að starfa á sama tíma hjá FH ráðgjöf ehf. við ráðgjöf á sviði húsbygginga og reksturs fasteigna. Bróðir stefnanda, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda, hafi látið greiða úr sjóðum stefnda fargjöld og uppihald vegna ferðar hans og stefnanda til Osló í nóvem­ber 2007 og hafi sú ferð ekki verið á vegum stefnda. Með þeirri háttsemi hafi þeir bræður brotið gegn skyldum sínum gagnvart stefnda. Stefnandi hafi brotið gegn skyldum sínum gagnvart stjórn félagsins með því að semja við bróður sinn og fyrrverandi formann stjórnar stefnda um breytingu á ráðn­ingar­kjörum en með samningnum 1. október 2006, sem hafi verið gerður án heimildar stjórnar, hafi kjör stefnanda verið stórbætt. Vegna stöðu sinnar sem rekstarstjóra stefnda og staðgengils framkvæmdastjóra og vegna tengsla við fyrrverandi framkvæmdastjóra hafi honum verið ljós ýmis alvar­leg brot framkvæmdastjórans. Hluti starfsskyldna stefnanda hafi verið að hafa umsjón með bókhaldi stefnda og hann hafi brotið gegn þeim með því m.a. að upplýsa stjórn stefnda ekki um greiðslur úr sjóðum félagsins á nuddi og líkamsrækt fyrir bróður stefnanda, um fyrirframgreiðslu launa til sonar bróður stefnanda, um greiðslur til verk­taka löngu fyrir eindaga reiknings, um viðskipti GG Innflutnings ehf. við stefnda og um óreiðu í tengslum við samninga um Einholt og Þverholt og Bjarkavelli þar sem samningsverð hækkuðu frá því sem upphaflega var gert ráð fyrir og hafi stefnandi mátt gera sér grein fyrir því sem umsjónarmaður bókhalds. Sýknukrafa stefnda er einnig byggð á því að starfssamningur við hann, dags. 1. október 2006, sé óskuldbindandi fyrir stefnda þar sem formaður stjórnar hafi ekki haft umboð stjórnar til gerðar hans sem hafi verið nauðsynlegt þar sem hann hafi verið mjög óvenjulegur um aukin réttindi stefnanda. Stefnandi hafi verið í vondri trú við gerð hans. Verði ekki fallist á að samningurinn sé óskuldbindandi fyrir stefnda er þess krafist að honum verði vikið til hliðar og stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda sem byggist á honum. Því til stuðnings vísar stefndi til ákvæða laga nr. 7/1936, einkum 33. gr. og 36. gr. Þá styðst krafa stefnda um sýknu á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna riftunar ráðningarsamningsins. Verði ekki fallist á sýknukröfu er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækk­aðar verulega með vísan til fyrrgreindra röksemda, sbr. meginreglu 24. gr. laga nr. 50/1993, reglur vinnu- og skaðabótaréttar og ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936, einkum 33. gr. og 36. gr. Stefndi vísar til sömu röksemda og fyrr greinir um sýknukröfu af viður­kenningarkröfu stefnanda. Stefndi mótmælir fjárhæð dómkröfu 1 og bendir á að mánaðarlaun stefnanda ásamt bifreiðahlunnindum hafi verið 679.148 krónur en ekki 699.128 krónur. Þá er mótmælt kröfu um bifreiðahlunnindi og orlof í uppsagnarfresti. Kröfu vegna tapaðra lífeyrisréttinda í uppsagnarfresti og um 12% framlag til lífeyrissjóðs er mótmælt. Enn fremur kröfu um upphafstíma dráttarvaxta og er þess krafist, verði fallist á kröfur stefnanda að einhverju leyti, að dráttarvextir reiknist frá dómsuppsögudegi. Sýknukrafa af miskabótakröfu stefnanda byggist á því að ekki sé lagastoð fyrir þeirri kröfu. Uppsögn stefnanda hafi verið réttmæt og stefnandi eigi sjálfur alla sök á ætlaðri vanlíðan sinni. Varakrafa um lækkun miskabótakröfu byggist á því að fjárhæð hennar sé í engu samræmi við ætlað tilefni. 4 Starfslok stefnanda hjá stefnda urðu vegna fyrirvaralausrar uppsagnar,-riftunar ráðningarsamnings-, af hálfu stjórnar stefnda. Hér að framan, í 2. kafla dómsins, er tilgreint orðrétt efni 8. greinar samningsins sem kröfugerð stefnanda er reist á. Fram kom við aðalmeðferð málsins að tildrög samningsgerðarinnar 1. október 2006, sem fól í sér endurskoðun og endurnýjun ráðningarsamnings stefnanda, hafi verið að fram­kvæmda­stjóri stefnda gerði að ósk stefnanda tillögu að starfssamningnum til þáverandi formanns stjórnar stefnda, Benedikts Magnússonar, sem gekk frá endanlegri gerð hans og undirritaði hann ásamt stefnanda. Benedikt bar að framkvæmdastjórinn hafi haft vald til samningsgerða við starfsfólk en vegna tengsla hans við stefnanda hafi hann gert þennan samning. Hann kvað samninginn hafa verið í samræmi við tiltölulega nýgerðan samning við framkvæmdastjórann sem stjórnin hafi samþykkt. Ekki er sýnt fram á að samningurinn bindi ekki stefnda þar sem formaður stjórnar hafi ekki haft umboð stjórnar til gerðar hans og hann sé því óskuldbindandi fyrir stefnda. Enda þótt umrætt samningsákvæði sé stefnanda hagstætt er ekki fallist á að sýnt sé fram á nein þau atvik sem eigi að leiða til þess að víkja beri því til hliðar með vísan til ákvæða laga nr. 7/1936, einkum 33. gr. og 36. gr. Verður því eigi fallist á sýknukröfu stefnda sem reist er á framangreindu. Með sömu rökum er ekki fallist á varakröfu stefnda um lækkun með vísun til „meginreglu 24. gr. laga nr. 50/1993, til reglna vinnu- og skaðabótaréttar og til ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936, einkum 33. gr. og 36. gr. laganna.“ Framangreint samningsákvæði veitir stefnanda skýlausan rétt vegna starfsloka. Án nokkurs fyrirvara að því er tekur til ástæðna þess að til uppsagnar komi af hálfu stjórnar stefnda eða greiðslna frá öðrum aðilum skal stefnandi halda fullum launum og hlunnindum í 12 mánuði eftir starfslok. Samkvæmt þessu er ekki efni til þess að í dóminum verði tekin afstaða til þeirra ávirðinga sem stefnandi er borinn af hálfu stefnda og ekki verður fallist á sýknukröfu stefnda sem byggist á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna riftunar ráðningarsamningsins. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að fallast beri að meginefni á 1. kröfu stefnanda, að því athuguðu sem hér verður greint, og verður þá tekin afstaða til einstakra liða kröfugerðarinnar og þar með varakröfu stefnda um lækkun af öðrum ástæðum en þeim sem þegar hefur verið tekin afstaða til. Framlagðir launaseðlar bera með sér að stefnandi fékk eftirágreidd laun fyrir hvern mánuð. Hann hefur fengi greidd laun fyrir janúar og febrúar 2008 en á rétt til launa og hlunninda út árið. Gjalddagi vegna marsmánaðar ákveðst 1. apríl 2008 í stað 1. mars eins og kröfugerð stefnanda byggist á og gjalddagi vegna aprílmánaðar ákveðst 1. maí 2008. Krafa um mánaðarlaun að upphæð 699.128 krónur er réttilega reiknuð sem meðaltal þeirra mánaðarlauna sem stefnandi fékk fyrir mánuðina janúar og febrúar 2008 og krafa um greiðslu fastrar yfirvinnu, að upphæð 161.348 krónur, er í samræmi við greiðslu til hans fyrir febrúar 2008. Einnig fékk hann greitt 12,07% orlof framangreinda mánuði og ber samkvæmt 8. gr. orlofslaga nr. 30/1987 að fallast á þennan lið kröfunnar, 103.348 krónur. Stefnandi krefst 115.720 króna á mánuði vegna 6% mótframlags til lífeyrissjóðs og 6% mótframlags til séreignarlífeyrissjóðs, í báðum tilvikum af samanlagðri fjárhæð launa og orlofslauna. Á launaseðlum sést að mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð stefnanda nam 8% og mótframlag hans til séreignarlífeyrissjóðs stefnanda nam 2% af framangreindum stofni. Ekki verður dæmt umfram umkrafinna 6% til lífeyrissjóðs og ákveðst þessi liður því 8% af 964.335 (860.476+103.859) krónum eða 77.147 krónur. Samtals nema þessir liðir 1.041.482 krónum. Samkvæmt þessu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 2.082.964 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.041.482 krónum frá 1. apríl 2008 til 1. maí s.á. og af 2.082.964 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hin sömu rök og hér að framan voru tilgreind fyrir greiðsluskyldu stefnda leiða til þeirrar niðurstöðu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að fallast beri á 2. dómkröfu stefnanda sem felur í sér að stefnandi haldi áfram þeim launum og hlunnindum fyrir mánuðina maí – desember 2008 (a.b.m.) sem hann hafði notið af hálfu stefnda það ár fyrir mánuðina janúar og febrúar og nýtur fyrir mánuðina mars og apríl samkvæmt niðurstöðu dómsins um 1. dómkröfu stefnanda. Þetta gildir jafnt um orlof og bifreiðahlunnindi sem aðra liði en um bifreiðahlunnindin skal tekið fram að stefnandi var sviptur umráðum bifreiðar í apríl 2008 og samkvæmt launaseðlum voru þau hlunnindi metin til 112.450 króna á mánuði. Ekki er fallist á að fyrir hendi séu skilyrði til að dæma stefnanda miskabætur úr hendi stefnda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna þess hvernig staðið var að uppsögn hans af hálfu stefnda. Samkvæmt því ber að sýkna stefnda af 3. dómkröfu stefnanda. Dæma ber stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem er ákveðinn 500.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Byggingafélag námsmanna ses., greiði stefnanda, Sigurði Guðmunds­syni, 2.082.964 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.041.482 krónum frá 1. apríl 2008 til 1. maí s.á. og af 2.082.964 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Viðurkennd er skylda stefnda til að greiða stefnanda laun, orlofslaun og bif­reiða­hlunnindi, svo og bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda, allt samkvæmt ráðningar­samningi hans við stefnda, frá 1. maí 2008 til 31. desember 2008 að viðbættum dráttarvöxtum frá gjalddaga hverrar greiðslu til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 176/2007
Lausafjárkaup Galli Riftun
S keypti bifhjól af Ó 24. febrúar 2005 eftir að hafa skoðað það tvívegis og prufukeyrt stuttan spöl. Bifhjólið bilaði degi síðar. Varð bilunin rakin til þess að tannhjól annars gírs festist á öxlinum þegar hjólið var í akstri með þeim afleiðingum gírhjól brotnaði og olli skemmdum í vél og gírkassa. S krafðist riftunar kaupsamningsins og endurgreiðslu á kaupverðinu. Það varð niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að orsakavaldur bilunarinnar hefði ótvírætt verið fyrir hendi þegar hjólið skipti um hendur deginum áður. Var fallist á að hjólið hefði verið haldið galla samkvæmt 17. gr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup er S keypti það af Ó. Gallinn var talinn svara til verulegrar vanefndar, sbr. 39. gr. sömu laga, og fallist á kröfu S um riftun á kaupunum og að hann fengi kaupverðið endurgreitt. Málsástæða Ó um að S gæti ekki skilað hjólinu gegn greiðslu kaupverðsins, þar sem hann hefði vanrækt skyldu sína til umönnunar þess, kom ekki til álita þar sem hún þótti of seint fram komin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. mars 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara að fjárkrafa hans verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist er á með stefnda að bifhjólið OU 722 hafi verið haldið galla samkvæmt 17. gr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup er hann keypti það af áfrýjanda. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem í sátu tveir sérfróðir meðdómsmenn, verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vara óraskaður. Áfrýjandi, Óskar Haukur Gíslason, greiði stefnda, Steinarri Lár Steinarssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 12. desember 2005 og dómtekið 1. mars sl. Stefnandi er Steinarr Lár Steinarsson, Tjarnargötu 10a, Reykjavík. Stefndi er Óskar Haukur Gíslason, Bergstaðarstræti 31, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði riftun hans 28. apríl 2005 á kaupsamningi við stefnda um kaup á bifhjólinu OU-722, sem er Yamaha WR 450, árgerð 2003, og að stefndi verði dæmdur til greiðslu 600.000 króna ásamt dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. maí 2005 til greiðsludags, gegn afhendingu bifhjólsins. Hann krefst einnig máls­kostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Hann krefst einnig málskostnaðar. I Málsatvik Atvik málsins eru í veigamiklum atriðum umdeild. Samkvæmt stefnu fékk stefnandi áhuga á því að kaupa bifhjólið OU-722, Yamaha WR 450, árgerð 2003, eftir að hafa lesið söluauglýsingu um það á vefsíðunni www.enduro.is. Í auglýsingunni, sem lögð hefur verið fram í málinu, segir eftirfarandi um hjólið: ,,Lítur út eins og nýtt og nánast ónotað.“ Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda hafði hann keypt hjólið af manni á Akureyri í maí 2004 eftir að hafa fullvissað sig um að hjólið væri vel með farið. Hann hafi farið tvívegis á hjólið og skipt um olíu á því eftir báðar ferðir. Hjólið hafi verið geymt inni og litið vel út. Framangreind auglýsing hafi því að öllu leyti verið rétt. Aðilum ber saman um að stefnandi hafi komið tvívegis og skoðað hjólið, sett það í gang og keyrt á því stuttan spöl. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi kvaðst stefnandi, sem hefur nokkra reynslu af meðferð bifhjóla, hafa skoðað hjólið með venjulegum hætti í umrætt skipti. Hann hafi þó ekki sérstaklega skoðað magn eða ástand olíu. Stefnandi mótmælir staðhæfingum um að hann hafi gefið hjólinu í botn þegar hann prufukeyrði það í umrætt sinn. Í síðara skiptið, föstudaginn 24. febrúar 2005, tókust samningar með aðilum um kaup stefnanda á hjólinu. Skyldi söluverðs hjólsins vera 615.000 krónur. Aðilum ber saman um að stefnandi hafi óskað þess að viðgerðarhandbók (e. Owner´s Service Manual) fylgdi hjólinu. Þegar stefndi hafi ekki fundið viðgerðarhandbókina hafi verið ákveðið að stefnandi héldi eftir 15.000 krónum þar til hann sækti bókin einhverjum dögum síðar. Samkvæmt afsali 25. febrúar 2005, sem ritað var á staðlað samnings­form og fyrir liggur í málinu, var kaupverðið 615.000 krónur. Aðilum ber saman um að stefnandi hafi tekið hjólið strax eftir gerð kaupsamningsins. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda hafði hann ráðgert að fara í ferð á hjólinu frá Böðmóðsstöðum við Bláskógabyggð upp að Hlöðufelli og niður Haukadal. Af þessari ferð varð þó ekki vegna aðstæðna en í stað þess ók hann hjólinu frá sumar­bústað hjá Böðmóðsstöðum að Syðri Reykjum sem er um 8 km leið að sögn stefnanda. Samkvæmt skýrslu stefnanda var hann á leiðinni til baka á hjólinu á um 80 km hraða á klst. í fjórða gír þegar aftara hjól læstist skyndilega. Hann hafi þá látið sækja hjólið á vagni. Aðspurður kvaðst stefnandi ekki hafa reynt að gangsetja hjólið að nýju. Þá kvaðst hann ekki hafa ekið hjólinu í vatni í umrætt sinn. Aðilum ber saman um að sunnudaginn 27. febrúar 2005 hafi stefnandi haft samband við stefnda símleiðis og tjáð honum að hjólið væri bilað. Samkvæmt aðila­skýrslu stefnda sagði stefnandi honum í þessu samtali að hann hefði verið á um 100 km hraða á klst. þegar aftara hjól hefði snöggfest og hjólið drepið á sér. Samkvæmt skýrslu stefnda sagði stefnandi að hann hefði reynt að gangsetja hjólið að nýju og það farið í gang en drepið á sér nærri strax aftur. Ágreiningslaust er að stefndi stakk upp á því að Jón B. Bjarnarson bifvélavirki skoðaði hjólið. Fór stefnandi með hjólið til hans nokkrum dögum síðar. Að beiðni stefnanda undirritaði Jón yfirlýsingu 3. mars 2005 sem stefnandi hafði útbúið, þar sem fram kom að bilun mætti rekja til þess að tannhjól annars gírs í gírkassa hefði soðnað fast við öxulinn. Þá sagði í yfirlýsingunni að með öllu móti væri ómögulegt að bifhjól af þessari gerð bilaði með þeim hætti sem raun bæri vitni eftir eins dags notkun, sama hvað gengi á. Kom fram í yfirlýsingunni að án þess að fullyrt yrði um orsök bilunarinnar væri líklegt að hún ætti rætur sínar í framleiðslugalla. Umræddur Jón B. Bjarnarson gaf skýrslu sem vitni fyrir dóminum. Kom fram í skýrslu hans að degi eftir að hann hefði undirritað framangreinda yfirlýsingu hefði hann ákveðið að draga hana til baka þar sem þar væri tekið of sterkt til orða þótt í heildina stæði hann við efni yfirlýsingarinnar. Jón bar fyrir dóminum að raki hefði verið í olíu á vél og gírkassa og hefði hann ákveðið að geyma olíuna af þessum sökum. Samkvæmt skýrslu vitnisins var rakinn þó ekki svo mikill að olían freyddi. Vitnið kvaðst ekki hafa skoðað loftsíu hjólsins. Hinn 8. mars 2005 sendi stefnandi stefnda bréf þar sem hann leitaði eftir því við stefnda að hann samþykkti riftun kaupsamningsins og 28. apríl 2005 lýsti lög­maður stefnanda yfir riftun kaupsamnings. Í bréfinu er stefnda bent á að hafa samband við lögmanninn til að fá nánari upplýsingar um hvernig megi nálgast hjólið. Með bréfi lögmanns 26. maí 2005 var því hafnað að um væri að ræða vanefndir af hálfu stefnda. Undir meðferð málsins, það er 24. maí 2006, var Jóhannes Jóhannesson bif­véla­virki dómkvaddur sem matsmaður til að skoða og meta framangreint bifhjól. Hann skilaði matsgerð sem lögð var fram í þinghaldi 6. nóvember 2006. Spurningar og svör dómkvadds matsmanns voru eftirfarandi: 1. Hvort matslag sé haldið galla? Lagt er fram til mats bifhjól af gerðinni Yamaha WR 450 árgerð 2003 skráningarnúmer OU722 og er þegar búið að taka úr því vél og gírkassa. Vél og gírkassi er sundurrifið í plastkassa og við skoðun kemur í ljós að ýmsa vélarhluti vantar td. stimpil, tímakeðju, knastása, fæðirör fyrir olíu sem á að liggja utan á vél og fæða olíu inn á hedd og gírkassa. Eins vantar gír fyrir svokallað “kickstart”. Vélarnúmer og grindarnúmer stemma saman þannig að vélarblokk kemur úr þessari grind þ.e.a.s úr þessu hjóli. Það er hins vegar engin leið að staðfesta að hver einstakur hlutur í plastkassa sé úr þessu bifhjóli og eins er erfitt að gera mat á hvað það er sem veldur bilun þeirri er um ræðir án þess að hafa olíu og kælivatn sem á hjólinu var þegar bilun átti sér stað. Án olíurörs sem fæðir gírkassa þá er ómögulegt að segja til um hvort það sé stíflað af hvaða orsök sem er. 2. Orsök bilunar? Orsök bilunar er að 2. gírs hjól sem á að snúast frjálst á öxli hefur bitið/fests á öxli og miðað við þá stöðu er gírhjól var í þá var ekki verið að aka í 2. gír því tannhjól var fast í þeirri stöðu að ekki var möguleiki að það væri tengt. Þegar hins vegar 2. gírs hjólið festist þá er hjólið í einhverjum öðrum gír (vegna þess að 5. gír brotnar þá verður að teljast líklegt að það hafi verið í 5. gír þegar bilun á sér stað) og við það að festa 2. gírs hjólið þá er eins og gírkassinn sé í tveimur gírum í einu og þá verður eitthvað að láta undan og í þessu tilfelli er 5.gírs hjólið efnis minna en 2.gírs hjól og þar af leiðandi gefur það sig með þeim afleiðingum að það brotnar og fer meðal annars út um vélarblokk og skemmir fleiri hluti í vél og gírkassa. Það sem veldur því að 2.gírs hjólið festist er að það hefur ekki fengið nægjanlega smurningu og af hverju er ekki hægt að segja um fullkomlega. Eins og fram kemur í svari við spurningu 1 er olíurör sem fæða á gírkassa með olíuþrýstingi ekki lagt fram til mats ásamt öðrum vélar-og gírkassahlutum og ekki vitað með ástand á því en ef það rör er stíflað þá gæti það verið sá hlutur er veldur bilun þeirri er um ræðir. Eins gæti verið að það hafi verið vatn í olíu á vél og gírkassa og þar af leiðandi hafi smureiginleikar olíu verið ábótavant og gírkassi hafi orðið fyrir skemmdum, það sem er átt við hér er að skaði hafi orðið einhver tíman áður og hjóli hafi ekki bilað fyrr en umræddan dag er kaupandi var að aka hjólinu. Annað sem hafa ber í huga er að hugsanlega er búið að aka hjólinu það mikið að komið hefur verið að viðhaldi sem snýr að gírkassa en framleiðandi gefur ekki upp neitt ákveðið ferli á viðhaldi á gírkassa en að sjálfsögðu þarf að fylgjast með gírkassa eins og öllu öðru er viðkemur torfærubifhjólum. (Á bifhjólum af þessari gerð er ábyrgð framleiðanda einungis 30 dagar) 3. Hvort rekja megi orsök á ástandi bifhjólsins Yamaha WR 450 árgerð 2003,OU722 til stíflaðra olíurása í gírkassa hjólsins sem þjóna þeim tilgangi að smyrja gírkassa? Við skoðun á gírkassa er ekkert sem bendir til þess að í gírkassanum séu stíflaðar olíurásir en hins vegar getur smurgat í öxli sem smyrja á 2. gír hafa stíflast af einhverjum orsökum. Smurgat í öxli er ekki stórt og þess vegna þarf ekki mikið til að það stíflist og hætti að smyrja snertiflöt á milli öxuls og tannhjóls. Eins og fram kemur í svari við spurningu 1 og 2 er olíurör sem fæða á gírkassa með olíu undir þrýstingi frá olíudælu ekki lagt fram með ásamt öðrum vélar og gírkassahlutum og þar með er ekki hægt að meta hvort það sé stíflað eður ei en ef það er stíflað verður að teljast líklegt að það sé valdur af bilun þeirri er um ræðir. Eins getur það verið að hjólið hafi orðið fyrir einhverju áfalli einhvern tímann áður (td.orðið olíulítið,fengið vatn í olíu,eða verið farið illa á slæmum gírskiptingum þ.e.a.s verið skipt um gíra an þess að nota kúplingu og við það hafi tannhjól það er brotnar orðið fyrir skemmdum) 4. Hvort rekja megi stíflaðar olíurásir til langvarandi vanrækslu á olíukerfi hjólsins? Eins og fram kemur á svari við spurningu nr. 3 þá eru þeir hlutir sem lagðir eru fram til mats ekki með stífluðum olíurásum, matsmaður hefur skoðað og látið olíu renna í gegnum olíurásir og olía rennur hindrunarlaust í gegn að undanskildu smurgati í gíröxli fyrir 2. gír en það er nú algerlega lokað vegna þess að 2. gírshjól var nánast soðið fast við öxul (gírhjól fast á öxli og efni úr því búið að loka smurgati). Olíurör sem fæðir gírkassa með olíu undir þrýstingi var ekki á meðal þeirra hluta er lagðir voru fram til mats þannig að matsmaður getur ekki svarað því hvort það sé stíflað eður ei. Við skoðun á öðrum hlutum er lagðir eru fram til mats þá er ekkert sem bendir til að bifhjólið hafi fengið illa umhirðu en hins vegar er farið að finnast hnökur í legum í gírkassa og má þess vegna halda að það sé komið að viðhaldi á gírkassa sökum aldurs og/eða aksturs á bifhjólinu. 5. Hvað gefi sig fyrst miðað við hefðbundna notkun þegar um ofhitnun vegna yfirsnúnings eða olíuleysis er að ræða við akstur á bifhjólum af gerðinni Yamaha WR450,árgerð 2003? Bifhjól af gerðinni Yahama WR 450 árgerð 2003 eru með svokallaðri yfirsnúningsvörn sem kemur í veg fyrir að vél sé keyrð á of háum snúning og þar af leiðandi er á ekki að vera hægt að yfirsnúa vél. Engar upplýsingar voru fáanlegar hjá umboðsaðila Yamaha á Íslandi um við hvaða vélarsnúning er vél slegið út. Það er hins vegar hægt að aka á mjög háum vélarsnúning í langan tíma og sé hraði á hjólinu nægur þá fær vél nægilega kælingu til að koma í veg fyrir að eitthvað skemmist en sé hins vegar ekið á háum vélarsnúning í lágum gír í langan tíma og engin vindkæling þá er það fyrsta sem gerist að kælivatn vélar byrjar að sjóða og þá er heddpakkning í hættu og svo stimpill og cylinder. Ef vél og gírkassi verða olíulaus (sambyggt olíukerfi í þessum tveimur hlutum) þá er algengast að knastásar rífi sig fasta (bræði úr sér) en það er vegna þess að þeir sitja efst í vél og erfiðast er að koma olíu til þeirra og verða þeir fyrst fyrir olíusvelti, hins vegar gerist þetta allt mjög hratt verði vél olíulaus og ef ekið er án þess að verða var við að vél sé olíulaus þá er líklegt að fleiri hlutir vélar geti orðið fyrir skemmdum. Það er hins vegar engin algild regla fyrir þessu en reynslan sýnir að knastásar gefa sig fyrst í lang flestum tilfellum. 6. Hvort mögulegt sé að brjóta gírkassa í gegnum blokk með svokölluðu kickstarti á bifhjólum af gerðinni Yamaha WR 450,árgarð 2003? Þegar startað er með kickstarti þá er sveif utan á vél þrýst (sparkað) úr efstu stöðu og niður á við með fætinum og snýst þá tannhjól sem tengt er við hana og það tannhjól snýr svo öðrum tannhjólum sem tengjast við sveifarás sem þá hreyfir stimpil upp og niður inn á cylinder og vél fer í gang (að því tilskildu að allt sé í lagi). Það er ekki hægt að brjóta gírkassa í gegnum vélarblokk með kickstarti vegna þess að tannhjól og öxull er tengjast við startsveifina er mun veikara en þeir hlutir sem snúast vegna snúnings á startsveif og ef eitthvað gefur sig við að kickstarta hjóli sem þessu þá er það gírinn frá startsveif og/eða öxull sem tannhjól leika á. Eins er bifhjólum vanalega startað í hlutlausum (engum gír) sé hins vegar startað í gír þá þarf að taka í kúplingu og rjúfa þar með tengsl á milli gírkassa og vélar því ef hjól væri í gír þá myndi vél leitast við að snúa gírkassa og knýja þar með hjólið á stað. Það er ekki hægt að brjóta gírkassa í gegnum vélarblokk með kickstarti. 7. Hvort mögulegt sé að keyra óbreytt bifhjól af gerðinni Yamaha WR 450, árgerð 2003 á 100 km/klst. í 3. gír? Engar upplýsingar er hægt að fá hjá umboðsaðilum Yamaha á Íslandi um þetta en matsmaður fór og ók óbreyttu Yamaha WR 450 í 3. gír og hraði hjóls í 3.gír á botn snúning vélar var hraðinn 96 km/klst og þá var vél á útslætti. Þar með liggur það ljóst fyrir að ekki er hægt að aka bifhjóli af Yamaha WR 450 gerð á 100 km/klst. í 3. gír. 8. Hvort mögulegt sé að skipta úr 5. gír beint í 2. gír á Yamaha WR 450, árgerð 2003? Í bifhjóli af gerðinni Yamaha WR 450 er ekki hægt að skipta beint úr 5. gír í 2. gír en það er vegna þess hvernig skiptibúnaður gírkassa er uppbyggður en í þessu bifhjóli líkt og í öðrum verður að fara niður hina gírana alla fyrst. Það sem er átt við er að ef ekið er í 5. gír þá og það á að gíra niður í 2. gír þá verður að skipta úr 5. gír í 4. gír og úr 4. gír í 3. gír og síðan er hægt að setja í 2. gír. Í bifhjólum má segja að skiptibúnaður sé í “röð” en ekki eins og í bíl þar sem hægt er að velja hvaða gír sem er án tillits til hvað gír ekið er í. 9. Hver er kostnaður við úrbætur þess atriðis sem talið er til galla? Matsmaður snéri sér til Yamaha á Íslandi og bað þá að gera viðgerðar áætlun á gírkassa og vél í umræddu bifhjóli og heildarkostnaður á viðgerð er um 550.000 kr. Meðfylgjandi er afrit af tölvupósti frá Yamaha með sundurliðun á verði á varahlutum og eins áætlaður kostnaður við vinnu. Í þinghaldi 6. nóvember 2006 var óskað eftir því að dómkvaddur matsmaður gæfi viðbótarmat með hliðsjón af þeim vélar- og gírkassahlutum sem ekki voru lagðir fram við matið en höfðu síðar fundist. Viðbótarmatsgerð var lögð fram í þinghaldi 22. desember 2006. Kemur fram í matsgerðinni að á matsfundi hafi verið lagðir fram þeir hlutir sem vantaði í bifhjólið á fyrri matsfundi. Í viðbótarmatsgerð kemur fram að við skoðun á stimpli, sem nú hafi verið lagður fram, komi ekkert fram sem bendi til þess að vél hafi misst kælivatn. Hins vegar sé stimpillinn skemmdur eftir að hafa orðið fyrir höggum þegar gírkassi brotnar og brot úr honum fara um allt. Þá hafi knastásar verið skoðaðir og séu þeir í ágætis lagi. Ekkert bendi til að þeir hafi orðið fyrir olíusvelti. Þá kemur fram að olíurör, sem rætt hafi verið um í frummati, hafi verið skoðað og renni olía hindrunarlaust í gegnum það. Geti rörið ekki hafa valdið biluninni. Í viðbótarmatsgerð kemur fram að niðurstaða matsmanns sé hin sama og áður, þ.e. að ekki sé hægt að fullyrða um orsakir bilunar. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilar skýrslur. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Jóhannes Jóhannesson, dómkvaddur matsmaður, Jón B. Bjarnarson, bifvélavirki, Ísleifur Þorbjörnsson, sölumaður, og Geir Ómar Arnarson, fyrri eigandi hjólsins. Ekki er ástæða til að rekja framburð þessara manna frekar en þegar hefur verið gert. II Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um riftun og skil á greiðslum aðila á því að hið selda bifhjól hafi verið haldið galla í skilningi 17. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup sem stefnandi beri ekki ábyrgð á. Stefnandi vísar til þess að við mat á galla beri að miða við það tímamark þegar áhættan af söluhlut flyst yfir til kaupanda, jafnvel þótt gallinn komi ekki fram fyrr en síðar, sbr. 21. gr. laga nr. 50/2000. Áhættuskiptatímamarkið við kaupin hafi verið 25. febrúar 2005 þegar afhending fór fram samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 13. gr. laga nr. 50/2000. Meta verði ástand hjólsins á þeim tímapunkti. Stefnandi telur fullvíst að bifhjólið hafi verið haldið galla við afhendingu þess sem var degi áður en það bilaði. Ekki sé hægt að rekja ástæðu bilunarinnar til stefnanda sem hafi notað hjólið einungis í mjög stuttan tíma áður en það gaf sig. Stefnandi vísar þessu til sönnunar á skriflega yfirlýsingu Jóns B. Bjarnarsonar, fagmanns í bifhjólaviðgerðum, frá 3.mars 2005. Stefnandi telur ljóst að gallinn hafi verið svo verulegur að það réttlæti riftun sbr. ákvæði 30. gr. og 39. gr. laga nr. 50/2000. Hinn leyndi galli, sem hafi verið á bifhjólinu þegar stefnandi keypti það, hafi verið mjög alvarlegur og ljóst sé að ef stefnandi hefði vitað af honum, þá hefði það haft úrslitaáhrif á ákvörðun um kaup hans á hjólinu. Stefnandi hafi fullnægt skoðunarskyldu sinni á hjólinu fyrir kaupin þegar hann prófaði það þann 24. febrúar 2005. Stefnanda hafi hins vegar verið algerlega ókleift að gera sér grein fyrir hinum dulda galla, enda sé hann einungis áhugamaður um mótor­hjól. Þess beri að geta að stefnandi hafi ekki skrifað undir neinn sjálfstæðan fyrirvara um bótakröfu á hendur stefnda og slíkur fyrirvari felist ekki í hinum staðlaða kaupsamningi aðila. Þvert á móti hafi stefndi ekki hvatt stefnanda til þess að leita til fagmanns um ástandsskoðun bifhjólsins, eins og honum hefði verið mögulegt, en fullyrt hins vegar að hjólið væri nánast ónotað og ,,í toppstandi“. Enn fremur hafi stefndi ekki látið af hendi viðgerðabók mótorhjólsins við afhendinguna. Vísbendingar séu einnig uppi um það að stefndi sé ekki sá eini sem notaði hjólið meðan það var í hans eigu, eins og hafi komið í ljós þegar stefndi þurfti að hafa samband við þriðja mann vegna notkunar bifhjólsins. Stefnandi vísar sérstaklega til 1. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000. Einnig er vísað til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og til meginreglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Þá er jafnframt vísað til reglna kröfuréttar um riftun vegna galla. III Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að umrætt bifhjól hafi ekki verið haldið galla þegar það var sýnt og selt stefnanda 24. febrúar 2005. Stefnandi beri sönnunarbyrðina um að galli hafi verið fyrir hendi en sú sönnun hafi ekki tekist. Þegar stefnandi hafi tekið við hjólinu hafi það verið í lagi og í samræmi við þá auglýsingu sem áður greinir. Hafi stefndi fullnægt upplýsingaskyldu sinni að öllu leyti og eigi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000 ekki við. Ljóst sé að gírkassi hjólsins hafi verið í fullkomnu lagi þegar stefnandi reynsluók hjólinu og hafi bilunin þannig komið til eftir að kaupin fóru fram. Stefndi telur engu skipta fyrir úrslit málsins þótt viðgerðarhandbók hafi ekki verið afhent. Þá sé ekki unnt að byggja á yfirlýsingu Jóns B. Bjarnasonar sem hann hafi dregið til baka. Vísað er á bug staðhæfingum um að annar maður hafi átt hjólið með stefnda eða notað hjólið meðan stefndi átti það. Í málatilbúnaði stefnda kemur fram að orsakir bilunar hjólsins séu ósannaðar. Stefndi hefur hins vegar einnig uppi staðhæfingar um að bilun hjólsins megi rekja til misnotkunar stefnanda á hjólinu eftir að hann tók við því. Í greinargerð kemur fram að skemmdir á hjólinu bendi til þess að um olíuskort hafi verið að ræða, en stefnandi kunni að hafa keyrt hundruðir eða þúsundir kílómetra á hjólinu án þess að kanna olíu. Einnig er í greinargerð sett fram sú tilgáta að stefnandi kunni að hafa skipt óvart í annan gír á 100 km hraða á klst. og þannig valdið biluninni. Í munnlegum málflutningi lögmanns stefnda var lögð á það áhersla að vatn hefði verið í olíu hjólsins og benti það til þess að vatn hefði komist inn á vél og gírkassa við akstur stefnanda með fyrr­greindum afleiðingum. Í munnlegum málflutningi lagði lögmaður stefnda einnig áherslu á að viðbrögð stefnanda við biluninni hefðu verið röng og mætti rekja skemmd­irnar á hjólinu að mestu til þess að stefnandi hefði ítrekað reynt að gangsetja það að nýju. Samkvæmt framangreindu telur stefndi að skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi. Þá sé það skilyrði riftunar að greiðslur gangi til baka, en stefnandi geti ekki skilað hjólinu aftur ógangfæru með ónýtum gírkassa og vél, sbr. 66. gr. laga nr. 50/2000. Stefndi vísar til meginreglna kröfuréttar um galla og skilyrði riftunar, sem og fimmta kafla og 66. gr. laga nr. 50/2000. IV Niðurstaða Í máli þessu er óumdeilt að málsaðilar gerðu samning um kaup stefnanda á bifhjólinu OU-722, sem er af gerðinni Yamaha WR 450, árgerð 2003, föstudaginn 25. febrúar 2005 og fékk stefnandi hjólið afhent samstundis. Þá er fram komið að degi síðar, laugardaginn 26. febrúar 2005, bilaði hjólið þegar stefnandi var við akstur á því. Er stefnandi einn til frásagnar um akstur sinn umræddan dag, hvernig bilunina bar að og hvernig hann brást við biluninni. Í málinu liggur fyrir greinargóð lýsing dómkvadds matsmanns á því að orsök bilunar hafi verið sú að tannhjól annars gírs, sem snúast eigi frjálst á öxli, hafi fest á öxlinum þegar hjólið var í einhverjum öðrum gír, líklegast þeim fimmta. Við þetta hafi gírkassinn í raun verið í tveimur gírum samtímis sem hafi leitt til þess að fimmta gírs hjólið, sem sé veikara en annars gírs hjólið, hafi brotnað, farið út um vélarblokk og skemmt hluti í vél og gírkassa. Dómurinn fellst á það álit hins dómkvadda matsmanns að ástæða þess að gírhjólið hafi fest sé sú að það hafi ekki fengið nægilega smurningu. Samkvæmt þessu verður ekki á það fallist með stefnda að bilun hjólsins kunni að mega rekja til þess að stefnandi hafi óvart skipt niður í annan gír á mikilli ferð. Kemur þá næst til athugunar af hverju smurning hjólsins var ónóg í umrætt sinn. Af hálfu stefnda hefur því verið hreyft að ekki hafi verið nægileg olía á vél og gírkassa sem fá olíu úr sameiginlegu olíukerfi. Samkvæmt skýrslu stefnda fyrir dómi hafði hann skipt um olíu á hjólinu eftir bæði þau skipti sem hann notaði hjólið. Þá hafði hann aðgætt sérstaklega hvort nægileg olía var á hjólinu áður en það var selt stefnanda. Samkvæmt viðbótarmatsgerð dómkvadds matsmanns voru knastásar vélar­innar í góðu ástandi. Áréttaði matsmaður einnig fyrir dómi að ástand vélarinnar að öðru leyti hefði ekki bent til þess að of lítil olía hefði verið á vél og gírkassa. Samkvæmt framangreindu verður að hafna þeirri skýringu að umrædd bilun hafi stafað af ónógri olíu á vél og gírkassa. Þar af leiðandi hefur það ekki þýðingu þótt fyrir liggi að stefnandi hafi ekki kannað olíu hjólsins áður en hann hóf notkun þess degi eftir kaupin. Af hálfu stefnda er að öðru leyti lögð á það áhersla að umrædda bilun megi rekja til slæmrar meðferðar stefnanda á hjólinu. Í þessu sambandi var einkum til þess vísað í munnlegum málflutningi að líklegt væri að við meðferð stefnanda á hjólinu hefði komist vatn í olíu sem hefði skert smureiginleika olíunnar nægjanlega til að valda umræddri bilun. Samkvæmt framburði vitnisins Jóns B. Bjarnarsonar, sem skoðaði vél hjólsins í beinu framhaldi af bilun þess, var raki í olíu hjólsins án þess þó að olían freyddi. Samkvæmt framburði dómkvadds matsmanns voru öll önnur tannhjól í gírkassa en annars gírs hjólið í góðu ástandi. Að virtum þessum gögnum verður að hafna þeirri tilgátu að umrædd bilun hafi orsakast af vatni í olíu. Liggur því ekkert fyrir um að bilunina megi rekja til vanrækslu stefnanda eftir að hann fékk hjólið í hendur. Að virtum gögnum málsins í heild er það álit dómsins að líkleg orsök bilunar sé sú að olíurás eða smurgat í gíröxli fyrir annan gír hafi stíflast. Á það verður þó fallist með dómkvöddum matsmanni að um þetta verði ekki fullyrt með vissu. Verður þannig að ganga út frá því við úrlausn málsins að orsök bilunarinnar sé ókunn. Með hliðsjón af tímasetningu atvika málsins verður hins vegar að telja að orsakavaldur bilunarinnar hafi ótvírætt verið fyrir hendi þegar hjólið skipti um hendur deginum áður, sbr. 1. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Við úrlausn máls þessa verður að horfa til þess að umrætt hjól var auglýst og kynnt sem hjól sem liti út eins og nýtt og væri nánast ónotað. Það er álit dómsins að áðurlýst bilun samræmist ekki þeim eiginleikum sem gera verður ráð fyrir að „nánast ónotað“ hjól af umræddri gerð hafi. Er það því niðurstaða dómsins að umrætt hjól hafi verið haldið galla, sbr. 2.-lið 2. mgr. 17. gr. og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000. Getur það ekki haggað þessari niðurstöðu þótt stefnda, sem seljanda hjólsins, hafi sjálfum verið ókunnugt um gallann og selt hjólið á grundvelli upplýsinga sem hann vissi sannar og réttar. Í málinu hefur því verið hreyft að stefnandi hafi brugðist óforsvaranlega við þegar hjólið bilaði með því að gangsetja það ítrekað að nýju. Jafnvel þótt þetta teldist sannað er ekkert komið fram um að tilraunir til gangsetningar hefðu leitt til meira tjóns á vélinni en þegar var orðið. Hefur því ekki verið sýnt fram á að það tjón sem hlaust af biluninni hafi orsakast af öðru en galla sem stefndi ber ábyrgð á, sbr. 2. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2000. Samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns nemur viðgerðarkostnaður vegna bilunarinnar 550.000 krónum. Að mati dómsins svarar gallinn því til verulegrar vanefndar, sbr. 39. gr. laga nr. 50/2000. Er að öðru leyti fullnægt skilyrðum greinar­innar til þess að fallast á kröfu stefnanda um að viðurkennd verði riftun hans á kaupunum 28. apríl 2005. Í málinu er óumdeilt að stefnandi greiddi stefnda 600.000 krónur fyrir hjólið. Með vísan til 2. mgr. 64. gr. laga nr. 50/2000 verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda þá fjárhæð gegn því að hann skili stefnda hjólinu, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 50/2000. Í munnlegum málflutningi var því hreyft af hálfu stefnda að stefnandi hefði vanrækt skyldu sína til umönnunar hjólsins og gæti hann því ekki skilað greiðslunni í fullnægjandi ástandi. Þessi málsástæða stefnda kom fyrst fram við munnlegan flutning málsins og var mótmælt af hálfu stefnanda sem nýrri og of seint fram kominni. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki frekar um þetta atriði fjallað, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framangreindu verður fallist á greiðslu­kröfu stefnanda eins og hún er sett fram í stefnu. Í samræmi við 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verður fallist á kröfu stefnanda um dráttarvexti. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda máls­kostnað. Með hliðsjón af tímaskýrslu lögmanns stefnanda ákveðst hann hæfilegur 373.500 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts, auk matskostnaðar að fjárhæð 72.000 krónur, eða samtals 445.500 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Erlendur Þór Gunnarsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Jón Egilsson hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt Jan Jansen bifvélavirkjameistara og Þórhalli Steinssyni bifvélavirkjameistara. Viðurkennd er riftun stefnanda, Steinars Lárs Steinarssonar, 28. apríl 2005 á kaup­samningi við stefnda, Óskar Hauk Gíslasonar, um kaup á bifhjólinu OU-722, sem er Yamaha WR 450, árgerð 2003. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 28. maí 2005 til greiðsludags gegn afhendingu bifhjólsins OU-722. Stefndi greiði stefnanda 445.500 krónur í málskostnað.
Mál nr. 567/2014
Húsaleigusamningur Skaðabætur Tómlæti
L ehf. sagði upp leigusamningi við B ehf. en hélt áfram að hagnýta húsnæðið og greiða leigu eftir að uppsagnarfresti lauk. Með símskeyti til L ehf. krafðist B ehf. þess því að leigusamningurinn framlengdist ótímabundið, sbr. 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, en L ehf. mótmælti því og skilaði lyklum að húsnæðinu skömmu síðar. Talið var að leigusamningurinn hefði framlengst ótímabundið með fyrrgreindri tilkynningu B ehf. og að níu mánaða uppsagnarfrestur hafi byrjað að líða. Var hann því dæmdur til að greiða B ehf. bætur til loka uppsagnarfrestsins að frádregnum leigutekjum sem B ehf. hafði haft af eigninni eftir að nýr leigusali tók við henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2014. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 19.546.671 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.287.959 krónum frá 6. maí 2011 til 6. júní sama ár, af 4.591.754 krónum frá þeim degi til 6. júlí sama ár, af 6.948.618 krónum frá þeim degi til 6. ágúst sama ár, af 9.324.312 krónum frá þeim degi til 6. september sama ár, af 11.694.872 krónum frá þeim degi til 6. október sama ár, af 14.082.122 krónum frá þeim degi til 6. nóvember sama ár, af 16.471.084 krónum frá þeim degi til 6. desember sama ár, af 17.495.861 krónu frá þeim degi til 6. janúar 2012, af 18.525.975 krónum frá þeim degi til 6. febrúar sama ár, en af 19.546.671 krónu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 21. júní 2012 að fjárhæð 16.696.139 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur því ekki til álita krafa hans um málskostnað í héraði. Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilar með sér leigusamning 26. janúar 2006 um fasteignina Flatahraun 31 í Hafnarfirði. Með símskeyti 30. júlí 2010 sagði stefndi uppi leigunni með sex mánaða fyrirvara samkvæmt heimild í samningnum. Að liðnum uppsagnarfresti 31. janúar 2011 hélt stefndi áfram að hagnýta sér húsnæðið og stóð skil á leigu til áfrýjanda fyrir febrúar, mars og apríl það ár. Með símskeyti 17. maí 2011 krafðist áfrýjandi þess að leigusamningurinn framlengdist ótímabundið, sbr. 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Stefndi andmælti þessu með bréfi 31. sama mánaðar en tók jafnframt fram að til varúðar væri ótímabundnum leigusamningi um eignina sagt upp. Sama dag mun stefndi hafa skilað lyklum að húsnæðinu til áfrýjanda. Í kjölfar þessa hófst áfrýjandi handa við að finna nýjan leigutaka og veitti leigumiðlun umboð 1. júlí sama ár í því skyni. Fyrir milligöngu hennar komst á leigusamningur 21. september 2011 um eignina við HBT International hf. frá 1. nóvember það ár. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að með tilkynningu áfrýjanda 17. maí 2011 til stefnda hafi leigusamningur aðila framlengst ótímabundið og að níu mánaða uppsögn hafi byrjað að líða 1. júní það ár við uppsögn stefnda 31. maí sama ár. Eins og áður er vikið að rýmdi stefndi eignina, skilaði lyklum að henni til áfrýjanda 31. maí 2011 og hætti að greiða leigu samkvæmt leigusamningi. Í þessu fólst að stefndi hafnaði efndum samkvæmt leigusamningnum en með því felldi hann á sig bótaskyldu gagnvart áfrýjanda eftir almennum reglum. Á grundvelli gagnkvæmrar tillitsskyldu samningsaðila og samkvæmt meginreglu sem gildir um skaðabætur innan samninga bar áfrýjanda hins vegar að gera það sem með sanngirni yrði ætlast til af honum til að draga úr tjóninu og getur hann aðeins beint kröfu að stefnda fyrir mismuninum. Þessa skyldu sína rækti áfrýjandi með því að fela leigumiðlun að finna leigutaka og verður fallist á það með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki sýnt af sér tómlæti í þeim efnum. Af þessu leiðir að þær leigutekjur sem áfrýjandi hafði á tímabilinu nóvember 2011 til loka febrúar 2012, þegar fyrrgreindur uppsagnarfrestur gagnvart honum rann út, koma til frádráttar kröfu áfrýjanda sem svarar til umsaminnar leigu. Þó koma ekki til frádráttar leigutekjur vegna fyrsta mánaðarins, en umsamin þóknun leigumiðlunarinnar nam þeirri fjárhæð. Á áfrýjandi rétt á að fá þann kostnað bættan, en hann hefur ekki fallið frá þeirri kröfu sinni eins og ranglega greinir í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt þessu verður krafa áfrýjanda tekin til greina eins og hún er fram sett og sundurliðuð í hinum áfrýjaða dómi, en ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Logaland ehf., greiði áfrýjanda, Blikási ehf., 19.546.671 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.287.959 krónum frá 6. maí 2011 til 6. júní sama ár, af 4.591.754 krónum frá þeim degi til 6. júlí sama ár, af 6.948.618 krónum frá þeim degi til 6. ágúst sama ár, af 9.324.312 krónum frá þeim degi til 6. september sama ár, af 11.694.872 krónum frá þeim degi til 6. október sama ár, af 14.082.122 krónum frá þeim degi til 6. nóvember sama ár, af 16.471.084 krónum frá þeim degi til 6. desember sama ár, af 17.495.861 krónu frá þeim degi til 6. janúar 2012, af 18.525.975 krónum frá þeim degi til 6. febrúar sama ár, en af 19.546.671 krónu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 21. júní 2012 að fjárhæð 16.696.139 krónur. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er staðfest. Stefndi greiði áfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 26. maí 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 29. apríl síðastliðinn, er höfðað 24. október 2013. Stefnandi er Blikás ehf., Reynibergi 1, Hafnarfirði. Stefndi er Logaland ehf., Tunguhálsi 8, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði stefnanda 19.546.671 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.287.959 krónum frá 6. maí 2011 til 6. júní 2011, en af 4.591.754 krónum frá þeim degi til 6. júlí 2011, en af 6.948.618 krónum frá þeim degi til 6. ágúst 2011, en af 9.324.312 krónum frá þeim degi til 6. september 2011, en af 11.694.872 krónum frá þeim degi til 6. október 2011, en af 14.082.122 krónum frá þeim degi til 6. nóvember 2011, en af 16.471.084 krónum frá þeim degi til 6. desember 2011, en af 17.495.861 krónu frá þeim degi til 6. janúar 2012, en af 18.525.975 krónum frá þeim degi til 6. febrúar 2012, en af 19.546.671 krónu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 16.696.139 krónum greiddum inn á kröfuna 21. júní 2012. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði sér málskostnað. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. I Stefnandi er eigandi að fasteigninni Flatahrauni 31 í Hafnarfirði. Með samningi, sem undirritaður var 26. janúar 2006, tók stefndi alla fasteignina á leigu til tíu ára frá 1. febrúar 2006 til 1. febrúar 2016 að telja. Í samningum er tekið fram að húsaleigulög nr. 36/1994 gildi um samninginn. Mánaðarlegt leigugjald skyldi vera 1.080.000 krónur auk virðisaukaskatts. Umsaminn gjalddagi leigunnar var 1. hvers mánaðar og eindagi 5. hvers mánaðar. Skyldi leiga greiðast fyrirfram einn mánuð í senn samkvæmt gíróseðli frá banka. Fjárhæð leigu var miðuð við byggingarvísitölu, grunnvísitölu 316,7 stig í janúar 2006. Samkvæmt 10. gr. leigusamningsins skyldi stefndi leggja fram tryggingarvíxil að fjárhæð 16.135.000 krónur við undirritun samningsins, en sú fjárhæð skyldi jafngilda 12 mánaða leigugjaldi með virðisaukaskatti. Skyldi endurskoða fjárhæð tryggingarvíxilsins á fimm ára fresti með hliðsjón af breytingum á vísitölu. Segir að víxillinn sé til tryggingar vegna vanefnda á leigu og ef um skemmdir á hinu leigða verði að ræða. Stefnandi fékk víxillinn afhentan í umsömdu horfi, en ekki kom til breytinga á víxilfjárhæðinni samkvæmt endurskoðunarákvæðinu. Í 14. gr. samningsins segir eftirfarandi: “Leigusamningur þessi er uppsegjanlegur með ½ árs fyrirvara. Uppsögn getur farið fram hið fyrsta 31.07.2010. Uppsögn skal vera gerð skriflega. Mjög alvarleg ástæða skal vera fyrir uppsögn.” Með símskeyti 30. júlí 2010 sagði stefndi leigusamningnum upp með sex mánaða fyrirvara. Í skeytinu er vísað til 14. gr. samningsins, heimildar í húsaleigulögum nr. 36/1994 og tekið fram að starfsemin muni flytjast úr húsnæðinu eigi síðar en 31. janúar 2011 án frekari tilkynningar. Um ástæður uppsagnarinnar er vísað til þess að umfang rekstrarins hafi vaxið á undanförnum árum og sé nú svo komið að húsnæðið sé of lítið og takmarki vöxt og aðstöðu stefnda. Uppsögnin var ekki birt fyrir fyrirsvarsmanni stefnanda en tilkynning um ábyrgðarbréf vegna uppsagnarinnar mun hafa verið sett inn um póstlúgu á heimili hans. Ábyrgðarbréfið var sótt og kvittað fyrir móttöku 4. ágúst 2010. Deilt er um það hvenær stefndi rýmdi húsnæðið að Flatahrauni 31 í Hafnarfirði. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi ekki flutt starfsemi sína úr húsnæðinu fyrir lok janúar 2011. Hafi hann ekki rýmt húsnæðið fyrr en seinnipart maímánaðar 2011. Hafi starfsmaður stefnda hringt í fyrirsvarsmann stefnanda 18. maí 2011 og tilkynnt honum að sækja mætti lykla að húsnæðinu á nýtt aðsetur stefnda. Lyklum að húsnæðinu hafi í raun verið skilað 31. maí 2011 og umráðin að húsnæðinu sjálfu þá fyrst látin af hendi. Stefndi hafi þó skilið eftir 40 feta geymslugám á lóðinni við Flatahraun 31, auk ruslagáms og fjölmargra vörubretta, en þessar eigur stefnda hafi verið til trafala og takmarkað möguleg afnot annarra að lóðinni og húsnæðinu. Geymslugámurinn hafi staðið fyrir tvennum dyrum húsnæðisins og takmarkað nýtingarmöguleika þess. Hafði gámurinn staðið þar í rúm fimm ár og væntanlega hýst hluta af vörulager stefnda. Eimskip Flytjandi hf., fjarlægði gáminn fyrir stefnda 1. júní 2011 en stefndi hafði fjarlægt ruslagáminn nokkru fyrr, eða 23. maí 2011. Vörubrettin hafi stefndi á hinn bóginn ekki fjarlægt. Hafi stefnandi því sjálfur orðið að fjarlægja þau og koma í geymslu, enda hafi brettin verið háð eignarrétti stefnda og hafi stefnandi því ekki talið sér heimilt að farga þeim. Hafi raunveruleg hagnýting stefnda á hinu leigða því að minnsta kosti staðið fram í júnímánuð 2011. Stefndi hafi aldrei leitað eftir samþykki stefnanda, hvorki fyrir uppsögninni eða réttmæti hennar né fyrir því að nota hina leigðu eign fram yfir 31. janúar 2011. Stefndi greiddi leigu fyrir húsnæðið fyrir mánuðina febrúar, mars og apríl 2011, en hætti því við svo búið. Í greinargerð stefnda segir að flutningur úr húsnæðinu hafi dregist nokkuð þar sem stefnda hafi gengið illa að finna hentugt húsnæði fyrir starfsemi sína. Stefndi hafi því haldið starfsemi sinni áfram í húsnæðinu án athugasemda fyrirsvarsmanns stefnanda. Stefndi hafi rýmt húsnæðið að Flatahrauni 31 að fullu síðasta dag aprílmánaðar 2011. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi ekki viljað taka við lyklum að húsnæðinu og hafi afhending þeirra ekki farið fram fyrr en lögmaður stefnanda hafi fengið þá afhenta 31. maí 2011. Með símskeyti til stefnda 17. maí 2011 krafðist stefnandi þess að leigusamningur aðila framlengist ótímabundið samkvæmt 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Um ástæður þess segir að samkvæmt upplýsingum stefnda í símskeyti 30. júlí 2010 hafi stefndi skuldbundið sig til að rýma húsnæðið eigi síðar en 31. janúar 2011. Ekki hafi enn orðið af afhendingu húsnæðisins þrátt fyrir uppsögnina og hafi nýtingu húsnæðisins verið haldið áfram fram yfir það tímamark sem nefnt lagaákvæði tilgreini. Í svarbréfi stefnda 31. maí 2011 var kröfu stefnanda hafnað. Jafnframt er tekið fram í bréfinu að stefndi hafi rýmt húsnæðið “um síðustu mánaðamót” en leigusali hafi ekki viljað taka við lyklum af húsnæðinu og því hafi þeir verið afhentir á skrifstofu lögmanns hans. Þá segir enn fremur að stefndi hafi nýtt húsnæðið með fullri vitneskju stefnanda og greitt leigu fyrir mánuðina febrúar, mars og apríl 2011 á gjalddaga. Ekki verði ráðið af 59. gr. húsaleigulaga að stefndi sé skuldbundinn til að fallast á kröfu stefnanda um ótímabundna framlengingu leigusamningsins við þessar kringumstæður. Loks er tekið fram í bréfi stefnda “ að hann segir upp leigusamningnum miðað við daginn í dag að telja.” Sé uppsögninni beint að lögmanni stefnanda sem hafi vísað á hann sem fulltrúa sinn í málinu. Uppsögnin sé varúðarráðstöfun af hálfu stefnda. Stefnandi sendi stefnda innheimtubréf 7. júlí 2011 með kröfu um vangoldna húsaleigu fyrir maí, júní og júlí 2011, samtals að fjárhæð 6.871.428 krónur auk dráttarvaxta og innheimtuþóknunar. Samkvæmt framlögðu yfirliti 7. mars 2012 um stöðu á fjárkröfu stefnanda á hendur stefnda fyrir tímabilið frá 1. maí 2011 til 1. febrúar 2012 nemur höfuðstóll kröfunnar 21.976.765 krónum. Stefnandi leitaði til Hraunhamars ehf., fasteignasölu og leigumiðlunar, og Atvinnueigna ehf. til að finna annan leigutaka og gera við hann leigusamning. Gengið var frá skriflegu umboði til Atvinnueigna ehf. 1. júlí 2011 og var þá samið um að þóknun fyrir verkið með virðisaukaskatti skyldi vera jafnhá fyrstu leigugreiðslu til stefnanda með virðisaukaskatti. Þann 21. september 2011 fékkst leigjandi að húsnæðinu frá og með 1. nóvember 2011. Leigutakinn var HBT International hf. og var samið um leiguafnot til fimm ára. Umsamið leigugjald var lægra en verið hafði gagnvart stefnda. Þótt grunnleigufjárhæðin, 1.080.000 krónur héldist óbreytt, var sú fjárhæð bundin öðrum vísitölugrunni. Leigutakinn lenti í rekstrarvanda og hætti leigugreiðslum eftir 10 mánuði. Þann 8. febrúar 2012 sendi stefnandi stefnda tilkynningu um sýningu fyrrnefnds tryggingarvíxils og var gjalddagi ákveðinn 7. mars 2012 og greiðslustaður í Landsbanka Íslands. Stefndi og aðrir víxilskuldarar kröfðust þess í aðfararmáli fyrir Héraðsdómi Reykjaness að víxillinn yrði tekin úr höndum stefnanda og afhentur gerðarbeiðendum með innsetningargerð. Var kröfunni hafnað með úrskurði uppkveðnum 7. júní 2012. Úrskurðurinn var ekki kærður til Hæstaréttar Íslands. Stefndi greiddi víxilkröfuna ásamt vöxtum og kostnaði 21. júní 2012 með samtals 17.446.309 krónum, sem sundurliðast þannig: Víxilfjárhæðin, 16.135.000 krónur; banka- og stimpilkostnaður 40.337 krónur; birtingarkostnaður 6.000 krónur, dráttarvextir 561.139 krónur, lögfræðikostnaður vegna víxilinnheimtunnar, 703.833 krónur. II Stefnandi kveðst byggja dómkröfu sína á því að gildur samningur hafi verið á milli aðila um leiguafnot stefnda af húsnæði stefnanda að Flatahrauni 31. Byggt sé á því að leigusamningur aðila hafi verið gagnkvæmur og falið í sér samningsloforð beggja aðila sem þeim hafi verið og sé skylt að efna. Stefnandi hafi efnt samningsskyldur sínar í hvívetna, en stefndi hafi á hinn bóginn vanefnt sínar samningsskyldur. Annars vegar með því að rýma ekki leiguhúsnæðið á áður tilkynntum tíma í samræmi við eigin uppsögn og afhenda stefnanda vörslur þess, væri uppsögnin á annað borð lögmæt. Hins vegar með því að greiða ekki leigu frá og með 1. maí 2011 samkvæmt þeirri lágmarksskyldu, sem stefndi hafði fellt á sig samkvæmt ákvæðum húsaleigulaga nr. 36/1994, með því að halda áfram notkun hins leigða fram yfir tvo mánuði eftir lok þess tímabils, er stefndi hafði sjálfur ákvarðað hvenær lyki. Stefnandi kveður málið einnig byggjast á þeirri málsástæðu að hafi uppsagnir stefnda á annað borð verið lögmætar og þá einkum hin fyrri, hafi engu að síður stofnast á vormánuðum 2011 ótímabundinn leigusamningur með níu mánaða uppsagnarfresti við það að rýming og skil hins leigða hafi dregist úr hömlu. Þeim ótímabundna leigusamningi hafi verið sagt upp með bréfi stefnda 31. maí 2011 og reiknist því níu mánaða uppsagnarfresturinn frá og með 1. júní 2011 til loka febrúarmánaðar 2012, sbr. 3. tölulið 56. gr.,1. mgr. 57. gr. og 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Byggist fjárkrafa stefnanda á því að skuld stefnda sé leiga vegna þessa níu mánaða uppsagnarfrests og maímánaðar 2011 auk útlagðs kostnaðar við gerð nýs leigusamnings, að frádreginni greiðslu vegna víxilsins og leigutekna frá nýjum leigjanda, auk vaxta og kostnaðar vegna þessa tímabils. Fjárkrafa stefnanda er við það miðuð að uppsögnin hafi verið lögmæt. Beri að miða við, að hinum ótímabundna leigusamningi, sem stofnast hafi þegar stefndi skilaði húsnæðinu ekki á tilsettum tíma, hafi fyrst getað verið sagt upp löglega með bréfi lögmanns stefnda 31. maí 2011, þannig að upphafstími níu mánaða uppsagnarfrestsins hafi verið 1. júní 2011 og uppsagnarfrestur staðið til loka febrúar 2012. Hin ótímabundna framlenging húsaleigusamnings aðila hafi stofnast með tilkynningu stefnanda til stefnda 17. maí 2011 í kjölfar vanefnda stefnda á að rýma og skila húsnæðinu í samræmi við umdeilda eigin uppsögn. Uppsagnarfrestur hinnar ótímabundnu framlengingar sé þá níu mánuðir frá og með 1. júní 2011 að telja, sbr. 3. tölulið 56. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, enda hafi leiguafnot stefnda þá staðið lengur en í 5 ár og meira en tveir mánuðir höfðu þá liðið fram yfir, sbr. 59. gr. laganna, frá því að stefndi hafði lofað að rýma hið leigða og skila því og þar til hann gerði það í raun. Stefnandi hafi strax hafist handa við að leita eftir nýjum leigutaka með öllum tiltækum ráðum til að takmarka þannig tjón sitt, stefnda til hagsbóta. Hann hafi þó mætt hindrun af hálfu stefnda, þegar stefndi hafi synjað stefnanda um leyfi til að hengja í glugga leiguhúsnæðisins auglýsingar eftir nýjum leigutaka á meðan afnot stefnda stóðu enn. Þann 21. september 2011 hafi stefnanda loks tekist að fá nýjan leigutaka að fasteigninni, HBT International hf., sem hafi tekið eignina á leigu til fimm ára frá 1. nóvember 2011 fyrir mun lægra leigugjald en stefndi hafi verið skuldbundinn til að greiða, enda hafi markaðsaðstæður verið slæmar við útleigu atvinnuhúsnæðis. Umsamin grunnleiga hafi verið 1.080.000 krónur á mánuði að viðbættri hækkun samkvæmt breytingum byggingarvísitölu frá september 2011, þá 110,5 stig, auk 25,5% virðisaukaskatts. Stefnandi telur að stefndi beri ábyrgð á kostnaði sínum til leigumiðlunar fyrir að koma á samningnum við HBT International hf. vegna þess hvernig framgöngu stefnda hafi verið háttað Sá kostnaður hafi numið andvirði fyrstu mánaðargreiðslu leigutaka fyrir nóvember 2011, 1.355.400 krónur Við kröfugerð sína í málinu kveðst stefnandi hafa dregið viðkomandi leigugreiðslur HBT International hf., frá þeim leigugreiðslum, sem stefndi hafi skuldað sér - að frátaldri nóvembergreiðslu, sem hafi gengið til leigumiðlarans. Með þessum greiðslum hafi tjón stefnanda minnkað, en það hafi jafnframt verið til hagsbóta fyrir stefnda. Leiguskuld stefnda í 10 mánuði (maí + níu mánaða uppsagnarfrestur) hafi eins og fram sé komið verið frá og með maí 2011 til og með febrúar 2012, og sé krafan á stefnda samkvæmt þessu lækkuð fyrir desember 2011 og janúar og febrúar 2012. Frá dómkröfunni og vöxtum af henni séu dregnar 16.696.139 krónur miðað við 21. júní 2012, en þann dag greiddi stefndi tryggingarvíxil fyrir leiguvanskilum,16.135.000 krónur, auk áfallinna dráttarvaxta, 561.139 krónur, samtals 16.696.139 krónur fyrir utan víxilkostnað og innheimtulaun vegna víxilsins. Stefnandi kveður sundurliðun dómkröfu sinnar vera svofellda: Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til ákvæða húsaleigulaga nr. 36/1994, einkum 2. mgr. 2. gr., 9. gr. og 13. gr., og um fjárkröfuna sérstaklega til 3. töluliðar 56. gr., 57. gr. og 59. gr. Þá vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar, sbr. lög nr. 7/1936, um að loforð skuli halda og með lögjöfnun til 30. gr. laganna um réttaráhrif blekkinga, svo og til almennra reglna kröfuréttarins. Auk þess vísar stefnandi til reglna einkamálaréttarfars um sönnunarfærslu, sönnunarbyrði og sönnunarmat. Einnig vísar stefnandi til 1., 2. og 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um varnarþing til 42. gr. og 1. mgr. 35. gr. laganna. Um málskostnaðarkröfu vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 1. mgr. 130. gr. Stefnandi er skattaðili samkvæmt lögum um virðisaukaskatt og gerir því ekki kröfu um virðisaukaskatt úr hendi stefnda. III Stefndi kveðst hafna þeim málsástæðum og lagarökum sem stefnandi teflir fram til stuðnings dómkröfu sinni. Stefndi hafni því að húsnæðið að Flatahrauni 31 hafi ekki verið rýmt innan tveggja mánaða frá því leigutíma hafi lokið samkvæmt leigusamningi um húsnæðið. Leigusamningurinn hafi því ekki framlengst ótímabundið eins og stefnandi haldi fram. Af þeim sökum hafi stefndi ekki skyldu til að greiða leigugjald til stefnanda í níu mánuði frá 1. maí 2011 að telja auk útlagðs kostnaðar stefnanda við gerð nýs leigusamnings. Stefndi vísi til þess að upphafleg uppsögn, sem hafi verið dagsett 30. júlí 2010, hafi ekki borist til vitundar fyrirsvarsmanns stefnanda fyrr en 4. ágúst sama ár. Um það vitni tilkynning Íslandspósts til fyrirsvarsmanns stefnanda 30. júlí 2010 og því hafi uppsagnarfrestur ekki byrjað að líða fyrr en 1. september 2010, sbr. 57. gr. húsaleigulaga. Lok uppsagnarfrests hafi þannig verið 28. febrúar 2011 en stefnandi hafi rýmt hið leigða húsnæði í lok aprílmánaðar það ár. Í framlögðum tölvubréfum sem send hafi verið á milli starfsmanna aðila sé að finna margvísleg gögn sem sýni með óyggjandi hætti að húsnæðið hafi verið rýmt fyrir lok apríl 2011. Að mati stefnda verði alls ekki talið að túlka megi áframhaldandi staðsetningu tveggja gáma á lóðinni við Flatahraun 31 fram í maí 2011 á þann hátt sem stefnandi geri. Hafi stefnandi hvorki fært sönnur á að stefndi hafi haldið áfram rekstri sínum í hinu leigða húsnæði né að hann hafi látið hjá líða að rýma húsnæðið fyrr en seinni hluta maímánaðar 2011 eins og staðhæft sé í stefnu. Megi í þessu sambandi vísa til þess að húsaleigulög gildi um samninga sem fjalli um afnot af húsi eða hluta af húsi gegn endurgjaldi, sbr. 1. gr. laganna. Verði því ekki byggt á ákvæðum laganna þegar tveir gámar standi utandyra á opinni lóð en húsnæðið hafi verið rýmt. Þá verði við mat á dómkröfu stefnanda að hafa í huga athafnir og athafnaleysi stefnanda sjálfs þegar uppsagnarfrestur leigusamningsins hafi verið að renna út. Augljóslega hafi verið skilningur stefnda að uppsagnarfrestur teldist frá 1. september 2010 og samkvæmt trúnaðarskyldu samningaréttarins hafi stefnanda borið að taka nokkurt tillit til hagsmuna stefnda í samningssambandinu. Honum hafi þannig borið skylda til að ræða við stefnda um stöðu mála og framhald húsaleigunnar þegar honum hafi orðið ljóst að stefndi hafði ekki rýmt húsið fyrir lok janúar 2011. Þessi skylda stefnanda hafi orðið enn ríkari eftir því sem á hafi liðið. Stefnandi hafi ekki aðhafst neitt þótt hann hafi sífellt komið að húsnæðinu og fylgst með. Þess í stað hafi hann beðið með öll samskipti við stefnda uns hann hafi talið að leigusamningurinn hefði framlengst ótímabundið. Stefnandi hafi því ekki komið fram við stefnda af þeim heiðarleika sem trúnaðarskyldan áskilji. Þá verði að telja að háttsemi stefnanda á tímabilinu janúar til maí 2011 hafi einnig brotið gegn meginreglu 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og 36. gr. sömu laga. Beri því að sýkna stefnda af þessari dómkröfu. Verði ekki fallist á framangreint sé ljóst að stefnanda hafi verið send önnur uppsögn með bréfi 31. maí 2011. Samkvæmt 14. gr. leigusamnings hafi uppsagnarfrestur verið sex mánuðir eða til loka nóvembermánaðar 2011. Gangi þetta sérákvæði samningsins framar ákvæði 3. töluliðar 56. gr. húsaleigulaga, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Af því leiði að einungis geti verið um sex mánaða uppsagnarfrest að ræða en ekki níu mánaða frest eins og stefnandi haldi fram. Símskeyti lögmanns stefnanda 17. maí 2011, breyti hér engu um enda séu ákvæði húsaleigulaga frávíkjanleg að því er varðar atvinnuhúsnæði. Hluti dómkröfu stefnanda byggi á því að stefnandi hafi strax hafið leit að nýjum leigutaka að húsnæðinu við Flatahraun 31. Til stuðnings þessari staðhæfingu sé lagt fram svonefnt leiguumboð frá fasteignasölunni Atvinnueignum ehf. sem fyrirsvarsmaður stefnanda hafi undirritað 1. júlí 2011 eða 11 mánuðum eftir að honum hafi borist upphafleg uppsögn leigusamningsins frá stefnda. Verði ekki betur séð en að verulegur dráttur hafi orðið hjá stefnanda við að hefja leit að nýjum leigutaka og hafi hann því sýnt af sér tómlæti. Sá missir leigutekna, sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir, sé því hans eigin sök og verði hann sjálfur að bera þann skaða sem af því kann að hafa hlotist. Ljóst sé að eftir að leigusamningur hafi verið útrunninn hafi stefnandi ekkert aðhafst í þessu efni. Þá verði að telja að með gerð leigusamnings við HBT International hf. til fimm ára hafi stefnandi í verki slitið endanlega meintu samningssambandi sínu við stefnda um leiguafnot þess síðarnefnda af Flatahrauni 31 en leiguafnot fyrirtækisins munu hafa hafist 1. október 2011 en ekki 1. nóvember það ár eins og fram komi í stefnu. Beri að leiðrétta útreikninga stefnanda vegna þessa. Ennfremur sé því hafnað að stefndi geti borið greiðsluábyrgð á samningi stefnanda við tiltekna leigumiðlun. Stefnandi tefli fram þeirri málsástæðu og lagarökum að atvik og efnisatriði, sem Héraðsdómur Reykjaness hafi kveðið á um í úrskurði sínum 7. júní 2012 verði ekki borin undir dómstóla á nýjan leik samkvæmt res judicata reglu 116. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi mótmæli þessu enda taki ákvæði 116. gr. einungis til dóma og því eigi þessi málsástæða ekki við auk þess sem umræddur úrskurður hafi lotið að beiðni um beina aðfarargerð en um þær aðfarargerðir gildi að hluta sérstakar réttarfarsreglur. Hvað lagarök varðar vísar stefndi til ákvæða húsaleigulaga nr. 36/1994 og ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, svo og til meginreglna samningaréttar og kröfuréttar. Þá vísar stefndi til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála, einkum 129 gr. og 1. mgr. 130. gr. IV Aðilar máls þessa gerðu með sér tímabundinn leigusamning 26. janúar 2006 til tíu ára um húseignina Flatahraun 31 í Hafnarfirði. Samkvæmt 14. gr. samningsins var heimilt að segja honum upp hið fyrsta 31. júlí 2010 með sex mánaða fyrirvara. Stefndi sagði upp leiguafnotum af húsnæðinu með símskeyti 30. júlí 2010 og miðaði uppsögnina og sex mánaða uppsagnarfrestinn við næstu mánaðamót þar á eftir. Með uppsögninni tilkynnti stefndi að hann myndi nýta húsnæðið til loka janúar 2011. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Björgvin Björgvinsson, veitti skeytinu viðtöku 4. ágúst 2010 en þá sótti hann skeytið á pósthús og kvittaði fyrir móttöku þess. Kemur þetta fram á framlagðri tilkynningu Póstsins um skeytið og í aðfararbeiðni stefnda til héraðsdóms 7. mars 2012. Samkvæmt 1. mgr. 58. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 lýkur tímabundnum leigusamningi á umsömdum degi án sérstakrar uppsagnar eða tilkynningar aðila. Kveðið er á um það að tímabundnum leigusamningi verði ekki slitið með uppsögn á umsömdum leigutíma, en þó sé heimilt að semja um að segja megi slíkum samningi upp á grundvelli sérstakra forsendna, atvika eða aðstæðna sem þá skuli tilgreind í samningnum. Samkvæmt fyrrgreindum leigusamningi er ljóst að aðilar málsins sömdu um að hann væri uppsegjanlegur með tilteknum tilgreindum hætti, það er 31. júlí 2010 eða síðar með skriflegri uppsögn og sex mánaða uppsagnarfresti. Var þeim það heimilt samkvæmt greindu ákvæði húsaleigulaga. Þá segir í leigusamningnum að mjög alvarleg ástæða skuli vera fyrir uppsögn. Í símskeyti stefnda til stefnanda er sú ástæða tilgreind fyrir uppsögninni að húsnæðið sé allt of lítið en það takmarki vöxt og aðstöðu fyrirtækisins. Skömmu fyrir aðalmeðferð máls þessa féll stefnandi frá kröfu sinni um að stefndi greiddi honum leigu fyrir tímabilið frá mars 2012 til og með október 2013 og kröfu um að viðurkennd yrði greiðsluskylda stefnda gagnvart stefnanda á húsaleigu frá 1. nóvember 2013 til loka janúar 2016 og kröfu um kostnað við að leigja öðrum aðila eignina. Samkvæmt dómkröfum stefnanda eftir breytinguna er ekki lengur byggt á því í málinu af hálfu stefnanda að uppsögn stefnda hafi verið ólögmæt. Eftir stendur að aðilar deila um það hvort stofnast hafi ótímabundinn leigusamningur um eignina vegna nýtingar stefnda á húsnæðinu eftir lok uppsagnarfrests 31. janúar 2011. Í 57. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 segir að uppsagnarfrestur hefjist fyrsta dag næsta mánaðar eftir að uppsögn var send. Á framlögðu símskeyti sem stefndi sendi stefnanda til að tilkynna uppsögn leigusamningsins má sjá að skeytið er bæði dagsett og stimplað um afhendingu sama dag, eða 30. júlí 2010. Samkvæmt því og fyrrgreindu ákvæði 57. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 var uppsögn stefnda send 30. júlí og breytir þá engu hvenær fyrirsvarsmaður stefnanda veitti skeytinu viðtöku. Aðilar málsins deila um það hvenær stefndi flutti starfsemi sína úr húsnæðinu að Flatahrauni 31. Stefnandi heldur því fram að það hafi verið í lok maí 2011 en stefndi fullyrðir að það hafi verið gert í lok apríl en þá hafi stefndi tæmt húsnæðið að fullu og öllu og verið fluttur að Tunguhálsi 8 með starfsemi sína. Fyrirsvarsmaður stefnanda, áðurnefndur Björgvin Björgvinsson, gaf aðilaskýrslu fyrir dómi og fullyrti að hann hefði séð starfsmenn stefnda vera í húsnæðinu um miðjan maí 2011 að taka niður gardínur. Þá hefði ruslagámur fyrir utan húsið verið tæmdur og fylltur á ný. Einnig kom fram í skýrslu Björgvins að Bessi, þá starfsmaður stefnda, hefði hringt í hann 18. maí og óskað eftir því að hann kæmi og tæki við lyklum að húsnæðinu. Kvaðst Björgvin hafa vísað á lögmann sinn enda hefði hann ekki tök á að sækja lyklana. Fyrirsvarsmaður stefnda, Ingibergur Erlingsson, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kannaðist við að gardínur í eigu stefnda hefðu verið teknar niður en vissi ekki hvaða dag það hefði verið gert. Þá kom fram í skýrslunni að stefndi hefði haft vörugám fyrir utan húsið á leigutímanum sem hefði verið nýttur sem geymsla af því húsnæðið hefði verið orðið of lítið. Enn fremur greindi Ingibergur frá því að stefndi hefði hreinlega gleymt að skila lyklum að húsnæðinu þar til farið var með þá á skrifstofu lögmanns stefnanda 31. maí 2011. Í svonefnda “atburðasögu” Orkuveitunnar er skráð að Bessi Jónsson, sem mun vera fyrrverandi starfsmaður stefnda, hafi lesið af mæli fyrir heitt vatn að Flatahrauni 31 og tilkynnt um notendaskipti 16. maí 2011. Í tölvubréfi frá starfsmanni HS veitna 9. maí 2012 til Bessa Jónssonar segir að stefndi hafi greitt orkureikninga frá 20. maí til 31. október 2011 vegna Flatahrauns 31. Ástæða þess er sögð sú að reikningar hafi verið sendir áfram á stefnda því Björgvin Björgvinsson, eigandi húsnæðisins, hafi neitað að samþykkja flutninginn þar sem hann hafi talið leigusamning um húsnæðið enn í gildi. Samkvæmt framlögðum gögnum frá Gámaþjónustunni hf. var gerð aukalosun á sorpgámi með blönduðum úrgangi frá Flatahrauni 31 þann 2. maí 2011. Þá var gámurinn einnig losaður 18. maí en 23. sama mánaðar voru ílát þrifin og flutt frá Flatahrauni 31. Fyrir dómi greindi vitnið Gunnar Bragason, starfsmaður Gámaþjónustunnar hf., frá því að Bessi hefði pantað sorpgám að Tunguhálsi 8 29. apríl 2011 fyrir stefnda. Hann hefði einnig pantað aukalosun á sorpgámi við Flatahraun 31 2. maí og flutning á sorpgámi frá sama stað 23. maí 2011. Vitnið staðfesti fyrir dómi að framlögð skjöl um þetta stöfuðu frá Gámaþjónustunni hf. Vitnið Björn Smári Sigurðsson starfsmaður Eimskips hf. gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að Eimskip hefði tekið 40 feta gám í eigu stefnda af lóðinni Flatahrauni 31 1. júní 2011. Hefði það verið gert samkvæmt beiðni frá stefnda og hefði gámurinn verið fluttur að Tunguhálsi 8. Eimskip hefði flutt gáminn en ekki hefði verið athugað hvort eitthvað hafi verið í honum. Skráð þyngd gámsins hafi verið tíu tonn og benti það til þess að hann hefði ekki verið tómur. Þá liggur fyrir, eins og fram er komið, að stefndi skilaði lyklum að húsnæðinu á skrifstofu lögmanns stefnda 31. maí 2011. Samkvæmt því sem að framan er rakið þykir stefnandi hafa rennt stoðum undir þá fullyrðingu sína að stefndi hafi hagnýtt sér húsnæðið að Flatahrauni 31 í maímánuði 2011. Að mati dómsins hefur stefnandi fært fyrir því fullgild rök að stefndi hafi haldið umráðum eignarinnar allt þar til hann afhenti stefnanda lykla að húsnæðinu. Verður við úrlausn máls þessa við það miðað að stefndi hafi hagnýtt eignina og haldið stefnanda frá umráðum hennar í febrúar, mars, apríl og maí 2011. Sú fullyrðing stefnda að lóðin við húsið að Flatahrauni 31 hafi ekki verið hluti af hinu leigða og því skipti ekki máli þótt fyrrnefndur vörugámur stefnda og sorpílát hafi staðið á lóðinni í maí, er ekki studd haldbærum rökum. Auk þess er nefnd fullyrðing í andstöðu við tilgreiningu hins leigða samkvæmt leigusamningi aðila og fylgiskjali með samningnum, það er opinbera skráningu Fasteignamats ríkisins, sem tilgreinir 2.260 fermetra lóð við húsið með landnúmerið 120487 sem stefndi hafði umráð yfir á leigutímanum og nýtti meðal annars undir vörugám í hans eigu sem notaður var sem geymsla við húsnæðið. Með símskeyti til stefnda 17. maí 2011 tilkynnti stefnandi að félagið krefðist þess samkvæmt 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 að leigusamningur um húsnæðið að Flatahrauni 31 framlengdist ótímabundið. Með bréfi stefnda 31. maí 2011 svaraði stefndi fyrrgreindu símskeyti stefnanda og hafnaði kröfunni með þeim rökum að hann hefði rýmt húsnæðið “um síðustu mánaðamót.” Fram er komið að stefndi sagði nefndum leigusamningi upp með sex mánaða fyrirvara og skyldi afnotum hans að húsnæðinu ljúka eigi síðar en 31. janúar 2011. Af því varð ekki og liggur fyrir að stefndi hagnýtti sér eignina áfram mánuðina febrúar, mars, apríl og maí 2011 og greiddi umsamda leigu fyrir afnotin í febrúar, mars og apríl 2011. Í 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 segir að líði tveir mánuðir frá því að leigutíma lauk samkvæmt uppsögn, en leigjandi heldur áfram að hagnýta hið leigða húsnæði geti leigusali þá krafist þess að leigusamningurinn framlengist ótímabundið. Getur leigutaki gert sömu kröfu enda hafi leigusali ekki skorað á hann að rýma húsnæðið eftir lok leigutíma. Fyrir liggur að stefndi nýtti sér hið leigða húsnæði lengur en tvo mánuði eftir að leigutíma skyldi ljúka samkvæmt uppsögn stefnda sjálfs. Af því leiðir og samkvæmt tilvitnuðu ákvæði 59. gr. húsaleigulaga að stefnanda var heimilt að krefjast þess að samningur aðila framlengdist ótímabundið. Ekki verður annað séð en að stefndi hafi að lögum verið skuldbundinn til að fallast á þá kröfu stefnanda sem beint var til stefnda með símskeyti 17. maí 2011. Í bréfi stefnda til stefnanda 31. maí 2011 lýsti stefndi þeirri afstöðu sinni að hann hafnaði kröfu stefnanda um ótímabundna framlengingu leigusamningsins. Jafnframt sagði stefndi samningnum upp miðað við dagsetningu bréfsins. Í bréfinu segir meðal annars orðrétt: “Uppsögnina ber einungis að skilja sem varúðarráðstöfun af hálfu umbjóðanda míns og felst í henni engin viðurkenning á réttmæti kröfu umbjóðanda yðar.” Stefnandi krefur stefnda um vangreidda húsaleigu fyrir tímabilið frá maí 2011 til og með febrúar 2012, alls í 10 mánuði, það er fyrir maímánuð 2011 og níu mánaða uppsagnarfrest frá og með 1. júní 2011, að teknu tilliti til leigugreiðslna frá HBT International hf. frá 1. nóvember 2011 með þeim hætti að hann lækkar kröfu sína á hendur stefnda fyrir sama tímabil, allt samkvæmt nánari sundurliðun í kafla II að framan. Samtals nemur krafa stefnanda 19.546.671 krónu. Stefndi hafnar því að leigusamningurinn hafi framlengst ótímabundið og því sé ekki til staðar skylda hjá stefnda til greiðslu leigugjalds til stefnanda. Ekki er deilt um fjárhæð umkrafinnar húsaleigu eða kröfu stefnanda um dráttarvexti. Að framan er komist að þeirri niðurstöðu að samkvæmt tilkynningu stefnanda í símskeyti 17. maí 2011 hafi leigusamningur aðila framlengst ótímabundið að kröfu stefnanda. Samningssamband aðila hélst þannig óslitið vegna áframhaldandi nýtingar stefnda á húsnæðinu eftir 31. janúar 2011 og þegar stefndi sagði samningnum upp á ný með bréfi 31. maí hafði samningssamband aðila staðið samfellt frá 1. febrúar 2006 að telja eða í fimm ár og þrjá mánuði. Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 56. gr. skal uppsagnarfrestur af beggja hálfu vera níu mánuðir hafi leigutími staðið lengur en fimm ár. Í máli því sem er til úrlausnar byrjaði uppsagnarfrestur að líða 1. júní 2011 samkvæmt síðari uppsögn stefnda. Fyrir liggur að stefnandi leigði húsnæðið að Flatahrauni 31 til félagsins HBT International hf. frá og með 1. nóvember 2011 að telja. Um það vitnar leigusamningur 21. september 2011. Samkvæmt framburði þáverandi fyrirsvarsmanns félagsins, vitnisins Jóhanns R. Benediktssonar fyrir dómi, greiddi félagið fyrstu leigugreiðsluna 31. október 2011 og þá vegna nóvember 2011. Vitnið bar að félagið hefði þó fengið heimild Björgvins Björgvinssonar til að geyma muni í húsnæðinu fyrir upphaf leigutímans og gat vitnið ekki útilokað að það hefði verið frá því skömmu eftir undirritun samningsins. Með hinum nýja leigusamningi um eignina við HBT International hf. sleit stefnandi samningssambandi sínu við stefnda og verður stefndi að mati dómsins ekki krafinn um leigu fyrir hið leigða eftir 1. nóvember 2011 og skiptir engu fyrir þá niðurstöðu þótt hinn nýi leigutaki hafi greitt lægri leigu en stefndi fyrir eignina eða hafi fengið að nýta einhvern hluta eignarinnar skömmu eftir undirritun leigusamningsins, enda ósannað að leiguafnotin hafi hafist fyrr en greinir í áðurnefndum samningi 21. september 2011, það er 1. nóvember 2011. Varnir stefnda lúta öðrum þræði að því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti og dregið það að hefja leit að öðrum leigutaka eignarinnar. Nefnir stefndi í því sambandi að leiguumboð sem fyrirsvarsmaður stefnanda undirritaði við leigumiðlun 1. júlí 2011 eða 11 mánuðum eftir að hin upphaflega uppsögn stefnda var send til stefnanda. Á þetta verður ekki fallist með stefnda, enda var stefndi bundinn af tilkynningu stefnanda 17. maí 2011 um ótímabundna framlengingu á leigusamningi aðila. Við þær aðstæður bar stefnanda engin skylda til þess að hefja leit að öðrum leigutaka fyrr en hann gerði. Þá verður heldur ekki á það fallist með stefnda að stefnandi hafi með „háttsemi sinni“ á tímabilinu frá janúar – maí 2011 brotið gegn meginreglu laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða 36. gr. laganna. Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda húsaleigu fyrir tímabilið frá 1. maí til 1. nóvember 2011, eða í sex mánuði, samtals 14.082.122 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði, að frádreginni greiðslu stefnda að fjárhæð 16.696.139, sem stefndi greiddi stefnanda 21. júní 2012, það er kröfu samkvæmt tryggingavíxli ásamt vöxtum. Með vísan til framangreindrar niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Að gættu umfangi málsins og því að skömmu fyrir aðalmeðferð málsins féll stefnandi frá tveimur kröfuliðum af þremur samkvæmt stefnu þykir málskostnaður með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Jón Höskuldsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Stefndi, Logaland ehf., greiði stefnanda, Blikási ehf., 14.082.122 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.287.959 krónum frá 6. maí 2011 til 6. júní 2011, en af 4.591.754 krónum frá þeim degi til 6. júlí 2011, en af 6.948.618 krónum frá þeim degi til 6. ágúst 2011, en af 9.324.312 krónum frá þeim degi til 6. september 2011, en af 11.694.872 krónum frá þeim degi til 6. október 2011, en af 14.082.122 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 16.696.139 krónum greiddum inn á kröfuna 21. júní 2012. Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 284/2009
Kærumál Kröfugerð Upplýsingaskylda
A og LÍ gerðu með sér samning um eignastýringu sjúkrasjóðs S. Í kjölfar bankahrunsins í byrjun október 2008 óskaði A eftir upplýsingum frá LÍ, til að geta lagt mat á hvort fjárfestingastefna hefði verið virt í rekstri sjóðsins og viðskiptahættir eðlilegir. Taldi A upplýsingar þær sem LÍ lét í té ófullnægjandi, en LÍ hafnaði frekari upplýsingagjöf. Höfðaði A mál á hendur LÍ og krafðist viðurkenningar á skyldu LÍ til að láta A í té sundurliðað yfirlit eigna peningamarkaðssjóða LÍ fyrir tiltekið tímabil. Með úrskurði héraðsdóms var kröfu A vísað frá dómi, þar sem krafa A þótti ekki uppfylla skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýrleika dómkröfunnar. Auk þess taldi héraðsdómur vafa leika á því hvernig uppfyllt yrði skylda LÍ, sem viðurkennd yrði í dómsorði á grundvelli dómkröfunnar, án þess að meira kæmi til fyllingar, sbr. 4. mgr. 114. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að sóknaraðili hafi ekki haft aðgang að þeim gögnum sem beðið var upplýsinga um og því ekki að vænta þess að hann gæti lýst þeim með öðrum hætti en almennum orðum. Til þess yrði líka að líta að upplýsingaskylda LÍ samkvæmt samningi aðila væri mjög víðtæk og tæki til vinnslu upplýsinga úr fyrirliggjandi gögnum, en væri ekki einskorðuð við að veita aðgang að skjölum sem lægju fyrir. Atriði varðandi kost á fullnustu réttar samkvæmt dómi í málinu kæmu ekki til álita við mat á því hvort kröfugerð sóknaraðila væri nægilega skýr enda krafa hans um viðurkenningu á skyldu og yrði henni ekki fullnægt með aðför. Taldi rétturinn að ekki væri unnt að líta svo á að slíkrar ónákvæmni gætti í kröfugerð A að frávísun varðaði. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili, sem er verkalýðsfélag, og varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf., sem þá mun hafa verið móðurfélag varnaraðilans Landsvaka hf., gerðu með sér samning 4. júlí 2005 um eignastýringu sjúkrasjóðs sóknaraðila. Samningurinn var gerður á staðlað samningsform, aðlagað að ákvörðunum aðilanna. Tók varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. að sér með samningnum „að veita viðskiptavini ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga, annast vörslu þeirra og eignastýring.“ Skyldi bankinn taka við fjármunum sóknaraðila til fjárfestingar í fjármálagerningum fyrir eigin reikning sóknaraðila. Í fjárvörslu bankans skyldi felast varsla, innheimta, kaup og sala fjarmálagerninga auk ráðgjafar um eignauppbyggingu. Eignastýring skyldi felast í tilfærslu milli mismunandi tegunda fjármálagerninga eftir því sem tækifæri byðust á mörkuðum hverju sinni. Sóknaraðili gaf bankanum heimild til eignastýringar samkvæmt fyrirfram ákveðinni fjárfestingarstefnu, sem nánari ákvæði voru um í 2. gr. samningsins. Samkvæmt 4. gr. hans hafði bankinn fullt og ótakmarkað umboð til þess að stýra eignum sóknaraðila í samræmi við fjárfestingarstefnuna. Samningnum fylgdu viðaukar um fjárfestingarstefnu, umboð og þóknanir. Í lok viðauka III voru ákvæði um upplýsingagjöf. Þar segir: „Bankinn skal láta sjóðnum í té eftirfarandi upplýsingar: Að minnsta kosti ársfjórðungslega skulu veittar upplýsingar um fjárfestingar og ávöxtun síðasta tímabils og liðinna tímabila í samanburði við sett markmið og ávöxtun sem almennt gerist á fjármagnsmarkaði. Einnig skal sett fram yfirlit um eignahreyfingar á tímabilinu og mat á eignum safnsins í lok síðasta tímabils. Samráðsfundir með viðskiptavini skulu haldnir eftir óskum og skal LÍ einnig veita stjórn sjóðsins upplýsingar um almenna þróun viðskipta með fjármálagerninga ásamt horfum í næstu framtíð. Bankinn skal láta stjórn sjóðsins, endurskoðendum og öðrum opinberum aðilum í té allar nauðsynlegar upplýsingar sem þessir aðilar óska eftir og í því formi sem óskað er og innan þeirra tímamarka sem eðlilegt má teljast.“ Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði var í kjölfar bankahrunsins í byrjun október 2008 og setningu laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o. fl. lokað fyrir allar innlausnir úr peningamarkaðssjóðum varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. Skyldi öllum peningamarkaðssjóðum hans slitið og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána. Útgreiðsluhlutfall úr sjóðum varnaraðilans var á bilinu 60,0% til 74,1% og mun sóknaraðili hafa fengið greidd út 68,8% eignar sinnar. Í framhaldi af þessu óskaði sóknaraðili eftir sundurliðuðum upplýsingum um eignir peningamarkaðssjóða varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. frá 1. september 2008 til þess að geta lagt mat á hvort fjárfestingarstefna hefði verið virt í rekstri sjóðsins og viðskiptahættir verið eðlilegir. Taldi sóknaraðili yfirlit um eignastýringu frá 1. janúar 2008 til 30. september sama ár sem varnaraðilinn Landsbanki Íslands hf. lét í té ófullnægjandi. Þar sem frekari upplýsingagjöf mun hafa verið hafnað af hálfu varnaraðila höfðaði sóknaraðili mál þetta með stefnu 8. desember 2008 og krafðist viðurkenningar á skyldu varnaraðila til að láta sóknaraðila í té sundurliðað yfirlit eigna peningamarkaðssjóða varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. fyrir tímabilið frá 1. september 2008 til 28. október sama ár. Varnaraðilar kröfðust aðallega frávísunar málsins en til vara sýknu. Var fallist á aðalkröfu þeirra með hinum kærða úrskurði. Málsástæður aðila eru raktar í hinum úrskurði héraðsdóms. II Í máli þessu krefst sóknaraðili að viðurkennt verði með dómi að varnaraðilum sé skylt að láta í té sundurliðað yfirlit eigna peningamarkaðssjóða Landsbanka Íslands hf. yfir tímabilið 1. september 2008 til 28. október sama ár. Sóknaraðili hefur ekki haft aðgang að gögnum þessum og er þess því ekki að vænta að hann geti lýst þeim öðru vísi en með almennum orðum. Til þess verður og að líta að upplýsingaskylda varnaraðilans Landsbanka Íslands hf. í fyrrgreindum viðauka III með samningi um eignastýringu er mjög víðtæk og tekur til vinnslu upplýsinga úr fyrirliggjandi gögnum en er ekki einskorðuð við að veita aðgang að skjölum sem fyrir liggja. Atriði varðandi kost á fullnustu réttar samkvæmt dómi í málinu koma heldur ekki til álita við mat á því, hvort kröfugerð sóknaraðila sé talin nægilega skýr, enda er krafa hans um viðurkenningu á skyldu, og verður henni því ekki fullnægt með aðför. Að þessu virtu verður ekki litið svo á að slíkrar ónákvæmnin gæti í kröfugerð sóknaraðila að frávísun varði. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar verða dæmdir til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar, Landsbanki Íslands hf. og Landsvaki hf., greiði óskipt sóknaraðila, AFLI Starfsgreinafélagi, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfur stefndu 16. apríl 2009 var þingfest þann 11. desember 2008. Stefnandi er Afl, starfsgreinafélag, Egilsbraut 11, Neskaupstað. Stefndu eru Landsvaki hf., Hafnarstræti 5, Reykjavík og Landsbanki Íslands, Austurstræti 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkennd verði skylda stefndu til að láta stefnanda í té sundurliðað yfirlit eigna peningamarkaðssjóða Landsbanka Íslands hf. yfir tímabilið frá 1. september 2008 til 28. október 2008. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega að málinu verði vísað frá dómi og er einungis sá þáttur málsins til úrlausnar nú. Stefndu krefjast einnig málskostnaðar. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfum stefndu verði hafnað og krefst málskostnaðar í þessum þætti málsins. I. Stefnandi, sem er verkalýðsfélag með ríflega 9000 félagsmenn og stefndi Landsbanki Íslands hf., sem þá var móðurfélag stefnda Landsvaka hf., gerðu hinn 4. júlí 2005 með sér samkomulag um eignastýringu sjúkrasjóðs stefnanda, sem stofnaður hafði verið í samræmi við samninga stefnanda og viðsemjenda hans og 7. gr. laga 19/1979. Samkomulagið ásamt viðaukum liggur frammi í málinu, en samkvæmt því skyldu stefndu veita stefnanda ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga, annast vörslu fjármuna og eignastýringu og hafði forstöðumaður eignastýringar hjá stefnda Landsbanka fengið fullt og ótakmarkað umboð til þess að kaupa verðbréf í nafni stefnanda fyrir þá fjármuni sem stefnandi afhenti stefndu og sérstök fjárfestingarstefna gerð sem hluti af samkomulagi aðila. Í viðauka við samkomulagið var fjallað sérstaklega um upplýsingagjöf og kveðið á um að stefndu skyldu ársfjórðungslega láta stefnanda í té upplýsingar um fjárfestingar og ávöxtun. Þá var sérstaklega kveðið á um skyldu stefndu til að láta stjórn sjóðsins og öðrum í té allar nauðsynlegar upplýsingar sem óskað væri eftir og í því formi sem óskað væri eftir og innan þeirra tímamarka sem eðlilegt mætti teljast. Í samningnum er einnig fjallað um margvíslegar áhættur sem fylgi verðbréfaviðskiptum og að stefnandi geri sér grein fyrir þeim og að stefnandi beri einn ábyrgð á fjárfestingarákvörðunum. Í kjörfar setningar laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. var lokað fyrir allar innlausnir úr peningamarkaðssjóðum stefndu. Þann 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. (nú NBI hf.), á grundvelli heimildar í 5. gr. laga nr. 125/2008. Fjármálaeftirlitið gaf síðan út tilmæli um að öllum peningamarkaðssjóðum yrði slitið og sjóðfélögum greiddar út eignir sínar í formi innlána. Útgreiðsluhlutfall sjóða stefndu var 60-74,1% og óskaði stefnandi eftir því í kjölfar útborgunar að upplýst yrði um samsetningu sjóðanna og vörslur þeirra. Fékk hann þá send yfirlit frá 1. janúar 2008 til 30. september 2008, sem liggja frammi í málinu. Stefnandi taldi það ekki fullnægjandi þar sem yfirlitin gæfu hvorki tæmandi né sundurgreinanlegar upplýsingar um eignasamsetningu sjóðanna við lokun þeirra og viðskipti síðustu vikurnar fyrir hrun. Af hálfu stefnda Landsvaka var því hafnað að veita frekari upplýsingar og m.a. vísað til þess að umbeðnar upplýsingar væru undanþegnar upplýsingaskyldu hans. II. Stefndu byggja kröfu sína um frávísun málsins á því að kröfugerð stefnanda fái ekki staðist ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í d-lið 1. mgr. 80. gr. laganna segi að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða megi dómkröfur stefnanda, svo sem viðurkenningu á tilteknum réttindum. Krafa stefnanda um að honum verði látið í té sundurliðað yfirlit eigna á tilteknu tímabili sé ekki nægilega afmörkuð til að geta talist uppfylla kröfur ákvæðisins. Þá sé í kröfugerð stefnanda um að ræða öflun sönnunargagna sem lúti öðrum lögmálum og verði ekki höfð uppi sem kröfugerð í dómsmáli. Við munnlegan flutning málsins kom fram af hálfu stefndu að ómögulegt væri fyrir stefndu að verða við dómkröfum stefnanda, enda óljóst hvað verið sé að biðja um og sé krafan þannig ekki í samræmi við meginregluna um ákveðna og ljósa kröfugerð sem væri hægt að taka óbreytta upp í dómsorð. Þá sé stefnandi með kröfu sinni að afla sönnunargagna til að nota í dómsmáli, en í lögum 91/1991 séu sérstakar reglur um hvernig það skuli gert, meðal annars sé hægt að höfða sérstakt matsmál og dómkvaddir matsmenn hafi úrræði til að afla gagna vegna mats, sbr. 77. gr. laganna. III. Af hálfu stefnanda kom fram við munnlegan flutning málsins að það sé ástæða þess að kröfugerð hans er ekki skýrari, að hann hafi ekki þær upplýsingar sem til þurfi. Stefndu einir viti í hvaða formi þær upplýsingar séu sem óskað sé eftir og nauðsynlegar séu stefnanda til að hann geti lagt mat á hvort farið hafi verið að lögum og samningum við umsjón og uppgjör sjóða stefndu. IV. Í máli þessu krefst stefnandi þess að viðurkennd verði skylda stefndu til að láta stefnanda í té sundurliðað yfirlit eigna peningamarkaðssjóða stefnda Landsbanka Íslands hf. yfir tímabilið frá 1. september 2008 til 28. október 2008. Telur stefnandi sig þurfa frekari upplýsingar en þær sem hann hefur fengið frá stefndu, væntanlega til þess að meta hvort hafðar verði uppi kröfur á hendur stefndu vegna rýrnunar fjármuna stefnanda í vörslum þeirra. Stefnandi hefur fengið, og lagt fram í málinu, nokkur yfirlit frá stefnda, yfirlit um heildarsafn stefnanda, ávöxtun á árinu 2008 fram til 30. september, bæði hlutfallslega og í krónum, skiptingu í eignaflokka og sundurliðun innan hvers eignaflokks, hreyfingayfirlit frá 1. janúar til 30. september 2008 og lista yfir móttökur og afhendingar á peningum á sama tímabili. Að því er fram kemur í málinu hafa ekki fengist frekari upplýsingar um eignir sjóðanna. Ekki verður hjá því komist að fallast á það með stefndu, að dómkrafa stefnanda er nokkuð almennt orðuð og ekki skýrt afmörkuð. Þannig liggur ekki fyrir hvaða skjöl það eru sem verið er að biðja um að viðurkennt verði að stefndu beri að láta stefnanda í té, eða hvort yfirleitt eru til staðar einhver þau skjöl í fórum stefndu, sem gætu uppfyllt þá kröfu sem sett er fram. Eru því ekki talin uppfyllt skilyrði d-liðs 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um skýrleika dómkröfunnar, auk þess sem vafi leikur á því hvernig uppfyllt yrði skylda stefndu sem viðurkennd yrði í dómsorði á grundvelli dómkröfunnar, án þess að eitthvað fleiri kæmi til því til fyllingar, en samkvæmt meginreglu 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 verður slíkt að teljast óheimilt. Verður það ekki talið breyta þessari niðurstöðu málsins, að fallast megi að nokkru leyti á þau sjónarmið stefnanda að hann hafi ekki haft nægar upplýsingar til að hafa kröfugerð sína skýrari. Einnig kemur hér til álita sú röksemd stefndu að stefnanda séu aðrar leiðir færar til að afla gagna þeirra sem hann telur sig vanta, en af hálfu stefndu var vísað til II. þáttar laga nr. 91/1991, m.a. 77. gr. þeirra um sérstaka dómkvaðningu matsmanna til að staðreyna kröfu eða sanna atvik að baki henni, án þess að mál hafi verið höfðað. Í ljósi framangreinds og allra atvika málsins verður því ekki hjá því komist að vísa því frá dómi. Eins og málinu öllu er háttað þykir eðlilegt að hver aðili um sig beri kostnað sinn af málinu. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 36/2002
Fasteignakaup Galli Tómlæti
B keypti raðhús af E, sem var húsasmíðameistari, í ágúst 1997. B kvaðst hafa orðið vör við ýmsa galla á húsinu skömmu eftir að hún fékk það afhent en sendi E ekki formlegt erindi vegna þeirra fyrr en 5. ágúst 1999, þar sem göllunum var lýst og þess krafist að þegar yrði hafist handa við úrbætur. Talið var að E hafi fyllilega verið unnt á grundvelli þessa bréfs og að undangenginni skoðun á húseigninni að taka afstöðu til kröfu B. Það hafi hann hins vegar ekki gert og ekki sett fram kröfu um að hann fengi sjálfur að bæta úr þeim göllum sem væru á eigninni fyrr en matsgerð lá fyrir. Var fallist á með B að úrbótaréttur E hafi þá verið fallinn niður og var krafa E um sýknu á þeim grundvelli því ekki tekin til greina. Talið var að með matsgerð hafi verið sýnt fram á að eignin hafi við kaup B á henni verið haldin leyndum göllum sem E bar ábyrgð á. Ekki var annað leitt í ljós en að B hafi fengið vitneskju um umrædda galla skömmu eftir afhendingu fasteignarinnar í ágúst 1997 að undanskildum þeim göllum sem komu í ljós á raflögnum hússins við úttekt skoðunarmanns 22. mars 1999. Var því óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar að tæp tvö ár hafi liðið frá því vart varð annarra galla en þeirra sem voru á raflögnum, þar til E var tilkynnt um þá. Þá hafi mál ekki verið höfðað fyrr en 26. október 2000. Þótti B því með verulegu tómlæti hafa fyrirgert lögvarinni kröfu sinni til skaðabóta eða afsláttar, að því er tók til þeirra galla sem hún taldist hafa orðið vör við skömmu eftir afhendingu hússins, en krafa hennar tekin til greina hvað varðaði galla á raflögnum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. janúar 2002. Hún krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 580.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 12. ágúst 1997 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 2. apríl 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Að því frágengnu krefst hann þess að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 26. f.m., er höfðað 26. október 2000 af Bryndísi Eysteinsdóttur, Vesturtúni 3A, Bessastaðahreppi, á hendur Eðvarð Hallgrímssyni, Heimatúni 1, Bessastaðahreppi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 580.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 12. ágúst 1997 til 1. júlí 2001, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu, en til vara að krafa stefnanda sæti verulegri lækkun. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Með kaupsamningi 12. ágúst 1997 keypti stefnandi af stefnda raðhús að Vesturtúni 3A í Bessastaðahreppi sem stefndi hafði nýlokið við að byggja, en hann er húsasmíðameistari. Afsal var gefið út sama dag. Var umsamið kaupverð 8.250.000 krónur. Í samræmi við ákvæði í kaupsamningi var húsið afhent án gólfefna en fullbúið að öðru leyti. Afhending mun hafa farið fram eigi síðar en 15. ágúst 1997. Stefnandi kveðst hafa orðið vör við ýmsa galla á húsinu skömmu eftir að hún fékk það afhent. Það var hins vegar ekki fyrr en 5. ágúst 1999 sem stefnandi sendi stefnda formlegt erindi vegna þessa, en þann dag ritaði lögmaður hennar stefnda bréf þar sem göllunum var lýst og þess krafist að þegar yrði hafist handa við úrbætur. Í fyrsta lagi taldi stefnandi að útöndun í geymslurisi væri ófullnægjandi þar sem þakkantur hússins væri nær alveg lokaður og hindraði því eðlilegt og nauðsynlegt loftstreymi. Í öðru lagi hefði orðið vart við þakleka. Í þriðja lagi var tiltekið að loftskipti í þvottahúsi og baðherbergi væru með öllu ófullnægjandi og hlytist af því mikil rakamyndun. Í fjórða lagi væru lofttúður á þaki með öllu ónothæfar. Í fimmta lagi var því haldið fram að raki væri í veggjum og lofti hússins og blettir væru farnir að myndast í parket. Í sjötta lagi hefði rafmagnseftirlitið gert athugasemdir við raflögn hússins. Þá var tekið fram í þessu bréfi að stefnandi myndi óska eftir því matsmenn yrðu dómkvaddir ef ekki hefði verið ráðist í úrbætur fyrir 21. ágúst 1999. Í bréfi til lögmanns stefnanda 19. ágúst 1999 óskaði lögmaður stefnda eftir frekari upplýsingum um fram komna galla. Sagði í þessu bréfi að stefndi gæti ekki svarað kröfum stefnanda fyrr en hann hefði fengið frekari upplýsingar um þá galla sem stefnandi taldi vera á húsinu. Viðbrögð stefnanda við þessu svari stefnda voru þau að óska eftir því við héraðsdóm með bréfi 7. september 1999 að matsmaður yrði dómkvaddur. Hinn 1. október 1999 var Ásmundur Ingvarsson byggingaverkfræðingur síðan dómkvaddur til að meta nánar tilgreind sex atriði varðandi ástand hússins og kostnað við úrbætur. Skilaði hann stefnanda matsgerð sinni í nóvember 1999. Í kjölfarið og í samræmi við niðurstöðu matsgerðar beindi stefnandi kröfu að stefnda að fjárhæð 580.000 krónur auk málskostnaðar. Lögmaður stefnda svaraði kröfugerð stefnanda með bréfi 16. desember 1999 þar sem niðurstöðum matsmanns var ýmist alfarið mótmælt eða þess krafist að stefndi fengi sjálfur að bæta úr þeim göllum sem væru á húsinu. Þessu var þegar í stað hafnað af hálfu stefnanda og fyrri kröfugerð áréttuð. Mál þetta var hins vegar ekki höfðað fyrr en 26. október 2000, það er tæpu ári eftir að matsgerð lá fyrir. Voru dómkröfur stefnanda í málinu um skaðabætur og/eða afslátt alfarið grundvallaðar á niðurstöðum matsgerðarinnar. Í þinghaldi í málinu 26. júní 2001 voru þeir Albert Finnbogason byggingameistari og Örn Steinar Sigurðsson byggingaverkfræðingur síðan dómkvaddir að beiðni stefnda til að taka til yfirmats tvo liði í matsgerð Ásmundar Ingvarssonar. Samkvæmt yfirmatinu, sem lá fyrir 27. ágúst 2001, nemur heildarkostnaður við úrbætur á þeim göllum sem yfirmatið nær til nokkuð hærri fjárhæð en niðurstaða undirmatsgerðar kveður á um. II. Kröfugerð stefnanda samkvæmt stefnu var svo sem fram er komið alfarið grundvölluð á matsgerð Ásmundar Ingvarssonar byggingaverkfræðings. Í fyrsta lagi er það niðurstaða matsmannsins að ástand loftunar í þaki og þakköntum húseignar stefnanda að Vesturtúni 4A geti ekki talist eðlilegt miðað við nýbyggt hús. Til þess að lagfæra það sem sé ábótavant sé nauðsynlegt að fjölga götum í þakkanti og í steyptum portvegg þannig að lágmarksloftun verði tryggð. Einnig sé nauðsynlegt að setja flugnanet yfir alla loftun og taka verði tillit til þéttleika þess þegar stærðir loftunargata séu ákvarðaðar. Kostnað vegna þessa telur matsmaðurinn hæfilega metinn á 90.000 krónur. Í öðru lagi var matsmanni falið að meta ástand þaks með tilliti til leka og áætla kostnað af endurnýjun og viðgerð. Um þennan matslið segir svo í matsgerð: „Lekaummerki eru á einum stað í þakinu, við mæninn ofan við mannop í þvottahúsi. Kjaljárnið nær um 15 cm niður á þakjárnið og er opið á milli lágbáru þakjárnsins og kjaljárnsins. Kjaljárnið er neglt í hverja hábáru og eru naglaummerki í naglaröðinni. Matsmaður telur greinilegt að slagregn eigi greiða leið inn undir kjaljárnið í lágbárunum og leki síðan með naglagötum. Til þess að lagfæra lekann telur matsmaður að losa þurfi upp kjaljárnið, endurnýja þakpappann yfir mæninum og ganga síðan frá kjaljárni með þar til gerðri neopren þéttingu milli kjaljárns og þakjárns. Einnig þarf að ganga frá þéttingu á milli áfella á þaktúðum og þakjárns með samskonar neopren þéttingu. Kostnað við lagfæringar telur matsmaður hæfilega metinn á [150.000 krónur].” Í þriðja lagi lagði matsmaður mat á ástand og frágang lofttúðuröra og túða á þaki. Er það niðurstaða matsmanns að einangrun sem sé á loftstokkunum geri lítið sem ekkert gagn þar sem hún sé alltof þunn og hylji ekki yfirborð þeirra. Til þess að koma í veg fyrir að raki þéttist í loftstokkum og leki niður í íbúðina sé nauðsynlegt að einangra stokkana vandlega í þakrýminu. Þá sé nauðsynlegt að stækka göt sem eru efst á stokkunum undir regnhatti túðunnar. Kostnaðarmat matsmanns vegna þessa nemur 40.000 krónum. Þá er það í fjórða lagi niðurstaða matsmanns að skemmdir hafi orðið á parketi og loftum íbúðarinnar vegna raka sem rekja megi til of mikils raka í steyptri loftplötu og skorts á loftræstingu þaks og gluggalausra rýma. Sé nauðsynlegt að mála loftin og skipta um þau parketborð sem séu skemmd. Nemur kostnaðarmat matsmanns vegna þessa 140.000 krónum. Þá var í fimmta lagi lagt fyrir matsmanninn að meta ástand raflagna. Á matsfundi lagði stefnandi fram skýrslu sem skoðunarmaður rafmagnssviðs Frumherja hf. hafði ritað að undangenginni úttekt á raflögnum hússins og var athugun matsmanns að því er þennan matsþátt varðar einskorðuð við þau atriði sem úttektin leiddi í ljós. Um þetta segir svo í matsgerðinni: „[Gerð er] athugasemd vegna þess að fleiri en einn tengill er á 16 A grein fyrir tengla í eldhúsi. Á rafmagnsteikningu er gert ráð fyrir að þarna eigi að vera 10 A grein og þarf því aðeins að skipta út 16 A öryggi í greinitöflunni og setja 10 A öryggi í staðinn. [Gerð er] athugasemd vegna þess að ekki mælist leiðið samband á milli varnarteins í greinitöflu og neysluvatnslagna í húsinu. Neysluvatnslagnir í húsinu eru sk. „rör í rör” kerfi en það eru plastlagnir sem lagðar eru í ídráttarrör úr plasti. Frá tengistöðum í veggjum eru síðan lagnir úr málmi að blöndunartækjum sem einnig eru úr málmi. Jarðtenging á neysluvatnslögnum úr málmi fæst því ekki nema með því að jarðtengja þessar pípur sérstaklega á hverjum stað fyrir sig. [Gerð er] athugasemd vegna þess að 6 mm² taug sem sennilega sé ætluð fyrir spennujöfnun á baðkeri sé ótengd í töflunni. Framan við baðker var lúga sem var fjarlægð til þess að freista þess að komast að jarðtengingu baðkers en ekki fannst nein taug við baðkerið. Það er mögulegt að taugin sé til staðar á bak við baðkerið en til þess að tengja hana er nauðsynlegt að rjúfa vegginn framan við baðkerið. Ef að taugin er ekki til staðar er hægt að koma fyrir jarðtengingu frá neysluvatnslögnum undir handlauginni þegar þær verða jarðtengdar.” Þá tiltekur matsmaður það ennfremur að í skýrslu skoðunarmanns sé bent á það að samrofar fyrir ljós á gangi virki ekki þar sem aðeins tvær ídráttartaugar séu að samrofa við forstofudyr. Þetta þurfi að lagfæra með því að fjölga ídráttartaugum og ganga síðan rétt frá tengingum samrofanna. Í ljósi þessa er það niðurstaða matsmanns að ástand raflagna sé ekki eðlilegt miðað við að um nýbyggt hús er að ræða. Kostnað vegna lagfæringa sem nauðsynlegt er að ráðist verði í telur matsmaður hæfilega metinn á 160.000 krónur. Samtala framangreindra matsliða nemur síðan stefnufjárhæð málsins, 580.000 krónum. Yfirmatsmönnum var falið að taka til endurmats þá liði í undirmatsgerð sem snúa að þakleka og raka í íbúðinni. Um fyrri matsþáttinn segir svo í yfirmatsgerð: „Ljóst er eftir skoðun að þakið lekur á móts við lúguna vegna galla í þakklæðningunni þar. Nánast var logn þegar skoðað var og því ekki um það að ræða að vatn væri að pískast undir kjöljárnið að neinu marki. Lekinn er það mikill að örugglega er um galla á þakklæðningunni að ræða þarna. Líklega á mörkum kjöljárns og klæðningar. Plötuklæðning á gólfi loftsins yfir íbúðinni hefur skemmst vegna lekans [...] Líklegt verður að telja að vatn hafi komist undir einangrunina sem er ofan á gólfplötunni.” Þessu næst gera yfirmatsmenn tillögu um það hvernig staðið verði að viðgerð á þakinu. Um seinni matsþáttinn segir svo í yfirmatsgerð: „Eins og fram hefur komið [...] hafði loft íbúðarinnar verið málað og engar [...] rakaskemmdir sjáanlegar utan smávægilegs bletts í einu horni svefnherbergis. Matsmenn telja að rakaskemmdir í lofti íbúðarinnar megi rekja til þaklekans og telja að sá vandi muni hverfa þegar gert hefur verið við þakið. Hér er gert ráð fyrir að einnig verði gert við útloftun þaksins eins og [undirmatsmaður] lagði til í sinni matsgerð, en sú vinna er utan skilgreinds yfirmats.” Þá telja yfirmatsmenn að skemmdir í yfirborði gólfefnis (parkets) verði raktar til framleiðslugalla eða þess að lím eða önnur efni hafi borist í yfirborð gólfefnisins þegar það var lagt. Kostnaðaráætlun yfirmatsmanna vegna framangreindra matsþátta hljóðar upp á 321.058 krónur. Þar af nemur kostnaður vegna fyrri matsþáttarins 142.658 krónum. Kostnaðaráætlun vegna seinni matsþáttarins tekur aðeins til málunar loftanna og hljóðar upp á 78.555 krónur. Til viðbótar þessum kostnaðartölum kemur ófyrirséður kostnaður að fjárhæð 33.182 krónur, kostnaðar vegna umsjónar og eftirlits 22.121 króna og virðisaukaskattur að fjárhæð 44.542 krónur, en þá hefur verið tekið tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu á byggingarstað. III. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á því að fasteignin Vesturtún 3A í Bessastaðahreppi hafi við kaup hennar á eigninni verið haldin göllum, sem sannaðir hafi verið með matsgerðum. Á þeim göllum beri stefndi ábyrgð og sé honum því skylt að bæta stefnanda tjón sem rakið verði til þeirra. Krefst stefnandi skaðabóta eða afsláttar úr hendi stefnda á grundvelli almennra meginreglna samninga- og kröfuréttar og dómvenju íslensks réttar um bótaskyldu seljanda fasteignar vegna galla. Verður að skilja málatilbúnað stefnanda svo að krafa hennar á hendur stefnda styðjist meðal annars við lögjöfnun frá ákvæðum laga nr. 39/1992 um lausafjárkaup, einkum 42. gr. þeirra, en þau voru í gildi þá er stefnandi festi kaup á fasteigninni. Samkvæmt stefnu var dómkrafa stefnanda alfarið reist á matsgerð Ásmundar Ingvarssonar byggingaverkfræðings. Við munnlegan flutning málsins var ennfremur vísað til fyrirliggjandi yfirmatsgerðar til stuðnings kröfum stefnanda. Er þá miðað við að tjón stefnanda vegna þeirra galla sem yfirmatsgerðin tók til nemi í öllu falli 290.000 krónum þótt skipting þeirrar fjárhæðar á milli matsþátta sé ekki sú sama og undirmatsgerð segir til um. IV. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að honum hafi verið meinað að bæta sjálfur úr þeim göllum sem voru á fasteigninni Vesturtúni 3A í Bessastaðahreppi við sölu á henni til stefnanda og sem talist geta á hans ábyrgð. Með því að stefnandi hafi þannig komið í veg fyrir að stefndi gæti neytt úrbótaréttar síns að því er þessa galla varðar hafi hún fyrirgert rétti sínum til skaðabóta eða afsláttar úr hendi stefnda vegna þeirra. Í öðru lagi er sýknukrafa á því reist að stefnandi hafi vegna tómlætis glatað hugsanlegum rétti sínum til skaðabóta eða afsláttar. Af hálfu stefnda er því alfarið hafnað að stefnanda beri réttur til skaðabóta eða afsláttar úr hendi hans vegna raka í veggjum, lofti og gólfi fasteignarinnar, en krafa stefnanda hér að lútandi styðst við fjórða matslið í matsgerð undirmatsmanns. Þannig sé það í fyrsta lagi ljóst að parket hafi verið lagt of fljótt á of raka gólfplötuna, en það verk hafi ekki verið í höndum stefnda. Þá hafi stefnandi lokað fyrir inntak loftræstistokka í þvottahúsi með því að setja innréttingu fyrir það. Því hafi raki sem stafaði frá þvottavél og þurrkara ekki átt aðra leið út úr þvottahúsinu nema í gegnum íbúðina eða upp í þakrými hússins. Loks hafi undirmatsmaður ekki staðreynt það með mælingum að rakastig íbúðarinnar hafi verið of hátt. Fullyrðing hans um raka sé þannig eingöngu byggð á huglægu mati hans. Þessu til viðbótar hefur af hálfu stefnda verið vísað til þess að niðurstaða undirmatsmanns um raka í íbúðinni og ástæður hans fái ekki samrýmst því sem fram komi í yfirmatsgerð. Stefndi telur að ábyrgð vegna ástands raflagna verði að mjög takmörkuðu leyti felld á hann. Vísar hann þar um til þess að þegar undirmatsmaður hafi metið ástand þeirra hafi hann haft undir höndum skýrslu frá rafmagnssviði Frumherja hf. Hafi matsmaður, sem ekki hafi fagþekkingu á sviði raflagna, meðal annars fundið að atriðum sem engin athugasemd hafi verið gerð við af hálfu skoðunarmanns Frumherja hf. Telur stefndi í ljósi þessa að ábyrgð hans geti ekki náð til annars en þess sem skoðunarmaðurinn gerði athugasemdir við. Þá annmarka hafi honum síðan borið réttur til að lagfæra sjálfur. Verði krafa stefnda um sýknu ekki tekin til greina krefst stefndi þess til vara að krafa stefnanda sæti verulegri lækkun. Er varakrafa á því byggð að ábyrgð á þeim verkum sem krafa stefnanda grundvallast á verði einungis að hluta felld á stefnda. Er um nánari rök fyrir varakröfu vísað til þess sem rakið hefur verið hér að framan við umfjöllun um aðalkröfu stefnanda. Við munnlegan flutning málsins var til stuðnings varakröfu vísað sérstaklega til þess að sá kostnaður sem stefndi yrði fyrir ef hann fengi sjálfur að bæta úr þeim atriðum sem fyrstu þrír liðir undirmatsgerðar taka til yrði mun lægri en kostnaðar-áætlun matsmanns geri ráð fyrir. V. Í máli þessu krefst stefnandi skaðabóta eða afsláttar úr hendi stefnda vegna galla sem hún telur að hafi komið fram á fasteign hennar að Vesturtúni 3A í Bessastaðahreppi í kjölfar þess að hún keypti eignina af stefnda, en kaupsamningur var undirritaður 12. ágúst 1997. Fyrir liggur að stefnandi ritaði stefnda bréf 5. ágúst 1999 þar sem göllum á húseigninni var lýst og þess krafist að hafist yrði handa við úrbætur eigi síðar en 21. sama mánaðar. Að mati dómsins var stefnda fyllilega unnt á grundvelli þessa bréfs og að undangenginni skoðun á húseigninni að taka afstöðu til þessarar kröfu stefnanda, eftir atvikum með því að hefjast handa við að bæta úr þeim göllum sem hann taldi sig bera ábyrgð á. Í stað þess að bregðast við kröfugerð stefnanda með þessum hætti sendi stefndi stefnanda bréf tveimur dögum áður en tilgreindur frestur rann út þar sem óskað var frekari upplýsinga og því borið við að án þeirra gæti stefndi ekki tekið afstöðu til kröfu stefnanda. Engin frekari viðbrögð urðu af hálfu stefnda í tengslum við beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns, en stefndi var vegna hennar boðaður til þinghalds í héraðsdómi. Það var síðan ekki fyrr en í kjölfar þess að matsgerðin lá fyrir sem lögmaður stefnda ritaði lögmanni stefnanda bréf þar sem sett var fram af hálfu stefnda krafa um að hann fengi sjálfur að bæta úr þeim göllum sem væru á eigninni og talist gætu á hans ábyrgð. Þar var jafnframt tekið fram að stefnandi yrði sjálf að bera kostnað vegna matsgerðar. Þegar þessi atvik eru virt verður að fallast á það með stefnanda að úrbótaréttur stefnda hafi þegar hér var komið sögu og hvað sem öðru líður verið fallinn niður. Krafa stefnda um sýknu á þessum grundvelli nær því þegar af þeirri ástæðu ekki fram að ganga. Kröfu sína um skaðabætur eða afslátt byggir stefnandi á matsgerð Ásmundar Ingvarssonar byggingaverkfræðings, sem af hennar hálfu var aflað áður en til málshöfðunar kom. Að mati dómsins og að frátöldum þeim lið matsgerðarinnar sem snýr að raka í veggjum, lofti og gólfi húseignar stefnanda er í ljós leitt með matsgerðinni að eignin hafi við kaup stefnanda á henni verið haldin leyndum göllum, sem stefndi bar ábyrgð á samkvæmt þeim meginreglum sem leiddar hafa verið af 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Svo sem áður greinir er tekið fram í stefnu að stefnandi hafi orðið vör við ýmsa galla á fasteigninni skömmu eftir afhendingu hennar. Þá er hliðstæða lýsingu að finna í matsbeiðni stefnanda frá 7. september 1999. Af þessu verður ekki annað séð en að allir þeir gallar sem krafa stefnanda í málinu tekur til séu settir undir sama hatt að því er varðar það atriði hvenær vitneskja stefnanda um þá hafi legið fyrir. Við dómsmeðferð málsins var af hálfu stefnanda ekki varpað frekara ljósi á þennan þátt þess þrátt fyrir málsástæðu stefnda um tómlæti stefnanda. Frá þessu er þó sú undantekning að telja verður í ljós leitt að með úttekt skoðunarmanns á raflögnum hússins, sem gerð var 22. mars 1999, hafi stefnandi fyrst haft ástæðu til að ætla að þeir gallar sem hún leiddi í ljós og snúa að greinitöflu og jarðtengingu baðkers og neysluvatnslagna væru til staðar. Svo sem fram er komið var eignin afhent stefnanda eigi síðar en 15. ágúst 1997. Aðhafðist stefnandi ekki svo séð verði gagnvart stefnda vegna gallanna fyrr en framangreint bréf frá 5. ágúst 1999 var ritað. Samkvæmt þessu er óhjákvæmilegtað leggja til grundvallar við úrlausn málsins að tæp tvö ár hafi liðið frá því að vart varð við aðra galla en þá sem samkvæmt framansögðu voru á raflögnum hússins þar til stefnda var tilkynnt um þá. Mál þetta var síðan ekki höfðað fyrr en tæpu ári eftir að matsgerð á grundvelli matsbeiðni stefnanda frá 7. september 1999 lá fyrir, en stefna var birt röskum tíu mánuðum eftir að stefnandi beindi síðasta kröfubréfi sínu að stefnda. Stefnandi hefur samkvæmt þessu og hvað sem líður nokkurri óvissu um það hvenær vitneskja um gallana hafi legið fyrir sýnt verulegt tómlæti við gæslu þess réttar sem hún sækir sér til handa í málinu. Með hliðsjón af þeirri meginreglu sem leidd verður af 52. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup verður fallist á það með stefnda að stefnandi hafi með þessu tómlæti sínu fyrirgert lögvarinni kröfu sinni til skaðabóta eða afsláttar að því er tekur til þeirra galla sem hún telst samkvæmt framansögðu hafa orðið vör við skömmu eftir afhendingu hússins. Þar með verður ekki hjá því komist að sýkna stefnda alfarið af þeim kröfum stefnanda er að þessum göllum lúta. Samkvæmt matsgerð Ásmundar Ingvarssonar er kostnaður vegna nauðsynlegra lagfæringa á raflögnum metinn á 160.000 krónur. Þykir mega leggja þessa niðurstöðu matsmannsins til grundvallar við ákvörðun bóta til stefnanda vegna þeirra galla sem hér um ræðir, enda hefur henni ekki verið hnekkt með yfirmati. Til lækkunar leiðir hins vegar, að við útreikning á þessum kostnaði hefur ekki verið tekið tillit til þess að virðisaukaskattur af greiðslu fyrir vinnu manna á byggingarstað fæst að 6/10 hlutum endurgreiddur úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og b-lið 1. gr. reglugerðar nr. 449/1990 um endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 697/1996. Á grundvelli vitnisburðar matsmannsins verður við það miðað að hlutfall efniskostnaðar í heildarkostnaði við það verk sem hér um ræðir sé 15%, en vinnu 85%. Þá verður kostnaður vegna breytinga á samrofa ekki felldur á stefnda, enda telst stefnandi á grundvelli tómlætis hafa fyrirgert rétti sínum til bóta vegna þessa annmarka. Engin efni eru hins vegar til þess að þessi kröfuliður sæti frekari lækkun á grundvelli sjónarmiða sem stefndi hefur teflt fram til stuðnings varakröfu sinni í málinu. Samkvæmt þessu þykja bætur hæfilega ákveðnar 140.000 krónur. Verður stefnda gert að greiða stefnanda þá fjárhæð. Af henni á stefnandi rétt til dráttarvaxta frá 23. desember 1999, en þá var liðinn mánuður frá því að hún sannanlega krafði stefnda um greiðslu á grundvelli matsgerðar. Eftir atvikum og með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdóms-mönnunum Birni Björnssyni húsasmíðameistara og Gunnari Torfasyni bygginga-verkfræðingi. Dómsformaður fékk málið til meðferðar 1. júní sl. D ó m s o r ð Stefndi, Eðvarð Hallgrímsson, greiði stefnanda, Bryndísi Eysteinsdóttur, 140.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. desember 1999 til 1. júlí 2001, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 217/2003
Skip Kaupsamningur Veiðiheimildir Skaðabætur
Í kaupsamningi og afsali vegna sölu T á tilteknu fiskiskipi til P, var tekið fram að skipið væri selt án þar tilgreindra fiskveiðiréttinda. Samkvæmt reglugerð nr. 631/2001 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2000/2001, sem gefin var út þremur dögum eftir gerð samningsins var heildarafli á keilu, löngu og skötusel takmarkaður, en áður höfðu veiðar á þessum tegundum ekki sætt takmörkunum. Skyldi tekið mið af veiðireynslu fiskiskipa á árunum 1998 til 2001 við úthlutun veiðiheimilda á þessum tegundum. Ekkert var kveðið á um það í samningi T við P hvorum þessi réttur skyldi tilheyra. Með vísan til dóms Hæstaréttar 1996:126 var fallist á að T hafi átt rétt á að fá í sinn hlut aflamark og aflahlutdeild, sem ágreiningur þeirra snerist um. Matsgerð var lögð til grundvallar um tjón T, enda hafði P ekki hlutast til um að fá henni hnekkt með yfirmati og engum stoðum rennt undir andmæli við henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2003. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 12. júní 2003. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 7.119.821 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.153.353 krónum frá 1. september 2001 til 1. september 2002, en af 7.119.821 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að ákvæði kaupsamnings málsaðila frá 13. ágúst 2001 verði vikið til hliðar og breytt þannig að kaupverð þar tilgreinds skips hækki um 7.119.821 krónu, úr 8.000.000 krónum í 15.119.821 krónu, og að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða dráttarvexti eins og í aðalkröfu. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti og að málskostnaður í héraði verði hækkaður. Gagnáfrýjandi stefndi Bátum og búnaði ehf. og Jóni Ólafi Þórðarsyni til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Hafa þeir ekki látið málið til sín taka. I. Gagnáfrýjandi seldi Pétri F. Karlssyni fiskiskipið Hafnarberg RE 400 með kaupsamningi 13. ágúst 2001 fyrir 8.000.000 krónur. Í samningnum áskildi kaupandinn sér rétt til að fá afsal fyrir skipinu gefið út á nafn einkahlutafélags, sem enn átti eftir að stofna. Seljandinn afsalaði skipinu síðan til aðaláfrýjanda 30. sama mánaðar. Var tekið fram bæði í kaupsamningi og afsali að skipið væri selt án aflahlutdeildar og aflamarks og að réttur þess samkvæmt ákvæði XXV til bráðabirgða í lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða með áorðnum breytingum „til úthlutunar úr 3000 lesta potti“ fylgdi því ekki og flytji seljandi þann rétt yfir á annað skip. Nafni skipsins var breytt við eigendaskiptin í Jói á Nesi SH 359. Gagnáfrýjandi keypti annað fiskiskip og fékk öll fiskveiðiréttindi, sem úthlutað hafði verið á eldra skip hans, færð yfir á hið nýja. Fyrir kaupin voru veiðar á keilu, löngu og skötusel frjálsar öllum, sem höfðu almennt veiðileyfi samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/1990, og sættu veiðar á þessum fisktegundum ekki takmörkunum á leyfilegum heildarafla, sbr. 1. mgr. 7. gr. sömu laga. Á þessu var gerð breyting með reglugerð nr. 631/2001 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2001/2002, sem gefin var út 16. ágúst 2001 eða þremur dögum eftir gerð kaupsamnings aðilanna. Samkvæmt henni var heildarafli þessara fisktegunda takmarkaður frá og með nýju fiskveiðiári 1. september 2001 og skyldi fiskiskipum, sem aflareynslu höfðu af veiðum á keilu, löngu og skötusel á tímabilinu 1. júní 1998 til 31. maí 2001, úthlutað aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu sinnar á áðurgreindu tímabili í þeim tegundum. Ekkert var kveðið á um það í kaupsamningi aðilanna hvorum þessi réttur skyldi tilheyra. Fiskistofa færði aflamark til veiða á þessum tegundum af eldra skipi gagnáfrýjanda yfir á hið nýja og óskaði sá síðastnefndi ennfremur eftir því að aðaláfrýjandi hlutaðist til um að stofnunin færði aflahlutdeild í þessum tegundum með sama hætti yfir á nýja skipið. Neitaði aðaláfrýjandi því og krafðist þess jafnframt að Fiskistofa færði til baka á skip hans aflamark, sem úthlutað hafði verið á nýtt skip gagnáfrýjanda til veiða á áðurnefndum þremur fisktegundum á grundvelli veiðireynslu eldra skipsins. Var aflamarkið flutt á Jóa á Nesi að kröfu aðaláfrýjanda 5. júlí 2002. Átti gagnáfrýjandi þess því ekki kost að nýta umrædd fiskveiðiréttindi og heldur hann fram að hann hafi af þeim sökum neyðst til að leigja slík réttindi, enda veiði hann með dragnót á nýja skipinu og nefndar fisktegundir komi jafnan með í slík veiðarfæri. Er í héraðsdómi nánar lýst samskiptum aðilanna við samningsgerðina og eftir það og vitneskju þeirra um fyrirhugaðar takmarkanir á heimild til veiða á áðurnefndum tegundum meðan á samningsgerð þeirra stóð. Fékk gagnáfrýjandi dómkvaddan mann til að meta ætlað tjón sitt vegna áðurnefndrar aflahlutdeildar og aflamarks, sem hann hafi farið á mis við vegna afstöðu aðaláfrýjanda. Reisir gagnáfrýjandi kröfur sínar á niðurstöðu matsmannsins, sem hann telur að ekki hafi verið hnekkt. Atvik málsins sem og málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar raktar í héraðsdómi. II. Mál hafa áður verið borin undir dómstóla, þar sem ágreiningur reis milli kaupanda og seljanda fiskiskips um það hvorum veiðireynsla skipsins tilheyrði þegar takmarkanir voru settar á veiði á fisktegundum, sem áður mátti veiða án takmarkana, og ekki var kveðið á um það í samningi aðila. Þeir dómar Hæstaréttar, sem einkum koma til álita sem fordæmi í þessu sambandi, eru dómur 1996, bls. 126 í dómasafni réttarins það ár, dómur 1998, bls. 799 og dómur 21. júní 2001 í máli nr. 40/2001. Í fyrstnefnda dóminum var skorið úr ágreiningi um það hvorum samningsaðila veiðireynsla í skarkolaveiðum tilheyrði, en til viðmiðunar um rétt til aflamarks og aflahlutdeildar í þessum veiðum var tekið tímabil meðan seljandi átti skipið. Varð niðurstaða málsins sú að seljandi ætti þennan rétt og hafi kaupanda borið að efna kaupsamninginn með því að framselja viðsemjanda sínum aflahlutdeild í skarkola, þegar kaupandinn fékk henni úthlutað eftir eigendaskiptin á skipinu. Aðstaðan í því máli, sem hér er til úrlausnar, er í meginatriðum sambærileg þeirri, sem var í áðurnefndu máli. Verður ekki komist hjá að fallast á með gagnáfrýjanda að líta beri til þessa dóms sem fordæmis við úrlausn um ágreining málsaðila nú. Verður samkvæmt því fallist á að gagnáfrýjandi hafi átt rétt á að fá í sinn hlut aflamark og aflahlutdeild, sem ágreiningur málsaðila snýst um. Aðaláfrýjandi kom í veg fyrir að gagnáfrýjandi gæti nýtt sér umrædd réttindi og er því skylt að svara gagnáfrýjanda skaðabótum vegna tjóns, sem hann varð fyrir af þeim sökum. Hinir dómarnir tveir, sem að framan var getið, breyta ekki þessari niðurstöðu, enda atvik þar ólík um mikilvæg atriði. Í málinu frá 1998 var deilt um veiðireynslu á steinbít, en gagngert var tekið fram í reglugerð um takmarkanir á heildarafla á þeirri fisktegund að hafi veiðileyfi verið flutt milli skipa fylgdi aflareynslan veiðileyfinu. Ekki var hins vegar kveðið á um þetta í reglugerð nr. 631/2001 varðandi takmörkun á heildarafla keilu, löngu og skötusels. Í málinu frá 2001 laut ágreiningurinn að veiðireynslu á úthafskarfa og þorski utan íslensku efnahagslögsögunnar. Var tekið fram í dómi Hæstaréttar að um væri að ræða veiðar utan íslensku lögsögunnar, þær hafi verið öllum frjálsar og ekki lotið heildarstjórnun stjórnvalda fyrr en um þremur árum eftir sölu umrædds skips og að seljandinn hafi átt skip, sem engan veiðirétt átti í íslensku lögsögunni. Gætu eldri dómar því ekki haft fordæmisgildi í því máli. Gagnáfrýjandi styður kröfu sína tölulega við mat dómkvadds manns. Aðaláfrýjandi hefur þau andmæli uppi að ráða megi að matsmaðurinn miði verðmæti umrædds aflamarks og aflahlutdeildar við markaðsverð þeirra í júlí 2002, sem sé undir lok fiskveiðiársins, en þá sé verðmætið hærra en í byrjun þess. Upphafstíma vaxta miði gagnáfrýjandi engu að síður við 1. september 2001. Hinn síðastnefndi mótmælir þessari staðhæfingu og kveður verðmæti slíkra heimilda þvert á móti gjarnan vera lægra í lok fiskveiðiárs en í byrjun þess. Aðaláfrýjandi hefur ekki hlutast til um að fá matsgerðinni hnekkt með yfirmati og engum stoðum hefur verið skotið undir framangreind andmæli. Verður matsgerðin lögð til grundvallar um tjón gagnáfrýjanda. Samkvæmt öllu framanröktu verður aðalkrafa gagnáfrýjanda tekin til greina með dráttarvöxtum frá því mánuður var liðinn frá dagsetningu kröfubréfs hans 28. ágúst 2002. Verður aðaláfrýjandi jafnframt dæmdur til að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Pétursskip, útgerðarfélag ehf., greiði gagnáfrýjanda, Tómasi Sæmundssyni, 7.119.821 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. september 2002 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2003. Stefnandi málsins er Tómas Sæmundsson, 150436-2659, Skildinganesi 45, Reykjavík, en stefndi er Pétursskip, útgerðarfélag ehf., kt. 550801-2640, Ólafsbraut 28, Ólafsvík. Réttargæslustefndu eru Skipasalan Bátar og búnaður ehf., kt. 410467-0119, Barónsstíg 5, Reykjavík og Jón Ólafur Þórðarson hdl, kt. 160146-4279Arnartanga 60, Mosfellsbæ. Málið er höfðað með stefnu dagsettri 27. september 2002, sem árituð var um birt­ingu af lögmanni stefnda f.h. félagsins hinn 3. október s.á. Það var þingfest hér í dómi 10. október s.á. Ekki var mætt í málinu af hálfu réttargæslustefndu. Málið var dómtekið 25. febrúar sl. að afloknum skýrslutökum og munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Stefnandi seldi Pétri K. Karlssyni, Frostafold 14, Reykjavík, vélskipið Hafnarberg RE 404, skipaskrárnúmer 0617, sem nú heitir Jói á Nesi SH 359. Réttargæslustefndi Bátar og búnaður ehf. hafði milligöngu um söluna. Í kaupsamningi áskildi kaupandi sér að fá afsal gefið út á væntanlegt einkahlutafélag. Kaupsamningur er dags. 13. ágúst 2001, en afsal fyrir bátnum er dags. 30. ágúst 2001. Í afsali er kaupandi tilgreindur Pétursskip ehf., kt. 550801 2640, Ólafsbraut 28, Snæfellsbæ, en Pétur F. Karlsson er skráður formaður stjórnar Pétursskips, útgerðarfélags ehf. Í kaupsamningi og afsali er tekið fram, að báturinn seljist án aflahlutdeildar og aflamarks. Enn fremur segir í þessum skjölum, að réttur til úthlutunar í samræmi við ákvæði XXV. til bráðabirgða í lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða fylgi ekki. Umsamið verð bátsins nam 8 milljónum króna, auk viðurkenndrar ábyrgðar tryggingafélags á tjóni, sem báturinn hafði orðið fyrir. Sjávarútvegsráðuneytið gaf hinn 16. ágúst s.á. út reglugerð nr. 631/2001 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2001/2002. Þar var ákveðið, að veiðar á keilu, löngu og skötusel skyldu framvegis sæta takmörkunum. Í niðurlagsákvæði reglugerðarinnar, sem ber yfirskriftina Ákvæði til bráðabirgða, er tekið fram, að bátum, sem veitt höfðu þessar tegundir á tímabilinu 1. júní 1998 til 31. maí 2001, skyldi úthlutað aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu þeirra. Það var hins vegar ekki gert í upphafi fiskveiðiársins 2001/2002, heldur var úthlutað til bráðabirgða 80% af leyfilegum heildarafla í hverri tegund og skipseig­endum gefinn kostur á að gera athugasemdir við upplýsingar Fiskistofu um veiðar ein­stakra skipa á viðmiðunartímabilinu. Ekki var hægt að flytja aflahlutdeild í þessum tegundum milli skipa, fyrr en lokaúthlutun hefði farið fram. Öll fiskveiðiréttindi bátsins (aflahlutdeild og aflamark) voru flutt af Jóa á Nesi hinn 28. september s.á. yfir á nýjan bát stefnanda, sem bar nafnið Hafnarberg RE-404, skipaskrárnúmer 1855, í samræmi ákvæði kaupsamningsins, einnig aflamark til veiða á keilu, löngu og skötusel, en aflahlutdeild þessara fiskitegunda var ekki hægt að flytja strax. Að sögn stefnanda veitti stefndi atbeina sinn til þessara ráðstafana. Reikningur Fiskistofu yfir veiðieftirlitsgjald þessara fiskitegunda, svo og annarra fiskitegunda, sem tilheyrðu hinum selda bát, var stílaður á stefnda. Stefnandi greiddi reikninginn og einnig reikning Fiskistofu vegna Þróunarsjóðsgjalds, en innifalið í þeim reikningi var einnig gjald fyrir aflamark í keilu, löngu og skötusel. Að sögn stefnanda neitaði fyrirsvarsmaður stefnda að flytja milli skipa aflahlutdeild í keilu, löngu og skötusel, þegar Fiskistofa veitti heimild til þess. Bar stefndi því við, að óljóst væri, hvort honum væri það skylt. Lögmaður stefnda ritaði Fiskistofu bréf, dags. 23. maí 2002 og krafðist þess, að aflamark keilu, löngu og skötusels fyrir fiskveiðiárið 2001/2002 yrði flutt af bát stefnanda og yfir á Jóa á Nesi og byggði á því, að skriflegt samþykki fyrirsvarsmanna stefnda hefði ekki legið fyrir, þegar aflamark þessara tegunda var flutt af Jóa á Nesi yfir á bát stefnanda í september árið áður. Fiskistofa féllst á kröfu stefnda og tilkynnti stefnanda um þá ákvörðun með bréfi dags. 5. júlí 2002, sem ber yfirskriftina Varðar: Ógildingu á millifærslu aflamarks, Stefnandi missti þannig nýtingarrétt sinn á aflamarki í umræddum tegundum fyrir fiskveiðiárið 2001/2002. Að beiðni stefnanda dómkvaddi Héraðsdómur Reykjavíkur hinn 24. maí 2002, Björn Jónsson, forstöðumann kvótamiðlunar LÍÚ, til að meta til fjár þá aflahlutdeild og það aflamark í keilu, löngu og skötusel, sem stefnandi taldi sig rétthafa að. Um var að ræða aflahlutdeildir, sem hér segir: 0,2380025% í löngu, 0,0089800% í keilu og 0,2581206% í skötusel og tilsvarandi aflamark. Matsgerð hans er dags. 3. júlí 2002. Niðurstaða hans byggðist á markaðsverði aflahlutdeildar og aflamarks á þeim tíma, sem matið er framkvæmt. Aflamarkið var miðað við úthlutun fiskveiðiársins 2001/2002, sem lauk þann 31. ágúst 2002. Aflamarki fyrir umræddar tegundir hefur verið úthlutað fyrir fiskveiðiárið 2002/2003 á grundvelli aflahlutdeildar Jóa á Nesi. Úthlutað var 1. september 2002 sama magni af löngu og skötusel og fiskveiðiárið 2001/2002, en í keilu var úthlutað 283 kg í stað 364 kg árið áður. Niðurstöður matsmanns voru þessar: Aflahlutdeild: Aflamark 2001/2002: Samtals nemur aflamark og aflahlutdeild þannig 6.153.353. Stefnandi byggir fjárkröfu sína á hendur stefnda á niðurstöðu matsgerðarinnar, en auk þess gerir stefnandi kröfu til bóta fyrir misst aflamark á fiskveiðiárinu 2002/2003, sem byggt er á sömu verðforsendum. Aflamark í keilu er nokkrum kílóum minna. Að sögn stefnanda er krafa hans því lækkuð um 2.920 kr. (kr. 36 x 81 kg) og verður 966.467 kr. fyrir fiskveiðiárið 2002/2003. Heildardómkrafan nemi þannig samtals 7.119.821 kr. Stefnandi festi kaup á öðrum báti, eftir söluna á Jóa á Nesi, og rekur enn útgerð. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveður sig knúinn til að höfða mál þetta á hendur stefnda, þar sem stefndi hafi neitað að verða við samningsbundnum skyldum sínum að ljá til þess nauðsynlegan og lögbundinn atbeina sinn til að stefnandi fái notið réttinda sinna. Aðalkrafan lúti að greiðslu skaðabóta vegna þess tjóns, sem stefnandi hafi orðið fyrir við það að missa aflahlutdeild sína í keilu, löngu og skötusel, og tilheyrandi aflamark. Verði ekki fallist á skaðabótakröfuna, krefst stefnandi þess, að ákvæði kaupsamnings þeirra um kaupverð skipsins verði vikið til hliðar og því breytt á grundvelli heimildar í 36. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingu, allt eins og síðan verður gerð grein fyrir. Um aðalkröfu: Stefnandi byggir varakröfu sína á ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 1. gr laga 14/1995 og 6. gr. laga 11/1986. Krafan feli í sér, að ákvæði kaupsamnings aðila um verð skipsins verði vikið til hliðar og breytt. Í umræddri lagagrein segi efnislega, að samningi megi víkja til hliðar í heild eða hluta, ef það yrði talið andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á góðri viðskiptavenju skal m.a. líta til efnis samnings, atvika við samning og atvika, sem síðar komu til. Með þessari lagagrein sé dómara veitt víðtæk heimild til að endurmeta ákvæði samninga til að ná eðlilegri og sanngjarnri niðurstöðu. Nái stefnandi ekki fram skaðabótakröfu sinni, sé þess krafist, að dómurinn hækki kaupverð skipsins um sömu fjárhæð og skaðabótakröfunni nemi og dæmi auk þess stefnda til að greiða dráttarvexti af þessu hækkaða kaupverði með sama hætti og krafist sé í skaðabótakröfunni, auk málskostnaðar. Stefnandi bendir á þá augljósu staðreynd, að ekki hafi verið tekið tillit til þessara réttinda við verðmat á bátnum, né reynt að meta þau til fjár. Því beri stefnda að greiða fyrir þessi réttindi, ef hann eigi að halda þeim. Krafan byggi á því, að með henni sé stefndi að greiða sanngjarnt og raunverulegt verðmæti þeirra réttinda, sem hann hafi fengið við kaupsamning aðila. Stefnandi geri jafnframt kröfu um greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt framansögðu, samtals kr. 7.199.821, auk dráttarvaxta og áfallins og áfallandi kostnaðar. Um réttargæslustefndu: Til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að með efndum á ákvæðum kaup­samningsins og afsals, hafi lögskipti aðila verið til lykta leidd, svo sem almennast sé. Stefnandi eigi ekki á grundvelli samningsins rétt til úthlutunar aflaheimilda, sem stefnda hafi verið úthlutað eftir undirritun kaupsamnings. Við undirritun hans hinn 13. ágúst 2001 hafi þau réttindi, sem um sé að tefla, einfaldlega ekki verið fyrir hendi. Ekki verði litið framhjá því, að öllum, sem veiðileyfi höfðu, hafi verið frjálst að veiða löngu, keilu og skötusel, þegar kaupsamningurinn var gerður. Í kaupsamningnum hafi verið tekið fram, að báturinn seldist án aflahlutdeildar og aflamarks, sem þá tilheyrði bátnum. Ekkert segi þar á hinn bóginn um, hvernig fara skyldi með aflareynslu bátsins á fiskitegundum, sem ekki sættu takmörkunum á leyfilegum heildarafla. Nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar, sbr. 1. ml. 1. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990. Stefnandi eigi ekki eignarréttarlegt tilkall til hinna umþrættu aflaheimilda. Aflaheimildum sé úthlutað til einstakra skipa en ekki eigenda þeirra á grundvelli 7. gr. sömu laga. Þar sem ekki hafi verið sérstaklega mælt fyrir um það í kaupsamningi aðila, hvernig farið skyldi með rétt til úthlutunar á grundvelli aflareynslu, hvíli á stefnanda að sanna að aflareynsla í keilu, löngu og skötusel hafi verið sérstaklega undanskilin kaupunum og að stefnda hafi mátt vera ljóst, að skilningur hans væri á þann veg. Sú sönnun hafi ekki tekist. Stefnda hafi verið alls ókunnugt um, að ráðgert hafi verið að takmarka veiðar á umræddum fisktegundum, enda hafi ekki komið til umræðu við samningsgerðina, að til slíkrar skerðingar kynni að koma. Á hinn bóginn komi fram í stefnu, að stefnanda hafi verið þetta ljóst og hafi honum því verið í lófa lagið að kveða sérstaklega á um það í samningi aðila, hvernig umræddum aflaheimildum yrði ráðstafað. Þetta hafi stefnandi ekki gert og verði að bera hallann af því. Líta verði einnig til þess, að samningur aðila sé gerður af sérfróðum ráðgjafa stefnanda, réttargæslustefnda, sem stefnandi hafði falið að gæta hagsmuna sinna við kaupin. Ljóst sé af öllu framan­greindu, að stefndi hafi ekki vanefnt samning sinn við stefnanda og beri því að hafna aðalkröfu stefnanda. Stefndi byggir einnig á því, ef ekki verði fallist framangreind sjónarmið, að sýkna beri stefnda allt að einu á þeirri forsendu, að stefnandi hafi ekki staðreynt tjón sitt. Matsgerð sú, sem stefnandi byggi á, miðist við verðmæti aflahlutdeildar og aflamarks á þeim tíma, sem matið var framkvæmt, þ.e. í júlí 2002. Á þær forsendur matsgerðarinnar verði ekki fallist. Ljóst sé, að verðmæti aflaheimilda taki breytingum frá einum tíma til annars. Almennt sé það svo, að markaðsverð aflaheimilda fari hækkandi eftir því, sem líði í fiskveiðiárið. Stefnandi byggi sjálfur á því, að réttindi þau, sem hann krefst bóta fyrir, hafi skapast eða átt að vera stefnanda til ráðstöfunar í upphafi fiskveiðiársins 2001/2002, sem var 1. september 2001. Við þann tímapunkt miði hann kröfu sína um dráttarvexti. Stefnukrafa málsins hefði því átt að taka mið af verðmæti hinna umþrættu aflaheimilda á þeim degi. Því hafi stefnandi ekki fært fullnægjandi sönnur á tjóni því, sem hann geri kröfu um að fá bætt. Stefnda beri því að sýkna af kröfu stefnanda. Fyrst ekki séu skilyrði fyrir því að taka aðalkröfu stefnanda til greina, verði ekki litið svo á, að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju, að stefndi beri kaupsamninginn fyrir sig gagnvart stefnanda. Tillitið til stöðu aðila við samnings­gerðina styðji einnig þá niðurstöðu. Þá sé að mati stefnda óhugsandi, að dómari geti með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 ríflega tvöfaldað umsamið kaupverð, enda væri með því gjörbreytt öllum forsendum samningsins. Stefndi hefði aldrei gengið til kaupanna fyrir slíkt verð. Beri af þeirri ástæðu að hafna varakröfu stefnanda. Þá mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda, enda geti aðalkrafan fyrst borið dráttarvexti frá því er liðinn var mánuður frá því, að stefnandi lagði fram þær upplýsingar, sem þörf var á til að meta fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Að því er varakröfu stefnanda varðar, komi ekki til greina að fallast á dráttarvexti, fyrr en við dómsuppsögu. Verði krafan tekin til greina beri að miða við þann tíma, enda hafi samningi aðila þá fyrst verið breytt. Sú staðreynd, að stefnandi hafi greitt reikninga Fiskistofu vegna veiðieftir­litsgjalds annars vegar og Þróunarsjóðsgjalds hins vegar, fái ekki breytt framangreind­um niðurstöðum eða eðli málsins yfirleitt, enda sé málatilbúnaður stefnanda ekki á því reistur. Þó þyki rétt að taka fram, að samtala þessara reikninga nemi 258.772 kr., en þar af séu 16.353 kr., eða um 6%, vegna tegunda sem tilheyri stefnda, þ.e. keilu, löngu og skötusels. Einnig þyki rétt að geta þess, að stefndi hafi síðan greitt alla reikninga vegna þessa, eins og málskjöl sýni. Kröfur stefnanda séu ekki reistar á því, að stefndi hafi auðgast á kostnað stefn­anda vegna þess, að veiðireynsla bátsins í tíð eignarumráða stefnanda hafi nýst honum við úthlutun á aflaheimildum í keilu, löngu og skötusel árið 2001. Um sjónarmið þar að lútandi verði því ekki fjallað. Loks vill stefndi vekja athygli á því, að lagagrundvöllur aðalkröfu stefnanda sé afar óskýr og sjálfsagt ófullnægjandi, en krafist sé skaðabóta fyrir missi réttinda "á grundvelli almennra reglna kröfuréttar, sakarreglunnar og annarra skaðabótareglna innan og utan samninga." Niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins og einnig Guðmundur Björn Steinþórsson stjórnarmaður í stjórn stefnda. Þá mættu til skýrslu­gjafar, Jón Ólafur Þórðarson, réttargæslustefndi, og Gunnlaugur Jónsson, sölumaður hjá réttargæslustefnda, Bátum og búnaði ehf. Verður framburði þeirra nú rakinn í meginatriðum. Stefnandi sagði engar aflaheimildir hafa átt að fylgja með í sölu á m/b Hafnar­nesi til stefnda, þ.e. aflahlutdeild, aflamark og/eða veiðireynsla, enda sýni söluverð skipsins það. Skipasölunni hafi verið fullkunnugt um þetta og einnig Pétri F. Karlssyni, fyrirsvarsmanni stefnda. Tryggingamat bátsins hafi numið u.þ.b. 40 milljónum króna, en umsamið verð verið 8 milljónir króna. Á þessum tíma hafi öllum verið ljóst að takmarka átti veiðar á löngu, keilu og skötusel, en Fiskistofa hafði þá ekki reiknað út aflahlutdeild bátsins í þessum tegundum á grundvelli veiðireynslu. Það hafi dregist fram yfir undirritun kaupsamnings og því hafi ekki verið hægt að færa aflamark þessara tegunda yfir á báti, sem mætti var að kaupa. Mætti kvaðst hafa greitt gjald í Þróunarsjóð sjávarútvegsins vegna aflamarks í umræddum fiskitegundum. Það hafi gerst með þeim hætti, að stefnda hafi borist gíróseðil vegna þessa gjalds og einnig veiðieftirlitsgjalds, sem tilheyrt hafi þessari nýju kvótaúthlutun. Pétur F. Karlsson hafi látið hann fá þennan gíróseðil með þeim ummælum, að þessi gjöld tilheyrðu stefn­anda, en sagt um leið í gríni, að hann vildi gjarnan fá að greiða þetta, ef veiðiheimild­irnar myndu fylgja. Mætti sagði, að það hafi reynst sér bæði dýrt og erfitt að fá ekki umræddar aflaheimildir. Þessar fiskitegundir fylgi óhjákvæmilega sem meðafli veiða á öðrum tegundum. Hann hafi orðið að leigja sér kvóta í stað þeirra heimilda, sem stefndi haldi fyrir honum eða skipta á öðrum tegundum, s.s. ýsu, sem hann hafi heimildir til að veiða. Sérstaklega aðspurður kvaðst mætti ekki muna, hvort rætt hafi verið um, að veiðireynsla bátsins ætti að fylgja eða ekki, en ítrekar að öllum hafi verið það ljóst, á þeim tíma, þegar lögskiptin voru afráðin, að takmarka ætti veiðar á umræddum tegundum, en Fiskistofa hefði þá ekki verið búinn að reikna út veiðiheimildir bátsins á grundvelli veiðireynslu hans. Að hans dómi hafi verið búið að kvótasetja þessar tegundir, þegar undirritun kaupsamnings átti sér stað, og því verið óþarft að geta sérstaklega um, hvernig með veiðireynsluna skyldi fara. Hann hafi treyst fullkomlega starfsmönnum skipasölunnar Báta og búnaðar ehf. til að ganga frá samningum milli málsaðila með þeim hætti, að engin áunnin fiskveiðiréttindi fylgdu með í kaupunum, þar með talin veiðireynsla. Guðmundur Björn Steinþórsson, stjórnarmaður í stjórn stefnda, kvaðst vera löggiltur fasteigna- og skipasali, en ekki hafa starfað við skipasölu og hafi því ekki kynnt sér fiskveiðistjórnunarlögin. Hann hafi síðasta árið starfað sem sjómaður. Honum sagðist svo frá, að Pétur fósturfaðir hafi lengi stundað sjó og fengist við útgerð. Pétur hafi hætt útgerð nokkrum árum fyrir kaupin á Jóa á Nesi og lagt fiskverkun fyrir sig. Þeir feðgar hafi lengi ráðgert að hefja hefðbundna vertíðarútgerð og hafi ákveðið að láta verða af því með kaupum á Jóa á Nesi. Þeir hafi litið til manna, sem stunduðu útgerð með leigukvóta frá Ólafsvík og séð, að þeim vegnaði vel, að því er virtist, og hafi þeir því ráðist í kaupin á bátnum með það fyrir augum að gera bátinn út þaðan. Forsendur hafi breyst á nýju fiskveiðiári strax eftir kaupin. Leigukvóti hafi t.d. hækkað mjög hratt og því sé enginn grundvöllur fyrir þessu útgerðarformi í dag. Þeir hafi orðið að hætta útgerð bátsins í apríl 2002, þar sem verð á leigukvóta hafi reynst þeim ofviða. Kvótalaus skip séu nú verðlaus og óseljanleg. Þeir hafi því tapað verulega á þessum kaupum og spurningin sé aðeins sú, hversu mikið tapið verði. Þeim feðgum hafi verið ókunnugt um það, þegar þeir keyptu bátinn, að ráðgert væri, að takmarka veiðar á veiðum á keilu, löngu og skötusel. Hann sagðist ekki hafa verið viðstaddur undirritun kaupsamnings, en kvaðst hafi verið viðstaddur, þegar afsal var gefið út til stefnda. Þá hafi ekki verið talað sérstaklega um kaup á veiðireynslu, en þeir hafi talið sig vera að kaupa öll réttindi, sem skipinu fylgdu, m.a. heimild til veiða á kvótalausum tegundum. Aðspurður um reikninga vegna veiðieftirlitsgjalds og gjalds í þróunarsjóð, sagði mætti, að þeir hafi borist stefnda sem eiganda að Jóa á Nesi. Þar hafi m.a. komið fram, að verið væri að innheimta gjald vegna veiðiheimilda á þorski og fleiri tegundum. Þeir hafi á þessum tíma ekki vitað að búið væri að kvótasetja veiðar á löngu, keilu og skötusel, og því hafi þeir talið, að reikningarnir tilheyrðu stefnanda og látið hann fá þá. Jón Ólafur Þórðarson hdl. skipasali og réttargæslustefndi kvaðst hafa annast uppsetningu á samningum málsaðila. Báturinn hafi verið í slipp og hafi seljandi átt að kosta tilteknar viðgerðir á honum. Togast hafi verið á um það, hversu víðtækar lagfæringar seljandi skyldi kosta. Muni hann eftir málinu út af þessu. Ekki hafi verið rætt um aflaheimildir í hans eyru meðan á samningagerðinni stóð. Það hafi aftur á móti gerst síðar. Samningar hafi átt sér stað rétt um fiskveiðiáramótin og hafi áhersla verið lögð á það, að koma samningunum á fyrir þann tíma, svo að aflamarkið færi ekki á bátinn. Menn hafi frest nokkra fyrstu daga ágústmánaðar til að tilkynna um eigendaskipti að bátum, en eftir þann tíma geti reynst erfitt að færa aflamark milli báta. Meðan á samningaferlinu stóð hafi umræddar þrjár fisktegundir ekki verið kvótasettar, það hafi komið eftir á og ekkert verið inni í myndinni við samninga­gerðina. Hann kvað ástæðuna fyrir því, að hann hafi ekki sett í samning málsaðila ákvæði, sem lutu að því, að öll veiðireynsla skyldi tilheyra seljanda, að hann hafi talið um mjög óverulega hagsmuni að ræða, en annað hafi komið á daginn. Gunnlaugur Jónsson sölumaður hjá réttargæslustefnda, Bátum og búnaði ehf., upplýsti dóminn um það, að ekki hafi staðið til, að bátnum fylgdu einhverjar veiði­heimildir við sölu hans, enda hafi verð bátsins miðast við það. Sama ætti við um veiðireynslu bátsins. Á fundi með fyrirsvarsmönnum málsaðila, sem haldinn hafi verið eftir kaupin og eftir að búið var að úthluta aflaheimildum á bátinn, hafi komið skýrt fram hjá fyrirsvarsmanni stefnda, að hann hafi ekki talið sig vera að kaupa veiðireynslu bátsins, en myndi ætla láta reyna á það. Stefndi hafi gert góð kaup, að mati vitnisins, miðað við ástand bátsins, markaðsaðstæður og að teknu tilliti til þess, að engar veiðiheimildir áttu að fylgja honum. Álit dómsins. Ágreiningur málsaðila lýtur að því álitaefni, hvort aflahlutdeild og afleitt aflamark í löngu, keilu og skötusel hafi átt að fylgja m/b Jóa á Nesi við sölu hans til stefnda, eða hvort túlka beri þann fyrirvara í kaupsamningi og afsali til stefnda þannig, að báturinn seljist án aflahlutdeildar, aflamarks og annarra veiðiheimilda, utan leyfis til veiða á ókvótabundnum tegundum. Lögin um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 (fvstl.) byggja á því, að öll réttindi til veiða fylgi skipi, hvort heldur um sé að ræða heimildir til veiða á fiskistofnun, sem takmarkaður aðgangur er að, eða til veiða á fiskistofnum, sem öllum er frjálst að veiða. Þau skip ein hafa heimild til veiða við Ísland í atvinnuskyni, sem fengið hafa til þess almennt veiðileyfi, sbr. 4. gr. fiskveiðistjórnunarlagana (fvstl.) Séu veiðiheimildir takmarkaðar er fyrirfram ákveðnu hlutfalli heildarafla (aflahlutdeild ) úthlutað árlega til einstaks skips (aflamark), sbr. 7. gr. fvstl. Aflahlutdeild fylgir skipi við eiganda­skipti, nema aðilar geri sín á milli skriflegt samkomulag um annað, sbr. 2. mgr. 11. gr. fvstl. Í máli því, sem hér er til úrlausnar, var þess sérstaklega getið í heimildarskjölum að eignayfirfærslu m/b Jóa á Nesi, áður Hafnarbergs, (kaupsamningi og afsali), að báturinn seljist án aflahlutdeildar og aflamarks. Einnig er sérstakt ákvæði um ráðstöfun á rétti til úthlutunar úr 3000 lesta potti, sem tilheyra skyldi stefnanda. Ekkert er vikið að því í samningi málsaðila, hvor þeirra skyldi njóta veiðireynslu bátsins, ef takmarkaður yrði aðgangur að öðrum fisktegundum, eins og síðar varð raunin. Með reglugerð nr. 631/2001, sem áður er lýst, voru veiðar á keilu, löngu og skötusel takmarkaðar. Úthlutun aflahlutdeildar var byggð á veiðireynslu hins selda fiskibáts, sem varð til á eignarhaldstíma stefnanda. Með vísan til 2. mgr. 11. gr. fvstl. fylgja öll veiðiréttindi skipi við eigendaskipti, nema þau séu sérstaklega undan skilin með skriflegum hætti. Af því leiðir, að sú veiðireynsla, sem úthlutun aflamarks og síðar aflahlutdeildar í umræddum þremur fiskitegundum byggðist á, fylgdi bátnum við sölu hans til stefnda, þar sem stefnandi hafði ekki sérstaklega með skriflegum hætti undanskilið veiðireynslu í heimildar­skjölum að eignayfirfærslu bátsins. Þessum réttindum verður því aðeins ráðstafað aftur til stefnanda með skriflegri yfirlýsingu stefnda til Fiskistofu, sbr. 10. og 11. gr. rgl. 631/2001. Stefndi hefur hafnað þeirri úrlausn. Því verður að taka afstöðu til þess, hvort stefnandi eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefnda eða hækkunar á verði hins selda báts, eins og hann gerir kröfu til. Við mat á því álitaefni þykir verða að líta til aðstæðna við samningsgerðina. Aðstæður stefnanda voru þær, að hann var í þann mund að festa kaup á nýjum fiskibáti, þegar salan á m/b Jóa á Nesi átti sér stað, og því þykir því fullljóst, að hann hugðist flytja öll fiskveiðiréttindi, sem tilheyrðu þeim fiskibáti yfir á nýja bátinn, sem hann og gerði. Stefnandi bar það fyrir dóminum, að öllum hafi verið ljóst á þessum tíma, að takmarka ætti veiðar á umræddum tegundum, einnig Pétri F. Karlssyni, viðsemjanda hans, en Fiskistofa hefði þá ekki verið búin að reikna út aflahlutdeild bátsins á grundvelli veiðireynslu hans. Því hafi fyrirvari í kaupsamningi og afsali um, að aflahlutdeild og aflamark fylgdi ekki, einnig náð til umræddra tegunda, enda hafi samningsaðilar og starfsmenn réttargæslustefnda talið, að svo ætti að vera. Ljóst þykir samkvæmt framanskráðu, að stefnandi mat ekki andvirði aflahlut­deildar og aflamarks á löngu, keilu og skötusel til fjár við sölu bátsins til stefnda, sbr. ummæli í dómi Hæstaréttar í máli nr. 305/1997, sem áður er vísað til. Reglugerð nr. 631/2001 var gefin út 16. ágúst 2001 eða þremur dögum eftir undirritun kaupsamnings, og tók gildi sama dag, sbr. 17. gr. hennar. Í 2. mgr. 3. gr. fvstl. segir, að Sjávarútvegsráðherra skuli ákveða og gefa út reglugerð fyrir leyfðan heildarafla hverrar tegundar fyrir 1. ágúst ár hvert fyrir komandi fiskveiðiár. Reglugerðin átti samkvæmt því að hafa tekið gildi við undirritun kaupsamnings, ef rétt verið að verki staðið, með þeim réttaráhrifum, að ákvæði samningsins um aflahlutdeild og aflamark og önnur fiskveiðiréttindi hefðu tekið af öll tvímæli um réttarstöðu málsaðila. Pétur F. Karlsson og síðan stefndi keyptu umræddan bát í þeim tilgangi að gera hann út frá Ólafsvík og leigja sér kvóta til veiða á kvótabundnum tegundum, eins og Guðmundur Björn Steinþórsson, stjórnarmaður í stjórn stefnda greindi réttinum frá. Ljóst er engu að síður, að hagsmunir stefnda voru jafnríkir hagsmunum stefnanda af því að öðlast rétt til aflahlutdeildar og aflamarks umræddra tegunda. Stefnandi lét flytja aflamark fyrir löngu, keilu og skötusel yfir á bát sinn undir lok september 2001, ásamt aflahlutdeild og aflamarki annarra tegunda, sem ekki er ágreiningur um, að stefnanda væri heimilt að flytja. Stefndi virðist engum athugasemdum hafa hreyft við þessari ráðstöfun stefnanda, fyrr en á árinu 2002, þegar aflahlutdeild þessara tegunda var úthlutað. Fyrst í maímánuði það ár gerir stefndi reka að því að fá aflamark flutt að nýju af báti stefnanda yfir á m/b Jóa á Nesi. Afstaða fyrirsvarsmanna stefndu gagnvart veiðieftirlitsgjaldi og gjaldi í þróunarsjóð, sem áður er lýst, þykir einnig styrkja þá fullyrðingu stefnanda, að stefndu hafi í upphafi litið svo á, að veiðireynsla og afleidd réttindi hafi ekki átt að fylgja bátnum við kaupin. Guðmundur Björn Steinþórsson bar það fyrir dóminum, að hann hefði ekki verið viðstaddur gerð og undirritun kaupsamnings og geti því ekki af eigin raun upplýst, hvað þar fór fram. Pétur F. Karlsson kaus að mæta ekki til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins. Verður því að styðjast við skýrslu stefnanda hér fyrir dómi um aðdraganda kaupsamningsins svo og um það, hvernig orð féllu við samningsgerðina. Gunnlaugur Jónsson, sölumaður hjá Bátum og búnaði ehf., skýrði dóminum frá því, að ekki hafi staðið til, að bátnum ættu að fylgja veiðiheimildir af nokkru tagi við sölu hans og verð bátsins hefði miðast við það. Fyrirsvarsmanni stefnda hafi verið þetta ljóst. Dómurinn telur því rétt, með vísan til þess, sem að framan er rakið, og með hliðsjón af 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum, að fallast á kröfu stefnanda með eftirfarandi athugasemdum. Lögmaður stefnda mótmælti matsgerð Björns Jónssonar frá 3. júlí 2002 í greinargerð sinni, og studdi mótmæli sín þeim rökum, að matsmaður hafi miðað við verðmæti aflahlutdeildar og aflamarks við þann tíma, þegar matið fór fram. Verð á aflaheimildum sé mjög breytilegt eftir markaðsaðstæðum og fari almennt hækkandi eftir því sem líður á fiskveiðiárið. Í beiðni lögmanns stefnanda til Héraðsdóms Reykjavíkur um dómkvaðningu matsmanns, segir m.a. svo: Ég vil hér með, herra dómstjóri, óska eftir því að þér dómkveðið hæfan og óvilhallan matsmann til að meta ofangreindar aflahlutdeildir til fjár miðað við gangverð þeirra í dag. Í matsgerð er fært til bókar að lögmaður stefnda sé mættur á fundi, sem matsmaður hélt 2. júlí með lögmönnum málsaðila. Ekki er að sjá, að lögmaður stefnda hafi gert athugasemdir við framgang matsgerðarinnar á framangreindum forsendum. Verður því að telja að mótmæli stefnda á síðari stigum séu of seint fram komin. Því þykir rétt að leggja matsgerðina til grundvallar, enda hefur stefndi ekki krafist yfirmats. Það er því niðurstaða dómsins með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum, að stefnda ber því að greiða stefnanda andvirði aflahlutdeildar löngu keilu og skötusels, eins og þessi réttindi hefðu sérstaklega verið verðlögð við kaupsamningsgerðina við því verði, sem matsgerð Björns Jónssonar gerir ráð fyrir, enda er ekki við annað að styðjast. Aflamarksréttindi eru á hinn bóginn afleidd af aflahlutdeild og beintengd henni og verður stefnda því ekki gert að bæta stefnanda fyrir missi þeirra réttinda, enda er við það miðað, að eignayfirfærsla aflahlutdeildar hafi átt sér stað um leið og kaupin á m/b Jóa á Nesi voru afráðin. Samkvæmt því ber stefnda að greiða stefnanda 5.183.965 kr., sem sundurliðast þannig: Aflahlutdeild í löngu 2.570.400 kr. aflahlutdeild í keilu 69.160 kr. aflahlutdeild í skötusel 2.544.405 kr. 5.183.965 kr. Rétt þykir, eins og málið er vaxið, að stefndi greiði stefnanda dráttarvexti af tildæmdri fjárhæð frá 3. október 2002, þegar stefna var birt fyrir lögmanni stefnda til greiðsludags, eins og nánar er lýst í dómsorði. Með vísan til 1. tl. 130. gr. ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 550.000 krónur, þar með talinn matskostnaður. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, Pétursskip, útgerðarfélag ehf., greiði stefnanda, Tómasi Sæmundssyni, 5.183.965 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 3. október 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 550.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 65/2003
Skaðabætur Sameign Lausafé Eignarráð Gjafsókn
Þ, sem gert hafði samkomulag við H um að þau ættu saman tiltekinn hest að jöfnu, tók sjálf ákvörðun um að flytja hestinn úr landi. Tókst Þ ekki að sýna fram á að H hefði veitt Þ heimild til þessa flutnings. Engin efni voru til að ætla að hesturinn ætti afturkvæmt hingað til lands, sbr. að nokkru aðalreglu 1. mgr. 2. gr. laga nr. 54/1990. Með því að flytja hestinn utan án samþykkis H hafði Þ því í reynd svipt H öllum eignarráðum yfir hestinum með ólögmætum hætti og bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart H. Kröfur H um skaðabætur voru samkvæmt þessu teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2003. Hann krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. maí 2002 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt hér fyrir dómi. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Aðilar máls þessa gerðu með sér samkomulag 23. janúar 1996 um stóðhestinn Hóla-Biskup. Kom þar fram að þau ættu hestinn saman að jöfnu, en eftir daga áfrýjanda myndi stefnda eignast hlut hans að fullu og skyldi það sama gilda ef hesturinn yrði vanaður. Átti áfrýjandi að hafa full afnot af hestinum á sumrin á jörð sinni, Stokkhólma, en stefnda annan hluta ársins. Áfrýjandi seldi jörðina með kaupsamningi 8. desember 1997. Eru aðilar ekki á einu máli um hvar hesturinn var hafður frá þeim tíma uns þau atvik urðu, sem nánar greinir hér á eftir. Áfrýjandi fékk heilablóðfall 17. febrúar 1999. Samkvæmt læknisvottorði 4. apríl 2000 leiddi þetta til þess að áfrýjandi varð „mjög illa áttaður og í raun ómeðferðarhæfur“ og skilji hvorki munnlegar leiðbeiningar né fyrirmæli. Af þessum sökum var hann sviptur fjárræði 11. maí 2000 og honum skipaður lögráðamaður. Ágreiningslaust er að stefnda og faðir hennar fluttu hestinn út til Finnlands 13. janúar 2001. Með bréfi til ríkissaksóknara 8. ágúst 2001 lagði áfrýjandi fram kæru á hendur stefndu og föður hennar, Þórarni Jónassyni, vegna útflutnings og ætlaðrar sölu þeirra á hestinum, enda hafi þetta verið gert án vitundar og vilja hans og lögráðamanns hans. Af þessu tilefni var lögregluskýrsla tekin af stefndu 26. janúar 2002, en af gögnum málsins verður ekki ráðið að gripið hafi verið til frekari aðgerða vegna kæru áfrýjanda. Áfrýjandi höfðaði mál þetta gegn stefndu 28. maí 2002 og krafði hana um greiðslu skaðabóta að álitum, að fjárhæð 1.000.000 krónur, vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna ólögmæts flutnings hestsins úr landi og ætlaðrar sölu hans. Auk þess krafðist hann miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur vegna ólögmætrar meingerðar í sinn garð. Stefnda höfðaði gagnsök í héraði og krafðist þess að áfrýjandi yrði dæmdur til að greiða sér 867.110 krónur vegna ýmiss kostnaðar af hestinum, auk útgjalda, sem áðurnefnd kæra áfrýjanda til lögreglu hafi bakað henni. Með hinum áfrýjaða dómi var stefnda sýknuð af kröfu áfrýjanda í aðalsök, en honum á hinn bóginn gert í gagnsök að greiða henni alls 367.500 krónur, sem nam helmingi kostnaðar af hestinum vegna fóðurs, hirðingar og járninga samkvæmt reikningi frá föður stefndu, sem síðar verður fjallað um. Fyrir Hæstarétti unir stefnda við niðurstöðu héraðsdóms um kröfu sína í gagnsök og eru því ekki til frekari umfjöllunar hér aðrir liðir kröfunnar en að framan er getið. II. Áfrýjandi heldur því fram að hesturinn, sem mál þetta varðar, hafi verið fluttur úr landi og seldur án hans samþykkis. Í áðurnefndri skýrslu stefndu hjá lögreglu 26. janúar 2002 er haft eftir henni haft að hún telji sig „eiga þennan hest ein þar sem allar forsendur upphaflegs samkomulags milli hennar og Halldórs séu brostnar og hún sé búin að bera allan kostnað af hestinum undanfarin ár”. Þá segir í skriflegri aðilaskýrslu stefndu, sem lögð var fram í héraði og hún staðfesti við aðalmeðferð málsins, að þar sem hún hafi ekki haft tíma fyrir hrossið og það hafi ekki verið í notkun til undaneldis „tók ég þá ákvörðun að flytja hrossið út til Finnlands.“ Hafi hún talið sig „eiga hrossið þegar það var flutt út vorið 2001“. Við aðalmeðferð málsins hélt hún því fram að hún hafi flutt hestinn til Finnlands í samræmi við áform um að koma hestinum í verð erlendis, sem hún og áfrýjandi hafi sammælst um sumarið 1998. Þau áform hafi átt rætur að rekja til þess að hesturinn hafi verið hrekkjóttur, enginn hafi getað riðið honum og aldurinn verið að færast yfir hann. Það hafi verið ódýrast að flytja hann til Danmerkur, þar sem stefnda hafi verið við nám í dýralækningum, og reyna að sýna hann þar og selja í framhaldi þess. Ekki hafi þó orðið af þessu áður en áfrýjandi veiktist 1999 og hafi hesturinn því verið geymdur í Laxnesi þar til hún hafi ákveðið að flytja hann utan „því það var ung stúlka í Finnlandi sem vantaði sýningarhest og pabbi var að flytja hross þarna út, þannig að ég tók bara sénsinn og ætlaði að reyna að láta sýna hann “. Samkvæmt framburði stefndu, sem rakinn er hér að framan, tók hún sjálf ákvörðun um að flytja hestinn út á árinu 2001, þar sem hún taldi sig eina eiga hestinn á þeim tíma. Var henni þó fullkunnugt um samkomulag sitt og áfrýjanda 23. janúar 1996 um að þau ættu hestinn að jöfnu. Hún hefur engin gögn lagt fram því til styrktar að áfrýjandi hafi samþykkt fyrir sitt leyti útflutning hrossins á þeim tíma, sem hann var til þess bær. Þegar til þessa er litið hefur stefndu ekki tekist að sýna fram á að áfrýjandi hafi veitt henni heimild til að flytja hestinn úr landi. Engin efni eru til að ætla að hesturinn eigi afturkvæmt hingað til lands, sbr. að nokkru aðalreglu 1. mgr. 2. gr. laga nr. 54/1990 um innflutning dýra. Með því að flytja hestinn utan án samþykkis áfrýjanda hefur stefnda því í reynd svipt hann öllum eignarráðum yfir hestinum með ólögmætum hætti og bakað sér skaðabótaábyrgð. Sem fyrr segir krefst áfrýjandi bóta að álitum vegna þessa tjóns. Mikið ber á milli í gögnum málsins um ætlað verðmæti hestsins á þeim tíma, sem hann var fluttur úr landi. Á það verður fallist með áfrýjanda að honum hafi ekki verið fært að sannreyna tjón sitt, enda fyrirmunað að leita mats dómkvaddra manna, þar sem hesturinn hefur verið fluttur úr landi og stefnda ekki orðið við ítrekuðum áskorunum áfrýjanda um að upplýsa hvar hesturinn er niður kominn fyrr en við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti. Stefndu var á hinn bóginn í lófa lagið að afla slíks mats, en það hefur hún ekki gert. Verður því að fallast á kröfu áfrýjanda um skaðabætur að fjárhæð 1.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum, sem hann krefst frá þingfestingardegi málsins í héraði og nánar greinir í dómsorði. Stefnda hefur ekki krafist þess til vara að áfrýjanda yrði gert að gefa út til hennar afsal fyrir sínum hlut í hestinum ef honum yrðu dæmdar skaðabætur á þessum grunni. Verður því greiðsluskylda hennar við áfrýjanda ekki skilyrt á þann hátt. Ekki eru skilyrði samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum til að taka kröfu áfrýjanda um miskabætur til greina. III. Stefnda heldur því fram að hún og áfrýjandi hafi gert með sér munnlegt samkomulag um að hún myndi sjá um fóðrun, hirðingu og þjálfun hestsins á veturna á hrossabúi föður síns að Laxnesi í Mosfellsbæ gegn því að áfrýjandi fengi afnot af hestinum á sumrin á jörð sinni, Stokkhólma, og hún fengi árlega þrjú folöld úr „Stokkhólmastóðinu“. Hafi áfrýjandi ekki staðið við sinn hluta samningsins og engan kostnað greitt vegna umönnunar og þjálfunar hestsins. Kemur fram í áðurnefndri aðilaskýrslu stefndu að um árabil hafi faðir hennar séð um hirðingu og þjálfun hestsins. Reisir stefnda fyrrgreinda kröfu sína á hendur áfrýjanda í gagnsök í héraði, að fjárhæð 367.500 krónur, á reikningi útgefnum af föður stefndu til hennar og áfrýjanda 1. janúar 2001 fyrir samtals 735.000 krónum. Samkvæmt hljóðan reikningsins tekur hann til nánar tiltekins kostnaðar af vörslum hestsins á tímabilinu frá byrjun ársins 1998 til miðs janúarmánaðar 2001 og er hann áritaður um greiðslu úr hendi stefndu. Stefnda hefur ekki sýnt fram á að samningur hafi komist á með henni og áfrýjanda um að hún tæki að sér að annast um hestinn gegn endurgjaldi úr hendi áfrýjanda eða fæli þetta öðrum fyrir hönd þeirra beggja. Verður áfrýjandi því sýknaður af þeirri kröfu stefndu, sem hér um ræðir. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda dæmd til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefnda, Þórunn Lára Þórarinsdóttir, greiði áfrýjanda, Halldóri Sigurðssyni, 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. maí 2002 til greiðsludags. Stefnda greiði áfrýjanda 300.000 krónur í málskostnað í héraði. Þá greiði stefnda í ríkissjóð 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. desember 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 12. desember sl., var höfðað 28. maí sl. af Hafsteini Halldórssyni, f.h. Halldórs Sigurðs­sonar, Kumbaravogi, Stokkseyri, á hendur Þórunni Láru Þórarinsdóttur, Laxnesi, Mosfellsbæ. Stefnda höfðaði gagnsök með gagnstefnu sem lögð var fram í dóminum 27. september sl. Í aðalsök krefst aðalstefnandi þess að aðalstefnda verði dæmd til að greiða honum 1.500.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III., IV. og V. kafla laga um vexti og verð­tryggingu nr. 38/2001 frá 28. maí 2002 til greiðsludags. Enn fremur krefst hann málskostnaðar auk virðisaukaskatts að mati dómsins. Aðalstefnda krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Í gagnsök krefst gagnstefnandi aðallega að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða henni 867.110 krónur ásamt dráttarvöxtum frá þingfestingardegi gagn­stefnu til greiðslu­dags en til vara að hann verði dæmdur til að greiða henni lægri fjárhæð að mati réttarins. Krafist er málskostnaðar að skað­lausu úr hendi gagnstefnda að teknu tilliti til 24,5% virðisaukaskatts. Gagnstefndi krefst sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda í gagnsök og máls­kostnaðar auk virðisaukaskatts að mati dómsins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Málsaðilar áttu saman stóðhestinn Hóla-Biskup eins og fram kemur í yfirlýsingu þeirra frá 23. janúar 1996. Einnig kemur þar fram að aðalstefnandi hefði full afnot af hestinum á sumrin fyrir Stokkhólmabúið, sem hann átti þá, en aðalstefnda aðra hluta ársins. Eftir daga aðal­stefnanda muni aðalstefnda eignast hans hlut að fullu svo og verði hesturinn vanaður. Hesturinn er í skjölum málsins nefndur Hóla-Biskup, Byskup eða Byskup frá Hólum. Ágreiningslaust er að málsaðilar áttu hestinn saman frá árinu 1993. Hesturinn var fluttur til Finnlands í janúar 2001. Aðalstefnandi heldur því fram að með því hafi aðalstefnda svipt hann lögmætri eign sinni og krefst hann skaðabóta vegna þessa úr hendi aðalstefndu. Aðalstefnda heldur því fram að eftir að hesturinn var ekki lengur nýttur á Stokkhólmabúinu hafi málsaðilar ákveðið að reyna að flytja hestinn utan í því skyni að selja hann enda hafi kostnaður hlaðist upp og ekki hafi verið unnt að selja hann hér á landi. Hesturinn hafi verið í Laxnesi á veturna og allt árið frá 1998 þar til hann var fluttur til Finnlands í byrjun árs 2001. Aðalstefnda flutti til Danmerkur á árinu 1994 og var þar í námi til ársins 1999 en hefur búið þar og starfað síðan. Hún kveðst hafa þurft að selja hestinn til að geta greitt áfallinn kostnað og vegna þess að hvorugur málsaðila hafi haft aðstæður til að annast hann. Þrátt fyrir vonir um að henni tækist að selja hestinn hafi þær brugðist, meðal annars vegna veikinda hans. Á meðan ekki takist að selja hestinn sé hann fjárhagslegt vandamál en báðir málsaðilar beri ábyrgð á kostnaði af honum. Í gagnsök er þess krafist að gagnstefndi endurgreiði helming kostnaðarins, sem fallið hafi á vegna hestsins, og krafist er skaðabóta vegna kostnaðar og tekjumissis gagnstefnanda vegna kröfu gagnstefnda um opinbera rannsókn á sölu hestsins. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda Af hálfu aðalstefnanda er málsatvikum lýst þannig að síðla dags 12. janúar 2001 hafi sonur hans og lögráðamaður lesið um það í fjölmiðlum að búið væri að selja stóðhestinn Byskup til Finnlands. Seljandi hafi þar verið sagður Þórarinn Jónasson í Laxnesi, faðir aðalstefndu. Lögráðamaður aðalstefnanda hafi strax hringt í Þórarin og mótmælt ráðstöfuninni. Hann hafi tjáð honum að faðir sinn ætti helming í hestinum. Þórarinn hafi þá sagst eiga hestinn einn og hafi hann í engu sinnt tilmælum um að stöðva útflutning á hestinum og hafi hann verið fluttur úr landi daginn eftir. Samkvæmt yfirlýsingu frá 23. janúar 1996 sé aðal­stefnandi eigandi hestsins að hálfu á móti aðalstefndu. Með bréfi til ríkis­saksóknara, dagsettu 8. ágúst 2001, hafi verið krafist opinberrar rannsóknar á sölu hestsins en kærunni hafi verið vísað frá að lokinni lögreglu­rannsókn. Við rannsóknina hafi aðalstefnda sagst eiga hestinn ein, þar sem aðal­stefnandi skuldaði henni folöld úr Stokkhólmastóðinu og kostnað af hestinum. Af hálfu aðalstefnanda sé þessu alfarið mótmælt sem fjarstæðu. Með því að halda slíku fram hafi aðalstefnda raunverulega gerst sek um gertæki. Hún hafi enn fremur neitað að hafa selt hestinn til Finnlands og haldi því fram að hann hafi aðeins verið fluttur þangað. Hún hafi þó ekki gefið upp heimilisfangið þar sem hesturinn sé nú, þrátt fyrir bréflega áskorun þar um. Staðhæfingu aðalstefndu um að hesturinn hafi verið fluttur út með samþykki aðalstefnanda sé mótmælt sem rangri. Aðalstefnandi hafi fengið heilablóðfall 17. febrúar 1999 og eftir það hafi hann verið ófær um að annast fjármál sín. Aðalstefndu hafi verið fullkunnugt um ástand hans. Hafi slíkt samþykki verið fengið sé það með öllu óskuldbindandi, þar sem aðalstefnandi hafi verið sviptur fjárræði með úrskurði Héraðs­­dóms Suðurlands 11. maí 2000 og hafi sonur hans verið skipaður lögráða­maður hans með bréfi sýslumannsins á Selfossi 15. sama mánaðar. Það sé alkunna að hesturinn eigi aldrei afturkvæmt til Íslands. Með því að flytja hann út án samþykkis meðeiganda síns hafi aðalstefnda svipt aðalstefnanda lögmætri eign hans fyrir fullt og allt og þar með öllum þeim réttindum sem almennt fylgi eignarrétti og sé það í raun eignarspjöll samkvæmt 257. gr. almennra hegningar­laga. Um tilfinnanlegt tjón sé að ræða þar sem lögráðamaður aðalstefnanda hafi haft í hyggju að halda áfram ræktun stofnsins fyrir hönd föður síns. Hafi hann í því skyni flutt fimm merar úr Stokkhólmastóðinu að Litla-Moshvoli í Rangárvalla­sýslu og fimm að Hellu á Fellsströnd Þar sem hesturinn hafi verið fluttur úr landi sé ekki hægt nema með gífurlegum kostnaði að fá mat dómkvadds matsmanns á verðmæti hestsins og sé því gerð krafa um skaðabætur að álitum, 1.000.000 króna. Enn fremur sé gerð krafa um 500.000 króna miskabætur, en með háttsemi sinni hafi aðalstefnda gerst sek um ólögmæta meingerð í skilningi 26. gr. laga nr. 50/1993 í garð aðalstefnanda sem hún beri bóta­ábyrgð á. Krafan um skaðabætur byggðist á almennu skaðabótareglunni og miska­bóta­krafan á framangreindri lagagrein. Í gagnsök sé öllum reikningum mótmælt. Reikningi fyrir fóðurkostnað, hirðingu og járningar sé sérstaklega mótmælt sem þýðingarlausum og tilbúningi. Gagnstefndi hafi aldrei séð reikninginn fyrr. Hann hafi verið búinn til af föður gagnstefnanda vegna málins. Gagnstefndi hafi aldrei samið við Þórarinn Jónasson um hirðingu á hestinum og því sé ekkert réttarsamband milli hans og gagnstefnda. Krafan sé gagnstefnda því algerlega óviðkomandi. Reikningurinn eigi ekki við nein rök að styðjast, auk þess sem ætluð krafa vegna ársins 1998 sé fyrnd og hesturinn hafi a.m.k. helming af árinu verið í vörslu gagnstefnda sem hafi borið allan kostnað af hestinum þann tíma. Kostnaður vegna síðari ára eigi ekki við nein efnisleg rök að styðjast. Hafi einhver fótur verið fyrir kröfum gagnstefnanda séu þær í öllu falli fallnar niður fyrir aðgerðarleysi gagnstefnanda. Gagnstefndi hafi að öllu leyti staðið við samninginn, sem dagsettur er 23. janúar 1996, en frá 17. febrúar 1999 hafi gagnstefnandi ein haft afnot af hestinum, hverju nafni sem nefnist. Reikningi vegna skaðabótakröfunnar sé einnig sérstaklega mótmælt sem þýðingarlausum og tilbúningi. Hann sé stílaður á Hafstein Halldórsson og gagnstefnda en Hafsteinn sé ekki aðili að máli þessu. Krafan um ferðakostnað og vegna vinnutaps eigi ekki við nein rök að styðjast enda hafi gagnstefnandi ekki gert sér sérstaka ferð hingað vegna yfirheyrslu hjá lögreglu. Hún hafi verið stödd hér á landi af öðru tilefni og hafi hún gefið skýrslu í leiðinni. Tilefni skýrslu­tökunnar hafi verið sök um gertæki, sem hún hafi viðurkennt, og eignaspjöll. Þá er og mótmælt reikningum vegna kostnaðar við útflutning á hestinum til Finnlands og eftir að hann var fluttur þangað án heimildar gagnstefnda. Kostnaður þessi sé alfarið á ábyrgð gagnstefnanda og gagnstefnda óviðkomandi enda hafi hesturinn verið fluttur út án samþykkis gagnstefnda en heilsufar hans hafi verið þannig að hann hafi ekki getað veitt slíkt samþykki. Kröfur um dráttarvexti styðji aðalstefnandi við III., IV. og V. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og um varnarþing sé vísað til 41. gr. laga nr. 91/1991. Krafan um málskostnað sé byggð á 1. mgr. 130. gr. sömu laga og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988. Aðalstefnandi sé ekki virðisauka­skattsskyldur og þurfi hann því að fá dóm fyrir skattinum úr hendi aðal­stefndu. Málsástæður og lagarök aðalstefndu Aðalstefnda lýsir málsatvikum þannig að aðalstefnandi hafi verið með aðstöðu fyrir hross að Laxnesi um árabil áður en hann veiktist. Málsaðilar hafi átt saman hestinn Byskup og hafi þau gert með sér samkomu­lag um nýtingu og hirðingu hans. Sameiginlegt markmið hafi verið að ná háum dómi á hrossið þannig að eftirspurn eftir afnotum ykist og unnt væri að láta hestinn standa undir kostnaði. Það hafi hins vegar ekki gengið eftir. Hesturinn hafi hlotið slakan dóm og hafi hann ekkert nýst aðal­stefndu en aðalstefnandi hafi nýtt hestinn á Stokkhólma­búinu meðan það var í hans eigu. Samningur hafi verið á milli málsaðila um að aðalstefnda fengi afkvæmi undan hestinum frá aðalstefnanda en það hafi ekki gengið eftir vegna vanefnda hans. Kostnaður hafi hlaðist upp vegna umhirðu hestsins í Laxnesi en þar hafi hesturinn verið á veturna svo og eftir að hann hafi eigi verið lengur nýttur að Stokkhólma. Þau hafi ákveðið að reyna að flytja hestinn utan í því skyni að ná fram sölu á hestinum en ljóst sé að hesturinn hafi verið óseljanlegur sem stóðhestur hérlendis. Í janúar 2001 hafi hesturinn verið fluttur til Finnlands. Vonir um að hægt væri að selja hann þar hafi brugðist, ekki síst vegna þess að hesturinn hafi veikst og þurft hafi að skera hann upp. Á hestinn hafi hlaðist kostnaður sem báðir eigendur beri ábyrgð á. Málabúnaður aðalstefnanda sé tilefnislaus og í reynd óskiljanlegur. Aðalstefnda telur að þar komi til ókunnugleiki sonar aðalstefnanda. Hesturinn hafi ekki verið seldur og sé í sjálfu sér fjárhagslegt vandamál og baggi beggja aðila. Samkomulag aðila frá 23. janúar 1996 kveði á um að við andlát aðalstefnanda eignist aðalstefnda hestinn og hið sama eigi við verði hesturinn geltur. Í sjálfu sér geti hún látið vana hestinn hvenær sem er og þar með átt hestinn. Það hafi hún hins vegar ekki gert heldur reynt að selja hestinn svo að unnt væri að greiða áfallinn kostnað. Af hálfu aðalstefndu er kröfugerð aðalstefnanda mótmælt sem tilhæfulausri og með öllu órökstuddri. Eina nýtingin sem af hrossinu hafi hlotist séu afnot og arður aðal­stefnanda en aðalstefnda hafi hins vegar ekkert haft upp úr sameign þessari nema stórfellda fyrirhöfn, auk þess sem á hestinn hafi fallið kostnaður, sem hún hafi orðið að leggja út fyrir, fyrir báða málsaðila. Málsaðilar geti báðir haft aðgang að hestinum nú sem áður. Aðalstefnandi hafi þó eigi viljað standa straum af neins konar kostnaði af hestinum og hann virtist ekki vilja eiga hestinn. Hann hafi ekki staðið við arðgreiðslur af hestinum eins og um hafi verið samið. Þrátt fyrir það geri hann miskabótakröfu á hendur aðalstefndu með vísan til 26. gr. laga nr. 50/1993. Engum rökstuðningi sé þó til að dreifa með þessari kröfugerð enda krafan röng og fráleit. Vaxtakröfu og máls­kostnaðarkröfu sé einnig mótmælt. Í gagnsök er byggt á því að gagnstefnandi hafi haft stórfelldan kostnað og óhag­ræði af því að halda hestinn, en ljóst sé að gagnstefnda beri að greiða helming þess kostnaðar sem á hestinn hafi fallið. Þar sé meðal annars um að ræða læknis-, uppihalds-, þjálfunar- og flutningskostnað. Einnig sé um að ræða kröfur gagnstefnanda vegna ferðar til Íslands til þess að gefa skýrslu hjá lögreglu vegna kæru og rangra sakargifta lögráðamanns gagnstefnda á hendur gagnstefnanda. Reikningur vegna útflutnings á hestinum í janúar árið 2001, að fjárhæð 93.320 krónur, sé þannig til kominn að samkomulag hafi verið um það milli málsaðila að freista þess að koma hestinum í verð erlendis, þar sem eigi hefðu gengið eftir væntingar málsaðila varðandi hestinn á Íslandi. Gagnstefnandi geri kröfu um að gagn­stefndi endurgreiði helming af umræddum kostnaði, eða 46.660 krónur. Gagnstefnandi krefst 44.424 króna úr hendi gagnstefnda vegna lækniskostnaðar, þ.e. helmings af 88.848 krónum. Reikningur frá 31. október 2001 sé vegna læknis­kostnaðar í Finnlandi er nemi 2.686 finnskum mörkum. Sé því gerð krafa um 1.343 finnsk mörk á grundvelli reikningsins. Gengi finnsks marks hafi hinn 31. október 2001 verið 15.83 krónur og nemi reikningsfjárhæðin því 42.520 krónum. Greiðsla frá 23. janúar 2002 að fjárhæð 46.328 krónur sé vegna lækniskostnaðar. Reikningur frá 1. janúar 2002 sé frá Þórarni Jónassyni fyrir hirðingu og vegna kostnaðar við að halda uppi hestinum á árunum 1998 til 2001, samtals 735.000 krónur. Gerð sé krafa um greiðslu á helmingi þess kostnaðar, eða 367.500 krónum. Á grundvelli yfirlýsingar gagnstefnda um helmingseignaraðild að Hóla-Biskupi beri honum að greiða helming kostnaðar sem á hestinn hafi fallið eða hafi af honum hlotist. Reikningur gagnstefnanda vegna flugfars og vinnutaps sé vegna þess að hún hafi orðið að koma til Íslands til þess að sæta yfirheyrslum hjá rannsóknar­lögreglu vegna kæru lögráðamanns gagnstefnda á hendur henni. Þær kærur hafi ekki reynst á rökum reistar, en gagnstefnandi hafi bæði beðið fjárhagslegt tjón og miska af þeim völdum. Kröfugerð gagnstefnanda á grundvelli þessa sé samtals 408.527 krónur og ­sundurliðist þannig: 1. Flugfar, Kaupmannahöfn - Reykjavík - Kaupmannahöfn 43.600 krónur­ 2. Vinnutap, 5 daga laun dýralæknis í Danmörku, DKR 362 á klst., 362 x 40 klst., DKR 14.480 x gengi 11,39 164.927 "­ 3. Krafa um bætur fyrir óþægindi og álitshnekki 200.000 " Samtals 408.527 krónur Kröfugerð gagnstefnanda á hendur gagnstefnda nemi því samtals 867.110 krónum, þ.e. 46.660 + 44.424 + 367.500 + 408.527 krónur.­ Gagnstefnandi reisi kröfur sínar á almennu skaðabótareglunni, reglum skaða­bóta­­réttar og 26. gr. laga nr. 50/1993. Kröfur um dráttarvexti eigi sér stoð í lögum nr. 38/2001. Vísað sé til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi máls­kostnaðar­­kröfu, sbr. l. mgr. 130. gr. og 131. gr. laganna, og til laga nr. 50/1988 varðandi virðisaukaskatt en gagnstefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyld. Niðurstaða Í skýrslu aðalstefndu fyrir dóminum skýrði hún frá því að málsaðilar hefðu rætt um það á árinu 1998 að hesturinn, sem deilur í málinu standa um, yrði fluttur til Dan­merkur þar sem aðalstefnda bjó þá og stundaði dýralæknanám. Ætlunin hafi verið að hún reyndi að sýna hestinn þar og selja hann. Eftir það hafi aðalstefnandi veikst og ekkert hafi orðið úr því að hesturinn færi til Danmerkur. Síðar hafi unga stúlku vantað sýningarhest í Finnlandi og hafi hesturinn verið fluttur þangað. Til hafi staðið að stúlkan þjálfaði hestinn frekar og sýndi hann en að hann yrði seldur í framhaldi af því. Þetta hafi ekki tekist vegna þess að hesturinn hafi verið hrekkjóttur og haltur og hann hafi fengið sumarexem. Hann sé því óseldur enn þann dag í dag. Væntanlega fengi aðalstefnandi helming söluverðsins, tækist að selja hestinn, að frádregnum kostnaði og skuldum hans við aðalstefndu vegna hestsins. Engin haldbær gögn hafa verið lögð fram af hálfu aðalstefnanda sem staðfesta að hesturinn hafi verið seldur eða að aðalstefnda hafi með því að flytja hestinn úr landi svipt aðalstefnanda eignarhaldi á hestinum og með því valdið aðalstefnanda tjóni eins og hann heldur fram. Skilyrði bótaskyldu vegna hins meinta tjóns eru því ekki fyrir hendi. Einnig verður að telja með vísan til framanritaðs að ekki hafi verið sýnt fram á að aðalstefnda hafi haft í frammi ólögmæta meingerð gagnvart aðalstefnanda. Skaða­bóta­krafa aðalstefnanda vegna ætlaðs tjóns og miska er því ekki á nægum rökum reist og ber með vísan til þess að sýkna aðalstefndu af henni. Við úrlausn á kröfum í gagnsök ber að líta til þess að gagnstefnandi hafði hvorki samráð við gagnstefnda eða lögráðamann hans né aflaði samþykkis þeirra fyrir því að hesturinn yrði fluttur til Finnlands í janúar 2001 og að gagnstefndi greiddi helming þess kostnaðar sem af því hlaust. Er því ekki nægur grundvöllur fyrir því að unnt verði að taka kröfu gagnstefnanda um endurgreiðslu flutningskostnaðar til greina og ber að sýkna gagnstefnda af henni. Gögn sem gagnstefnandi hefur lagt fram vegna kröfu hennar á hendur gagn­stefnda um endurgreiðslu helmings lækniskostnaðar eru ekki nægilega skýr til að á þeim verði byggt við úrlausn sakarefnisins. Hvorki verða af þeim dregnar ályktanir um hin meintu veikindi hestsins né um læknisaðgerðir. Lýsingar í málatilbúnaði gagnstefnanda á kostnaðinum sem um ræðir eru ófullnægjandi og óljóst er að hvaða leyti þær eiga við um gögnin sem ætlað er að staðfesta kostnaðinn. Krafa gagn­stefnanda um endurgreiðslu á helmingi lækniskostnaðar er því vanreifuð og ber af þeirri ástæðu að vísa henni frá dómi án kröfu. Samkvæmt reikningi Þórarins Jónassonar, dagsettum 1. janúar 2002, hefur gagn­stefnandi greitt honum fóðurkostnað, hirðingu, járningar og fleira frá árinu 1998 til janúar 2001. Gagnstefnandi krefst endurgreiðslu á helmingi kostnaðarins úr hendi gagn­stefnda. Telja verður sannað með vísan til þess sem fram hefur komið að hestur máls­aðila hafi verið í Laxnesi á þessu tímabili enda hafði gagnstefndi selt Stokkhólmabúið á árinu 1998 og engin haldbær gögn hafa verið lögð fram um að hestinum hafi verið komið annað. Gjalddaga kröfunnar fyrir hvert ár verður að telja við árslok og er fyrningarfrestur fjögur ár, sbr. 1. tl. 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Fyrningarfrestur var rofinn með birtingu gagnstefnu hinn 27. september 2002 og er krafa gagnstefnanda vegna þessa því ófyrnd. Verður hvorki fallist á að krafan hafi fallið niður vegna fyrningar né af öðrum ástæðum. Krafan er að fjárhæð 367.500 krónur. Hún er nægilega rökstudd og verður ekki talin ósanngjörn. Ber með vísan til þess að taka kröfuna til greina ásamt dráttarvöxtum eins og krafist er, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Ferðakostnaður gagnstefnanda svo og meint tekjutap hennar og óþægindi verða ekki talin sennileg afleiðing af kröfu gagnstefnda um opinbera rannsókn vegna meintra brota sem talið er að hefðu verið framin með "sölu" hestsins til Finnlands í bréfi lög­manns gagnstefnda frá 8. ágúst 2001. Skilyrði skaðabótaskyldu vegna þessa eru því ekki fyrir hendi og ber með vísan til þess að sýkna gagnstefnda af þeirri kröfu gagnstefnanda. Rétt þykir með vísan til 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að dæma gagnstefnda til að greiða gagnstefnanda málskostnað í aðalsök og hluta málskostnaðar í gagnsök. Þykir hann hæfilega ákveðinn samtals 150.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Aðalstefnda, Þórunn Lára Þórarinsdóttir, skal sýkn vera af kröfum aðalstefnanda, Hafsteins Halldórssonar, f.h. Halldórs Sigurðssonar, í aðalsök. Gagnstefndi, Hafsteinn Halldórsson, f.h. Halldórs Sigurðssonar, greiði gagn­stefnanda, Þórunni Láru Þórarinsdóttur, 367.500 krónur ásamt dráttarvöxtum sam­kvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. septem­ber 2002 til greiðsludags og 150.000 krónur í málskostnað. Kröfu gagnstefnanda um endurgreiðslu lækniskostnaðar, að fjárhæð samtals 44.424 krónur, er vísað frá dómi.
Mál nr. 655/2015
Kærumál Hæfi dómara Vanhæfi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu Á, um að héraðsdómarinn G viki sæti í máli Á gegn X, Y, Z og Þ, var hafnað. Í dómi Hæstaréttar var vísað til ummæla sem héraðsdómarinn hafði látið falla í tölvubréfi svo og í blaðagrein sem fylgdi bréfinu en ekki var komið á framfæri til opinberrar birtingar. Taldi Hæstiréttur að orð dómsformannsins væru hlutlægt séð fallin til að draga mætti með réttu í efa að hugur hans gagnvart sérstökum saksóknara væri með þeim hætti að tryggt væri að óhlutdrægni yrði gætt við úrlausn málsins. Var G því gert að víkja sæti í málinu með vísan til g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. september 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari víki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar. I Mál þetta höfðaði sérstakur saksóknari á hendur varnaraðilum með ákæru 12. desember 2012. Í henni voru varnaraðilarnir X og Y bornir sökum um að hafa með nánar tilgreindum athöfnum 8. eða 9. júlí 2008 í störfum sínum hjá A hf. brotið gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var varnaraðilinn Z sakaður aðallega um hlutdeild í því broti, sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga, til vara um hylmingu, sbr. 254. gr. sömu laga, en að því frágengnu peningaþvætti, sem varði við 264. gr. laganna. Loks var varnaraðilinn Þ sakaður um hlutdeild í broti varnaraðilanna X og Y. Málið var þingfest 7. janúar 2013, en í þinghaldi 12. mars 2014 greindi héraðsdómarinn Guðjón St. Marteinsson, sem farið hafði einn með málið, frá því að við upphaf aðalmeðferðar tækju jafnframt sæti í dóminum Arngrímur Ísberg héraðsdómari og Sverrir Ólafsson prófessor. Ekki gerðu aðilarnir athugasemd af því tilefni og stóðu þessir þrír dómendur að dómi í málinu, sem kveðinn var upp 5. júní 2014. Í honum voru varnaraðilar sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins, en annar meðdómsmaðurinn, Arngrímur Ísberg, lýsti því séráliti að hann teldi að sakfella ætti varnaraðilana X, Y og Z samkvæmt ákæru og dæma þá til fangelsisrefsingar. Ríkissaksóknari áfrýjaði dóminum 2. júlí 2014 og krafðist þess aðallega að hann yrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að varnaraðilar yrðu sakfelldir samkvæmt ákæru og þeim gerð refsing. Með dómi Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014 var héraðsdómurinn ómerktur ásamt meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og því vísað heim í hérað til úrlausnar á ný af þeirri ástæðu að meðdómsmaðurinn Sverrir Ólafsson hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins. Þegar málið var tekið fyrir á ný í héraðsdómi 5. júní 2015 krafðist sóknaraðili þess að Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari viki sæti í því. Þeirri kröfu hafnaði dómarinn með hinum kærða úrskurði. II Eins og nánar er rakið í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 22. apríl 2015 átti ágreiningur, sem þar var uppi um hæfi meðdómsmannsins Sverris Ólafssonar til að sitja í dómi í málinu, rætur að rekja til þess að í kjölfar uppkvaðningar héraðsdómsins var gert að umtalsefni í fjölmiðlum 8. júní 2014 að meðdómsmaðurinn væri bróðir nafngreinds manns, sem hafi verið ákærður af sérstökum saksóknara í öðru tilteknu máli og sakfelldur að hluta með dómi Hæstaréttar 12. febrúar 2015 í máli nr. 145/2014. Af þessu tilefni voru birt viðtöl við sérstakan saksóknara, sem hafði flutt þetta mál á hendur varnaraðilum. Þar lýsti saksóknarinn því að upplýsingar hafi ekki komið fram undir rekstri málsins fyrir dómi um að meðdómsmaðurinn væri bróðir áðurgreinds manns, svo sem saksóknarinn hafi talið að eðlilegt hefði verið að upplýsa um. Hann kvaðst mundu hafa álitið að efni væru til að gera athugasemdir ef honum hefði verið kunnugt um þessi tengsl. Yrði ríkissaksóknari þó að meta hvort krafist yrði af þessari ástæðu ómerkingar dómsins ef honum yrði áfrýjað til Hæstaréttar. Fjölmiðlar birtu frekari fréttir um þetta 9. júní 2014, þar á meðal viðtöl við meðdómsmanninn. Í þessum fréttum var meðal annars haft eftir honum að hann hafi greint dómsformanninum frá fyrrnefndum tengslum, en ekki hafi verið talin ástæða til að upplýsa sérstakan saksóknara um þau. Kvaðst meðdómsmaðurinn ekki trúa því að saksóknarinn hafi ekki vitað af tengslunum frá upphafi, en hafi svo ekki verið bæri „það vott um afskaplega léleg og yfirborðskennd vinnubrögð.“ Fyndust honum viðbrögð saksóknarans „hæpin“ og væru til marks „um örvæntingarfullar og jafnvel óheiðarlegar aðgerðir ... á erfiðum tímum þegar að trúverðugleiki hans stofnunar er eiginlega í molum.“ Í annarri frétt var birt viðtal við meðdómsmanninn, þar sem hann kvaðst meðal annars trúa „því fastlega að sérstakur saksóknari hafi vitað allan tímann hver ég var, hann telji það hins vegar kost að fullyrða núna að hann hafi ekki vitað það. Það laumast að mér sá grunur að saksóknari sé í rauninni að gera þetta til þess að veikja dóminn.“ Í frétt, sem birt var í dagblaði 11. júní 2014, sagði meðal annars: „Guðjón S. Marteinsson, dómsformaður í B-málinu í Héraðsdómi Reykjavíkur, segir hvorki hann né sérfróðan meðdómara í málinu hafa valdið réttarspjöllum með því að upplýsa ekki sérstakan saksóknara um ættartengsl meðdómarans.“ Haft var eftir dómsformanninum að vegna þess starfs gætti hann að hæfi sérfróðs meðdómsmanns, sem bæri enga „tilkynningaskyldu út á við“, en væru málflytjendur ósammála dómsformanni um hæfi meðdómsmanns gætu þeir gert athugasemdir og væri ekki við dóminn að sakast ef það væri ekki gert. Þá var eftirfarandi einnig haft eftir dómsformanninum: „Ákæruvaldið á við sjálft sig hvernig það kannar bakgrunn sérfróðra meðdómsmanna. Hvað ákæruvaldið vissi eða vissi ekki er fyrir utan þessa umræðu“. Við meðferð máls nr. 511/2014 fyrir Hæstarétti var lagt fram tölvubréf dómsformannsins frá 18. febrúar 2015 til ríkissaksóknara og verjenda varnaraðila, þar sem sagði meðal annars: „Ég varð bæði undrandi og fannst að mér vegið með ummælum sérstaks saksóknara í fjölmiðlum eftir uppsögu dómsins. Af því tilefni sendi ég hinn 10. júní 2014 stutta grein til birtingar í dagblaði. Mér þótti sanngjarnt og eðlilegt að greina ríkissaksóknara frá þessu og ræddi því við hana í síma sama dag auk þess að senda henni greinina. Sama dag ræddi ég símleiðis við sérstakan saksóknara sem kannaðist ekki við að hafa rætt bræðratengslin í símtali okkar 13. mars 2014 þótt hann kannaðist við símtalið og ýmislegt sem þar var rætt. Eftir þetta ákvað ég að birta ekki greinina enda ljóst að birtingin myndi valda miklu fjaðrafoki sem ekki væri á bætandi. Á þessum tíma gat ég hvorki séð fyrir né reiknað með því að krafa ákæruvaldsins undir áfrýjun málsins yrði ómerkingarkrafa. Ég hefði hins vegar birt greinina hefði svo verið. Það næsta sem gerðist var að ríkissaksóknari áfrýjaði og krefst ómerkingar dómsins. Sé ómerkingarkrafan byggð á hugmyndum ákæruvaldsins um vanhæfi Sverris Ólafssonar þrátt fyrir vitneskju um bræðratengslin frá upphafi og þrátt fyrir að ummæli sem Sverrir lét falla í fjölmiðlum eftir ómaklega aðdróttun sérstaks saksóknara í hans garð og raunar gegn mér einnig, en ummæli Sverris voru í raun ekki annað en eðlileg og skiljanleg mannleg viðbrögð hans, þykir mér sú krafa sæta furðu og nánast geta talist ódrengileg í þessu ljósi, enda vissi ríkissaksóknari allt um samskipti mín og sérstaks saksóknara og allt um framgöngu saksóknarans í fjölmiðlum og að Sverrir var í raun að svara ómaklegum aðdróttunum saksóknarans í sinn garð og í raun einnig í minn garð. Það sem hér hefur verið rakið eru málavextir í stórum dráttum og er rétt að allir hlutaðeigandi fái þessar upplýsingar nú.“ Með tölvubréfi þessu fylgdi „óbirta blaðagreinin (örlítið stytt)“, svo sem þar var komist að orði, en í henni sagði meðal annars: „Í þinghaldi 12. mars 2014 greindi ég frá því hverjir tækju sæti sem meðdómsmenn við upphaf aðalmeðferðar málsins. Það var því nægur tími fyrir málflytjendur að gera athugasemdir við skipan dómsins og unnt að leysa úr því fyrir aðalmeðferðina sem hófst 3. apríl. Daginn eftir, 13. mars, hringdi sérstakur saksóknari í mig og greindi mér frá tengslum Sverris og ... . Var sérstökum saksóknara greint frá því áliti mínu að ekkert skyggði á hæfi Sverris í málinu. Lauk samtalinu með því að sérstakur saksóknari kvað ákæruvaldið ekki ætla að gera athugasemd við hæfi meðdómsmannsins og var það ekki gert ... Frásögn sérstaks saksóknara verður ekki skilin öðruvísi en svo að með því að leyna embætti hans upplýsingum hafi verið komið í veg fyrir það að embættið gæti gert athugasemdir við hæfi meðdómsmannsins. Með þessu er vegið gróflega að starfsheiðri mínum ... Þá hefur saksóknarinn vegið að Sverri með því að gefa í skyn, gegn betri vitund, að hann hefði átt að upplýsa embætti sérstaks saksóknara um tengsl ... Saksóknarinn veit vitaskuld að sú framkvæmd hefur ekki lagastoð ... Ég hef aldrei á löngum starfsferli verið vændur um það að hafa hagað málum þannig að hallað sé rétti annars málsaðilans eins og sérstakur saksóknari hefur nú gefið í skyn. Undir þessu er ekki hægt að sitja. Því er grein þessi rituð og til að almenningur geti kynnt sér sannleikann.“ Í máli nr. 511/2014 var jafnframt lagt fram tölvubréf sérstaks saksóknara til ríkissaksóknara 18. febrúar 2015, þar sem sagði meðal annars: „Kærandinn í B málinu var slitastjórn A en fram hafði komið að meðdómarinn hafði unnið fyrir slitastjórn A í tilteknu máli. Að þessum upplýsingum fengnum taldi ég tilefni til að gera dómaranum viðvart um þau tengsl meðdómarans við kæranda málsins þannig að hægt væri að taka afstöðu til þess varðandi hæfi hans. Af því tilefni þá hringdi ég til hans sennilega 13. mars. Enn og aftur skyldleikatengsl meðdómarans við ... voru ekki rædd í því símtali enda hefði ákæruvaldið þá klárlega gert athugasemd við þá skipan dómsins.“ III Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 511/2014 var til úrlausnar hvort ómerkja ætti dóm Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2014 í máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum á þeim grunni að ummæli, sem meðdómsmaður lét falla opinberlega eftir uppkvaðningu dómsins, yrðu höfð til marks um að hann hafi verið vanhæfur til að gegna því verki meðan á rækslu þess stóð. Sú varð niðurstaðan í dómi Hæstaréttar. Þar var ekki á því byggt að samsvarandi brestur hafi verið á hæfi dómsformannsins Guðjóns St. Marteinssonar til að fara með málið fyrir uppkvaðningu dómsins 5. júní 2014. Á hinn bóginn verður að gæta að því að nú er til úrlausnar hvort atvikum, sem gerðust eftir uppkvaðningu dómsins, sé þannig háttað að dómsformaðurinn sé vanhæfur til að fara framvegis með málið og fella dóm á það á nýjan leik. Til þess var engin afstaða tekin í dómi Hæstaréttar. Hér áður voru rakin ummæli, sem dómsformaðurinn lét falla í tölvubréfi 18. febrúar 2015 til ríkissaksóknara og verjenda varnaraðila, sem varðaði rekstur máls sóknaraðila á hendur varnaraðilum, svo og í blaðagrein sem fylgdi bréfinu en ekki var komið á framfæri til opinberrar birtingar. Eins og áður kom fram sagði meðal annars eftirfarandi í þeirri grein: „Frásögn sérstaks saksóknara verður ekki skilin öðruvísi en svo að með því að leyna embætti hans upplýsingum hafi verið komið í veg fyrir það að embættið gæti gert athugasemdir við hæfi meðdómsmannsins. Með þessu er vegið gróflega að starfsheiðri mínum ... Ég hef aldrei á löngum starfsferli verið vændur um það að hafa hagað málum þannig að hallað sé rétti annars málsaðilans eins og sérstakur saksóknari hefur nú gefið í skyn. Undir þessu er ekki hægt að sitja.“ Í dómi réttarins í máli nr. 511/2014 kom meðal annars fram að ummæli sérstaks saksóknara, sem urðu kveikjan að orðum dómsformannsins, hafi eins og atvikum var háttað verið hófstillt og ekki gefið tilefni til slíkra viðbragða sem sýnd hafi verið. Það sama á hér við að breyttu breytanda. Orð dómsformannsins, einkum þau sem greindi í tilvitnun hér að framan, voru hlutlægt séð fallin til að draga megi með réttu í efa að hugur hans gagnvart sérstökum saksóknara sé með þeim hætti að tryggt sé að óhlutdrægni yrði gætt við úrlausn málsins, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Ber honum því að víkja sæti í málinu. Dómsorð: Héraðsdómarinn Guðjón St. Marteinsson skal víkja sæti í máli þessu.
Mál nr. 496/2012
Þjófnaður Gripdeild Skjalafals Vanaafbrotamaður
A var sakfelldur fyrir sjö þjófnaðarbrot, tvær gripdeildir og skjalafals. Við ákvörðun refsingar var m.a. litið til þess að með brotunum rauf A reynslulausn sem honum hafði verið veitt. Þá átti hann að baki langan sakaferil sem sýndi svo ekki yrði um villst að hann væri síbrotamaður. Var refsing hans ákveðin 8 mánuðir í fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. júlí 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Lyfja hf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti og verður því litið svo á að félagið krefjist staðfestingar á einkaréttarkröfu sinni, sbr. 1. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk var ákærði dæmdur 25. október 2012 til tveggja mánaða fangelsisvistar fyrir brot gegn valdsstjórninni. Þá var hann 19. júní 2013 dæmdur í níu mánaða fangelsi vegna þjófnaða og fíkniefnalagabrots. Gögn málsins bera með sér að brot ákærða samkvæmt ákærulið I.1 hafi átt sér stað 5. desember 2011 og brot samkvæmt ákærulið I.4 þann 16. febrúar 2012. Þá eru verðmæti þau sem um ræðir í ákærulið II.2 samtals að fjárhæð 77.470 krónur. Þessi ranga tilgreining í ákæru á aukaatriðum brota hefur ekki áhrif á úrlausn málsins, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Aðalsteinn Árdal Björnsson, greiði áfrýjunarkostnað málsins, 262.887 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 15. maí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 8. maí 2012 á hendur Aðalsteini Árdal Björnssyni, kt. [...]-[...],[...], Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2012, nema annað sé tekið fram: Teljast brot þessi varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. (M. 007-2012-19370) (M. 007-2012-19391) Teljast brot þessi varða við 245. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. III. Skjalafals, með því að hafa miðvikudaginn 14. mars, í afgreiðslu Lyfju, Laugavegi 16, framvísað lyfseðli nr. 10933758, sem ákærði vissi að væri falsaður í því skyni að fá afgreidd lyfseðilsskyld lyf. Telst brot þetta varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Vegna ákæruliðar I.-6, gerir A, kt. [...]-[...], f.h. Lyfju hf., kt. 531095-2279, kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 14.979, auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 25. mars 2012, og þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar, en síðan dráttarvexti, sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu, skv. síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Af hálfu ákærða er krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Farið var með mál þetta samkvæmt 164. gr. laga um meðferð sakamála og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í maí 1978. Hann á að baki sakaferil frá árinu 1998. Hefur hann fimmtán sinnum verið dæmdur fyrir brot á almennum hegningarlögum, umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Hefur ákærði verið dæmdur til langrar fangelsisvistar og jafnan þurft að afplána eftirstöðvar reynslulausnar vegna rofa. Ákærði var síðast dæmdur í 6 mánaða fangelsi með dómi héraðsdóms 9. febrúar 2011. Var honum veitt reynslulausn 28. september 2011 í 1 ár á eftirstöðvum refsingar 164 dögum. Ákærði hefur þegar hafið afplánun á eftirstöðvum þeirrar refsingar. Þó svo brot ákærða samkvæmt ákæru séu ekki stórvægileg sýna þau þó og sakaferill ákærða, svo ekki verður um villst, að ákærði er síbrotamaður. Með hliðsjón af því er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Ekki þykir fært að skilorðsbinda refsinguna að neinu leyti. Ákærði hefur samþykkt skaðabótakröfu Lyfju og verður hún tekin til greina svo sem í dómsorði greinir. Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns svo sem í dómsorði er mælt fyrir um. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Ákærði, Aðalsteinn Árdal Björnsson, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærði greiði Lyfju hf. 14.979 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. mars 2012 til 20. maí 2012 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, 112.950 krónur.
Mál nr. 456/1999
Kærumál Húsleit Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
H kærði úrskurð héraðsdóms sem heimilaði leit í húsakynnum hennar. Þar sem húsleitin hafði þegar farið fram þegar H kærði úrskurðinn brast heimild til kærunnar. Var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. nóvember 1999, þar sem sóknaraðila var veitt heimild til leitar í húsakynnum varnaraðila að Vestursíðu 32 á Akureyri. Um kæruheimild vísar varnaraðili til 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ætla verður að varnaraðili kæri úrskurð héraðsdómara til að fá hann felldan úr gildi. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Samkvæmt gögnum málsins fór umrædd húsleit fram áður en úrskurður héraðsdómara var kærður. Með vísan til 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 brestur af þeim sökum heimild til kæru úrskurðarins. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. nóvember 1999. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar nú í dag er tilkomið vegna kröfu lögreglunnar á Akureyri um að húsleit fari fram í húsakynnum Helenu Óskar Harðardóttur, kt. 251277-4009, Vestursíðu 32, Akureyri, þar sem lögreglan hafi rökstuddan grun um að Helena Ósk geymi fíkniefni ásamt tækjum og tólum til fíkniefnaneyslu á heimili sínu. Er vísað til framlagðra gagna málsins og eru lagarök reifuð hér að framan, við fyrirtöku. Með vísan til gagna málsins svo og til 1. mgr. 89. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála fellst dómurinn á húsleitarkröfuna. Úrskurð þennan kvað upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari. Úrskurðarorð: Lögreglunni á Akureyri er heimiluð leit að Vestursíðu 32, Akureyri, þ.e.a.s. íbúð, geymslustöðum og öðrum hirslum í eigu Helenu Óskar Harðardóttur, kt. 251277-4009.
Mál nr. 133/2009
Lífeyrissjóður
J starfaði sem leikskólastjóri hjá R og greiddi iðgjöld til L frá 1959. Hún lét af störfum og sótti um ellilífeyri hjá L í júlí 2002. Í samþykktum sjóðsins frá 2001 er gert ráð fyrir að um breytingar á fjárhæð lífeyris sjóðfélaga skuli farið eftir meðaltalsreglunni, það er breytingar skuli ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt launavísitölu. Samkvæmt samþykktunum geta þó sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi, valið eftirmannsregluna, það er að fjárhæð lífeyris fylgi breytingum sem verða á launum fyrir það starf sem þeir gegndu síðast. Sjóðfélagar verða að taka ákvörðun um að velja þennan kost í síðasta lagi þremur mánuðum eftir að greiðsla lífeyris hefst. Með bréfi 23. júlí 2002 var J tilkynnt að hún ætti rétt á ellilífeyri sem tæki mánaðarlegum breytingum samkvæmt launavísitölu fastra launa opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Ef hún óskaði eftir því að lífeyrisgreiðslur tækju breytingum eftir eftirmannsreglunni bæri henni að senda meðfylgjandi bréf aftur til sjóðsins innan þriggja mánaða. Í meðfylgjandi bréfi voru kynntar þær tvær leiðir sem í boði væru og var jafnframt tekið fram að til lengri tíma litið ættu þessar leiðir að vera jafnverðmætar fyrir sjóðfélaga. J óskaði ekki eftir því innan tilskilins frests að eftirmannsreglunni yrði fylgt varðandi ellilífeyri hennar og tók hann breytingum samkvæmt meðaltalsreglunni. J leitaði til starfsmanns L í september 2005 með ósk um að ellilífeyrir hennar tæki breytingum eftir eftirmannsreglunni eftir umfjöllun í stjórn L um samsvarandi beiðni frá öðrum sjóðfélaga, sem áður hafði gegnt hliðstæðu starfi við J. Stjórn L hafnaði erindi hennar endanlega á fundi 27. maí 2008. J höfðaði mál og krafðist þess að ákvörðun L um að ellilífeyrir hennar skyldi taka breytingum eftir meðaltalsreglunni væri ógild. Talið var að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 286/2007 hefði því verið slegið föstu að gera yrði ríkar kröfur til þess að lífeyrissjóðir veiti sjóðfélögum sínum ráðgjöf og tryggi að þeir hafi lágmarksupplýsingar til að geta tekið ákvörðun um þá kosti sem þeim standi til boða. Þá var ennfremur talið að ljóst væri að í mörgum tilvikum gæti L eingöngu gefið almennar upplýsingar um kosti og galla tveggja viðmiðana sem í boði væru því erfitt væri að ætla hver launaþróun yrði varðandi einstök störf. Í máli þessu lægi hins vegar fyrir að í tengslum við gerð samnings um breytingar á kjarasamningi yrði föst yfirvinna leikskólastjóra að hluta til færð inn í föst dagvinnulaun og launaflokkum endurraðað til samræmis. Um þetta hefði L mátt vera kunnugt. Þar sem þessar upplýsingar hefðu getað skipt verulegu máli fyrir val J yrði að telja að því færi fjarri að L hefði fullnægt skyldu sinni til upplýsingagjafar með bréfi sínu 23. júlí 2002. Var krafa J tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2009. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í grein 12.4 í samþykktum áfrýjanda frá 30. nóvember 2001 er mælt svo fyrir að eftir að sjóðfélagi byrjar að taka lífeyri úr sjóðnum skulu breytingar á fjárhæð hans ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar, sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt launavísitölu Hagstofu Íslands. Eftir gögnum, sem stafa frá áfrýjanda, hefur þetta verið nefnt meðaltalsreglan. Samkvæmt grein 12.8 í samþykktunum geta þó sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi, í stað meðaltalsreglunnar valið að fjárhæð hans fylgi breytingum, sem verða á launum fyrir það starf sem þeir gegndu síðast. Þetta hefur verið nefnd eftirmannsreglan, en samkvæmt síðastnefndu ákvæði samþykkta áfrýjanda verður sjóðfélagi að taka ákvörðun um að velja þennan kost í síðasta lagi þremur mánuðum eftir að greiðsla lífeyris hefst. Í máli þessu krefst stefnda þess að viðurkennt verði að ákvörðun áfrýjanda frá 23. júlí 2002 um að ellilífeyrir hennar skuli taka breytingum eftir meðaltalsreglunni sé ógild. Samkvæmt gögnum málsins starfaði stefnda sem leikskólastjóri hjá Reykjavíkurborg og greiddi iðgjöld til áfrýjanda frá 1959. Hún lét af störfum 15. júlí 2002 og sótti um ellilífeyri hjá áfrýjanda 8. sama mánaðar. Á eyðublaði, sem stefnda fyllti út í þessu skyni, var ekki gert ráð fyrir að valið væri milli meðaltalsreglu og eftirmannsreglu. Með bréfi 23. júlí 2002 tilkynnti áfrýjandi stefndu að hún ætti rétt á ellilífeyri, sem næmi 79.67% af föstum launum og tæki upp frá því mánaðarlegum breytingum samkvæmt launavísitölu fastra launa opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Síðan sagði í bréfinu: „Ef þess er óskað að um ellilífeyri fastra launa fari skv. eftirmannsreglu sjóðsins vinsamlega endursendu meðfylgjandi bréf til lífeyrissjóðsins innan 3ja mánaða.“ Loks var tekið fram að ellilífeyrir greiddist frá 15. júlí 2002. Það skjal sem vísað var til í bréfinu er eyðublað fyrir svarbréf stefndu til sjóðsins dagsett 22. júlí 2002. Texti þess er svohljóðandi: „Þar sem þú ert nú að hefja töku lífeyris úr Lífeyrisjóði starfsmanna Reykjavíkurborgar er athygli þín vakin á því að samkvæmt samþykktum sjóðsins geta lífeyrissjóðsgreiðslur þínar tekið breytingum með tvennum hætti: Hið sjálfgefna er að lífeyrisgreiðslur taki sömu breytingum og verða að meðaltali á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Þessi leið hefur verið nefnd meðaltalsregla. Önnur leið er að þær fylgi föstum dagvinnulaunum sem greidd eru fyrir það starf sem þú vannst síðast eða eftir atvikum vegna 10 ára í hærra launuðu starfi. Þessi leið hefur verið nefnd eftirmannsregla. Það skal tekið fram að til lengri tíma litið eiga þessar leiðir að vera jafnverðmætar fyrir sjóðfélaga. Óskir þú eftir að með lífeyrisgreiðslur þínar fari samkvæmt eftirmannsreglu þá vinsamlega sendið bréf þetta aftur til sjóðsins innan 3ja mánaða. Sé það ekki gert verður litið svo á að óskað sé óbreytts fyrirkomulags greiðslu og er ekki hægt að óska breytinga á viðmiði eftir þann tíma.“ Neðst á eyðublaðinu var ráðgert að stefnda gæti dagsett og undirritað ósk um að greiðsla lífeyris fylgdi eftirmannsreglu, en að endingu var tekið fram að væri frekari upplýsinga óskað væri stefndu velkomið að hafa samband við starfsmenn áfrýjanda í tilgreindu símanúmeri. Ekki er ágreiningur um að stefndu hafi borist þessi gögn. Stefnda óskaði ekki eftir því innan tilskilins frests að eftirmannsreglunni yrði fylgt varðandi ellilífeyri hennar og tók hann breytingum samkvæmt meðaltalsreglunni. Fyrir liggur að stefnda leitaði til starfsmanns áfrýjanda í september 2005 með ósk um að ellilífeyrir hennar tæki breytingum eftir eftirmannsreglunni, en tilefni þessa mun hafa verið umfjöllun í stjórn áfrýjanda um samsvarandi beiðni frá öðrum sjóðfélaga, sem áður hafði gegnt hliðstæðu starfi við stefndu. Dómur Hæstaréttar í máli þess sjóðfélaga á hendur áfrýjanda nr. 286/2007 féll 17. janúar 2008 og í framhaldi af því óskaði stefnda 18. febrúar sama ár skriflega eftir „leiðréttingu á lífeyrisgreiðslum“ til sín á grundvelli niðurstöðu þess máls. Því erindi hafnaði áfrýjandi 1. apríl 2008. Eftir ítrekun stefndu var henni tilkynnt 25. júní 2008 að stjórn áfrýjanda hefði endanlega hafnað erindi hennar á fundi 27. maí sama ár. II Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 286/2007 var því slegið föstu að samkvæmt grunnrökum að baki 5. mgr. 34. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sbr. 6. gr. laga nr. 56/2000, yrði að gera ríkar kröfur til þess að lífeyrissjóðir veiti sjóðfélögum sínum ráðgjöf og tryggi að þeir hafi lágmarksupplýsingar til að geta tekið ákvörðun um þá kosti sem þeim standi til boða, ekki aðeins varðandi ávöxtun lífeyrisiðgjalda og ávinnslu lífeyrisréttinda heldur einnig ella þar sem val milli fleiri en eins kosts getur skipt máli fjárhagslega fyrir sjóðfélaga. Ljóst er að í mörgum tilvikum er erfitt að ætla hver launaþróun verður varðandi einstök störf og því ekki hægt um vik fyrir áfrýjanda að gefa meira en almennar upplýsingar um kosti og galla framangreindra tveggja viðmiðana sem í boði eru fyrir þá sem eru að hefja töku lífeyris. Í máli þessu liggur hins vegar fyrir að í tengslum við gerð samnings um breytingar á kjarasamningi milli Launanefndar sveitarfélaga og Félags íslenskra leikskólakennara gaf Reykjavíkurborg yfirlýsingu 24. janúar 2001 um að hún myndi „færa fasta yfirvinnutíma leikskólastjóra að hluta til inn í föst dagvinnulaun og endurraða þeim í launaflokka til samræmis“. Um þetta hlýtur áfrýjanda að minnsta kosti að hafa mátt vera kunnugt. Í skýrslu fyrir héraðsdómi greindi formaður Kennarasambands Íslands frá því að sú kerfisbreyting að færa fasta yfirvinnu inn í grunnlaun hefði gerst í áföngum hjá skólastjórum grunnskóla frá 1998 til 2001, en hjá leikskólastjórum frá 2001 til 2005. Í fyrrgreindu ákvæði laga nr. 129/1997 er tekið fram að þess skuli gætt að ráðgjöf sé sett fram á hlutlægan og faglegan hátt og taki mið af hagsmunum hvers sjóðfélaga. Í ljósi þess og þar sem upplýsingar um framangreind atriði gátu skipt verulegu máli fyrir val stefndu verður að telja að því fari fjarri að áfrýjandi hafi fullnægt skyldu sinni til upplýsingagjafar með hinu stutta og mjög svo almennt orðaða bréfi sem stefndu var sent 23. júlí 2002 og að framan er lýst. Samkvæmt því og þar sem ekki verður fallist á að stefnda hafi fyrirgert rétti sínum með tómlæti verður héraðsdómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Lífeyrissjóður starfsmanna Reykjavíkurborgar, greiði stefndu, Jóhönnu Guðbjörgu Bjarnadóttur, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2009. Mál þetta höfðaði Jóhanna Guðbjörg Bjarnadóttir, Efstalandi 10, Reykjavík, með stefnu birtri 21. júlí 2008 á hendur Lífeyrissjóði starfsmanna Reykjavíkurborgar, Vegmúla 2, Reykjavík. Málið var dómtekið 5. janúar sl. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að sú ákvörðun stefnda þann 23. júlí 2002 að greiða stefnanda ellilífeyri samkvæmt meðaltalsreglu gr. 12.4 í samþykktum sjóðsins sé ógild. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Stefnandi var leikskólastjóri hjá Reykjavíkurborg og greiddi iðgjöld til stefnda frá árinu 1959. Hún lét af störfum 15. júlí 2002 og hóf töku lífeyris hjá stefnda. Um það leyti er stefnandi lét af störfum ritaði hún umsókn um ellilífeyri á eyðublað ætlað stefnda og tveimur öðrum sjóðum. Í eyðublaði þessu er ekki vikið að valkostum um ákvörðun lífeyrisins. Stefndi sendi stefnanda bréf dags. 22. júlí 2002. Þar segir: ... er athygli þín vakin á því að samkvæmt samþykktum sjóðsins geta lífeyris­sjóðsgreiðslur þínar tekið breytingum með tvennum hætti: Hið sjálfgefna er að lífeyrisgreiðslur taki sömu breytingum og verða að meðal­tali á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Þessi leið hefur verið nefnd meðaltalsregla. Önnur leið er að þær fylgi föstum dagvinnulaunum sem greidd eru fyrir það starf sem þú vannst síðast eða eftir atvikum vegna 10 ára í hærra launuðu starfi. Þessi leið hefur verið nefnd eftirmannsregla. Það skal tekið fram að til lengri tíma litið eiga þessar leiðir að vera jafn­verðmætar fyrir sjóðfélaga. Óskir þú eftir að með lífeyrisgreiðslur þínar fari samkvæmt eftirmannsreglu þá vinsamlega sendið bréf þetta aftur til sjóðsins innan 3ja mánaða. Sé það ekki gert verður litið svo á að óskað sé óbreytts fyrirkomulags greiðslu og er ekki hægt að óska breytinga á viðmiði eftir þann tíma. ... Ef þú óskar frekari upplýsinga er þér velkomið að hafa samband við starfs­menn sjóðsins sími 5-400-700. Þær reglur um ákvörðun lífeyris sem vísað er til í bréfinu er að finna í greinum 12.4 og 12.8 í samþykktum stefnda. Þarf ekki að skýra muninn á þessum tveimur reglum frekar. Stefnandi staðfesti fyrir dómi að hún hefði fengið framangreint bréf. Hún kvaðst hafa kynnt sér það, en vegna þess sem þar kom fram um að leiðirnar væru jafn­verðmætar, hefði hún talið að þetta skipti ekki máli fyrir hana. Hún hefði ekki fengið neinar aðrar leiðbeiningar. Hún kvaðst hafa komist að því á fundi vorið 2005 að yfir­vinna hefði verið færð inn í laun leikskólakennara og þá séð að eftirmannsreglan hefði verið hagstæðari fyrir hana. Fram kom í skýrslum stefnanda og Arents Claessen, sviðsstjóra réttindamála hjá stefnda, að þau hefðu rætt um lífeyri stefnanda um haustið 2005. Þá hefði hann sagt henni frá því að mál annars leikskólastjóra væri til umfjöllunar í stjórn stefnda. Kvaðst stefnandi hafa talið að afgreiðsla þess máls ætti að verða fordæmi um sitt mál. Arent staðfesti að stefnandi hefði haft samband við hann er dómur lá fyrir í máli þessa sjóðfélaga, en um er að ræða mál Soffíu Zophoníasdóttur, hæstaréttarmál nr. 286/2007. Arent Claessen sagði að sér hefði ekki verið kunnugt um það á árinu 2002 að fyrirhugað hefði verið að færa yfirvinnu inn í föst laun. Hann sagði að fram til 2005 hefði meðaltalsreglan skilað stefnanda meiri hækkunum en eftirmannsregla. Eiríkur Jónsson, formaður Kennarasambands Íslands, gaf skýrslu við aðal­meðferð málsins. Fram kom hjá honum að fyrsti vísir að því að færa yfirvinnu starfs­manna leikskóla inn í föst laun hefði komið fram með yfirlýsingu með kjarasamningi 2001. Þeirri breytingu hefði verið lokið hjá öllum kennurum á árinu 2005. Í stefnu er skorað á stefnanda að leggja fram útreikning á ellilífeyri stefnanda miðað við annars vegar eftirmannsreglu og hins vegar meðaltalsreglu. Þessari áskorun sinnti stefndi ekki. Frammi liggja afrit tölvupóstskeyta er gengu á milli stefnanda og Arents Claessen vorið 2008. Má sjá að stefnandi bendir á í skeyti að fallinn sé dómur í áður­nefndu máli og spyr hvort vænta megi leiðréttingar á greiðslum til sín. Þetta erindi ítrekaði stefnandi einu sinni, en var þá svarað fljótt og tilkynnt að ekki væri unnt að leiðrétta lífeyri hennar til samræmis við eftirmannsreglu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi segir að stefndi sé lífeyrissjóður og að honum sé falið að ávaxta sem best þá fjármuni sem í hann eru lagðir, til þess að sjóðfélagar fái sem hæstan lífeyri. Liður í þessari skyldu sé að veita sjóðfélögum þá faglegu ráðgjöf er þeir eigi rétt á, þannig að þeir njóti bestu mögulegu réttinda. Stefnandi segir að á þeim tíma er hún hóf töku lífeyris hafi legið fyrir að föst yfirvinna leikskólastjóra hjá Reykjavíkurborg yrði færð inn í grunnlaun þeirra. Þannig myndu föst laun eftirmanns stefnanda hækka meira en meðallaun og lífeyrir þar með. Þetta telur stefnandi að starfsmenn stefnda hafi vitað. Þeir hafi hins vegar ekki gert henni grein fyrir þessu og skýrt þann mikla mun er yrði á lífeyri hennar eftir því hvora regluna hún veldi. Mikill aðstöðumunur hafi verið með aðilum. Stefnandi vísar til grunnraka 5. mgr. 34. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 6. gr. laga nr. 56/2000. Sérfróðum starfsmönnum stefnda hafi borið að leiðbeina henni á hlut­lægan hátt. Styður hún mál sitt hér við fordæmi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 286/2007. Hún telur að stefnda hafi borið að kalla eftir upplýstri ákvörðun hennar í því vali er hún stóð frammi fyrir. Sjálfvirkt val samkvæmt gr. 12.4, sbr. gr. 12.8, standist ekki þær kröfur sem gerðar séu í áðurnefndri 5. gr. 34. gr. laga nr. 129/1997. Hún bendir á að umsóknareyðublað stefnda hafi ekki upplýst um þá valmöguleika sem umsækjendur stóðu frammi fyrir. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 4. mgr. 18. gr. laga nr. 129/1997 eigi sjóðfélagi rétt á því að lífeyrissjóður rökstyðji ákvörðun um réttindi viðkomandi. Val um launaviðmiðun sé slík ákvörðun enda íþyngjandi. Hafi stefnda borið að veita henni kost á rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun að greiða lífeyri samkvæmt gr. 12.4 í samþykktum stefnda. Stefnandi byggir á því að skylduaðild að lífeyrissjóðum felli þá skyldu á sjóðina að veita sjóðfélögum faglega og hlutlæga ráðgjöf. Hafi borið að setja ákvæði um upplýsingaskyldu í samþykktir stefnda, sbr. 11. tl. 27. gr. laga nr. 129/1997. Stefndi kveðst telja sig hafa farið eftir lögum og samþykktum sínum er lífeyrir stefnanda var ákveðinn. Stefndi bendir á að meginregla um launaviðmiðun lífeyris komi fram í gr. 12.4, svonefnd meðaltalsregla. Eina undantekningu sé að finna, í gr. 12.8 sé mælt fyrir um svonefnda eftirmannsreglu. Ákvörðun um hvor reglan er valin skuli tilkynna eigi síðar en þremur mánuðum eftir að taka lífeyris hefst. Strangar formreglur gildi í tengslum við þetta val. Sé þetta enda mikilvæg ákvörðun. Stefndi segir að þessi framgangsmáti sem viðhafður sé byggist á málefnalegum sjónarmiðum. Er sjóðfélagar hefji töku lífeyris séu þeir upplýstir bréflega um þær reglur sem gildi um lífeyrisgreiðslurnar og muninn á þeim. Hér sé eðli máls samkvæmt um almenna upplýsingagjöf að ræða án nokkurra skuldbindinga eða loforða. Stefndi segir að eins hafi verið farið með mál stefnanda og allra annarra sjóð­félaga. Henni hafi verið gefinn kostur á að breyta fyrirkomulagi lífeyrisgreiðslnanna. Það hafi hún ekki gert. Þá byggir stefndi á því að krafa stefnanda sé niður fallin fyrir tómlæti. Fyrsta lífeyrisgreiðsla hafi verið greidd í byrjun ágúst 2002. Hún hafi allt til ársins 2005, í rúmlega þrjú ár, tekið athugasemdalaust við greiðslum. Stefndi mótmælir því að dómur Hæstaréttar í máli nr. 286/2007 hafi fordæmis­gildi hér. Atvik séu ekki sambærileg. Þá mótmælir stefndi því að hann hafi ekki upp­fyllt þær skyldur er hann beri samkvæmt 5. gr. 34. gr. laga nr. 129/1997. Loks mótmælir stefndi því að honum hafi borið að leita eftir upplýstu samþykki stefnanda við val á viðmiðun. Forsendur og niðurstaða Stefnandi krefst í málinu viðurkenningar á að tilgreind ákvörðun stefnda sé ógild. Nánar er það ákvörðun um hvernig lífeyrir stefnanda var ákveðinn og hvernig reikna skyldi breytingar á honum. Er hér byggt á því að unnt var að ákveða tvær ólíkar aðferðir, sem kunna að leiða til ólíkrar niðurstöðu. Krafan er nægilega skýrt af­mörkuð til að leyst verði úr henni og ekki er umdeilt að stefnandi hefur fjárhagslega hagsmuni af úrslitum málsins. Er henni heimilt að höfða mál þetta sem viður­kenningarmál samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Eins og að framan greinir var fjallað um stöðu annars sjóðfélaga hjá stefnda í dómi Hæstaréttar 17. janúar 2008, í máli nr. 286/2007. Þar er skýrð 5. mgr. 34. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 6. gr. laga nr. 56/2000, en stefnandi byggir í þessu máli mjög á þessu ákvæði. Ákvæðið lýtur samkvæmt orðanna hljóðan einungis að þeim tilvikum að sjóður býður upp á val varðandi ávöxtun iðgjalda og ávinnslu réttinda. Hæstiréttur segir hins vegar: „Samkvæmt grunnrökum að baki [ákvæðinu] verður að gera ríkar kröfur til þess að lífeyrissjóðir veiti sjóðfélögum sínum ráðgjöf og tryggi að þeir hafi lágmarksupplýsingar til þess að geta tekið ákvörðun um þá valkosti sem þeim standa til boða, ekki aðeins varðandi ávöxtun lífeyrisiðgjalda og ávinnslu lífeyrisréttinda heldur einnig ella þar sem val milli fleiri en eins kosts getur skipt máli fjárhagslega fyrir sjóðfélaga.“ Dómurinn er bundinn af þessu fordæmi Hæstaréttar. Að sönnu eru atvik í þessum tveimur málum ekki alls kostar sambærileg, en þessi lögskýring á við í þessu máli jafnt og í því sem dæmt var. Samkvæmt þessu bar stefnda að veita stefnanda ráð og leiðbeiningar um þá valkosti sem hún stóð frammi fyrir á árinu 2002. Þetta val er ekki einfalt og þær skýringar sem fram koma í bréfi stefnda frá 22. júlí 2002 fela ekki í sér neins konar ráðgjöf. Þá er sú fullyrðing sem þar kemur fram um að leiðirnar séu til lengri tíma litið jafnverðmætar í það minnsta ónákvæm. Þá getur staðlað bréf ekki komið í stað þeirrar einstaklingsbundnu ráðgjafar sem ákvæðið mælir fyrir um. Samkvæmt þessu hefur stefnandi ekki notið þeirra leiðbeininga af hálfu stefnda er hún átti rétt á og var forsenda þess að hún gæti tekið upplýsta ákvörðun um mikilvægt atriði varðandi lífeyrisréttindi sín. Ekki er sýnt fram á að stefnandi hafi öðlast vitneskju um þau atriði sem stefnda bar að leiðbeina henni um, fyrr en á árinu 2005. Hófst hún þá handa um að kanna réttarstöðu sína. Hefur hún ekki sýnt af sér tómlæti um réttindi sín. Verður að meta ákvörðun um að reikna lífeyri stefnanda miðað við meðaltalsreglu ógilda. Stefnda verður gert að greiða stefnanda málskostnað sem að teknu tilliti til virðisaukaskatts er ákveðinn 600.000 krónur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Ákvörðun stefnda, Lífeyrissjóðs starfsmanna Reykjavíkurborgar, þann 23. júlí 2002 um að greiða stefnanda, Jóhönnu Guðbjörgu Bjarnadóttur, ellilífeyri samkvæmt meðaltalsreglu gr. 12.4 í samþykktum sjóðsins er ógild. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 346/2015
Málsforræði Veðleyfi Málsástæða Ógilding samnings Fjármálafyrirtæki Kröfugerð
F höfðaði mál á hendur A hf.og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning skuldabréfs, útgefnu afdóttur hans árið 2004, sem hann veitti leyfi fyrir í fasteign sinni og að A hf.yrði gert að aflýsa skuldabréfinu. Fyrir Hæstarétti upplýsti F um ný atvik, semhann taldi þó ekki breyta grundvelli málsins eins og hann var lagður í héraði,en veitti honum þó tilefni til að breyta kröfu sinni fyrir Hæstarétti og teflafram nýrri málsástæðu. Í dómi Hæstaréttar var talið, að gegn andmælum A hf.,gæti F ekki breytt kröfu sinni, sbr. 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr.,laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var heldur ekki talið að nýmálsástæða kæmist að af hans hálfu. Í dómi Hæstaréttar kom einnig fram að viðmat á því hvort samningi skyldi vikið til hliðar í heild eða að hluta með stoðí 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga skyldisamkvæmt 2. mgr. greinarinnar líta til fjögurra þátta. Í fyrsta lagi var taliðað af skýrslu sem F gaf fyrir dómi og öðru því sem fram kom í gögnum málsins yrðisú ályktun dregin að hann hefði sjálfur ekki haft sérstök samskipti við A hf.er hann veitti veðleyfið umrætt sinn. Lægi því ekki fyrir að hann hefði sjálfursamið um önnur atriði tengd þessu láni við bankann. Í öðru lagi var talið aðlíta bæri til atvika við samningsgerð en ljóst var að A hf. hefði ekki sinntþeim skyldum sem á honum hefði hvílt samkvæmt ákvæðum samkomulags um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, meðal annars um að metagreiðslugetu dóttur F og kynna honum niðurstöðu þess og jafnframtupplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar. Á hinn bóginn hefði lániðað mestu leyti gengið til uppgreiðslu tveggja eldri skuldabréfa sem hefðueinnig verið tryggð með veði í sömu fasteign F. Í þriðja lagi var litið til þessað F væri einstaklingur, sem kvaðst ekki búa yfir sérstakri menntun á þessusviði, en A hf. væri einn stærsti banki landsins sem á hefði hvílt lögboðnar ogsamningsbundnar skyldur um að vanda til verka við gerð samninga. Loks var litiðtil atvika sem síðar hefðu komið til, meðal annars að F hefði fyrst gert rekaað því að athuga réttarstöðu sína meira en sjö árum eftir að honum hafði veriðkunnugt um að veðleyfið hafði verið veitt. Þegar allt framangreint var virtheildstætt var ekki fallist á að sýnt hefði verið fram á að ósanngjarnt værieða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu A hf. að bera fyrir sig umrættveðleyfi, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá var ekki talið að 33. gr. sömu lagagæti staðið því í vegi að A hf. bæri fyrir sig veðleyfið. Var A hf. því sýknaðaf kröfu F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar15. maí 2015. Í áfrýjunarstefnu krefst hann þess aðallega að felld verði úrgildi veðsetning skuldabréfs að höfuðstól 4.150.000 krónur, útgefnu af GuðfinnuFranzdóttur 15. desember 2004, sem hann veitti leyfi fyrir í fasteign sinni aðBlikanesi 26 í Garðabæ og að stefnda verði gert að aflýsa skuldabréfinu en tilvara að veðsetningin verði felld úr gildi að því leyti sem hún var umfram 3.587.060krónur er hún fór fram. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum áfrýjanda, en til vara að framangreind veðsetning nemi 3.587.060 krónum áútgáfudegi skuldabréfsins. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Við flutning málsins fyrir Hæstarétti vildiáfrýjandi breyta kröfugerð sinni á þann hátt að í stað þess að hún bæri með sérað áfrýjandi hefði veitt leyfi fyrir veðsetningu skuldabréfsins 15. desember 2004kæmi einungis fram að veitt hefði verið leyfi til hennar, án þess að tiltekiðyrði að það hefði verið áfrýjandi sem það gerði. Stefndi andmælti þessaribreytingu á kröfugerð og taldi hana raska grundvelli málsins, eins og hannhefði verið lagður í héraði og í sóknarskjölum áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Meðvísan til 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr., laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála getur hin breytta kröfugerð ekki komist að hér fyrir dómi. Við sama tilefni upplýsti lögmaðuráfrýjanda að sjá mætti af gögnum málsins, svo og gögnum sem hann afhenti viðmálflutninginn, að áfrýjandi sjálfur hefði ekki undirritað skuldabréfið 15.desember 2004 um samþykki fyrir veðsetningu fasteignarinnar, heldur hefði sonurhans, sem ber sama nafn, og eiginkona sonarins gert það. Af hálfu áfrýjanda varþetta þó ekki talið raska þeim grundvelli málsins, sem lagður hafi verið íhéraði og í sóknarskjölum fyrir Hæstarétti, en á hinn bóginn bæri að takatillit til þess að áfrýjandi hefði sjálfur ekki samþykkt veðsetninguna, þegarlagt væri mat á það hvort skilyrði væru til að víkja veðsetningunni til hliðarí heild eða að hluta. Fyrir Hæstarétti hefur verið upplýstað áfrýjandi seldi fasteignina Blikanes 26 til áðurnefnds sonar síns ogeiginkonu hans. Samkvæmt kaupsamningi þeirra 29. ágúst 2003 skyldi kaupverðiðvera 33.000.000 krónur og greiðast með tilteknum hætti. Í kaupsamningnum vorutaldar upp veðskuldir í níu töluliðum og sagt að þær væru kaupanda óviðkomandiog að seljandi skyldi aflýsa þeim eigi síðar en 30. desember 2003. Meðalþessara veðbanda var skuld á 4. veðrétti við Eftirlaunasjóð starfsmannaBúnaðarbanka Íslands frá 21. maí 1992, upphaflega að fjárhæð 1.000.000 krónur,og við Íslandsbanka hf. frá 6. október 1997, upphaflega að fjárhæð 2.000.000krónur, en ágreiningslaust er að dóttir áfrýjanda, Guðfinna, var skuldari aðþessum lánum og að áfrýjandi hafi veitt veðleyfi í fasteign sinni tiltryggingar greiðslu þeirra. Þegar skuldabréfið, sem mál þettavarðar, var undirritað 15. desember 2004, voru því sonur áfrýjanda og alnafniog eiginkona hans eigendur fasteignarinnar samkvæmt kaupsamningi, en áfrýjandihafði þó ekki gefið út afsal til þeirra. Samkvæmt nýjum upplýsingum af hálfuáfrýjanda var það þessi sonur hans og eiginkona hans, kaupendurfasteignarinnar, sem undirrituðu samþykki sitt á skuldabréfið 15. desember 2004fyrir veðsetningu eignarinnar. Með yfirlýsingu 18. desember 2004 gerðuáfrýjandi og eiginkona hans samkomulag við kaupendur fasteignarinnar, sonþeirra og tengdadóttur, um að rifta kaupsamningnum, sem gerður hafði verið 29.ágúst árinu áður. Sagði meðal annars í riftunaryfirlýsingunni að þeir sem hanagerðu myndu engar kröfur gera hver á hendur öðrum vegna riftunarinnar. Þá sagðiað uppgjör hafi farið fram á milli aðila og að réttarstaða þeirra skyldi verasú sama og enginn kaupsamningur hefði verið gerður. Við gerð þessarayfirlýsingar var aðstaðan sú að enn hvíldu á fasteigninni þær tvær veðskuldirsem dóttir áfrýjanda var skuldari að og hann hafði veitt veðleyfi fyrir.Skuldabréfið 15. desember 2004, sem málið varðar, var afhent til þinglýsingar22. sama mánaðar og þinglýst athugasemdalaust, þótt áfrýjandi hefði ekkiundirritað það sem eigandi fasteignarinnar samkvæmt afsali. Lánið var greitt út29. þessa mánaðar og gekk mestur hluti þess, eins og síðar verður rakið, til aðgreiða upp þær tvær veðskuldir frá 1992 og 1997, sem áður greinir og dóttiráfrýjanda var skuldari að. Áfrýjandi og eiginkona hans tóku sjálflán hjá KB banka hf. 15. desember 2004, sem afhent var til þinglýsingar 22.sama mánaðar. Lánið var að fjárhæð 22.000.000 krónur. Á því skuldabréfi var aðfinna áritun, þar sem sagði: ,,Veðskuldabréf þetta skal hvíla samhliðaveðskuldabréfi KB banka íbúðaláni, að fjárhæð kr. 4.150.000,- útgefnu afGuðfinnu Franzdóttur“. Var áfrýjanda því þá þegar kunnugt um að fasteigninhafði verið veðsett til tryggingar þessari skuld. Áðurnefnd riftunaryfirlýsing varafhent til þinglýsingar 2. maí 2005 og færð inn tveimur dögum síðar. Svo sem fram er komið var áfrýjandaþegar í desember 2004 kunnugt um þinglýsingu skuldabréfsins, sem dóttir hanshafði gefið út 15. desember 2004 og mál þetta varðar. Hann hefur ekki hreyftathugasemdum við gildi veðsetningarinnar vegna heimildarbrests og lýsti heldurekki þeirri afstöðu þegar hann gaf skýrslu fyrir héraðsdómi, þótt honum hafigefist tilefni til. Samkvæmt framansögðu verður lagt til grundvallar aðáfrýjandi hafi fyrir sitt leyti samþykkt veðsetninguna og er það í samræmi viðþann grundvöll málsins, sem var að þessu leyti skýrlega lagður af hans hálfu íhéraði. Er áfrýjandi bundinn við þann málsgrundvöll. Málsástæða um að taka beri tillit tilþess að áfrýjandi hafi sjálfur ekki áritað skuldabréfið um samþykki sitt fyrir veðsetningunnivið mat á því hvort það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju afhálfu stefnda að bera samþykkið fyrir sig, getur ekki komið til úrlausnar viðmeðferð málsins fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. II Kröfu sína í málinu reisir áfrýjandi á36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, svo og á33. gr. þeirra laga. Við mat á því hvort samningi skulivikið til hliðar í heild eða að hluta með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 vegnaþess að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrirsig skal samkvæmt 2. mgr. greinarinnar líta til fjögurra þátta, eins og vikiðer að í hinum áfrýjaða dómi. Í fyrsta lagi ber að líta til efnisþess samnings, sem krafa lýtur að, en í því tilviki sem hér er til úrlausnarvar um að ræða samkomulag eða samþykki áfrýjanda fyrir því að tryggja mætti áðurgreintskuldabréf, sem dóttir hans hafði gefið út til KB banka hf., með veði ífasteign hans að Blikanesi 26. Stefndi fer nú með kröfu samkvæmt skuldabréfinu.Af skýrslu sem áfrýjandi gaf fyrir dómi og öðru því sem fram kemur í gögnummálsins verður sú ályktun dregin að hann hafi sjálfur ekki haft sérstöksamskipti við bankann er hann veitti veðleyfið umrætt sinn. Liggur því ekkifyrir að hann hafi sjálfur samið um önnur atriði tengd þessu láni við bankann. Í öðru lagi ber að líta til atvika viðsamningsgerð. Í því efni er óumdeilt að KB banki hf. sinnti ekki þeim skyldumsem á bankanum hvíldu samkvæmt 3. og 4. grein, sbr. 1. mgr. 2. greinar, samkomulagsum notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, frá 1. nóvember 2001. Samkvæmt þvíbar bankanum að meta greiðslugetu skuldarans, dóttur áfrýjanda, með þeim hættisem fyrir er mælt um í 3. grein samkomulagsins. Bankanum bar einnig, samkvæmt4. grein þess, að kynna áfrýjanda upplýsingabækling um skuldaábyrgðir ogveðsetningar, auk þess sem bankanum bar að tryggja að áfrýjandi gæti kynnt sérniðurstöðu greiðslumatsins sem bankinn átti að framkvæma. Framangreindumskyldum sinnti bankinn í engu. Fór það einnig í bága við almenn fyrirmæli 19.gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. til hliðsjónar almennar reglur4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Ekki er upplýst hvort dóttir áfrýjandahefði staðist greiðslumat samkvæmt framangreindu samkomulagi hefði það fariðfram. Eru málsástæður af hálfu áfrýjanda í héraði ekki reistar á því að þaðhefði hún ekki gert. Staðhæfingar um það í greinargerð áfrýjanda tilHæstaréttar koma því ekki til álita. Fjárhæð sú sem dóttir áfrýjanda fékkvið útgáfu skuldabréfsins til KB banka hf., að frádregnum lántökukostnaði ogopinberum gjöldum og kostnaði nam 4.056.825 kónum. Fjárhæðin gekk sem fyrrgreinir að mestu leyti til uppgreiðslu tveggja skuldabréfa sem hún hafði áðurgefið út og voru einnig tryggð með veði í fasteign áfrýjanda að Blikanesi 26.Runnu þannig 3.587.060 krónur til uppgreiðslu þeirra en eftirstöðvarnar gengutil greiðslu á tveimur tilgreindum skuldum dóttursonar áfrýjanda en að öðruleyti til eigin ráðstöfunar hennar. Samkvæmt framansögðu hækkaði fjárhæðveðsettra skulda í fasteign áfrýjanda um 569.940 krónur miðað við höfuðstóllánsins við veðsetningu skuldabréfsins frá 15. desember 2004. Þá verður einnigað líta til þess að fastir vextir á því láni, að teknu tilliti tilvaxtaafsláttar, voru 4,15% en vextir á þeim lánum sem greidd voru upp námuannars vegar 5% af láninu frá 1992 en hins vegar 8% af láninu frá 1997. Í þriðja lagi ber samkvæmt 2. mgr. 36.gr. laga nr. 7/1936 að líta til stöðu samningsaðila. Áfrýjandi ereinstaklingur, sem ekki kveðst búa yfir sérstakri menntun á þessu sviði og ekkier upplýst um þekkingu hans á því að öðru leyti, en KB banki hf. var einnstærsti banki landsins og hafði fjölda starfsmanna með mikla þekkingu á lánumog tryggingu þeirra. Auk þess hvíldu á bankanum lögboðnar og samningsbundnarskyldur um að vanda til verka svo sem rakið hefur verið. Í fjórða lagi ber að líta til atvikasem síðar komu til. Áfrýjandi gerði fyrst reka að því að athuga réttarstöðusína í ársbyrjun 2012, meira en sjö árum eftir að honum var kunnugt um að veðleyfiðhafði verið veitt. Ekkert liggur fyrir í skjölum málsins um hver framvindan hefurorðið um fjárhagsstöðu skuldarans, dóttur áfrýjanda, frá því er skuldabréfiðvar gefið út og heldur ekki um fjárhagsstöðu áfrýjanda eða breytingar á henni.Þá liggur hvorki fyrir hver hækkun lánsins hefur verið á þeim tíma sem liðinner frá útgáfu skuldabréfsins né hvaða þróun hefur orðið á launatekjum dótturáfrýjanda. Loks er ekki upplýst um hver hækkun hefur orðið á hinni veðsettufasteign á því tímabili sem um ræðir. Þegar allt framangreint er virtheildstætt verður ekki fallist á að sýnt hafi verið fram á að ósanngjarnt séeða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig veðleyfið15. desember 2004, sem áfrýjandi hefur samþykkt. Þá getur 33. gr. laga nr.7/1936 heldur ekki staðið því í vegi að stefndi beri fyrir sig veðleyfið. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaðidómur staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi,Franz Jezorski, greiði stefnda, Arion banka hf., 500.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2015. I. Mál þetta varhöfðað þann 23. júní 2014 og dómtekið 4. mars 2015 að loknum munnlegummálflutningi. Stefnandi er Franz Jezorski til heimilisað Blikanesi 26, Garðabæ, en stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19,Reykjavík. Stefnandi krefst þess að felldverði úr gildi veðsetning sem stefnandi veitti í fasteign sinni að Blikanesi26, Garðabæ, fastanúmer 206-9374, með undirritun sinni á skuldabréf nr.371-74-13565, útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur, dagsettu 15. desember 2004. Þáer þess einnig krafist að stefnda verði gert að aflýsa skuldabréfinu affasteigninni. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að samþykki stefnanda um aðveita veð í fasteign sinni Blikanesi 26, Garðabæ, fastanúmer 206-9374, samkvæmtveðskuldabréfi nr. 394813565, útgefnu útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur þann 15.desember 2004, að upphaflegri höfuðstólsfjárhæð 4.150.000 krónur sé gilt aðfjárhæð 3.587.060 krónur (í stað 4.150.000 krónur) frá útgáfudegiveðskuldabréfs nr. 394813565. II. Í máli þessu erdeilt um gildi veðsetningar skuldabréfs á fasteign stefnanda að Blikanesi 26,Garðabæ. Umrætt veðskuldabréf nr. 0394-813565, var gefið út af dótturstefnanda, Guðfinnu Franzdóttur, þann 15. desember 2004, að fjárhæð 4.150.000krónur til KB banka hf., og var greind fasteign stefnanda sett að veði tiltryggingar á skuldinni. Ritaði stefnandi undir frumrit bréfsins sem veðsali tilstaðfestingar á samþykki sínu. Skuldabréfið var framselt til stefnda meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 21. október 2008. Við útgáfu áðurgreindsveðskuldabréfs útbjó stefndi yfirlit (yfirlit vegna uppgreiðsluþjónustu) semdagsett er 29. desember 2014, þar sem er að finna sundurgreiningu á þeimskuldum sem andvirði veðskuldabréfsins átti að greiða. Samkvæmt yfirlitinu varsamtals 3.590.764 krónum (3.587.060 krónur í stefnu) lánsfjárhæðarinnar,ráðstafað til uppgreiðslu á tveimur veðskuldabréfum sem þegar hvíldu á fasteignstefnanda, Blikanesi 26, Garðabæ, útgefnum af dóttur stefnanda GuðfinnuFranzdóttur. Nánar tiltekið fóru 947.564 krónur til uppgreiðslu áveðskuldabréfi nr. 301-64-781268, að höfuðstólsfjárhæð 1.000.000 krónur, sem þáhvíldi á 3. veðrétti fasteignarinnar að Blikanesi 26, útgefnu af GuðfinnuFranzdóttur til Eftirlaunasjóðs starfsmanna Búnaðarbanka þann 21. maí 1992.Hins vegar var 2.639.496 krónum ráðstafað til uppgreiðslu á veðskuldabréfi nr.511-74-15341 sem þá hvíldi á 5. veðrétti eignarinnar, útgefnu af GuðfinnuFranzdóttur þann 6. október 1997, til Íslandsbanka hf., að höfuðstólsfjárhæð2.000.000 króna. Stefnandi hafði samþykkt greindar veðsetningar á fasteign hansmeð undirritun sinni á skuldabréfin. Þá var 205.000 krónum ráðstafað til greiðsluvíxils nr. 30043 á nafni Guðjóns Baldvinssonar, sonar Guðfinnu, og 150.000krónum var ráðstafað til að greiða yfirdráttarheimild á reikningi0318-26-182609, í eigu Guðjóns. Þá fóru 111.850 krónur upp í kostnað vegnalánsins. Eftirstöðvar lánsins, 111.327 krónur, voru greiddar inn ábankareikning lántaka. Með bréfi lögmanns stefnanda,dags. 17. febrúar 2012 til stefnda, var krafist niðurfellingarábyrgðarskuldbindingar stefnanda á hinu umþrætta veðskuldabréfi nr. 0394-813565á þeim grundvelli að stefndi hefði ekki farið að samkomulagi um notkun ábyrgðaá skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 við greiðslumat lántakanda. Stefndihafnaði kröfu stefnanda með bréfi, dags. 23. febrúar 2012, með þeim röksemdumað við lánveitingu umrædds skuldabréfs hefði ekki verið um nýja lánveitingu aðræða heldur endurfjármögnum skulda. Með bréfi, dags. 5. mars 2012,óskaði stefnandi eftir nánari upplýsingum um ákvörðun stefnda sem fram hefðikomið í áðurgreindu svarbréfi stefnda, dags. 23. febrúar 2012. Í svari stefnda,dags. 23. mars. 2012, kom fram að stefndi hefði metið gildiábyrgðarskuldbindingarinnar með hliðsjón af samkomulagi um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og að niðurstaðan hefði verið sú aðábyrgðarskuldbinding stefnanda væri gild, þar sem ekki bæri að líta álánveitinguna árið 2004 sem nýja lánveitingu, heldur endurfjármögnun. Jafnframtvar ítrekað að umrætt veðskuldabréf hefði verið gefið út til þess að greiða uppeldri skuldbindingar Guðfinnu, sem voru m.a. tryggðar með veði í þinglýstrifasteign stefnanda. Með bréfi, dags. 23. október2013, kvartaði stefnandi til úrskurðarnefndar um viðskipti viðfjármálafyrirtæki, yfir því að ekki hefði farið fram greiðslumat á lántaka,Guðfinnu. Með úrskurði nefndarinnar í máli nr. 91/2013, var erindi stefnandavísað frá úrskurðarnefndinni. Í svarbréfi stefnda, dags. 7.febrúar 2012 til stefnanda, er staðfest að greiðslumat hafi ekki fundist hjástefnda vegna umrædds láns nr. 0394-813565. Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrirdómi. Einnig kom fyrir dóminn Guðfinna Franzdóttir. III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfur sínar á því að stefndi hafi brotið gegn reglum semfram koma í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dagsettu 1.nóvember 2001, (samkomulagið) sem leysti af hólmi eldra samkomulag sama efnisfrá árinu 1998. Byggirstefnandi á því að stefndi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sem á stefnda hvíldiskv. 4. gr. samkomulagsins. Stefnandi hafi hvorki verið upplýstur um þærskyldur sem fólust í ábyrgðinni, heimild stefnanda til að segja ábyrgðinni upp,heimild hans til að óska eftir að greiðslumat yrði ekki framkvæmt og heimildhans til að bera ágreiningsmál vegna ábyrgðarinnar undir Úrskurðarnefnd umviðskipti við fjármálafyrirtæki. Hafi stefnanda ekki verið afhenturupplýsingabæklingur um skuldaábyrgðir og veðsetningar sem stefnda hafi borið aðgefa út og dreifa til stefnanda. Með þessu hafi stefndi brotið upplýsingaskyldusína og telja verði því að ábyrgðin sé fallin úr gildi samkvæmt 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þátelur stefnandi enn fremur að stefndi hafi einnig brotið gegn 3. gr.samkomulagsins þar sem ekki hafi verið gert greiðslumat á lántakanum oggreiðanda lánsins. Á stefnda hafi hvílt sú skylda að meta greiðslugetugreiðanda lánsins, Guðfinnu Franzdóttur. Eigi það að leiða til ógildingarveðsetningarinnar þó aðeins sé litið til þessa brots stefnda skv. 36. gr. Stefnandifullyrðir að stefndi hafi, með ófullnægjandi upplýsingagjöf og vanrækslu við aðgera greiðslumat á skuldaranum, ekki aðeins brotið gegn framangreindusamkomulagi heldur einnig gerst brotlegur við þágildandi 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti. Þaðsé meginmarkmið samkomulags um notkun ábyrgða frá árinu 2001 að ábyrgðarmenngeti metið áhættu af því að gangast í ábyrgð á skuldum einstaklinga áður enþeir samþykktu hana. Til þess að slíkt mat gæti farið fram af hálfuábyrgðarmanns var nauðsynlegt að fjármálafyrirtæki hefði viðhaft vönduð ognákvæm vinnubrögð við gerð greiðslumats og við uppýsingagjöf til ábyrgðarmannsenda er það forsenda þess að markmið samkomulagsins náist að lánveitingar séumiðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Því hafi stefndaborið skylda til þess að meta greiðslugetu lántaka sérstaklega vegna veðs þesssem sóst var eftir að stefnandi veitti. Stefnanditelur að stefndi hafi brotið gegn óskráðum meginreglum um heilbrigða ogeðlilega viðskiptahætti og að starfa í samræmi við venjur á fjármálamarkaði semog að viðhafa ekki háttsemi sem brjóti gegn hagsmunum stefnanda. Að ölluframangreindu virtu geti stefndi ekki byggt rétt á veðsetningu þeirri sem veittvar í fasteign stefnanda, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga, og beri því að víkja veðsetningunni til hliðar og afmáhana úr þinglýsingabókum. Þábyggir stefnandi á því að óheiðarlegt sé fyrir stefnda að bera samninginn fyrirsig vegna atvika sem voru fyrir hendi þegar löggerningurinn kom til vitundarhans og hann mátti vita um, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga. Það sé óheiðarlegt af hálfu stefnda að bera fyrir sigsamning um veðsetningu í fasteign stefnanda, þegar ljóst sé að stefndi hafivanrækt skyldur sínar við samningsgerðina um að framkvæma greiðslumat álántakendum, með þeim afleiðingum að öll áhætta vegna vanefnda færðist afstefnda yfir á stefnanda. 2. Helstumálsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir áþví að um endurfjármögnun á skuldum Guðfinnu og sonar hennar hafi verið að ræðameð útgáfu veðskuldabréfs nr. 394813565. Málið snúist um skuldir sem að mestuhafi þegar verið tryggðar í fasteign stefnanda og stofnað hafi verið til fyrirgildistöku áðurnefnds samkomulags. Óumdeilt sé að forveri stefndahafi ekki framkvæmt greiðslumat við útgáfu hins umþrætta veðskuldabréfs endahafi verið um endurfjármögnun skulda að ræða, sem tryggðar voru með veði ífasteign stefnanda. Því eigi ákvæði samkomulagsins ekki við í máli þessu. Stefndi telur að þótt brotiðhafi verið gegn ákvæð­um samkomulags um notkun ábyrgða leiði það ekkisjálfkrafa til ógildingar á veðsetn­ingunni heldur verði að fara framheildarmat á aðstæðum aðila fyrir, eftir og við undirritun stefnanda á hið umþrættaveðskuldabréf. Telur stefndi að slíkt mat leiði til þess að sýkna bera stefndaaf ógildingarkröfu stefnanda með vísan til eftirfarandi: i) Umrætt veðskuldabréf hafiverið gefið út til að endurfjármagna lán sem hvíldu á 3. og 5. veðrétti á eignstefnanda að Blikanesi 26. Veðskuldabréfið hafi verið að höfuðstólsfjárhæð4.150.000 krónur og af þeirri fjárhæð hafi 3.590.764 krónur (92%) verið nýttartil uppgreiðslu lána sem þegar hvíldu á fasteign stefnanda. ii) Samhliða útgáfu umræddsveðskuldabréfs hafi stefnandi gefið út nýtt veðskuldabréf sem tekið var tiluppgreiðslu lána sem hvíldu á 4. og 6. veðrétti á fasteign hans. Hafi bæðistefnandi og Guðfinna því fengið betri kjör á skuldum sínum en þeim uppgreidduvið þessa endurfjármögnun. iii) Stefndi hafi þekkt stöðudóttur sinnar, en hún hafi verið námsmaður á þeim tíma sem hið umþrættaveðskuldabréf var gefið út. Stefnandi hafi af fúsum og frjálsum vilja sett eignsína að veði fyrir skuldum dóttur sinnar, til þess að aðstoða hana. Framkvæmdgreiðslumats hefði því engu breytt um vilja stefnanda til þess að veðsetjafasteign sína fyrir skuldum dóttur sinnar. Það sé því ekki ósanngjarnt fyrirstefnda að byggja á efni veðskuldabréfsins. iv) Stefndi hafnar því aðskilyrði 33. eða 36. gr. samningalaga séu uppfyllt og telur fjarri, að það séóheiðarlegt eða bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnda að byggja á efniveðskuldabréfsins. Stefndi hafnar því einnig að 38. gr. samningalaga hafieinhver áhrif á gildi veðsetningar fasteignar stefnanda. Þá hafnar stefndi þvíað viðskiptahættir stefnda hafi brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Þá sé tilvísun stefnda, um að stefndi hafi brotið gegnskyldu sinni að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti,sbr. 4. og 6. gr. þágildandi laga nr.33/2003 um verðbréfaviðskipti, órökstudd. Til stuðnings varakröfu sinnitelur stefndi að veðsetningin á fasteign stefnanda sé a.m.k. gild að því leytisem hún nemi uppgreiðslu á þeim skuldum sem hvíldu á fasteign stefnanda og vorugreiddar upp með útgáfu hins umþrætta veðskuldabréfs nr. 394813565. Viðsanngirnismat samkvæmt ógildingarreglum samningaréttar verði að taka tillit tilþess að stefnandi hafi haft hag af uppgreiðslufjárhæðinni við lánveitinguna ogþví sé ekki ósanngjarnt af stefnda að bera veðskuldabréfið fyrir sig að þvíleyti sem lánsfjárhæðin var nýtt til uppgreiðslu skulda sem þegar hvíldu áfasteign stefnanda. IV. Niðurstaða Í máli þessu erdeilt um gildi veðsetningar skuldabréfs nr.0371-74-013565, á fasteign stefnanda að Blikanesi 26 í Garðabæ aðfjárhæð 4.150.000 krónur, sem gefið var út af dóttur stefnanda þann 15.desember 2004. Stefnandi veitti samþykki sitt fyrir því að fasteign hans yrðisett að veði til tryggingar fyrrgreindri kröfu. Óumdeilt er í málinu aðmeginhluta fjárhæðar þeirrar sem til útborgunar kom samkvæmt skuldabréfinu varráðstafað til uppgreiðslu á tveimur skuldabréfum, útgefnum 21. maí 1992 og 6.október 1997, sem þegar hvíldu á fyrrgreindri fasteign stefnanda. Stefnandi krefst ógildingarveðsetningarinnar einkum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga og þess að forveri stefnda hafi ekki sinnt þeimskyldum sem á honum hvíldu samkvæmt þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti. Í því sambandi er því haldið fram að forveri stefnda hafiekki sinnt þeim skyldum sem á honum hvíldu á grundvelli „Samkomulag[s] umnotkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“ frá 1. nóvember 2001, en samkomulagþetta er undirritað af viðskiptaráðherra, Sambandi íslenskra sparisjóða,Samtökum banka og verðbréfasjóða og Neytendasamtökunum. Áður giltu svipaðarreglur um þetta efni frá 27. janúar 1998, en aðilar að því samkomulagi voru þóekki að öllu leyti þeir sömu. Óumdeilt er að forveri stefndahafi ekki framkvæmt greiðslumat við útgáfu skuldabréfsins. Það er því ljóst aðstefnanda voru ekki kynntar reglur samkomulagsins áður en hann samþykkti aðveita veð í fasteign sinni á árinu 2004. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði taliðósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Viðsanngirnismatið skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika viðsamningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Óumdeilt er að stærstum hlutaútgreiddrar lánsfjárhæðar samkvæmt skuldabréfinu (sem var 4.056,825 krónur),eða 3.590.764 krónum, var varið til uppgreiðslu á tveimur veðskuldabréfum,útgefnum af dóttur stefnanda á árunum 1992 og 1997, sem þegar hvíldu á fasteignstefnanda. Af þessu er ljóst að ekki var verið að stofna til nýrra skulda meðlánveitingu forvera stefnda til dóttur stefnanda á árinu 2004, nema aðóverulegu leyti. Því verður ekki talið að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 veitistoð fyrir því að taka stefnukröfurnar til greina. Af sömu ástæðum verðurhvorki séð að fyrrgreint samkomulag frá 1. nóvember 2001 né 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki eða 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 veitistoð fyrir stefnukröfum máls þessa. Með vísan til þessa ber að sýknastefnda af dómkröfum stefnanda í máli þessu. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, berstefnanda að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað. RagnheiðurSnorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Arionbanki hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Franz Jezorski, í máli þessu. Stefnanda ber aðgreiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 46/2004
Kærumál Kæruheimild Börn Bráðabirgðaforsjá
Heimild brast til kæru K á úrskurði héraðsdóms þar sem kröfu hennar um að tekin yrði ákvörðun um bráðabirgðaforsjá dóttur hennar og M var hafnað. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. janúar 2004 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að tekin yrði ákvörðun um bráðabirgðaforsjá barns málsaðila. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til h. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka afstöðu til kröfu hennar um bráðabirgðaforsjá. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar. Með úrskurði héraðsdóms var kröfu sóknaraðila um að tekin yrði ákvörðun um bráðabirgðaforsjá dóttur málsaðila hafnað. Heimildir til að kæra til Hæstaréttar úrskurð, sem héraðsdómari kveður upp í einkamáli, eru tæmandi taldar í 143. gr. laga nr. 91/1991. Fyrrnefndur úrskurður varðar ekki veitingu frests í máli aðila og verður kæra á honum því ekki reist á h. lið 1. mgr. 143. gr. laganna. Í þeirri málsgrein verður ekki fundin önnur stoð fyrir heimild til kæru í máli þessu. Samkvæmt þessu brestur heimild til kæru sóknaraðila og af þeim sökum verður málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Dómsorð: Mál þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 710/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að X hefði játað brot það sem honum væri nú gefið að sök og væri undir rökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing lægi við. Samkvæmt því léki rökstuddur grunur á að X hefði með broti sínu rofið í verulegum atriðum skilyrði sem honum hefðu verið sett með fyrri dómi héraðsdóms. Var því talið að fullnægt væri skilyrðum til þess að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli fyrrgreinds stafliðar, enda væri ekki sýnt að brot það sem hann væri sakaður um hefði aðeins í för með sér sekt eða skilorðsbundna refsingu. Var krafa sóknaraðila því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I.Jónsson og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2016, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 11. nóvember 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreindkrafa sín verði tekin til greina. Varnaraðili hefur ekki látið máliðtil sín taka fyrir Hæstarétti.Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 verður sakborningur því aðeins úrskurðaður í gæsluvarðhald að fram sékominn rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi semfangelsisrefsing er lögð við. Auk þess verða að vera fyrir hendi eitthvertþeirra skilyrða sem talin eru upp í fjórum stafliðum. Meðal þeirra skilyrða erað rökstuddur grunur leiki á að sakborningur hafi rofið í verulegum atriðumskilyrði sem honum hafa verið sett í skilorðsbundnum dómi, sbr. c. liðákvæðisins.Eins og rakið er í hinum kærðaúrskurði hefur varnaraðili játað brot það sem honum er nú gefið að sök og er fallistá það með héraðsdómi að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um háttsemi semsem fangelsisrefsing liggur við, sbr. 231. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Varnaraðili var með héraðsdómi 29. september 2016 sakfelldur fyrir samskonar háttsemi og hann er sakaður um nú vegna brota sem framin voru 25. maí og14. júní sama ár. Var honum með dóminum gert að sæta fangelsi í 45 dagaskilorðsbundið til tveggja ára. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið leikurrökstuddur grunur á að varnaraðili hafi með fyrrgreindu broti sínu rofið íverulegum atriðum skilyrði sem honum voru sett í hinum skilorðsbundna dómi. Erþví fullnægt skilyrðum c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess aðvarnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, enda er ekki sýnt að brot þaðsem hann er sakaður um muni aðeins hafa í för með sér sekt eða skilorðsbundnafangelsisrefsingu, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Verður krafa sóknaraðila þvítekin til greina.Dómsorð:Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 11. nóvember 2016klukkan 16.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14.október 2016.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], erlendum ríkisborgara, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 11. nóvember 2016, kl. 16:00.Ígreinargerð sækjanda kemur fram að aðfaranótt 14. október sl. hafði kærði veriðhandtekinn af lögreglu fyrir húsbrot þar sem hann hafði skriðið undiröryggisgirðingu inn á hafnarsvæði [...] við [...] í Reykjavík og skriðið undirannað öryggishlið inni á svæðinu, en starfsmenn hafi orðið varir við ferðirkærða á öryggismyndavélum, stöðvað hann og haldið þar til lögreglan hafi komiðá vettvang. Í höfnhafi skipin [...] og [...].[...] verið á áætlun til Bandaríkjanna um klukkan11.00 þann 14. október og [...] sé á áætlun til Evrópu, en brottför hafi ekkiverið ákveðin.Meðdómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli S-461/2016 hafi kærði verið dæmdur í 45 dagaskilorðsbundið fangelsi til tveggja ára fyrir tvö brot. Annars vegar með því að hafa í félagi með 4öðrum mönnum 25. maí 2016 ruðst í heimildarleysi inn á afgirt athafnasvæði [...]við [...] í Reykjavík og hins vegar með því að hafa þriðjudaginn 14. júní s.á.gerst uppvís um sams konar brot á hafnarsvæði [...] í Reykjavík. Því séljóst að með broti sínu þann 14. október hafi kærði rofið skilorð framangreindsdóms. Ískýrslu sem tekin hafi verið af kærða fyrir brotið s.l. nótt játi hann brotsitt. Sagðist hann hafa gert sér greinfyrir því að hann væri að fara inn á lokað svæði og að hann hafi ætlað sér umborð í skip og hafi hann viljað komast til Bandaríkjanna. Íógnarmati Ríkislögreglustjóra vegna endurtekinna tilrauna hóps hælisleitendatil að gerast laumufarþegar með íslenskum farskipum er hættunni við brot afþessu tagi lýst. Ekki aðeins sé um hættu sem stafi af starfsmönnum [...] sem ogáhafna skipanna að ræða heldur jafnframt hættu fyrir laumufarþega sjálfa, þarsem dæmi séu til um að laumufarþegar hafi látist á leiðinni til hafna í öðrumlöndum. Mjög alvarlegt ástand getiskapast sýni laumufarþegi mótþróa við afskipti skipverja eftir að skip hafilagt úr höfn, en starfsmenn þeirra hafi enga þekkingu á því hvernig bregðasteigi við slíkum aðstæðum sem geti falið í sér ofbeldisfulla hegðun af hálfulaumufarþegans. Íógnarmatinu segi: „ef einstaklingar eðahópar þeirra kæmust með skipum vestur um haf sem laumufarþegar fæli slíkt í séralvarlegt öryggisrof hvað siglingavernd varðar.Fyrir liggur að stjórnvöld í Bandaríkjunum gætu, og myndu að líkindum,bregðast við með auknum kröfum. Þauviðbrögð gætu skaðað hagsmuni [...],íslenskra útflytjenda og íslenska ríkisins.“Hér séum að ræða verndað hafnarsvæði í samræmi við alþjóðakóða um skipa- oghafnarvernd. Því séu miklir hagsmunir í húfi fyrir inn- og útflutning til ogfrá Íslandi, en á honum gæti hægst verulega komist laumufarþegi um borð í skipog gæti það haft í för með sér miklar afleiðingar fyrir íslenskt efnahagslíf ogdaglegt líf þeirra sem á Íslandi búa. Þátelji ákæruvaldið skilyrðum c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamálavera uppfyllt. Líkt og áður segi hafiákærði hlotið 45 daga skilorðsbundinn dóm 29. september s.l. Hann hafi hér meðbroti sínu rofið skilorð þess dóms með sama broti og sé því um einbeittanásetning að ræða. Sé það því mat ákæruvaldsins að kærði muni hljótaóskilorðsbundinn fangelsisdóm fyrir brot þetta.Þá megi ætla að hann haldi áfram brotum á meðan máli hans sé ekki lokiðfyrir dómstólum, en þetta hafi verið þriðja tilraun hans á stuttum tíma til aðkomast um borð í skip [...] og hafi hann ekki látið af háttseminni þrátt fyrirað hafa hlotið dóm fyrir hana. Sakarefnimálsins sé talið varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brotgegn ákvæðinu geti varðað fangelsi allt að 6 mánuðum. Um heimild tilgæsluvarðhalds sé vísað til c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008.Niðurstaða: Samkvæmtþví sem fram hefur komið fyrir dómi erkærði undir rökstuddum grun um hegðun sem fangelsisrefsing liggur við, sbr.231. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa síðast liðna nótt fariðheimildarlaust inn á afgirt hafnarsvæði [...] við [...] í Reykjavík. Að þessuleyti er frumskilyrði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir hendi. Með dómiHéraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S-461/2016 var kærði sakfelldur fyrir sömuháttsemi 25. maí og 14. júní sl. Hlaut hann þá 45 daga skilorðsbundinn dóm. Afhálfu sóknaraðila er krafa um gæsluvarðhald reist á c-lið 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 þar sem það skilyrði er sett fyrir gæsluvarðhaldi að ætla megi aðviðkomandi muni halda áfram brotum meðan máli hans er ekki lokið eða rökstuddurgrunur leiki á að hann hafi rofið í verulegum atriðum skilyrði sem honum hafaverið sett í skilorðsbundnum dómi. Þó að kærði hafi áður gerst sekur um að hafafarið inn á athafnasvæði [...] telur dómurinn það eitt ekki gefa tilefni til aðálykta að hann muni halda áfram brotum meðan máli hans er ólokið. Þá er ekki umsvo verulegt brot á skilorði að efni sé til þess að láta hann sæta svoíþyngjandi úrræði sem gæsluvarðhald er. Miðað við aðstæður telur dómurinn ennfremur sýnt að það brot sem hann er nú sakaður um muni aðeins hafa í för meðsér skilorðsbundinn dóm. Ákvæði 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 hamlar þvíeinnig að unnt sé að fallast á að kærði verði sviptur frelsi sínu. Þó að kærðihafi í ljósi slæms aðbúnaðar samþykkt fyrir sitt leyti að sæta gæsluvarðhaldier dóminum óheimilt að samþykkja kröfu um frelsissviptingu nema aðlagaskilyrðum sé fullnægt. Með hliðsjón af framangreindu ber að hafna kröfusóknaraðila. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐHafnaðer kröfu sækjanda um að kærði, X, kt. [...], sæti gæsluvarðhaldi.
Mál nr. 47/2001
Bifreið Umferðarlög Ökuhraði Svipting ökuréttar Sekt
Á var ákærður fyrir að hafa ekið vestur Seljabraut í Reykjavík á 72 km hraða á klukkustund en þar var leyfilegur hámarkshraði 30 km á klukkustund. Á krafðist sýknu og reisti kröfu sína á að umferðarmerki, sem sýndi 30 km hámarkshraða, hefði ekki sést þaðan sem hann ók. Var á það fallist og miðað við hið almenna ákvæði 1. mgr. 37. gr. umferðarlaga um 50 km hámarkshraða á klukkustund í þéttbýli. Var engu talið breyta að ákvörðun um 30 km hámarkshraða hafði verið birt með opinberri auglýsingu, enda kvæði 4. mgr. 81. gr. umferðarlaga skýrt á um að slíkar ákvarðanir skyldu kynntar með umferðarmerkjum. Í því ljósi varð ekki talið að akstur Á hefði verið mjög vítaverður og voru því ekki talin skilyrði til að svipta hann ökurétti samkvæmt 101. gr. umferðarlaga. Var honum gerð fésekt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2001 að fengnu áfrýjunarleyfi. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sviptur ökurétti, en að öðru leyti verði héraðsdómur staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærði áfrýjaði ekki héraðsdómi fyrir sitt leyti. Kemur sýknukrafa hans ekki til álita nema að því marki sem efni kunna að vera til samkvæmt 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Atvik málsins eru þau að ákærði ók bifreiðinni MK 983 vestur Seljabraut í Reykjavík árdegis föstudaginn 2. júní 2000. Mældi lögregla ökuhraða bifreiðarinnar þar klukkan 10.16 með ratsjá, sem sýndi 75 km á klukkustund. Ákærði var samdægurs sviptur ökurétti til bráðabirgða í þrjá mánuði. Ákærða var með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík 9. júní 2000 boðið að ljúka málinu með sátt en sinnti því ekki. Ákærði sótti ekki þing í héraði og var málið dæmt að honum fjarstöddum samkvæmt 1. mgr 126. gr. laga nr. 19/1991. Ákærða er gefið að sök að hafa í umrætt sinn ekið með 72 km hraða á klukkustund að teknu tilliti til vikmarka á vegarkafla þar sem leyfður hámarkshraði var 30 km á klukkustund. Ákærði reisir sýknukröfu sína á því að ákvörðun um 30 km hámarkshraða á klukkustund á umræddum vegarkafla hafi ekki verið kynnt á fullnægjandi hátt. Hafi hann í umrætt sinn verið á leið vestur Seljabraut. Sé umferðarmerki, sem gefur til kynna 30 km hámarkshraða á klukkustund á þessum hluta Seljabrautar þannig staðsett við gatnamót Jaðarsels að ókleift sé fyrir vegfarendur, er aka suður Jaðarsel og beygja til vesturs inn Seljabraut, að sjá merkið. Dómendur í málinu hafa gengið á vettvang ásamt ríkissaksóknara og skipuðum verjanda ákærða. Á gatnamótum Jaðarsels og Seljabrautar er eitt umferðarmerki, sem gefur til kynna að 30 km hámarkshraði á klukkustund sé á Seljabraut. Er merkið á gatnamótunum norðan Seljabrautar, fast við Jaðarsel, og á hægri hönd þeirra, sem aka inn á Seljabraut. Snýr merkið til norðausturs og blasir því við þeim sem koma úr norðri eftir Jaðarseli frá Breiðholtsbraut. Sé hins vegar komið úr suðri, er framhlið merkisins ekki sýnileg vegfarendum. Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar upplýsingar frá gatnamálastjóranum í Reykjavík um að merki varðandi 30 km hámarkshraða á Seljabraut hafi verið sett upp við báða enda þess vegarkafla, sem hraðatakmörkuninni var ætlað að gilda á, 10. nóvember 1999 og hafi þau staðið þar óbreytt síðan. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr umferðarlaga nr. 50/1987 má ökuhraði í þéttbýli ekki vera meiri en 50 km á klukkustund. Samkvæmt 4. mgr. sömu greinar má ákveða lægri hraðamörk þar sem æskilegt þykir til öryggis eða af öðrum ástæðum. Er sú ákvörðun í höndum lögreglustjóra að fengnum tillögum sveitarstjórnar samkvæmt 3. mgr 81. gr umferðarlaga og skal samkvæmt 4. mgr. hennar gefa ákvarðanir samkvæmt greininni til kynna með umferðarmerkjum, nema lögreglan stjórni umferðinni. Ákvörðun varðandi stöðvun eða lagningu ökutækja, sem ekki er bundin við ákveðinn vegarkafla, má þó þess í stað birta með opinberri auglýsingu. Í 84. gr. laganna er dómsmálaráðherra falið að setja reglur meðal annars um gerð og notkun umferðarmerkja. Það hefur ráðherra gert með reglugerð nr. 289/1995 með síðari breytingum. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. reglugerðarinnar skulu umferðarmerki sett þannig að þau sjáist greinilega. Ákvörðun um að hámarkshraði verði 30 km á klukkustund á Seljabraut milli Jaðarsels og Engjasels frá 10. nóvember 1999 var tekin af lögreglustjóranum í Reykjavík með auglýsingu 25. október þess árs, er birtist í Lögbirtingablaði 10. nóvember 1999. Eins og að framan er rakið er merki því, sem gefur til kynna 30 km hámarkshraða á Seljabraut, komið þannig fyrir við austurenda götunnar að það dylst vegfarendum, sem sveigja inn á götuna úr suðri. Hefur ákvörðun um sérstakan hámarkshraða því ekki verið kynnt þeim, er þá leið aka, með fullnægjandi hætti, sbr. 4. mgr 81. gr. umferðarlaga og 19. gr. reglugerðar nr. 289/1995. Verður henni því ekki beitt gagnvart þeim. Breytir engu í þeim efnum að ákvörðunin var birt með opinberri auglýsingu svo sem að framan er rakið, enda kveður 4. mgr. 81. gr. umferðarlaga skýrt á um að slíkar ákvarðanir skuli kynntar með umferðarmerkjum. Ákærði ók vestur Seljabraut í umrætt sinn en ekki nýtur gagna í málinu hvaðan hann ók inn á þá götu. Verður vafi um það skýrður ákærða í hag. Verður samkvæmt því að miða við að hið almenna ákvæði 1. mgr. 37. gr. umferðarlaga um 50 km hámarkshraða á klukkustund í þéttbýli hafi átt við um akstur ákærða. Með vísan til forsendna héraðsdóms telst sannað að ákærði hafi í umrætt sinn ekið á þeim hraða, sem í ákæru greinir. Verður hann því sakfelldur fyrir brot á 1. mgr. 37. gr umferðarlaga. Á þeim hluta Seljabrautar, sem hér um ræðir, háttar svo til að íbúðarhús standa öðrum megin götunnar og vita inngangar sumra þeirra að götunni. Þá er verslunarhús við götuna, biðstöð strætisvagna beggja vegna hennar og gönguleiðir yfir hana. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 8000 króna sekt, sem greiðist í ríkissjóð, og komi fangelsi í tvo daga í hennar stað verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Í ljósi þess, sem að framan greinir um beitingu 4. mgr. 37. gr. umferðarlaga, verður ekki talið að akstur ákærða í umrætt sinn hafi verið mjög vítaverður og eru því ekki skilyrði fyrir hendi til að svipta hann ökurétti samkvæmt 101. gr. sömu laga. Allur sakarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ágúst Heimir Ásgeirsson, greiði 8000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í tvo daga. Sakarkostnaður í héraði og allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Magnúsar Thoroddsen hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2000. I. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík 5. september 2000 á hendur ákærða, Ágústi Heimi Ásgeirssyni, kt. 250978-5459, Engjaseli 86, Reykjavík “fyrir umferðarlagabrot með því að hafa föstudaginn 2. júní 2000, ekið bifreiðinni MK-983 með 72 km hraða á klst. vestur Seljabraut í Reykjavík, á vegarkafla að Engjaseli, þar sem leyfður hámarkshraði var 30 km á klst. Telst þetta varða við 1., sbr. 4. mgr. 37. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 25. gr. laga nr. 55/1993.” Ákærði kom ekki fyrir dóm þegar málið var þingfest þrátt fyrir löglega birt fyrirkall. Í fyrirkalli var þess getið að fjarvist ákærða kynni að verða metin til jafns við viðurkenningu hans og að dómur gengi um málið þótt hann sækti ekki þing, sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með vísan til framangreinds og framlagðra gagna þykir sannað að ákærði hafi gerst sekur um umferðarlagabrot það, sem greinir í ákæru. Brot ákærða er rétt heimfært til refsiákvæðis í ákæru. Ákærði hefur fjórum sinnum á árunum 1996 til 1999 gengist undir sátt vegna brota á umferðarlögum. Á árinu 1996 gekkst ákærði undir greiðslu sektar vegna ölvunaraksturs og var hann jafnframt sviptur ökurétti í 12 mánuði. Árið 1997 gekkst ákærði undir greiðslu sektar vegna aksturs án ökuréttar. Árið 1998 gekkst ákærði undir greiðslu sektar vegna hraðaksturs og brots gegn 48. gr. umferðarlaga. Þá gekkst ákærði í janúar 1999 undir greiðslu sektar vegna hraðaksturs og var sviptur ökurétti í 3 mánuði frá 12. janúar 1999 að telja. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin 30.000 króna sekt, sem greiðist í ríkissjóð, og komi 8 daga fangelsi í stað sektarinnar greiðist hún ekki innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Er ákærði var stöðvaður í umrætt sinn var sólskin og yfirborð vegar malbikað; slétt og þurrt. Ekki verður talið að akstur ákærða, eins og hér stóð á, hafi verið mjög vítaverður. Þykja því ekki fyrir hendi skilyrði til að svipta ákærðu ökurétti samkvæmt 101. gr. umferðarlaga. Ber því að hafna kröfu ákæruvaldsins um sviptingu ökuréttar. Ákærði greiði allan sakarkostnað. Ragnheiður Bragadóttir settur héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Ágúst Heimir Ásgeirsson, greiði 30.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæti ella fangelsi í 8 daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 733/2012
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli I hf. gegn F og S var vísað frá dómi. I hf. hafði krafðist ógildingar ákvörðunar F þar sem I hf. hafði verið gert að greiða S bætur. Úrskurður héraðsdóms var reistur á þeirri ástæðu að I hf. hefði skort lögvarða hagsmuni af málsókn sinni þar sem fyrirtækið hafði þegar greitt S umræddar bætur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að I hf. hefði gert fyrirvara við greiðslu bótanna og að gengnum dómi um kröfu sína kynni hann þess vegna að geta gert frekari kröfur. Úrskurður héraðsdóms var því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. nóvember 2012 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá er gerð krafa um málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Flugmálastjórn Íslands krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Stefanía Björk Helgadóttir hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði átti varnaraðilinn Stefanía Björk bókað flug með sóknaraðila frá Kaupmannahöfn til Keflavíkur 4. júlí 2010, kl. 19.45. Vegna bilunar fyrr um daginn í þeirri flugvél sem átti að fara í ferðina var fluginu aflýst og kom vararaðili því með flugi daginn eftir. Sóknaraðili endurgreiddi varnaraðila gistikostnað en neitaði að greiða frekari bætur. Þessu vildi varnaraðili ekki una og beindi kvörtun samkvæmt 126. gr. c. laga nr. 60/1998 um loftferðir til varnaraðilans Flugmálastjórnar Íslands. Með ákvörðun Flugmálastjórnar 21. janúar 2011 var sóknaraðila gert að greiða varnaraðilanum Stefaníu Björk 400 evrur í bætur á grundvelli b. liðar 1. mgr. 7. gr. reglugerðar EB nr. 261/2004 um sameiginlegar reglur um skaðabætur og aðstoð til handa farþegum sem neitað er um far og þegar flugi er aflýst eða mikil seinkun verður, en reglugerðin öðlaðist gildi hér á landi með þágildandi reglugerð nr. 574/2005. Sóknaraðili skaut þessari ákvörðun til innanríkisráðuneytisins sem staðfesti hana með úrskurði 11. október 2011. Í kjölfarið greiddi sóknaraðila bæturnar til varnaraðila 11. nóvember sama ár, en í tölvubréfi til hennar 7. þess mánaðar kom fram að greiðslan væri innt af hendi „með fyrirvara um niðurstöðu úr væntanlegu dómsmáli“. Varnaraðilinn Flugmálastjórn Íslands reisir kröfu sína um frávísun málsins á því að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um sakarefnið þar sem hann hafi greitt bæturnar. Ágreiningur um efnislegar forsendur fyrir ákvörðun um greiðslu bóta feli því í sér lögspurningu sem fari í bága við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Ef fallist verður á það með varnaraðila að þessi annmarki sé á málatilbúnaði sóknaraðila sætir málið frávísun án kröfu. Því skiptir engu hvort krafa um frávísun hafi verið höfð uppi síðar en efni stóðu til. Sóknaraðili hefur ekki uppi í málinu fjárkröfu á hendur varnaraðilum eins og honum hefði verið kleift. Þótt sóknaraðili hafi takmarkað sakarefni málsins með því móti kemur það ekki í veg fyrir að hann gæti, að gengnum dómi í samræmi við þá kröfu sem hann gerir í málinu, haft uppi frekari kröfur á grundvelli þess fyrirvara sem hann gerði við greiðslu til varnaraðilans Stefaníu Bjarkar. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili lögvarða hagsmuni af því af fá leyst úr málinu og getur þetta atriði ekki valdið því að málinu verði frávísað. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Málskostnaður í héraði bíður efnisdóms en varnaraðilanum Flugmálastjórn Íslands verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað sem ákveðinn er eins og í dómsorði greinir. Það athugast að héraðsdómari synjaði sóknaraðila um að leggja fram afrit af fyrrgreindu tölvubréfi 7. nóvember 2011 í þinghaldi áður en málið var flutt um frávísunarkröfu varnaraðilans Flugmálastjórnar Íslands. Til þess stóð engin heimild enda var gagnaöflun ekki lokið og skjalið hafði þýðingu fyrir málatilbúnað sóknaraðila. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Varnaraðilinn Flugmálastjórn Íslands greiði sóknaraðila, Icelandair ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 278/2016
Opinberir starfsmenn Ráðningarsamningur Riftun Áminning Skaðabætur Miskabætur
G hóf störf hjá embætti umboðsmanns skuldara haustið 2010 og starfaði hún þar fram í maí 2015 þegar ráðningarsamningi hennar var rift. Tilefni þess voru ávirðingar G sem fólust í því að hún hafði haft afskipti af þremur málum fyrrverandi eiginmanns síns sem höfðu verið til meðferðar hjá embættinu. G höfðaði mál gegn Í og krafðist bóta vegna uppsagnarinnar. Var tekið fram að þótt afskipti G af fyrrnefndum málum hefðu verið brot gegn ríkum trúnaðarskyldum hefði G í starfi sínu ekki tekið ákvarðanir í málunum og ekki lægi fyrir að hún hefði notfært sér upplýsingarnar í eigin þágu eða hefði miðlað þeim til annarra. Var því talið að ávirðingar sem G höfðu verið gefnar að sök hefðu ekki getað haft í för með sér fyrirvaralausan brottrekstur. Af þeim sökum hefði riftun ráðningarsamningsins verið ólögmæt. Var Í gert að greiða G bætur vegna fjártjóns og miska.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 13. apríl 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda,en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sittleyti 9. júní 2016.Hún krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiðasér 20.652.208 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. október 2014 til greiðsludags. Þákrefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.ISvo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi hófgagnáfrýjandi störf hjá embætti umboðsmanns skuldara haustið 2010 og var hún fastráðinmeð samningi 25. janúar 2011. Þar starfaði gagnáfrýjandi til 11. mars 2014þegar henni var veitt ótímabundið leyfi frá störfum. Ráðningarsamningi hennarvar síðan rift með bréfi umboðsmanns skuldara 15. maí sama ár. Tilefni þessvoru ávirðingar gagnáfrýjanda sem fólust í því að hún hafði afskipti af þremurmálum fyrrverandi eiginmanns síns sem voru til meðferðar hjá umboðsmanniskuldara. Í fyrsta lagi var um að ræða svokallað ráðgjafarmál sem gagnáfrýjandistofnaði 27. desember 2012 og fór með. Aðallega laut málið að því að óska eftirað starfsmenn Arion banka hf. könnuðu hvort skuldara stæði til boðafyrirgreiðsla hjá bankanum. Vinnslu þessa máls mun hafa lokið 4. apríl 2013. Íöðru lagi var um að ræða ráðgjafarmál sem stofnað var 16. júlí 2013, en einuafskipti gagnáfrýjanda af því máli voru að hún skoðaði rafræn gögn þess 6.ágúst það ár. Loks var í þriðja lagi um að ræða mál sem var stofnað 11.desember 2013 vegna umsóknar skuldara um greiðsluaðlögun. Afskiptigagnáfrýjanda af því máli voru að hún skoðaði ítrekað rafræn gögn málsins ogsótti skattframtal skuldara frá ríkisskattstjóra og vistaði rafrænt með gögnummálsins.IIAf hálfugagnáfrýjanda er byggt á því að riftun á ráðningarsamningi hennar hjáumboðsmanni skuldara hafi verið ólögmæt. Af þeim sökum hafi skaðabótaábyrgðfallið á aðaláfrýjanda vegna fjártjóns hennar og miska. Aðaláfrýjandi reisirhins vegar málatilbúnað sinn á því að gagnáfrýjandi hafi með fyrrgreindumávirðingum vanefnt ráðningarsamning sinn svo verulega að heimilt hafi verið aðrifta honum og víkja gagnáfrýjanda fyrirvaralaust úr starfi.Fallist verður á það með héraðsdómi að framgangagagnáfrýjanda í starfi sínu hjá umboðsmanni skuldara með því að skoða rafræn gögní málum fyrrverandi eiginmanns síns hjá embættinu og hafa önnur afskipti afþeim hafi falið í sér brot gegn starfsskyldum hennar og misnotkun á aðstöðu semhún naut vegna starfsins. Í ljósi þess að gagnáfrýjandi skoðaði gögnin ítrekaðer að engu hafandi sú skýring hennar að um mistök hafi verið að ræða vegnalesblindu. Þótt í þessu hafi falist brot gegn ríkum trúnaðarskyldum er þess þóað gæta að gagnáfrýjandi mun í starfi sínu ekki hafa tekið ákvarðanir í málunumog ekki liggur fyrir að hún hafi notfært sér upplýsingarnar í eigin þágu eðamiðlað þeim til annarra.Um starfslok manns sem ráðinn er í þjónusturíkisins fer eftir því sem segir IX. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins. Verður endir bundinn á ráðningu með uppsögn afhálfu ríkisins, en sú ráðstöfun er þó háð því skilyrði eftir 1. mgr. 44. gr.laganna að starfsmanni hafi áður verið gefið færi á að bæta ráð sitt meðáminningu ef ástæður uppsagnar eiga rætur að rekja til þeirra ávirðinga semraktar eru í 21. gr. laganna. Þá skal samkvæmt 45. gr. laganna víkja ríkisstarfsmanni,sem ráðinn hefur verið í starf, fyrirvaralaust úr því ef hann hefur veriðsviptur með fullnaðardómi rétti til að gegna því eða hann hefur játað að hafagerst sekur um refsiverða háttsemi sem ætla má að hefði í för með sér sviptinguréttinda samkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Með aðilum er ágreiningslaust að ekki voru fyrirhendi skilyrði 45. gr. laga nr. 70/1996 til að umboðsmanni skuldara væri skyltað víkja gagnáfrýjanda úr starfi fyrirvaralaust. Aftur á móti deila aðilar umhvort heimild standi til í frekari mæli, en þar er gert ráð fyrir, að víkja ríkisstarfsmanniúr starfi á grundvelli almennra reglna vinnuréttar. Án þess að leysa þurfi úrþví hvort slík heimild kunni að vera fyrir hendi er ljóst að ávirðingar, semgagnáfrýjanda voru gefnar að sök, gátu ekki haft í för með sér fyrirvaralausanbrottrekstur ef slík heimild getur á annað borð verið fyrir hendi eftirólögfestum reglum. Af þeim sökum var riftun ráðningarsamningsins ólögmæt. Beraðaláfrýjandi ábyrgð á því tjóni sem gagnáfrýjandi hefur orðið fyrir vegna þeirrarráðstöfunar.IIIVið ákvörðun bóta vegna fjártjóns ber að líta til þessað gagnáfrýjandi var orðin 53 ára þegar henni var vikið úr starfi. Jafnframtliggur fyrir að henni hefur reynst örðugt um vik að finna sér starf sem hæfirmenntun hennar, en hún hefur nýtt sér þann tíma sem hún hefur verið án atvinnutil að afla sér frekari menntunar. Þá er þess að gæta að hún fékk greidd launfrá því henni var veitt ótímabundið leyfi frá störfum 11. mars 2014 þar tilhenni var vikið úr starfi 15. maí sama ár með riftun ráðningarsamnings. Aftur ámóti verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að lækka beri bætur til gagnáfrýjandavegna þess að hún hafi brotið af sér í starfi, enda gátu ávirðingar hennar aðréttu lagi ekki varðað öðru en að hún sætti áminningu og héldi starfinu efannað og meira kæmi ekki til. Að öllu þessu virtu eru bætur til gagnáfrýjandavegna fjártjóns hennar metnar að álitum 8.000.000 krónur.Svo sem hér hefur verið rakið var brottvikning gagnáfrýjandaúr starfi hjá umboðsmanni skuldara ólögmæt. Þá er þess að gæta að henni var gertþegar í stað að viðstöddum samstarfsmönnum að yfirgefa vinnustaðinn 11. mars2014 í kjölfar fundar með umboðsmanni skuldara og mannauðsstjóra embættisins.Var þessi framganga meiðandi í garð gagnáfrýjanda og á hún því rétt ámiskabótum samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verðurstaðfest niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð þeirra bóta.Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjanda gert aðgreiða gagnáfrýjanda 8.500.000 krónur með dráttarvöxtum eins og dæmdir voru íhéraði.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verðurstaðfest.Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjandamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi,íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, Guðrúnu Sigurðardóttur, 8.500.000 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 28. október 2014 til greiðsludags.Ákvæðihins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað.Aðaláfrýjandigreiði gagnáfrýjanda 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2016.Mál þetta semdómtekið var 18. desember 2015 var höfðað 28. október 2014 af hálfu GuðrúnarSigurðardóttur, Þinghólsbraut 53, Kópavogi á hendur fjármála- ogefnahagsráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra, f.h. íslenska ríkisins,Arnarhváli við Lindargötu, Reykjavík, til greiðslu launa, orlofs og fébótavegna riftunar á ráðningarsamningi aðila. Stefnandi gerirþær dómkröfur að stefnda verði gert að greiða stefnanda 20.652.208 krónur, aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 28.október 2014 til greiðsludags. Þákrefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins, að meðtöldumvirðisaukaskatti. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda, en til vara stórfelldrar lækkunarþeirra. Jafnframt krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins.Yfirlit málsatvika og ágreiningsefnaStefnandi hófstörf á embætti umboðsmanns skuldara haustið 2010 og var þá með BA-próf ílögfræði. Hún varð fastráðinn starfsmaður embættisins með ráðningarsamningi,dags. 25. janúar 2011. Upphaflega sinnti hún starfi ráðgjafa en frá 1. nóvember2011 til 30. september 2013 gegndi hún starfi deildarstjóra ráðgjafaþjónustu.Þann 1. október 2013 tók hún við starfi hópstjóra á þjónustusviði. Með bréfi15. maí 2014 rifti umboðsmaður skuldara ráðningarsamningi við stefnanda.Mál þetta snýstum ágreining aðila um lögmæti riftunar stefnda á ráðningarsamningnum og skyldustefnda til að greiða stefnanda bætur af því tilefni.Stefndi lýsirmálavöxtum svo að upphaf málsins megi rekja til ábendingar sem borist hafiembætti umboðsmanns skuldara í tölvupósti laugardaginn 8. mars 2014. Ítölvupóstinum sem var framsendur á Ástu S. Helgadóttur, umboðsmann skuldara,mánudaginn 10. mars, hafi verið vakin athygli á tengslum stefnanda við A, sendandatölvupóstsins, en mál hans var til meðferðar hjá stofnuninni. Þá þegar hafi rannsókn hafist á aðkomu tveggjastarfsmanna stofnunarinnar að málum A, en það voru stefnandi, sem erfyrrverandi eiginkona A, og Andrés Júlíus Ólafsson, sérfræðingur hjáumboðsmanni skuldara, núverandi sambýlismaður stefnanda. Við rannsókn málsinshafi verið farið yfir öll mál A sem umboðsmaður hefur haft til meðferðar, enþau hafi verið alls þrjú frá 27. desember 2012. Öll gögn málanna hafi veriðskoðuð og kannað hvaða starfsmenn hefðu unnið í málunum eða skoðað gögn sem þarværi að finna og rætt við þá starfsmenn sem höfðu komið að vinnslu málanna.Rannsóknin hafi leitt eftirfarandi í ljós:Þann 27. desember2012 hafi stefnandi stofnað ráðgjafarmál hjá umboðsmanni skuldara vegna A, þ.e.mál nr. 7255 og verið ábyrgðarmaður á málinu. Af málaskrá stofnunarinnar ogyfirliti yfir notkun á tölvukerfi megi sjá að aðeins tveir starfsmennumboðsmanns skuldara komu að málinu. Friðbjörn Berg hafi framkvæmt einauppfærslu í málinu og farið í sama skipti í upplýsingaflipa til að skoða gögn.Stefnandi hafi annast alla aðra vinnu í málinu. Hún hafi vistað gögn í málinu,sótt gögn í þrjú skipti í gegnum vefþjónustu frá ríkisskattstjóra, Landsbanka,Arion banka, Íslandsbanka, Motus og LÍN. Þá hafi hún sent tölvuskeyti tilstarfsmanna Arion banka þar sem hún hafi óskað eftir því að A fengi sértækaskuldaaðlögun vegna fasteignar hans, en stefnandi hafi sjálf átt 50% ífasteigninni á móti A og þau borið sameiginlega ábyrgð á þeim veðskuldum sem áfasteigninni hvíldu. Svar hafi borist frá starfsmanni Arion banka 2. apríl 2013þar sem fram koma tilteknar ráðleggingar og afstöðu bankans lýst að öðru leyti.Ekki hafi verið unnið í málinu eftir það.Þann 16. júlí 2013hafi annað ráðgjafarmál vegna A verið stofnað hjá umboðsmanni skuldara, málnúmer 201307141. Ábyrgðarmaður á málinu hafiverið Ingunn Árnadóttir, en aðrir starfsmenn sem komið hafi að því hafi veriðDavor Purusic og Borgný Haraldsdóttir. Afskipti stefnanda af málinu hafi veriðþau að hún hafi skoðað upplýsingaflipa og skuldaflipa málsins 6. ágúst 2013, ánþess að umrædd gögn snertu starf hennar á nokkurn hátt. Málinu hafi lokið með tilteknumhætti, en það hafi varðað greiðsluaðlögun, sem A hafi sótt um. Nýtt mál hafi verið skráð í kerfi stofnunarinnar og fengið númerið 14229.Ingunn Árnadóttir hópstjóri á þjónustusviði hafi verið ábyrgðarmaður málsins,en hún hafi óskað eftir því við Steinar Örn Steinarsson lögfræðing að hann færimeð málið. Aðrir starfsmenn sem komu að því hafi verið Ólöf Marín Úlfarsdóttir,Elín Snæbjörnsdóttir og Andrés Júlíus Ólafsson. Málinu hafi lokið með því aðumsókn A um greiðsluaðlögun hélt áfram til frekari meðferðar. Ekki hafi verið áverksviði stefnanda að vinna í máli númer 14229. Engu að síður hafi hún sóttskattframtal A fyrir tekjuárið 2012 frá ríkisskattstjóra í gegnum vefþjónustuog vistað það með gögnum í málinu þann 13. janúar 2014. Sama dag hafi stefnandiskoðað gögn í málinu, farið inn í upplýsingaflipa og flett síðan upp gögnum ervarði skuldir, framfærslu, framtöl, laun og skýrslur A. Þann 20. janúar 2014hafi stefnandi skoðað gögn í máli 14229 er varði eignir og skuldir A og þann22. janúar hafi hún skoðað gögn í málinu er varði skuldir hans. Þann 6. febrúar2014 hafi stefnandi tvívegis skoðað gögn í máli 14229. Kl. 10:23 hafi húnskoðað gögn er varði eignir og skuldir A og kl. 10:50 hafi hún skoðað gögn ervarði framfærslu og tekjur A. Þann 5. mars 2014 hafi stefnandi þrívegis skoðaðgögn í máli 14229. Fyrst upplýsingar um framfærslu og tekjur A kl. 15:22, næstupplýsingar um skuldir A kl. 15:48 og loks upplýsingar um eignir hans kl.15:56.Í stefnu lýsir stefnandi tildrögum aðkomu sinnar að fyrstamálinu svo að A hafi leitað til hennar í desember 2012 og óskað eftir ráðgjöf í tengslum viðfjármál sín, en hluti af starfsskyldum stefnanda hafi verið að sinna almennriráðgjöf til einstaklinga sem leituðu til stofnunarinnar. Þegar annað málið vartil meðferðar hafi A haft samband við stefnanda og óskað eftir því að hún færimeð honum yfir málið, sem hún hafi gert. Hún hafi jafnframt tilkynnt A að íljósi þess að málið yrði unnið innandyra af hálfu embættisins, þar sem sértækriskuldaaðlögun hafði verið hafnað, gæti hún ekki átt frekari aðkomu að málinu.Um þriðja málið kveðst stefnandi ekki hafa haft vitneskju fyrr en A hafisjálfur upplýst hana um það 11. janúar 2014, en það mál varðar umsókn A umformlega greiðsluaðlögun og var stofnað haustið 2013 meðan stefnandi var íveikindaleyfi.Lýsingum aðila ístefnu og greinargerð ber ekki saman um vitneskju yfirmanna stefnanda umframangreind mál A og aðkomu stefnanda að þeim málum áður en embættinu barsttölvupóstur hans 8. mars 2014 og rannsókn málsins hófst. Stefnandi kveðst í tengslumvið fyrsta málið hafa upplýst næstráðandi yfirmann sinn, MargrétiValdimarsdóttur, sviðsstjóra ráðgjafasviðs, um tengsl sín við A og hafa fengiðmunnlegt samþykki hennar til að senda fyrirspurn til banka um hvort mál hansuppfyllti skilyrði sértækrar skuldaaðlögunar. Þá kveður stefnandi Margrétihafa, að beiðni stefnanda, upplýst ÁstuS. Helgadóttur, umboðsmann skuldara, um að mál númer 201307141 væri til meðferðar hjá embættinu og að hún myndi ekkikoma að meðferð þess. Stefndi kveður Margrétialdrei hafa veitt samþykki fyrir því að stefnandi stofnaði og ynni í málifyrrverandi eiginmanns síns og kveður Margréti aldrei hafa upplýst Ástu S.Helgadóttur um mál hans. Staðfesti Margrét þetta í vitnaskýrslu sinni fyrirdóminum, en kvaðst sjálf hafa vitað af þessum tengslum og því hafa sagt sig frámáli númer 201307141 þar sem hún hafði áður verið yfirmaður stefnanda. Í stefnu kveðst stefnandi hafa upplýst Jón ÓskarÞórhallsson yfirmann sinn um að A væri með mál til meðferðar hjá embættinu ogkveðst einnig hafa beðið A að nefna það við Jón Óskar. Þetta hafi verið ítengslum við viðræður þeirra um hugsanleg störf A fyrir embættið, sem ekki varðaf. Stefndi lýsir málavöxtum svo að Jón Óskar hafi ekki vitað af því að mál Aværi til meðferðar hjá embættinu. Ásta S. Helgadóttir umboðsmaður skuldara hafiheldur ekki haft vitneskju um það. Þau kváðust bæði í skýrslum sínum fyrirdóminum ekki hafa vitað að A ætti mál þar til meðferðar, en bæði vissu umtengsl A og stefnanda. A kvað í framburði sínum fyrir dóminum það ekki hafakomist til tals við Jón Óskar að hann ætti mál til meðferðar hjá embættinuþegar þeir hafi rætt um hugsanleg störf hans fyrir embættið.Þann 11. mars2014 var stefnandi boðuð til fundar með umboðsmanni skuldara, Ástu S.Helgadóttur, og Guðrúnu Sigurjónsdóttur, mannauðsstjóra embættisins. Fyrirfundinn var stefnandi ekki upplýst um fundarefnið. Samkvæmt því sem greinir íminnisblaði embættisins um fundinn var stefnanda tjáð að alvarleg ábendinghefði borist sem gæti varðað brot hennar í starfi og að hún yrði send íótímabundið leyfi frá störfum meðan málið yrði rannsakað. Stefnanda virðisthvorki hafa verið kynnt efni ábendingarinnar á fundinum né henni afhent afrithennar. Þann 26. mars2014 var stefnanda tilkynnt að rannsókn málsins hefði leitt í ljós að hún hefðihaft aðkomu að þremur málum fyrrverandi eiginmanns síns sem voru í vinnslu hjáembætti umboðsmanns, nánar tiltekið tvö ráðgjafarmál og svo hið eiginlegagreiðsluaðlögunarmál. Var það mat umboðsmanns að stefnandi hefði með aðkomusinni að málum fyrrum eiginmanns síns brotið gegn hæfisreglum stjórnsýslulagaog siðareglum embættisins þar sem kveðið sé á um að starfsmaður megi ekkinotfæra sér stöðu sína eða upplýsingar fengnar í starfi í eiginhagsmunaskyni.Þá hafi hún brotið gegn ákvæðum laga um persónuvernd og meðferðpersónuupplýsinga og almennum trúnaðarskyldum við vinnuveitanda sinn ogháttsemin fari í bága við 18. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisinsnr. 70/1996 um þagnarskyldu opinberra starfsmanna og 4. gr. laga um umboðsmannskuldara nr. 100/2010 um þagnarskyldu starfsmanna umboðsmanns skuldara. Íbréfinu lýsti stefndi því að hann teldi stefnanda hafa brotið verulega gegnstarfsskyldum sínum og umboðsmaður hefði því til skoðunar að riftaráðningarsambandi við hana. Var stefnanda veittur réttur til andmæla og gefinntveggja vikna frestur til þess.Þann 31. mars2014 sendi stefnandi umboðsmanni bréf þar sem óskað var eftir tilgreindumgögnum málsins. Þau gögn voru afhent stefnanda þann 3. apríl 2014. Þann 8.apríl 2014 óskaði stefnandi eftir framlengingu á andmælafresti til 16. apríl2014. Sá frestur var veittur. Þann 15. apríl 2014 kom stefnandi andmælum sínumá framfæri við embætti umboðsmanns skuldara þar sem skorað var á embættið aðfalla frá boðaðri riftun á ráðningarsamningi aðila og bent á að enginnlagalegur grundvöllur væri til riftunar á ráðningarsamningi hennar sem félliundir lög nr. 70/1996. Í andmælabréfinu var farið ítarlega yfir atvik máls afhálfu stefnanda og ávirðingum í bréfi frá 26. mars svarað og skýringar veittar.Meðal þess sem fram kom í bréfinu var að það hafi komið fyrir að stefnandi hafióviljandi farið inn í mál A þegar hún vegna starfs síns ætlaði að opna málannars manns sem hafði svipaða kennitölu.Stefnanda varboðið að koma til fundar við umboðsmann og var sá fundur haldinn 8. maí 2014 aðviðstöddum lögmanni stefnanda og lögmanni embættisins. Samkvæmt fundargerð sem lögmaður embættisins ritaði var á fundinum rættum uppflettingar stefnanda í tölvukerfi umboðsmanns, sem stefnandi kvaðst hafaframkvæmt bæði óvart og viljandi. Rætt var um siðareglur umboðsmanns og framkom af hálfu stefnanda að ef hún teldist hafa brotið gegn starfsmannalögum nr.70/1996 þá ætti það í mesta lagi að varða áminningu í samræmi við 21. gr.laganna. Eftir fundinn óskaði stefnandi eftir því að fá að skoðatölvusamskipti sín við aðra starfsmenn umboðsmanns sem vörðuðu trúnaðarbrothennar og skoðaði þau 12. maí 2014. Með bréfi dags.15. maí 2014 var ráðningarsamningi stefnanda við umboðsmann rift frá og meðþeim degi vegna þess að háttsemi hennar væri svo veruleg vanefnd áráðningarsamningi hennar við umboðsmann skuldara að hjá því yrði ekki komist. Íbréfi umboðsmanns er háttsemi stefnanda lýst nánar þannig að stefnandi hafi ífyrsta lagi brotið starfsskyldur með því að vera ábyrgur starfsmaðurráðgjafarmáls fyrrverandi eignmanns síns og hafa í tengslum við það mál leitaðeftir sértækri skuldaaðlögun fyrir hann, meðan þau hafi átt saman fasteign ogbæði borið ábyrgð á veðskuldum sem á henni hvíldu. Í öðru lagi felist brotstefnanda í því að hafa á tímabilinu frá 6. ágúst 2013 til 7. mars 2014 ítrekaðskoðað skjöl er vörðuðu ráðgjafarmál fyrrverandi eiginmanns hennar og síðarskoðað umsókn hans um greiðsluaðlögun í tölvukerfum umboðsmanns skuldara, þar ámeðal gögn um viðkvæmar fjárhagsupplýsingar, án þess að slík skoðun værinauðsynleg vegna starfs hennar. Að auki hafi stefnandi brotið starfsskyldursínar með því að nota aðgang sinn í tölvukerfi umboðsmanns skuldara til aðsækja skattframtal fyrrverandi maka síns fyrir tekjuárið 2012 í gagnagrunnríkisskattstjóra og vista upplýsingar um það inn í málsgögn umboðsmanns meðumsókn hans um greiðsluaðlögun. Með þessari háttsemi hafi stefnandi brotiðhæfisreglur stjórnsýslulaga. Þá hafi stefnandi brotið gegn almennritrúnaðarskyldu sinni við vinnuveitanda og meginreglum laga um almennarstarfsskyldur og háttsemi í stjórnsýslunni. Einnig sé hegðun stefnanda íandstöðu við ákvæði laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferðpersónuupplýsinga, þar sem skilyrði 7. gr. og 1. mgr. 8. gr. laganna hafi ekkiverið uppfyllt og vinnsla stefnanda á umræddum persónuupplýsingum því ekkiheimil. Með bréfi þann20. maí 2014 óskaði stefnandi eftir skriflegum rökstuðningi fyrir ákvörðunumboðsmanns skuldara um riftun ráðningarsamnings og barst sá rökstuðningur meðbréfi dags. 2. júní 2014. Þann 20. júní 2014 ritaði lögmaður stefnanda bréf tilumboðsmanns þar sem riftun ráðningarsamnings var mótmælt. Þá var samhliða þvígerð krafa um fébætur, laun umfram uppsagnarfrest sem og miskabætur. Með bréfidags. 1. júlí s.á. hafnaði umboðsmaður öllum kröfum stefnanda um fé- ogmiskabætur.Við aðalmeðferðmálsins komu stefnandi og umboðsmaður skuldara, Ásta S. Helgadóttir, fyrir dómog gáfu skýrslur. Þá komu fyrir dóminn vitnin Ingunn Árnadóttir, starfsmaðurumboðsmanns skuldara, A, fyrrverandi eiginmaður stefnanda, Áslaug Árnadóttir,lögmaður umboðsmanns skuldara, Margrét Valdimarsdóttir, sviðsstjóri umboðsmannsskuldara, Guðrún Sigurjónsdóttir, fyrrverandi mannauðsstjóri umboðsmannsskuldara, Eva Gunnlaugsdóttir, fyrirverandi yfirmaður upplýsingamála hjáumboðsmanni skuldara, Halldór Karl Valdimarsson, framkvæmdastjóriþjónustuskrifstofu Stéttarfélags lögfræðinga, og Jón Óskar Þórhallsson,fyrrverandi fjármálastjóri umboðsmanns skuldara. Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggirdómkröfur sínar á því að embætti umboðsmanns skuldara hafi einhliða og meðólögmætum hætti rift ráðningarsamningi stefnanda, þar sem engar forsendur hafiverið að lögum til riftunar. Ákvörðun stjórnvaldsins sé jafnframt ógild aðstjórnsýslurétti. Með því að grípa til riftunar hafi stefndi bakað stefnandatjón sem stefndi beri fébótaábyrgð á. Stefnandi reisi málatilbúnað sinn einnigá því að hún eigi samningsbundna fjárkröfu á hendur stefnda um efndir áráðningarsamningi aðila, auk launatengdra greiðslna sem og greiðslna vegnaáunnins en ótekins orlofs.Engin lagaskilyrði til riftunarStefnandi reisirdómkröfur sínar á því að engin lagaskilyrði hafi verið til staðar fyrir riftun.Riftun hafi ekki sjáanlega verið byggð á neinni reglu sem heimili riftunráðningarsamnings, sbr. riftunarbréf stefnda dags. 15. maí 2014. Svo sem ráðiðverði af bréfum stefnda til stefnanda virðist riftun vera byggð á einhverskonar almennum mælikvörðum embættisins um háttsemi starfsmanns í starfi, ánþess þó að með nokkrum hætti sé í ljós leitt að slíkir mælikvarðar geti varðaðsvo íþyngjandi ákvörðun sem riftun og fyrirvaralaus slit á ráðningarsamningisé.Um réttarsambandstefnanda og stefnda hafi gilt lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldurstarfsmanna ríkisins. Ákvæði 1. mgr. 45. gr. laga nr. 70/1996 kveði á um aðstarfsmanni skuli vikið úr starfi fyrirvaralaust ef hann hefur verið svipturmeð fullnaðardómi rétti til að gegna því starfi. Starfsmanni skuli og vikið úrstarfi fyrirvaralaust hafi hann játað að hafa gerst sekur um refsiverðaháttsemi sem ætla megi að hefði í för með sér sviptingu réttinda skv. 68. gr.almennra hegningarlaga, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. Ákvæðið sé skýrt að þessuleyti og verði ekki túlkað á annan veg en svo að um tæmandi upptalningu sé aðræða á þeim tilvikum sem geti leitt til fyrirvaralausrar uppsagnar. Í svarbréfistefnda til lögmanns stefnanda, dags. 1. júlí 2014, þar sem fjárkröfum séhafnað vísi stefndi til bréfs síns dags. 2. júní 2014, og til þess að: Guðrún hafi vanefnt ráðningarsamning sinn svoverulega að stofnuninni hafi verið heimilt að rifta ráðningarsamningnum. Þvíhafnar umboðsmaður skuldara öllum kröfum Guðrúnar um fé- og miskabætur. Vanefndir áráðningarsamningi, hvort sem þær eru verulegar eður ei, geti ekki í skilningiákvæðis 45. gr. laga nr. 70/1996 réttlætt fyrirvaralausa uppsögn. Stefnandihafi hvorki orðið uppvís að refsiverðri háttsemi líkt og áskilnaður sé gerðurum, né verið svipt með fullnaðardómi rétti til að gegna starfi sínu. Afframangreindu sé ljóst að skilyrðum til fyrirvaralausrar uppsagnar sé ekki meðnokkru móti fullnægt. Því sé um ólögmæta riftun á ráðningarsamningi stefnandaað ræða. Stefndi hafi með riftuninni brotið í verulegu gegn lögvörðum réttistefnanda sem ríkisstarfsmanns sem verndaður sé í stjórnsýslulögum og í lögumnr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Brot gegn ákvæðum stjórnsýslulagaÁkvörðun stefndaum riftun á ráðningarsamningi stefnanda hafi brotið í verulegu gegn ákvæðumstjórnsýslulaga nr. 37/1993 og sé því ógild að efni og formi. Þá verði að teljaað við undirbúning og aðdraganda þeirrar ákvörðunar hafi stefndi brotið í bágavið málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga og vandaða stjórnsýsluhætti og þar meðvegið að lögvörðum rétti stefnanda sem ríkisstarfsmanns. Fyrir fund aðilaþann 11. mars 2014 hafi stefnanda ekki verið tilkynnt um meðferð máls á hendursér, skv. 14. gr. stjórnsýslulaga né fengið að kynna sér gögn málsins, sbr. 1.mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga. Gögnin hafi stefnandi svo ekki fengið afhent fyrren liðlega þremur vikum eftir að henni hafi verið vikið frá störfum, eftir aðhún hafi sjálf óskað eftir þeim. Stefnandi hafi ekki verið upplýst um aðhverjum eða um hvað ábendingin snerist heldur hafi hún verið látin geta sér tilum það sjálf á fundinum og þráspurð hvort hún gæti gert sér í hugarlund um hvaðmálið snerist. Þá verði aðtelja það óeðlilega stjórnsýsluhætti, að ritað hafi verið minnisblað á fundinumí stað fundargerðar, einkum í ljósi þess að á fundinum hafi tveir starfsmennembættisins setið á móti stefnanda einum. Síðar meir hafi komið í ljós að ýmsumatriðum hafi verið sleppt í minnisblaðinu, er vörðuðu stefnanda og sjónarmiðhennar er fram komu á fundinum. Eðlilegra hefði verið að rita fundargerð þarsem stefnanda hefði verið gefinn kostur á að kynna sér efni hennar í lok fundarog gera viðeigandi athugasemdir og í kjölfarið hefðu allir fundarmenn ritaðnafn sitt undir. Verði að teljaframangreinda háttsemi og framferði við stefnanda á fundinum brjóta í bága viðvandaða stjórnsýsluhætti sem og tilkynninga- og upplýsingarétt stefnanda, sbr.14. og 15. gr. stjórnsýslulaga. Með þessu hafi stefnandi verið svipt réttisínum til að koma athugasemdum sínum á framfæri þá þegar, benda á misskilningeða ónákvæmni í gögnum máls og jafnframt benda á heimildir sem væru betrigrundvöllur að ákvörðun málsins.Í bréfum stefndatil stefnanda, dags. 15. maí og 2. júní 2014, bregði svo við að riftun sé byggðm.a. á efnisatriðum sem ekki hafi verið borin á borð sérstaklega í bréfi, dags.26. mars 2014, þegar riftun hafi verið boðuð og andmælaréttur veittur. Íriftunarbréfi og rökstuðningsbréfi sé þannig m.a. byggt sérstaklega á því aðstefnandi hafi „brotið gegn almennri trúnaðarskyldu“ við vinnuveitanda ogeinnig að hún hafi „brotið gegn meginreglum laga um almennar starfsskyldur ogháttsemi í stjórnsýslunni, en starfsmönnum ríkisins ber að gæta ákveðinnaviðmiða í daglegum störfum sínum“. Undir síðara atriði sé þess einnig getið aðumrædd viðmið byggi „á skráðum og óskráðum réttarreglum sem gilda um störf ogstarfshætti ríkisstarfsmanna“. Þrátt fyrir þetta sé ekki greint frá því íbréfinu hverjar þær „skráðu og óskráðu“ réttarreglur séu. Ákvörðun um riftun sésamkvæmt þessu að meginstefnu til byggð á því að stefnandi hafi brotið gegnalmennum mælikvörðum um háttsemi og starfsskyldur ríkisstarfsmanna, án þess aðí nokkru sé vikið að því hvort og hvaða skráðu reglur þar að lútandi hafi veriðbrotnar, hvað þá sýnt fram á að reglur hafi verið brotnar sem heimili svoverulega íþyngjandi ákvörðun gagnvart stefnanda að ráðningarsamningi sé rift.Óumdeilt sé að stefnanda hafi ekki verið veitt tækifæri til að skila andmælumvið þessum ávirðingum, líkt og stjórnvaldinu hafi borið skylda til að gera,sbr. 1. mgr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Þegar af þeirri ástæðu hafi stefndibrotið í bága við framangreinda andmælareglu stjórnsýslulaga og verði þvíákvörðunin um riftun talin ógild. Andmælum stefnandahafi ekki verið svarað að neinu leyti, nema umboðsmaður hafi að því er virðistfallið frá hluta þeirra ástæðna er upphaflega hafi verið byggt á, og sé ekkiunnt að túlka það á annan hátt en að fallist sé á sjónarmið stefnanda sem setthafi verið fram í andmælabréfi þann 15. apríl 2014 í þeim efnum. Rökstuðningistefnanda er lúti að broti gegn siðareglum embættisins sem og yfirferð ogrökstuðningi vegna málsmeðferðar embættisins hafi því ekki í neinu verið svaraðaf hálfu stefnda. Með því að virða athugasemdir og andmæli stefnanda að vettugimeð framangreindu móti verði að telja að stefndi hafi sem stjórnvald brotiðgegn lögbundinni skyldu sinni til að rannsaka mál og upplýsa til fullnustu áðuren ákvörðun er tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Vart verði dreginönnur ályktun af þessu algjöra skeytingarleysi um andmæli aðila máls, en aðniðurstaðan hafi verið fyrir fram ákveðin. Stefnandi teljiað stefndi hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni til fulls, m.a. í tengslumvið útskýringar stefnanda á uppflettingum í kerfum embættisins er stefnandihafi farið línuvillt og flett óafvitandi upp fyrrum eiginmanni sínum. Stefndihafi ekki rannsakað þann þátt málsins m.a. með því að prenta út uppflettingar íkerfum stefnda í því máli sem hún raunverulega hafi ætlað að fletta upp í. Íraun hafi ekki farið fram óháð rannsókn á atvikum málsins yfirhöfuð. Einarannsóknin sem farið hafi fram af hálfu stefnda sé að prentaðar hafi verið úrkerfum stefnda uppflettingar stefnanda í hinu tiltekna máli. Þá hafi verið fariðyfir tölvupóst stefnanda að henni viðstaddri. Við þá yfirferð hafi Jón Óskaryfirmaður stefnanda verið viðstaddur. Telja verði óeðlilegt að tilgreindur JónÓskar komi að eða hlutist til um rannsókn málsins af hálfu stefnda enda hafihann komið að málinu á fyrri stigum, stefnandi hafi upplýst hann um tengsl sínvið fyrrverandi eiginmann sinn og auk þess hafi Jón Óskar leitað til hans vegnaráðgjafar fyrir embættið. Draga megi óhlutdrægni Jóns Óskars til að fara meðeða koma að rannsókn málsins verulega í efa, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr.stjórnsýslulaga. Telja verði aðstefndi hafi ekki með fullnægjandi hætti aflað nægjanlegra upplýsinga um allarþær aðstæður og atvik sem þýðingu kynnu að hafa þegar afstaða hafi verið tekintil þess hvort rifta skyldi ráðningarsamningi stefnanda. Hafa verði í huga íþeim efnum um hversu verulega íþyngjandi ákvörðun sé að ræða gagnvart stefnandaog því verði að gera enn ríkari kröfur til þess að málið sé að fullu upplýstáður en ákvörðun er tekin í þá veru að rifta ráðningarsamningi. Stefndi hafimeð háttsemi sinni við undanfara að ákvörðun um riftun brotið í verulegumatriðum gegn rannsóknarskyldu sinni skv. 10. gr. stjórnsýslulaga sem ogvönduðum stjórnsýsluháttum og verði því ákvörðunin um riftun talin ógild þegaraf þeim ástæðum.Ákvörðun stefndahafi ekki samrýmst 12. gr. stjórnsýslulaga, þar sem mælt sé fyrir um aðstjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði,sem að sé stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Óumdeilt sé að riftunráðningarsamnings sé verulega íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun. Í ljósi þessverði að túlka þröngt heimild vinnuveitanda til að rifta ráðningarsamningi, aðþví gefnu að fyrir hendi séu efnislegar forsendur til riftunar, sé sú heimildtæk yfirhöfuð, sbr. áðurnefnt ákvæði 45. gr. laga nr. 70/1996, auk þess að geraverði strangar kröfur til málsmeðferðar. Málsmeðferð við undirbúning ogaðdraganda að riftun ráðningarsamnings stefnanda af hálfu stefnda sé haldinverulegum annmörkum og hafi ekki verið sýnt fram á að atvik réttlæti svoíþyngjandi ákvörðun sem riftun sé. Að gefnum útskýringum og rökstuðningistefnanda fyrir atvikum málsins og í ljósi þess að lokað hafi verið fyriraðgang stefnanda í kerfum stefnda strax þann 11. mars 2014 verði að telja aðstefndi hafi farið offari við þá ákvörðun að rifta ráðningarsamningi stefnanda.Verði ekki annað séð en hvorki hafi laga- né efnisrök hnigið að því að riftaráðningarsamningi stefnanda vegna umrædds atviks. Þá verðijafnframt að horfa til þess að stefnandi kveðst hafa upplýst næstráðandiyfirmann sinn, Margréti Valdimarsdóttur, um tengsl sín við títtnefndanumsækjanda og þá staðreynd að hann væri fyrrverandi eiginmaður sinn. Þá munistefnandi jafnframt hafa upplýst Jón Óskar Þórhallsson, fjármálastjóra stefndaog síðar næstráðandi yfirmann sinn, um umrædd tengsl. Aukreitis er ítrekað aðengin efnisleg ákvörðun hafi verið tekin í málinu af hálfu stefnanda. Stefnandihafi á forstigum málsins ekki getað með nokkru móti haft áhrif á framganggreiðsluaðlögunarferlis hins tiltekna umsækjanda. Eina aðkoma stefnanda aðmálinu hafi verið vegna umsóknar um sértæka skuldaaðlögun en þegar ljóst hafiverið að umsækjandi hafi ekki uppfyllt skilyrði þar um hafi stefnandi tilkynnthonum að hún gæti ekki haft frekari aðkomu að málinu þar sem það yrði unniðinnanhúss hjá embættinu. Stefnandi hafi ekki haft vitneskju um að síðar meirhefði umsækjandanum verið beint í farveg greiðsluaðlögunar. Slíka vitneskjuhafi stefnandi ekki fengið fyrr en umsækjandi hafi upplýst hana sjálfur þar um.Verði því að telja að stefndi hafi farið mun strangar í sakirnar en nauðsynhafi borið til í skilningi meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Allar þærávirðingar og ástæður sem gefnar séu upp fyrir riftuninni af hálfu stefnda séuástæður sem gætu í besta falli heyrt undir ákvæði 21. gr. laga nr. 70/1996, ená því ákvæði hafi ekki verið byggt og stefnanda ekki veitt áminning semstarfsmanni. Það hversu langt hafi verið gengið með ákvörðuninni hafi falið ísér verulega röskun á högum stefnanda, hvort tveggja tekjulega og á stöðuhennar. Stefnandi reisikröfur sínar einnig á því að stefndi hafi með ákvörðun sinni brotið gegnlögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Þegar stjórnvöld taki íþyngjandistjórnvaldsákvörðun þurfi hún að eiga sér skýra lagastoð samkvæmt lögmætisreglunni.Lagastoð til grundvallar ákvörðun stefnda um riftun skorti í máli þessu. Ljóstsé að skilyrði 45. gr. laga nr. 70/1996 séu ekki uppfyllt til fyrirvaralausraruppsagnar, enda hafi stefndi ekki byggt á því ákvæði. Þá sé ekki vísað tillagaheimildar í bréfum stefnda hvorki þar sem fyrirhuguð riftun sé boðuð néþegar ráðningarsamningi hafi svo formlega verið rift. Stefndi hafi því ekkivísað til þess á hvaða lagaheimild hann byggi svo íþyngjandi ákvörðun semriftun sé. Ákvörðun um riftun sé ólögmæt af þeim sökum. Ekki um verulega vanefnd á ráðningarsamningi að ræðaSamkvæmt reglumvinnuréttar sé talið að vinnuveitanda á almennum vinnumarkaði sé unnt að riftaráðningarsamningi, m.ö.o. að víkja starfsmanni fyrirvaralaust úr starfi, vegnaverulegra vanefnda hans á skyldum sínum samkvæmt ráðningarsamningi eða annarraalvarlegra brota starfsmanns í starfi. Sambærilega reglu sé ekki að finna ílögum um ríkisstarfsmenn, þ.m.t sé ekki kveðið á um eiginlega heimild tilriftunar á ráðningarsamningi starfsmanna ríkisins í lögum nr. 70/1996 aðundanskildu ákvæði 45. gr. laganna. Stefnandi byggi á því að um tæmandiupptalningu sé að ræða sem réttlæti riftun á ráðningarsamningi starfsmannaríkisins. Ef almenn sjónarmið vinnuréttar ættu við hvað ríkisstarfsmenn varðimegi í raun telja að lagaákvæðið sé óþarft. Verði ekki fallist á framangreindsjónarmið stefnanda, sé á því byggt að almenn riftunarheimild vegna verulegravanefnda eigi ekki við í tilviki stefnanda, enda sé einungis unnt að beitahenni í algjörum undantekningartilvikum þegar ríkisstarfsmenn séu annars vegar.Byggi stefnandi í þeim efnum á því að þær ávirðingar og ástæður sem stefndihafi vísað til til grundvallar ákvörðun sinni um riftun séu ekki svo verulegarað réttlætt geti riftun á ráðningarsamningi aðila. Tildrög þessamáls hafi verið ábending sem borist hafi embættinu frá fyrrverandi eiginmannistefnanda. Þær ávirðingar er þar hafi verið settar fram séu ekki þær sömu ogstefndi hafi byggt málatilbúnað sinn á varðandi grundvöll riftunarráðningarsamnings. Þær ávirðingar sem bornar hafi verið á stefnanda ítilgreindri ábendingu hafi ekkert með störf hennar hjá stefnda að gera, endavarði þær úttekt hennar af bankareikningi sem sé í nafni stefnanda og ákennitölu hennar. Aðgangur eða úttektarheimildir stefnanda af reikningnum séuekki í neinum tengslum við störf hennar, en hún hefði eftir sem áður tekið útaf reikningnum hvort sem hún starfaði hjá stefnda eður ei. Sé því um algjörlegaóskyld mál að ræða. Í raun sé með öllu óskiljanlegt að stefndi hafi ráðist í umræddaraðgerðir sem hafi endað með riftun á ráðningarsamningi stefnanda vegnaábendingarinnar, enda ljóst að þær ávirðingar geti ekki með nokkru móti talistsvo verulegar að réttlætt geti riftun, þar sem þær séu alls kostar ótengdarstarfi stefnanda. Í bréfi stefndatil stefnanda þar sem fyrirhuguð riftun á ráðningarsamningi er boðuð, dags. 26.mars 2014, byggi stefndi að meginefni til á því að stefnandi hafi brotið gegnsiðareglum embættis umboðsmanns skuldara. Síðar virðist stefndi hafa fallið fráþeirri ástæðu enda hvorki byggt á því í bréfi þar sem stefnanda er tilkynnt umriftun ráðningarsamnings né í rökstuðningsbréfi stefnda, dags. 2. júní 2014.Verði það ekki túlkað á annan veg en svo að stefndi hafi fallist á sjónarmiðstefnanda um siðareglur í bréfi, dags. 15. apríl 2014. Vísað sé til laga nr.70/1996 í umræddum siðareglum og nauðsynjar þess að áminna starfsmann áður entil starfsmissis kemur, sbr. ákvæði 44. gr. og 21. gr. laganna. Því sé ljóst aðtilvísun stefnda til umræddra reglna til grundvallar riftun sé ekki tæk, hvortsem staðið hefði verið réttilega að setningu þeirra eður ei. Þá sé ýmsumávirðingum haldið uppi gagnvart stefnanda í áðurnefndu bréfi, dags. 26. mars2014, sem stefnandi hafi hrakið, m.a. að stefnandi hafi nýtt sér fjárhagslegarupplýsingar úr málaskrá embættisins við gerð skilnaðarsamnings síns, sem þóhafði verið lokið við og lagður hafði verið fram hjá sýslumanni tveimur árumáður en atvik þessa máls áttu sér stað. Verði ekki betur séð en að málið hafiverið illa ígrundað og óupplýst af hálfu stefnda áður en ákvörðun um riftunhafi verið tekin og að atvik máls hafi í besta falli verið á þann veg aðáminning á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996 hafi verið tæk. Írökstuðningsbréfi stefnda fyrir riftun á ráðningarsamningi, dags. 2. júní 2014vísi stefndi til þess að stefnandi hafi brotið gegn hæfisreglum stjórnsýslulagameð aðkomu að máli fyrrum eiginmanns síns. Málatilbúnaði stefnda á þá leið séalfarið hafnað. Stefnandi kveðst hafa upplýst Margréti Valdimarsdóttur, sviðsstjóraráðgjafasviðs, og næstráðandi yfirmann sinn, strax í upphafi um tengsl sín viðviðkomandi umsækjanda, þ.e. að hann væri fyrrverandi eiginmaður sinn. Þá kveðststefnandi hafa fengið samþykki Margrétar fyrir því að senda fyrirspurn tilArion banka, sem verið hafi viðskiptabanki fyrrum eiginmanns hennar, um hvortmál hans uppfyllti skilyrði sértækrar skuldaaðlögunar. Stefnandi hafi þvíuppfyllt lagaskyldur sínar skv. 1. mgr. 5. gr. stjórnsýslulaga með tilkynningutil yfirmanns síns. Málið mun hafa verið sent til Arion banka eftir að samþykkiMargrétar lá fyrir en þá hafði gagnaöflun í því verið lokið. Þá var málinulokað í kerfum embættisins af hálfu stefnanda um leið og erindið mun hafa veriðsent til Arion banka. Síðari aðkoma stefnanda að málinu hafi verið lítilfjörlegog skipti þar sköpum sú staðreynd að stefnandi hafi enga efnislega ákvörðuntekið í málinu né haft áhrif á framgang þess. Ekki sé því hætt við aðómálefnaleg sjónarmið hafi haft áhrif á ákvörðun í skilningi 2. mgr. 3. gr.stjórnsýslulaga þar sem engin ákvörðun hafi verið tekin af hálfu stefnanda ímálinu. Málatilbúnaði stefnda í þeim efnum sé vísað á bug. Þá sé því alfariðhafnað á sama grundvelli að stefnandi hafi vanefnt verulega skyldur sínarsamkvæmt ráðningarsamningi með því að brjóta starfsskyldur sínar ítrekað, líktog stefndi hafi haldið fram. Umrædd atvik geti ekki með nokkru móti réttlættsvo íþyngjandi ráðstöfun sem riftun er. Stefndi hafi ísíðari bréfum sínum, þ.e. þar sem riftun er tilkynnt, dags. 15. maí 2014, og írökstuðningsbréfi sínu, dags. 2. júní 2014, bætt við til grundvallar riftuntilvísan til meginreglna laga um almennar starfsskyldur og háttsemi ístjórnsýslunni sem og brot gegn almennri trúnaðarskyldu. Verði ekki betur séðen að stefndi sé með þessu að reyna vega upp á móti því að meginhluti þeirramálsástæðna er hann hafi boðað í upphafi til grundvallar riftun hefðu veriðhraktar af hálfu stefnanda. Slík almenn viðmið sem mælikvarði um háttsemi ogstarfsskyldur ríkisstarfsmanna geti ekki orðið grundvöllur að riftun ráðningarsamnings.Þá hafnistefnandi því að hún hafi farið á svig við ákvæði laga nr. 77/2000 umpersónuvernd og meðferð persónuupplýsinga enda hafi stefnandi gefið skýringar áaðkomu sinni að málinu á fyrri stigum, sem hún kveðst hafa upplýst Margréti yfirmannsinn um og fengið samþykki fyrir og síðar meir Jón Óskar og uppfyllt þar meðlagaskyldu sína í skilningi 1. mgr. 5. gr. stjórnsýslulaga. Þá hafi stefnandigefið skýringar á síðari uppflettingum sínum í málinu en um mistök hafi veriðað ræða af hennar hálfu þar sem hún hafi farið línuvillt í kerfum embættisins.Stefnandi hugðist fletta upp umsækjanda hjá embætti umboðsmanns á Akureyri semhafi sama fyrri hluta í kennitölunni og fyrrverandi eiginmaður stefnanda.Stefnandi hafi gert stefnda grein fyrir framangreindum mistökum af sinni hálfuí andmælabréfi sínu. Í það minnsta hafi sjónarmiðum stefnanda í þá veru ekkiverið svarað að neinu leyti. Stefndi hafi verið upplýstur um að stefnanda hættitil að fara línuvillt í málum vegna lesblindu enda hafi stefnandi upplýst EvuGunnlaugsdóttur þar um á upplýsingatæknifundi á vegum embættisins. Verði ekkidregin önnur ályktun af því en sú að málið hafi ekki verið rannsakað til hlítaraf hálfu stefnda. Á því geti stefnandi ekki borið nokkra ábyrgð. Að öllu framanrituðuvirtu verði ekki séð að atvik þessa máls réttlæti svo íþyngjandi ráðstöfungagnvart stefnanda sem riftun sé. Þá hafi stefnda ekki með nokkru móti tekistað sýna fram á að stefnandi hafi verulega vanefnt skyldur sínar samkvæmtráðningarsamningi. Þá sé riftun ekki tæk nema að undangenginni áminningu ísamræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar, hvað viðkomi hinum almenna vinnumarkaði,nema sakir séu þeim mun meiri. Þær þurfi jafnframt að liggja ljósar fyrir viðbrottrekstur og beri atvinnurekanda að sýna fram á þær. Óumdeilt sé aðstefnanda hafi ekki verið veitt áminning við undanfara og ákvörðun um riftunráðningarsamnings og verði því að telja að ákvörðun stefnda um riftun séólögmæt. Á þeirri ólögmætu riftun á ráðningarsamningi stefnanda beri stefndi bótaábyrgð.Þá byggistefnandi á því að beiting riftunar sé vart tæk í þeim tilvikum þegar atvik séumeð þeim hætti að þau geti fallið innan ákvæðis 21. gr. laga nr. 70/1996, líktog eigi við í þessu tilviki. Þar sé beinlínis mælt fyrir um meðferð máls og veitinguáminningar sem síðar geti orðið grundvöllur að uppsögn skv. 44. gr. laga nr.70/1996 ef starfsmaður bætir ekki ráð sitt. Verði ekkifallist á málsástæður stefnanda um að atvik málsins séu ekki með þeim hætti aðtil verulegra vanefnda teljist og efnisleg skilyrði riftunar því ekki tæk byggistefnandi á því að formlegum skilyrðum til riftunar sé ekki fullnægt enda hafistefndi í verulegu brotið gegn málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga og ekkiviðhaft vandaða stjórnsýsluhætti við meðferð málsins. Sundurliðaður útreikningur dómkröfuStefnandikrefjist bóta vegna hinnar ólögmætu riftunar, greiðslu fyrir áunnið orlof aukmiska, sbr. eftirfarandi sundurliðun. Í tengslum við þær kröfur vísistsérstaklega til þess að stefndi hafi hvorki greitt stefnanda laun til samræmisvið umsaminn uppsagnarfrest né greiðslur fyrir áunnið orlof. Dómkrafa stefnandaer sundurliðuð svo: . Skaðabæturvegna riftunar á ráðningarsamningi: 18.152.208kr. 2. Miskabætur: 2.500.000 kr. Samtals 20.652.208kr. ) Skaðabætur vegna riftunar á vinnusamningi: Bætur fyrirólögmæta riftun eða uppsögn ráðningarsamnings eigi ekki að ákvarðast með samahætti og bætur fyrir missi launa í uppsagnarfresti. Tjón vegna ólögmætrarriftunar sé annars eðlis og verði að ákvarða bætur að álitum. Gerð sé krafa umbætur miðað við 21 mánaðar laun, að teknu tilliti til launatengdra greiðslna,sem sé til samræmis við dómaframkvæmd. Til grundvallar kröfu um bætur sem nemilaunum í 21 mánuð vísi stefnandi til þess að hún hafi verið atvinnulaus alltfrá 11. mars 2014 er hún hafi verið leyst ótímabundið frá störfum. Þá hafinánast reynst ógerningur fyrir stefnanda að finna sér annað starf við hæfi enlíkt og þekkt sé, sé atvinnuleysi meðal lögfræðinga mikið. Atvinnuhorfur séuþví afar slæmar fyrir stefnanda. Þá verði jafnframt að horfa til þess aðstefnandi sé á sextugsaldri og hafi starfað á afar sérhæfðu sviði hjá embættiumboðsmanns skuldara. Því hafi stefnanda reynst verulega örðugt að fá starf semhæft geti menntun hennar, reynslu og kjörum sem hún hafi haft í fyrra starfi.Ekki verði séð að breyting verði þar á. Framsetning launakröfu taki mið afmeðaltali heildarlauna stefnanda síðastliðna sex mánuði áður enráðningarsamningi var rift, þ.e. frá nóvember 2013 til og með apríl 2014. Framangreinttímabil gefi því raunsanna mynd af meðaltali heildarlauna stefnanda semsamanstandi af föstum mánaðarlaunum, yfirvinnu og orlofi af yfirvinnu. Tilviðbótar komi svo launatengd gjöld. Heildarstarfsgreiðslur til stefnanda ámánuði hafi numið 756.342 krónum (658.902 + 97.606). Samkvæmt yfirlitistefnanda eru föst mánaðarlaun 503.809 krónur, yfirvinna 137.055 krónur ogorlof af yfirvinnu 17.872 krónur, samtals 658.736 krónur. Launatengd gjöld,þ.e. framlag í lífeyrissjóð ásamt mótframlagi vinnuveitanda, orlof, gjald ístarfsmenntunarsjóð, styrktarsjóð, orlofssjóð og endurhæfingarsjóð, eru samtals97.606 krónur. Að auki sé gerðkrafa um laun í uppsagnarfresti sem nemi þremur mánuðum, sbr. 41. gr. laga nr.70/1996 sbr. og ákvæði í ráðningarsamningi stefnanda. Alls sé því farið fram áað stefndi bæti stefnanda tjón sem nemi launum í 24 mánuði og nemi heildarfjártjónskrafa því 24 sinnum 756.342 krónum, sem séu 18.152.208 krónur.2) Miskabótakrafa:Stefnandi vísitil framangreindrar málsmeðferðar og framkomu forsvarsmanns stefnda í þeimefnum, m.a. á fundi aðila þann 11. mars 2014. Á fundinum hafi stefnandi veriðþráspurð um atvik án þess þó að vera upplýst um það hvað málið snerist um, enumboðsmaður hafi iðulega yppt öxlum þegar stefnandi hafi reynt að fá frekariupplýsingar. Hafi framkoma umboðsmanns verið á allan hátt niðurlægjandi í garðstefnanda. Verði að telja að framganga stefnda í málinu hafi verið illaígrunduð og aðallega byggð á óstaðfestri ábendingu frá fyrrverandi eiginmannistefnanda sem ekki hafi tengst störfum hennar á neinn hátt. Eftir þessa aðförhafi stefnandi þurft að leita sér áfallahjálpar og sé enn þann dag í dag meðhjálp sálfræðings að vinna úr áfallinu og þeirri niðurlægingu sem hún hafiorðið fyrir. Þá hafi stefnandi haft veður af því að málið hafi verið rættinnanhúss við starfsmenn embættisins og upplýst í þeim efnum aðráðningarsamningi stefnanda hafi verið rift. Hafi málið í heild, undanfari þessog framkoma stefnda valdið stefnanda andlegum áhyggjum, kvíða og sárindum, rýrtstarfsheiður hennar og jafnframt álit annarra, svo sem fyrrum samstarfsfólks.Þá hafi aðgerðir stefnda skaðað verulega möguleika stefnanda á að geta fundiðsér annað starf við hæfi, m.a. með tilliti til meðmæla, en stefnandi hafi alltfram til þess að mál þetta hafi komið upp starfað við góðan orðstír hjáembættinu. Að framangreindu virtu verði að telja að stefndi hafi með háttsemisinni og framferði í garð stefnanda valdið henni miska og beri þannig ábyrgð áólögmætri meingerð gegn æru og persónu stefnanda í skilningi b-liðar 1. mgr.26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og beri af þeim sökum að greiða stefnandamiskabætur . Í samræmi við framangreint þyki miskabætur hæfilega ákvarðaðar2.500.000 krónur. Stefnandi krefjist dráttarvaxta af kröfufjárhæð frábirtingu stefnu, 28. október 2014, sbr. ákvæði 4. mgr. 5. mgr. laga nr.38/2001. Stefnandi vísitil almennra reglna samninga- og kröfuréttar, vinnuréttar og stjórnsýsluréttar.Vísað sé til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga nr. 70/1996 um réttindiog skyldur starfsmanna ríkisins, til orlofslaga nr. 30/1987 og til ákvæðakjarasamnings Stéttarfélags lögfræðinga við fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs.Stefnandi vísi einnig til almennu skaðabótareglunnar og til 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi krefjist dráttarvaxta, í samræmi viðákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. einnig 4. mgr. 5. gr. og 9. gr.þeirra laga. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. laganna. Krafa um virðisaukaskattaf málskostnaði byggi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefnandi séekki virðisaukaskattskyldur og til að tryggja skaðleysi sitt sé henninauðsynlegt að fá skattinn dæmdan úr hendi stefnda. Íslenska ríkinu sé stefnttil varnar í málinu, en ekki vinnuveitanda stefnanda samkvæmtráðningarsamningi, þ.e. embætti umboðsmanns skuldara, sbr. og 5. mgr. 17. gr.laga um meðferð einkamála.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi hafnar öllum málsástæðum stefnanda.Stefndi byggi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ítrekað brotiðstarfsskyldur sínar á alvarlegan hátt og þar af leiðandi hafi verið lögmætt aðsegja henni upp störfum á grundvelli þeirra lagaheimilda sem varðað hafi starfsskyldurhennar. Í gögnum málsins komi fram að stefnandi hafiviðurkennt, á fundi þann 11. mars 2014, að hún hafi sótt upplýsingar úrtölvukerfi umboðsmanns um fyrrum eiginmann sinn, væntanlega í þeim tilgangi aðfá upplýsingar um fjárhagsstöðu hans og til að gæta eigin hagsmuna. Auk þesshafi skoðun stefnanda verið það umfangsmikil að hún geti ekki hafa veriðóviljandi í öllum tilvikum eins og stefnandi haldi nú fram. Þannig hafistefnandi þann 6. ágúst 2013 flett upp upplýsingum í eitt skipti án þess aðumrædd gögn snertu starf hennar á nokkurn hátt. Þá hafi stefnandi þann 13.janúar, 20. janúar, 22. janúar, tvívegis þann 6. febrúar og í þrígang þann 5.mars á árinu 2014 flett upp gögnum í málum sem vörðuðu fyrri eiginmann hennar,allt án þess að gögnin snertu starf hennar á nokkurn hátt.Í ljósi framangreindrar háttsemi stefnanda séá því byggt að hún hafi orðið uppvís að grófum og alvarlegum ávirðingum. Komaþar til brot á ábyrgðar- og trúnaðarskyldum samkvæmt IV. kafla laga nr. 70/1996um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem m.a. sé kveðið á um skyldustarfsmanns til að gæta að réttsýni í starfi sínu og skyldu hans til forðast aðhafast nokkuð það að í starfinu sem sé honum til vanvirðu eða álitshnekkis eðavarpað geti rýrð á það starf eða starfsgrein er hann vinni við, sbr. 14. gr.laganna. Verði einnig við túlkun á þessum ákvæðum að líta til XIV. kaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 139. gr., um framferði sem teljistólögmætt og andstætt trúnaðarskyldum. Þótt um refsiákvæði sé að ræða feli þaðeinnig í sér viðmið um ólögmæta háttsemi í einkaréttarlegu samhengi og hvorttrúnaðarbrot eða brot á skyldum starfsmanna sem undir lög nr. 70/1996 heyra séualvarleg.Almennar réttarreglur í stjórnsýslu geriákveðnar kröfur til háttsemi ríkisstarfsmanna, svo sem stjórnsýslulög,upplýsingalög og ákvæði almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi. Aukþess hafi verið settar almennar siðareglur af ýmsum toga um ríkisstarfsmenn ogþar á meðal um starfsmenn stefnda. Vísað sé til almennra siðareglna starfsmannaríkisins og siðareglna umboðsmanns skuldara sem settar hafi verið með heimild í2. mgr. 15. gr. laga nr. 70/1996. Með lögum nr. 86/2010 hafi verið gerðbreyting á lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins meðþað að markmiði að lögfesta umgjörð um siðareglur og samhæfa störf þeirra aðilainnan stjórnsýslunnar sem vinni að bættum vinnubrögðum hennar. Samhæfingarnefndum siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna hafi unnið að undirbúningi oginnleiðingu siðareglna, nú síðast fyrir starfsmenn ríkisins. Almennarsiðareglur starfsmanna ríkisins hafi verið staðfestar af fjármála- ogefnahagsráðherra 22. apríl 2013 sem siðareglur nr. 49/2013 og umboðsmaður hafisett sér sínar eigin siðareglur dags. 1. október 2013. Báðir bálkarnir byggi álögum nr. 70/1996. Siðareglur þessar hafi verið kynntar starfsmönnumumboðsmanns eftir setningu þeirra og hafi stefnanda átt að vera fullkunnugt umþær. Uppflettingar stefnanda hafi varðað málfyrrverandi eiginmanns hennar. Meðal annars hafi verið beðið um sértækaskuldaaðlögun vegna fasteignar við Ásholt í Reykjavík og hafi stefnandi sjálfverið eigandi að 50% hlut í fasteigninni og borið ábyrgð á þeim veðskuldum semá fasteigninni hvíldu. Stefnandi hafi oftsinnis skoðað skjöl er varðað hafiráðgjafarmál fyrrverandi eiginmanns hennar. Síðar hafi hún skoðað umsókn hansum greiðsluaðlögun í tölvukerfum umboðsmanns, þar á meðal gögn um viðkvæmarfjárhagsupplýsingar, án þess að slík skoðun væri nauðsynleg vegna starfshennar. Að auki liggi fyrir að stefnandi hafi notað aðgang sinn að tölvukerfiumboðsmanns til að sækja skattframtal fyrrverandi maka síns fyrir tekjuárið2012 í gagnagrunn ríkisskattstjóra. Í engum tilvikum hafi stefnandi fengiðleyfi hjá yfirmönnum sínum til þess að vinna í málum fyrrum maka síns og séufullyrðingar stefnanda um annað rangar.Stefndi byggi sýknukröfu sína á því aðlagaskilyrði hafi verið fyrir hendi til riftunar á ráðningarsambandi stefnanda.Lýst hafi verið brotum stefnanda á starfsskyldum þeim sem leitt hafi til uppsagnarhennar. Trúnaðarbresturinn hafi verið alvarlegur, hann hafi bæði brotið í bágavið ákvæði ýmissa laga og siðareglur sem gilt hafi um starfsemi umboðsmanns.Málsástæður stefnanda um ætlað ósamræmi í því tilliti styðji ekki kröfurhennar.Réttarsamband aðila sé reist á samningi, enaðrir starfsmenn ríkisins en embættismenn séu ráðnir til starfa meðráðningarsamningi, sbr. 41. gr. laga nr. 70/1996. Í lögum nr. 70/1996 séfjallað um ýmis atriði er tengist réttindum og skyldum samningsaðila en þau markilögskiptum samningsaðila ákveðinn farveg og skilgreini réttindi og skyldurþeirra að því marki sem fyrirmæli laganna nái. Þegar þeim sleppi ráðistréttarsamband þeirra hins vegar í öllum meginatriðum af ráðningar- ogkjarasamningi sem og almennum reglum vinnuréttar. Lögin séu samkvæmt þessu ekkinauðsynlegur grundvöllur lögskipta aðila eða valdheimilda forstöðumanna ogannarra stjórnenda hjá ríkinu gagnvart starfsmönnum ríkisins. Því sé almenntekki unnt að gagnálykta frá fyrirmælum þeirra þannig að ekki megi grípa tilráðstafana sem ekki sé getið sérstaklega í lögunum. Þvert á móti geti reglurreistar á framangreindum grundvelli gilt um atriði sem lögin taki ekkitil.Stefnandi hafi verið ráðinn til starfaótímabundið með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Í 43. gr. laga nr. 70/1996 sékveðið á um rétt forstöðumanna ríkisstofnana til að segja starfsmanni upp eftirþví sem fyrir sé mælt í ráðningarsamningi. Í 45. gr. laganna segi aðstarfsmanni skuli vikið úr starfi fyrirvaralaust hafi hann verið sviptur meðfullnaðardómi rétti til að gegna því starfi sínu sem og hafi hann játað að hafagerst sekur um refsiverða háttsemi sem ætla megi að hafi í för með sérsviptingu réttinda samkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt almennumreglum vinnuréttar geti vinnuveitandi almennt gripið til riftunarráðningarsamnings hafi starfsmaður hans vanefnt verulega skyldur sínar samkvæmtsamningnum. Ekki sé sérstaklega vikið að þessu úrræði í lögum nr. 70/1996.Stefndi byggi á því að ekki verði dregin sú ályktun af 45. gr. laganna, semmæli fyrir um skyldu til frávikningar starfsmanns við tilteknar aðstæður, aðóheimilt sé að rifta ráðningarsamningi á öðrum grunni en þar sé lýst. Í ljósifyrirmæla laga nr. 70/1996 sé á því byggt að sama regla gildi um beitingu þessavanefndaúrræðis í lögskiptum sem lögin taki til og í öðrumvinnuréttarsamböndum. Leiði grunnrök 45. gr. starfsmannalaganna einnig tilþeirrar niðurstöðu að verulegar vanefndir heimili riftun.Trúnaðarbrestur sem leiði af grófum ogalvarlegum ávirðingum starfsmanns verði ekki bættur og geti því áminningsamkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 ekki átt við um slíktilvik. Jafnframt sé á því byggt að trúnaðarbrestur flokkist undir „aðrarástæður“ í skilningi 2. málsl. 1. mgr. 44. gr. en þar sé kveðið á um uppsögnán undanfarandi áminningar. Tekið sé fram í ákvæðinu að aðrar ástæður geti „svosem“ verið þær að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar. Að matistefnda takmarkist orðasambandið „aðrar ástæður“ ekki við rekstrarlegarástæður. Fleira komi til. Til dæmis hafi verið talið að til annarra ástæðnateljist þau tilvik þegar starfsmaður glati almennu eða sérstöku skilyrði fyrirráðningu í starf sem og atvik sem komi upp á reynslutíma. Stefndi metitrúnaðarbrot stefnanda það alvarlegt að stefnandi hafi með brotum sínum glataðrétti til starfs hjá umboðsmanni. Embætti umboðsmanns sýsli með afar viðkvæmpersónuleg málefni.Háttsemi stefnanda sem leitt hafi tiluppsagnar úr starfi hafi brotið gegn ýmsum ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Sem starfsmaður stjórnsýslunnar hafi hún ekki gætt ákvæða 1. og 2. tölul. 1.mgr. 3. gr. stjórnsýslulaganna. Hún hafi án vafa verið vanhæf til meðferðarþeirra mála sem vörðuðu fyrrverandi maka hennar. Auk þess hafi hún augljóslegabrotið almenna trúnaðarskyldu sem byggi á óskráðum réttarreglum sem gildi umstörf og starfshætti ríkisstarfsmanna. Stefnandi hafi misnotað vald sitt hjáumboðsmanni og nýtt það, a.m.k. að einhverju leyti í eigin þágu. Stefnanda, semsé með BA-próf í lögfræði, hafi átt að vera fullkunnugt um að háttsemi hennarstríddi gegn lögum og var brot á trúnaðarskyldum.Umboðsmanni hafi þann 8. mars 2014 boristábending um ávirðingar stefnanda. Sú ábending hafi verið könnuð og á fundi meðstefnanda þann 11. mars þar á eftir hafi henni verið gerð grein fyrir því aðverið væri að rannsaka hana, sbr. skilyrði 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Þegar umboðsmanni berist almennt upplýsingar sem varði starfsmenn embættisinsþurfi að gæta að rannsóknarskyldu, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993, og aflaviðhlítandi upplýsinga um hvort tilefni sé til að taka slík mál til frekarimeðferðar. Það hafi verið forstöðumanns með stuðningi annarra starfsmanna aðhlutast til þar um og engin efni séu til að bera brigður á hæfi þeirra. Þegarslíkar upplýsingar liggi fyrir þurfi að meta hvort ástæða sé til að halda áframmeð málið eða láta það falla niður. Veita verði stjórnvaldi ákveðið svigrúm tilað meta upplýsingar sem því berast á þennan hátt, rannsaka þær og leggja mat áhvort ástæða sé til að fara með málið lengra. Í þessu máli hafi liðiðtiltölulega skammur tími frá því að ábending hafi borist þar til stefnandi hafiverið boðuð á fund þann 11. mars 2014. Eftir það hafi stefnandi fengiðeðlilegan tíma til andmæla að mati stefnda. Auk þess hafi stefnandi fengið þaugögn sem óskað hafi verið eftir og hafi andmælaréttur hennar og aðgangur aðgögnum verið virtur á þann hátt sem hún sjálf hafi viljað. Ekki sé auðvelt aðsjá hvernig umboðsmaður hafi brotið meðalhófsreglu stjórnsýslulaganna varðandimálsmeðferð í máli stefnanda. Umboðsmaður hafi einfaldlega ekki getað gengiðskemur í málinu.Stefnanda hafi verið veittur andmælaréttur ogaðgangur að gögnum. Stefnandi hafi sannanlega komið á framfæri andmælum sínumsjálf og með aðstoð lögmanns. Málið hafi verið ítarlega rannsakað af hálfu umboðsmanns.Í engu hafi verið brotið gegn 14. eða 15. gr. stjórnsýslulaga af hálfuumboðsmanns. Ákvörðun umboðsmanns um starfslok stefnanda hafi byggt á þeimefnisatriðum sem kynnt hefðu verið stefnanda og henni verið fullkunnugt um.Engan veginn sé unnt að fallast á að mál stefnanda hafi ekki verið rannsakaðtil hlítar eða að einstakir starfsmenn umboðsmanns hafi ekki verið til þesshæfir. Ekki séu bornar brigður á að prentaður hafi verið út tölvupóstur ogkannað að henni viðstaddri hvernig hún hafi farið inn á mál þau sem tilskoðunar voru. Málið hafi verið rannsakað með fullnægjandi hætti í samræmi við10. gr. stjórnsýslulaga og andmælaréttur veittur, sbr. 13. gr. sömu laga.Frásagnir stefnanda af fundum séu ekki réttar að mati stefnda, en fyrir liggi aðstefnanda hafi verið fullkunnugt um frá upphafi og kynnt um hvað málið snerist.Engin efni séu til að gera athugasemdir við fundargerðir eða að háttur á þeimstyðji kröfur stefnanda.Ásamt öðru byggi stefndi sýknukröfu sína áþví að stefnandi hafi brotið ákvæði laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferðpersónuupplýsinga. Stefnandi hafi ítrekað skoðað skjöl í tölvukerfumumboðsmanns um hagi fyrrverandi eiginmanns síns, án heimildar og án þess aðslík skoðun væri nauðsynleg vegna starfs hennar. Aðallega sé vísað til ákvæða7. gr. og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 77/2000 sem lesa beri saman við önnur ákvæðilaga sem stefndi byggi á.Stefndi hafni allri kröfugerð stefnanda umskaðabætur vegna meints fjártjóns vegna riftunar á ráðningarsamningi stefnanda.Stefndi hafni líka allri tölulegri kröfugerð stefnanda. Aðallega byggi stefndisýknukröfu sína á því að stefnanda hafi verið sagt upp störfum á lögmætan ogmálefnalegan hátt vegna trúnaðarbrests og alvarlegra brota í starfi. Af þeirriástæðu eigi hún ekki lögvarinn rétt til skaðabóta vegna riftunar áráðningarsamningi. Stefnandi geri kröfu um bætur sem miðaðar séu við laun í 21mánuð að viðbættu þriggja mánaða uppsagnartímabili auk launatengdra fjárhæða.Stefndi hafni þessum viðmiðunum auk þess sem launatengd gjöld geti ekki veriðhluti bótakröfu. Samkvæmt ráðningarsamningi hafi stefnandi átt þriggja mánaðauppsagnarfrest vegna starfsloka, ef til kæmi. Þetta ákvæði eigi þó ekki við efforsendur eru til að segja viðkomandi upp störfum fyrirvaralaust vegnaalvarlegra ávirðinga eins og hér eigi við. Enn langsóttari sé krafa stefnandaum laun í 21 mánuð. Mótmælt sé kröfum um áunnið orlof eða orlof á yfirvinnu.Stefnandi hafi notið óskertra launa frá 11.mars 2014 þegar hún hafi verið leyst frá störfum ótímabundið. Það tímabil hafistaðið til 15. maí 2014. Þann dag hafi ákvörðunverið tekin um uppsögn stefnanda. Þessa launatímabils sé ekki getið íkröfugerð stefnanda. Ekki séu heldur neinar upplýsingar um hugsanlegar bæturfrá t.d. atvinnuleysistryggingum, lífeyrissjóði o.fl. Engar staðfestingar liggifyrir um laun eða launaleysi, um bætur eða annað frá 15. maí 2014. Stefnandaberi að takmarka tjón sitt en þær upplýsingar liggi ekki á lausu. Stefnandivísi til þess að hún hafi verið atvinnulaus í 11 mánuði og reynst hafiógerningur að afla sér annars starfs við hæfi sökum aldurs og atvinnuleysis íhópi lögfræðinga. Fullyrðingar þessar hafi ekki verið sannreyndar á neinn háttog sé þess krafist að stefnandi ráði bót á því. Ekki liggi heldur fyrir hvortstefnandi hafi verið við t.d. nám eftir að hún hætti störfum. Að öðru leytiverði að skoða kröfugerð stefnanda með það í huga að hún hafi ekki getað vænstþess að halda starfi sínu til venjulegra starfsloka opinbers starfsmanns.Forstöðumaður ríkisstofnunar hafi rétt til þess að segja upp starfsmanni ísamræmi við ákvæði fyrirliggjandi ráðningarsamnings, sbr. 1. mgr. 43 gr. laganr. 70/1996.Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð2.500.000 krónur úr hendi stefnda. Miskabótakröfunni sé alfarið mótmælt. Aðmati stefnda séu engar forsendur fyrir því að verða við kröfu þessari.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1996 eigi við í málinu. Umboðsmaður hafi komið málefnalegafram í málinu og sýnt stefnanda fulla virðingu við uppsögnina. Stefnandi hafifengið nægilegan tíma til andmæla og aðgang að þeim gögnum sem hún hafi sósteftir. Til stuðnings varakröfu sé málatilbúnaðistefnanda mótmælt. Komi til bótaskyldu séu málsbætur stöðuveitanda augljósar.Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé andmælt. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til 130.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.NiðurstaðaÍ máli þessu er deilt um lögmæti riftunar umboðsmannsskuldara á ráðningarsamningi sem gerður var við stefnanda 25. janúar 2011.Ráðningarsamningurinn er ótímabundinn og segir þar m.a. að uppsagnarfrestur séþrír mánuðir og miðist uppsögn við mánaðamót. Þá segir í samningnum að umréttindi og skyldur starfsmanns fari eftir lögum um réttindi og skyldurstarfsmanna ríkisins og skuli þau lög liggja til grundvallar við gerðráðningarsamningsins auk kjarasamnings stéttarfélags, sem tilgreint er ísamningnum að sé stéttarfélag lögfræðinga. Auk laganr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins gilda ákvæðistjórnsýslulaga nr. 37/1993 um ákvarðanir stefnda um slit á ráðningarsamningivið stefnanda.Ísérstökum kafla hér að framan er því lýst hvaða ávirðingar stefnanda stefndilagði til grundvallar slitum á ráðningarsamningi sem byggðu á rannsókn sem gerðvar á embætti umboðsmanns skuldara á aðkomu stefnanda að málum fyrrumeiginmanns hennar, A. Tilefni rannsóknarinnar var tölvupóstur frá honum þar semathygli umboðsmanns var vakin á því að stefnandi hefði tekið fjármuni út afbankareikningi þar sem inn væru lagðar húsaleigutekjur af eign sem þau ættusaman. Tiltók A að stefnandi væri starfsmaður embættisins, sem veitt hefðihonum greiðsluskjól, hún gengi á hlut annarra kröfuhafa með þessari aðgerð ogað hann teldi um að ræða augljóst brot á siðareglum opinberra starfsmanna.Viðsönnunarfærslu fyrir dóminum og af gögnum málsins þykir upplýst að stefnandihafi komið að, flett upp og skoðað mál fyrrum eiginmanns síns svo sem rannsóknstefnda leiddi í ljós, þótt ósannað sé að það hafi í öllum tilvikum verið meðvilja gert. Ekki hafa verið færðar sönnur á að stefnandi hafi í eiginfjárhagslega þágu eða til skaða fyrir stefnda, A sjálfan eða aðra kröfuhafahans, notfært sér upplýsingar sem hún aðeins hefði haft aðgang að í starfi sínuhjá stefnda eða miðlað þeim upplýsingum. Þá verður ekki séð að stefnandi hafi ístarfi sínu tekið neinar ákvarðanir í málum A. Gegn andmælum yfirmannastefnanda er ósannað að þeir hafi vitað af eða veitt samþykki fyrir aðkomustefnanda að málum fyrrum eiginmanns hennar. Fallist er á það með stefnda aðframganga stefnanda feli í sér brot á starfsskyldum og að stefnanda, sem erlöglærð, hafi mátt vera það fullljóst að athuganir hennar á málum A, þóttsamþykki hans lægi fyrir um sumar þeirra, fælu í sér misnotkun á aðstöðu semhún hafði vegna starfs síns og að þær athuganir samræmdust ekki starfsskyldumhennar. Breytir engu þar um hvort stefnandi hafi í raun kynnt sér sérstaklegaþær siðareglur sem umboðsmaður skuldara hafði sett starfsmönnum sínum með stoðí lögum nr. 70/1996 þann 1. október 2013. Í IV. kafla laga nr. 70/1996um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins greinir frá skyldum þeirra. Ef starfsmaður hefur í starfi sínu orðið uppvís að þeim ávirðingum, sem erutilgreindar í 21. gr., skal forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu, en áður skal þó gefa starfsmanni kostá að tala máli sínu sé það unnt. Þær ástæður sem þar eru tilgreindar eruað starfsmaður hafi sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðnivið löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi,hafi ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hafi verið ölvaður að starfi eðaframkoma hans eða athafnir í því eða utan þess hafi að öðru leyti þóttósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu. Ákvæðið felur því í sérmatskennda mælikvarða m.a. á því hvaða athafnir starfsmanns teljistósamrýmanlegar starfi og undir það geta t.d. fallið athafnir sem leiða tilþess, að mati forstöðumanns stofnunar, að trúnaðarbrestur verði millistarfsmanns og vinnuveitanda. Þegar litið er til þeirra athafnastefnanda sem upplýst er að hafi verið ástæður slitastefnda á ráðningarsambandi við stefnanda, þá þykir ljóst að þau slit eiga rætur að rekja til ástæðna sem falla undir 21.gr. laga nr. 70/1996. Umstarfslok er fjallað í IX. kafla laganna, en samkvæmt 1. mgr. 44. gr. skalveita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa honum kost á að bæta ráðsitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðnasem þar eru greindar. Svo sem rakið er í kafla um málsatvik hér aðframan var stefnandi boðuð á fund með umboðsmanni skuldara og mannauðsstjóra11. mars 2014. Fundarboðið var fyrirvaralaust og án þess að stefnanda værufyrir fram veittar upplýsingar um fundarefni eða gefinn kostur á að hafatrúnaðarmann með sér til fundarins. Þar var henni tilkynnt að hún færi íótímabundið leyfi meðan rannsókn stæði yfir og var henni í beinu framhaldi gertað yfirgefa vinnustaðinn. Með bréfi rúmum tveimur vikum síðar var henni gefinnkostur á að andmæla fyrirhugaðri riftun á ráðningarsamningi. Að mótteknumandmælum stefnanda var henni ásamt lögmanni sínum boðið til fundar viðumboðsmann skuldara og lögmann embættisins. Á fundinum þann 8. maí 2014 varsamkvæmt fundargerð, sem lögmaður embættisins ritaði, m.a. rætt umuppflettingar stefnanda í tölvukerfi umboðsmanns, sem stefnandi kvaðst hafaframkvæmt bæði óvart og viljandi. Viku síðar, með bréfi dags. 15. maí 2014, varráðningarsamningi stefnanda við umboðsmann skuldara rift og henni tilkynnt aðstarfslok yrðu nú þegar. Í bréfinu var lýst þeirri aðkomu og uppflettingumstefnanda sem að framan greinir og fram kemur að það sé niðurstaða umboðsmannsað stefnandi hafi með þeirri háttsemi vanefnt skyldur sínar samkvæmtráðningarsamningi svo verulega með því að brjóta starfsskyldur sínar ítrekað aðekki verði hjá því komist að rifta samningnum. Frá þeim degi sem bréfið erritað hefur stefnandi engar launagreiðslur fengið frá stefnda. Í greinargerð stefnda kemur fram að stefndimeti trúnaðarbrot stefnanda það alvarlegt að hún hafi með brotum sínum glataðrétti til starfs hjá umboðsmanni. Stefndi vísar til þess að trúnaðarbrestur semleiði af alvarlegum ávirðingum starfsmanns verði ekki bættur og geti þvíáminning samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 ekki átt við umslík tilvik. Jafnframt sé á því byggt að trúnaðarbrestur flokkist undir „aðrar ástæður“ í skilningi 2. málsl.1. mgr. 44. gr. um uppsögn án undanfarandi áminningar og að heimilt sé að segjastefnanda upp störfum eftir því sem fyrir sé mælt í ráðningarsamningi, sbr. 43.gr. laga nr. 70/1996. Stefndi fór þó ekki þá leið að segja uppráðningarsamningi án undanfarandi áminningar, heldur rifti ráðningarsamningivið stefnanda, bótalaust og án launa í uppsagnarfresti. Hvorki var í riftunartilkynninguné eftirfarandi rökstuðningsbréfi vísað til framangreindra ákvæða laga nr.70/1996. Um heimild sína til að riftaráðningarsamningi vísar stefndi til þess að samkvæmt almennum reglumvinnuréttar geti vinnuveitandi almennt gripið til riftunar ráðningarsamningshafi starfsmaður hans vanefnt verulega skyldur sínar samkvæmt samningnum og aðsama regla gildi um beitingu þessa vanefndaúrræðis í lögskiptum sem lög nr.70/1996 taki til og í öðrum vinnuréttarsamböndum, þótt ekki sé sérstaklegavikið að þessu úrræði í lögunum. Í ljósi sérstöðu réttarsambands starfsmannavið ríkið sem vinnuveitanda, þar sem réttarstaða starfsmanna ríkisins ræðst aðmiklu leyti af lagareglum, verður ekki fallist á að ríkið sem vinnuveitandieigi val um það hvort hann fari að fyrirmælum laga nr. 70/1996 við slit áráðningarsambandi við starfsmann eða beiti þeirri ólögfestu almennuriftunarheimild vinnuréttar sem stefndi vísar til, telji hann starfsmann hafavanefnt starfsskyldur sínar verulega, heldur ber stefnda að fara aðstarfsmannalögum og stjórnsýslulögum við starfslok ríkisstarfsmanna. Með riftunráðningarsamningsins, án undangenginnar áminningar, braut stefndi gegn skýrumfyrirmælum laga nr. 70/1996 um starfslok í tilefni af brotum á starfsskyldumsem fela í sér ávirðingar sem 21. gr. laganna tekur til. Riftun stefnda áráðningarsamningnum var stjórnvaldsákvörðun, sem var hluti af stjórnsýslustefnda. Með þeirri ráðstöfun telst stefndi jafnframt hafa brotið gegnmeðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga, enda var stefnanda ekki gefinn kostur áað bæta ráð sitt. Samkvæmt framansögðu var riftun ráðningarsamningsins ólögmætog veitir stefnanda rétt til skaðabóta frá stefnda vegna fjártjóns hennar.Stefnandi áttisamkvæmt ráðningarsamningi þriggja mánaða uppsagnarfrest frá næstu mánaðamótumeftir uppsögn. Hefði starfslok stefnanda borið að með uppsögn 15. maí 2014hefði hún því notið launa í uppsagnarfresti frá þeim degi til 31. ágúst s.á.Samkvæmt upplýsingum stefnanda um mánaðarleg meðallaun hennar hefðu laun hennarsamtals á þessu tímabili, án tillits til launatengdra gjalda, numið ríflega 2,3milljónum króna. Réttur hennar til skaðabóta er rýmri en sem nemur þeim tíma.Bætur verða ákvarðaðar að álitum í samræmi við dómvenju um bætur tilhanda þeim er sæta ólögmætri uppsögn eða frávikningu úr starfi, sbr. dómHæstaréttar 18. mars 2004 í máli nr. 275/2003 og dóma í málum réttarins nr. 128/2010, nr. 121/2013 og nr.172/2014. Ber við ákvörðun áfjárhæð skaðabóta vegna fjártjóns að taka tillit til þess að stefnandi er á sextugsaldriog starfaði á sérhæfðu sviði hjá embætti umboðsmanns skuldara. Stefnanda hefurreynst örðugt um vik að fá starf sem hæft geti menntun hennar, reynslu ogkjörum sem hún hafði í fyrra starfi. Einnig þarf aðlíta til þess að stefnandi hefur nýtt þann tíma sem hún hefur verið án atvinnutil að stunda meistaranám í lögfræði sem aukið getur möguleika hennar á að fástarf við hæfi, en ekki verður horft fram hjá því að nokkurt atvinnuleysi er númeðal lögfræðinga. Þá er upplýst að hún stendur nú að rekstri fasteignasöluþótt ekki verði samkvæmt gögnum málsins séð að sá rekstur hafi skilað hennitekjum enn sem komið er í námunda við þær tekjur sem hún naut hjá stefnanda. Eru skaðabætur vegna fjártjóns stefnanda hæfilegaákveðnar 6.000.000 króna. Framganga stefnda viðriftun ráðningarsamningsins, sem eins og áður greinir fól í sér brot ámeðalhófsreglu stjórnsýslulaga og skýrum fyrirmælum starfsmannalaga um skyldutil að veita starfsmanni áminningu og gefa honum færi á að bæta ráð sitt, varmeiðandi í garð stefnanda og fól í sér ólögmæta meingerð gagnvart henni. Hennivar m.a. gert að taka saman og yfirgefa vinnustað sinn fyrirvaralaust og aðviðstöddum samstarfsmönnum og þurfti hún að leita sér hjálpar hjá sálfræðingi íkjölfar þessa áfalls. Hún á því rétt til miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þykja þær hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Framangreindarbótafjárhæðir skulu svo sem krafist er bera dráttarvexti frá höfðun máls þessatil greiðsludags, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.Stefndi verður meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 dæmdur til aðgreiða stefnanda málskostnað, sem ákveðinn er 1.500.000 krónur, að meðtöldumvirðisaukaskatti.KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DómsorðStefndi, íslenskaríkið, greiði stefnanda, Guðrúnu Sigurðardóttur, 6.500.000 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 28. október 2014 til greiðsludags.Stefndi greiðistefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 712/2015
Kærumál Kyrrsetning Dómsuppkvaðning Ómerking
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var þeirri kröfu X að fella úr gildi kyrrsetningar á nánar tilgreindum eignum hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að liðið hefðu meira en fjórar vikur frá því að málið var tekið til úrskurðar og þar til hann var kveðinn upp. Samkvæmt 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hefði borið að flytja málið á ný, nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Málið hefði ekki verið flutt að nýju og mætti ekki ráða að aðilum hefði verið gefinn kostur á því né að þeir hefðu lýst yfir að þess gerðist ekki þörf og dómari væri því sammála. Var hinn kærði úrskurður því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að fella úr gildi kyrrsetningar sýslumannsins í Reykjavík 8. nóvember 2013 og 28. maí 2014 á nánar tilgreindum eignum hans. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að framangreindar kyrrsetningar verði felldar úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í 2. mgr. 181. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um að úrskurð skuli kveða upp þegar í stað í þinghaldi ef unnt er, en að öðrum kosti svo fljótt sem verða má. Samkvæmt endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjavíkur fór fram munnlegur málflutningur um fyrrgreinda kröfu varnaraðila 9. september 2015 og málið tekið til úrskurðar. Hinn kærði úrskurður var sem áður segir kveðinn upp 12. október sama ár. Eins og að framan er rakið leið lengri tími en fjórar vikur frá því að málið var tekið til úrskurðar þar til hann var kveðinn upp. Samkvæmt 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 bar vegna þessa dráttar að flytja málið á ný, nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Málið var ekki flutt að nýju og verður hvorki ráðið að aðilum hafi verið gefinn kostur á því né að þeir hafi lýst yfir að þess gerðist ekki þörf og dómari væri því sammála. Samkvæmt framangreindu verður sjálfkrafa að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar að nýju. Það athugast að úr úrskurðarorðum hins kærða úrskurðar hafa fallið orð sem nauðsynleg voru til að fullnægt væri því ákvæði 3. mgr. 181. gr. laga nr. 88/2008 að niðurstaða máls skuli dregin fram í úrskurðarorðum. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3.mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný.
Mál nr. 418/2017
Skattskylda Tekjuskattur Heimilisfesti Lögheimili
A krafðist þess aðallega að felldur yrði úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra frá árinu 2016 um skattalega heimilisfesti hans og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi á árunum 2006 til 2010. Fyrir lá í málinu að A hafði tilkynnt Þjóðskrá um flutning lögheimilis til Máritaníu í september 2005. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að A hefði ekki verið með fasta búseti í Máritaníu á umræddum árum og að hvorki vottorð frá þarlendum yfirvöldum né sú tímalengd sem A dvaldi utan Íslands breyttu nokkru þar um. Var um hið síðarnefnda vísað til þess að A hefði að langmestu leyti dvalist á Íslandi með fjölskyldu sinni þegar hann var ekki við vinnu erlendis. Hefði A því verið heimilisfastur á Íslandi á umræddum árum. Þá var hvorki fallist á með A að ríkisskattstjóra væri óheimilt að úrskurða um skattalega heimilisfesti með afturvirkum hætti né að úrskurður ríkisskattstjóra samrýmdist ekki tilteknum meginreglum stjórnsýsluréttar og stjórnarskrárinnar. Var aðalkröfu A því hafnað. Þá var ekki fallist á varakröfu A um að úrskurður ríkisskattstjóra yrði einungis byggður á 2. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Í niðurstöðu Hæstaréttar var um sönnunargildi vottorða sem A lagði fram til sönnunar á búsetu sinni vísað til þess að Ísland ætti ekki í stjórnmálasambandi við Máritaníu auk þess sem hvorki hefðu verið gerðir upplýsingaskipta- né tvísköttunarsamningar milli ríkjanna. Því væri ókleift fyrir íslensk stjórnvöld að sannreyna umrædda staðfestingu eða hvort hún væri gefin út af bæru stjórnvaldi. Uppfylltu vottorðin því ekki skilyrði svo þau gætu komið til álita til að styðja við kröfur A í málinu. Að þessu virtu var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og GretaBaldursdóttir og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júní 2017. Hann krefst þess aðallegaað felldur verði úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra 3. maí 2016 um skattalegaheimilisfesti hans og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi frá árinu 2006 til ogmeð ársins 2010. Til vara krefst hann þess að framangreindur úrskurðurríkisskattstjóra verði felldur úr gildi að því er varðar tekjuárin 2006, 2007,2009 og 2010. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Í niðurstöðu héraðsdóms er þess getiðað áfrýjandi hafi lagt fram vottorð til sönnunar á búsetu sinni í Máritaníuárin 2006 til 2010, en þau séu efnislega í ósamræmi við skýrslu hans hjá skattrannsóknarstjóra. Sönnunargildivottorðanna sé því vafasamt. Vottorðinsem um ræðir eru fjögur talsins, dagsett á árunum 2007 til 2015, og beraáletranir sem vísa til stjórnvalda í fyrrnefndu ríki. Þýðing löggiltsskjalaþýðanda fylgir hinu yngsta þessara vottorða, en í því er staðfestlögheimili áfrýjanda í Máritaníu og fjárhæðir skattgreiðslna hans þar. Varðandiþessi gögn er þess að gæta, sem kemur fram í úrskurði ríkisskattstjóra 3. maí2016 og málatilbúnaði stefnda, að Ísland á ekki í stjórnmálasambandi viðMáritaníu auk þess sem hvorki hafa verið gerðir upplýsingaskipta- nétvísköttunarsamningar milli ríkjanna. Því sé ókleift fyrir íslensk stjórnvöldað sannreyna umrædda staðfestingu eða hvort hún sé gefin út af bærustjórnvaldi. Af öllu framanröktu leiðir að umrædd gögn uppfylla ekki skilyrðisvo þau geti komið til álita til að styðja við kröfur áfrýjanda í málinu. Aðþessu gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Hvor aðili skal bera sinn kostnað afmálinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2017.Mál þetta, sem dómtekið var 6. marssl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu, sem þingfest var 3. maí2016, af Arnari Berg Grétarssyni, Brávöllum 5, 640 Húsavík, á hendur íslenskaríkinu.I.Stefnandi krefst þess aðallega aðógiltur verði með dómi úrskurður ríkisskattstjóra, dags. 3. maí 2016, umskattalega heimilisfesti stefnanda og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi frá2006 til og með 2010. Til vara krefst stefnandi þess aðúrskurður ríkisskattstjóra, dags. 3. maí 2016, um skattalega heimilisfestistefnanda og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi árin 2006 til og með 2010 verðiógiltur með dómi að því leyti sem hann kveður á um að stefnandi hafi verið meðskattalega heimilisfesti og fulla og ótakmarkaða skattskyldu á Íslanditekjuárin 2006 og 2007 og 2009 og 2010.Stefnandi krefst þess í öllumtilvikum að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu.Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til aðgreiða stefnda málskostnað að mati dómsins.II.MálsatvikMál þetta varðar skattalegaheimilisfesti stefnanda á árunum 2006 til og með 2010. Stefnandi réð sig tilstarfa á úthafsveiðiskipi, sem stundar veiðar undan ströndum Afríku, á árinu 2005.Upphaf þessa máls er að rekja til þeirrar ákvörðunar skattrannsóknarstjóra aðhefja rannsókn á skattskilum stefnanda vegna tekjuáranna 2006 til 2010. Framkemur í greinargerð stefnda að tilefni hennar megi rekja til rannsóknarskattrannsóknarstjóra á máli annars skattaðila og sjálfstæðri athugun áskattskilum stefnanda. Vegna rannsóknarinnar gaf stefnandi skýrslu hjá embættiskattrannsóknarstjóra þann 12. ágúst 2014. Skýrsla skattrannsóknarstjóra varsend stefnanda 4. nóvember 2014 og honum gefinn kostur á að koma að andmælum,sem hann gerði bréflega 5. desember 2014. Andmæli stefnanda þóttu ekki gefatilefni til endurskoðunar á skýrslunni og lauk rannsókninni 23. desember 2014.Í skýrslu skattrannsóknarstjóra ergreint frá niðurstöðum rannsóknar embættisins á skattskilum stefnanda umrædd árog þar kemur fram að rannsóknin hafi einkum beinst að skattalegri heimilisfestistefnanda í skilningi skattalaga og tekjum sem hann aflaði með starfi erlendis.Stefnandi hafi starfaði við sjómennsku, sem trollmeistari, fyrir erlendútgerðarfyrirtæki þau ár sem rannsókn skattrannsóknarstjóra beindist að, þ.e.árin 2006-2010. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra kemur fram að stefnandi kveðsthafa flutt alfarið af landinu í lok árs 2004, þegar hann hóf störf á Janusi,sem er hentifánaskip Afríkuútgerðar Sjólaskipa hf. Stefnandi hafi skráðlögheimili sitt í Máritaníu frá 7. september 2005. Um svipað leyti og hann hófstörf í Máritaníu seldi hann íbúðarhús á Íslandi og hann og eiginkona hansslitu hjúskap sínum. Stefnandi á þrjú börn hér á landi, barnabörn, foreldra ogaðra ættingja. Í skýrslu hjá skattrannsóknarstjóra er gerð grein fyrir því aðvið skýrslutöku hafi stefnandi skýrt svo frá að hann hafi búið í íbúð íMáritaníu, sem honum var útveguð. Þar hafi margir búið og þetta verið „ svonaeins og verbúð í Grindavík í gamla daga“. Stefnandi hafi sagt að hann hafi ekkiflutt búslóð til Máritaníu og í skýrslutöku hafi komið fram að stefnandi hafidvaldist um borð í skipi í a.m.k. 235 daga árið 2006 en síðan að jafnaði yfir200 daga á ári. Stefnandi hafi áætlað að hann hafi dvalið hér á landi þrjámánuði á ári. Eftir að stefnandi flutti úr landi keypti hann hér ökutæki. Hannhafi engar eignir átt í Máritaníu. Yfirlit bankareikninga stefnanda oggreiðslukortayfirlit þóttu sýna að þeim tíma sem hann dvaldist ekki á sjó vegnastarfs síns hafi hann að mestu varið hér á landi og fjármunum hans veriðráðstafað hérlendis. Ekki hafi verið lagðar fram kvittanir sem staðfestu aðstaðin hefðu verið skil á sköttum af launum stefnanda í Máritaníu, semstefnandi kvaðst þó eiga.Ískýrslu skattrannsóknarstjóra kom fram að rannsókn hans hafi leitt í ljós aðstefnandi hafi staðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2007 og2008 og vanrækt að skila skattframtölum gjaldárin 2009, 2010 og 2011.Niðurstaða rannsóknarinnar hafi verið sú að skattalegt heimilisfesti stefnandahefði verið á Íslandi allt það tímabil sem rannsakað hefði verið og aðstefnandi hafi borið ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Loks hafi rannsókninleitt í ljós að stefnandi hefði vantalið tekjur frá Fishing Company Beta Ltd.,Kenora Shipping Company Ltd. og Wave Operations Ltd. í skattskilum sínumtekjuárin 2006 til og með 2010. Næmu vanframtaldar tekjur stefnanda samtals59.464.193 krónum.Skattrannsóknarstjórisendi ríkisskattstjóra mál stefnanda til meðferðar með bréfi, dags. 30.desember 2014, sbr. 6. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt.Meðbréfi, dags. 15. janúar 2016, tilkynnti ríkisskattstjóri stefnanda að samkvæmt2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 væri ríkisskattstjóra falið úrskurðarvald umheimilisfesti manna hér á landi í skattalegu tilliti. Af skýrsluskattrannsóknarstjóra yrði ekki annað ráðið en að stefnandi hafi ekki felltniður fasta búsetu hér á landi. Því væri fyrirhugað að kveða upp úrskurð þessefnis að stefnandi teldist ekki hafa fellt niður skattalega heimilisfesti áÍslandi. Stefnanda var gefinn kostur á að koma að andmælum og bárust þauríkisskattstjóra í bréfi, dags. 9. febrúar 2016. Ríkisskattstjórikvað upp úrskurð 3. maí 2016 þess efnis að stefnandi teldist veraheimilisfastur hér á landi og bæri fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landií skilningi 1. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, vegna tekna sinna og eignaá tímabilinu frá 1. janúar 2006 til 31. desember 2010. Stefnandi undi ekki þeimúrskurði og höfðaði mál þetta til að fá honum hnekkt.III.Málsástæður og lagarök stefnandaMál þetta varðar skattalegaheimilisfesti stefnanda á árunum 2006 til og með 2010. Stefnandi byggir á þvíað hann hafi ráðið sig til starfa á úthafsveiðiskipi, sem stundaði veiðar undanströndum Afríku, hann hafi kannað réttarstöðu sína bæði hjá þeim sem hann réðisig hjá, hjá yfirvöldum og hjá samstarfsmönnum. Fyrir hafi legið að hann myndibúa, dvelja og starfa utan Íslands meira en 183 daga á ári hverju og það hafiverið raunin á árunum 2006–2010. Meðal þess sem kom í ljós hafi verið aðskattyfirvöld höfðu haft til meðferðar mál manna sem störfuðu þar sem stefnandiréð sig til starfa og úrlausn þeirra mála á árinu 2005 verið á þá lund að þeirværu ekki með skattalega heimilisfesti á Íslandi og nytu ekki sjúkratrygginga áÍslandi. Stefnandi hafi reitt sig á þessa niðurstöðu yfirvalda enda litið útfyrir að hagir hans yrðu nákvæmlega eins og þeirra manna sem fengu úrlausn málaá árinu 2005 og varð það raunin. Stefnandi hafi tilkynnt umlögheimilisflutning til Máritaníu til þjóðskrár þann 7. september 2005 en hannhafi flutt mun fyrr frá landinu. Frá þeim tíma hafi stefnandi hagað skattskilumsínum, tryggingum o.fl. til samræmis við lögheimilisskráninguna. Frá sama tímahafi stefnandi notið takmarkaðra réttinda á Íslandi, var ekki inni í sjúkra-eða almannatryggingakerfi og naut ekki kosningaréttar ísveitarstjórnarkosningum 2005. Í desember árið 2012 hafi stefnandaborist tölvupóstur frá skattrannsóknarstjóra um að skattskil hans vegnatekjuáranna 2006 til og með 2010 hefðu verið tekin til rannsóknar af embættinu.Við yfirferð rannsóknargagna skattrannsóknarstjóra sjáist að stefnandi hefurverið á lista skattrannsóknarstjóra yfir menn, sem starfað höfðu erlendis hjátilteknum aðila við úthafsveiðar og muni rannsókn í málum einhverra þeirra hafahafist á árinu 2012. Varðandi upphaf rannsóknar skattrannsóknarstjóra áskattskilum stefnanda verði ráðið að skattrannsóknarstjóri hafi í raun hafiðrannsókn á skattskilum stefnanda á árinu 2014, og þá með því að raða samangögnum úr öðrum málum, afla gagna frá fjármálastofnunum og ferðaþjónustuaðilumog með því að kalla stefnanda til yfirheyrslu með ábyrgðarbréfi. Lítið semekkert hafi því í raun gerst í máli stefnanda fyrr en á árinu 2014. Engarrannsóknarathafnir hafi farið fram á árinu 2012 og á árinu 2013 hafi lítið semekkert gerst Þó hafi verið prentuð út gögn úr þjóðskrá en engar eiginlegarrannsóknarathafnir farið fram. Raunveruleg rannsókn hafi hafist á árinu 2014 ogstefnandi þá verið boðaður til skýrslugjafar.Skattrannsóknarstjóri hafi sentstefnanda skýrsludrög þann 3. nóvember 2014 til andmæla og stefnandi sentandmælabréf þann 5. desember 2014. Andmælum stefnanda hafi verið svarað íendanlegri skýrslu sem dagsett sé 23. desember 2014. Niðurstaða rannsóknarskattrannsóknarstjóra hafi verið mjög óljós um skattalega heimilisfestistefnanda en þó liggi skýrt fyrir að stefnandi bjó ekki eða hafði fast aðseturá Íslandi á árunum 2006-2010, stefnandi hafi dvalið mun færri daga en 183 áÍslandi öll þau ár sem um ræðir, að jafnaði 240–260 daga utan Íslands ogstefnandi hafi engra tekna aflað á Íslandi á þessum árum. Skattrannsóknarstjórisetji niðurstöður sínar fram með ófaglegum og hlutdrægum hætti. Í samantekt umniðurstöður sé t.d. ekki minnst á dvalardaga erlendis eða þá staðreynd aðstefnandi hafi ekki aflað tekna á Íslandi. Fram komi í almennri umfjöllunskattrannsóknarstjóra að stefnandi hafi ekki átt fasteign til íbúðar á Íslandi.Það sé ekki tekið fram í samantekt um niðurstöður en sérstaklega tekið fram aðstefnandi hafi verið skráður fyrir fasteign á Íslandi en fram hafði komið aðhann hafði verið skráður fyrir hlut í hesthúsi sem hann hafði ekki komið inníárum saman. Fasteignamat hesthússins árið 2014 hafi verið 936.000 kr. Í meginmáli skýrsluskattrannsóknarstjóra sé tekið fram að stefnandi hafi engin gögn sent til hansvarðandi skattskil erlendis og að ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi orðiðskattskyldur í öðru ríki en Íslandi á þeim tíma sem um ræðir. Niðurstöðukafliskattrannsóknarstjóra um skattalega heimilisfesti stefnanda byggi á þessu.Lokaskýrslan sé furðuleg að þessu leyti þegar fyrir liggi að með andmælumsínum, dags. 5. desember 2014, hafði stefnandi sent vottorð frá yfirvöldum íMáritaníu um að stefnandi væri með skattalega heimilisfesti í Máritaníu.Fjallað sé um vottorðið á bls. 28 í lokaskýrslunni en af einhverjum ástæðum séumfjöllun á bls. 16 og 17 miðuð við að ekkert slíkt vottorð liggi fyrir. Þann 15. janúar 2016 hafi RSK sentbréf til stefnanda þar sem boðað var að úrskurðað verði að stefnandi hafi ekkifellt niður skattalega heimilisfesti sína á Íslandi og verið vísað til skýrsluskattrannsóknarstjóra til grundvallar fyrirhuguðum úrskurði. Í boðunarbréfinutaki RSK upp eftir skattrannsóknarstjóra umfjöllun um að engin gögn liggi fyrirum skattalega heimilisfesti stefnanda erlendis. Annars sé ekkert markvert íboðunarbréfinu og ljóst að engin sjálfstæð skoðun á málinu hafi farið fram hjáRSK. Stefnandi hafi sent RSK ítarlegt andmælabréf þann 9. febrúar 2016 og íandmælabréfinu lagt áhersla á eftirfarandi þætti: Fjallað hafi verið um þau vottorð sem stefnandi hafði senttil SRS um skattskyldu sína og um nýtt vottorð sem stefnandi sendi meðandmælabréfi sínu sem staðfesti bæði skattskyldu og skattgreiðslur í Máritaníu. Fjallað hafi verið umskattalega heimilisfesti stefnanda og m.a. bent á að ekki kæmi fram hjá RSKhvort boðað væri að úrskurða ætti um heimilisfesti stefnanda á grundvelli 1.tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt eða 2. tölul. 1. mgr. 1.gr. laga nr. 90/2003. Þá hafi verið bent á að ekki væri lagaheimild fyrir þvíað úrskurða um skattalega heimilisfesti með þeim afturvirka hætti sem boðað varen boðaður var úrskurður um skattalega heimilisfesti 10 ár aftur í tímann. Þáhafi verið bent á að engin rannsókn lægi fyrir um hagi stefnanda frá árinu2011. Rannsókn SRS hefði einungis tekið til áranna 2006–2010. Þann 3. maí 2016 hafi RSK kveðið upp úrskurð „með heimild í2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt“ þar sem kveðið var á um aðstefnandi hefði verið með skattalega heimilisfesti og skattskyldu á Íslandi enúrskurðurinn var takmarkaður við árin 2006–2010. Mál þetta snúist um gildiúrskurðarins. Í úrskurði RSK komi ekkert fram um hvort úrskurðurinn sé reisturá 1. tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 eða 2. tölul. sömu greinar en aftímabili því sem úrskurðað er um megi mögulega ráða að RSK hafi talið 1. tölul.ákvæðisins eiga við. Í úrskurði RSK sé ekki vikið að lagaheimild fyrir því aðúrskurða um skattalega heimilisfesti 10 ár aftur í tímann. Þann 18. maí 2016 sendi ríkisskattstjóri stefnanda boðun umfyrirhugaða álagningu opinberra gjalda tekjuárin 2006 til og með 2010 með vísantil rannsóknar skattrannsóknarstjóra. Stefnandi byggir á því að úrskurðurinn ogmálsmeðferð ríkisskattstjóra í heild sinni sé í andstöðu við meginreglurstjórnsýsluréttar og stjórnskipunarréttar. Er þar einkum vísað til skýrrarlögmætisreglu, sbr. 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 77. gr.stjórnarskrár lýðveldisins nr. 33/1944, en einnig til reglunnar um andmælaréttog meðalhóf. Úrskurðurinn uppfylli ekki skilyrði 22. gr. stjórnsýslulaga umrökstuðning og ekki sé vikið að veigamiklum þáttum, sem stefnandi hafði vísaðtil í andmælum sínum. Með því að vísa ekki til réttarreglna hafi RSK þverbrotiðframangreindar meginreglu, sbr. skýr ákvæði 22. gr. stjórnsýslulaga og beri afþeim sökum að fella úrskurð ríkisskattstjóra frá 3. maí sl. úr gildi í heildsinni. Stefnandi byggir á því aðekki sé heimild í lögum til að úrskurða um heimilisfesti stefnanda meðafturvirkum hætti eins og felist í úrskurði ríkisskattstjóra frá 3. maí 2016. Íúrskurðinum felist verulega íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun sem virki lengst tíuár aftur í tímann. Telja verði að fyrir slíkri íþyngjandi og afturvirkristjórnvaldsákvörðun þurfi að liggja skýr lagaheimild enda annað í andstöðu viðmeginreglur stjórnsýsluréttar, þ.e. lögmætisreglu og meðalhófsreglu og kröfurum fyrirsjáanleika stjórnsýslunnar.Stefnandi vísar til þess að skýrheimild sé í 97. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, fyrir skattyfirvöld tilað ákvarða skatta skattaðila allt að 6 ár aftur í tímann en sambærileglagaheimild sé ekki til staðar varðandi heimild skattyfirvalda til að úrskurðaum skattalega heimilisfesti aftur í tímann, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga umtekjuskatt. Þá vísar stefnandi til þess að mikillmunur sé á málsmeðferð varðandi ákvörðun um skattalega heimilisfesti skv. 2.mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt annars vegar og endurákvörðun gjaldaskv. 97. gr. hins vegar. Ekki sé hægt að skjóta úrskurði um skattalegaheimilisfesti til yfirskattanefndar og RSK kveði ekki upp úrskurði umskattalega heimilisfesti og endurákvörðun gjalda í sama úrskurði. Af þessusjáist að 97. gr. laga nr. 90/2003 geti ekki gilt um úrskurði skv. 2. mgr. 1.gr. laga nr. 90/2003.Verði talið að ákvæði 97. gr.tekjuskattslaga eigi einnig við um heimild til að úrskurða um skattalegaheimilisfesti stefnanda aftur í tímann þá er á því byggt að rannsókn áskattskilum gjaldanda hafi hafist á árinu 2014 og beri að miða heimildina viðþað tímamark. Stefndi byggir á því að raunverulega hafi upphaf rannsóknarskattrannsóknarstjóra á máli stefnanda verið á árinu 2014.Skattrannsóknarstjóri hafi í raun ekkert aðhafst í máli stefnanda fyrr en á þvíári. Það eina sem gerðist í málinu árið 2012 hafi verið símtal það, semtilgreint hefur verið, og tölvupóstur, sem sendur var til stefnanda. Ekki verðibyggt á þeim athöfnum sem upphafi rannsóknar þannig að réttaráhrif geti haft ágrundvelli 3. mgr. 97. gr. tekjuskattslaga eða á öðrum grundvelli, sbr. einnigákvæði reglugerðar nr. 373/2001, um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna.Stefnandi byggir á því að hann hafifellt niður skattalega heimilisfesti sína á Íslandi árinu 2005 enda hafi hannfrá þeim tíma búið, dvalið og starfað erlendis. Hann hafi öll þau ár sem umræðir dvalið mun skemur en 183 daga á Íslandi og átt lögheimili utan Íslands.Stefnandi byggir á því að meginregla skattaréttar sé að menn borgi skatta ogskyldur og hafi skattalega heimilisfesti þar sem þeir afli tekna og dveljimeira en 183 daga á hverju 12 mánaða tímabili. Jafnframt að þeir skuli ekkihafa skattalega heimilisfesti þar sem þeir eiga ekki lögheimili, afla ekkitekna og dvelja skemur en 183 daga á hverju 12 mánaða tímabili. Þá hafistefnandi framvísað vottorðum um að hann sé skattskyldur í Máritaníu með samahætti og almennt gildir um skattskylda menn þar í landi. Um framangreint vísarstefnandi jafnframt til fordæma ríkisskattstjóra, sbr. úrskurð, dags. 12.janúar 2011, þar sem byggt er á framangreindri meginreglu um að skattalegheimilisfesti skuli vera þar sem tekna er aflað.Varakrafa stefnanda byggi á því aðúrskurður ríkisskattstjóra um skattalega heimilisfesti verði ekki reistur á 1.tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 heldur einvörðungu á 2. tölul.ákvæðisins og skattrannsóknarstjóri geti því einungis úrskurðað um skattalegtheimilisfesti stefnanda árin 2006 til og með 2008. Hins vegar sé ekkilagaheimild til að úrskurða um skattalega heimilisfesti árin 2006 og 2007, sbr.umfjöllun hér að framan. Fyrir liggi að stefnandi hafði ekki aðsetur á Íslandifrá árinu 2005. Dvöl hans á Íslandi hafi verið langt innan við 183 daga á þeimárum sem um ræðir og hann engar tekjur haft á Íslandi og engra þeirra réttindanotið sem heimilisfastir gera. Stefnandi vísar til 1. gr. laga nr.90/2003 um tekjuskatt og meginreglna íslensks og alþjóðlegs skattaréttarvarðandi skattalega heimilisfesti. Þá er vísað til lögheimilislaga, nr.21/1990. Stefnandi vísar til skráðra og óskráðra meginreglna stjórnsýslurétta,sbr. m.a. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 22. gr. laganna, sbr. X. kaflalaganna. Stefnandi vísar til lögmætisreglu stjórnarskrár lýðveldisins nr.33/1944, einkum 77. gr. Þá vísar stefnandi til reglugerðar nr. 373/2001, umframkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna, einkum 15. gr. Þá vísar stefnanditil meginreglna um fyrningarfresti og rof fyrningar, sbr. 82. gr. alm. hgl. nr.19/1940, einkum 5. mgr. ákvæðisins.Málskostnaðarkrafa byggir á ákvæðumXXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. m.a. 130. gr. laganna,og krafa um að tekið verði tillit til virðisaukaskatts er reist á lögum nr.50/1988 en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur. Varðandi varnarþingvísast til 3. mgr. 33. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefndaStefndi mótmælir öllum málatilbúnaðistefnanda sem röngum og ósönnuðum.Stefndi byggir sýknukröfu sína ífyrsta lagi á því að engir þeir ágallar séu á úrskurði ríkisskattstjóra, semleitt geti til þess að hann verði felldur úr gildi. Í öðru lagi er á því byggtað fjarvera stefnanda frá Íslandi helgist af vinnu hans, en ekki af því að hannhafi raunverulega fellt niður búsetu og heimilisfesti hér á landi.Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt, sé ríkisskattstjóra falið úrskurðarvald um heimilisfesti manna hérá landi í skattalegu tilliti. Ríkisskattstjóri skuli við slíkar ákvarðanir takamið af ákvæðum laga um lögheimili, eftir því sem við á. Samkvæmt 1. gr. laganr. 21/1990, um lögheimili, teljist lögheimili manns sá staður þar sem hannhefur fasta búsetu. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar teljist maður hafa fastabúsetu á þeim stað þar sem hann hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði ítómstundum sínum, hefur heimilismuni sína og svefnstaður hans er þegar hann erekki fjarverandi um stundasakir vegna orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarrahliðstæðra atvika. Í 3. mgr. lagagreinarinnar sé m.a. tiltekið að dvöl ígistihúsi, verbúð, vinnubúðum eða öðru húsnæði, sem jafna megi til þess, séekki ígildi fastrar búsetu. Í athugasemdum með 1. gr. frumvarps til laga umlögheimili komi m.a. fram að gert sé ráð fyrir að upp verði tekin svonefndsvefnstaðarregla og að í því felist að maður teljist hafa fasta búsetu þar semsvefnstaður hans er þegar hann sé ekki fjarverandi um stundarsakir vegnaorlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika. Samkvæmt 1. tölul. 1. mgr. 1. gr.laga nr. 90/2003, beri þeir einstaklingar, sem heimilisfastir eru hér á landi,ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Ótakmörkuð skattskylda einstaklinga ernánar skilgreind í 1. mgr. lagagreinarinnar sem skylda manns til að greiðatekjuskatt af öllum tekjum sínum, hvar sem þeirra er aflað. Samkvæmt ákvæðinuráðist framangreind skylda af því hvort viðkomandi einstaklingur hefur tiltekintengsl við landið, sbr. nánar ákvæði 1.-4. tölul. málsgreinarinnar. Ákvæðineigi það sammerkt að þau gera kröfu um ákveðna nærveru eða dvöl einstaklings álandinu til þess að hann geti borið ótakmarkaða skattskyldu hérlendis. Ef sýnter fram á að slík tengsl séu fyrir hendi, geti það nægt til þess að viðkomanditeljist bera ótakmarkaða skattskyldu hér á landi.Skattskylda samkvæmt 1. og 2. tölul.1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003, gildi um þá sem heimilisfastir eru eða hafaverið hér á landi. Samkvæmt 2. tölul. lagagreinarinnar eigi ótakmörkuðskattskylda við þegar maður hefur verið heimilisfastur hér á landi en flutt úrlandi og fellt niður heimilisfesti sína hér, nema hann sanni að hann séskattskyldur í öðru ríki á sama hátt og menn heimilisfastir þar og hafifullnægt þeim skyldum sínum. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki fluttbrott í skilningi laga um lögheimili þrátt fyrir tilkynningu til þjóðskrár 7.september 2005. Af því sem fram er komið um hagistefnanda í Máritaníu verði með engu móti séð að hann hafi haft fasta búsetuþar í skilningi lögheimilislaga. Upplýst sé að stefnandi réð sig til vinnu semtrollmeistari á hentifánaskip og dvaldi um borð í skipi úti fyrir ströndumAfríku 200 til 240 daga þau ár sem rannsókn skattrannsóknarstjóra náði til.Þegar hann var ekki á sjó hafi hann gist á hótelum á vegum vinnuveitenda sinnaeða í herbergi inn af skrifstofu umboðsmanns vinnuveitenda hans, sem stefnandilýsir sjálfur sem verbúð. Stefnandi hafi því ekki haft fasta búsetu í Máritaníuí skilningi lögheimilislaga. Fjarvera stefnanda frá Íslandi hafi helgast afvinnu hans en ekki því að hann hefði fellt niður búsetu og heimilisfesti hér álandi. Öndverðum málsástæðum stefnanda er mótmælt sem röngum og ósönnuðum.„Vottorðinˮ, sem stefnandi hafi lagtfram til sönnunar um búsetu sína í Máritaníu árin 2006 til 2010, séu efnislegaósamrýmanleg þeirri skýrslu, sem stefnandi gaf hjá skattrannsóknarstjóra,áminntur um sannsögli. Í því ljósi telur stefndi að efnislegt sönnunargildi„vottorðanna“, sem varða skattskyldu og greiðslu skatta stefnanda í Máritaníufrá 1. janúar 2006 til 30. apríl 2013, sé verulega viðbrugðið. Öllum þessum„vottorðumˮ sé mótmælt sem efnislega röngum.Af hálfu stefnda er tekið undirröksemdir skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra komi fram aðsamkvæmt fyrirliggjandi gögnum um vinnutíma stefnanda verði ráðið að þegar hannvar ekki við vinnu erlendis hafi hann dvalið hér á landi. Ískýrslu skattrannsóknarstjóra komi fram að samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingumum flugferðir stefnanda og ferðakostnað, hreyfingum á bankareikningum stefnandaog upplýsingum um greiðslukortanotkun hans hafi komið í ljós að árið 2006 hafistefnandi verið í útlöndum vegna vinnu í samtals 238 daga á árinu 2006, 245daga á árinu 2007, 242 daga á árinu 2009 og 260 daga á árinu 2010. Einnig hafiþað verið niðurstaða rannsóknar skattrannsóknarstjóra að stefnandi hafi verið áÍslandi í 127 daga árið 2006, 120 daga árið 2007, 121 dag árið 2008, 123 daga2009 og 105 daga árið 2010. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en aðstefnandi hafi varið frítíma sínum annars staðar en í Máritaníu og stefnandihafi ekki sýnt fram á annað með málatilbúnaði sínum. Erlendufélögin, sem greiddu stefnanda laun, Kenora ShippingCompany Ltd., Fishing Company Beta Ltd. og Wave Operaions Ltd, hafi ekki verið skráð í Máritaníu heldur íBelize, á Kýpur og Bresku Jómfrúareyjum. Launin hafi verið greidd inn áreikninga stefnanda í Lúxemborg og á Íslandi. Stefnandi eigi engabankareikninga í Máritaníu. Debetkort stefnanda hafi verið tengd reikningumhans á Íslandi og kreditkort hans verið skuldfært af þeim sömu reikningum.Reikningsfærslur á bankareikningum stefnanda beri það ekki með sér að hann hafitekið út reiðufé í bandaríkjadölum né Ouguiya (MRO) árin 2006 til og með 2010.Öndverðri staðhæfingu stefnanda, er mótmælt sem rangri og ósannaðri. Stefnandikveðst hafa verið fluttur úr landi áður en hann tilkynnti Þjóðskrá um flutning.Hann hafi keypti hér ökutæki eftir að hann flutti úr landi, átti hér fjölskylduog ráðstafaði fjármunum sínum að mestu hér á landi en átti engar eignir íMáritaníu.Stefnandi hafi upplýst að enginn skriflegurráðningarsamningur hafi verið gerður við vinnuveitendur hans. Í skýrslum, semteknar voru annars vegar af stjórnendum og eigendum Úthafsskipa ehf. (áðurSjólaskip hf.), sem önnuðust ráðningu stefnanda á skipið Janus, og hins vegarframkvæmdastjóra Axels ehf. (áður Katla Seafood ehf.), komi fram að engin krafahafi verið gerð um tiltekna búsetu sjómanna af hálfu íslensku félaganna. Einnighafi komið fram að sjómenn hafi verið verktakar fyrir erlend fyrirtæki og þvíekki höfð milliganga um greiðslu skatta þeirra né þeim veitt slík aðstoð ísamskiptum við máritanísk yfirvöld. Í tölvupósti, sem stefnandi hafi sentframkvæmdastjóra Sjólaskipa í maí 2007, komi ótvírætt fram að stefnandi hafigert verktakasamning um störf sín. Í skýrslu hjá skattrannsóknarstjóra hafistefnandi aftur á móti fullyrt að vinnuveitandi hans greiddi skatt af launumhans og hann ætti kvittanir fyrir þeim greiðslum. Sú fullyrðing fái vartstaðist skoðun. „Vottorðiðˮ á dskj. nr. 8 um að staðið hafi verið skil ásköttum stefnanda til máritaníska ríkisins árin 2006 til og með 2010 stangistaugljóslega á við gögn málsins og feli því ekki í sér neina sönnun þess aðraunverulega hafi verið staðin skil á sköttum fyrir stefnanda. Stefndi mótmælir„vottorðinuˮ sem efnislega röngu.Stefndivísar til þess að í dómaframkvæmd hafi það verið talið skipta mestu málivarðandi ákvörðun á skattalegri heimilisfesti hvar einstaklingur hefur haftfasta búsetu á því tímabili sem um ræðir, óháð lögheimilisskráningu hjáÞjóðskrá Íslands. Tekið sé mið af raunverulegum aðstæðum viðkomandi, m.a.tengslum hans við landið, dvöl hans hérlendis, tekjuöflun, fjármálaumsvifum,nýtingu þjónustu hins opinbera o.fl. Til þess að heimilisfesti falli niður þurfiað sýna fram á að viðkomandi greiði skatta í öðru ríki eins og þeir sem þarhafi heimilisfesti og að skattskyldum í því ríki hafi verið fullnægt. Það hefurstefnandi ekki getað sýnt fram á með óyggjandi hætti þrátt fyrir beiðniskattyfirvalda þar að lútandi. Að framangreindu virtu og með hliðsjón afaðstæðum stefnanda telur stefndi að stefnandi hafi ekki fellt niðurheimilisfesti sína hér á landi og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfumstefnanda. Sönnunargildi þeirra vottorða, sem stefnandihefur lagt fram um um búsetu og skattgreiðslur hans í Máritaníu, er dregið íefa og þeim öllum mótmælt sem efnislega röngum og ósönnuðum. Ísland hafi ekkitekið upp stjórnmálasamband við Máritaníu og löndin hafa ekki gert með sértvísköttunarsamning eða upplýsingaskiptasamning og því ómögulegt fyrir íslenskstjórnvöld að sannreyna hvort „vottorðinˮ séu gefin út af þar til bærumstjórnvöldum eða hvort þau séu efnislega rétt. Stjórnarfar í Máritaníu sé meðþeim hætti að óvarlegt þykir að treysta gögnum þaðan. Skjöl frá Máritaníu séutil að mynda ekki viðurkennd af skattyfirvöldum t.d. á Norðurlöndum og þvíþykir sýnt að ekki sé unnt að leggja þau til grundvallar um ákvörðun umskattalegt heimilisfesti stefnanda. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 séótvírætt tekið fram að ríkisskattstjóra beri að úrskurða um hverjir skuliteljast heimilisfastir hér á landi. Löggjafinn hafi ætlast til að þeim úrskurðiyrði ekki hnekkt nema með dómi, eins og leiðbeiningarnar í lokamálslið 2. mgr.ákvæðisins sjálfs gefi skýrlega til kynna. Í öðrum málslið 2. mgr. 1. gr. sétekið fram að við ákvörðun umheimilisfesti skuli miðað við reglur laga um lögheimili, eftir því sem við á. Úrskurðurí máli stefnanda hafi verið kveðinn upp á grundvelli lagafyrirmæla og brjótiþví hvorki gegn lögmætisreglu stjórnsýslulaga né 77. gr. stjórnarskrárinnar.Öndverðum málsástæðum sé mótmælt sem röngum. Málsástæðu stefnanda aðmeðhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin er einnig mótmælt semrangri, enda úrskurður um heimilisfesti stefnanda kveðinn upp á grundvelligildandi réttarreglu.Lagaregla2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 kveði skýrt á um að ríkisskattstjóra beri aðúrskurða um hverjir skuli teljast heimilisfastir hér á landi samkvæmt ákvæðinu.Því er mótmælt sem röngu að úrskurður um heimilisfesti, sem eðli máls samkvæmtlýtur að liðnum atvikum og kveður á um réttarstöðu á þeim tíma, samræmist ekkimeginreglum stjórnsýsluréttar um meðalhóf eða fyrirsjáanleika í stjórnsýslunni.Eðli máls samkvæmt verði úrskurður um heimilisfesti alltaf afturvirkur. Sjáigjaldendur ekki til þess að skráning þeirra sé rétt þá líður alltaf nokkur tímiþar til ríkisskattstjóra verður ljóst að heimilisfestisskráning er röng, sbr. íþessu tilviki rannsókn skattrannsóknarstjóra. Ekki sé fyrir að fara beinuákvæði sem takmarkar notkun 1. gr. varðandi heimilisfestisúrskurði, sambærilegtvið 97. gr. og/eða 2. mgr. 101. gr. laga nr. 90/2003. Engu að síður takmarki97. gr. í raun beitingu úrskurðarvalds ríkisskattstjóra varðandi heimilisfesti,enda fylgja slíkum úrskurðum oft á tíðum úrskurðir um gjaldabreytingar. Andmælaréttarstefnanda hafi verið gætt á öllum stigum málsmeðferðarinnar hjáskattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra. Stefnandi hafi nýtt sér þann rétt,sbr. dskj. nr. 5 (fskj. 15.1) og dskj. nr. 7. Tekin hafi verið afstaða tilandmæla stefnanda eftir því sem þau þóttu gefa tilefni til. Þá hafiríkisskattstjóri tilgreint, bæði í bréfi til stefnanda í boðunarbréfi sem og íúrskurði um heimilisfesti, hvaða ástæður lægju til grundvallar úrskurðinum ogvísað í viðeigandi lagaákvæði í 1. gr. laga nr. 90/2003, sbr. dskj. nr. 6 ognr. 3. Fyrirmælum 22. gr. laga nr. 37/1988 hafi verið fylgt við samningu hinsumþrætta úrskurðar. Í úrskurðarorði sé skýrlega kveðið á um að stefnandi hafiverið heimilisfastur hér á landi og borið fulla og ótakmarkaða skattskyldu hérá landi samkvæmt 1. gr. laga nr. 90/2003. Því er mótmælt sem röngu aðeinhverjir þeir annmarkar séu á rökstuðningi ríkisskattstjóra sem leiða eigitil ógildingar úrskurðarins.Því er mótmælt sem röngu að úrskurðurríkisskattstjóra, dags. 12. janúar 2011, sbr. dskj. nr. 10, hafi fordæmisgildií máli stefnanda. Í þeim úrskurði hafi tveir einstaklingar verið úrskurðaðirmeð heimilisfesti Þýskalandi þar sem fyrir lá að þeir voru þar búsettir. Í úrskurðiríkisskattstjóra í máli stefnanda sé þessu öfugt farið og stefnandi úrskurðaðurmeð heimilisfesti hér á landi. Stefndi vill halda því til haga að samkvæmt 1.gr. laga nr. 90/2003 geti bæði verið um að ræða að skattaðilar séu úrskurðaðirbúsettir hérlendis eða erlendis. Mál einstaklinga, sem úrskurðað varhjá skattstjóranum í Reykjanesumdæmi 25. október 2005, hafi ekki heldurfordæmisgildi í máli stefnanda. Í fyrsta lagi hafi engin skattrannsókn legið aðbaki þeim úrskurði og í annan stað ekki verið kveðinn upp úrskurður umheimilisfesti samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003. Gjaldandi þessmáls hafi verið talinn bera takmarkaða skattskyldu hér á landi, sbr. 3. gr.laga nr. 90/2003. Því hafi verið fallist á framlögð gögn, enda launatekjur yfirleittskattlagðar í upprunalandi samkvæmt tvísköttunarsamningum og módeli OECD.Enginn tvísköttunarsamningur hafi verið gerður milli Íslands og Máritaníu. Þótt misbrestur kunni að verða áframkvæmd stjórnvalds á tiltekinni réttarreglu gagnvart einstökum aðilum getiannar aðili ekki krafist þess á grundvelli jafnræðisreglu að stjórnvöld hagisér á sama hátt gagnvart honum. Málið frá árinu 2005 hafi því ekkertfordæmisgildi í máli stefnanda.Því er mótmælt sem röngu að úrskurðurríkisskattstjóra sé í andstöðu við rannsóknarreglu stjórnsýslulaga, sbr. 10.gr. laga nr. 37/1993, enda byggi úrskurðurinn á rannsókn skattrannsóknarstjóra,sbr. dskj. nr. 4 og 5, sem hefur m.a. að geyma endurrit af skýrslutöku afstefnanda og gögnum sem skattrannsóknarstjóri aflaði við sérstaka rannsókn áskattskilum stefnanda og búsetu hans. Rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi veriðumfangsmikil enda sættu 55 einstaklingar skattrannsókn á sama tíma ogstefnandi, sbr. dskj. nr. 5 (fskj. nr. 14.1) og hafi þeir allir verið í sömueða svipaðri aðstöðu og stefnandi. Samkvæmt15. gr. reglugerðar nr. 334/2006, um framkvæmd skattaeftirlits ogskattrannsókna, sé upphafsdagur skattrannsóknar sá dagur, semskattrannsóknarstjóri gerir skattaðila bréflega kunnugt um að rannsókn sé hafiná skattskilum hans. Stefnanda var send slík tilkynning 12. desember 2012, sbr.dskj. nr. 4 (fskj. 2.1) og marki sú tilkynning upphaf rannsóknar í málistefnanda. Engar óeðlilegar tafir hafi orðið á rannsókn máls stefnanda. Ídómaframkvæmd hafi tafir á meðferð máls þar að auki ekki valdið því einar aðómerkja beri niðurstöðu máls. Málsástæðu stefnanda, að rannsókn á málistefnanda hafi ekki hafist fyrr en árið 2014, er mótmælt sem rangri ogósannaðri.Samkvæmt1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 nái heimild til endurákvörðunar skatts skv.96. gr. til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undanþví ári þegar endurákvörðun fer fram. Í 3. mgr. 97. gr. segi að fari framrannsókn við embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins eða hjá embætti sérstakssaksóknara á skattskilum aðila reiknist heimild til endurákvörðunar frá byrjunþess árs þegar rannsókn hófst. Samkvæmt síðastnefndu ákvæði hafi heimildskattrannsóknarstjóra náð til tekjuársins 2006 og síðar. Úrskurðurríkisskattstjóra hafi tekið til tímabils sem var innan heimildar 97. gr.laganna og er öndverðri málsástæðu stefnanda mótmælt sem rangri. Varakröfustefnanda, að úrskurður í máli hans verði einungis reistur á 2. tölul. 1. mgr.1. gr. laga nr. 90/2003, er mótmælt, enda uppfylli stefnandi ekki skilyrðiákvæðisins. Málsástæður stefnda og mótmæli varðandi aðalkröfu stefnanda eigihér við að breyttu breytanda, þar á meðal ótvíræð lagaheimild ríkisskattstjóratil að úrskurða um heimilisfesti. Rannsókn á skattskilum stefnanda og högumhans árin 2006 til 2010 hafi leitt í ljós að hann felldi ekki niðurheimilisfesti hér á landi þrátt fyrir að flutningstilkynning hans til íslenskrastjórnvalda gæfi annað til kynna. Ákvæði 2. tl. 1. mgr. 1. gr. tekjuskattslagahafi verið fest í lög gagngert í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að mennteldust hvergi skattskyldir, í þeim tilvikum að vafi léki á um skattskyldumanns í öðru ríki. Fjarvera stefnanda frá Íslandi hafihelgast af vinnu hans. Dvöl stefnanda í verbúð í Nouakchott í Máritaníuuppfylli ekki skilyrði lögheimilislaga um fasta búsetu. Efni þeirra vottorða,sem máritanísk yfirvöld hafi gefið út og varða heimilisfesti stefnanda ogskattskil hans, séu þeim annmörkum háð að þau stangast efnislega á við skýrslusem stefnandi gaf hjá skattrannsóknarstjóra. Stefnanda hafi því hvorki tekistsönnun þess að hann hafi verið heimilisfastur í Máritaníu né að hann hafigreitt skatta til máritaníska ríkisins tekjuárin 2006 og 2007, eða tekjuárin2008, 2009 og 2010. Skilyrði 2. tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 séu ekkifyrir hendi. Því beri að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. Þá hafistefnandi ekki lagt fram kvittanir sem staðfesti að vinnuveitendur hans hafigreitt skatta af launum hans. Stefnandi hafi þó lýst því yfir að hann eigislíkar kvittanir, og skorað hafi veriðá stefnanda að leggja slík gögn fram til málsins sé þeim til að dreifa, sbr. 2.mgr. 67. gr. sbr. 68. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IV.NiðurstaðaAðalkrafa stefnanda er að ógilturverði með dómi úrskurður ríkisskattstjóra, dags. 3. maí 2016, um skattalegaheimilisfesti stefnanda og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi frá 2006 til ogmeð 2010. Stefnandi byggir á því að hann hafi fellt niður heimilisfesti sína áÍslandi á árinu 2005, enda hafi hann búið, dvalið og starfað erlendis og hann hafidvalið skemur en 183 daga á Íslandi á umræddum tekjuárum og þess utan hafi hannverið skráður með lögheimili í Máritaníu á umræddu árabili. Þá byggir stefnandikröfu sína um ógildingu á því að ríkisskattstjóra hafi verið óheimilt aðúrskurða um heimilisfesti sína með afturvirkum hætti og vísaði í því sambanditil 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Engin lagaheimild sé til aðskattayfirvöld úrskurði um skattalega heimilisfesti aftur í tímann, sbr. hinsvegar 97. gr. laga laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Verði talið að umrædd 97.gr. eigi við um heimild til að úrskurða um skattalega heimilisfesti stefnandaaftur í tímann byggir stefndi á því að rannsókn á skattskilum hans hafi hafistá árinu 2014 og miða beri heimildina við það tímamark.Þá byggir stefnandi á því aðúrskurðurinn og málsmeðferð skattstjóra sé í andstöðu við meginreglurstjórnsýslu- og stjórnskipunarréttar, einkum lögmætisreglu, sbr. 22. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, nr. 33/1944.Af hálfu stefnda er öllummálatilbúnaði stefnanda mótmælt sem röngum.Samkvæmt2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 hefur ríkisskattstjóri úrskurðarvald um hverjirskuli teljast heimilisfastir á Íslandi og skal við þá ákvörðun miða við reglurlaga um lögheimili, eftir því sem við á. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr.21/1990, um lögheimili, telst lögheimili manns sá staður þar sem hann hefurfasta búsetu. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar telst maður hafa fasta búsetu áþeim stað þar sem hann hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundumsínum, hefur heimilismuni sína og svefnstaður hans er þegar hann er ekkifjarverandi um stundasakir vegna orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarrahliðstæðra atvika. Í 3. mgr. lagagreinarinnar er m.a. tekið fram að dvöl ígistihúsi, verbúð, vinnubúðum eða öðru húsnæði, sem jafna megi til þess, séekki ígildi fastrar búsetu. Þá kemur m.a. fram í athugasemdum um 1. gr.frumvarps að lögum um lögheimili, um 2. mgr., að gert sé ráð fyrir að upp verðitekin svonefnd svefnstaðarregla og að í því felist að maður teljist hafa fastabúsetu þar sem svefnstaður hans sé þegar hann sé ekki fjarverandi umstundarsakir vegna orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðraatvika. Samkvæmt1. tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003, bera þeir einstaklingar, sem„heimilisfastir eru hér á landi“, ótakmarkaða skattskyldu hér á landi.Ótakmörkuð skattskylda einstaklinga er nánar skilgreind í 1. mgr.lagagreinarinnar sem skylda manns til að „greiða tekjuskatt af öllum tekjumsínum, hvar sem þeirra er aflað“. Samkvæmt ákvæðinu ræðst framangreind skyldaaf því hvort viðkomandi einstaklingur hefur tiltekin tengsl við landið, sbr.nánar ákvæði 1.-4. tölul. málsgreinarinnar. Ákvæðin eiga það sammerkt að þaugera kröfu um ákveðna nærveru eða dvöl einstaklings á landinu til þess að hanngeti borið ótakmarkaða skattskyldu hérlendis. Ef sýnt er fram á að slík tengslséu fyrir hendi, getur það nægt til þess að viðkomandi teljist bera ótakmarkaðaskattskyldu hér á landi.Skattskyldasamkvæmt 1. og 2. tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003, gildir um þá semheimilisfastir eru eða hafa verið hér á landi. Samkvæmt 2. tölul.lagagreinarinnar á ótakmörkuð skattskylda við þegar maður hefur veriðheimilisfastur hér á landi en flutt úr landi og fellt niður heimilisfesti sínahér, nema hann sanni að hann sé skattskyldur í öðru ríki á sama hátt og mennheimilisfastir þar og hafi fullnægt þeim skyldum sínum. Íframburði stefnanda hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins þann 12. ágúst 2014, komfram að stefnandi hafi ráðið sig sem trollmeistara á hentifánaskip og dvalið umborð í skipinu úti fyrir ströndum Afríku 200-240 daga á ári á því tímabili semrannsókn skattrannsóknarstjóra tók til. Stefnandi kvaðst ekki hafa flutt búslóðtil Máritaníu. Þegar hann hafi ekki verið á sjó hafi hann dvalið á hótelum ávegum vinnuveitanda sinna eða í herbergi inn af skrifstofu vinnuveitanda sínsog lýsti hann aðstæðum þar þannig að þetta hafi verið eins og að vera í verbúð.Þá kvaðst stefnandi ekki hafa verið með bankaviðskipti í Máritaníu. Stefnandi kvaðsthafa verið skuldugur og hafa orðið vegna stöðu sinnar að vera áfram íbankaviðskiptum á Íslandi.Stefnandigaf símaskýrslu við aðalmeðferð þar sem hann var staddur erlendis og bar þá aðhann hefði engan fastan dvalarstað haft á Íslandi á umræddu tímabili. Hann hafikomið hingað til lands til að hitta fjölskyldu sína, en hann eigi hér þrjúbörn. Þegar hann hafi dvalið hér hafi hann ýmist búið hjá foreldrum sínum,bróður eða vinum. Hann kvað hafa átt hlut í hesthúsi á Akureyri, en haft af þvílítil not. Þá hafi hann átt hér á landi Ford bifreið sem hafi verið skráð semfornbíll. Annar bíll hafi verið á hans vegum og fyrrverandi eiginkona sín haftafnot af honum. Aðspurður um skattgreiðslur í Máritaníu, þá kvaðst stefnandihafa verið launþegi og sér hafi verið gerðgrein fyrir því að skattar væru greiddir fyrir sig af vinnuveitanda, enhann ekki fengið neinar kvittanir eða launaseðla sem sýndu hvað væri dregið afhonum. Í skýrslu stefnanda hjá skattrannsóknarstjóra 12. ágúst 2014 barstefnandi að hann hefði fengið fengið kvittanir fyrir þessum greiðslum og ættiþær. Stefndi hefur ekki lagt þær fram þrátt fyrir áskoranir stefnda. Framburðurstefnanda er í ósamræmi við skýrslur sem teknar voru af eigendum og stjórnendumÚthafsskipa (áður Sjólaskipa), sem önnuðust ráðningu stefnanda á skipið Janus.Þeir kváðu sjómennina hafa verið verktaka fyrir erlend fyrirtæki og ekki hafiverið höfð milliganga um greiðslu skatta þeirra. Þá kemur fram í tölvupóstistefnanda til framkvæmdastjóra Sjólaskipta að stefnandi hafi gertverktakasamning um störf sín. Stefnandi kvaðst hafa óskað eftir staðfestingufrá yfirvöldum í Máritaníu árið 2007 um skattgreiðslur sínar fyrir árið 2006til að hafa sín mál á hreinu og fengið staðfestingu á því að hann ættilögheimili þar og greiddi þar skatta og skyldur. Þá kvað hann mál manna, semhafa verið í sömu störfum og hann í Máritaníu, hafa lent í skattamálum ogskattstjóri úrskurðað að skattgreiðslur þeirra, með sama hætti, hafi veriðlöglegar. Stefnandi kvaðst ekki hafa skilað skattframtölum í Máritaníu.Aðspurður kvaðst stefndi ekki hafa fengið greiðslukvittanir fyrir hvert ár ogvísaði til staðfestingar frá yfirvöldum í Máritaníu um skattgreiðslur sínarfyrir árin 2006-2010, sem lögð hafi verið fram.Stefnandihefur lagt fram vottorð til sönnunar á búsetu sinni í Máritaníu árin 2006 til2010 og eru þau efnislega í ósamræmi við skýrslu stefnanda hjáskattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra. Sönnunargildi vottorðanna er þvívafasamt.Ískýrslu skattrannsóknarstjóra kemur fram að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum umvinnutíma stefnanda þá komi fram að þegar stefnandi var ekki við vinnu erlendishafi hann dvalið hér á landi. Í niðurstöðu skattrannsóknarstjóra kemur fram aðstefnandi hafi dvalið á Íslandi 127 daga árið 2006, 120 daga 2007, 121 dag árið2008, 123 daga 2009 og 105 daga á á árinu 2010. Stefnandi virðist því hafavarið frítíma sínum hér á Íslandi en ekki í Máritaníu. Þá voru laun stefnandaekki greidd inn á reikninga í Máritaníu heldur hér á Íslandi og í Lúxemborg. Íljósi þess sem rakið hefur verið, gagna málsins og jafnframt lýsingu stefnandaá aðstöðu sinni að öðru leyti í Máritaníu verður ekki talið að stefnandi hafiverið með fasta búseti í Máritaníu á umræddum árum. Ekki verður talið að framlögð vottorð frá stjórnvöldum í Máritaníubreyti þessari niðurstöðu. Það þá verður ekki talið að í þessu sambandi skiptimáli hvort stefnandi hafi dvalið skemur eða lengur en 183 daga utan Íslands áumræddum tekjuárum þar sem telja verður upplýst að þegar stefnandi var ekki ásjó, hafi hann að langmestu leyti dvalið á Íslandi með fjölskyldu sinni. Þarhafi hann haft búsetu hjá foreldum, ættingjum og vinum. Stefnandi telst þvísamkvæmt gögnum málsins ekki hafa flutt heimili sitt úr landi í skilningi 2.tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003, enda þótt hann hafi tilkynnt sigbrottfluttan af landinu. Aðvirtu framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi veriðheimilisfastur á Íslandi tekjuárin 2006 til og með 2010 og hafi ekki felltniður heimilisfesti sína. Í því sambandi er einnig litið til þess að hvorkiskýringar stefnanda sjálfs hjá skattrannsóknarstjóra eða fyrir dóminum né gögnmálsins gefa til kynna eða sýna fram á að stefnandi hafi átt heimili íMáritaníu og verið skattskyldur þar, hafi greitt þar skatta eða hafi fullnægtskattskyldum sínum þar að öðru leyti eins og menn sem þar eruheimilisfastir. Þátelur dómurinn að sú málsástæða stefnanda, að ríkisskattstjóra hafi veriðóheimilt að úrskurða með afturvirkum hætti um heimilisfesti stefnanda, eigiekki við rök að styðjast. Lagaregla 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003, kveðurskýrt á um að ríkisskattstjóra beri að úrskurða um hverjir skuli teljastheimilisfastir hér á landi samkvæmt ákvæðinu. Í öðrum málslið 2. mgr. 1. gr. ertekið fram að við ákvörðun á heimilisfesti skuli miðað við reglur laga umlögheimili eftir því sem við á. Úrskurður í máli stefnanda var kveðinn upp ágrundvelli lagafyrirmæla og brýtur hvorki gegn lögmætisreglu stjórnsýslulaga né77. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verður ekki talið að meðalhófsreglastjórnsýslulaga hafi veri brotin. Þá var gætt andmælaréttar stefnanda á öllumstigum málsmeðferðar hjá skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra. Verður ekkitalið að úrskurður ríkisskattstjóra, sem eðli málsins samkvæmt lýtur að liðnumatvikum, og kveður á um réttarstöðu á þeim tíma, samrýmist ekki meginreglumstjórnsýsluréttar um meðalhóf eða fyrirsjáanleika í stjórnsýslunni. Úrskurðurríkisskattstjóra, dags. 12. janúar 2011, verður ekki talinn hafa fordæmisgildi ímáli stefnanda.Aðþví er varðar málsástæðu stefnanda um ófullnægjandi rannsókn ríkisskattstjóraber að líta til þess að ríkisskattstjóri lagði m.a. rannsóknarskýrsluskattrannsóknarstjóra til grundvallar úrskurði sínum. Í rannsókninni lágu fyrirendurrit af skýrslutöku af stefnanda og gögn sem skattrannsóknarstjóri aflaðivið rannsókn á skattskilum og búsetu stefnanda. Ýmis önnur gögn lágu fyrir ogvar því traustur grunnur undir úrskurði ríkisskattstjóra frá 3. maí 2016. Ekkier því fallist á það með stefnanda að ríkisskattstjóri hafi ekki ræktrannsóknarskyldur að þessu leyti með fullnægjandi hætti. Ekkier fallist á að upphaf rannsóknar skattrannsóknarstjóra hafi verið á árinu2014, en samkvæmt 15. gr. reglugerðar nr. 334/2006, um framkvæmd skattaeftirlitsog rannsókna, er upphafsdagur skattrannsóknar sá dagur semskattrannsóknarstjóri gerir skattaðila bréflega kunnugt um að rannsókn sé hafiná skattskilum hans. Slík tilkynning var send stefnanda 12. desember 2012 ogmarkar hún upphaf rannsóknar í máli stefnanda.Samkvæmt1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 nær heimild til endurákvörðunar skatts skv.96. gr. til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undanþví ári þegar endurákvörðun fer fram. Í 3. mgr. 97. gr. segir að fari framrannsókn við embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins eða hjá embætti sérstakssaksóknara á skattskilum aðila reiknist heimild til endurákvörðunar frá byrjunþess árs þegar rannsókn hófst. Samkvæmt síðastnefndu ákvæði náði heimildskattrannsóknarstjóra til tekjuársins 2006 og síðar. Úrskurður ríkisskattstjóratók því til tímabils sem var innan heimildar 97. gr. laganna.Samkvæmtframansögðu er hafnað aðalkröfu stefnanda um að ógiltur verði með dómiúrskurður ríkisskattstjóra, dags. 25. ágúst 2015, um skattalega heimilisfestistefnanda og ótakmarkaða skattskyldu hans á Íslandi árin 2006 til og með 2010 .Stefnandibyggir varakröfu sína á því að úrskurður ríkisskattstjóra verði ekki reistur á1. tölulið 1. mgr. laga nr. 90/2003 heldur einvörðungu á 2. tölulið ákvæðisinsog geti ríkisskattstjóri því einungis úrskurðað um skattalega heimilisfestistefnanda árin 2006 til 2008. Í 2. tölulið er sérregla um skattskyldu mannsþegar svo er ástatt að hann hafi verið heimilisfastur á Íslandi en flutt úrlandi og fellt niður heimilisfesti hér. Er maður þá frá næstu áramótum eftirbrottflutningsdags skattskyldur hér á landi í þrjú ár nema hann sanni að hannhafi á því tímabili verið skattskyldur í öðru ríki á sama hátt og menn sem þareru heimilisfastir og hafi fullnægt þeirri skyldu. Ákvæði þetta getur ekki áttvið nema litið yrði svo á að stefnandi hafi í raun fellt niður heimilisfestihér á landi á fyrrgreindu tímabili. Stefnandi hefur sönnunarbyrði fyrir því aðhann hafi verið skattskyldur í Máritaníu á tímabilinu en fyrir þessu hefurstefnanda ekki tekist sönnun eins og rakið hefur verið varðandi aðalkröfu.Fjarvera stefnanda frá Íslandi á umræddu tímabili helgaðist af vinnu hans ogdvöl hans í verbúð í Máritaníu uppfyllir ekki skilyrði um fasta búsetu eins ograkið hefur verið. Stefnanda hefur hvorki tekist sönnun þess að hann hafi veriðheimilisfastur í Máritaníu né að hann hafi greitt skatta til máritanískaríkisins tekjuárin 2006 til 2010. Skilyrði 2. töluliðar 1. gr. laga nr. 90/2003eru því ekki fyrir hendi. Stefndi er því sýknaður af varakröfu stefnanda.Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn.DómsorðStefndi,íslenska ríkið, er sýknað af öllum kröfu stefnanda, Arnars Berg Grétarssonar.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 108/2016
Handtaka Skaðabótamál Lögregla Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
S höfðaði mál til heimtu bóta vegna meintrar ólögmætrar handtöku í Gálgahrauni þar sem hann hefði verið ásamt fleira fólki að mótmæla framkvæmdum við lagningu nýs vegar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í fyrri dómum réttarins hefði því verið slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi lagastoð og hefði lögreglu því borið að ljá Vegagerðinni aðstoð til að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu. Var talið ljóst af gögnum málsins að S hefði ekki sinnt ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að víkja af vinnusvæðinu og hefði þannig leitast við að hindra lögmæta vegarlagningu. Þá hefði S stuðlað sjálfur í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á og hefði því eins og atvikum var háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11.febrúar 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 2. september 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Áfrýjandi höfðaði mál þetta 26. júní 2014 tilheimtu bóta vegna ólögmætrar handtöku 21. október 2013 í Gálgahrauni áÁlftanesi, þar sem hann hafi verið ásamt fleira fólki að mótmæla meðfriðsamlegum hætti framkvæmdum, sem höfðu hafist að morgni fyrrgreinds dags viðlagningu nýs vegar. Með dómum Hæstaréttar 28. maí 2015 í málumnr. 812/2014 til 820/2014 voru níu manns sakfelldir fyrir brot gegn 19. gr.lögreglulaga nr. 90/1996 með því að hafa 21. október 2013 neitað að hlýðaítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að flytja sig um set, en ákærðu voru staddir ávinnusvæði, þar sem unnið var að lagningu nýs Álftanesvegar. Með fyrrgreindumdómum var því slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hafi átt sér viðhlítandilagastoð þegar í þær var ráðist. Hafi lögreglu því borið, í samræmi viðfyrirmæli e. og f. liðar 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að ljá Vegagerðinniaðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða semnauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu samkvæmt fyrirmælum í 15.gr. laganna. Er þar jafnframt áréttað að aðgerðir lögreglu á vettvangi umræddandag hafi ekki gengið lengra en þörf krafði.Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandisinnti ekki ítrekuðum fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19.gr. lögreglulaga, um að víkja af vinnusvæði Vegagerðarinnar í Gálgahrauni ogleitaðist þannig við að hindra lögmæta vegarlagningu. Samkvæmt þessu varlögreglu heimilt samkvæmt a. lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga að handtakaáfrýjanda og færa hann á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum ogreglu. Þá stuðlaði áfrýjandi sjálfur í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum, sem hann reisirkröfu sína á, og hefur eins og atvikum er háttað fyrirgert rétti til bótasamkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar. Að framansögðu virtu, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað eins og greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillittil þess að samhliða þessu máli eru rekin átta samkynja mál.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sævar Siggeirsson, greiði stefnda,íslenska ríkinu, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12.nóvember 2015. Mál þetta höfðaði SævarSiggeirsson, Engimýri 13, Garðabæ, með stefnu birtri 26. júní 2014 á hendurinnanríkisráðherra og fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2014til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veittgjafsókn 14. maí 2014. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara þess að kröfur stefnanda verðilækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi krefst í málinu bótavegna þess að hann var handtekinn, færður á lögreglustöð og látinn dvelja umstund í fangaklefa þann 21. október 2013.Var hann staddur ásamt fleira fólki í Gálgahrauni þar sem vinna átti aðhefjast við lagningu nýs Álftanesvegar í gegnum hraunið. Vildi fólkið mótmæla því að spjöll yrðu unniná hrauninu. Málið var dómtekið að lokinniaðalmeðferð 22. október sl. Samhliðaþessu máli voru flutt mál níu annarra sem voru stödd í Gálgahrauni umrætt sinnog krefjast einnig skaðabóta vegna handtöku.Voru teknar skýrslur sameiginlega í öllum málunum, þótt sumar vörðuðueinungis eitt af málunum. Áður en rakinn verður framburðurstefnanda og vitna er rétt að segja frá því að Hæstiréttur dæmdi þann 28. maísl. í níu sakamálum sem ákæruvaldið hafði höfðað á hendur einstaklingum semtóku þátt í mótmælunum. Stefnandi varekki ákærður. Í dómi Hæstaréttar í einuþessara mála, þ.e. nr. 812/2014, segir: Forsaga málsins, sem varðar atburði er áttu sér stað 21. október 2013, varsú að Vegagerðin áformaði haustið 2013 að hefja lagningu svokallaðsÁlftanesvegar í Garðabæ sem að hluta til lægi um Gálgahraun. Framkvæmdirnarvoru umdeildar og sættu meðal annars mótmælum á þeirri forsendu að þær hefðu íför með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess. Hafði nokkurhópur fólks mótmælt framkvæmdunum með friðsömum hætti þá um haustið og meðalannars komið saman í Gálgahrauni af því tilefni. Þá var uppi ágreiningur umlögmæti framkvæmdanna, en fjögur nánar tilgreind náttúruverndarsamtök höfðuhöfðað dómsmál til viðurkenningar á ólögmæti þeirra og jafnframt krafist þessað lagt yrði lögbann við því að ráðist yrði í framkvæmdirnar. Í kjölfar þess að Vegagerðin óskaðiaðstoðar lögreglu, meðal annars til þess að koma í veg fyrir mögulegar tafir áframkvæmdum vegna mótmælanna, var ráðist í þær að morgni 21. október 2013 meðþví að stór ýta hóf að ryðja fyrirhugað vegstæði. Lögregla var af þessu tilefnimeð viðbúnað á svæðinu en nokkurn fjölda mótmælenda hafði þá þegar drifið að.Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sérfyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlítafyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Af gögnum málsinsverður ráðið að markmið mótmælenda hafi öðrum þræði verið að hindra aðframkvæmdir héldu áfram meðan dómar hefðu ekki gengið í umræddum málum. Fór svoað lögreglan fjarlægði í framhaldinu mótmælendur með valdi og nokkur þeirravoru handtekin af því tilefni ... Nokkrir lögreglumenn voruleiddir sem vitni í þessu máli. A varðstjóri kvaðst hafa veriðaðstoðarstjórnandi á vettvangi fram að hádegi, en hefði þá tekið viðstjórninni. Hann sagði að það hefðiverið búið að ákveða að gefa fólki færi á að fara út af svæðinu, út fyrirvinnusvæðið. Þau sem hefðu komið afturinn á vinnusvæðið hefðu verið bornir út fyrir.Þau sem hefðu komið inn á svæðið enn á ný hefðu verið handteknir. Hann sagði að það hefði verið margtalað viðhvern einasta mann. Það hefði orðiðljóst að ekki þýddi annað en að handtaka menn.A sagði að mótmælin hefðu verið friðsamleg. B lögreglumaður sagði að þeirhefðu fengið fyrirmæli um að sýna meðalhóf, fyrst hefði átt að biðja fólk aðfara af vinnusvæðinu, síðan að gefa því fyrirmæli. Síðan hefði átt að færa það afvinnusvæðinu. Þau sem hafi komið afturhafi verið handteknir. B sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. Hannkvaðst ekki muna hvernig vinnusvæðið hefði verið afmarkað. C lögreglumaður bar að hannhefði tekið þátt í mörgum handtökum, fólk hafi verið handtekið ef það fór ekkiað fyrirmælum. Fyrst hafi fólk veriðborið af svæðinu. Þau sem hafi komiðaftur hafi verið handteknir. C sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. D lögreglumaður sagði að þeirhefðu haft fyrirmæli um að fá fólk til að fara af vinnusvæðinu. Hann kvaðst muna að nokkur hefðu fyrst veriðbeðin um að fara, en síðan hefðu þau verið handtekin. Þá gáfu skýrslur þeir E,fyrrverandi alþingismaður, og F, yfirlæknir, sem tóku þátt í mótmælunum. E sagði að hann hefði farið ávettvang eftir að hann frétti að eitthvað stæði til af hálfuVegagerðarinnar. Hann sagði að engarmerkingar hefðu verið þegar hann kom á staðinn, en menn hafi svo farið að setjaupp plastkeilur. Síðan hafi lögreglanfarið að bera fólk út af þessu svæði sem þeir hafi kallað bannsvæði. Hluti svæðisins hafi aldrei veriðmerktur. E kvaðst aldrei hafa séðlögreglu koma fram eins og hún hafi gert þarna.Það hafi verið mikil hræðsla í loftinu við þessi friðsömu mótmæli. Aðgerðir lögreglu hafi verið úr ölluhófi. F sagði að ekki hefði veriðafmarkað neitt vinnusvæði í byrjun. Þaðhefði verið afmarkað og stækkað stöðugt eftir því sem þau hefðu flutt sig. Lögreglumenn hefðu verið mun fleiri enmótmælendur. Einn stefnenda, SævarSiggeirsson, sagði fyrir dómi að lögreglumenn hefðu notað orð um mótmælendursem hefðu betur verið ósögð. Þá sagðiLárus Vilhjálmsson, sem er einnig einn stefnenda, að lögreglumenn hefðu sagt aðþau væru heimsk og kallað þau fávita og bjána. Stefnandi sagði í skýrslu sinnifyrir dómi að þau hefðu setið þarna í hrauninu til að mótmæla aðför aðíslenskri náttúru þegar lögreglan kom á vettvang. Það hefði ekki verið mikill aðdragandi að þvíað þau voru handtekin og flutt á brott.Þau hefðu fengið lítið ráðrúm til að fara að fyrirmælunum. Hann sagðist hafa fengið sæti ílögreglubílnum, en sum hefðu verið látin liggja á gólfinu. Hann hefði verið settur í klefa þegar komiðvar niður á lögreglustöð, en síðan kallaður fyrir og látinn segja tilnafns. Engin skýrsla hefði veriðtekin. Stefnandi sagði að sér hefðiblöskrað handtakan og frelsissviptingin.Hann hefði haldið að það ætti að komast til botns í málinu fyrirdómstólum. Hann væri sár og svekkturyfir þessu. Samkvæmt lögregluskýrslu varstefnandi handtekinn kl. 10.40, en látinn laus kl. 12.01. B lögreglumaður skrifaði skýrsluna. Hann kom fyrir dóm og mundi ekki sérstaklegaeftir handtöku stefnanda, en staðfesti skýrslu sína. Hann sagði að lögreglumenn hefðu fengið þaufyrirmæli frá yfirmönnum sínum að fara mýkstu leið í aðgerðum sínum. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðaðgerðir og valdbeiting lögreglu umrætt sinn hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði lögregluhafi verið ógnvekjandi og hún hafi verið vopnuð gasbrúsum, kylfum oghandjárnum. Markmiðið hafi augljóslegaverið að handtaka stefnanda og aðra sem þarna hafi nýtt sér rétt sinn tilfriðsamlegra mótmæla. Lögreglan hafibúið sér til ástæðu til handtöku með því að afmarka stöðugt ný svæði með borðumog kalla vinnusvæði. Engum reglum umafmörkun vinnusvæðis hafi verið fylgt.Valdbeiting lögreglu gagnvart stefnanda hafi verið tilefnislaus ogólögmæt. Þá hafi honum ekki verið leyftað nota bílbelti á leiðinni á lögreglustöðina. Stefnandi byggir á því að í 19.gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé ekki nægilega skýr heimild til handtöku. Hvorki sé áskilið að lögregla gæti hófs néséu því sett önnur takmörk. Engin rökhafi verið færð fyrir þeim fyrirmælum sem stefnanda voru gefin, enda hafi enginógn stafað af friðsömum mótmælum hans eða annarra. Þá telur stefnandi að 19. gr. stangist á við5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, vegna óskýrleika ogþess að hún valdi réttaróöryggi.Dómafordæmi sýni að handtaka manns sem mótmæli friðsamlega sé veigamikilskerðing á tjáningar- og fundafrelsi, sbr. 73. gr. og 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Hafi verið brotiðgegn þessum rétti stefnanda með handtökunni. Stefnandi byggir á rétti sínumtil frelsis og mannhelgi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr.mannréttindasáttmálans. Handtakan ogvistun í fangaklefa hafi brotið gegn rétti hans til frelsis og mannhelgi. Ákvæði 5. gr. áskilji að í lögum séu ákvæðium bótarétt þess sem hefur verið handtekinn að ósekju og að unnt sé að komahonum fram. Þá feli ákvæðið í sérlögmætiskröfu, kröfu um að landsréttur sé skýr og fyrirsjáanlegur. Ákvæði 19. gr. lögreglulaga uppfylli ekki þaðskilyrði. Stefnandi telur að meðhandtökunni hafi verið brotið gegn meðalhófsreglunni, sbr. 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Ekki hafi verið reynt að beita vægariúrræðum, eins og að aðhafast ekki eða láta duga að færa stefnanda til. Samkvæmt framansögðu telurstefnandi að lögregla hafi brotið alvarlega gegn réttindum hans og annarra semsafnast höfðu saman til friðsamlegra mótmæla.Framkoma lögreglu hafi verið gerræðisleg og niðurlægjandi og særandigagnvart stefnanda. Hafi hún valdiðtilfinningalegu raski og varanlegum miska.Kveðst stefnandi krefjast miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Þá vísar hann til 5. mgr. 5.gr. mannréttindasáttmálans og 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfusína á því að allar aðgerðir lögreglunnar umrætt sinn hafi verið réttmætar og ísamræmi við lög. Þá hafi meðalhófs veriðgætt. Þar til bær stjórnvöld hafiákveðið að leggja veg um Gálgahraun.Gerður hafi verið verksamningur með tilteknum skiladegi. Einn þáttur verksins hafi verið að ryðja nýttvegarstæði í gegnum hraunið. Stefndi segir að samkvæmt 1. gr.lögreglulaga sé það meginhlutverk lögreglu að halda uppi lögum og reglu ogstöðva ólögmæta háttsemi í samræmi við lög og lögreglusamþykkt. Hér gildi lögreglusamþykkt fyrir Garðabæ nr.171/1988. Stefndi vísar til reglu 60. gr.stjórnarskrárinnar um að hverjum manni sé skylt að hlíta yfirvaldsboði íbráð. Lögregla hafi heimild í 19. gr.lögreglulaga til að gefa almenningi fyrirmæli til þess að halda uppi lögum og reglu. Skylt sé öllum að hlýða slíkum fyrirmælum. Handtökuheimild sé bæði í a-lið 1. mgr. 16.gr. lögreglulaga og 90. gr. laga um meðferð sakamála. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi ásamt öðrum verið staðinn að broti gegn 19. gr.lögreglulaga. Honum hafi verið gefinfyrirmæli um að færa sig út fyrir afmarkað vinnusvæði þannig að unnt væri aðvinna lögmætar framkvæmdir. Honum hafiverið gefið skýrt til kynna að hann yrði handtekinn og kærður ef hann hlýddiekki fyrirmælum lögreglu. Hann hafi ekkihlýtt fyrirmælum og þannig brotið gegn 19. gr.Því hafi verið rétt að handtaka hann. Stefndi byggir á því aðmeðalhófs hafi verið gætt. Stefnandihafi hunsað varnaðarorð og ítrekuð fyrirmæli. Stefndi vísar til dómahéraðsdóms og Hæstaréttar í ákærumálum sem höfðuð voru á hendur níu einstaklingumsem mótmæltu um leið og stefnandi. Þauhafi verið sakfelld fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga. Aðstæður í þeim málum séu sambærilegaraðstöðunni í máli stefnanda. Stefndi mótmælir því aðbótaskilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Handtaka stefnanda hafi verið réttmæt. Stefndi mótmælir því aðskilyrðum 228. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Stefnandi hafi sjálfur átt sök á því að hannvar handtekinn, hann hafi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum. Stefndi mótmælir því að 5. mgr.67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans veitiríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008. Stefndi mótmælti málsástæðu umbílbelti sem of seint fram kominni. Varakrafa stefnda um lækkunbótafjárhæðar er byggð á því að stefnandi eigi sjálfur sök á handtökunni og aðkröfufjárhæðin sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Niðurstaða Aðmorgni 21. október 2013 var nokkur hópur fólks, þar á meðal stefnandi,samankominn í Gálgahrauni, þar sem til stóð að leggja veg yfir hraunið. Vildi fólkið mótmæla vegarlagningunni. Augljóst er af framburði þeirra sem gáfuskýrslu fyrir dómi að hugur þeirra stóð til þess að hindra vegarlagningu yfirhraunið. Hæstirétturhefur í áðurnefndum dómum í málum nr. 812-820/2014, sem kveðnir voru upp 28.maí sl., talið að umrædd vegarlagning hafi verið ákveðin af þar til bærumaðilum á lögmætan hátt. Verður því ekkihægt að fallast á að stefnandi og aðrir mótmælendurnir sem þarna voru hafiætlað sér að koma í veg fyrir lögleysu.Fullyrðingar um að svæði þetta hafi verið friðlýst samkvæmtnáttúruverndarlögum voru ekki rökstuddar fyrir dómi. Lögreglu var skylt að tryggja að verktakinngæti unnið að vegarlagningunni án þess að stefnandi eða aðrir trufluðu þá vinnumeð dvöl sinni á vinnusvæðinu. Stefnanditelur að aðgerðir lögreglu og valdbeiting hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði hennarhafi verið ógnvekjandi og hún verið vopnuð.Á það má fallast með stefnanda að viðbúnaður lögreglu var augljóslegamikill umrætt sinn, en það felur ekki í sér brot gegn neinum réttindumstefnanda. Ósannað er að framgangalögreglu hafi verið vísvitandi ógnvekjandi eða til þess fallin að hræða þaðfólk sem þarna hafði safnast saman.Stefnanda hefur heldur ekki tekist að sanna að ákveðið hafi veriðfyrirfram að handtaka mótmælendur. Atvikmálsins og skýrslur bæði mótmælenda og lögreglumanna fyrir dómi sýna aðstefnandi og aðrir mótmælendur voru ítrekað beðnir að yfirgefa vinnusvæðið ogað lögregla hafði fyrirmæli um að gæta hófs í aðgerðum sínum. Stefnandavoru gefin fyrirmæli um að víkja af vinnusvæðinu. Hvort sem vinnusvæðið var skýrlega merkt eðaekki voru fyrirmæli lögreglu skýr og stefnandi hlaut að gera sér fulla greinfyrir því að hann væri staddur á vinnusvæðinu.Blasir við að hann ætlaði sér beinlínis að vera á vinnusvæðinu. Getur stefnandi ekki borið fyrir sig aðsvæðið hafi ekki verið réttilega merkt.Það sem ræður úrslitum er að stefnandi fékk skýr og lögmæt fyrirmæli frálögreglu um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hann hlýddi ekki vísvitandi. Í19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er að finna hátternisreglu sem mælir fyrir umskyldu manna til að hlýða fyrirmælum lögreglu.Samkvæmt 41. gr. sömu laga varðar brot gegn þessari reglu refsingu. Þessi ákvæði eru ekki handtökuheimild, þettaeru hins vegar fullgild refsiákvæði samkvæmt dómaframkvæmd. Handtökuheimild í þessu tilviki var í 1. mgr.90. gr. laga nr. 88/2008. Var fullnægtskilyrðum 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Um framkvæmd handtökunnar gildaalmennar reglur eins og meðalhófsreglan, reglan um nauðsyn aðgerða í 14. gr. ogsíðari málslið 2. mgr. 16. gr. lögreglulaga og reglur XIII. kafla laga nr.88/2008. Handtakastefnanda var nauðsynleg eins og á stóð.Hluti mótmælenda hafði verið fluttur af vinnusvæðinu og sleppt utanþess, en höfðu þá farið aftur inn á vinnusvæðið annars staðar. Aðrar aðferðir voru fullreyndar og ljóst aðflytja yrði mótmælendur, a.m.k. suma þeirra, á brott til þess að unnt væri aðhefja hinar umdeildu framkvæmdir, sem eins og áður segir voru lögmætar. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandihafi verið vistaður í fangaklefa lengur en nauðsyn bar til. Lögreglan þurfti að skrá nöfn þeirra semhandteknir höfðu verið og aðrar upplýsingar um málið. Var stefnanda sleppt strax að því loknu. Var hann því jafnskjótt látinn laus ískilningi 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.Ósannað er að lögregla hafi vísvitandi niðurlægt eða sært stefnanda. Óumdeilter að mótmælin voru friðsöm. Eins ogfram kemur í áðurnefndum dómum Hæstaréttar tryggja ákvæði stjórnarskrárinnaralmennan rétt einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir áfriðsaman hátt. Þá veita þau hópi mannarétt til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegummótmælum. Þessum rétti má setja skorðurmeð lögum, m.a. í þágu allsherjarreglu eða vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr.73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. og 11. gr. mannréttindasáttmálans. Eins og áður segir áttu framkvæmdirnar sérviðhlítandi stoð að lögum þegar í þær var ráðist. Lögreglu bar því, í samræmi við fyrirmæli e-og f-liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að tryggja framkvæmd þeirra og grípa tilþeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess, sbr. og 15. gr. laganna. Þessar skorður verða einnig settar réttimanna til að safnast saman vopnlausir samkvæmt 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Eins og segir ígreindum dómum sem vörðuðu sömu mótmælin gengu aðgerðir lögreglu á vettvangiekki lengra en þörf krafði og mótmælendum var eingöngu bannað að mótmæla á vinnusvæðinusjálfu. Handtakastefnanda var nauðsynleg til að tryggja framgang lögmætra framkvæmda. Ekki var gengið lengra en nauðsyn krafði ogstefnandi hefur sjálfur stuðlað að því að hann var handtekinn. Hann á því ekki rétt á miskabótum 228. gr.laga um meðferð sakamála. Þá var ekkiunnin ólögmæt meingerð gegn persónu, friði, æru eða persónu stefnanda og verðaþví heldur ekki dæmdar bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga.Ósannað er að stefnanda hafi verið valdið varanlegum miska. Verður stefndi sýknaður af kröfum hans. Þóttstefnanda hafi verið gert ókleift að nota öryggisbelti í lögreglubílnum áleiðinni niður á stöð getur það ekki breytt niðurstöðunni um miskabótakröfustefnanda. Þóttniðurstaða málsins sýnist með öllu vafalaus er þó rétt að málskostnaður falliniður. Stefnandi hefur gjafsókn og erþóknun lögmanns hans ákveðin 350.000 krónur með virðisaukaskatti. Er þá litið til þess að hér hafa verið rekinsamhliða tíu mál sem í öllum meginatriðum eru sambærileg. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi,íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Sævars Siggeirssonar. Málskostnaðurfellur niður. Málflutningsþóknunlögmanns stefnanda, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 384/2010
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
P kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem máli hennar á hendur sveitarfélaginu G var að hluta vísað frá dómi. Málið átti rætur að rekja til ágreinings um skyldu G til að veita P ferðaþjónustu eftir ákvæðum 35. gr., sbr. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Sneri ágreiningur aðila sérstaklega að breytingu, sem gerð hafði verið 2009 á sameiginlegum reglum sveitarfélaganna B, F, S og G um ferðaþjónustu fatlaðra í uppsveitum Árnessýslu frá árinu 2007. Fyrir lá að breyting þessi hafði í för með sér að G veitti ekki lengur ferðaþjónustu fyrir fatlaða milli Sólheima, þar sem P var búsett, og Árborgar, en P leitaðist við að fá því hnekkt. Talið var að líta yrði svo á að deilan snerist um það hvort G sinnti réttilega skyldum sínum samkvæmt 35. gr. laga nr. 59/1992 til að veita P kost á ferðaþjónustu með því að binda hana við ferðir um svokallaðar uppsveitir Árnessýslu og undanskilja þar með akstur út fyrir það svæði. Þótt sú skipan hefði verið fest í reglur gæti P ekki fengið leyst úr þessu ágreiningsefni með því að hafa uppi fyrir dómi kröfu um ógildingu á ákvæðum þeirra, sem að þessu lytu, enda réðu reglurnar réttarstöðu allra íbúa í fimm sveitarfélögum. Ekki væri unnt að ógilda þessi ákvæði reglnanna eingöngu að því er P varðaði. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 31. maí 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar svohljóðandi kröfu hennar: „Að ógilt verði með dómi gagnvart stefnanda breyting á 6. gr. reglna um ferðaþjónustu fatlaðra í uppsveitum Árnessýslu, sem samþykkt var af félagsmálanefnd uppsveita Árnessýslu 3. febrúar 2009 og sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps 6. mars 2009, þar sem skilgreiningu þjónustusvæðis fyrir ferðaþjónustu fatlaðra er breytt og það takmarkað innan sveitarfélaga uppsveita Árnessýslu fyrir íbúa þar og dæmt að fyrri skilgreining þjónustusvæðis skuli gilda gagnvart stefnanda þar sem Árborg er innan þjónustusvæðis.“ Til vara krefst sóknaraðili þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar þá kröfu, sem vísað var frá dómi með hinum kærða úrskurði. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila, sem er fædd 1944, hefur hún um áratugaskeið verið metin 75% varanlegur öryrki hjá Tryggingastofnun ríkisins vegna þroskaskerðingar og verið búsett að Sólheimum í Grímsnes- og Grafningshreppi frá árinu 1951. Hún höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila 11. nóvember 2009 og krafðist þess í fyrsta lagi að viðurkennt yrði að honum væri skylt að veita henni ferðaþjónustu í samræmi við ákvæði laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra og breyti þjónustusamningur milli félagsmálaráðuneytisins og Sólheima ses. frá 8. maí 2004 engu um þá skyldu, í öðru lagi að ógilt yrði breyting á 6. gr. reglna um ferðaþjónustu fatlaðra í uppsveitum Árnessýslu, sem samþykkt hafi verið af félagsmálanefnd uppsveita Árnessýslu 3. febrúar 2009 og sveitarstjórn varnaraðila 6. mars sama ár, þar sem skilgreiningu á þjónustusvæði fyrir ferðaþjónustu fatlaðra hafi verið breytt og það takmarkað innan sveitarfélaga uppsveita Árnessýslu fyrir íbúa þar og dæmt að fyrri skilgreining skuli gilda, þar sem Árborg hafi verið innan þjónustusvæðis, og í þriðja lagi að varnaraðila yrði gert að greiða sóknaraðila 8.000 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum, auk þess sem henni yrði dæmdur málskostnaður úr hendi varnaraðila. Fyrir héraðsdómi krafðist varnaraðili þess aðallega að tveimur fyrstnefndu kröfum sóknaraðila yrði vísað frá dómi. Með hinum kærða úrskurði var hafnað að vísa fyrstu kröfu sóknaraðila frá dómi, en fallist á kröfu varnaraðila um frávísun annarrar kröfu hennar. Fyrir Hæstarétti er eingöngu til endurskoðunar niðurstaða héraðsdóms um að vísa þeirri kröfu frá dómi. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði á málið rætur að rekja til ágreinings um skyldu varnaraðila til að veita sóknaraðila ferðaþjónustu eftir ákvæðum 35. gr., sbr. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 59/1992, en varnaraðili ber einkum fyrir sig í málinu að skyldur í þeim efnum hvíli á sjálfseignarstofnunni Sólheimum, sem hafi fengið framlög úr ríkissjóði til að standa straum af þjónustu við fatlaða vistmenn, meðal annars á grundvelli þjónustusamnings frá 8. maí 2004. Að því er varðar aðra dómkröfu sóknaraðila stendur ágreiningur sérstaklega um breytingu, sem gerð var í febrúar og mars 2009 á sameiginlegum reglum Bláskógabyggðar, Flóahrepps, Hrunamannahrepps, Skeiða- og Gnúpverjahrepps og varnaraðila um ferðaþjónustu fatlaðra í uppsveitum Árnessýslu frá árinu 2007. Eins og reglurnar hljóðuðu fyrir þá breytingu markaðist þjónustusvæði af „uppsveitum Árnessýslu og sveitarfélaginu Árborg“, en eftir hana er kveðið þar á um að þjónustusvæðið sé „innan marka sveitarfélaga í uppsveitum Árnessýslu hjá íbúum þar en innan hrepps og á Selfossi hjá íbúum Flóahrepps.“ Fyrir liggur að breyting þessi hafði í för með sér að varnaraðili veitti ekki lengur ferðaþjónustu fyrir fatlaða milli Sólheima og Árborgar, en með annarri dómkröfu sinni leitast sóknaraðili við að fá því hnekkt. Líta verður svo á að deilan, sem önnur dómkrafa sóknaraðila lýtur að, snúist um hvort varnaraðili sinni réttilega skyldum sínum samkvæmt 35. gr. laga nr. 59/1992 til að veita henni kost á ferðaþjónustu með því að binda þjónustuna við ferðir um svokallaðar uppsveitir Árnessýslu og undanskilja þar með akstur út fyrir það svæði, þar á meðal til sveitarfélagsins Árborgar. Þótt sú skipan hafi verið fest í reglur, sem settar voru á grundvelli 3. málsliðar 1. mgr. 35. gr. laga nr. 59/1992, getur sóknaraðili ekki fengið leyst úr þessu ágreiningsefni með því að hafa uppi fyrir dómi kröfu um ógildingu á ákvæðum þeirra, sem að þessu lúta, enda ráða reglurnar réttarstöðu allra íbúa í sveitarfélögunum fimm. Ekki er unnt að ógilda þessi ákvæði reglnanna eingöngu að því er sóknaraðila varðar, svo sem felst í nýju orðalagi annarrar dómkröfu hennar eins og krafan er sett fram fyrir Hæstarétti, en slíkri breytingu á kröfu, sem vísað hefur verið frá héraðsdómi, verður að auki ekki komið að við kæru úrskurðar um frávísun máls. Að þessu virtu verður að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 52/2014
Ávana- og fíkniefni Peningaþvætti Milliliðalaus málsmeðferð Dráttur á máli Skilorð
Á var sakfelldur fyrir stórfelld fíkniefnabrot með því að hafa haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni 169 kannabisplöntur, 1567,1 g af kannabislaufum, 144,7 g af kannabisplöntuhluta og 8149,26 g af maríhúana. Þrátt fyrir játningu Á hjá lögreglu var talið ósannað að hann hafi aflað sér þess 10.000.000 króna ávinnings með sölu fíkniefnanna sem hann var ákærður fyrir en með vísan til framburðar hans fyrir dómi þótti sannað að ávinningurinn hefði verið 1.500.000 krónur. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til umfangs brota Á og þess að hann hafði ekki áður sætt refsingu sem áhrif hefði við ákvörðun refsingar. Var refsing hans ákveðin 18 mánaða fangelsi en að virtum drætti á meðferð málsins var fullnustu 15 mánaða refsingarinnar frestað skilorðsbundið til þriggja ára.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómur Héraðsdóms Reykjaness föstudaginn 20. desember 2013. Mál þetta, sem þingfest var 19. september 2013 og dómtekið 11. desember sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara á hendur ákærða, Árna Björgvinssyni, kennitala [...],[...],[...], fyrir eftirtalin hegningarlagabrot: I. Telst þetta varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Peningaþvætti, með því að hafa um nokkurt skeið fram til 10. febrúar 2011 á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að fjárhæð um kr. 10.000.000 með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna sem voru afrakstur kannabisræktunar, sbr. ákærukafla I. Telst þetta varða við 2. mgr., sbr. 1. mgr. og 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verið dæmdur til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar. Þess er krafist að framangreind fíkniefni sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Jafnframt er krafist upptöku á vog, 2 stk. tunnum, 27 stk. gróðurhúsalömpum, þremur kössum af smelluláspokum og 24 stk. straumfestum á gróðurhúsalömpum og 2 stk. loftsíum til ræktunar, samkvæmt 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 1. tl. 1. mgr. 69. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. (sbr. munaskýrslur nr. 83381, 83368).“ Ákærði kom fyrir dóminn við þingfestingu málsins og játaði háttsemi skv. I. kafla ákærunnar en mótmælti því að háttsemin væri heimfærð til 173. gr. a. almennra hegningarlaga. Ákærði neitaði því að hafa gerst brotlegur skv. ákærulið I-2 þar sem efnið sem ákært sé fyrir í þeim ákærulið hafi verið ónýtt og því beri ekki að refsa honum fyrir vörslur á því efni. Þá neitaði ákærði sök í II. kafla ákærunnar. Aðalmeðferð hófst þann 4. desember sl. og var fram haldið 11. desember sl. og var málið dómtekið að málflutningi loknum. Ákærði krafðist sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóð. Málavextir. Í upplýsingaskýrslu lögreglu segir að lögreglunni hafi borist upplýsingar þann 8. febrúar 2011 um torkennilega lykt sem bærist frá húsi nr. [...] í [...]. Við frekari rannsókn kom í ljós umtalsvert magn af ætluðu fíkniefni, marijúana, sem pakkað hafði verið í rennilásapoka sem voru um 100 g hver. Á gólfi hafi verið hálfur ruslapoki af efni og slatti af pokum á gólfi. Var í framhaldi haft eftirlit með húsnæðinu en daginn eftir var ákveðið að fjarlægja efnið. Var ákærða skipaður verjandi vegna húsleitar á staðnum. Þann 10. febrúar 2011, er lögreglan var á vakt við bílskúrinn, kom ákærði og lagði við [...] og tók út úr bifreiðinni tvo svarta ruslapoka og hélt á þeim inn í bílskúrinn við [...]. Var ákærði handtekinn í beinu framhaldi. Í upphafi skýrði ákærði lögreglu svo frá að hann hefði keypt efnin en vissi ekki hversu mikið magn af marijúana þetta væri. Var haft eftir ákærða að hann væri með um eitt kíló í plastpokunum. Í framhaldi fór lögregla í húsleit heima hjá ákærða að [...] í [...]. Fannst kannabisræktun í rými undir bílskúr hússins. Í fyrsta rýminu, sem var stórt, voru plöntur í ræktun. Lampaskermar héngu yfir plöntunum sem sumar voru orðnar talsvert stórar og virtust komnar að uppskeru. Í næsta rými voru tveir lampar sem ekki voru í notkun en þar mátti sjá plöntur sem búið var að klippa algjörlega niður þannig að stilkurinn einn var eftir. Einnig var þar mold og rætur undan fleiri plöntum. Í hillu voru græðlingar í ræktun undir einu LED-ljósi. Þar var einnig efni í þurrkun á álbakka. Í þriðja rýminu voru plöntur í ræktun og sjö lampaskermar með 600w perum þar yfir. Voru samtals 169 plöntur í rýminu. Framburður ákærða fyrir lögreglu. Ákærði hefur haldið því fram að lögregla hafi beitt hann þvingunum við yfirheyrslur og þvingað fram játningu og breyttan framburð varðandi magn efna sem ákærði er talinn hafa selt. Breytti ákærði framburði sínum fyrir dóminum. Dómarinn hlustaði á allar upptökur og mat trúverðugleika framburðar hans fyrir lögreglu og svo fyrir dóminum. Verður framburður hans því rakinn hér. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu fyrst þann 11. febrúar 2011 og óskaði ekki eftir verjanda. Ákærði kvaðst viðurkenna brot sitt og sagði ræktunina hafa byrjað sem fikt og gengið brösuglega til að byrja með en síðan farið að ganga betur. Kvaðst ákærði hafa verið með ræktunina á heimili sínu að [...] í [...] en farið með afraksturinn í bílskúr sem hann hafði aðgang að við [...] í Kópavogi. Ástæðan fyrir ræktuninni hafi verið verulega slæm fjárhagsstaða ákærða. Hann hafi aflað sér þekkingar á kannabisræktun á netinu og hafi staðið einn í þessu. Hafi ræktunin staðið í um tæp tvö ár eða rúmt ár, hann vissi það ekki nákvæmlega. Það hafi verið á árinu 2009 og ræktunin verið mjög smá í sniðum til að byrja með. Þá hafi hann keypt lampa og annan búnað sem til þurfti í einu lagi á árinu 2009. Það hafi verið nokkur hundruð þúsund sem hann lagði í kostnað til að byrja með. Kvaðst ákærði hafa haft lítinn tíma til að sinna ræktuninni vegna vinnu svo og ef einhver var heima þá sinnti hann henni ekki. Vegna tímaskorts hafði hann bara verið búinn að taka stærstu toppana af plöntunum sem voru tilbúnar og hafði farið með þá í bílskúrinn til þurrkunar þegar hann var handtekinn. Kvaðst ákærði hafa látið efnið liggja nokkra daga í [...], flutt efnið síðan í skúrinn og sett það síðan í hvíta fötu. Síðan pakkaði hann því í litla plastpoka. Það hafi gengið mjög illa að selja efnið. Borið var undir ákærða að hann hafi upplýst lögreglu áður en skýrslutakan hófst að hann hafi fengið alla vega fjórar uppskerur og sagði ákærði að í fyrstu hafi uppskeran verið miklu minni og það sé lítið búið að selja, hann gæti ekki einu sinni upplýst hversu mikið. Kvaðst ákærði engin sambönd hafa en hann hafi látið berast út að hann gæti útvegað efni, hann hafi fengið símtal frá manni sem hafi keypt efni af honum sem hafi ekki verið nógu gott og hafi hann því skilað efninu aftur. Það hafi verið á síðasta ári, árinu 2010. Aðspurður hversu mikið hann hafi selt frá upphafi, kvað ákærði aftur að það væri mjög lítið, innan við kíló. Spurður um það hvað hann hafi fengið fyrir grammið, kvað ákærði það hafa verið 2000 krónur. Aðspurður um plastpokana sem ákærði pakkaði efninu í, kvaðst ákærði setja þá í svarta ruslapoka og hitta síðan milligöngumann sinn. Ákærði kvaðst hafa átt að hitta manninn daginn fyrir skýrslutökuna. Það hafi alltaf verið ákveðið fyrirfram hvar og hvenær þeir hittust. Ákærði kvaðst aldrei hringja í hann. Ákærði kvaðst ekki vita um nafn mannsins né símanúmer en hann greiddi sér með peningum. Aðspurður hvert ágóðinn hafi farið kvað ákærði þetta ekki hafa verið mikla peninga, eitthvað yfir milljón. Aðspurður hvernig menn létu svona lagað berast út, kvaðst ákærði hafa í upphafi talað við einhverja „sæmilega fræga í þessum bransa“ og látið þetta berast. Aðspurður aftur um peningana sem hann hafði fengið kvað ákærði það hafa verið um eina og hálfa milljón sem hafi farið í reikninga í bankanum. Ákærði kvaðst skulda eitthvað á annað hundrað milljónir. Aðspurður um rennilásapokana, sem ákærði var nýlega búinn að kaupa, kvaðst ákærði ekki vita hversu mikið það hafi verið. Ákærði var spurður um þær umbúðir sem fundust í bílskúrnum utan um 235 poka, en 64 pokar hafi fundist, bæði með efni í og sem voru í rusli, en 171 poka vanti. Kvaðst ákærði ekki vita hvaðan þær umbúðir hafi komið. Var ákærða bent á að í 171 poka færu um sautján kíló af marijúanna. Svaraði ákærði því að hann hafi ekki selt svo mikið. Ákærða var bent á að þessar umbúðir hafi verið á staðnum og ekki væri verið að búa neitt til af hálfu lögreglu. Var ákærði spurður hvort hann vildi hlé á yfirheyrslunni og kemur í framhaldi fram í yfirheyrslunni að hlé hafi verið gert. Tólf mínútum síðan hefst skýrslutakan aftur og ákærði aftur spurður um þessa 170 poka og kvaðst ákærði halda sig við fyrri sögu. Ákærða var bent á að framburður hans væri ótrúverðugur og ítrekaði ákærði að hann vissi ekki hvað hefði orðið um þessa 170 poka. Þá staðfesti ákærði að enginn annar en hann hefði aðgang að bílskúrnum né kæmi í hann. Aðspurður kvað ákærði það vel geta verið að hann hafi keypt plastpoka annars staðar. Var gert hlé á yfirheyrslunni, án þess að skýra ástæðuna nokkuð frekar, í fimmtán mínútur. Þegar skýrslutaka hófst aftur kvað ákærði magnið hafa verið um sex til átta kíló sem hann hafi afhent, allt sama manninum. Það hafi verið í mörg skipti. Ítrekað spurður um þennan mann, kvaðst ákærði ekki vita neitt meira um hann. Þeir hafi yfirleitt hist á planinu við Smáralind eða Kringluna að degi til. Spurður hvort ákærði hafi ekki verið hræddur um að maðurinn sviki hann um greiðslur kvað ákærði eingöngu hafa verið um staðgreiðslu að ræða. Spurður hversu mikið hann hafi fengið frá manninum kvaðst hann enga hugmynd hafa um það. Hann fengi á milli 1.600 til 2.000 krónur fyrir grammið. Spurður um magnið sem hann afhenti í hvert sinn svaraði ákærði því að hann afhenti manninum um einn til tvo poka núna upp á síðkastið. Spurður hvort það hafi verið á tíu daga fresti, kvað ákærði það stundum hafa verið á tveggja daga fresti. Ákærði kvaðst hafa verið að taka við um 200-400.000 krónum í hvert sinn. Borið var undir ákærða að ef hann seldi átta kíló á 1.600 krónur væri það um 12.000.000. Var ákærði spurður hvort það gæti staðist og svaraði ákærði „já ég hugsa það.“ Þetta hafi farið í bankana og sæi ekki högg á vatni. Þá hafi hann greitt af bílalánum með þessum peningum. Það hafi ekki farið króna inn á bankareikning en hann væri með yfirdrátt á reikningum, sennilega skuldaði hann um 130-200.000.000 króna. Efnaskrá var borin undir ákærða vegna ræktunarinnar og gerði hann engar athugasemdir við hana. Aðspurður hversu mikið af efnum hafi verið í bílskúrnum kvaðst ákærði halda að það hafi verið um fimm og hálft kíló og þar af hafi um fjögur kíló verið ónýt. Það hafi verið brúnleitt efni í ruslapoka. Því efni hafi verið skilað til ákærða aftur. Hann hafi verið búinn að pakka því öllu, hafi reynt einu sinni eða tvisvar að afhenda það en ekki allt efnið. Ákærði kvaðst ekki vita hversu mikið hann hafi verið með af efnum þegar lögreglan tók hann, kvaðst hann halda að það hafi kannski verið um fjórir pokar sem búið var að pakka og kannski um kíló sem var laust en hann hafi ekki verið búinn að vigta það. Aðspurður hvers vegna hann kæmi með pokana aftur, kvaðst ákæri hafa verið með þá heima hjá sér þar sem maðurinn hafi ekki tekið hjá sér neitt síðast þegar þeir hittust og því hafi ákærði verið með fjóra poka til afhendingar þegar hann átti að hitta manninn sama dag og hann var handtekinn. Efnaskýrsla vegna haldlagðra efna í bílskúrnum var borin undir ákærða og kvaðst ákærði ekki gera athugasemd við hana. Kvað ákærði efni nr. 2 hafa verið ónýtt, efni í 34 plastpokum. Ákærða var boðið að taka eitthvað fram sem hann vildi og kvað ákærði svo ekki vera. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 24. maí 2012 og kvaðst ekki þurfa verjanda. Var ákærði spurður hvort hann vildi breyta eða bæta við fyrri framburð sinn og kvað hann svo ekki vera. Var hann þá spurður út í magn og sölu fíkniefnanna. Er ákærði var spurður út í fyrri framburð sinn um að hann hafi talið að salan hafi verið um tíu milljónir og hann spurður í hvað fjármunirnir hafi farið, kvað ákærði peningana hafa farið í afborganir af lánum, hann væri búinn að missa tvo bíla og tvær fasteignir sem hann hafi átt og húsið sem hann búi í, en það sé skráð á föður hans, sé komið í uppboðsferli svo og sumarbústaður hans. Þá séu bæði hann og kona hans orðin gjaldþrota. Kvaðst ákærði hafa verið í sjálfstæðum rekstri sem hafi farið að ganga illa á árunum 2006 og 2007 og hafi hann þá misst rekstrarleyfið. Tekjur ákærða hafi þá minnkað og fjárhagur hans orðið slæmur og öll lán snarhækkað í kjölfar. Ákærði hafi þá tekið þá ákvörðun að fara út í ræktun kannabisefna auk þess að hafa farið í bílabrask. Kvaðst ákærði hafa byrjað á ræktun með um tíu fræ um sumarið 2009 og hafi tekið langan tíma að koma upp einhverri ræktun. Einhver innkoma hafi komið á árinu 2009 og síðan árið 2010. Ákærði kvaðst hafa hætt ræktun en byrjað hana svo aftur. Aðspurður um hvað hann hafi fengið í innkomu í heildina kvaðst ákærði hafa fengið eitthvað um tíu milljónir. Megnið af þeim hafi farið til Landsbankans og Íbúðalánasjóðs. Ákærði kvað eignir sínar hafa verið yfirveðsettar og hann hafi reynt að halda sjó. Ákærði hafi farið með peninga í banka en lagt litlar fjárhæðir inn á reikning. Hann hafi borgað Landsbankanum „helling með cash-i“. Aðspurður kvað ákærði skuldastöðu sína enn slæma en þó betri en á árinu 2011 þar sem búið væri að taka fasteignir upp í skuldir. Skýrslur fyrir dómi. Ákærði kvaðst fyrir dóminum kannast við þá ræktun sem lýst er í ákærulið I-1 og vörslur samkvæmt ákærulið I-3 og hafi ræktunin verið stunduð í sölu- og dreifingarskyni. Ræktunin hafi farið fram í útgröfnu rými undir bílskúr í einbýlishúsi hans en enginn hafi vitað um þetta rými né ræktunina. Þetta hafi verið í raun þrjú rými, „klónar“ hafi verið í fyrsta rýminu, litlar plöntur í öðru og raunveruleg ræktun í þriðja rýminu. Ákærði hafi verið búinn að klippa af þeim plöntum og hafi það verið efnið sem hann hafi verið með. Kvað hann ræktunina hafa staðið í um rúmt ár með einu hléi. Hann hafi byrjað á árinu 2009 en mundi ekki dagsetninguna. Það sem hann hafi ræktað þá sé það sem hafi fundist hjá honum, hann hafi ekki getað losað sig við nema sáralítið af efninu. Aðspurður um að hann hafi sagt hjá lögreglu að um þrjár til fjórar uppskerur hafi verið að ræða kvað hann þetta taka óhemju tíma og þegar uppskeran hafi verið að „klikka“ hafi lítið komið út úr því. Aðspurður um ákærulið I-2 kvað ákærði rétt að hann hafi haft það efni í sölu- og dreifingarskyni sem hafi verið afrakstur af ræktun hans í [...]. Gerði ákærði ekki athugasemdir við magnið nema hann kvað um fjögur kíló af því hafa verið ónýtt efni og ekki neysluhæft þar sem virka efnið hafi vantað. Kvað hann það efni hafa verið úr fyrstu uppskerunum sem hafi ekki gefið neitt af sér. Hann hafi þá hætt ræktun en byrjað aftur með nýjum fræjum. Það hafi verið algjör þvæla að hafa geymt það ónýta efni. Hafi sá sem keypti efnin af honum látið ákærða vita að efnið væri nothæft. Maðurinn hafi hins vegar skilað sér ónýta efninu á árinu 2010. Maðurinn hafi fengið fyrst prufu og neitað að kaupa meira af því. Ákærði hafi selt efnið í góðri trú á sínum tíma. Það efni hafi verið í bílskúrnum, glærum rennilásapokum, í svörtum poka eða kassa á gólfinu, um fjögur kíló taldi ákærði. Efnaskýrsla nr. 19626 var borin undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki geta munað hvað væri hvað, það væri svo langt síðan. Niðurstaða í matsgerð Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði Háskóla Íslands, þar sem kemur fram að í því efni sem ákærði taldi vera ónýtt hafi verið tetrahýdrókannabínól 78 mg/g, var borin undir ákærða og kvað ákærði það ekki segja sér neitt. Aðspurður kvað ákærði sig og manninn sem tók við efnunum hafa hist á nokkrum fundum á meðan ákærði var að koma sér upp nýrri ræktun þrátt fyrir að ákærði hafi ekki haft neitt til að afhenda honum og eftir að upp kom að fyrri ræktun væri ónothæf. Ákærði kvaðst hafa sagt lögreglu að hluti efnanna væri ónýtur og hafi það verið brúnt efni. Ljósmynd nr. 14 í skjölum málsins var borin undir ákærða og benti hann á annan pokann með lausu efni í og þar sem rauð ör bendi á, og kvað það efni hafa verið ónýtt því að það væri brúnleitt. Ákærði kvað kaupandann hafa fengið litlar prufur til að byrja með, sem hann hafi sagt vera ónýtt efni, en síðan hafi hann fengið þrjá poka í einu með eitt hundrað grömmum í hverjum poka þegar ákærði var kominn með gott efni. Aðspurður um það efni sem ákærði var með á sér þegar hann var handtekinn, kvaðst ákærði hafa verið að koma með efni frá [...]. Ljósmyndir af efnum úr bílskúrnum voru bornar undir ákærða og kvað hann efni sem er í svörtum plastpoka á mynd númer 14 á blaðsíðu 10 greinilega vera ónýtt efni. Þá séu leifar í tunnu sem séu örugglega ónýtar. Ákærði kvað ákærulið I-3 vera réttan. Það væri rétt að efnið væri afrakstur úr ræktuninni í [...]. Ákærði neitaði sök í ákærulið II. Kvaðst ákærði, í fyrstu yfirheyrslunni, hafa sagt lögreglu að hann hafi verið búinn að selja í kringum eitt kíló en lögreglan neitað að taka það sem gilt svar og stöðvað yfirheyrsluna og hótað ákærða öllu illu. Yfirheyrslan hafi byrjað aftur og ákærði svarað eins, og þá hafi yfirheyrslan verið stöðvuð enn aftur og lögreglumennirnir verið mjög grimmir og hótað honum öllu illu. Ákærða hafi verið hótað gæsluvarðhaldi í langan tíma ef hann játaði ekki og hafi honum verið sagt að þeir væru að panta pláss fyrir hann á Litla-Hrauni. Ákærði kvað sig ekki hafa langað til að vera mínútu lengur á lögreglustöðinni en nauðsyn krefði og hafi því játað því sem lögreglan vildi heyra. Ákærði kvað það vera rétt að hann hafi selt eitthvað af efninu og notað þann ávinning til að greiða skuldir. Ákærði kvað rétt vera að hann hafi pakkað efninu í litla smelluplastpoka og hafi selt efnið á 1.400 krónur grammið til að byrja með en hann hafi verið nýbúinn að herja út hækkun í 2.000 krónur fyrir grammið. Aðspurður um magnið í lögregluskýrslu, sex til átta kíló, kvað ákærði lögregluna hafa neytt hann til að segja þá tölu. Kvaðst ákærði hafa fengið rúma milljón fyrir það efni sem hann hafi selt. Aðspurður um að ákærði hafi aftur nefnt um tíu milljónir í skýrslutöku í maí 2012, kvað ákærði lögregluna hafa verið snilling í að plata sig. Lögreglumaðurinn hafi nefnt þetta magn sjálfur og ákærði bara samþykkt það sem lögreglumaðurinn hafi viljað fá fram. Aðspurður um þá plastpoka og þær pakkningar sem hafi fundist í bílskúrnum, sem hafi sýnt að í þeim hafi verið samtals 235 smelluláspokar, kvaðst ákærði engu geta svarað um það, Pólverjar hafi verið með skúrinn á leigu lengi áður og þetta gæti vel hafa verið frá þeim en þeir hafi verið með skúrinn einhverjum mánuðum áður. Borið var undir ákærða það magn smelluláspoka sem fannst við leit í bílskúrnum og það magn af pokum sem vantaði en samkvæmt því hafi ákærði notað um 170 plastpoka til pökkunar. Ef 100 grömm væru sett í hvern poka þá væri það um 17.000 grömm sem væri búið að selja. Kvaðst ákærði ekki hafa gert það, það væri augljóst mál og spurði hvar peningarnir væru þá. Ákærði var spurður um skýrslutöku hjá lögreglunni og kvað ákærði lögregluna hafa hótað sér öllu illu ef hann svaraði ekki eins og lögreglan vildi. Þeir hafi slökkt á upptökunni í skýrslutökunni og öskrað og hótað sér. Aðspurður af verjanda ákærða hvort játning ákærða hafi komið í kjölfar þess að lögreglan hafi neitað að halda áfram með skýrslutökuna nema ákærði breytti framburði sínum, svaraði ákærði því játandi. Verjandi spurði aftur hvort lögreglan hafi þvingað ákærða og kvað ákærði það rétt vera. Verjandi spurði ákærða um þá plastpoka sem vantaði upp á, og var ákærði spurður um efni sem var ekki í pokum, hvort það efni hafi áður verið í pokum, hvort ákærði væri búinn að henda þeim pokum, og gat ákærði litlu svarað en kvaðst ekki „hafa grun“. Ákærði var spurður um síðari skýrslutökuna hjá lögreglunni. Kvað ákærði rannsóknarlögreglumanninn hafa lengi leikið góða manninn og verið kumpánlegur við sig, þeir bara spjallað og svo hafi ákærði átt að kvitta fyrir og málið bara búið. Aðspurður hvers vegna ákærði hafi ekki breytt framburði sínum um söluverðmætið, kvað ákærði lögreglumanninn hafa lagt þessa tölu fram sjálfur og svo þóst vera að gera svo svakalega góða hluti fyrir ákærða, hann hafi bara platað ákærða. Ákærði kvað rétt vera að hann hafi farið í verslunina Kost til að kaupa smelluplastpoka. Vitnið A rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa fylgst með bílskúr og beðið eftir að ákærði kæmi þangað og tekið þátt í handtöku á honum. Vitnið mundi ekki hvort það hafi farið í húsleit síðar tengda þessu máli. Kvað vitnið lögregluna hafa verið búna að fjarlægja fíkniefnin sem fundust í bílskúrnum áður en ákærði var handtekinn en ákærði hafi verið með tvo poka af fíkniefnum með sér þegar hann var handtekinn. Vitnið B rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið að haldlagningu efna í bílskúrnum að [...] auk þess að hafa farið í húsleit í [...] og tekið þátt í að klippa niður plöntur og haldleggja þær. Efnin hafi farið í vörslu tæknideildar, þau verið vigtuð og og þeim pakkað og síðan færð í geymslu. Kvað vitnið mikið efni „skúnks“ hafa verið í bílskúrnum og mikið magn af marijúana en ekki mikið af heilum plöntum. Ræktunin hafi verið í gluggalausu húsnæði í kjallara að [...] og þar hafi plönturnar verið klipptar og mældar. Eitthvert magn af marijúana hafi verið í álbakka á staðnum en mest af plöntum. Hafi það verið nokkuð stór ræktun að mati lögreglu. Aðspurt kvað vitnið lögregluna almennt haldleggja marijúana í mismunandi litum, farið að gulna o.fl. en lögreglan gæti ekki lagt neitt mat á það hvort efni væri neysluhæft eða ekki eftir útliti efnanna. Vitnið kvað ljósmynd á bls. 10, mynd nr. 14, vera tekna seinna en fyrri ljósmyndir, um sé að ræða efnin sem ákærði var með þegar hann var handtekinn og á leið í bílskúrinn. C prófessor kom fyrir dóminn og kvaðst hafa gert matsgerðir sem liggja fyrir í málinu dagsettar 21. febrúar 2011. Staðfesti hann niðurstöður sínar. Aðspurður um styrk tetrahýdrókannabínóls í sýnum sem rannsóknarstofan hafi fengið til rannsóknar kvað hann meðalstyrk breytilegan frá ári til árs. Á árinu 2008 hafi meðalstyrkur verið 31 mg/g, á árinu 2009 37 mg/g, á árinu 2010 43 mg/g, árinu 2011 43 mg/g og á árinu 2012 26 mg/g. Aðspurt kvaðst vitnið hafa séð töluvert yfir 100 mg/g í sýnum, 145 mg/g sé hæsti styrkur tetrahýdrókannabínóls sem sést hafi í efnum á ofangreindu tímabili. Varðandi sýni merkt 19630 þar sem mældist 104 mg/g af tetrahýdrókannabílóli, þá sé það í hærri kantinum sem mælst hafi. Kvað vitnið Evrópusambandið hafa sett í reglur að heimilt væri að rækta kannabisplöntur sem innihaldi ekki hærra THC-gildi en 2mg/g en kannabisplantan sé einnig ræktuð sem hampur. Þá kvað vitnið sýni merkt 19638 hafa verið rakar plöntur sem hafi verið með 13 mg/g eftir þurrkun og 3,9 mg/g fyrir þurrkun. Aðspurt hvort eitthvað af sýnunum hafi verið brúnt efni kvað vitnið ekkert hafa verið tekið fram um það. Plönturnar hafi verið grænar en vitnið vissi ekki hvort hin sýnin hafi verið græn eða með annan lit. Sýni sem komi til rannsóknar hafi verið mislit, bæði græn og brún og kvaðst vitnið ekki vita til þess að liturinn hafi neitt að gera með styrkleika efnisins. Kvað vitnið rannsóknir sýna að sé efni með 5-10 mg/g af THC, þá komi það mönnum í vímu. Vitnið D rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið að rannsókn ofangreinds máls og stjórnað henni frá upphafi. Upphafið hafi verið að tilkynning barst um sterka lykt frá húsnæðinu og vitnið og annar lögreglumaður hafi farið þangað í byrjun. Í ljós hafi komið að lyktin kom frá bílskúrnum svo farið var inn í bílskúrinn. Innst í bílskúrnum hafi verið vinnuborð og þar hafi verið efni í pokum og í tunnum. Allt hafi borið þess merki að um væri að ræða pökkunaraðstöðu og geymslustað. Ekki hafi verið vitað hver átti bílskúrinn eða efnin svo ákveðið hafi verið að vakta skúrinn. Það hafi verið gert í um þrjá sólarhringa en þá hafi ákærði birst með efni með sér. Í framhaldi hafi verið farið í húsleit heima hjá ákærða en ákærði hafi vísað sjálfur á ræktunina. Ræktunin hafi verið í útgröfnu rými undir bílskúr. Þar hafi verið stórfelld framleiðsla í gangi og mikið af búnaði. Búið hafi verið að útbúa útblásturskerfi með síum og það leitt upp og út um þak. Ummerki hafi verið eftir langtíma ræktun og greinilegt að einhverjar uppskerur hafi náðst. Kvað vitnið magnið sem haldlagt var hafa verið mikið efni á mælikvarða lögreglunnar. Aðspurt um aðferð lögreglunnar við að reikna út hugsanlegt magn sem ákærði hafi selt, kvað vitnið að umbúðir utan af litlum plastpokum hafi verið í bílskúrnum og hafi komið fram á umbúðunum fjöldi poka. Hafi þeir þá dregið frá þann fjölda poka sem fannst á vettvangi. Ákærði hafi sjálfur upplýst að um 100 grömm hafi verið í hverjum poka. Þannig hafi umfangið verið reiknað. Ákærði hafi sjálfur sagst hafa fengið 1.600 til 2.000 krónur fyrir grammið svo það hafi verið einfaldur útreikningur. Vitnið kvaðst muna að ákærði hafi sagst hafa fengið eitthvað af efni til baka frá kaupanda þar sem það væri ónýtt en efnið hafi verið sent til rannsóknar og þar kæmi niðurstaðan í ljós. Vitnið kvaðst ekkert vita hvaða kröfur kaupandinn hafi gert. Vitnið var innt eftir framkvæmd skýrslutöku hjá lögreglu og hvort ákærði hafi verið beittur þvingunum og neitaði vitnið því alfarið. Framburður ákærða hafi ekki verið trúverðugur í upphafi né í samræmi við það magn sem fannst á vettvangi. Síðari framburður hans hafi hins vegar verið í samræmi við umfang málsins. Ákærða hafi verið gerð grein fyrir því að vegna umfangs málsins væri möguleiki á að gerð yrði krafa um gæsluvarðhald sem hafi svo ekki verið. Rannsakendum hafi fljótlega verið ljóst að fjárhagsstaða ákærða hafi verið slæm og hafi seinni skýrslutakan snúið meira að því að kanna hana. Vitnið kvaðst aðspurt ekki muna það sérstaklega hvort einhver efni í bílskúrnum hafi verið brún, efnin hafi verið svipuð og haldlögð efni væru almennt. Þá væru til mismunandi kvæmi af kannabisplöntum þannig að plöntur líta mismunandi út. Vitnið kvað það klárt að ræktun hafi átt sér stað í nokkurn tíma miðað við mold á gólfum og önnur ummerki. Vitnið mótmælti því að ákærði hafi verið beittur þvingunum við skýrslutöku en gat ekki skýrt það sérstaklega af hverju þess væri ekki getið í lögregluskýrslum af hvaða tilefni hlé var gert á upptökum. Það gæti þó hafa verið vegna þess að lögreglumenn hafi þurft að ræða saman eða af öðrum orsökum. Vitnið E rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn og lýsti aðkomu sinni að málinu. Kvað vitnið þessa kannabisræktun hafa verið mjög umfangsmikla og mikið lagt í að fela hana. Lögreglan hafi ekki áttað sig á því í byrjun húsleitar heima hjá ákærða að þar færi ræktun fram. Vitnið var viðstatt skýrslutöku yfir ákærða hjá lögreglu og þegar ákærði var handtekinn. Lýsti vitnið því hvernig magn hugsanlegrar sölu hafi verið áætlað út frá umbúðum smelluplastpoka á staðnum svo og upplýsingum ákærða um magn í hverjum poka. Í bílskúrnum hafi verið efni í fötum og svörtum plastpokum. Þar hafi verið áhöld til pökkunar og hafi lögreglan áætlað að þar hafi mikið af efnum farið í gegn. Kvað vitnið aðspurt framburð ákærða í upphafi skýrslutöku, um að ákærði hafi selt efni samtals fyrir eina og hálfa milljón, hafa verið fráleitan og ákærða gerð grein fyrir því. Ákærði hafi síðar í yfirheyrslunni sagst hafa selt efni fyrir sex til átta milljónir og væri það nær því sem lögreglan taldi trúlegt. Lögreglan hafi þó talið að ákærði hafi selt miklu meira magn en það. Aðspurt um það hvort lögregla hafi þvingað fram breyttan framburð hjá ákærða varðandi magn af seldu efni, kvað vitnið það algjörlega fráleitt. Aðspurt um hótanir um gæsluvarðhald kvað vitnið það hafa komið til greina að fara fram á gæsluvarðhald vegna umfangs málsins, magns efna og ræktunarinnar. Lögreglan hafi m.a. talið mögulegt að ákærði væri með ræktun á fleiri stöðum vegna magns efna sem fundust hjá honum. Í því felist hins vegar ekki hótun og hafi ekkert með framburð ákærða að gera. Ákærði hafi hins vegar verið upplýstur um þennan möguleika. Aðspurt um plastpokaumbúðir í bílskúrnum, kvað vitnið þá poka hafa verið nákvæmlega eins og þeir pokar sem fíkniefnin voru pökkuð í. Lögreglan hafi því dregið þá ályktun að þeir pokar sem hafi vantað upp á það magn sem gefið var upp á pakkningunum hefðu verið í þeim, og taldi lögreglan að pokarnir hafi verið notaðir af ákærða. Aðspurt um framkvæmd skýrslutöku af ákærða, þegar upptaka var stöðvuð, kvaðst vitnið ekki muna sérstaklega hvers vegna upptakan var stöðvuð en það gæti hafa verið vegna þess að lögreglumennirnir hafi þurft að ræða saman, svo og gæti eins verið að ákærða hafi verið gerð grein fyrir því að hugsanlega yrði gerð krafa um gæsluvarðhald vegna umfangs málsins en í því fælist engin þvingun. Oft sé gert hlé á skýrslutökum vegna óska verjanda eða vegna þess að lögreglumenn þurfi að ræða saman. Í þessu máli hafi þeir m.a. verið að reikna út magn fíkniefna en langt væri um liðið og vitnið mundi það ekki. Matsgerðir. Í gögnum málsins er matsgerð dagsett 21. febrúar 2011 frá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði Háskóla Íslands. Kemur þar fram að efnasýni merkt 19638, nr. 8 hafi verið græn blómstrandi planta, 966,5 g að þyngd fyrir þurrkun en eftir þurrkun 274,07 g. Magn tetrahýdrókannabínóls í þurru sýni hafi verið 47 mg/g sem samsvari 13 mg/g í sýninu fyrir þurrkun. Þá var efnasýni merkt 20, sem hafi verið græn planta 101,29 g að þyngd en eftir þurrkun 28,23 g. Magn tetrahýdrókannabínóls í þurru sýni var 14 mg/g, sem samsvari 3,9 mg/g í sýninu fyrir þurrkun. Önnur matsgerð liggur fyrir dagsett sama dag þar sem efnasýni merkt 19626, nr. 2 var rannsakað. Var sýnið þurrir plöntuhlutar og mulningur, einkum blóm (marihúana), 1,500 g að þyngd. Var magn tetrahýdrókannabínóls í sýninu 78 mg/g. Þá var efnasýni nr. 3 einnig rannsakað sem voru þurrir plöntuhlutar og mulningur, einkum blóm, 1,468 g að þyngd. Var magn tetrahýdrókannabínóls í sýninu 71 mg/g. Þriðja matsgerðin, dagsett sama dag, liggur fyrir í málinu vegna efnasýnis merkt 19630, nr. 1 sem var þurr blómhluti plöntu (marihuana) 2,802 g að þyngd. Var magn tetrahýdrókannabínóls í sýninu 104 mg/g. Forsendur og niðurstöður. Ákæruliður I. Ákærði er sakaður um umfangsmikla ræktun fíkniefna í sölu- og dreifingarskyni sem heimfærð er undir 173. gr. a. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur játað háttsemina en mótmælir að hún sé heimfærð til 173. gr. a. almennra hegningarlaga. Ákærði mótmælti einnig því magni sem fannst hjá honum þar sem stór hluti, eða um fjögur kíló, af því efni sem tilgreint er í ákærulið I-2 hafi verið ónýtt. Þá mótmælti ákærði því að hann hafi haft þann ávinning af framleiðslunni sem greinir í ákærulið II. Um er að ræða 8.149.26 g af maríjúana, 1.541,10 g af kannabislaufum, 144.7 g af plöntuhlutum og 169 stk. kannabisplöntur sem ákærði var með á ýmsum stöðum, bæði að [...] í [...] og í bílskúr að [...] í [...] þegar hann var handtekinn, eða í allt tæp tíu kíló af fíkniefnum. Ákærði viðurkenndi að hafa staðið að ræktuninni um nokkurt skeið og selt afraksturinn á þeim tíma. Ákærði vissi þó ekki hversu mikið það var, ýmist um eitt kíló eða sex til átta kíló eins og hann skýrði frá hjá lögreglu. Varðandi ákærulið I-2, þá er efni, sem ákærði taldi ónýtt, ýmist sagt í 100 gramma pokum eða laust í svörtum plastpoka eins og verjandi þráspurði um og byggði á. Kvað verjandi efnið á ljósmynd 14, bls. 10 í málsskjölum, sem er laust efni í stórum ruslapoka, vera brúnt á lit og því ónothæft sem vímugjafi, enda hafi kaupandi efnanna skilað því aftur til ákærða og ákærði geymt það í bílskúrnum. Við yfirheyrslu hjá lögreglu taldi ákærði efnin í bílskúrnum hafa verið um fimm og hálft kíló og þar af um fjögur kíló ónýt. Það hafi verið brúnleitt efni í ruslapoka. Því efni hafi verið skilað til sín en hann hafi verið búinn að pakka því öllu, hafi reynt einu sinni eða tvisvar að afhenda það en ekki allt efnið í einu. Í lok skýrslugerðar hjá lögreglu var efnaskýrsla borin undir ákærða og kvað hann efni nr. 2 hafa verið ónýtt efni í 34 plastpokum. Samrýmist það efni sem var pakkað í litla poka og var í stórum svörtum plastpoka. Fyrir liggja þrjár matsgerðir eins og að ofan greinir. Í matsgerð vegna efnissýna 19626 nr. 2 kemur fram að magn tetrahýdrókannabínóls var 78 mg/g í sýninu. Í efnaskýrslunni kemur fram að það efni hafi verið í svörtum plastpokum með 34 plastpokum í. Fundarstaður hafi verið á gólfi í bílskúr og verið 3.259,90 g. Þá kvað verjandi ákærða efni á ljósmynd nr. 14 á bls. 10 í rannsóknargögnum hafa verið ónýtt þar sem það hafi verið brúnt efni og ósöluhæft. Í framburði ákærða og lögreglu kom fram að umrædda poka, sem sjást á þeirri mynd, hafi ákærði komið með á leið sinni í bílskúrinn þann 10. febrúar 2011. Í matsgerð vegna efnasýnis merktu 19630 nr. 1, segir að tetrahýdrókannabínól í sýni hafi verið 104 mg/g. Í efnaskýrslunni segir að efnið sé úr svörtum ruslapoka og hafi vegið 1.476,90 g. Er það sama efni og ákærði var með laust í svörtum ruslapoka þegar hann var handtekinn. Þrátt fyrir fullyrðingar ákærða um að hluti efnisins hafi verið ósöluhæft, þá sýna niðurstöður rannsókna á efninu hið gagnstæða. Verður ekki tekið undir þá málsvörn ákærða að efni sem fannst í 34 litlum plastpokum og voru í svörtum stórum plastpoka, né laust efni sem var í stórum svörtum plastpoka hafi verið ónothæft efni eins og ákærði byggir á. Með játningu ákærða og með vísan til niðurstöðu matsgerða er framkomin lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í kafla I, ákæruliðum 1-3 í ákæru. Brot ákærða samkvæmt þessum kafla ákærunnar eru heimfærð til 173. gr. a. almennra hegningarlaga. Mótmælti ákærði því og taldi skilyrði ákvæðisins ekki uppfyllt og því beri að sýkna hann vegna rangrar heimfærslu í ákæru. Í 173. gr. a. almennra hegningarlaga segir að hver, sem andstætt ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni, lætur mörgum mönnum í té ávana- og fíkniefni eða afhendir þau gegn verulegu gjaldi eða á annan sérstaklega saknæman hátt, skuli sæta fangelsi allt að tólf árum. Í 2. málsgrein segir að sömu refsingu skuli sá sæta, sem gegn ákvæðum nefndra laga framleiðir, býr til, flytur inn, flytur út, kaupir, lætur af hendi, tekur við eða hefur í vörslum sínum ávana- og fíkniefni í því skyni að afhenda þau á þann hátt, sem greint er í 1. mgr. Í máli þessu hefur ákærði verið sakfelldur fyrir að hafa í fórum sínum, í sölu- og dreifingarskyni, rúmlega átta kíló af nokkuð sterku marijúana, rúmlega eitt og hálft kíló af kannabislaufum og verið með 169 kannabisplöntur í ræktun. Var ákærði búinn að stunda þessa starfsemi í að minnsta kosti rúmt ár þegar hann var handtekinn, en ákærði sagðist sjálfur hafa hitt millilið sinn í fyrsta sinn fyrir jólin árið 2009 en í annarri skýrslu segist hann hafa hitt hann um sumarið 2009. Ákærði framleiddi mikið magn fíkniefna, hann seldi það til milliliðs, sem ákærða mátti vera fullljóst að seldi efni áfram til ótiltekins hóps fólks, sem öldungis má jafna við að ákærði hafi selt sjálfur til fjölda manna, og ákærði hafði mikinn ávinning af. Uppfyllir háttsemi ákærða skilyrði 173. gr. a. almennra hegningarlaga og er brot hans réttilega heimfært til refsiákvæðis og verður ákærði sakfelldur fyrir hana. Ákæruliður II. Ákærði hefur neitað þeirri háttsemi sem ákært er fyrir í þessum ákærulið en kveðst hafa selt fíkniefni fyrir eina til eina og hálfa milljón króna. Ekki verður tekið undir það hjá ákærða að lögreglan hafi lagt honum orð í munn við skýrslutökur. Fyrir dóminum neitaði ákærði að hafa selt meira en um eitt kíló af marijúana og haft ávinning um eina til eina og hálfa milljón króna. Í fyrsta framburði ákærða hjá lögreglu bar hann á sama veg. Síðar í þeirri sömu skýrslutöku kvaðst ákærði hafa selt á milli sex og átta kíló. Í seinni yfirheyrslunni í maí 2010 var borið undir ákærða hvort hagnaðurinn hafi verið um tíu milljónir og svaraði ákærði því játandi. Ekkert bendir til þess í framburði ákærða hjá lögreglu að hann hafi verið undir þrýstingi eða ekki verið að segja frá staðreyndum. Þá er ekki óeðlilegt að ákærði hafi reynt í fyrstu að fegra verknað sinn. Í seinni lögregluskýrslunni var magn seldra efna borið undir ákærða og var ekki annað að sjá á ákærða við þá yfirheyrslu en að hann væri á trúverðugan hátt að skýra frá magninu og í hvað peningarnir fóru. Þá voru spurningar verjanda ákærða fyrir dómi, um aðferð lögreglunnar við að fá fram játningu, leiðandi og gáfu ákærða tilefni til að svara þeim með „já“ eða „nei“. Þá hefur ákærði ætíð borið að hann hafi fengið í fyrstu 1.400 krónur fyrir grammið en það hafi verið komið upp í 2.000 krónur. Ákærði lýsti því fyrir lögreglu og dóminum að hann hafi afhent tvö til þrjú hundruð grömm í hvert sinn sem hann hitti kaupanda sinn og einnig að hann hafi stundum hitt hann á tveggja daga fresti. Miðað við þennan framburð stenst varla að á rúmlega eins árs tímabili hafi ákærði eingöngu afhent um tíu poka eins og hann vill halda fram nú. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við þær umbúðir utan af smelluplastpokum sem fundust í bílskúrnum og sagði fyrir dóminum að þær gætu allt eins stafað frá einhverjum Pólverja sem hafi verið með bílskúrinn áður en ákærði tók hann til notkunar. Er þessi framburður ákærða ótrúverðugur og síðar tilkominn en á ljósmyndum mátti m.a. sjá myndir af opinni eins pakkningu og ákærði var nýlega búinn að kaupa í Kosti. Samkvæmt 111. gr. laga nr. 88/2008 skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Samkvæmt 115 gr. sömu laga metur dómari sönnunargildi framburðar ákærða, þar á meðal trúverðugleika hans, við úrlausn máls. Í því sambandi skuli meðal annars huga að ástandi og hegðun ákærða við skýrslugjöf og stöðugleika í frásögn hans. Þá segir enn fremur í 109. gr. laganna að dómari meti hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varði sekt, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerð, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn. Ákærði neitar sök í II. kafla ákærunnar og byggir á því að játning hans hjá lögreglu hafi verið þvinguð fram og vísar til þess sem fram komi í endurriti skýrslutökunnar 11. febrúar 2011 sem megi einnig sjá á upptöku af skýrslutökunni í hljóði og mynd. Dómari hefur hlustað á upptökurnar og telur ekkert þar að merkja um að ákærða hafi verið hótað, honum misboðið eða á annan hátt að lögregla hafi neytt hann til að segja eitthvað sem ekki sé rétt til að fá svör sem lögreglu líki. Var ákærði rólegur og yfirvegaður í þeirri skýrslutöku. Í skýrslutöku 24. maí 2012 er ákærði einnig rólegur og yfirvegaður og staðfestir það að hann hafi haft um tíu milljónir í hagnað af sölunni. Þrátt fyrir að ákærði segi nú fyrir dóminum að hann hafi ekki selt fyrir meira fé en eina til eina og hálfa milljón á öllu tímabilinu, stangast það á við öll önnur sönnunargögn sem lögð hafa verið fram í málinu, m.a. þann fjölda smelluplastpoka sem ætla megi að hafi verið notaðir undir efnið í sölueiningum og svo það magn sem fannst hjá ákærða en hann hafði stundað sölu í það minnsta í eitt ár þegar hann var stöðvaður. Miðað við þann fjölda smelluplastpoka sem vantaði í umbúðir sem fundust á staðnum, það magn sem ákærði kvað sjálfur að færi í pokana og það verð sem ákærði kvaðst hafa selt efnið á má ætla að hann hafi haft allt að 27.000.000 króna hagnað af sölunni. Telur dómurinn að ákæruvaldið hafi látið ákærða njóta alls vafa um hagnað og er hann ekki ákærður fyrir peningaþvætti á hærri fjárhæð en ákærði skýrði sjálfur frá og er trúverðugt þegar litið er heildstætt á málið. Þá komu báðir lögreglumennirnir fyrir dóminn og neituðu því að ákærði hafi verið beittur þvingunum eða hótunum við skýrslutökur en skýrðu jafnframt frá því að vegna umfangs málsins hafi ákærða verið gerð grein fyrir því að möguleiki væri á að krafist yrði gæsluvarðhalds yfir honum. Í því hafi ekki falist nein hótun en ákærði hafi játað brotin og efnin verið haldlögð. Að öllu þessu virtu telur dómurinn að ákæruvaldinu hafi tekist að færa fram lögfulla sönnun þess að ákærði hafi að minnsta kosti haft um tíu milljónir króna í hagnað vegna sölu á marijúana allt til 10. febrúar 2011 eins og greinir í ákæruliðnum. Er háttsemin réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi og gerð refsing fyrir. Þær refsingar sem ákærða hefur áður verið gert að sæta hafa ekki áhrif við ákvörðun refsingar nú. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga, fyrir að hafa staðið að ræktun kannabisefna í sölu- og dreifingarskyni og fyrir vörslur á miklu magni af sterku marijúana sem átti að fara í sölu og dreifingu. Var ásetningur ákærða einbeittur og styrkur og gekk honum ekki annað til en að halda framleiðslunni áfram í þeim tilgangi að selja afraksturinn í hagnaðarskyni. Ákærði á sér engar málsbætur. Ákærða til refsiþyngingar verður að líta til 1., 2., 3., 6. og 7. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Ákærða til refsilækkunar verður að líta til játningar hans og þess að hann hefur verið samvinnufús svo og til 8. tl. 1. mgr. 70. gr. s.l. Þá ber að ákvarða ákærða refsingu eftir reglum 77. gr. almennra hegningarlaga. Er refsing ákærða talin hæfileg fangelsi í þrjú ár. Ekki þykja skilyrði til að skilorðsbinda refsinguna. Þá skal ákærði sæta upptöku á fíkniefnum og áhöldum eins og segir í dómsorði. Ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, sem er samkvæmt yfirliti 395.992 krónur, auk málsvarnalauna skipaðs verjanda síns, Ólafs Karls Eyjólfssonar hdl., 414.150 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð. Ákærði, Árni Björgvinsson, skal sæta fangelsi í þrjú ár. Ákærði greiði allan sakarkostnað, samtals 810.142 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Karls Eyjólfssonar hdl., 414.150 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði sæti upptöku á 1.541,10 g af kannabislaufum, 144,70 g af kannabisplöntuhlutum, 169 stk. af kannabisplöntum og 8.149,26 g af marijúana. Ákærði sæti einnig upptöku á tveimur tunnum, 27 gróðurhúsalömpum, þremur kössum af smelluláspokum og 24 straumfestum á gróðurhúsalampa og tveimur loftsíum til ræktunar.
Mál nr. 31/2023
Kynferðisbrot Nauðgun Börn Barnaverndarlagabrot Refsiheimild Heimfærsla Refsiákvörðun Miskabætur
Í þeim hluta málsins sem var til endurskoðunar fyrir Hæstarétti var B í þremur ákæruliðum ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa fengið brotaþola A til að stinga fingri í endaþarm, taka myndband af því og senda sér, með því að hafa fengið brotaþola A og C til að hafa kynferðismök sín á milli með gervilim, taka myndband af því og senda sér og fyrir að hafa fengið brotaþola D til að fróa sjálfri sér með kynlífshjálpartæki sem hann gaf henni, taka upp myndband af því og senda sér. Hæstiréttur benti á að sú þróun sem orðið hefði með aukinni netnotkun barna og breyttu samskiptamynstri þeirra í milli og við aðra með notkun samfélagsmiðla og samskiptaforrita gerði þau berskjölduð gagnvart kynferðislegri háttsemi sem unnt væri að drýgja á þeim vettvangi. Þrátt fyrir ótvíræða skyldu löggjafans til þess að vernda börn gegn hvers konar misnotkun, þar á meðal kynferðislegri, yrði ekki með skýrum hætti ráðið að orðalag 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 202. gr. laganna endurspeglaði þá þróun og næði til þeirrar háttsemi að fjarstaddur gerandi fengi annan mann, í tilviki brotaþola, barn, til þess að fróa sjálfu sér, eða eiga kynferðismök við aðra og fá síðar myndskeið sent af því. Hæstiréttur áréttaði að beiting refsiákvæða væri háð takmörkunum sem leiða mætti af 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár og taldi að í ljósi reglunnar um lögbundnar refsiheimildir veitti orðalag 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga ekki það svigrúm til túlkunar að fella mætti háttsemi ákærða undir hugtakið önnur kynferðismök í 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Voru brot B felld undir 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Var niðurstaða Landsréttar um ákvörðun refsingar staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. júní 2023 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að dómur Landsréttar verði staðfestur um sakfellingu ákærða og að refsing hans verði þyngd.3. Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af 3., 5. og 17. lið ákæru og refsing hans milduð. Þá er þess krafist að skaðabætur A, C og D verði lækkaðar.4. Af hálfu brotaþola D er þess aðallega krafist að ákærða verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Til vara er þess krafist að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um miskabætur henni til handa verði staðfest.5. Af hálfu brotaþola C er þess aðallega krafist að ákærða verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum. Til vara er þess krafist að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um miskabætur henni til handa verði staðfest.6. Af hálfu brotaþola A er þess aðallega krafist að ákærða verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 4.500.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Til vara er þess krafist að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um miskabætur henni til handa verði staðfest.Ágreiningsefni7. Með ákæru héraðssaksóknara 31. janúar 2022 voru ákærða gefin að sök margvísleg kynferðisbrot gagnvart börnum, barnaverndarlagabrot og önnur sérrefsilagabrot í 17 ákæruliðum. Þar á meðal var ákært fyrir nauðganir gagnvart fjórum börnum. Verður nú vikið að þeim ákæruliðum sem eru til umfjöllunar hér fyrir dómi.8. Samkvæmt ákærulið 3 var ákærða gefin að sök nauðgun og kynferðisbrot gegn barni með því að hafa einu sinni á tímabilinu mars til 5. nóvember árið 2021 með ólögmætri nauðung í krafti yfirburðastöðu sinnar vegna aldurs- og þroskamunar og með því að lofa gjöfum: ýmsum kynlífshjálpartækjum, undirfötum, nikotínpúðum, rafrettum, áfyllingu í rafrettur og áfengi, fengið brotaþolann A til að stinga fingri í endaþarm hennar og taka myndband af því sem hún svo sendi ákærða.9. Samkvæmt ákærulið 5 var ákærða gefin að sök nauðgun og kynferðisbrot gegn barni með því að hafa í mars eða apríl árið 2021 með ólögmætri nauðung í krafti yfirburðastöðu sinnar vegna aldurs- og þroskamunar og með því að lofa gjöfum sem fyrr var lýst afhent brotaþolanum A áfestanlegan gervilim og fengið hana og brotaþolann C til að nota hann þannig að C festi liminn á sig og hafði kynferðismök við A með gervilimnum og tók myndband af því sem þær svo sendu ákærða.0. Samkvæmt ákærulið 17 var ákærða gefin að sök nauðgun og kynferðisbrot gegn barni með því að hafa í júlí 2020 með ólögmætri nauðung í krafti yfirburðastöðu sinnar vegna aldurs- og þroskamunar fengið brotaþolann D til að fróa sér með notkun kynlífshjálpartækis sem ákærði gaf henni og taka myndband af því sem hún svo sendi ákærða.1. Brot samkvæmt ofangreindum ákæruliðum voru í ákæru talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara við 1. mgr. 210. gr. b laganna.2. Með héraðsdómi 19. maí 2022 var ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök í öllum ákæruliðum að öðru leyti en því að hann var sýknaður af hluta þeirrar háttsemi sem honum var gefin að sök samkvæmt ákærulið 10. Háttsemi ákærða samkvæmt þeim þremur fyrrgreindu ákæruliðum sem áfrýjunarleyfið lýtur að var á hinn bóginn ekki heimfærð til refsiákvæða samkvæmt ákæru heldur til 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga með þeim rökum að ekkert annað hefði komið fram í málinu en að um rafræn samskipti hefði verið að ræða. Ákærði var dæmdur til að sæta fangelsi í sex ár, til upptöku eigna og greiðslu miskabóta til brotaþola.3. Með hinum áfrýjaða dómi 31. mars 2023 var niðurstöðu héraðsdóms um heimfærslu fyrrgreindrar háttsemi til refsiákvæða hrundið og þau talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Að öðru leyti var héraðsdómur staðfestur um sakfellingu ákærða. Minnihluti dómsins taldi að heimfæra ætti brot ákærða samkvæmt 3. og 17. ákærulið til 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærða var ákveðin fangelsi í sjö ár.4. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 16. júní 2023 með ákvörðun réttarins nr. 2023-68 á þeim grundvelli að úrlausn um heimfærslu háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum 3, 5 og 17 til refsiákvæða og ákvörðun refsingar kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Málsatvik5. Ákærði var handtekinn 8. nóvember 2021 eftir að grunur féll á hann um kynferðisbrot gagnvart brotaþolunum A og C. Í kjölfarið fór fram lögreglurannsókn sem meðal annars leiddi til þess að hald var lagt á tvo farsíma í eigu ákærða, fartölvu og annan búnað. Í símum og tölvu ákærða var að finna fjölda mynda og myndskeiða sem meðal annars sýndu ungmenni á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Í gögnum málsins er að finna gríðarmikil samskipti ákærða af kynferðislegum toga á samskiptamiðlum við stúlkur og konur í meira en áratug.6. Ákærði var með tvo aðganga á samskiptamiðlinum Snapchat sem hann nýtti til að eiga samskipti við brotaþola þar sem kynferðislegt tal var viðhaft og ljósmyndir og myndskeið sem sýndu kynferðislegt efni móttekið og sent. Ákærði gaf brotaþolum kynlífshjálpartæki en það kvaðst hann hafa gert í tengslum við svokallaðan „stigaleik“ þar sem stig voru gefin fyrir kynferðislegar athafnir og voru stigin fleiri eftir því sem hinar kynferðislegu athafnir urðu grófari. Brotaþolar munu þá hafa fengið stig í samræmi við grófleika þeirra mynda sem þær sendu ákærða.7. Með hinum áfrýjaða dómi var talið sannað samkvæmt ákærulið 3 að ákærði hefði beðið brotaþola, sem þá var 13 ára, að setja fingur í endaþarm sinn, taka upp á myndband og senda ákærða myndband af því. Fyrir þetta hafi brotaþoli fengið stig samkvæmt stigaleiknum. Þá taldi dómurinn sannað að ákærði hefði fengið brotaþola, sem þá voru 13 ára og tilgreindir eru í ákærulið 5, til að nota gervilim til að hafa kynmök hvor við aðra og taka myndband af því sem þær hefðu svo sent ákærða. Loks var talið sannað varðandi ákærulið 17 að ákærði hefði fengið brotaþola, sem þá var 14 ára, til þess að fróa sér með kynlífshjálpartæki sem ákærði gaf henni og að hún hefði tekið myndband af því sem hún hefði sent ákærða.Lagaumhverfi8. Eins og áður greinir er háttsemin sem ákærða er gefin að sök samkvæmt 3., 5 og 17. ákærulið felld undir nauðgun og aðallega talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Við flutning málsins hér fyrir dómi féll ákæruvaldið frá því að heimfæra framangreinda háttsemi til vara undir 1. mgr. 210. gr. b almennra hegningarlaga.9. Í 1. mgr. 194. almennra hegningarlaga segir að hver sem hafi samræði eða önnur kynferðismök við mann án hans samþykkis gerist sekur um nauðgun og skuli sæta fangelsi ekki skemur en eitt ár og allt að 16 árum. Samþykki teljist liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja en það teljist ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung. Til ofbeldis teljist svipting sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti. Í 1. mgr. 202. gr. laganna segir að hver sem hafi samræði eða önnur kynferðismök við barn yngra en 15 ára skuli sæta fangelsi ekki skemur en eitt ár og allt að 16 árum.20. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 40/1992 um breyting á almennum hegningarlögum sagði að hugtakið önnur kynferðismök bæri að skýra frekar þröngt þannig að átt væri við kynferðislega misnotkun á líkama annarrar manneskju er kæmi í stað hefðbundins samræðis eða hefði gildi sem slíkt. Um væri að ræða athafnir sem veittu geranda kynferðislega fullnægingu eða væru almennt til þess fallnar.21. Með lögum nr. 61/2007 um breyting á almennum hegningarlögum (kynferðisbrot) voru ákvæði 194. gr. um nauðgun, 195. gr. um annars konar ólögmæta nauðung og 196. gr. um kynferðislega misnotkun sameinuð í nýtt nauðgunarákvæði í 194. gr. laganna. Í athugasemdum með frumvarpinu sagði að Ísland hefði fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá árinu 1989 og valfrjálsa bókun við hann um sölu á börnum, barnavændi og barnaklám. Þá hefði Evrópuráðið einnig hvatt ríki til þess að löggjöf veitti næga vernd gegn kynferðisbrotum. Á þriðja evrópska ráðherrafundinum um jafnrétti kvenna og karla sem haldinn hefði verið í Róm í október 1993 hefði verið samþykkt yfirlýsing um aðferðir til að berjast gegn ofbeldi gegn konum í Evrópu og ályktun um nauðgun og kynferðislega misnotkun kvenna. Hvers konar kynferðisleg háttsemi gagnvart þeim sem háttseminni væri ekki samþykkur skyldi verða refsiverð, einnig þótt þolandinn berðist ekki á móti atlögunni. Áhersla væri lögð á að tryggja, svo sem framast væri unnt með löggjöf, að friðhelgi, sjálfsákvörðunarréttur og athafnafrelsi hvers einstaklings væri virt. Hagsmunir þeir sem ákvæði XXII. kafla almennra hegningarlaga ættu að vernda væru margs konar. Sum þeirra ættu að vernda kynfrelsi fólks almennt en önnur beindust að því að vernda kynfrelsi þeirra sem væru minni máttar á einhvern hátt og þörfnuðust því sérstakrar verndar, til dæmis vegna ungs aldurs. Sameiginlegt meginmarkmið ákvæðanna væri að vernda kynfrelsi, sjálfsákvörðunarrétt, frelsi og friðhelgi einstaklings á sviði kynlífs.22. Áréttað var í greinargerð með frumvarpinu að kynmök fullorðins manns við barn væru gróf misnotkun á yfirburðaaðstöðu hans gagnvart því og yrði að meta valdbeitingu hans með hliðsjón af því að þolandinn væri varnarlaust barn sem ætti erfitt með að verjast og skildi jafnvel ekki það sem fram færi. Í broti geranda fælist því ofbeldi og misneyting gagnvart barni og breytti engu þótt það berðist ekki á móti og gerandi þyrfti því ekki að yfirvinna neina mótstöðu til þess að koma fram vilja sínum. Kynferðisleg misnotkun skyldi einnig vera refsiverð, einkum fullorðins manns gagnvart barni.23. Jafnframt kom fram í athugasemdum sem fylgdu frumvarpinu að draga mætti þá ályktun að undir hugtakið önnur kynferðismök í íslenskum rétti féllu munnmök og endaþarmsmök. Sama gilti um þá háttsemi að setja hluti eða fingur í leggöng eða endaþarm og sleikja og sjúga kynfæri. Í samræmi við skilgreiningar fræðimanna, einkum norskra, væri einnig eðlilegt að undir önnur kynferðismök félli sú háttsemi geranda að láta þolanda fróa sér. Þá sagði þar að á undanförnum árum hefðu lagaákvæði um kynferðisbrot verið tekin til gagngerðrar endurskoðunar í ýmsum nágrannalöndum okkar. Markmiðið væri alls staðar það sama, að einfalda reglurnar og gera þær nútímalegri og að auka vernd barna og kvenna gegn kynferðisbrotum. Ákvæðin væru þó af ýmsu tagi og með ólíku sniði. Norðmenn hefðu breytt ákvæðum hegningarlaga sinna með lögum nr. 76/2000 og sænsku lögunum hefði verið breytt með lögum nr. 90/2005. Með hinum nýju lögum hefði löggjöf beggja þjóða um kynferðisbrot verið breytt verulega og meðal annars hefði nauðgunarhugtakið verið víkkað umtalsvert.24. Enn fremur var vísað til þess í athugasemdum með frumvarpinu að ákvæði norskra og sænskra hegningarlaga um kynferðisbrot hefðu verið höfð til hliðsjónar við samningu þess. Í nýjum kynferðisbrotakafla í sænsku hegningarlögunum væru kynferðisbrot gegn börnum greind frá kynferðisbrotum gagnvart fullorðnum. Refsivernd barna væri aukin með því að sett hefðu verið sérákvæði um nauðgun og aðrar kynferðislegar árásir gegn börnum. Greint væri milli nauðgunar og stórfelldrar nauðgunar. Þess væri ekki krafist að beitt væri ofbeldi, hótunum eða nauðung til þess að brot teldist nauðgun gegn barni. Mismunandi væri hvaða leiðir þjóðir hefðu valið til þess að taka á þess konar ofbeldi gegn ungum börnum. Samkvæmt norska nauðgunarákvæðinu skyldi tekið tillit til þess ef þolandi væri undir 14 ára aldri þegar metið væri hvort beitt hefði verið ofbeldi eða hótunum eða hvort þolandi hefði verið ófær um að sporna við verknaði. Í sænsku hegningarlögunum kæmi aftur á móti fram að samræði eða önnur sambærileg kynferðismök gagnvart barni yngra en 15 ára væru skilgreind sem nauðgun.25. Í frumvarpi til laga nr. 61/2007 var lagt til að verknaðarlýsing ákvæðis 1. mgr. 202. gr. yrði óbreytt en áhersla væri lögð á að ákært yrði bæði fyrir nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og kynferðisbrot gegn barni, sbr. 202. gr. laganna. Slík framkvæmd væri eðlileg og yrði til þess að styrkja réttarvernd barna gegn kynferðislegum árásum. Enn fremur var lagt til að refsihámark 1. mgr. 202. gr. yrði hækkað í 16 ára fangelsi og lögfest sérstakt refsilágmark, eins árs fangelsi. Með þessari breytingu yrðu refsimörk 1. mgr. 202. gr. hin sömu og refsimörk nauðgunarákvæðisins og með því lögð áhersla á hversu alvarleg þau kynferðisbrot væru sem beindust gegn börnum. Um aðra kynferðislega áreitni samkvæmt 2. mgr. 202. gr. var lagt til að refsihámark yrði hækkað í sex ár.26. Með lögum nr. 16/2018 um breyting á almennum hegningarlögum með síðari breytingum (kynferðisbrot) var 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga breytt á þann veg að samþykki var sett í forgrunn skilgreiningar á nauðgun. Þannig var horfið frá megináherslu á verknaðaraðferð við nauðgun en þess í stað lögð aukin áhersla á kynfrelsi og sjálfsákvörðunarrétt einstaklings með því að skilgreina nauðgun út frá því hvort samþykki hefði verið fyrir hendi eða ekki. Í frumvarpi til laganna kom fram að lagt væri til að gerð yrði krafa um að samþykki fyrir samræði eða öðrum kynferðismökum hefði legið fyrir þannig að samræði og önnur kynferðismök án samþykkis manns myndu varða refsingu.27. Sænsk hegningarlög, sem vitnað var til í framangreindu frumvarpi til breytinga á almennum hegningarlögum er varð að lögum nr. 61/2007 og litið var til við samningu frumvarpsins hafa tekið nokkrum breytingum á undanförnum árum. Í gildandi sænskum hegningarlögum (Brottsbalken), með þeim breytingum sem gerðar voru árið 2022, segir í 1. gr. 6. kafla, sem fjallar um kynferðisbrot, að hver sem hafi samræði um leggöng, endaþarm eða munn við annan sem ekki veiti samþykki sitt til kynferðismakanna, eða viðhafi kynferðislega háttsemi sem sé svo gróf eða alvarleg að jafna megi til samræðis, gerist sekur um nauðgun. Refsilágmark samkvæmt ákvæðinu er þriggja ára fangelsi en refsihámark sex ára fangelsi. Í 4. gr. sama kafla er samsvarandi lýsing og í 1. gr. á þeirri háttsemi sem fella má undir nauðgun gegn barni undir 15 ára aldri að öðru leyti en því að skortur á samþykki er ekki tilskilinn en refsimörk eru þau sömu. Lýsing á þeirri háttsemi sem felld verður undir nauðgun og nauðgun gegn börnum er þannig talsvert ítarlegri í sænskum hegningarlögum en í þeim íslensku.28. Í 299. gr. norsku hegningarlaganna sem fjallar um nauðgun gegn barni segir í a-lið að 10 ára fangelsi varði að hafa kynferðislegt samneyti við barn undir 14 ára aldri, í b-lið að sama refsing sé við því að fá barn undir 14 ára aldri til þess að viðhafa kynferðislega háttsemi gagnvart sjálfu sér og í c-lið að sömu refsingu varði að viðhafa ákveðna (n. kvalifisert) kynferðislega háttsemi gagnvart barni undir 14 ára aldri. Í lögskýringargögnum með c-lið kemur fram að þar sé átt við háttsemi sem feli í sér alvarlegustu kynferðisbrotin sem þó falli ekki undir samræði samkvæmt a-lið.NiðurstaðaRefsinæmi29. Af hálfu ákærða er því haldið fram að sú háttsemi sem honum er gefin að sök í 3., 5. og 17. ákærulið verði ekki heimfærð til 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, þar sem hann hafi ekki verið staddur á sama stað og brotaþolar þegar hann fékk þær til að viðhafa þær athafnir sem ákært er fyrir og senda sér myndbönd af þeim. Þá telur ákærði að athafnir sem brotaþolar viðhöfðu gagnvart þeim sjálfum án beinnar aðkomu hans falli ekki undir nauðgunarákvæði almennra hegningarlaga.30. Af hálfu ákæruvalds er á hinn bóginn lögð áhersla á að ekki hafi úrslitaþýðingu um að brot ákærða verði talin nauðgun að ákærði og brotaþolar hafi ekki verið á sama stað þegar þær athafnir sem ákærði fékk þær til að viðhafa áttu sér stað. Jafnframt kveður ákæruvaldið að ekki skipti máli um heimfærslu háttseminnar að ákærði hafi ekki haft nein líkamleg tengsl við brotaþola. Þá skipti í þessu sambandi heldur engu hver var notaður til þess að fremja verknaðinn, brotaþoli sjálfur eða einhver annar. Vísar ákæruvaldið um þessi atriði til dóms Hæstaréttar 12. maí 2010 í máli nr. 502/2009. Þar hafi ákærði verið sakfelldur fyrir nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga í fjölda tilvika, meðal annars þar sem hann neyddi brotaþola til þess að hafa samræði við aðra karlmenn sem hann tók ekki þátt í sjálfur en var áhorfandi að.31. Alkunna er að netnotkun barna og ungmenna hefur aukist til muna á undanförnum árum og nýta þau sér samfélagsmiðla í miklum mæli til samskipta. Auðvelt er að nálgast þá sem nýta sér samfélagsmiðla og samskiptaforrit, villa þar á sér heimildir, misnota traust sem verður til í slíkum samskiptum og beita blekkingum til þess að viðhafa refsiverða kynferðislega háttsemi. Löggjafinn hefur átt fullt í fangi með að mæta kröfum um aukna refsivernd til handa börnum sem fyrir slíkri háttsemi verða og eru oft í viðkvæmri stöðu.32. Við endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar með stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 var ákvæði bætt við stjórnarskrána í 3. mgr. 76. gr. þar sem segir að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Samkvæmt því ber að tryggja börnum refsivernd gegn kynferðislegri misnotkun, meðal annars þeim brotum sem unnt er að drýgja með atbeina samskiptamiðla.33. Þörf fyrir aukna refsivernd barna gegn kynferðislegri misnotkun verður einnig leidd af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá árinu 1989 sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 19/2013. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. hans er sú skylda lögð á aðildarríkin að gera allar viðeigandi ráðstafanir, meðal annars á sviði löggjafar, til að vernda börn gegn hvers konar líkamlegu og andlegu ofbeldi, meiðingum, misnotkun, vanrækslu, skeytingarleysi, illri meðferð og kynferðislegri misnotkun meðan það er í umsjá annars eða beggja foreldra, lögráðamanns eða lögráðamanna eða nokkurs annars sem hefur það í umsjá sinni. Þá segir í 34. gr. samningsins að aðildarríkin skuldbindi sig til að vernda börn gegn hvers kyns kynferðislegri notkun eða misnotkun í kynferðislegum tilgangi.34. Með hinum áfrýjaða dómi var talið sannað að ákærði hefði fengið brotaþola í öllum tilvikum til að viðhafa þá háttsemi sem tilgreind er í ákæruliðum 3, 5, og 17 og senda sér myndband af þeirri háttsemi. Nokkur tími leið frá því að ákærði fékk brotaþola til að viðhafa þá háttsemi sem tilgreind er í þessum ákæruliðum og þar til hann fékk myndskeiðin send. Hann gat samkvæmt framangreindu ekki stjórnað því hvenær eða með hvaða hætti hin kynferðislega háttsemi var viðhöfð. Ákærði gat því ekki knúið fram atburðarásina eða ráðið framvindu hennar á sama hátt og væri hann staddur í sama rými og brotaþoli eða jafnvel sæti fyrir framan vefmyndavél í rauntíma og stjórnaði atburðum með fyrirmælum. Háttsemi ákærða verður samkvæmt þessu ekki jafnað til þeirrar háttsemi sem felld var undir önnur kynferðismök samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 502/2009, þar sem ákærði í því máli var staddur í sama rými og brotaþoli og neyddi hana með hótunum og ofbeldi til kynmaka með öðrum.35. Eins og rakið hefur verið úr greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 61/2007 um breyting á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga er lögð rík áhersla á hversu alvarleg kynferðisbrot gegn ungum börnum eru og að tryggja beri eins og kostur er með löggjöf að friðhelgi, sjálfsákvörðunarréttur og athafnafrelsi hvers einstaklings sé virt.36. Sú þróun sem orðið hefur með aukinni netnotkun barna og breyttu samskiptamynstri þeirra í milli og við aðra með notkun samskiptaforrita og samfélagsmiðla gerir þau berskjölduð gagnvart kynferðislegri háttsemi sem unnt er að drýgja á þessum vettvangi. Þrátt fyrir þessa þróun og ótvíræða skyldu löggjafans til að vernda börn gegn hvers konar misnotkun, þar á meðal kynferðislegri, verður ekki með skýrum hætti ráðið að orðalag 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 202. gr. þeirra endurspegli þá þróun og nái til þeirrar háttsemi að fjarstaddur gerandi fái annan mann, í tilviki brotaþola, barn, til þess að fróa sjálfu sér eða eiga kynferðismök við aðra og fái síðar myndskeið sent af því.37. Í þessu samhengi ber að árétta að beiting refsiákvæða er háð þeim takmörkunum sem leiða má af 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár sem kveður á um að engum verði gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða megi fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Refsiheimild skal einnig vera svo skýr og ótvíræð að ljóst sé af lestri lagaákvæðis hvaða háttsemi sé refsiverð. Þessi regla um lögbundnar refsiheimildir er áréttuð í 1. gr. almennra hegningarlaga þar sem segir að eigi skuli refsa manni nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem refsing er lögð við í lögum eða megi öldungis jafna til hegðunar sem þar er afbrot talin. Vafa um hvort refsiákvæði taki til háttsemi ber að virða ákærða í hag, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 14. desember 1995 sem birtur er á bls. 3149 í dómasafni réttarins það ár og til hliðsjónar dóm réttarins 16. desember 2021 í máli nr. 31/2021.38. Samkvæmt framangreindu og í ljósi reglu um lögbundnar refsiheimildir veitir orðalag 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga ekki það svigrúm til túlkunar að fella megi háttsemi þá sem ákært er fyrir í ákæruliðum 3, 5 og 17 undir önnur kynferðismök samkvæmt þessum ákvæðum. Um þetta má til samanburðar nefna að ákvæði sænskra og norskra hegningarlaga um nauðgun gegn barni veita mun rýmra svigrúm til túlkunar á háttsemi sem felld verður undir ákvæðin.39. Að þessu virtu verður háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum 3, 5 og 17 ekki heimfærð til 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga heldur ber að heimfæra þá háttsemi hans til 2. mgr. 202. gr. sömu laga enda er ljóst af gögnum málsins að vörnum ákærða var ekki áfátt vegna þessa, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.Refsing40. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um brot sem áhrif hefur við ákvörðun refsingar. Hann hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir brot samkvæmt öllum ákæruliðum, þar á meðal þrjár nauðganir í skilningi 1. mgr. 194. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 202. gr. laganna og einnig mörg önnur kynferðisbrot auk sérrefsilagabrota. Brot hans beindust gegn mikilvægum verndarhagsmunum, ungum stúlkum á viðkvæmu aldurs- og þroskaskeiði. Í samskiptum sínum við stúlkurnar misnotaði hann sér gróflega ungan aldur þeirra og þroskaleysi og skeytti engu um afleiðingar brotanna. Brot hans eru svívirðileg og á hann sér engar málsbætur.41. Samkvæmt framangreindu og með vísan til 1., 2., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. 70. gr., 195. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga verður sú refsing sem ákærða var dæmd í hinum áfrýjaða dómi staðfest en til frádráttar refsivist hans kemur með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem hann hefur sætt óslitið frá 8. nóvember 2021, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga.Miskabætur42. Brot ákærða samkvæmt ákæruliðum 3, 5 og 17 voru til þess fallin að hafa djúpstæð áhrif á sálarlíf þeirra stúlkna sem fyrir þeim urðu og grafa undan sjálfsmynd þeirra á viðkvæmu þroskaskeiði. Af gögnum málsins er ljóst að brotin hafa valdið þeim langvarandi og miklum miska. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um miskabætur þeim til handa svo og um vexti af einkaréttarkröfum verða samkvæmt því staðfest. Dráttarvextir af einkaréttarkröfum brotaþola greiðast af tildæmdum fjárhæðum frá 16. mars 2022 til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eins og kveðið var á um í héraðsdómi sem staðfestur var að þessu leyti með hinum áfrýjaða dómi.Sakarkostnaður43. Brot ákærða samkvæmt ákæruliðum 3, 5 og 17 hafa verið heimfærð til annars hegningarlagaákvæðis en krafist var í ákæru. Ákærði hefur engu að síður verið sakfelldur samkvæmt öllum ákæruliðum. Verður 1. mgr. 238. gr. laga nr. 88/2008 ekki beitt til skiptingar sakarkostnaðar fyrir Landsrétti og áfrýjunarkostnaðar. Samkvæmt því verður ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað staðfest og hann dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Brynjars Joensen Creed, upptöku eigna, einkaréttarkröfur og sakarkostnað.Til frádráttar refsingu ákærða kemur gæsluvarðhald sem hann hefur óslitið sætt frá 8. nóvember 2021.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals, 3.204.815 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar lögmanns, 1.860.000 krónur og útlagðan kostnað hans, 129.057 krónur svo og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þyríar Steingrímsdóttur, 967.200 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=5fb77223-df0e-4e85-96ba-3c9b5cdd9769&verdictid=f257aa23-0164-4898-bc39-4df08f2d9dc5
Mál nr. 540/2007
Kærumál Lögbann
V krafðist þess að felld yrði úr gildi sú ákvörðun sýslumanns að hafna kröfu V um að lagt yrði lögbann við því að P starfaði áfram hjá Q ehf. V byggði kröfu sína á ráðningarsamningi aðila, einkum grein 4.1. sem lagði bann við því að P yrði eigandi eða óvirkur þátttakandi í fyrirtæki sem starfaði í samkeppni við V meðan hann gegndi starfi hjá V. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, segir að því hafi ekki verið haldið fram í málinu að P, sem hóf störf hjá Q ehf. 1. ágúst 2007, væri eigandi eða óvirkur þátttakandi í félaginu. Þá verði að líta svo á að í bréfi V til P 11. júlí 2007 hafi falist fyrirvaralaus riftun á ráðningarsamningi aðila og að í síðasta lagi þá hafi P orðið laus undan starfsskyldum sínum við V og öðrum skyldum sem voru bundnar við ráðningarsamninginn. Var kröfu V því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 7. september 2007 um að synja um lögbann samkvæmt beiðni sóknaraðila við nánar tilgreindri háttsemi varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagt fyrir hann að leggja lögbann gegn tryggingu, sem hann meti nægilega, við því að varnaraðili starfi fram til 31. október 2007 hjá Quatro ehf., komi fram fyrir hönd þess félags, kynni það eða sinni öðrum verkefnum í þágu þess eða hafi samband við viðskiptamenn sóknaraðila og starfsmenn þeirra til að veita þeim þjónustu eða selja rekstrarvörur, hvort sem er gegn gjaldi eða án þess, sem sjálfboðaliði, launþegi eða sjálfstæður verktaki. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Valdimar Gíslason ehf., greiði varnaraðila, Páli Þ. Pálssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 739/2014
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Afhending gagna
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Y um að lagt yrði fyrir Á að afhenda sér þrjú nánar tilgreind skjöl, en fallist á kröfu X um dómkvaðningu matsmanna. Hvað varðaði kröfu Y taldi Hæstiréttur að skjölin vörðuðu annars vegar ekki mál hans, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og hins vegar að ekki væri um að ræða sönnunargögn um atvik máls sem Á væri skylt að leggja fram, sbr. 2. mgr. 134. gr. sömu laga. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar um kröfu Y því staðfest. Hvað varðaði kröfu X taldi Hæstiréttur að það sem matsmenn ættu að meta varðaði annars vegar ekki það sakarefni sem ákært var fyrir í málinu og hins vegar atriði sem væri hluti af sönnunarfærslu í sakamálinu og varði sönnunargögn sem dómara bæri að leggja sjálfstætt mat á, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 88/2008. Matsbeiðnin væri því tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008, og var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi um kröfu þessa.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2014, þar sem hafnað var kröfu varnaraðilans Y um að lagt yrði fyrir sóknaraðila að afhenda sér þrjú nánar tilgreind skjöl, en fallist á kröfu varnaraðilans X um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. og o. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindri kröfu um dómkvaðningu matsmanna verði synjað en að úrskurðurinn verði staðfestur um fyrrnefndu kröfuna. Varnaraðilinn Y kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 14. nóvember 2014. Hann krefst þess að sóknaraðila verði gert skylt að afhenda sér áðurgreind skjöl. I Af hálfu varnaraðilans Y er þess krafist að lagt verði fyrir sóknaraðila að afhenda sér bréf setts ríkissaksóknara frá 7. janúar 2011 án yfirstrikana. Þá krefst hann þess að lagt verði fyrir sóknaraðila að afhenda sér annars vegar bréf sérstaks saksóknara til setts ríkissaksóknara frá 5. janúar 2011 um að A, sem yfirheyrður var sem sakborningur við embætti sérstaks saksóknara, sætti ekki ákæru með vísan til heimildar í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 135/2008 um embætti sérstaks saksóknara og hins vegar bréf sérstaks saksóknara til ríkissaksóknara um að B, sem einnig var yfirheyrður sem sakborningur við embættið sætti ekki ákæru samkvæmt heimild í sama lagaákvæði. Varnaraðilinn kveður skjöl þessi geta haft þýðingu við mat á sönnunargildi framburðar fyrrgreindra manna. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 135/2008 er ríkissaksóknara heimilt að ákveða, að uppfylltum skilyrðum 2. mgr. greinarinnar og að fenginni rökstuddri tillögu frá sérstökum saksóknara, að sá sem hefur frumkvæði að því að bjóða eða láta lögreglu eða saksóknara í té upplýsingar eða gögn sæti ekki ákæru þótt upplýsingarnar eða gögnin leiði líkur að broti hans sjálfs. Skilyrði ákvörðunar samkvæmt 1. mgr. eru að upplýsingar eða gögn tengist broti sem falli undir rannsóknar- og ákæruvald sérstaks saksóknara samkvæmt lögunum og talið verði líklegt að upplýsingarnar eða gögn geti leitt til rannsóknar eða sönnunar á broti eða séu mikilvæg viðbót við fyrirliggjandi sönnunargögn. Þá er það skilyrði fyrir beitingu heimildarinnar að rökstuddur grunur sé um að upplýsingar eða gögn tengist alvarlegu broti, fyrirséð sé að sök þess sem lætur slíkt í té sé mun minni en sök þess eða þeirra sem gögnin eða upplýsingarnar beinast gegn og ástæða sé til að ætla að án þeirra muni reynast torvelt að færa fram fullnægjandi sönnur fyrir broti. Í bréfi setts ríkissaksóknara 7. janúar 2011 kom fram að ákveðið hefði verið að A sætti ekki ákæru í nokkrum málum, þar á meðal því sem hinn kærði úrskurður lýtur að. Skjalið hefur verið lagt fyrir Hæstarétt án yfirstrikana. Það varðar samskipti ákæruvaldshafa og ákvarðanir setts ríkissaksóknara vegna annarra mála en þess sem hér um ræðir. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 skal verjandi fá afrit af öllum skjölum máls sem varða skjólstæðing hans. Sá hluti skjalsins, sem varnaraðilinn hefur krafist að verði lagður fram, varðar ekki mál hans. Þegar af þeirri ástæðu verður hafnað kröfu hans um afhendingu skjalsins án yfirstrikana. Önnur skjöl sem hinn kærði úrskurður lýtur að hafa einnig verið lögð fyrir Hæstarétt. Bréfin sendi sérstakur saksóknari til setts ríkissaksóknara og ríkissaksóknara þar sem lagt var til að ríkissaksóknari ákvæði að fyrrgreindir A og B sættu ekki ákæru í málinu. Fyrra bréfið varðar A. Auk tillögu sérstaks saksóknara um að hann sæti ekki ákæru, meðal annars í því máli sem hinn kærði úrskurður lýtur að, var í bréfinu meðal annars gerð grein fyrir mati sérstaks saksóknara á sönnunarstöðu málsins. Í hinu síðara, er varðar B, var meðal annars ítarleg málsatvikalýsing í tímaröð, rakinn framburður hans hjá lögreglu varðandi tiltekin atriði og lagt mat á hvernig sá framburður samrýmdist tilgreindum framburði vitnis hjá lögreglu. Þá var þar gerð grein fyrir tölvupóstsamskiptum og tilgreindum lánsskjölum, en jafnframt voru í bréfinu hugleiðingar sérstaks saksóknara um sönnunarstöðu málsins. Í því ljósi og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 3. október 2012 í máli nr. 609/2012 er ekki fallist á að um sé að ræða sönnunargögn um atvik máls, sem ákæruvaldi er skylt að leggja fram í samræmi við ákvæði 2. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest um kröfu þessa. II Varnaraðilinn X hefur beiðst þess að dómkvaddir verði sérfróðir menn, í fyrsta lagi til að lýsa annars vegar ,,fjárhagslegri áhættu [...] sem fylgdi eignarhaldi á 640 milljón hlutum í [...] og 380 milljón hlutum í [...] fyrir hlutabréfaviðskiptin í nóvember 2007“ og hins vegar ,,fjárhagslegri áhættu [...] sem leiddi af fjármögnun hlutabréfaviðskiptanna, nánar tiltekið fjárhagslegri áhættu sem fylgdi láni til [...], láni til [...] og hlutafjárframlagi til [...] eftir viðskiptin.” Í öðru lagi var farið fram á að matsmenn leggi mat á heildarfjárhæð mögulegrar tapsáhættu [...] vegna þeirra eigna sem um ræðir fyrir viðskiptin og eftir. Í þriðja lagi að lagt verði mat á hvort fjárhagsleg áhætta [...] hafi aukist eða úr henni dregið vegna viðskiptanna að teknu tilliti til stöðu bankans fyrir þau og eftir. Skuli þá litið til atriða svo sem niðurstöðu matsmanna samkvæmt öðrum matslið, áhættudreifingar, fjárstreymis vegna viðskiptanna og annarra atriða sem þýðingu kunni að hafa. Í fjórða lagi að lagt verði mat á fjártjón [...] vegna viðskiptanna að teknu tilliti til þess fjártjóns sem orðið hefði ef viðskiptin hefðu ekki átt sér stað og [...] hefði áfram átt hlutabréfin í bankanum og [...] fram til þess tíma er þau urðu verðlaus. Ákæra í málinu lýtur að ætluðum umboðssvikum varnaraðila í tengslum við lánveitingar [...] til [...], síðar [...], en ekki að eignarhaldi [...] á 640.000.000 hlutum í bankanum og 380.000.000 hlutum í [...]. Þau atriði sem lagt er fyrir matsmenn að meta samkvæmt fyrri lið fyrsta liðar matsbeiðni varða því ekki það sakarefni sem ákært er fyrir í málinu og eru tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Við úrlausn um hvort heimila beri mat dómkvaddra manna á því sem kvæðis ﷽﷽﷽ umboðssvikafjártjóns i fjnnar, ber að horfa til þess að horfa til þess að laga nr. 88/2008m u þess til laga og stjsíðari liður fyrsta liðar matsbeiðni lýtur að, sem og annar, þriðji og fjórði liður hennar, verður að horfa til þess að mat á fjártjónshættu í skilningi 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er lögfræðilegt úrlausnarefni. Öll þau atriði er fram koma undir síðari lið fyrsta liðar matsbeiðni, sem og öðrum, þriðja og fjórða lið hennar eru því marki brennd að þau eru hluti af sönnunarfærslu í sakamálinu og varða ýmist sönnunargögn í málinu, sem dómara ber að leggja sjálfstætt mat á, eða ímyndaða atburðarás, líkt og fjórði liður hennar, sem ekki varðar sakarefni málsins. Það er hlutverk dómara að leggja mat á sönnunargögn málsins og atriði sem krefjast almennrar þekkingar og lögfræðiþekkingar, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 88/2008. Matsbeiðni með áðurgreindum atriðum er samkvæmt framangreindu tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi um kröfu þessa, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, X, um dómkvaðningu matsmanna. Hafnað er kröfu varnaraðila, Y, um afhendingu þriggja tilgreindra skjala.
Mál nr. 9/2018
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem máli S á hendur L hf. var vísað frá Landsrétti á þeim grundvelli að kæra hefði ekki borist héraðsdómi fyrr en að liðnum kærufresti samkvæmt 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttirog Karl Axelsson og Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. apríl 2018, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 21. mars 2018, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Kæruheimilder í 2. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, sbr. a. lið 1. mgr. 167.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili „óskar eftir að máliðfái efnislega meðferð fyrir Landsrétti eða Hæstarétti.“ Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.ÚrskurðurLandsréttar 21. mars2018.LandsréttardómararnirKristbjörg Stephensen, Sigurður Tómas Magnússon og Vilhjálmur H.Vilhjálmsson kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferðog dómkröfur aðilaVarnaraðiliskaut málinu til Landsréttar með kæru 27. febrúar 2018,sem barst réttinum næsta dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 1. febrúar 2018 í máli nr. Z-10/2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að úthlutun uppboðsandvirðis vegnafasteignarinnar að Álfkonuhvarfi 59 í Kópavogi, fastanúmer [...], yrði breyttþannig að tryggingabréf á 4. veðrétti yrði dæmt ógilt og þinglýsing þess umleið ógilt. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.2Sóknaraðilikrefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og framangreind krafa hanstekin til greina. „Þá komi sá hlutur úthlutunar sýslumanns til“ sóknaraðila. 3Varnaraðilihefur ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.NiðurstaðaLandsréttar4Viðuppkvaðningu hins kærða úrskurðar á dómþingi 1. febrúar 2018 var sótt þing afhálfu beggja málsaðila. Í þingbók kemur fram að gætt hafi veriðleiðbeiningarskyldu gagnvart sóknaraðila sem er ólöglærður.5Í1. mgr. 79. gr. laga um nauðungarsölu er að finna ákvæði um málskot tilLandsréttar. Í 3. mgr. 79. gr. er tekiðfram að um kærufresti, kæruna sjálfa og meðferð hennar í héraði og fyrirLandsrétti og Hæstarétti gildi sömu reglur og um kæru í almennu einkamáli. Í 1.mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála segir meðal annars að viljimaður kæra dómsathöfn skuli hann afhenda héraðsdómara skriflega kæru áður entvær vikur eru liðnar frá uppkvaðningu úrskurðar ef hann eða umboðsmaður hansvar þá staddur á dómþingi.6Kærasóknaraðila barst héraðsdómi 27. febrúar 2018, en eftir framangreindu hefði húnað réttu lagi þurft að berast eigi síðar en 15. þess mánaðar. Þar semkærufrestur var þannig liðinn þegar kæran barst héraðsdómi verður ekki hjá þvíkomist að vísa málinu frá Landsrétti.Úrskurðarorð:Máliþessu er vísað frá Landsrétti.
Mál nr. 780/2016
Skuldabréf Veð Veðleyfi
J höfðaði mál á hendur Í hf. og krafðist þess að ógilt yrði samþykki hennar fyrir því að veita Í hf. veð í fasteign og Í hf. gert að að aflýsa af eigninni nánar tilgreindu veðskuldabréfi. Deildu aðilar um hvort J hefði verið annar af tveimur útgefendum veðskuldabréfsins eða aðeins samþykkt að setja faseign sína að veði til tryggingar fyrir skuld samkvæmt bréfinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að J hefði ásamt eiginmanni sínum ritað undir umsókn um lán hjá Í hf. bæði sem umsækjandi og veðsali, en hún var ein eigandi hins veðsetta. Skuldabréf var svo gefið út sama dag og hjónin þar tilgreind í meginmáli sem útgefendur þess. Þá hafði J ritað undir þrjár skilmálabreytingar þar sem hún var sögð greiðandi, auk þess sem hún hafði undirritað tvær sem greiðandi og þinglýstur eigandi. Var því talið að J hefði gengist undir gagnvart L hf., sem annar að tveimur aðalskuldurum, að greiða það lán sem var tilefni þess að veðskuldabréfið var gefið út. Gæti því ekki reynt á málsástæður J sem lytu að ógildi veðsetningar vegna tryggingar sem sett væri fyrir skuld annars manns. Var Í hf. því sýknaður af kröfu J.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Viðar MárMatthíasson.Áfrýjandi skautmálinu upphaflega til Hæstaréttar 30. september 2016. Ekki varð af fyrirhugaðriþingfestingu þess 16. nóvember 2016 og áfrýjaði hún öðru sinni 23. sama mánaðar.Hún krefst þess að ógilt verði samþykki hennar fyrir því að veita stefnda veð ífasteigninni Hegranesi 5 í Garðabæ og stefnda gert að aflýsa af eigninniveðskuldabréfi 29. október 2008. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi deila aðilar um hvort áfrýjandi hafiverið annar af tveimur útgefendum veðskuldabréfsins, sem krafa hennar lýtur að,eða hvort hún hafi aðeins samþykkt að setja fasteign sína að veði tiltryggingar fyrir skuld samkvæmt bréfinu. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn áþví að hún hafi eingöngu verið veðþoli og því hafi borið að haga veðsetningunnií samræmi við samkomulag milli fjármálafyrirtækja, Neytendasamtakanna ogstjórnvalda frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Þarsem það hafi ekki verið gert beri að víkja skuldbindingu hennar til hliðar ágrundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sótti áfrýjandi með eiginmannisínum um lán hjá stefnda 29. október 2008. Ritaði áfrýjandi undir umsókninabæði sem umsækjandi og veðsali, en hún var ein eigandi hins veðsetta.Skuldabréfið var síðan gefið út sama dag og þar eru hjónin tilgreind í meginmálisem útgefendur bréfsins. Þá ritaði áfrýjandi undir skilmálabreytingar 27. júlí2009, 3. maí 2010 og 6. apríl 2011. Í meginmáli þeirra var hún sögð greiðandi,auk þess sem hún undirritaði síðari tvær sem greiðandi og þinglýstur eigandi.Að öllu þessu virtu verður talið að áfrýjandi hafi gengist undir gagnvartstefnda, sem annar af tveimur aðalskuldurum, að greiða það lán sem var tilefniþess að veðskuldabréfið var gefið út. Gildir þá einu þótt áfrýjandi hafi ekkiáritað bréfið í samræmi við þetta heldur aðeins ritað nafn sitt í reit undir tilgreiningunni„Samþykki þinglýsts eiganda (veðsala)“. Samkvæmt þessu verður fallist á það meðhéraðsdómi að ekki geti reynt á málsástæður áfrýjanda sem lúta að ógildiveðsetningar vegna tryggingar sem sett er fyrir skuld annars manns. Verður hinnáfrýjaði dómur því staðfestur.Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrirHæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 1. júlí 2016 Mál þetta, sem vardómtekið 8. júní sl., er höfðað af Jónu Magnúsdóttur, Hegranesi 5 í Garðabæ áhendur hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2 í Reykjavík, með stefnu birtri 6. maí 2015. Stefnandi krefst þessað samþykki hennar fyrir veðsetningu fasteignarinnar að Hegranesi 5 í Garðabæ,vegna veðskuldabréfs til nr. 510-74-983356 verði ógilt með dómi og að stefndaverði gert að aflýsa því af eigninni. Þá krefst stefnandi greiðslumálskostnaðar úr hendi stefnda eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að aðeins þau veðréttindi,sem voru umfram 2.500.000 kr. við lánveitingu þann 29. okt. 2008, verði afmáðaf eigninni. Auk þessa krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Málsatvik Umdeiltveðskuldabréf, sem stefnandi krefst að verði aflýst af Hegranesi 5 í Garðabæ,er gefið út þann 29. október 2008. Í umsókn um lánið, sem er undirrituð samadag, eru umsækjendur sagðir vera Rúnar Þröstur Grímsson, eiginmaður stefnandaog hann nefndur „umsækjandi 1/greiðandi“ og stefnandi nefnd „umsækjandi2“ ogneðar í umsókninni er nafn hennar fyrir neðan fyrirsögnina„ábyrgðarmenn/veðsalar/umsækjandi2“. Umsóknin er undirrituð af stefnanda bæðisem ábyrgðarmanns/veðasala og útgefanda2. Í meginmáliveðskuldabréfsins segir að Rúnar Þröstur og stefnandi séu útgefendur bréfsinssem gefið var út til Nýja Glitnis banka, sem síðar breytti heiti sínu íÍslandsbanka. Samkvæmt bréfinu viðurkennir „undirritaður skuldari“ að skuldabankanum 27.000.000 króna. Lánið skyldi endurgreiða með mánaðarlegum afborgunumá 40 árum. Lánið var verðtryggt og bar 6,5% fasta vexti. Til tryggingargreiðslu var ofangreind fasteign, Hegranes 5, sett að veði og undirritaðistefnandi, sem þinglýstur eigandi eignarinnar, samþykki fyrir þeirriveðsetningu með undirskrift á bréfið sjálft. Rúnar Þröstur undirritar hinsvegar veðskuldabréfið á tveimur stöðum sem útgefandi þess. Skilmálumveðskuldabréfsins var breytt þrisvar sinnum, þann 27. júlí 2009, 3. maí 2010 og6. apríl 2011. Í rituðum texta skilmálabreytinganna eru stefnandi og Rúnar sögðgreiðendur skuldabréfsins. Stefnandi undirritar síðari tværskilmálabreytingarnar sem greiðandi og þinglýstur eigandi veðsettrar eignar enstöðu hennar er ekki getið við undirritun hennar á fyrstu skilmálabreytinguna. Í umsókninni kemurfram að ráðstafa eigi andvirði veðskuldabréfsins til greiðslu eldri skulda ogekki er um það deilt að þannig var því varið. Í fyrsta lagi var greitt uppskuldabréf, upphaflega að fjárhæð 20.000.000 króna, sem gefið var út af RúnariÞresti til Glitnis hf., forvera stefnda, þann 27. desember 2005. Þá var einniggreiddur víxill að fjárhæð 2.500.000 króna, gefinn út 18. júlí 2008, útgefandier Rúnari Þröstur en stefnandi er greiðandi. Víxillinn var seldur forverastefnda og var með gjalddaga 18. október s.á. Loks var um 3,5 milljón krónayfirdráttarskuld á reikningi Rúnars Þrastar greidd með andviðri bréfsins. Eftirútgáfu veðskuldabréfsins var tryggingarbréfi til forvera stefnda, meðallsherjarveði í fasteign stefnanda, vegna fjárskuldbindinga Rúnars Þrastar,allt að 22 milljónum króna, aflýst af eign stefnanda. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 14. október 2008 tók stefndi, sem þá hét Nýi Glitnir hf.,yfir allar eignir og tryggingaréttindi Glitnis hf. Með skriflegriyfirlýsingu Lilju Pálsdóttur útibússtjóra hjá stefnda, er staðfest aðgreiðslugeta Rúnars Þrastar og stefnanda hafi ekki verið metin þegar þeim varveitt veðlánið í október 2008. Segir í yfirlýsingu hennar að bankinn hafi ekkitalið þörf á því þar sem þau hafi verið talin traustir greiðendur og ekki hafiverið um persónulega ábyrgð þriðja aðila. Rúnar Þröstur ogstefnandi gerðu kaupmála þann 16. júlí 1990. Með kaupmálanum var fasteign ogbifreið, sem þá var í eigu stefnanda gert að hennar séreign sem og þær eignirsem keyptar yrðu í stað þeirra eigna sem tilgreindar eru í kaupmálanum. Í máli þessu byggirstefnandi á því að hún hafi ekki verið útgefandi umdeilds veðskuldabréf heldureinungis veitt veðtryggingu fyrir því. Stefndi hafi ekki farið að lögum ogákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga þegar samþykkishennar var aflað og því sé samþykki hennar ógildanlegt. Stefndi hefur ekkifallist á kröfu stefnandi um að veðábyrgð hennar verði felld niður. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir áþví að hún hafi ekki gefið verið útgefandi veðskuldabréfs nr. 510-74-983356,sem gefið var út 29. október 2009. Undirritun hennar á bréfið hafi einvörðungulotið að samþykki fyrir veðsetningu fasteignar hennar en ekki falið í sérloforð um endurgreiðslu lánsins. Það hafi verið augljós mistök af hálfu stefndaað setja nafn hennar sem útgefanda í meginmál bréfsins. Fyrir liggi aðstefnandi áritaði veðskuldabréfið um samþykki þinglýsts eiganda(veðsala/lánsveð) og eiginmaður hennar, Rúnar Þröstur hafi verið útgefandibréfsins. Skuldabréfið sjálft ber ekki með sér yfirlýsingu stefnanda umskuldbindingu um greiðslu peninga. Þar af leiðandi geti hún ekki veriðútgefandi bréfsins, vegna reglna sem gilda um form skuldabréfa, þrátt fyrirtilvísun í fyrirsögn bréfsins. Þá liggi einnig fyrirað stefnandi hafi í engu notið góðs af þeim fjármunum sem fengust fyrir útgáfuskuldabréfsins þar sem þeim hafi öllum verið varið til að greiða upp eldriskuldir hans, m.a. skuldabréf gefið út af honum árið 2005, sem hafi verið ánveðtryggingar og á sínum tíma tekið til að fjármagna viðskipti hans. Öllumsamningsaðilum hafi verið þetta ljóst. Með hliðsjón af tekjum stefnanda, semhafi verið innan við ein og hálf milljón á ári á árunum 2008 og 2009, hafilegið í augum uppi að hún gæti ekki greitt afborganir skuldabréfsins. Tilefniþess að stefnandi ritaði nafn sitt á veðskuldabréfið hafi einvörðungu verið þaðað bregðast við kröfu forvera stefnda um að afla frekari trygginga fyrirskuldbindingum eiginmanns hennar. Stefnandi byggirjafnframt á því að efni skilmálabreytinga sem gerðar voru eftir að upphaflegaveðskuldabréfið var gefið út, geti ekki breytt réttarstöðu hennar gagnvartstefnda. Í þeim sé að finna sömu mistök við skjalagerð og gerð voru við útgáfuveðskuldabréfsins. Stefndi geti ekki byggt rétt sinn á þeim. Hafi staðið til aðleggja frekari íþyngjandi skuldbindingar á stefnanda með breytinum á skilmálumupphaflega skuldabréfsins, hefði orðið að gera það með skýrum og ótvíræðumhætti og gagna úr skugga um það að stefnanda væri það ljóst. Það hafi ekkiverið gert og geti stefndi því ekki byggt á því að skilmálabreytingarnar veitihonum betri rétt en hann upphaflega átti gagnvart stefnanda. Skilmálabreytingargeti því ekki haft nein efnisleg áhrif á stöðu stefnanda sem ábyrgðarmanns áveðskuldabréfinu. Við túlkun á efniþeirra skjala sem um er deilt beri að líta til mikils aðstöðumunar aðila ogþess að öll skjölin voru samin einhliða af stefnda eða forvera hans og tilgangslánveitingarinnar, sem hafi verið að greiða upp skuldir eiginmanns stefnanda enekki hennar sjálfrar. Einnig sé rétt og eðlilegt er að beita viðurkenndumtúlkunarreglum samningaréttarins til að gera grein fyrir því hvaða skilningberi að leggja í löggerninginn og réttaráhrif hans. Þó verður við þá túlkun áefni þess að líta til eðlis skuldabréfa sem viðskiptabréfs um að bréfið skulibera á skýran hátt með sér hvert efni þess er. Af framangreindu leiði að allanvafa beri að skýra stefnanda í hag. Ennfremur vísar stefnandi til 32. gr. laganr. 7/1936 og telur að með vísan til efni þeirrar greinar, þar sem kveðið er áum að löggerningu sé óskuldbindandi ef hann vegna misritunar eða mistaka erannars efnis en til var ætlast, séu undirritanir hennar, sem veita vísbendinguum að hún hafi tekist á hendur aðrar skuldbindingar en þær að veita heimild tilveðsetningar fasteignar sinnar, óskuldbindandi. Af öllu framanröktuleiði að mati stefnanda að líta beri svo á að hún hafi veitt samþykki fyrirveðsetningu fasteignar sinnar vegna fjárskuldbindinga þriðja manns. Stefnandibyggir á því að forveri stefnda hafi ekki staðið með lögmætum hætti að því aðafla samþykkisins og því beri að ógilda það og aflýsa umdeildri veðsetningu.Til stuðnings þessari málsástæðu vísar stefnandi til Samkomulag un notkunábyrgða á skuldum einstaklinga sem stefndi og forveri hans hafi verið skylt aðvirða auk þess í viðskiptunum hafi ekki verið gætt eðlilega og heilbrigðaviðskiptahátt. Framangreint samkomulag, sem tók gildi 1. nóvember 2001, er gertm.a. af hálfu samtaka banka og verðbréfafyrirtækja fyrir hönd aðila þeirrasamtaka en stefndi og forverar hans hafi verið þar á meðal. Þau ákvæðisamkomulagsins sem stefnandi byggir á að stefndi og forveri hans hafi brotið,fela í sér skyldu til að veita fullnægjandi upplýsingar í aðdragandasamningsgerðar aðila, m.a. með því að afhenda stefnanda upplýsingabækling umskyldur sem felast í veðábyrgð hennar, leggja mat á greiðslugetu lántakanda eðaafla heimildar stefnanda til að láta það ógert. Vísar stefnandi til 2., 3. og4. gr. samkomulagsins í þessu efni. Stefndi hafi brotið gegn megintilgangisamkomulagsins, sem sé að miða lánveitingar sína við greiðslugetu lántakanda ogveita ábyrgðarmönnum tiltekna vernd, með því að láta hjá líða að kannagreiðslugetu skuldar. Hafi þetta jafnframt verið í andstöðu við heilbrigða ogeðlilega viðskiptahætti sem m.a. er kveðið á um í 1. mgr. 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti. Af þessum vinnubrögðum hafi leitt að stefnanda var gertómögulegt að taka nægjanlega upplýsta afstöðu til veitingar lánsveðs og metaáhættuna af samþykki sínu. Stefnandi byggir á því að á grundvelli framangreindsberi að ógilda samþykki hennar fyrir veðsetningu fasteignar sinnar með vísan til36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, endaleiði skoðun á hverju því atriði sem tiltekið er í ákvæðinu sem skilyrði fyrirþví að ógilda megi löggerning, til þess að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda aðbera samþykki hennar fyrir sig. Um efni samningsinser það að segja að hið umþrætta skuldabréf fól í sér uppgjör á vanskilum ogendurfjármögnun á eldra skuldabréfi lántaka. Það var því aldrei ætlunin aðgreiða út fjármuni vegna útgáfu þess, og hvað þá til stefnanda. Stefnandi hafðiþví enga hagsmuni af því að gerast útgefandi og meðskuldari að láninu. Þáliggur fyrir að eldra bréfið sem var gert upp með hinu umþrætta bréfi naut ekkiveðtryggingar. Í stefnu er nánar gerð grein fyrir því með hvaða hætti stefnandirökstyður þá staðhæfingu að skilyrði 36. gr. fyrir ógildingu skuldbindingarhennar séu fyrir hendi. Er m.a. vísað til þess að sem að framan greinir aðfjármunum hafi verið varið til að greiða lán eiginmanns hennar en ekki komiðhenni til góða, hún hafi haft alls ófullnægjandi upplýsingar um eðli þeirrarábyrgðar sem hún tókst á hendur og um fjárhagsstöðu skuldar, aðstöðumunur aðilasé augljós auk þess sem fljótt hafi komið í ljós að skuldari var ófær um aðstanda við skuldbindingar sínar. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi byggirsýknukröfu sína á því að stefnandi sé útgefandi veðskuldabréfsins sem gefið varút í október 2008 og beinn lántaki umdeildrar lánveitingar. Stefnandi hafi meðundirritun sinni á skuldabréfið viðurkennt að skulda stefnda lánsfjárhæðina ogskuldbinding hennar sé óskipt (in solidum) með Rúnari Þresti, sem einnig erútgefandi skuldabréfsins. Stefndi byggir jafnframt á því að stefnandi hafi meðundirritun sinni á skuldabréfið gefið gilt samþykki fyrir veðsetningufasteignar sinnar. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfustefnanda. Stefndi andmælirstaðhæfingu stefnanda þess efnis að hún hafi einungis undirritað umdeiltveðskuldabréf sem þinglýstur eigandi lánsveðs. Um sameiginlega lántökustefnanda og maka hennar hafi verið að ræða, öll skjöl vegna lánsins beri þaðsýnilega með sér. Efni skuldabréfsins beri að öllu leyti með sér að stefnandihafi verið aðalskuldari þess og útgefandi, þótt stefnandi hafi undirritaðbréfið í rangan reit. Stefnandi sótti um lánið ásamt maka sínum, svo semlánsumsókn beri með sér og undirritaði lánsumsóknina sem umsækjandi.Lánsumsóknin sé skýr um það að stefnandi er umsækjandi lánsins en ekki einungisveðsali. Í lánsumsókninni komi jafnframt fram að lánsfjárhæðinni skuli m.a.varið til þess að greiða víxilskuld á nafni stefnanda. Veðskuldabréfið hefi veriðútbúið í samræmi við lánsumsóknina, efni þess sé skýrt um það að stefnandi ogmaki hennar eru bæði útgefendur skuldabréfsins. Með undirritun á skuldabréfiðviðurkennir stefnandi að skulda stefnda ákveðna peningagreiðslu. Framangreindgögn séu skýr og stefnandi hafi verið ljóst, eða að minnsta kosti mátt veraljóst, að skuldabréfið var bæði gefið út af Rúnari Þresti og henni sjálfri,enda hreyfði stefnandi engum mótmælum við tilgreiningu útgefanda áskuldabréfinu. Fær staðhæfing þessi jafnframt stoð í því að stefnandi hafiundirritað þrjár skilmálabreytingar eftir útgáfu skuldabréfsins sem útgefandieða greiðandi þess. Efni skuldbindingarinnar sjálfrar vegi þyngra við mat áinnihaldi hennar, en staðsetning undirritunar. Þar sem fram komi skýrlega ískuldabréfinu að útgefandi viðurkenni með undirritun sinni að skulda stefnda þáfjárhæð sem þar er tilgreind byggir stefndi á því að með undirritun sinni hafistefnandi tekist á hendur þá skuldbindingu sem skuldabréfið tilgreindi þráttfyrir staðsetningu undirritunarinnar. Allt að einu feli undirritanir stefnandaá síðari síðari skilmálabreytingar í sér eftirfarandi samþykki hennar áskuldbindingu samkvæmt skuldabréfinu, verði undirritun stefnanda á skuldabréfiðsjálft ekki talin nægilega skýr um það efni. Þá megi afsameiginlegum skattframtölum stefnanda og maka hennar ráða að þau hafa gertgrein fyrir vaxtagjöldum af skuldinni eins og um lántöku til öflunaríbúðarhúsnæðis til eigin nota. Stefndi mótmælir þvíað um mistök hans hafi ráðið því að stefnandi hafi verið tilgreindur útgefandiskuldabréfsins. Skuldabréfið sé í því efni í samræmi við lánsumsókn hennarsjálfrar og maka hennar sem þau bæði hafi undirritað auk þess sem hún hafiundirritað samþykki sitt sem ábyrgðarmaður/veðsali. Sótti stefnandi þannig gagngertum lánið ásamt Rúnari Þresti og er því ljóst að tilætlan aðila var að stefnandiyrði lántaki og var stefnandi því útgefandi skuldabréfsins því til samræmis.Var því í engu um mistök að ræða heldur stóð það sérstaklega til frá upphafi aðstefnandi yrði útgefandi skuldabréfsins. Þá sé sú staðhæfing röng og ósönnuð aðláninu hafi ekki verið ráðstafað í þágu stefnanda enda hafi hlutalánsfjárhæðarinnar verið ráðstafað til greiðslu víxilskuldar á nafni stefnanda.Jafnvel þótt fjármunum hefði ekki verið varið í hennar þágu, geti slíkt ekkigeta leitt til ógildingar skuldabréfsins með þeim hætti sem stefnandi byggir á.Við túlkun umdeildrar skuldaviðurkenningar beri að hafa í huga meginregluíslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum viðaðra þannig að samningar teljast gildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bágavið ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum. Jafnvel þó fallistverði á það með stefnanda, þrátt fyrir ofangreint, að undirritun stefnanda hafieingöngu falist samþykki fyrr veðsetningu fasteignar hennar, byggir stefndi áþví að um gilda veðsetningu sé að ræða. Við lánveitinguna hafi verið gætt allraákvæða Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember2001. Í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins sé hjónum heimilt að undanskiljafjármálafyrirtæki skyldu sinni til að leggja mat á greiðslugetu skuldara.Samhliða undirritun á veðskuldabréfið ritaði stefnandi undir lánsumsóknina. Ílánsumsókninni sé vísað til skyldu stefnda skv. 3. gr. framangreindu samkomulagiað meta greiðslugetu skuldara og jafnframt lýst þeim undanþágureglum sem gildium hjón. Þá segir í umsókninni að „undirritaðir hafi kynnt sérupplýsingabækling bankans um sjálfskuldarábyrgðir.“ Með því að skrifa undirframangreinda yfirlýsingu hafi stefnandi staðfest sérstaklega að hafa kynnt sérupplýsingabækling um sjálfskuldarábyrgðir. Henni hafi því verið eða mátt veraljós réttindi sín sem veðsala samkvæmt samkomulaginu og þar með talið rétt sinntil þess að óska eftir greiðslumati eða undanskilja stefnda frá gerðgreiðslumats. Vandséð er með hvaða öðrum hætti sé hægt að sýna fram á aðréttilega hafi verið staðið að málum en með því að fara fram á skriflegastaðfestingu stefnanda sjálfrar á þeim tíma sem hún samþykkti veðsetninguna,sbr. 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins þar sem segi: „Með undirritun lánsumsóknareða annarra gagna sem fyllt eru út í tengslum við afgreiðsluna staðfestirábyrgðarmaður að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir.“ Þáberi að líta til þess að sérstaklega komi fram fyrir ofan undirritun stefnandaá lánsumsóknina hver séu helstu réttindi ábyrgðarmanna og veðsala samkvæmtsamkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, þar með talið hvernighjónum og fólki í óvígðri sambúð sé heimilt að leysa fjármálafyrirtæki undanskyldu til greiðslumats. Auk þess byggir stefndi á því að stefnandi hafi meðundirritun lánsumsóknar samhliða undirritun veðskuldabréfsins undanþegiðstefnda skyldu til að meta greiðslugetu maka hennar, jafnvel þótt hún hafihvorki hakað í viðeigandi reiti fyrir yfirlýsingu um að slík undanþága sé veitteða að greiðslumat hafi farið fram og verið kynnt veðsala. Jafnvel þótt ekkiyrði fallist á það með stefnda að hann hafi borið sig að í viðskiptum aðila ísamræmi við skyldur sínar samkvæmt margnefndu samkomulagi um notkunábyrgðarskuldbindinga, byggir stefndi á því að allt að einu beri að takasýknukröfu hans til greina þar sem skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 séu ekkifyrir hendi. Vísar stefndi í því efni til þess að ekki hafi verið um nýja veðsetninguað ræða heldur hafi veðskuldabréfið leyst af hólmi allsherjarveð fyrirskuldbindingum maka stefnanda upp að 22 milljónum króna en því veðbréfi hafiverið aflýst í kjölfar útgáfu veðskuldabréfsins. Auk þess hafi, svo sem áður ergetið, hluta af andvirði skuldabréfsins verið ráðstafað til að greiða uppvíxilskuld stefnanda sjálfrar. Varakrafa stefndabyggir á því að minnsta kosti beri að fallast á gildi veðsetningar stefnandavegna fjárhæðar sem nemur fjárhæð víxilskuldar hennar sjálfrar en fyrir liggiað andvirði veðskuldabréfsins var m.a. ráðstafað til að greiða þá skuld. Getiundir engum kringumstæðum talist ósanngjarnt að bera fyrir sig veðábyrgð hennarvegna þess hluta af fjárhæð skuldabréfsins. Forsendurog niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandiþess að ógilt verði leyfi hennar til veðsetningar fasteignar sinnar vegnaskuldabréf sem gefið var út þann 29. október 2008 að fjárhæð 27.000.000 krónur. Til að leysa úrágreiningi aðila um innihald og eðli þeirrar skuldbindingar sem stefnandi tókstá hendur með undirritun sinni á framangreint veðskuldabréf verður að matidómsins fyrst og fremst að byggja á efni skuldabréfsins sjálfs en jafnframt tilefnis annarra skjala sem stefnandi undirritaði við undirbúning þeirralánaviðskipta. Svo sem rakið er aðframan eru útgefendur veðskuldabréfsins sagðir tveir, stefnandi og maki hennar,Rúnar Þröstur Grímsson. Það er í samræmi við lánsumsókn sem þau undirrita samadag. Í lánsumsókninni eru þau bæði tilgreind sem umsækjendur láns og stefnandiundirritar umsóknina á tveimur stöðum, annars vegar sem umsækjandi og hinsvegar sem ábyrgðarmaður/veðsali. Að mati dómsins getur það eitt, að stefnandiundirritaði veðskuldabréfið á röngum stað, ekki leitt til þess að efniskuldbindingarinnar sem útgefendur takast á hendur og lýst er í bréfinu, verðigildislaus hvaða hana varðar. Þá fá staðhæfingar hennar um að mistök viðskjalagerð hafi leitt til þess að hún var sögð útgefandi skuldabréfsins, ekkistoð í gögnum málsins. Vísast í því efni til þess sem að framan er getið umumsókn stefnanda um lán auk þess sem af umsókninni sjálfri má ráða að ráðstafaátti fjármunum sem fengust með útgáfu skuldabréfsins til að greiða víxilskuldhennar og fjárskuldbindingar maka hennar, sem tryggðar voru með veði í fasteignhennar. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hún hafi gert athugasemdir viðgögn frá stefnda eða forvera hans, sem gerð voru eftir að skuldabréfið vargefið út, þar sem ítrekað kemur fram að hún sé greiðandi og/eða útgefandiskuldabréfsins. Stefnandi ritaði þrisvar undir skilmálabreytingar á láninu þarsem fram kemur að hún sé skuldari samkvæmt skuldabréfinu. Þótt ekki sé fallistá það með stefnda að í undirritun hennar á framangreindar skilmálabreytingarfelist eftirfarandi samþykki fyrir ábyrgð á greiðslu skuldar samkvæmtupphaflega lánaskjalinu, verður að telja að efni þessara skjala hafi gefiðstefnanda fullt tilefni til athugasemda, teldi hún að mistök eða misritun hafivaldið því að hún hafi verið tilgreind sem skuldari. Með vísan tilframangreinds er ekki fallist á það með stefnanda að skuldbinding hennarsamkvæmt veðskuldabréfinu hafi takmarkast við það að veita leyfi tilveðsetningar fasteignar hennar heldur hafi hún samkvæmt efni skuldabréfsinstekist á hendur skyldur til að endurgreiða lánið í samræmi við nánar greindaskilmála í bréfinu sjálfu. Þegar af þessariástæðu er ekki tilefni til að fjalla um þær málsástæður stefnanda sem lúta aðógildingu á veðsetningu eignar þriðja aðila vegna fjárskuldbindingaeinstaklinga. Að ofangreindri niðurstöðu fenginni geta þær málsástæður ekkiverið grundvöllur ógildingar á veðsetningar eignar stefnanda. Verður stefndiþví sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Rétt er aðmálskostnaður falli niður, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi útgefnu 15. júní 2015 Allurmálskostnaður hennar, þar með talin málsvarlaun, Lúðvíks Bergvinssonarhéraðsdómslögmanns, sem er hæfilegur 550.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. IngibjörgÞorsteinsdóttir kvað upp þennan dóm.Dómsorð: Stefndi,Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Jónu Magnúsdóttur. Málskostnaðurfellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málflutningsþóknun Lúðvíks Bergvinssonar héraðsdómslögmanns, 550.000krónur.
Mál nr. 53/2016
Líkamstjón Skaðabætur Sjúklingatrygging Fyrning Lögjöfnun Skipting sakarefnis Gjafsókn
Ágreiningur aðila laut að því hvort krafa A á hendur Í, til greiðslu bóta vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir í fæðingu í janúar 1996, hefði verið fyrnd þegar málið var höfðað í desember 2014. Fyrir lá að ári eftir fæðingu A tilkynnti móðir hennar atburðinn til Tryggingastofnunar ríkisins og rúmum fimmtán árum síðar, í febrúar 2012, tóku Sjúkratryggingar Íslands ákvörðun um bætur til handa A úr sjúklingatryggingu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar eftir fæðingu A hefðu lögráðamenn hennar átt tveggja kosta völ vildu þeir fyrir hennar hönd leita réttar af því tilefni. Annars vegar að höfða mál til heimtu skaðabóta samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og hins vegar að beina bótakröfu A í farveg samkvæmt þágildandi lögum nr. 117/1993 um almannatryggingar, svo sem gert hafði verið, en nú giltu í þeim efnum ákvæði laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Með vísan til 2. töluliðar 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda var talið að krafa A, sem hún kynni að eiga á hendur Í samkvæmt reglum skaðabótaréttar, fyrndist á 10 árum og teldist fyrningarfrestur hennar frá fæðingardegi A, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna. Á hinn bóginn var litið svo á að með setningu laga nr. 117/1993 og síðar laga nr. 111/2000 hefði verið stefnt að því að veita sjúklingum sem yrðu fyrir áföllum í tengslum við læknismeðferð víðtækari bótarétt en þeir ættu samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og gera þeim jafnframt auðveldara að ná fram rétti sínum. Með hliðsjón af því og þar sem úrlausn um rétt A til sjúklingatryggingar hefði á stjórnsýslustigi borið undir Tryggingastofnun ríkisins og síðar Sjúkratryggingar Íslands var með lögjöfnun frá 1. og 11. gr. laga nr. 14/1905 fallist á með A að fyrning fjárkröfu hennar gagnvart Í hefði verið rofin með tilkynningu móður hennar til Tryggingastofnunar ríkisins í janúar 1997. Af þeirri niðurstöðu leiddi að nýr fyrningarfrestur kröfunnar hefði ekki getað byrjað að líða fyrr en ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands lá fyrir í febrúar 2012. Samkvæmt framansögðu var talið að krafa A á hendur Í hefði ekki verið fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað desember 2014.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2016. Hún krefst þess aðviðurkennt verði að krafa sín á hendur stefnda um greiðslu að fjárhæð10.834.174 krónur með 4,5% ársvöxtum frá [...] janúar 1996 til 18. desember2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, hafi ekki verið fyrnd þegar málþetta var höfðað. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits tilgjafsóknar sem henni hefur verið veitt, og að staðfest verði ákvæði héraðsdómsum gjafsóknarkostnað. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IEins og greinir í hinum áfrýjaða dómifæddist áfrýjandi á fæðingardeild Landspítala [...] janúar 1996 eftir tæplega38 vikna meðgöngu og er ágreiningslaust að svokölluð axlarklemma kom upp viðfæðinguna. Í skýrslu læknis sem dagsett er [...] sama mánaðar var fæðingunnilýst og meðal annars sagt að áfrýjandi væri „slöpp í hægri handlegg, það eruengin merki um clavicular fracturu, en hún er með handlegginn slappan,inroteraðan, flectio í úlnlið, þannig að þetta virðist vera Klumpke´s typu afbrachial plexus paralysu.“ Hún myndi „útskrifast á sængurkvennagang til móðursinnar og höfum við samband við sjúkraþjálfara til að skoða hana og byrjaæfingar í sambandi við handlegginn strax og mun sjúkraþjálfari fylgja hennieftir, eftir að hún útskrifast heim og það þarf að sjálfsögðu að gefa hennitíma í göngudeild í framtíðinni, en það verður gert, þegar hún útskrifast afsængurkvennagangi af þeim lækni sem þar er.“Ári eftir fæðingu áfrýjanda, [...]janúar 1997, sendi móðir hennar tilkynningu „um meintan tryggingaratburð vegnasjúklingatryggingar“ til Tryggingastofnunar ríkisins. Þar kom fram að um erfiðafæðingu hefði verið að ræða, barnið staðið fast á öxlum og notuð hefði veriðsogklukka til að ná því út. Þá sagði í tilkynningunni að áfrýjandi hefði orðiðfyrir „taugaskaða á hægri handlegg vegna axlarklemmu í fæðingu. Handleggur varalveg lamaður fyrstu mánuðina og hefur barnið verið í stöðugri sjúkraþjálfunfrá því hún var 10 daga gömul og er enn í sjúkraþjálfun.“ Rúmum fimmtán árumsíðar, 15. febrúar 2012, tóku Sjúkratryggingar Íslands ákvörðun um bætur tilhanda áfrýjanda úr sjúklingatryggingu, en stofnunin tók 1. október 2008 viðverkefnum Tryggingastofnunar ríkisins hvað sjúklingatryggingu varðar. Íákvörðuninni sagði að áfrýjandi hefði verið með „lamaðan hægri handlegg eftirfæðinguna og kom í ljós að hún hafði hlotið skaða á armflækju hægra megin viðfæðinguna ... Sá skaði verður rakinn til axlarklemmu í fæðingu og þeirraviðbragða sem gripið var til vegna hennar ... Afleiðing þessa er lömun í vöðvumaxlargrindar, axlarliðar og í vöðvum handleggs að hluta, sérstaklega vöðvumupphandleggs ... Ekkert hefur komið fram sem bent getur til þess að aðriráverkar eða aðrar skýringar en þær sem hér hafa verið settar fram eigi nokkurnþátt í ástandinu eins og það er í dag. Einkenni ... eru ekki líkleg til aðbreytast neitt að ráði hér eftir og líta SÍ á þau sem varanleg og teljatímabært að meta afleiðingar sjúklingatryggingaratburðar.“ Niðurstaðaákvörðunarinnar var að varanleg læknisfræðileg örorka áfrýjanda væri 40%. Ísamræmi við þá niðurstöðu voru áfrýjanda 16. febrúar 2012 greiddar 5.756.750krónur í bætur úr sjúklingatryggingu.Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjandakröfðust foreldrar hennar þess ítrekað að Tryggingastofnun ríkisins og síðarSjúkratryggingar Íslands mætu líkamstjón hennar en þeim hafi jafnan verið sagtað málið væri í skoðun, verið væri að safna gögnum og athuga þau, ekki væri ljósthvert tjónið væri og því væri mat á líkamstjóni áfrýjanda ekki tímabært.Lýsingu áfrýjanda á málsatvikum að þessu leyti var ekki andmælt af hálfustefnda við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti og kvaðst lögmaðurstefnda þar aðspurður ekki geta upplýst af hverju meðferð máls hennar hjáTryggingastofnun ríkisins og síðar Sjúkratryggingum Íslands hefði dregist svosem raun ber vitni.Í hinum áfrýjaða dómi er getiðsamskipta áfrýjanda og embættis landlæknis á árinu 2013. Þar kemur einnig framað 30. september 2014 sendi áfrýjandi beiðni til nafngreinds lögfræðings oglæknis um mat samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á þeim áverkum semáfrýjandi varð fyrir í fæðingu. Niðurstaða þeirra í örorkumati, sem dagsett var1. desember 2014, var sú að varanlegur miski áfrýjanda samkvæmt 4. gr. skaðabótalagaværi 40 stig, varanleg örorka hennar samkvæmt 5. gr. laganna væri 30% ogheilsufar áfrýjanda hefði orðið stöðugt [...] janúar 2013. Mál þetta höfðaðiáfrýjandi síðan á hendur stefnda 11. desember 2014 og krafðist greiðslu þeirrarfjárhæðar sem áður greinir. Undir rekstri málsins var sakarefninu skipt ogákveðið að taka í fyrstu eingöngu afstöðu til varna stefnda á grundvellifyrningar. Er sá ágreiningur einn til úrlausnar í þessum þætti málsins.IISamkvæmt gögnum málsins lá ljóst fyrirþegar eftir fæðingu áfrýjanda að hún hafði hlotið verulegt líkamstjón vegnaaxlarklemmu sem upp kom við fæðinguna. Við þær aðstæður áttu lögráðamennáfrýjanda tveggja kosta völ vildu þeir fyrir hennar hönd leita réttar af þvítilefni. Þeir gátu annars vegar höfðað mál til heimtu skaðabóta samkvæmtalmennum reglum skaðabótaréttar á hendur þeim sem þeir töldu bera saknæmaábyrgð á líkamstjóninu og hins vegar beint bótakröfu í farveg samkvæmtþágildandi f. lið 1. mgr. 24. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar, svosem gert var, en nú gilda í þeim efnum ákvæði laga nr. 111/2000 umsjúklingatryggingu. Sá er meðal annars munur þessara tveggja kosta aðbótaréttur úr sjúklingatryggingu er ekki háður því að unnt sé að sýna fram á bótaábyrgðtiltekins læknis eða annars starfsmanns en bætur úr tryggingunni sæta á hinnbóginn takmörkunum lögum samkvæmt hvað fjárhæð varðar. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 111/2000verður skaðabótakrafa ekki gerð á hendur neinum sem bótaskyldur er samkvæmtreglum skaðabótaréttar nema tjón hafi ekki fengist að fullu bætt samkvæmt 5.gr. laganna og þá einungis um það sem á vantar. Í lögskýringargögnum kemur framað sjúklingar eða aðstandendur þeirra geta krafist bóta fyrir það tjón sem erutan gildissviðs sjúklingatryggingar, en í máli þessu sækir áfrýjandi stefndaum þá fjárhæð, sem hún telur á vanta að tjón hennar hafi fengist að fullu bættúr sjúklingatryggingunni. Áfrýjandi er sem fyrr segir fædd [...] janúar 1996 ogvarð fyrir líkamstjóni því sem um ræðir í málinu við fæðingu. Gilda því umfyrningu þeirrar kröfu, sem hún kann að eiga á hendur stefnda samkvæmt reglumskaðabótaréttar, ákvæði laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarrakröfuréttinda, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt2. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905 fyrnist slík krafa á 10 árum og telstfyrningarfrestur hennar frá fæðingardegi áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 5. gr.laganna. Með setningu f. liðar 1. mgr. 24. gr.laga nr. 117/1993 og síðar laga nr. 111/2000 var af hálfu þess handhafaríkisvaldsins, sem með löggjafarvaldið fer, stefnt að því að veita sjúklingumsem verða fyrir áföllum í tengslum við læknismeðferð víðtækari bótarétt en þeireiga samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og gera þeim jafnframt auðveldaraað ná fram rétti sínum. Með hliðsjón af því og þar sem úrlausn um rétt áfrýjandatil sjúklingatryggingar bar á stjórnsýslustigi undir Tryggingastofnun ríkisinsog síðar Sjúkratryggingar Íslands verður með lögjöfnun frá 1. og 11. gr. laganr. 14/1905, sbr. og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 12/1956, sembirtur er í dómasafni réttarins 1957 á blaðsíðu 482, fallist á með áfrýjanda aðfyrning á þeirri fjárkröfu sem hún hefur uppi í málinu gagnvart stefnda hafiverið rofin með tilkynningu móður hennar til Tryggingastofnunar ríkisins [...]janúar 1997. Af þeirri niðurstöðu leiðir að nýr fyrningarfrestur kröfunnar gatekki byrjað að líða fyrr en ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands lá fyrir en þaðvar sem fyrr segir ekki fyrr en 15. febrúar 2012. Samkvæmt þessu var krafa súer áfrýjandi kann að eiga á hendur stefnda ekki fallin niður fyrir fyrninguþegar mál þetta var höfðað 11. desember 2014. Verður viðurkenningarkrafaáfrýjanda því tekin til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir.Staðfest er niðurstaða hins áfrýjaðadóms um málskostnað og gjafsóknakostnað.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorðigreinir.Dómsorð:Viðurkennt er að krafa sú, sem áfrýjandi, A, kann að eiga á hendurstefnda, íslenska ríkinu, um skaðabætur vegna ætlaðra mistakaheilbrigðisstarfsmanna við fæðingu hennar, var ekki fallin niður fyrir fyrninguþegar mál þetta var höfðað 11. desember 2014.Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um málskostnað oggjafsóknarkostnað.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði,þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. október Mál þetta, sem var dómtekið 21.október 2015, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, [...], [...] á hendur íslenska ríkinu, með stefnu birtri 11.desember 2014. Stefnandigerir þær dómkröfur að íslenska ríkið verði dæmt til að greiða stefnanda10.834.174 krónur með 4,5% ársvöxtum frá [...] janúar 1996, en meðdráttarvöxtum skv. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 18. desember 2014, þingfestingardegi, tilgreiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar aðskaðlausu líkt og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu afdómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndamálskostnað. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega ogað málskostnaður verði felldur niður. Stefndi óskaði eftir því ígreinargerð sinni, sem lögð var fram 28. apríl sl., að sakarefni málsins yrðiskipt þannig að fyrst yrði leyst úr þeirri málsástæðu stefnda, að krafastefnanda sé fyrnd. Stefnandi mótmælti því hinn 15. júní sl. og var þá ákveðiðað gefa lögmönnum kost á því að flytja málið um þennan ágreining. Áður en tilþess kom samþykkti stefnandi skiptingu sakarefnisins. Verður því í dómi þessumeinungis fjallað um þá málsástæðu stefnda, að krafa stefnanda sé fyrnd.Í þessum þætti málsins krefst stefnandi viðurkenningará því að dómkrafa hans sé ekki fyrnd. Þá er krafist málskostnaðar svo semgreinir í stefnu. Stefndi krefst sýknu af dómkröfustefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.I Stefnandi fæddist [...] janúar1996 eftir tæplega 38 vikna meðgöngu. Ágreiningslauster að axlarklemma kom upp við fæðingu stefnanda. Sjúkratryggingar Íslands féllstá bótaskyldu og með ákvörðun stofnunarinnar frá 15. febrúar 2012 var talið aðafleiðingar umrædds sjúkratryggingaratburðar bæri að meta þannig að varanleglæknisfræðileg örorka væri 40%. Hinn 23. janúar 2013 var lögðfram kvörtun til Landlæknis þar sem farið var fram á að Landlæknisembættiðrannsakaði fæðingu stefnanda með það fyrir augum að upplýsa hvort vanræksla,mistök eða ótilhlýðileg framkoma heilbrigðisstarfsmanna hefði átt sér stað viðatburðinn. Hinn 7. febrúar 2013 var kröfustefnanda um málsmeðferð og álit landlæknis hafnað. Segir í niðurstöðu landlæknisað bera skuli kvörtun fram við landlækni án ástæðulauss dráttar, sbr. 4. mgr.12. gr. laga nr. 41/2007 um landlækni og lýðheilsu. Meira en tíu ár séu liðinfrá því að þau atvik gerðust sem séu tilefni kvörtunar og sé landlækni rétt aðvísa kvörtun frá nema sérstakar aðstæður mæli með því að hans mati að kvörtunsé tekin til meðferðar. Stefnandi hafi fæðst rúmum 17 árum áður en kvörtuninbarst embættinu og þar af leiðandi verði kvörtun hennar ekki tekin tilmeðferðar. Hinn 30. september 2014 sendistefnandi matsbeiðni til B lögfræðings og C læknis. Mat þeirra lá fyrir 1.desember 2014. Niðurstaðan var sú að stefnandi hafi 40 stiga miska og 30%varanlega örorku sem og að stöðugleikapunktur hafi verið [...] janúar 2013. Stefnandi höfðar síðan mál þettameð stefnu birtri 11. desember 2014.II Helstu málsástæður stefnanda erlúta að fyrningu málsins séu þær að stefnandi telur að fyrningarfrestur byrji ekki að líða fyrr en tjónþoli geti sett framkröfu sína. Krafan hafi því ekki stofnast fyrr en umfang tjóns varð tjónþolaljóst. Stefnandi vísar til almennra reglna um fyrningu samkvæmt kröfurétti ogtelur að slík túlkun sé í samræmi við 1. mgr. 2. gr. núgildandi laga umfyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Stefnandi telur að upphaf fyrningarfrestseigi að miða við ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands frá febrúar 2012 eða viðmetinn stöðugleikapunkt í janúar 2013, sbr. sérfræðimat B og C. Þá vísar stefnandi einnig til 9.gr. sömu laga og bendir á að í athugasemdum við 9. gr. í frumvarpi til laga umfyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007 hafi verið lagt til það nýmæli aðskaðabótakröfur fyrnist á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékknauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgur er fyrir því eða bar aðafla sér slíkra upplýsinga. Krafan fyrnist þó í síðasta lagi tuttugu árum eftirað tjónsatburði lauk, þó með tilteknum undantekningum. Stefnandi byggir á því að matsérfræðimatsmanna hljóði upp á að stöðugleikapunktur á áverkum stefnanda séekki fyrr en í janúar 2013 en þá fyrst hafi verið ljóst hve mikinn skaðastefnandi myndi bera af viðkomandi atburði. Sé það í samræmi við mat læknaSjúkratrygginga Íslands sem hafa ávallt neitað að meta ástand stefnanda fyrr ená árinu 2012. Ljóst sé að engin leið sé að meta áverka ungra barna eðaendanlega stöðu þeirra meðan óljóst sé hvaða áhrif meiðsl þeirra muni hafa álíf þeirra. Því geti krafa stefnanda ekkiverið fyrnd enda hafi hún og foreldrar hennar haldið rétti sínum til haga fráþví að nauðsynlegar upplýsingar um tjónið fengust og frá því að stefnandi áttifyrst kost á að setja fram kröfu um efndir. Hafi það gerst eftir gildistökulaganna. Stefnandi byggir einnig ámeginreglu kröfuréttar um upphaf fyrningarfrests, sbr. ákvæði 1. ml. 5. gr.fyrningarlaga nr. 14/1905. Þá sé byggt á því að í líkamstjónum sé upphaffyrningarfrests sá tími þegar kröfueiganda verður fyrst ljóst hver krafa hanser og á þess fyrst kost að leita fullnustu kröfunnar, sbr. og meginrökfyrrnefndrar 5. gr. fyrningarlaga. Þá byggir stefnandi á því aðafstaða og meðhöndlun Sjúkratrygginga Íslands, sem sé sjálfstæð stofnun semheyri undir velferðaráðuneytið, geri það að verkum að krafan sé ófyrnd. AfstaðaSjúkratrygginga sé skýr hvað varðar fyrningu en embættið taldi ekki hæft aðmeta stefnanda fyrr en árið 2012 og greiddi þá kröfu hennar á grundvelli lagaum sjúkratryggingar nr. 112/2008. Um lagarök er vísað tilfyrningarlaga nr. 14/1905 sem og gildandi fyrningarlaga. III Stefndi byggir á því að krafa stefnanda sé fyrnd.Vísað sé til 4. gr. laga nr. 14/1905 en skaðabótakröfur samkvæmt þeim lögumfyrnast á 10 árum. Stefndi byggir á því að fyrningarfrestur teljist fráfæðingardegi stefnanda. Stefndi mótmælir því að lög nr. 150/2007 eigi við umtilvik stefnanda og vísar m.a. í því sambandi til 28. gr. laganna. Verði nýjulögin talin eiga við sé einnig byggt á því að krafan sé fyrnd. Stefndi hafnarsjónarmiðum stefnanda m.a. um 9. gr. laga nr. 150/2007. Stefndi byggir á því aðstöðugleikatímapunktur samkvæmt mati B og C eða ákvörðun Sjúkratrygginga breytiengu hér um. Stefndi mótmælir því að 5. gr. laga nr. 14/1905 styðji þá skoðunstefnanda að krafan sé ófyrnd. Þá mótmælir stefndi því að afstaða og meðhöndlunSjúkratrygginga Íslands, m.a. greiðsla sem getið sé um í stefnu, geri það aðverkum að krafan sé ófyrnd. Fráleitt sé að afstaða sjálfstæðrar stofnunar einsog Sjúkratryggingar Íslands geti haft áhrif á kröfu stefnanda á hendur íslenskaríkinu í þessu máli. Hér var ekki um að ræða viðurkenningu á kröfu stefnanda íþessu máli. Með afstöðu sinni og greiðslum bóta úr hendi SjúkratryggingaÍslands var ekki rofin fyrning að neinu leyti.IV Á þessu stigi málsins lýturágreiningurinn einungis að því hvort krafa stefnanda sé fyrnd eða ekki.Stefnandi heldur því fram að miða eigi upphafstíma fyrningar við þann tíma erumfang tjóns stefnanda sé ljóst, þ.e. þegar stefnandi getur sett fram bótakröfusína. Stefnandi telur aðallega að miða eigi við [...] janúar 2013, þ.e.stöðugleikapunktinn samkvæmt framlagðri matsgerð, eða 15. febrúar 2012, það erþegar ákvörðun Sjúkratrygginga lá fyrir. Stefndi heldur því hins vegar fram aðupphaf fyrningarfrests eigi að miða við fæðingu stefnanda en þá hafi hinnætlaði bótaskyldi atburður átt sér stað. Stefnandi fæddist [...] janúar1996 og voru þá í gildi lög nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda.Í 2. mgr. 4. gr. þeirra laga segir að aðrar kröfur en þær sem sérstaklega erutilgreindar í öðrum ákvæðum laganna, þ.e. 2. og 3. gr., fyrnist á 10 árum. Þvíer fyrningartími skaðabótakröfu 10 ár. Upphaf fyrningarfrestsins miðast við þaðtímamark þegar tjón verður, hér er það við fæðingu stefnanda. Ekki er fallist áþá málsástæðu stefnanda að miða eigi við tímamark þegar unnt er að meta umfangtjónsins eða meginrök 5. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 eins og stefnanditiltekur í stefnu sinni. Forráðamönnum stefnanda mátti vera ljóst strax viðfæðingu að axlarklemma varð við fæðinguna. Unnt hefði verið að hefjast handafyrr, til dæmis með því að krefjast viðurkenningar á bótaskyldu vegnaatburðarins samanber 25. gr. laga um meðferð einkamála. Ekkert var aðhafst ímálinu gagnvart stefnda, íslenska ríkinu, fyrr en stefnandi var tæpra 18 ára,þá er málið þetta var höfðað. Samkvæmt 28. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda tóku þau lög gildi 1. janúar 2008 og gildaeinvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku laganna. Tjóir því ekkifyrir stefnanda að byggja á þeim lögum í málinu. Þá er ekki fallist á þámálsástæðu stefnanda að krafan teljist ófyrnd þar sem Sjúkratryggingar Íslandshafi greitt stefnanda bætur. Það er hvorki á forræði þeirrar stofnunar að fallafrá málsástæðum um fyrningu þegar íslenska ríkinu er stefnt til greiðsluskaðabóta né rýfur greiðsla frá stofnuninni fyrningarfrestinn. Með vísan til þess sem að framangreinir er skaðabótakrafa stefnanda á hendur íslenska ríkinu fyrnd og ber þvíað sýkna stefnda af kröfu stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn samanbergjafsóknarleyfi dags.15. ágúst 2014. Allur kostnaður málsins greiðist því úrríkissjóði. Þegar mál þetta er virt í heild sinni þykir þóknun lögmannsstefnanda hæfilega ákveðin svo sem greinir í dómsorði. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐStefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfumstefnanda, A.Málskostnaðurfellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl.500.000 krónur.
Mál nr. 193/2008
Farmsamningur Skaðabætur
S flutti frystigám með frosnu brauðmeti fyrir GV frá Hollandi til Íslands. Tilgreint var í sjófarmbréfi að hitastig í gáminum skyldi vera –25°C. Daginn eftir að gámurinn kom til landsins fékk S beiðni um að flytja bæri gáminn að starfsstöð GV. S flutti gáminn samkvæmt beiðninni. Gámurinn var ekki tengdur við rafmagn og eyðilagðist farmurinn þar sem hitastig hans var ekki eins og áskilið var í sjófarmbréfinu. GV krafði S um bætur vegna þess tjóns sem hlaust á farminum. Með vísan til 51. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og b. lið 19 gr. skilmála sjófarmbréfsins, þar sem fram kemur að farmflytjandi beri ekki ábyrgð á stöðvun á kælibúnaði að því tilskyldu að hann hafi áður eða við upphaf flutnings viðhaft eðlilega árverkni við að halda kælibúnaðinum í skilvirku ásigkomulagi, var talið að farmflytjandi yrði að tryggja að viðtakanda farms væri kunnugt um afhendingu slíks gáms með kvittun hans á afgreiðsluseðli eða með öðru sannanlegum hætti. Þar sem S tókst ekki sönnun um að GV hefði fengið slíka vitneskju var talið að áhættan hefði verið á S að kælibúnaði frystigámsins hefði ekki verið haldið í skilvirku ásigkomulagi eftir að hann var skilinn eftir á lóð GV. Var því fallist á kröfu GV um bótaskyldu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2008. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi flutti frystigám með frosnu brauðmeti fyrir stefnda frá Hollandi til Íslands og var tiltekið í sjófarmbréfi að hitastig í gáminum skyldi vera -25°C. Umræddur gámur kom til landsins 23. janúar 2006 og var áfrýjanda send beiðni daginn eftir um að flytja bæri gáminn að starfsstöð stefnda að Miðhrauni 16 í Garðabæ og varð áfrýjandi við því. Fyrir liggur að um leið og komið var með umræddan gám til stefnda var annar sambærilegur frystigámur tekinn af sama stað af lóð hans með öðrum bíl á vegum áfrýjanda. Frystigámurinn sem skilinn var eftir á lóð stefnda var á hinn bóginn ekki tengdur við rafmagn og eyðilagðist farmurinn þar sem hitastig hans var ekki eins og áskilið var. Aðilar eru sammála um að skilmálar sjófarmbréfs í fjölþátta flutningum 15. janúar 2006 hafi gilt frá upphafi flutnings til afhendingar sem fram hafi átt að fara á starfsstöð stefnda. II Meðal gagna málsins er tölvupóstur frá Kjartani Ásmundssyni deildarstjóra í tjónadeild til starfsmanns móðurfélags stefnda. Þar svarar hann fyrirspurn um það hvort ekki beri að láta viðkomandi lagerstarfsmenn kvitta fyrir móttöku frystigáma með tilliti til eðli þessara gáma og innihalds þeirra. Þessu svarar Kjartan svo: „Almenna reglan er að kvittað sé fyrir móttöku á vöru – Þó er það ekki alltaf hægt eðli mála samkvæmt –“. Eins og áður segir tóku starfsmenn áfrýjanda annan sambærilegan frystigám af sama stað á lóð stefnda um leið og komið var með umræddan gám. Eins og atvikum var háttað gat það því hæglega dulist stefnda að umræddur gámur hefði verið fluttur á starfsstöð hans. Samkvæmt 51. gr. siglingalaga nr. 34/1985 skal farmflytjandi á eðlilegan og vandvirkan hátt ferma, meðhöndla, stúfa, flytja, varðveita, annast um og afferma vörur sem hann flytur. Samkvæmt b. lið 19. gr. hinna stöðluðu skilmála sjófarmbréfsins ber farmflytjandi ekki ábyrgð á stöðvun á kælibúnaði að því tilskyldu að hann hafi áður eða við upphaf flutnings viðhaft eðlilega árvekni við að halda kælibúnaðinum í skilvirku ásigkomulagi. Af hálfu áfrýjanda er þess jafnframt krafist fyrir Hæstarétti að bótakrafa stefnda verði lækkuð sem nemur álögðum tolli en samkvæmt 8. tölul. 1. mgr. 7. gr. tollalaga nr. 88/2005 skuli tollur endurgreiðast ef vörur hafa eyðilagst áður en þær eru afhentar viðtakanda. Ekki verður séð að á þessu hafi verið byggt í héraði og er því um að ræða nýja málsástæðu sem er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins. Samkvæmt úrslitum málsins verður áfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Samskip hf., greiði stefnda, GV heildverslun ehf., 1.260.262 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. janúar 2008 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 20. desember sl., er höfðað með stefnu, birtri 24. október 2006. Stefnandi er GV heildverslun ehf., Miðhrauni 16, Garðabæ, en stefndi er Samskip hf., Kjalarvogi 7-15, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru: Aðallega að stefndi verði dæmdur til þess að greiða honum 1.398.561 krónu með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 24. janúar 2006 til 23. júní sama árs, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.357.417 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 24. janúar 2006 til 23. júní sama árs, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað, að mati dómsins. Til vara er þess krafist að stefnufjárhæðin verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi annast sölu matvæla og flytur þau m.a. inn frá útlöndum. Samkvæmt sjófarmbréfi, útgefnu 15. janúar 2006, gerðu aðilar með sér samning um að stefndi annaðist flutning á gámi fyrir stefnanda frá Rotterdam til Hafnarfjarðar. Gámurinn innihélt 8.490 kg af frosnu brauði. Í farmbréfi kemur fram að hitastig varningsins skuli vera -25°C við flutning. Gámurinn kom til landsins 23. janúar 2006 og var stefnanda tilkynnt um það. Að morgni næsta dags var óskað eftir því við stefnda að gámurinn yrði fluttur á starfsstöð stefnanda að Miðhrauni 16 í Garðabæ. Beiðnin barst með tölvupósti frá starfsmanni Jóhanns Ólafssonar & Co. ehf., en það félag er móðurfélag stefnanda. Á sama tíma var óskað eftir því að stefndi sækti tóman gám á starfsstöð stefnanda. Aðila greinir á um hvenær kæligámurinn kom til stefnanda og hvort starfsmenn stefnanda hafi vitað af komu hans. Hins vegar er óumdeilt að gámurinn var ekki settur í samband við rafmagn á starfsstöð stefnanda og þiðnaði varningurinn í honum og ónýttist. Var honum síðar fargað. Ágreiningur aðila snýst um hvor þeirra beri ábyrgð á því tjóni. Við aðalmeðferð gáfu skýrslur fyrir dóminum vitnin Sigurður Þór Erlendsson og Guðmundur Pétur Hilmarsson, flutningabílstjórar hjá stefnda, svo og Óli Pétur Pedersen, fyrrum lagerstjóri hjá stefnanda. Samkvæmt framburði bílstjóranna var þeim að morgni 24. janúar 2006 falið að sinna beiðnum stefnanda um að keyra þangað lestaðan frystigám og sækja annan tóman. Kváðust þeir hafa komið að húsnæði stefnanda að Miðhrauni 16 um hádegisbil sama dag. Hafi tómi gámurinn staðið við innkeyrsludyr að húsi stefnanda og hafi hann verið hífður upp á bíl Sigurðar, en sá lestaði verið hífður af bíl Guðmundar og komið fyrir á sama stað. Sigurður kvaðst ekki muna hvort tómi gámurinn hafi verið tengdur við rafmagn, en taldi þó svo ekki hafa verið. Kvaðst hann nokkrum sinnum áður hafa farið til stefnanda, ýmist til að sækja tóma gáma eða afhenda lestaða. Minntist hann þess ekki að hafa látið kvitta fyrir móttöku eða afhendingu gáms. Hann sagðist yfirleitt ekki láta móttakanda kvitta fyrir gámi, nema þess væri sérstaklega óskað. Þá kvaðst hann aldrei tengja frystigám við rafmagn hjá móttakanda og sagði að það væri ekki hlutverk bílstjóranna. Aðspurður sagði Guðmundur að þetta hafi verið fyrsta ferð hans með gám til stefnanda. Hann hafi ekki tengt gáminn við rafmagn, enda liti hann svo á að það væri ekki hans hlutverk. Hann sagðist jafnframt ekki hafa látið kvitta fyrir móttöku gámsins og sagði allan gang á því hvort svo væri gert, þótt hann vissi að á akstursbeiðni væri gert ráð fyrir kvittun móttakanda. Í framburði beggja bílstjóranna kom fram að þrír menn hefðu horft á þá athafna sig við hús stefnanda og taldi Sigurður að einn þeirra hafi a.m.k. verið starfsmaður stefnanda. Þá kváðust þeir vera vissir um að starfsmenn stefnanda hafi orðið þeirra varir, enda væri athafnasvæðið við hús stefnanda þröngt og bílar þeirra stórir. Í vitnisburði Óla Péturs Pedersen kom fram að hann hefði verið í veikindaleyfi þegar umræddur gámur var fluttur til stefnanda. Þegar hann kom úr veikindaleyfinu sá hann að gámurinn hafði ekki verið tengdur við rafmagn. Sagði hann að undir starf sitt hefði m.a. heyrt að taka á móti vörum sem komu með flutningabílum. Spurður um það hver hafi séð um að tengja frystigáma við rafmagn, sagði hann að ýmist hefði hann gert það eða bílstjórar sem komu með gámana. Kvað hann algengara að bílstjórar hafi látið kvitta fyrir móttöku á gámi, hitt hafi þó einnig komið fyrir að bílstjórar hafi ekki látið vita af komu sinni með gáma. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi reisir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að stefndi eigi ekki rétt til þess farmgjalds sem hann hafi greitt stefnda fyrir flutning farmsins. Þeir hafi gert með sér samning um að stefndi annaðist flutning farmsins og hafi stefndi því aðeins átt kröfu um greiðslu að því uppfylltu að hann innti af hendi gagngjald þess, þ.e. þá vinnu sem hann tók að sér. Þar sem stefndi hafi vanefnt samning aðila beri honum að endurgreiða stefnanda farmgjaldið. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að stefndi beri sem farmflytjandi ábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt 21. gr., 1. mgr. 51. gr. og 68. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Stefndi hafi tekið að sér að flytja varning fyrir stefnanda við hitastig -25°C og koma honum óskemmdum til móttakanda. Við það hafi stefndi ekki staðið og beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hafi hlotist af vanefndum hans. Stefnandi bendir á að hvorki í akstursbeiðni né í afgreiðsluseðli stefnda komi fram hvenær ekið hafi verið af stað með vöruna, hvenær komið hafi verið með hana á afhendingarstað, hvenær hún hafi verið afhent eða hvort einhver hafi tekið við henni á afhendingarstað. Þá hafi skjölin ekki verið undirrituð um móttöku vörunnar, þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir slíku á eyðublöðum stefnda. Hljóti það að vera stefnda að sýna fram á að starfsmenn stefnanda hafi verið látnir vita um komu gámsins, enda standi það honum næst að tryggja sér sönnun um það. Samkvæmt því byggir stefnandi á því að gámurinn, með þeirri vöru sem stefndi tók að sér að flytja, hafi ekki verið réttilega afhentur og hafi stefndi því enn borið ábyrgð á honum þegar varningurinn skemmdist, sbr. 68. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Þá byggir stefnandi á því að í stöðluðu sjófarmbréfi, sem stefndi notist við, sé á því byggt að áhættuskipti verði við afhendingu farms. Þar segi í gr. 9.1 að farmflytjandi beri ábyrgð á að farmur glatist eða skemmist frá því að hann veitti farminum viðtöku og þangað til að afhending hafi átt sér stað. Ákvæði þetta feli efnislega í sér sömu reglu og 68. gr. siglingalaga, að því er varðar áhættuskiptin, en þó þannig að ábyrgð farmflytjanda sé nokkuð rýmri en samkvæmt tilvitnuðu ákvæði siglingalaga. Við mat á sakarábyrgð stefnda samkvæmt 68. gr. siglingalaga telur stefnandi að einnig verði að líta til 61. og 62. gr. sömu laga. Þar sé kveðið á um rétt þess sem taki við farmi til þess að skoða hann áður en hann veiti honum viðtöku og um þær skuldbindingar sem viðtaka farms hafi í för með sér fyrir viðtakanda. Ekki sé unnt að líta svo á að farmi hafi verið veitt viðtaka með því að skilja hann eftir á starfssvæði viðtakanda, enda væri þá brotið á rétti viðtakanda samkvæmt 61. gr. siglingalaga. Í því fælist um leið að viðtakandi væri skuldbundinn samkvæmt 62. gr. sömu laga á grundvelli einhliða athafna farmflytjanda. Fái slíkt ekki heldur staðist. Áréttar stefnandi að hann hafi aldrei tekið við farminum og því ómögulegt að líta svo á að hann hafi verið í vörslum hans þegar hann skemmdist. Verði ekki á það fallist að farmurinn hafi verið í vörslum stefnda þegar hann skemmdist, byggir stefnandi á því að stefndi hafi sýnt af sér vítavert gáleysi og vanrækt tillitsskyldu sína við stefnanda með því að skilja gáminn eftir, án þess að tilkynna starfsmönnum stefnanda um hann. Ljóst sé að farmur í frystigámi skemmist, sé gámurinn ekki settur í samband við rafmagn. Aðalkrafa stefnanda sundurliðast þannig: Varakrafan, 1.357.417 krónur, samanstendur af sömu fjárhæðum, að undanskildum öðrum kostnaði, óskilgreindum. Kröfum sínum til stuðnings vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttar um skaðabótaábyrgð innan samninga. Þá vísar hann til siglingalaga nr. 34/1985, einkum 1. mgr. 51. gr. og 68. gr. um skyldur og ábyrgð farmflytjenda og 61. og 62. gr. um afhendingu farms, en um bótafjárhæðina til 70. gr. sömu laga. Um vexti er vísað til 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og um dráttarvexti til 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Kröfu sína um dráttarvexti frá 23. júní 2006 kveðst stefnandi byggja á því að þá hafi verið liðinn mánuður frá því að stefndi var krafinn um greiðslu með bréfi lögmanns stefnanda, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa er reist á 129., sbr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að tjónið verði ekki rakið til atvika sem félagið beri ábyrgð á. Stefndi hafi afhent stefnanda gáminn í samræmi við samning þeirra og uppfyllt allar skyldur sínar þar að lútandi. Tjónið verði rakið til tómlætis og athafnaleysis stefnanda sjálfs og skorts á eðlilegri árvekni af hans hálfu. Stefndi mótmælir því að farmurinn hafi eyðilagst vegna vanefnda stefnda á flutningssamningi aðila. Bendir hann á að farmskírteini sé grundvöllur réttarstöðu farmflytjanda og viðtakanda farms sín á milli um flutning og afhendingu vörunnar. Farmskírteinið sé þannig samningur aðila um flutninginn, sbr. 110. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Stefndi heldur því fram að ábyrgð hans samkvæmt fyrirliggjandi flutningssamningi og ákvæðum 68. gr. siglingalaga hafi lokið með afhendingu varningsins á starfsstöð stefnanda 24. janúar 2006. Hafi gámurinn verið afhentur stefnanda réttilega samkvæmt skriflegri beiðni hans, sem borist hafi stefnda kl. 10.06 þann dag og hafi innihald hans þá verið í fullkomnu lagi. Stefnanda hafi mátt vera það ljóst að allir gámar, sem viðskiptamenn óskuðu eftir fyrir hádegi, væru keyrðir út þann sama dag. Tjón stefnanda hafi orðið eftir að gámurinn hafi verið afhentur á starfsstöð stefnanda og þá ekki settur í samband við rafmagn. Samkvæmt venju í viðskiptum stefnanda og stefnda hafi starfsmenn stefnda aldrei tengt gáma í rafmagn hjá stefnanda. Stefndi bendir á að starfssvæði stefnanda sé vel afmarkað og því hafi stefnanda með eðlilegri árvekni ekki átt að geta dulist að gámurinn væri kominn. Stefnandi hefði sjálfur óskað eftir að fá gáminn afhentan þegar eftir komu hans til landsins og hefðu starfsmenn stefnanda horft á starfsmenn stefnda koma með hann inn á starfssvæðið. Um sé að ræða 40 feta frystigám, um 3 metra á hæð, 12 metra á lengd og rúma 2 metra á breidd. Þótt beiðni um afhendingu gámsins hafi komið frá móðurfélagi stefnanda, sem sé með aðra starfsstöð en stefnandi sjálfur, geti það eitt ekki skapað ríkari ábyrgð hjá stefnda. Þvert á móti kalli það á ríkari skyldur móðurfélags til þess að upplýsa dótturfélagið um akstursbeiðnina. Telur stefndi að sá skortur á eðlilegri árvekni og upplýsingaflæði kunni að vera skýringin á umræddu tjóni. Greinir stefndi frá því að afhending á þeim gámi sem hér sé fjallað um, hafi verið með nákvæmlega sama hætti og afhending annars gáms 22. nóvember 2005. Í því tilviki hafi akstursbeiðni borist stefnda fyrir hádegi og gámurinn verið keyrður að starfsstöð stefnanda sama dag. Sama dag og óskað var eftir þeim gámi sem hér um ræði, hafi stefnandi jafnframt óskað eftir því að eldri gámurinn yrði fjarlægður þar sem búið væri að tæma hann. Því hafi tveir bílar á vegum stefnda komið á starfsstöð stefnanda 24. janúar 2006, annar til að ná í eldri gám og hinn með þær vörur sem síðar skemmdust. Stefndi heldur því fram að engu skipti varðandi afhendingu og móttöku stefnanda á umræddum gámi, þótt starfsmenn stefnanda hafi ekki verið látnir kvitta undir svokallaðan afgreiðsluseðil, enda sé hvorki í siglingalögum né farmbréfi kveðið á um skyldu þess efnis. Þá bendir stefndi á, vegna tilvísana stefnanda til 61. og 62. gr. siglingalaga, að umræddur gámur hafi verið innsiglaður af sendanda og hafi innsiglið verið órofið þegar stefndi afhenti gáminn á starfsstöð stefnanda. Stefnda sé ekki heimilt að rjúfa innsiglið og hafi stefnandi ákveðinn frest til þess að tilkynna stefnda, telji hann að farmur hafi orðið fyrir tjóni. Að dómi stefnda eigi því umrædd ákvæði siglingalaga ekki við í þessu tilviki. Verði talið að umræddur gámur hafi verið í vörslu stefnda þegar varan skemmdist, þ.e. að stefndi hafi ekki verið búinn að afhenda stefnanda gáminn, byggir stefndi á því að sýkna beri hann engu að síður með vísan til i. liðar 2. mgr. 68. gr. siglingalaga og a. og h. liðar 3. tl. 9. gr. í farmsamningi aðila. Telur stefndi að umrætt tjón megi rekja til tómlætis, athafnaleysis og/eða gáleysis stefnanda sjálfs og bendir í því sambandi á að skriflega hafi verið óskað eftir umræddum gámi að morgni 24. janúar 2006. Hafi stefnandi mátt ætla að gáminum yrði ekið að starfsstöð hans þann sama dag, eins og í því tilviki er hann fékk síðasta gám afhentan, sama gám og stefnandi óskaði eftir að yrði fjarlægður til þess að sá gámur sem hér um ræðir kæmist í hans stað í starfsstöð stefnanda. Áréttar stefndi að ávallt séu það starfsmenn stefnanda sem tengi gáminn í rafmagn, en ekki starfsmenn stefnda. Þá kveður stefndi nokkra starfsmenn stefnanda hafi verið viðstadda þegar komið var með umræddan gám til afhendingar inn á starfssvæði stefnanda. Með vísan til þessa mótmælir stefndi því að um vítavert gáleysi hafi verið að ræða af hálfu starfsmanna hans að skilja frystigáminn eftir, án þess að láta starfsmenn stefnanda vita af honum. Þess í stað er fullyrt að tjónið hafi orðið eftir að hann afhenti stefnanda gáminn í samræmi við lög, reglur og venjur þar að lútandi, og megi rekja það til stefnanda sjálfs. Í greinargerð sinni telur stefndi ástæðu til að geta þess að hann telji stefnanda tryggðan fyrir tjóni sínu, og hafi hann þegar bent stefnanda á þann rétt sinn. Skorar hann á stefnanda að upplýsa um þær farmtryggingar sem í gildi voru á umræddum tíma og hvort hann hafi tilkynnt tryggingafélagi um tjón sitt. Varakrafa stefnda um verulega lækkun stefnukröfunnar byggist á 4. mgr. 68. gr. siglingalaga. Stefndi gerir fyrirvara varðandi kröfufjárhæðina, og vísar í þeim efnum til 1. tl. 10. gr. farmskírteinis. Þá mótmælir hann kröfu um endurgreiðslu flutningskostnaðar og greiðslu förgunarkostnaðar, þar sem varan hafi ekki skemmst í hans vörslu. Engin heimild sé heldur til þess í siglingalögum né skilmálum farmbréfsins að bæta óbeinu tjóni eða öðrum kostnaði við lögákveðna bótafjárhæð. Loks byggir stefndi á því að samkvæmt ákvæðum farmbréfsins, 5. tl. 10. gr., beri honum ekki að greiða vexti fyrr en frá uppkvaðningu dóms. Lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2000 séu frávíkjanleg og hafi aðilum verið heimilt að semja um upphafstíma vaxta í farmbréfinu. Um lagarök vísar stefndi til skaðabótalaga nr. 50/1983, reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, reglna um orsakatengsl og sennilega afleiðingu, svo og til siglingalaga nr. 34/1985. Niðurstaða Stefnandi byggir á því að umræddur gámur hafi ekki verið réttilega afhentur, í samræmi við samning aðila og ákvæði siglingalaga nr. 34/1985, og hafi stefndi enn borið ábyrgð á honum þegar varningurinn skemmdist, sbr. 68. gr. siglingalaga. Við munnlegan flutning málsins hélt stefnandi einnig fram þeirri málsástæðu að vera kynni að farmurinn hafi skemmst áður en gámurinn var fluttur á starfsstöð stefnanda, en tók jafnframt fram að honum væri erfitt að sanna slíkt, þar sem stefndi hefði ekki, þrátt fyrir áskorun í stefnu, lagt fram síritaskífu frystigámsins eða önnur umbeðin gögn sem varpað gætu ljósi á hitastig í gáminum og eftirlit með honum frá upphafi ferðar til afhendingar. Stefndi mótmælti þessari málsástæðu stefnanda, sem of seint fram kominni. Samkvæmt 110. gr. siglingalaga nr. 34/1985 er farmskírteini grundvöllur réttarstöðu farmflytjanda og viðtakanda farms sín á milli um flutning og afhendingu vörunnar. Farmskírteini var gefið út 15. janúar 2006 fyrir þann flutning sem hér um ræðir og kemur þar fram að við flutning skuli hitastig varningsins vera -25°C. Flutningsskilmála er að finna í sjófarmbréfi í fjölþátta flutningum, sem er meðal gagna málsins. Í gr. 9.1 í sjófarmbréfi segir að farmflytjandi beri ábyrgð á að farmur glatist eða skemmist frá því að hann veitti farminum viðtöku og þangað til afhending hefur átt sér stað. Efnislega svipar ákvæðinu til 1. mgr. 68. gr. siglingalaga, en er þó rýmra að því er varðar áhættuskipti. Eins og þegar hefur komið fram óskaði starfsmaður Jóhanns Ólafssonar & Co. ehf., sem er móðurfélag stefnanda, eftir því að umræddur frystigámur yrði fluttur til stefnanda að Miðhrauni 16 í Garðabæ að morgni 24. janúar 2006. Um svipað leyti var óskað eftir því að tómur gámur yrði fjarlægður þaðan. Samkvæmt framburði flutningabílstjóra stefnda komu þeir að starfsstöð stefnanda um hádegisbil þennan sama dag, tóku tóma gáminn og settu þann lestaða í hans stað. Óumdeilt er að hvorugur bílstjóranna tengdi frystigáminn við rafmagn. Þá er ekki heldur um það deilt að ekki var kvittað fyrir móttöku hans af hálfu starfsmanna stefnanda. Meðal gagna málsins er eyðublað sem ber yfirskriftina „Akstursbeiðni“, og stafar frá stefnda. Á því kemur m.a. fram hver pantar akstur, hvenær, tegund gáms og númer, hvert skuli ekið og hvaðan, nafn móttakanda og greiðanda. Neðst á skjalið er gert ráð fyrir nafni bílstjóra og undirritun móttakanda. Skjalið er óundirritað af móttakanda, stefnanda í máli þessu. Við yfirheyrslu fyrir dómi sagði bílstjórinn, er ók með umræddan gám til stefnanda, Guðmundur Pétur Hilmarsson, að umrætt eyðublað væri í þríriti, eitt eintak væri afhent starfsmanni Samskipa hf. þegar ekið væri út af gámasvæði félagsins, en hin tvö tækju bílstjórar með sér og væri annað ætlað móttakanda farmsins. Í þessu tilviki hefði hann þó ekki afhent stefnanda eyðublaðið eða látið kvitta fyrir móttöku gámsins, og því farið með tvö eintök til baka. Eins og áður er rakið kvað bílstjórinn allan gang á því hvort kvittað væri fyrir móttöku gámanna. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið þykir ljóst að margnefndum frystigámi var ekið til stefnanda og honum skilað við innkeyrsludyr um hádegisbil 24. janúar 2006. Hins vegar verður ekki á það fallist að afhending gámsins hafi þá farið fram með þeim hætti að stefnandi hafi um leið veitt honum viðtöku og leyst stefnda með því undan ábyrgð sinni samkvæmt gr. 9.1 í sjófarmbréfi og 1. mgr. 68. gr. siglingalaga. Er þá sérstaklega til þess horft að starfsmönnum stefnanda var á engan hátt tilkynnt um komu gámsins og ekki var kvittað fyrir móttöku hans á akstursbeiðni, sem bílstjóri stefnda hafði þó meðferðis í því skyni. Verður að telja það ámælisvert að bílstjóri skuli ekki undir slíkum kringumstæðum gera móttakanda viðvart um komu gámsins með sannanlegum hætti. Gat honum ekki dulist að farmur í frystigámi kynni að skemmast ef ekki yrðu fljótlega gerðar ráðstafanir til að tengja hann við rafmagn. Sú staðreynd, að starfsmaður móðurfélags stefnanda hafi skriflega óskað eftir gáminum fyrr um morguninn eða hafi í ljósi fyrri samskipta mátt vænta þess að gámurinn yrði afhentur þann dag, breytir þar engu um, enda jafngildir það ekki afhendingu gámsins eða firrir stefnda ábyrgð á réttum efndum samnings aðila. Ekki skiptir hér heldur máli þótt þrír menn hafi horft á gáminn koma inn á starfssvæði stefnanda, þar sem ósannað er að nokkur þeirra hafi verið starfsmaður stefnanda. Hinu sama gegnir um þá málsástæðu stefnda að starfsmönnum stefnanda hafi með eðlilegri árvekni ekki geta dulist að umræddur gámur væri kominn til stefnanda. Niðurstaða dómsins er því sú að stefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna skemmda á farminum, sbr. 1. mgr. 68. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og gr. 9.1 í sjófarmbréfi aðila. Aðalkrafa stefnanda er að fjárhæð 1.398.561 króna. Í kröfufjárhæðinni felst liður sem nefnist „Annar kostnaður, óskilgreindur“, að fjárhæð 41.144 krónur. Engin gögn styðja þennan kröfulið og hefur stefndi mótmælt honum. Verður honum því hafnað. Í málinu liggja fyrir gögn frá stefnanda um kaupverð farmsins, toll og úrvinnslugjald, svo og reikningar vegna farmgjalds og förgunar hins skemmda varnings. Jafnframt hefur stefnandi lagt fram gögn frá tryggingafélagi, þar sem hafnað er kröfu hans um greiðslu bóta á grundvelli farmtryggingar. Með vísan til 1. mgr. 68. gr. og 1. mgr. 70. gr. siglingalaga, svo og með hliðsjón af þeirri meginreglu skaðabótaréttar að tjónþoli skuli svo settur sem tjónsatburður hafi eigi orðið, verður krafa stefnanda því tekin til greina að fjárhæð 1.357.417 krónur, sem er varakrafa hans í málinu. Þykja ekki skilyrði til að lækka kröfuna með vísan til 4. gr. 68. gr. siglingalaga. Samkvæmt 5. tl. 10. gr. farmbréfs skulu engir vextir heimilir á kröfu gegn farmflytjanda fyrr en dómur hefur gengið. Með vísan til þessa samningsákvæðis, sbr. og dóms Hæstaréttar 7. mars 2002 í málinu nr. 243/2001 verða dráttarvextir dæmdir frá uppkvaðningu dómsins. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Samskip hf., greiði stefnanda, GV heildverslun ehf., 1.357.417 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 11. janúar 2008 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda málskostnað að fjárhæð 350.000 krónur.
Mál nr. 563/2017
Kærumál Húsleit Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu gegn X var vísað frá dómi. Í málinu krafðist sóknaraðili heimildar til húsleitar hjá varnaraðila og á lóð umhverfis húsið og að honum yrði gert ,,að afhenda“ sóknaraðila óskráðar hænur og tvo óleyfishana sem hann héldi þar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þær ástæður sem tilgreindar væru í hinum kærða úrskurði gætu ekki valdið því að kröfu sóknaraðila yrði vísað frá dómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson,Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7.september 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. september 2017 þar sem vísað var frá dómi kröfusóknaraðila um heimild til húsleitar hjá varnaraðila að [...] í Mosfellsbæ og álóð umhverfis húsið og að honum yrði gert „að afhenda“ sóknaraðila óskráðarhænur og tvo óleyfishana sem hann haldi þar. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann þóknunartil handa skipuðum verjanda sínum.Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Svo sem greinir í úrskurði héraðsdóms hefur lögregla tilmeðferðar kæru heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis á hendur varnaraðila fyrir aðhalda hænsn á heimili sínu án tilskilins leyfis. Er ætlað brot talið varða viðlögreglusamþykkt fyrir Mosfellsbæ nr. 630/2006 og samþykkt um hænsnahald íMosfellsbæ, utan skipulagðra landbúnaðarsvæða, nr. 971/2015, sbr. 25. gr. laganr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Til stuðnings kröfu um húsleitvísar sóknaraðili til 1. mgr. 74. gr., sbr. 1. mgr. 75. gr., laga nr. 88/2008.Þær ástæður sem tilgreindar eru í hinum kærða úrskurði getaekki valdið því að kröfu sóknaraðila verði vísað frá dómi. Samkvæmt þessuverður að taka til greina kröfu sóknaraðila um að úrskurðurinn verði felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Ekki eru efni til aðfallast á kröfu varnaraðila um þóknun til handa verjanda hans, sbr. 1. mgr. 38.gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er úr gildifelldur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7.september 2017Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 31. ágúst sl. að loknum munnlegummálflutningi var þingfest 12. júlí sl. Af hálfu sóknaraðila er krafist úrskurðar um að HéraðsdómurReykja­víkur heimili lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu húsleit að [...]Mosfellsbæ og á lóð umhverfis húsnæðið á heimili X, og að honum verði gert aðafhenda lögreglustjóranum á höfuð­borgar­svæðinu óskráðar hænur og tvoóleyfishana sem hann heldur að [...]. Af hálfu varnaraðila er þess krafist að kröfum sóknaraðila verði vísað frádómi en til vara að þeim verði hafnað. Þá krefst varnaraðili málsvarnarlauna.Málinu var frestað til skila á greinargerð varnaraðila til 18. ágúst sl.með samþykki aðstoðarsaksóknara. Ástæða nokkuð ríflegs frests voru fyrir framákveðin sumarleyfi. I.Ekkier teljandi ágreiningur um helstu málsatvik. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um húsleit að [...] Mosfellsbæ og álóð umhverfis húsnæðið á heimili X, og að honum verði gert að afhendalögreglustjóranum á höfuð­borgarsvæðinu óskráðar hænur og tvo óleyfishana semhann heldur að [...]. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafitil meðferðar kæru Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis frá 10. mars 2017 ervarðar hænsn sem haldin séu af X að [...] Mosfellsbæ án tilskilins leyfis. Ígögnum málsins kemur fram að heilbrigðisyfirvöldum á Kjósarsvæði hafi boristfjölmargar kvartanir íbúa í nágrenninu.Þann18. maí 2016 ákvað heilbrigðisnefnd Kjósarsvæðis á fundi sínum að fjar­lægjabæri óleyfishænsni þar með talið tvo hana vegna ónæðis sem þeir valdi og hafigert um árabil. [...] tilheyri samkvæmt opinberum gögnum þéttbýli [...] oggildi því um hænsnahaldið samþykkt nr. 971/2015 um hænsnahald í Mos­fellsbæutan skipulagðra landbúnaðarsvæða. Varnaraðili mótmælir þessu, segir eign sínaekki vera [...] heldur sé um að ræða lögbýlið [...], en það hafi verið stofnaðmeð útskiptingu úr lögbýlinu [...], 29. desember 1991. Fram kom hjáaðstoðarsaksóknara við munnlegan málflutning að hann teldi [...] og [...] einaog sömu eignina.Varnaraðilikærði framangreinda ákvörðun heil­brigðis­nefndar til Úrskurðarnefndar umumhverfis- og auðlindarmál. Aðgerðum heil­brigð­is­nefndar var frestað unsúrskurður lægi fyrir. Með úrskurði úrskurð­ar­nefndar umhverfis- og auðlindamálanr. 74/2016, fimmtudaginn 23. febrúar 2017 var kröfu kæranda um ógildingu áákvörðun heilbrigðisnefndar Kjósarsvæðis um að fjarlægja bæri tvo hana af lóðkæranda hafnað. II.Sóknaraðilivísar vegna kröfu sinnar til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 7/1998, um hollustuhættiog mengunarvarnir, en samkvæmt greininni geti heilbrigðisnefnd óskað eftiraðstoð lögreglu sinni aðilar ekki úrbótum. Ætluð brot teljist varða viðlögreglu­sam­þykkt Mosfellsbæjar og samþykkt um hænsnahald í Mosfellsbæ utanskipu­lagðra landbúnaðarsvæða nr. 971/2015, sbr. 25. gr. laga nr. 7/1998. Vísarsóknaraðili til 33. gr. laga nr. 7/1998 um refsiheimild. Um heimild til rannsóknaraðgerðarinnar ervísað til 1. mgr. 75. gr., sbr. 1. mgr. 74. gr., laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Sóknaraðili krefst þess að krafan verið tekin til greina eins og húner sett fram.Sóknaraðilitelur frávísunarkröfu varnaraðila vera útúrsnúning og að hún standist ekki. Þátelur sóknaraðili, vegna sjónarmiða í greinargerð varnaraðila, heimilt að gerahúsleit hjá öðrum en þeim sem grunaður sé um refsiverða háttsemi sbr. 2. mgr.74. gr. laga nr. 88/2008.III.Varnaraðili bendir á að [...] séu álögbýlisskrá og hafi verið það í 46 ár og þegar af þeirri ástæðu eigi að hafnakröfu sóknaraðila. Varnaraðili bendir á að hann eigiekki heima að [...], Mosfellsbæ heldur að [...]. Til sé gata sem hafi veriðkölluð [...]. Hún sé hinum megin við [...] og fjarri heimili varnaraðila.Fasteignin [...] sé ekki til í reynd. Af þeim sökum sé ekki hægt að kallavarnaraðila fyrir dóm til að þola leit á fasteign sem hann ekki búi á, hafiengin umráð yfir og sé ekki til. Þá vísar varnaraðili til þess að skv.71. gr. stjórnarskrárinnar njóti borgarar friðhelgi einkalífs. Það sé hlutiefnisvarna að fjalla um hvort lög heimili leit. Það varði hins vegar formiðþegar lögreglan ætli með úrskurði á hendur varnaraðila að æða inn á heimilieiginmanns hans, leita þar dyrum og dyngjum að hönum og hænum, innan dyra semutan án þess að hann fái aðild að málinu. Dómsúrskurður verði að vera á hendurbáðum heimilismönnum enda liggi ekkert annað fyrir í málinu en að eiginmaðurvarnaraðila eigi nákvæmlega sömu aðild að málinu og hann.Varnaraðili áréttar að engargrunsemdir séu um að hanar séu týndir á eða við heimili hans, heldur ekki um aðþeir séu í felum. Því sé engin þörf á að lögreglan fari inn á heimili hans tilað leita að því sem hvorki sé týnt né dulið.Varnaraðili bendir á að krafist séótakmarkaðrar leitarheimildar, innan dyra sem utan. Þessi krafa sé órökstudd ogalltof víðtæk.Gerð sé krafa um að varnaraðiliafhendi hænsnfé. Slík kröfugerð eigi sér enga stoð í lögum nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Kröfugerð í máli af þessu tagi geti aðeins lotið heimildumlögreglu til handa til tiltekinna aðgerða. Kröfugerð lögreglunnar væri ekkieinu sinni hæf í innsetningarmáli því hún lúti að því að fá dóm um rétt ogskyldur. Til slíkrar kröfugerðar þurfi stefnu skv. lögum nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, og þar væri aðildin Mosfellsbæjar eða einhvers nágranna semteldi grenndarreglur brotnar. Þessari kröfu verði hvað sem öðru líði að vísafrá dómi. Lögreglan geti því aðeins tekið í sínar vörslur og gert upptæka munií eigu annarra, á þeim grundvelli sem málið er rekið, ef hún sannar refsiverðaháttsemi í skilningi 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Hún verði einnig aðsanna að skilyrði 71. og 72. gr. stjórnarskrárinnar séu uppfyllt þannig aðhafið sé yfir skynsamlegan vafa. Í málinu leggi lögreglan ekkert með sér í þeimefnum. Þá verði varnaraðila ekki gert meðdómi að afhenda hænsnfugla sem hann hann á ekkert meira í en eiginmaður hans.Heilbrigðisyfirvöld geti ekki snúið sér að öðrum eiganda hænsnfugla og beintaðför að honum en virt hinn að vettugi. Hvað þá lögregluyfirvöld og dómstólar.Að því leyti sem framangreind rökvarnaraðila leiða ekki til frávísunar málsins er byggt á að þau hin sömu leiðitil þess að kröfum sóknaraðila beri að hafna.Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnarþurfi dómstóllinn að skera úr um embættistakmörk yfirvalda. Hann komist ekkihjá því að meta hvort ákvarðanir stjórnvalda á fyrri stigum séu lögmætar aðformi og efni. Á því er byggt að verulega skorti á um hvort tveggja. Sömuleiðisverði dómstóll að meta hvort lögreglan hafi sannað mál sitt þannig að hafið séyfir skynsamlegan vafa. Lögreglan eigi enga aðild að einkaréttarlegumágreiningi en verði að axla sönnunarbyrði um að henni sé heimilt að ónáðaborgara landsins með þessum hætti.Í málatilbúnaði lögreglunar sé meintbrot talið varða við lögreglusamþykkt. Engin lögreglusamþykkt sé til fyrirMosfellsbæ og varnaraðili kveðst ekki sjá hvar í málinu reglugerð nr. 1127/2011hafi verið brotin. IV.Óumdeilt er í máli þessu að samþykktum hænsnahald í Mosfellsbæ utan skipulagðra landbúnaðarsvæða nr. 971/2015gildir ekki um skipulögð landbúnaðarsvæði eða skráð lögbýli sbr. 1. gr. samþykktarinnar.Varnaraðili byggir á að [...] sé íraun ekki til, þ.e. Mosfellsbær hafi upp á sitt einsdæmi ákveðið að hluti [...]skyldi bera þetta nafn. Varnaraðili bendir á að eign hanshafi sannanlega verið skipt út úr landi [...], 29. desember 1991 en hafi fengiðnafnið [...]og hafi verið tekið á lögbýlaskrá fardagaárið 1971-1972. Um þettahefur hann lagt fram gögn. Jafnframt liggur fyrir staðfesting Þjóðskrár á þvíað skráð lögheimili varnaraðila er á [...]. Þá hefur því ekki verið andmælt afsóknaraðila að varnaraðili stundi landbúnað á jörðinni.Í úrskurði úrskurðarnefndarumhverfis- og auðlindamála, frá 23. febrúar sl. í málinu nr. 74/2016 er fjallaðnokkuð ítarlega um þessa málsástæðu varnaraðila og komist að þeirri niðurstöðumeð vísan til gagna málsins og upplýsingaöflunar nefndarinnar sjálfrar að hænurog hanar varnaraðila séu á fasteign sem teljist ekki vera lögbýli. Dómurinn telur hins vegar, miðað viðframlögð gögn, ekki fært að fella dóm á það í máli þessu hvort [...], sem erskiki sem sannanlega virðist hafa verið skipt út úr lögbýlinu [...], ásamtfleiri lóðum, með skiptayfirlýsingu 9. nóvember 1989, sbr. framangreindanúrskurð, sé sá staður sem geymir þær hænur og hana sem málið fjallar um.Framangreind yfirlýsing liggur ekki fyrir í málinu. Þá verður ekki felldurdómur á það með óyggjandi hætti miðað við gögn málsins hvort fuglarnir séu íraun á lögbýlinu [...] eða ekki sem ætti að leiða til þess að kröfu sóknaraðilayrði þegar af þeirri ástæðu hafnað. Þá verður einnig litið til þess að vafasamtmá telja að sóknaraðili geti neytt úrræða í X. kafla laga um meðferð sakamálanr. 88/2008 til að ná fram markmiði sínu. Ekki verður séð að uppfyllt séuskilyrði 1. mgr. 74. gr. laganna. Þannig er markmiðið ekki að handtakavarnaraðila og rannsaka andlag brots og önnur ummerki eða hafa uppi á munum semrannsaka á.Þá er í 3. mgr. 74. gr. laganna settþað skilyrði fyrir því að leitarúrskurður verði upp kveðinn að rökstuddurgrunur leiki á því að framið hafi verið brot sem sætt getur ákæru og að sakborningurhafi verið þar að verki, enda séu augljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Burtséðfrá því hvort líkur yrðu taldar standa til þess að ákæra gæti verið gefin út erekki hægt að sjá að uppfyllt sé skilyrði ákvæðisins um rannsóknarhagsmuni.Enginn ágreiningur er þannig sjáanlegur um hvar hænsnin eru geymd og enginleynd yfir því. Málið verður að því leytinu talið upplýst. Þá má líta til þessað varnaraðili er samkvæmt upplýsingum frá lögmanni hans, sem ekki var andmæltaf sóknaraðila, eigandi einungis 25% hlutafjár í einkahlutafélagi sem eigihænsnin. Því blasir við að annar eða aðrir eigendur eiga meirihluta án þess aðeiga aðild að þessu máli. Enn annað skilyrði fyrir leitsamkvæmt þessari grein er að rannsókn beinist að broti sem varðað geturfangelsisrefsingu að lögum. Samkvæmt 33. gr. laga um hollustuhætti ogmengunarvarnir nr. 7/1998 sem er refsiheimildin í málinu, varða brot viðákvæðum laganna sektum hvort sem þau eru framin af stórfelldu gáleysi eðaásetningi. Fangelsisrefsing liggur ekki við nema brotin séu stórfelld eðaítrekuð ásetningsbrot. Dómurinn telur að því skilyrði sé tæpast fullnægt í máliþessu og brot varnaraðila gætu einungis varðað sekt. Vegna þeirrar óvissu í málinu umhvort hænsnin séu á lögbýli eða ekki og vegna þess að draga verður í efa aðsóknaraðili geti stuðst við 74. sbr. 75. gr. laga nr. 88/2008 miðað viðmálsatvik, telur dómurinn ekki annað fært en að vísa kröfu sóknaraðila frádómi. Málsvarnarlaun skipaðs verjandavarnaraðila 350.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur, skulu greidd úrríkissjóði.Málið fluttu Sigrún Inga Guðnadóttirfyrir hönd sóknaraðila og Einar Gautur Steingrímsson hæstaréttarlögmaður fyrirvarnaraðila. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. ÚR S K U R Ð A R O R ÐKröfu sóknaraðila, lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, er vísað frá dómi. Málsvarnarlaun skipaðs verjandavarnaraðila að fjárhæð 350.000 krónur skulu greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 147/2008
Varnarsamningur Verksamningur Aðild
E ehf. tók þátt í forvali vegna verks sem boðið var út af hálfu varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. E ehf. var samþykkt af forvalsnefnd utanríkisráðuneytisins og tilnefnt af utanríkisráðuneytinu sem hæfur aðili. E ehf. gerði tilboð í verkið sem samþykkt var af varnarliðinu. Varnarliðið tilkynnti E ehf. síðar að verksamningnum væri sagt upp til hægindaauka fyrir bandarísk stjórnvöld. Greiddi varnarliðið E ehf. vangildisbætur samkvæmt ákvæði samningsskilmála sem vísað var til í samningi aðila, en E ehf. hafði ekki verið afhent eintak skilmálanna. E ehf. hafnaði því að sættast á vangildisbætur og krafðist efndabóta vegna missis hagnaðar, ásamt bótum vegna kostnaðar af riftuninni. Var íslenska ríkið krafið um bætur á grundvelli laga um varnarsamning milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess nr. 110/1951 og laga um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna nr. 82/2000. Talið var að í 2. tl. 12. gr. viðbætis um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þeirra, sbr. lög nr. 110/1951, væri skýrt kveðið á um að íslenska ríkinu væri ekki skylt að greiða skaðabætur innan samninga vegna samningsrofa varnarliðsins. Þá var ekki sýnt fram á að íslenska ríkið bæri, þrátt fyrir þetta ákvæði, ábyrgð á tjóni E ehf. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum E ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Eykt ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 16. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Eykt ehf., kt. 560192-2319, Lynghálsi 4, Reykjavík, með stefnu birtri 24. febrúar 2006, á hendur íslenzka ríkinu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkenndur verði réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar af verksamningi við varnarliðið á Keflavíkurflugvelli um verkið: „Contract N62470-01-C-5066, Bldg 638, Repair/Alter, U.S. Naval Air Station, Keflavik, Iceland“, að frádregnum þeim skaðabótum, sem varnarliðið á Keflavíkurflugvelli greiddi stefnanda þann 24. janúar 2005. Þá er þess krafizt, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Málavextir Í maí 2003 var verkið: „Contract N62470-01-C-5066, Bldg 638, Repair/Alter, U.S. Naval Air Station, Keflavik, Iceland“ boðið út af hálfu varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Verkið fólst í því að endurnýja íbúðablokk á athafnasvæði varnarliðsins. Verkið var auglýst í Morgunblaðinu 11. maí 2003, og var jafnframt tekið fram að ýmis smærri verk og verkefni fyrir varnarliðið væru auglýst á tilgreindri heimasíðu, en inni á þeirri heimasíðu er jafnframt að finna leiðbeiningar um framkvæmd útboða og samningsgerð við varnarliðið. Stefnandi var einn umsækjenda í forvalinu og var hann samþykktur, af forvalsnefnd utanríkisráðuneytisins, og tilnefndur af utanríkisráðuneytinu sem „hæfur- aðili“ í skilningi 2. mgr. 8. gr. laga nr. 82/2000 til að taka þátt í útboðinu. Kemur fram í tilkynningu þar um til stefnanda, að útboðsgögn og teikningar verði send honum með tölvupósti. Þann 26. júní 2003 gerði stefnandi varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli tilboð í verkið á stöðluðu tilboðseyðublaði frá varnarliðinu. Þann 30. júní 2003 var tilboðið áritað um samþykki af hálfu varnarliðsins og stefnanda veitt verkið. Skilmálar áritunarinnar hljóðuðu á þann veg að tilboði stefnanda væri tekið og að þar með væri kominn á samningur milli aðila, sem samanstæði af útboðsgögnunum, tilboði stefnanda og yfirlýsingu varnarliðsins um samþykki tilboðsins. Tekið var fram að frekari samningsskjöl væru óþörf. Samningurinn vísar til hins áritaða tilboðseyðublaðs og útboðsgagna um samningsskilmála. Útboðsgögn, sem þannig voru hluti af samningi aðila, voru á ensku. Í útboðs- og verklýsingu er að finna ítarlegar leiðbeiningar fyrir tilboðsgjafa. Er þar m.a. tekið fram hvaða reglur, skilyrði og samningsskilmálar gildi um verkið, og hvar megi nálgast eintök af slíku og fá nánari upplýsingar. Þannig er í ákvæði 1.2 í yfirkafla 00100 gefinn upp sími samningsstjóra varnarliðsins (ROICC) til að tilboðsgjafar geti haft samband, vilji þeir fá að skoða aðstæður á verkstað. Í ákvæði 1.4 í sama kafla, sem ber fyrirsögnina EXPLANATION TO PROSPECTIVE BIDDERS (leiðbeiningar fyrir væntanlega tilboðsgjafa), er tilboðsgjöfum gefinn kostur á að senda inn skriflegar fyrirspurnir til samningsstjórans, óski þeir eftir útskýringum varðandi tilboð, teikningar, útboðs- og verklýsingu o.fl. Er þar jafnframt gefið upp faxnúmer samningsstjórans. Í ákvæði 1.5 í sama kafla, sem ber fyrirsögnina AVAILABILITY OF DOCUMENTS (aðgengi að gögnum), segir, að eintök af sérskilmálum og stöðlum bandaríska hersins fáist afhent gegn skriflegri beiðni þar að lútandi. Þá er tekið fram í ákvæði 1.5.c í sama kafla, að hægt sé að fá að skoða útboðsgögn, staðla, áætlanir, teikningar, gögn, lýsingar og önnur mikilvæg skjöl, sem vitnað sé til í útboðs- og verklýsingunni, á skrifstofu samningastjórans í byggingu 506 á Keflavíkurflugvelli. Í yfirkafla 00200, í útboðs- og verklýsingu, sem ber heitið INSTRUCTIONS TO BIDDERS (leiðbeiningar til tilboðsgjafa), er í ákvæði 1.1 vísað til ákvæða, sem sögð eru tekin upp úr bandarískum alríkisútboðsreglum, svokölluðum FAR-reglum (Federal Aquisiton Regulations), viðbótarútboðsreglum bandaríska varnarmálaráðuneytisins (Department of Defense Federal Aqusition Regulation Supplement (DFARS)) og samningahandbók bandaríska sjóhersins (NAVFAC Contracting Manual (FAC)). Í ákvæði 1.5 og 1.6 í yfirkafla 00200 er að finna upplýsingar um það, hvar nálgast megi tilvitnaða skilmála gegn greiðslu. Þá er í ákvæði 1.8 tilgreint að nálgast megi öll gögn, þ.m.t. sérstaka skilmála, sem vísað er til í verklýsingu, á skrifstofu samningastjórans í byggingu 506 á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli. Í yfirkafla 00720 í útboðs- og verklýsingu er að finna ákvæði 1.10, sem ber fyrirsögnina „FAR 52.252.2 ákvæði sem felld eru inn með tilvísun“. Segir þar, að samningurinn hafi að geyma eitt eða fleiri ákvæði, sem felld eru inn með tilvísun og hafi sama gildi og áhrif og væru þau felld inn í meginmálið. Samningsfulltrúinn muni afhenda texta þeirra í heild, verði um það beðið. Í yfirkafla 00721, í útboðs- og verklýsingu er að finna undirkafla 2, sem ber heitið: “Ákvæði alríkisinnkaupareglna sem teljast hluti samnings samkvæmt tilvísun (e. FEDERAL AQUISITION REGULATION (FAR) CLAUSES INCORPORATED BY REFERENCE). Í grein 2.31. í undirkafla 2 er að finna tilvísun til ákvæðis FAR 52.249.2-2, sem ber heitið TERMINATION FOR CONVENIENCE OF THE GOVERNMENT (FIXED - PRICE 9) (SEP 1996) - ALTERNATES I (SEP 1996 (Samningsslit vegna hagsmuna [bandarískra] stjórnvalda (Stöðluð bótafjárhæð)).“ Um er að ræða ákvæði, sbr. dskj. nr. 46, sem heimilar bandarískum stjórnvöldum að slíta samningi vegna ástæðna, er varða bandarísk stjórnvöld, gegn greiðslu staðlaðrar bótafjárhæðar (vangildisbóta). Stefnandi tekur fram, að bjóðendum hafi ekki verið afhent eintak af FAR-reglunum í heild sinni. Ekki hafi heldur verið vísað til þess í útboðsgögnunum, hvort eða hvar bjóðendur gætu nálgast ofangreindar reglur. Ákvæði þeirra samningsskilmála, sem ekki hafi verið teknir berum orðum upp í útboðsgögnin, hafi ekki verið kynnt stefnanda sérstaklega fyrir eða við samningsgerðina. Með tilkynningu til stefnanda, dags. 28. ágúst 2003, tilkynnti stefndi stefnanda, að verksamningi þeirra væri sagt upp í heild sinni og uppgefin ástæða þess var sú, að það væri til hægindaauka fyrir bandarísku stjórnina (for convenience of the Government). Var stefnanda tilkynnt að uppsögnin væri gerð í samræmi við: “Contract Clause 52.249-2 Termination for Convenience of the Government (Fixed-Price Construction) (SEP 1996)“ og að félaginu bæri að leggja fram tillögu sína um uppgjör vegna samningsslitanna innan 30 daga. Stefnandi kveðst hafa verið að ljúka sambærilegu verki vegna annarrar íbúðablokkar, “Contract N62470-01-C-5052, Bldg. 637, Repair/Alter BOQ, U.S. Naval Air Station, Keflavik, Iceland“, þegar samningnum var rift þann 28. ágúst 2003, og verið að undirbúa framkvæmdir á grundvelli hins rifta samnings. Stefnandi kveður tilvísun riftunaryfirlýsingarinnar, dags. 28. ágúst 2003, til samningsskilmála nr. 52.249-2 ekki hafa verið samhljóða tilvísun gr. 2.31 í útboðsgögnum til samningsskilmála FAR 52.249-2. Umrætt skilmálaákvæði hafi ekki verið að finna berum orðum í hinum staðlaða samningi aðila. Í kjölfar riftunarinnar og samkvæmt beiðni stefnanda hafi stefnandi verið upplýstur um efni FAR 52.249-2. Hafi þá orðið ljóst, að ákvæðið heimilaði riftun af hálfu varnarliðsins, án þess að gera skilyrði um vanefndir eða verulegar vanefndir af hálfu verktaka, og að við þær aðstæður, sem uppi voru í verkinu, hafi ákvæðið aðeins heimilað, að greiddar væru bætur vegna kostnaðar við samningsgerð, undirbúning efnda og kostnaðar af riftuninni (þ.e. vangildisbætur), en að bætur vegna missis hagnaðar væru útilokaðar (þ.e. efndabætur). Með bréfi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, dags. 7. júní 2004, var stefnanda tjáð, að félagið gæti einungis krafizt bóta á grundvelli kostnaðar af riftuninni, og var kallað eftir tillögu stefnanda um bætur vegna riftunarinnar á þeim grundvelli. Var varað við því, að varnarliðið myndi ákveða slíkar bætur einhliða, ef stefnandi legði ekki fram tillögur að bótauppgjöri. Með bréfi stefnanda til varnarliðsins, dags. 24. júní 2004, setti félagið fram tillögu sína að skaðabótum vegna uppsagnarinnar. Var byggt á því, að lagaskilareglur alþjóðlegs einkamálaréttar leiddu til þess, að beita bæri íslenzkum réttarreglum um ágreiningsefnið. Byggði stefnandi á því, að riftunin sem slík væri ólögmæt, þar sem hvorki hefði verið um vanefndir né fyrirsjáanlegar vanefndir að ræða af hans hálfu. Hafnaði félagið því að sættast á vangildisbætur vegna riftunarinnar og krafðist efndabóta vegna missis hagnaðar, ásamt bótum vegna kostnaðar af riftuninni. Með bréfi stefnanda til utanríkisráðuneytisins, dags. 24. júní 2004, var ráðuneytinu tilkynnt um málið og afstöðu stefnanda. Var þar áskilinn allur réttur til þess að beina kröfum að íslenzka ríkinu á grundvelli meginreglna laga nr. 110/1951 og nr. 82/2000, bætti varnarliðið ekki tjón félagsins að fullu. Með bréfi varnarliðsins, dags. 2. ágúst 2004, var röksemdum stefnanda hafnað og enn á ný krafizt tillögu að uppgjöri bóta á grundvelli bandarísku FAR-reglnanna. Með bréfi stefnanda, dags. 11. ágúst 2004, var afstaða félagsins ítrekuð. Var afrit af þessum bréfaskriftum sent utanríkisráðuneytinu með bréfi, dags. 11. ágúst 2004. Með bréfi, dags. 1. september 2004, var stefnanda tilkynnt, að bætur vegna riftunarinnar væru einhliða ákvarðaðar að fjárhæð USD 24.000. Var tilkynnt, að bæturnar tækju til lögmannsþóknunar, áætlaðs kostnaðar við undirbúning verksins og stjórnunarkostnaðar vegna viðbragða Eyktar ehf. við riftuninni. Inni í bótafjárhæðum vegna undirbúnings og stjórnunarkostnaðar var gert ráð fyrir hagnaðarhlutdeild, en bótum vegna missis hagnaðar af verkinu í heild og afleidds tjóns, sem og kröfu vegna vaxta, var hafnað með vísan til FAR 49.202 og FAR 49.112-2. Með bréfi, dags. 27. desember 2004, óskaði varnarliðið eftir því, að stefnandi legði fram reikning vegna bótafjárhæðarinnar, sem ákveðin hafði verið. Stefnandi gerði reikning, að fjárhæð USD 24.000, á stöðluð eyðublöð varnarliðsins, dags. 3. janúar 2005. Með tölvubréfi, dags. 5. janúar 2005, var þess krafizt, að stefnandi undirritaði enn eitt staðlað eyðublað (release form) með yfirlýsingu, þar sem fram kæmi, að verktakinn leysti þar með bandarísku stjórnina undan kröfum vegna samningsins, sem um ræddi. Var tekið fram í tölvubréfinu, að undirritun slíks eyðublaðs væri stöðluð framkvæmd í öllum samningum fyrir varnarliðið. Stefnandi undirritaði ekki eyðublaðið fyrst um sinn. Stefnandi kveður, að í símtali frá Philip Smith, starfsmanni varnarliðsins, til Páls Daníels Sigurðssonar, sviðsstjóra framkvæmdasviðs stefnanda, hafi verið tilkynnt, að reikningur Eyktar ehf. yrði ekki greiddur, nema yfirlýsingin yrði undirrituð. Hafi, í því símtali, verið gefinn lokafrestur til 24. janúar 2005 til þess að undirrita yfirlýsinguna, en ella yrði ekkert greitt vegna riftunarinnar. Þann 24. janúar 2005 kveðst stefnandi hafa undirritað yfirlýsinguna undir mótmælum sem útlistuð hafi verið í bréfi félagsins til varnarliðsins þann sama dag. Hafi yfirlýsingin og bréfið verið send varnarliðinu með faxi og tölvupósti þann 24. janúar 2005. Hafi þar verið tekið fram, að hin staðlaða yfirlýsing væri undirrituð í því skyni að takmarka tjón stefnanda vegna riftunarinnar, en ítrekað, að félagið féllist ekki á forsendur greiðslunnar. Jafnframt var ítrekað, að stefnandi áskildi sér rétt til þess að krefjast greiðslu vegna mismunarins á hinum einhliða ákvörðunum varnarliðsins og réttmætri skaðabótakröfu félagsins frá íslenzka ríkinu. Með bréfi til ríkislögmanns, dags. 15. febrúar 2005, var gerð grein fyrir málinu og sett fram bótakrafa á hendur íslenzka ríkinu á grundvelli laga nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess, og laga nr. 82/2000, um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Var ríkinu veittur kostur á að greiða skaðabótakröfu stefnanda, eða ganga til samninga um hana, fyrir 15. marz 2005. Erindið var ítrekað með bréfi stefnanda, dags. 3. maí 2005. Með bréfi ríkislögmanns, dags. 22. júní 2005, var bótakröfu stefnanda hafnað, með vísan til meðfylgjandi umsagnar utanríkisráðuneytisins, dags. 3. maí 2005. Með bréfi ríkislögmanns fylgdi einnig umsögn varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli um málið, dags. 25. apríl 2005. Með umsögn varnarliðsins um málið fylgdi afrit af samkomulagi ríkisstjórnar Íslands og Bandaríkjanna frá 23. maí 2001, um verksamninga á vegum varnarliðsins, vegna verka á Íslandi. Í því samkomulagi er einnig vísað til „the 25 June 1986 Iceland - United States Exchange of notes“, „the 25 March 1954 Iceland - United States Memorandum of Understanding on Arrangements for the Accomplishment of the Iceland Defense Construction Program General Principles“ og „the Iceland – United States Agreed Minute of 9 April 1996 and accompanying Exchange of Notes“. Með bréfi stefnanda til utanríkisráðuneytisins, dags. 26. ágúst 2005, var óskað eftir afriti af nefndum þjóðréttargerðum á ensku og í íslenzkri útgáfu, væri hún til. Einnig var óskað svara um efndir samkomulagsins frá 23. maí 2001. Kveður stefnandi, að svar við því erindi hafi ekki borizt. Kveðst stefnandi byggja á því, að samkomulagið hafi ekki verið efnt að eftirtöldu leyti: 1. Enginn Íslendingur hafi hlotið fræðslu eða þjálfun á sviði FAR-reglnanna hjá bandarískum aðilum, sbr. grein III-VI í samkomulaginu. 2. Ekki hafi farið fram skoðun á FAR-reglunum með það fyrir augum að ákvarða, hvort breyta eða aðlaga þurfi einhver ákvæði þeirra í því skyni að innleiða að fullu ákvæði samkomulags ríkisstjórnar Íslands og Bandaríkjanna frá 23. maí 2001, um verksamninga á vegum varnarliðsins vegna verka á Íslandi, sbr. grein III-VI í samkomulaginu. 3. Ákvæði FAR 52.249-2 hafi ekki verið þýtt á íslenzku, sbr. grein III-VI í samkomulaginu. Snýst ágreiningur aðila í máli þessu um rétt stefnanda til skaðabóta vegna hagnaðarmissis vegna samningsslitanna. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því, að samningur sá, sem mál þetta snýst um, sé gerður á milli stefnanda og varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, fyrir milligöngu forvalsnefndar, sem sé utanríkisráðuneytinu til aðstoðar við meðferð verksamninga á athafnasvæði varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli samkvæmt lögum nr. 80/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hafi notið úrlendisréttar á grundvelli þjóðréttarvenju. Séu úrlendisrétturinn, og þær skyldur íslenzka ríkisins gagnvart íslenzkum þegnum, sem af honum leiði, útfærð nánar í varnarsamningi milli Íslands og Bandaríkjanna og viðbæti um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess, en þeim hafi verið veitt lagagildi með lögum nr. 110/1951. Á grundvelli úrlendisréttarins sé varnarliðið undanþegið lögsögu íslenzka ríkisins og verði því ekki stefnt á Íslandi, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Íslenzka ríkinu sé samkvæmt öllu framangreindu stefnt í málinu. Fyrirsvar utanríkisráðherra byggi á lögum nr. 106/1954 um yfirstjórn mála á varnarsvæðum o.fl., lögum nr. 73/1969 um Stjórnarráð Íslands, og 14. gr. reglugerðar nr. 3/2004 um Stjórnarráð Íslands. Málið sé höfðað sem viðurkenningarmál og sé um heimild til þess vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfugerð stefnanda á hendur stefnda um viðurkenningu á rétti skaðabóta vegna missis hagnaðar af verksamningi við varnarliðið sé byggð á 3. gr. og 4. tl. 6. gr. varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna, sbr. lög nr. 110/1951. Samkvæmt 3. gr. skuli það vera háð samþykki Íslands með hverjum hætti varnarliðið taki við og hagnýti þá aðstöðu á Íslandi, sem veitt hafi verið með varnarsamningnum. Samkvæmt 4. tl. 6. gr. æski Bandaríkin þess að ráða hæfa íslenzka borgara til starfa í sambandi við varnarsamninginn, og að svo miklu leyti sem Ísland kunni að samþykkja ráðningu íslenzkra borgara til starfa hjá liði Bandaríkjanna, skuli slík starfsráðning framkvæmd með aðstoð og um hendur þess eða þeirra fyrirsvarsmanna, sem af Íslands hálfu séu til þess kvaddir. Þá sé í 4. tl. 6. gr. kveðið á um, að ráðningarkjör og vinnuskilyrði, einkum vinnulaun, launauppbætur og öryggisráðstafanir við vinnu skuli fara að íslenzkum lögum og venjum. Stefnandi byggi á því, að 4. tl. 6. gr. viðbætisins eigi jafnt við um launþega og verktaka, sem starfi í þágu varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, svo sem fordæmi Hæstaréttardóma staðfesti. Liggi sú staðfesta lögskýring nú til grundvallar lögum nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna, sem kveði m.a. á um forræði íslenzka ríkisins á því, hvaða fyrirtæki fái heimild til samninga um verklegar framkvæmdir fyrir varnarliðið. Stefnandi byggi á því, að stefndi geti ekki valið og hafnað að vild, hvaða þættir 4. tl. 6. gr. viðbætisins eigi við um verksamninga, heldur hljóti ákvæðið eðli máls samkvæmt að ná í heild sinni jafnt til verksamninga og vinnusamninga. Stefndi geti þannig ekki byggt upp kerfi íhlutunar í verksamninga við varnarliðið á grundvelli 4. tl. 6. gr. viðbætisins, án þess að tryggja verktökum um leið þá réttarstöðu, sem kveðið sé á um berum orðum í ákvæðinu. Stefnandi byggi því á því að skýra verði hugtökin „ráðning“, „starfsráðning“, „ráðningarkjör“ og „vinnuskilyrði“ í 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamninginn á þann hátt, að þau nái jafnt til ráðningar og réttarstöðu launþega sem samningsgerðar um verktöku og réttarstöðu verktaka. Stefnandi byggi einnig á því, að það sé skýr meginregla að baki viðbæti um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þeirra, sbr. lög nr. 110/1951, að varnarliðinu beri að virða íslenzk lög og að varðandi einkaréttarlega starfsemi ábyrgist íslenzka ríkið, að íslenzkir einkaaðilar njóti réttarstöðu samkvæmt íslenzkum rétti í samskiptum sínum við varnarliðið. Komi sú meginregla t.d. fram í b- lið 1. tl. 2. gr, 4. tl. 6. gr. og 2. tl. 12. gr. viðbætisins og hafi verið staðfest í dómum Hæstaréttar. Skýra beri ákvæði viðbætisins með hliðsjón af tilgangi hans, sem sé að mæla fyrir um réttarstöðu annars aðila varnarsamningsins, Íslands, eða einstaklinga og lögaðila, sem undir hann heyri, vegna verknaðar hins aðila varnarsamningsins, Bandaríkjanna, eða einstaklinga og lögaðila, sem undir hann heyri. Þá byggi stefnandi á því, að vegna tvíeðlis landsréttar og þjóðaréttar sé samkomulag ríkisstjórnar Íslands og Bandaríkjanna frá 23. maí 2001, um verksamninga á vegum varnarliðsins vegna verka á Íslandi, ekki bindandi gagnvart sér. Sú skuldbinding íslenzka ríkisins gagnvart Bandaríkjunum, sem þar komi fram, sbr. gr. III-V, að allir verksamningar við varnarliðið skuli framkvæmdir í samræmi við FAR-reglurnar, geti ekki breytt réttarstöðu stefnanda samkvæmt lögum nr. 110/1951 og íslenzkum rétti. Varnarliðið hafi borið fyrir sig, að þessi samningsskuldbinding gildi gagnvart stefnanda og hafi neitað greiðslu efndabóta á þeim grundvelli. Réttarstöðu stefnanda samkvæmt lögum nr. 110/1951 hafi ekki verið breytt með lögum. Með því að gera greint samkomulag við Bandaríkin og láta hjá líða að innleiða efnisreglur þess í íslenzkan rétt hafi stefndi þannig brotið gegn gildandi réttarreglum, sem tryggja eigi hagsmuni stefnanda. Hafi stefndi einnig þannig valdið stefnanda tjóni, sem hann beri skaðabótaábyrgð á. Réttur stefnanda til efndabóta byggi á þeim málsástæðum, að ákvæði útboðsskilmála um riftun til hægindaauka, sbr. FAR 52.249-2, sé ekki skuldbindandi gagnvart sér og að riftun varnarliðsins á verksamningi við sig hafi verið ólögmæt. Íslenzka ríkinu beri því að bæta stefnanda mismuninn á þeirri fjárhæð, sem varnarliðið hafi greitt félaginu vegna riftunar verksamningsins og réttmætrar skaðabótakröfu félagsins að íslenzkum rétti. Stefnandi byggir á því, að um samning sinn við varnarliðið á Keflavíkurflugvelli gildi íslenzk lög og réttarreglur. Stefnandi sé einkaaðili, sem hafi gert einkaréttarlegan samning um einkaréttarlega starfsemi við varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Gildi íslenzkra laga og réttarreglna um samning stefnanda við varnarliðið leiði beint af ákvæði 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamninginn, sbr. lög nr. 110/1951. Þrátt fyrir ákvæði 4. tl. 6. gr. viðbætisins hefði stefnandi getað samið við varnarliðið um lagaval, þannig að bandarískar réttarreglur giltu í lögskiptum aðila, eins og heimilt sé að íslenzkum rétti. Það hafi ekki verið gert. Í útboðsgögnum og samningi sé hvergi vísað til bandarísks réttar sem þeirra laga, sem gilda skyldi um samninginn, en ítrekað vísað til FAR-reglnanna (“Fedaral Aquisition Regulation (FAR)“) sem samningsskilmála. Sé það og viðurkennt af hálfu varnarliðsins að líta beri á FAR-reglurnar sem samningsskilmála en ekki réttarreglur, sem gildi um samninginn. Í undirkafla útboðsgagna nr. 01013N („sérstök ákvæði fyrir verk á Íslandi“), gr. 1.3, sé að finna ákvæði um lagaval. Segi þar, að verktaki skuli fylgja lögum þess ríkis, sem eigi við um verkið og þjónustuna, sem veitt sé. Samningurinn hafi því ákvæði um val á íslenzkum lögum. Stefnandi byggi aðallega á 3. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, sem kveði á um að beita eigi þeim lögum, sem með vissu verði talin leiða af samningnum sjálfum eða öðrum atvikum. Til vara sé vísað til 1. og 2. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000, þar sem kveðið sé á um, að hafi samningur ekki að geyma ákvæði um lagaval, skuli beita lögum þess lands, sem samningurinn hefur sterkust tengsl við, sem sé þess lands, þar sem sá, sem efna eigi aðalskyldu samningsins, þ.e. verktakinn, búi við samningsgerðina. Einnig vísi stefnandi til meginreglna alþjóðlegs einkamálaréttar. Varðandi skuldbindingargildi ákvæðis útboðsgagna um riftun til hægindaauka, sbr. FAR 52.249-2, byggi stefnandi aðallega á því, að ákvæðið hafi aldrei orðið hluti af verksamningi sínum við varnarliðið. Til vara byggi stefnandi á því, að verði talið, að ákvæði útboðsgagna um riftun til hægindaauka, sbr. FAR 52.249-2, hafi orðið hluti af samningi við varnarliðið, verði það metið ógilt í heild sinni eða að hluta, þar sem það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Við mat á því, hvort staðlaðir skilmálar verði taldir hafa orðið hluti af samningi, eða hvort samningsskuldbinding verði talin ósanngjörn, beri m.a. að líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðilanna, atvika við samningsgerð og atvika, sem síðar hafi komið til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1935. Stefnandi byggi á því, að við mat dómstóla á því, hvort hið staðlaða ákvæði útboðsgagna um riftun til hægindaauka, sbr. FAR 52.249-2, hafi orðið hluti af samningi aðila, beri að taka mið af meginreglum íslenzks samninga-, kröfu- og verktakaréttar, sem birtist m.a. í lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. einkum 25., 39. og 67 gr., og ákvæðum í ÍST 30, almennum útboðs- og samningsskilmálum um verkframkvæmdir, 5. útg. 2003, sbr. einkum gr. 25.6.1 – 25.6.6. og til hliðsjónar gr. 25.5. Einnig beri að taka mið af meginreglum alþjóðlegs kauparéttar, sem birtiast m.a. í meginreglum UNIDROIT um alþjóðlega viðskiptasamninga, sbr. einkum gr. 2.1.20. Frávik frá þeim efnisreglum víki frá því, sem löggjafinn og fagaðilar telji eðlilegt, sanngjarnt og góða viðskiptavenju. Því lengra sem umdeildir skilmálar víki frá þeim viðmiðum, þeim mun meiri kröfur beri að gera til þess að þeir teljist hafa orðið hluti af samningi aðila eða til að þeir teljist gildur hluti af samningi aðila. Stefnandi byggi á því, að tilvísun útboðsgagna til FAR 52.249-2 sé sérlega íþyngjandi með því að fela varnarliðinu algert sjálfdæmi um riftun, án vanefnda af hálfu stefnanda, og ganga síðan enn lengra með því að takmarka bótarétt stefnanda verulega af því tilefni. Sé ákvæðið í raun í fullkominni andstöðu við meginreglur íslenzks samninga-, kröfu- og verktakaréttar og hina alþjóðlegu meginreglu samningaréttar um, að gerða samninga beri að halda („pacta sunt servanda“). Efni FAR 52.249-2 hafi ekki verið kynnt sérstaklega eða gert aðgengilegt stefnanda við samningsgerðina. Stefnandi byggi á því, að við mat á því, hvort staðlaðir samningsskilmálar verði hluti af samningi aðila, sé meginreglan sú, að aðili verði ekki bundinn við aðra samningsskilmála en þá, sem honum hafi verið kunnugt um við samningsgerðina. Þegar um sé að ræða ákvæði, sem víki jafn alvarlega frá meginreglum samninga-, kröfu- og verktakaréttar og raunin sé í máli þessu, verði þau ekki bindandi nema að hafa verið sérstaklega kynnt við samningsgerðina. Sá aðili, sem vilji bera slíkt ákvæði fyrir sig, verði að geta sýnt fram á, að gagnaðili hafi haft beina vitneskju um efni ákvæðisins og hafi með virkum hætti samþykkt að vera bundinn af því. Þá byggi stefnandi á því, að við mat á þessu sjálfdæmisákvæði um riftun, beri einnig að líta til þess viðurkennda sjónarmiðs verktakaréttar, að þegar um sé að ræða stóra verksamninga, sé vegna ríkra hagsmuna samningsaðila almennt rétt að gera auknar kröfur til umfangs vanefnda við mat á því, hvort þær teljist verulegar og heimili þannig riftun. Auk þess sé gerð krafa um sérstaka formlega viðvörun og færi á úrbótum sem undanfara riftunar. Einnig beri að líta til þeirrar viðurkenndu tillitsskyldu, sem aðilar stórra verksamninga hafi gagnvart hvor öðrum. Þá beri að taka mið af því, að viðurkennt sé í samkomulagi ríkisstjórnar Íslands og Bandaríkjanna frá 23. maí 2001, um verksamninga á vegum varnarliðsins vegna verka á Íslandi, að vegna FAR-reglnanna sé þörf sérfræðiaðstoðar og/eða aðlögunar að íslenzkum aðstæðum. Stefndi hafi þó ekki hlutazt til um neitt slíkt í þágu stefnanda eða annarra bjóðenda í stærri verk hjá varnarliðinu. Stefnandi byggi á því, að við mat á því, hvort hið staðlaða ákvæði útboðsgagna um riftun til hægindaauka, sbr. FAR 52.249-2, hafi orðið hluti af samningi aðila, beri m.a. að líta til stöðu samningsaðilanna og atvika við samningsgerð. Stefnandi byggi á því, að í þessu sambandi beri að líta til þess, að varnarliðið hafi haft mun sterkari stöðu við samningsgerðina en stefnandi. Allt ferli útboðs, tilboðsgerðar, samningsgerðar og eftirfarandi samskipta um verkið beri mun frekar keim af einhliða stjórnsýsluákvörðunum varnarliðsins en gagnkvæmum samningum við stefnanda. Öll samnings- og útboðsgögn séu stöðluð og einhliða samin af hálfu varnarliðsins, á ensku, og engin samskipti eða samningaviðræður hafi farið fram við gerð verksamnings, sem skýrt gætu nánar ákvæði þeirra. Hafi stefnandi því enga möguleika haft á því að gera fyrirvara eða semja nánar um skilmála riftunar verksamnings. Útboðsgögn, sem hafi verið á ensku, hafi verið afar óaðgengileg bjóðendum. Fjöldi skilmála hafi ekki verið tekinn upp berum orðum í útboðsgögnum, heldur einungis vísað til FAR-reglnanna um þá, þ.á m. FAR 52.249-2. Hafi þeir skilmálar ekki verið kynntir stefnanda eða gerðir aðgengilegir. Til vara byggi stefnandi á því, að öll ofangreind sjónarmið varðandi það, hvort hið staðlaða ákvæði útboðsgagna um riftun til hægindaauka, sbr. FAR 52.249-2, hafi orðið hluti af samningi aðila, leiði einnig til þess að ógilda megi hið umdeilda samningsákvæði á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefnandi byggi á því, að þar sem ákvæði gr. 52.249-2 í útboðsskilmálum hafi ekki gildi gagnvart sér, beri að meta riftun varnarliðsins og rétt stefnanda til skaðabóta í tilefni af henni eftir almennum reglum íslenzks kröfu- og verktakaréttar. Stefnandi byggi á því, að riftun sem ekki sé réttlætt með því að um verulega vanefnd sé að ræða, teljist ólögmæt. Þeim, sem beri ábyrgð á slíkri ólögmætri riftun, beri að bæta riftunarþolanum það fjártjón, sem af því hljótist. Stofnist þá réttur til efndabóta, sem geri riftunarþola eins settann og samningur hefði verið réttilega efndur. Séu ofangreindar meginreglur íslenzks réttar staðfestar í lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. einkum 25., 39. og 67. gr. Einnig birtist þær í staðlinum ÍST 30, almennum útboðs- og samningsskilmálum um verkframkvæmdir, 5. útg. 2003, sbr. einkum gr. 25.6.1 – 25.6.6. Stefnandi hafi tekið við bótum að hluta samkvæmt einhliða ákvörðun varnarliðsins til að takmarka tjón sitt, eins og honum beri skylda til eftir almennum reglum. Hafi það verið gert með fyrirvara um, að stefnandi samþykkti ekki forsendur bótauppgjörsins og hafi að auki áskilið sér rétt til að sækja vangreiddar bætur á hendur íslenzka ríkinu í samræmi við meginreglur laga nr. 110/1951 og 82/2000. Fyrirvarinn sé fullgildur að íslenzkum rétti. Varnarliðið hafi greitt stefnanda USD 24.000 í skaðabætur þann 24. janúar 2005 samkvæmt einhliða ákvörðun sinni. Hafi þeir bótaþættir, sem greiðslan tók til, verið útlistaðir í einhliða samningsbreytingu („Amendment of Solicitation/Modification of Contract“), dags. 1. september 2004, og hafi tekið til áfallinnar lögmannsþóknunar vegna riftunarinnar, áætlaðs kostnaðar við undirbúning verksins og stjórnunarkostnaðar vegna viðbragða Eyktar ehf. við riftuninni. Inni í bótafjárhæðum vegna undirbúnings og stjórnunarkostnaðar hafi verið gert ráð fyrir hagnaðarhlutdeild af þeim þáttum verksins, en bótum vegna missis hagnaðar af verkinu í heild og afleidds tjóns, sem og kröfu vegna vaxta, hafi verið hafnað með vísan til FAR-reglnanna. Varnarliðið hafi þannig greitt stefnanda vangildisbætur, auk efndabóta að litlum og ósérgreindum hluta, þ.e. sem hlutfall af bótafjárhæðum vegna kostnaðar við undirbúning verksins og stjórnunarkostnaðar vegna riftunarinnar. Krafa stefnanda sé um viðurkenningu réttar til efndabóta vegna missis hagnaðar af verksamningi við varnarliðið á Keflavíkurflugvelli um verkið: „Contract N62470-01-C-5066, Bldg 638, Repair/Alter, U.S. Naval Air Station, Keflavik, Iceland“, að frádregnum þeim skaðabótum, sem varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hafi greitt stefnanda þann 24. janúar 2005. Viðurkenni stefnandi þannig, að hann eigi hvorki rétt til vangildisbóta samhliða efndabótum, né heldur rétt til að fá efndahagsmuni sína af verksamningnum tvíbætta að því leyti sem efndabætur hafi verið innifaldar í bótaákvörðun varnarliðsins. Stefnandi styðji kröfur sínar og aðild íslenzka ríkisins við varnarsamning milli Íslands og Bandaríkjanna og viðbæti um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess, en þeim hafi verið veitt lagagildi með lögum nr. 110/1951 og ákvæði laga nr. 80/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Þá byggi stefnandi á reglum skaðabótaréttar um skaðabótaábyrgð hins opinbera. Varðandi lagaskil byggi stefnandi á ákvæðum laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar og meginreglum alþjóðlegs einkamálaréttar. Um skuldbindingargildi, túlkun og efndir samnings aðila byggi stefnandi á meginreglum íslenzks samninga-, kröfu- og verktakaréttar, lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Varðandi aðild, varnarþing og kröfugerð sé vísað til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Fyrirsvar utanríkisráðherra byggi á lögum nr. 106/1954 um yfirstjórn mála á varnarsvæðum o.fl., lögum nr. 73/1969 um Stjórnarráð Íslands, og 14. gr. reglugerðar nr. 3/2004 um Stjórnarráð Íslands. Málskostnaðarkrafa styðjist við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi byggir í fyrsta lagi á því, að sýkna beri stefnda sökum aðildarskorts með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en einnig standi rök til þess að vísa málinu frá dómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. sömu laga. Málshöfðun stefnanda sé beint að íslenzka ríkinu og sé utanríkisráðherra stefnt fyrir þess hönd, ekki að því er séð verði vegna Varnarliðsins. Stefnandi krefjist þess í málinu, að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar af verksamningi við varnarliðið, að frádregnum skaðabótum (umsömdum að mati varnarliðsins), sem stefnanda voru greiddar 24. janúar 2005. Stefnandi byggi kröfu sína til viðurkenningar á skaðabótum á því, að 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna, sbr. lög nr. 110/1951, eigi jafnt við um launþega og verktaka, sem starfi í þágu varnarliðsins. Stefndi mótmæli því, að samningur sá, sem stefnandi gerði við varnarliðið, eða kröfur á honum reistar, falli undir greind ákvæði varnarsamningsins eða viðbætis við hann, sbr. lög nr. 110/1951, sem geri stefnanda kleift að beina málsókn sinni að íslenzka ríkinu. Stefnandi taki það sérstaklega fram á bls. 7 í stefnu, að hann sé einkaaðili, sem hafi gert einkaréttarlegan samning við varnarliðið. Stefnandi hafi hins vegar kosið að krefja íslenzka ríkið um skaðabætur vegna einkaréttarlegs samnings, sem það sé ekki aðili að, á grundvelli ákvæða laga nr. 110/1951. Skaðabætur til handa stefnanda, ef viðurkenndar yrðu, teldust skaðabætur innan samninga. Samkvæmt skýru ákvæði 2. tl. 12. gr. viðbætis um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þeirra, sbr. lög nr. 110/1951, sé íslenzka ríkinu ekki skylt að greiða skaðabætur innan samninga vegna verknaða manna í liði Bandaríkjanna. Af þessum sökum verði málinu ekki beint að utanríkisráðherra fyrir hönd íslenzka ríkisins. Stefndi byggi á því, að meginreglan sé sú, að réttarstaða einstaklinga og lögaðila við Varnarliðið lúti bandarískri lögsögu. Úrlendisrétturinn sé því meginreglan, þannig að Varnarliðið falli ekki undir íslenzk lög. Til undantekninga heyri þá sú tilhögun, að unnt sé að beina kröfum á hendur utanríkisráðherra fyrir hönd íslenzka ríkisins til greiðslu bóta vegna athafna Varnarliðsins, eða að Varnaliðið lúti íslenzkum réttarreglum. Slíkar undantekningar komi til að mynda fram í áðurnefndri 6. gr. viðbætis við varnarsamninginn, sem beri að skýra þröngt. Þannig heyri kröfur um bætur innan samninga vegna verksamninga ekki undir þær undantekningar. Beri því, að mati stefnda, að hafna þeirri málsástæðu stefnanda, að varðandi einkaréttarlega samninga almennt ábyrgist íslenzka ríkið, að íslenzkir einkaaðilar njóti réttarstöðu samkvæmt íslenzkum rétti í samskiptum sínum við varnarliðið. Verði á engan hátt lagt til grundvallar, að slík meginregla komi fram í tilvitnuðum ákvæðum varnarsamningsins, svo sem haldið sé fram í stefnu. Þá sé sérstaklega áréttað í 2. tl. 12. gr., að samningskröfur séu sérstaklega undanþegnar vegna bótamála. Þótt 4. tl. 6. gr. skapi grundvöllinn að komu íslenzkra stjórnvalda að verksamningum varnarliðsins, sé ástæðan þar augljóslega önnur en þegar um launakjör íslenzkra launþega sé að ræða, svo sem stefndi hafi bent á í bréfi, dags. 3. maí 2005, er fylgdi svari ríkislögmanns. Íslenzk yfirvöld hafi sett í lög ákvæði um verk- og þjónustusamninga við varnarliðið, sbr. gr. 1. til 9. í lögum 82/2000. Þar komi fram í 4. gr. sú meginregla, að samningar við varnarliðið séu einungis heimilir að fenginni tilnefningu frá utanríkisráðuneytinu, í samræmi við ákvæði gildandi milliríkjasamninga. Í lögunum séu ákvæði um forval og framkvæmd þess, en að öðru leyti sé í gildi samningur milli Íslands og Bandaríkjanna um framkvæmd verklegra framkvæmda (Agreement between the Government of Iceland and the Government of the United States in Connection with U.S. Department of Defense Contracting performed wholly within Iceland, dags. 23. maí 2001). Í megindráttum hafi hann verið gerður til að opna aðgang íslenzkra verktaka að verklegum framkvæmdum á vegum varnarliðsins og teljist afleiddur samningur í skilningi laga nr. 82/2000. Í samningnum sé samið um, að bandarísk stjórnvöld bjóði út lungann af sínum samningum yfir vissum viðmiðunarfjárhæðum, notast verði við forval á hæfum verktökum, og að samningar varnarliðsins byggist á bandarískum viðmiðunarreglum, Federal Aquisition Rules (FAR). Íslenzk stjórnvöld hafi gert þennan samning til hagsbóta fyrir íslenzka verktaka og opnað með honum möguleika íslenzkra verktaka á almennum íslenzkum markaði til að fá verksamninga við varnarliðið. Ákvæði hans um beitingu FAR í samningum varnarliðsins sé í samræmi við meginregluna um samningsfrelsið, sem almennt gildi á Íslandi, þ.e. að samningsaðilum sé almennt heimilt að ákveða, hvort þeir gangi til samninga, við hvern þeir semji og um hvað. Hvorki ákvæði 4. tl. 6. gr. viðbætisins, sem byggt sé á í stefnu, né önnur ákvæði varnarsamningsins eða viðbætisins, þ.á m. tilvitnuð 3. gr. eða 2. gr. í stefnu, gildi því um þann samning, sem málið varði eða leiði til aðildar stefnda að málinu. Á engan hátt taki hugtökin „ráðning, starfsráðning, ráðningarkjör“ eða „vinnuskilyrði“ í nefndu ákvæði til verksamninga eða bótakrafna (innan samninga) vegna þess samnings, sem um ræði. Aðrar röksemdir í stefnu leiði ekki til þess, að kleift sé að stefna íslenzka ríkinu, og geti tilvísun til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 ekki átt við um samskipti við stefnda, en aðkoma forvalsnefndar og mál þau, sem eigi undir lög nr. 82/2000, skipti engu máli í því sambandi. Stefnandi hafi gert samning við Varnarliðið þannig að bandarískar réttareglur giltu, rétt eins og haldið sé fram í stefnu, að honum hafi verið kleift, en umræddir samningsskilmálar byggi á bandarískum réttarreglum, svo sem heimilt sé á grundvelli laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Af framangreindum ástæðum beri að sýkna sökum aðildarskorts, enda heyri sakarefnið ekki undir þær réttarreglur, sem geri kleift að beina kröfum á hendur íslenzka ríkinu. Telji stefndi það einnig geta valdið frávísun málsins án kröfu, að óglöggt sé á hvaða grundvelli málið sé höfðað - vegna Varnarliðsins eða íslenzka ríkisins. Í því efni sé einnig áréttað, að stefnanda væri nauðsynlegt að beina málsókn sinni að Bandaríkjunum, sem ekki eigi lögsögu hér á landi, eins og málinu sé háttað, sbr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem sakarefnið sé í raun undanskilið íslenzkri lögsögu, beri að vísa því frá dómi. Stefndi byggi sýknukröfu sína einnig á því, að á milli stefnanda og varnarliðsins hafi komizt á gildur samningur, sem hafi innihaldið lögmætan samningsskilmála, sem hafi heimilað varnarliðinu að segja samningnum upp einhliða gegn greiðslu staðlaðra vangildisbóta, þegar til þess kom að stefnandi hafi ekki sinnt boði Varnarliðsins um að gera grein fyrir þeim bótafjárhæðum, sem til álita gátu komið. Umræddur samningsskilmáli hafi verið hluti samningsins og stefnanda gjörkunnur. Varnarliðið hafi alfarið staðið við samninginn af sinni hálfu, og því sé frekari rétti stefnanda til bóta mótmælt. Stefnandi byggi á því, að um samning sinn við varnarliðið gildi íslenzk lög og réttarreglur. Stefnandi staðhæfi, að af hálfu varnarliðsins sé viðurkennt að líta beri á FAR-reglurnar sem samningsskilmála en ekki réttarreglur, sem gildi um samninginn. Stefnandi staðhæfi einnig, að ákvæði 1.3 í kafla útboðsgagna nr. 0103N sé lagavalsregla í skilningi ákvæða laga um lagaskil á sviði samningaréttar nr. 43/2000, og samningurinn hafi því ákvæði um val á íslenzkum. lögum. Framangreindum málatilbúnaði stefnanda sé mótmælt. Í téðu ákvæði 1.3 í kafla 0103N sé fyrst og fremst verið að fjalla um þá skyldu verktaka að virða íslenzk lög og reglur við framkvæmd verks og veittrar þjónustu. Ákvæðið verði, að mati stefnda, ekki túlkað á þann veg, að með því sé fjallað um, eða mælt fyrir um, hvaða reglur gildi um samninginn. Grein 1.3 sé því ekki lagavalsregla, heldur ákvæði, sem lúti almennt að löghlýðni. Hafa beri í huga, að samkvæmt alþjóðlegum einkamálarétti sé það grunnregla, að samningsaðilum sé heimilt að semja um, hvaða réttarreglur gildi um samninga þeirra. Í umræddum samningi stefnanda og varnarliðsins sé berum orðum tekin afstaða til þess, hvaða réttarreglur gildi um samninginn. Það sé gert í yfirkafla 00200, sem vísi til bandarískra alríkisútboðsreglna (FAR-reglnanna), viðbótarútboðsreglna bandaríska varnarmálaráðuneytisins (DFARS) og samningahandbókar bandaríska sjóhersins (FAC). Í yfirköflum 00720 og 00721 sé einnig að finna slíkar tilvísanir. Sú tilgreining sé gild, bæði samkvæmt almennum reglum alþjóðlegs einkamálaréttar og samkvæmt lögum nr. 43/2000. Hafi stefnandi raunar haldið því fram, að unnt sé að gera samning við varnarliðið, þannig að bandarískar réttarreglur gildi, en einmitt þannig hafi verið um samið. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn aðallega á því, að hið umþrætta ákvæði FAR 52.249.-2, sem hafi heimilað varnarliðinu einhliða uppsögn samningsins, hafi ekki orðið hluti af samningi aðila. Stefnandi vísi einnig til þess, að ákvæði FAR 52.249.-2 sé íþyngjandi samningsákvæði, sem hafi ekki verið kynnt honum sérstaklega við samningsgerðina, og því sé það ekki bindandi fyrir hann. Þá bendi stefnandi á, að stefndi hafi ekki hlutazt til um að tryggja stefnanda, eða öðrum bjóðendum í stærri verk hjá varnarliðinu, sérfræðiaðstoð við gerð verksamninga við varnarliðið, þrátt fyrir að í samkomulagi ríkisstjórnar Íslands og Bandaríkjanna frá 23. maí 2001, um verksamninga á vegum varnarliðsins vegna verka á Íslandi, sbr. dskj. nr. 26., hafi verið viðurkennt, að vegna FAR-reglnanna sé þörf sérfræðiaðstoðar og/eða aðlögunar að íslenzkum aðstæðum. Til vara byggi stefnandi á því, að verði talið, að ákvæði FAR 52.249.-2, hafi orðið hluti af samningnum verði ákvæðið metið ógilt í heild sinni eða að hluta, þar sem það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Þessum málatilbúnaði stefnanda sé mótmælt af hálfu stefnda, svo sem að framan sé rakið. Þegar stefnandi tók þátt útboði vegna umþrætts verksamnings, hafði hann þegar hlotið tilnefningu sem hæfur aðili í 39 verk á vegum varnarliðsins. Þá hafi hann átt að baki sjö verksamninga við varnarliðið á undanförnum fimm árum. Liggi einnig fyrir í gögnum málsins (m.a. dskj. nr. 37), að stefnandi hafi verið vel upplýstur um tilvist og ákvæði FAR-reglnanna og hafi áður nýtt sér FAR-reglu nr. 14-405 sumarið 2002 til þess að fá leiðrétta tilboðsfjárhæð sína í verk á vegum varnarliðsins. Þá hafi, eins og getið sé hér að framan, útdráttur á íslenzku með þýðingu á helstu ákvæðum FAR-reglnanna, þar með talið ákvæði FAR 52.249, verið aðgengilegur íslenzkum verktökum á heimasíðu varnarliðsins síðan árið 2001. Hafi einnig verið hvatning til stefnanda í útboðsgögnum um að kynna sér þá skilmála meðal annarra og greið leið og aðgangur að þeim. Þannig hafi fyrirsvarsmenn stefnanda þekkt þessa samningsskilmála sérstaklega við þessa samningsgerð. Áhætta af því, hvort forsvarsmenn eða starfsmenn stefnanda hafi ekki kynnt sér þá, geti ekki verið Varnarliðsins eða stefnda. Stefnandi sé meðal stærstu verktakafyrirtækja landsins. Fyrirtækið hafi verið stofnað fyrir 20 árum síðan og séu starfmenn þess um 200 talsins. Það liggi ljóst fyrir, að stefnandi hafi margra ára reynslu og sérfræðiþekkingu á sviði verktaka- og útboðsréttar. Þá markaðssetji stefnandi sig með svofelldum orðum á heimasíðu sinni: „Þekking er langmikilvægasta byggingarefnið að okkar mati sem endurspeglast í hugsun, reynslu og kunnáttu sem að henni koma“. Telji stefndi einsýnt, að stefnandi geti ekki, í ljósi fyrri samskipta sinna og samningagerðar við varnarliðið sem og ákvæða, sem gilt hafi umrætt sinn, borið fyrir sig nokkra vanþekkingu á stöðluðum samningsákvæðum varnarliðsins. Þannig hafi enginn aðstöðumunur verið á milli stefnanda og varnarliðsins, þeim fyrrnefnda í óhag. Sé annars vegar um að ræða stefnanda, sem sé sérfróður um verktakastarfsemi og verksamninga, og hins vegar varnarlið Bandaríkjahers. Auk framangreinds sé því mótmælt, að samningur 23. maí 2001 hafi ekki verið aðlagaður, eða að málsástæður stefnanda þar að lútandi styðji kröfur hans. Ekkert orsakasamband sé þar á milli eða tengsl við kröfur stefnanda, þannig að bakað gæti bótaábyrgð. Þegar fyrirliggjandi gögn þessa máls séu skoðuð, sjáist berlega, að staðhæfingar stefnanda um meinta vanþekkingu sína fái alls ekki staðizt. Fyrir liggi, að ákvæði FAR-reglnanna hafi orðið hluti af samningi stefnanda og varnarliðsins samkvæmt skýru orðalagi ákvæða í útboðs- og verklýsingu, þar á meðal áður tilvitnuðum yfirkafla 00200, 00720 og 00721, og tilvitnuðum ákvæðum í dálki 13.c og 28 á tilboðseyðublaði og samningi aðilanna. Þá hafi stefnanda þar að auki staðið til boða, á öllum stigum samningsgerðarinnar, að óska eftir aðgangi eða eintaki að tilvitnuðum ákvæðum FAR-reglnanna og að fá leiðbeiningar og upplýsingar um samningsgerðina hjá samningsstjóra varnarliðsins. Stefndi byggi enn fremur á því, að í grein 1.4 í verklýsingu (dskj. nr. 5) hafi verið gerð krafa um enskukunnáttu, og að sérstakur fulltrúi stefnanda, að minnsta kosti, hafi uppfyllt það skilyrði, en þetta sé augljóslega meðal þeirra grundvallarþátta, sem ráði því, að verkataki sé metinn hæfur á grundvelli laga nr. 82/2000. Þá blasi við, að samskipti stefnanda og skjalagerð hafi farið áreynslulaust fram á ensku. Það sé auk þess meginregla íslenzks verksamningaréttar, að öll þau gögn, sem sérstaklega sé vísað til í útboðsgögnum, séu hluti samnings. Óumdeilt sé, að verklýsing sú, sem reifuð sé að framan og stefnandi leggur fram sem dskj. nr. 5 (specifications), hafi verið hluti útboðsgagna. Allar tilvísanir þar hafi verið aðgengilegar stefnanda, og sannað sé í málinu, að stefnandi hafi þekkt til þeirra jafnt í þessum samningi og vegna fyrri verka. Ákvæðið, sem vísað sé til í yfirkafla 00721, hafi greint sérstaklega frá heimild til slita á samningi (termination for convenience of the government (fixed - price 9) (sep 1996) - alternates i (sep 1996)). Stefnanda hafi því verið vel kunnugt um ákvæðið, sem heimilaði slit á samningi vegna hagsmuna verkkaupa, og hafi haft alla möguleika á að kynna sér það. Aðeins fyrirsögn ákvæðisins, sem beinlínis taki á því að slíta megi samningi við tilteknar aðstæður - hagsmuna bandarískra stjórnvalda, sé þess eðlis að vera næg, auk þess sem félag með sérfræðikunnáttu á sviði verksamninga hafi þekkt til þess og hlotið að gefa því sérstakan gaum. Mótmælt sé, að tilvísun til ákvæðis, sem hafi heimilað slit á samningi, hafi ekki verið í samræmi við útboðsgögn. Stefndi mótmæli því í ljósi framangreinds, að tilvitnað ákvæði UNIDROIT/ICC í stefnu geti átt við eða stutt málatilbúnað stefnanda. Sama sé að segja um önnur ákvæði, sem byggt sé á í stefnu, t.d. ákvæði kaupalaga eða ÍST-30. Eins og fyrr sé rakið, hafi aðgerðir varnarliðsins falið í sér einhliða uppsögn á grundvelli heimildarákvæðis í samningi. Ekki hafi hér verið um að ræða riftun í skilningi kröfuréttar, enda engri vanefnd stefnanda til að dreifa, heldur beitingu ákvæðis í samningi. Tilvísanir stefnanda í riftunarákvæði laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og ÍST 30 eigi því ekki við í máli þessu, og komi bætur á grundvelli ólögmætrar riftunar hér ekki til álita, að mati stefnda. Í stefnu sé því haldið fram, að orðið hafi 3 breytingar á útboðsgögnum, sem ekki skipti máli. Þessar breytingar skipti a.m.k. máli í því tilliti, að með þeim hafi verið felldir út tilteknir FAR-skilmálar og öðrum FAR-skilmálum bætt inn. Undir þetta sé ritað af hálfu stefnanda (dskj. nr. 8) og með þessu sé augljóslega sannað, að forráðamenn félagsins, sem að samningagerð komu fyrir þess hönd, hafi þekkt til þessara skilmála í heild og efnis þeirra - hver ákvæði þeirra skyldu vera inni í samningi og hver ekki. Með vísan til framangreindra málsástæðna og lagaraka, fyrri samninga og samskipta samningsaðila og svo þess, að stefnandi hafi sjálfur beitt ákvæðum FAR-reglnanna sér til hagsbóta og lagt þau til grundvallar í lögskiptum milli sín og varnarliðsins, telji stefndi með öllu óraunhæft, að félagið geti í máli þessu borið fyrir sig, að umþrætt samningsákvæði FAR 52.249.-2, sé ógildanlegt að hluta eða í heild á grundvelli ákvæðis 36. gr. samningalaga. Ákvæðið hafi á engan hátt verið ósanngjarnt í skilningi ákvæðis 36. gr. samningalaga og engar þær aðstæður uppi, sem gefi tilefni til beitingar þeirrar reglu íslenzks réttar. Sé því alfarið mótmælt, að ákvæðið víki frá meginreglum samninga-, kröfu- og verktakaréttar. Stefnanda hafi verið frjálst að semja á þann hátt sem hann gerði. Stefndi byggi einnig á því, að fyrir liggi í málinu fullnaðarkvittun, dags. 24. janúar 2005, sbr. dskj. nr. 22., undirrituð af fyrirsvarsmönnum stefnanda. Um sé að ræða skuldbindandi samkomulag um fullnaðarbætur, án frekari eftirmála við Varnarliðið. Í því sambandi hafi einhliða bréf lögmanns stefnanda, einnig dags. 24. janúar 2005, ekkert gildi, þar sem efni þess bréfs stangist alfarið á við efni þessarar yfirlýsingar og samkomulags. Með yfirlýsingunni 24. janúar 2005 (contractor's release) hafi komizt á samningur við varnarliðið, án þess að nokkurs fyrirvara væri þar getið af hálfu stefnanda. Í yfirlýsingunni komi fram, að um endanlegar bætur sé að ræða, og sé yfirlýsingin undirrituð af þar til bærum fulltrúum stefnanda, eins og sérstaklega sé áréttað í yfirlýsingunni sjálfri. Efni hennar sé afdráttarlaust um, að Varnarliðið sé leyst undan samningnum, svo og allri ábyrgð, skyldum eða kröfum, hverju nafni, sem nefnist. Byggi stefndi á því, að með undirritun yfirlýsingarinnar hafi stefnandi skuldbundið sig eftir efni hennar, og að ekki verði bæði sleppt og haldið. Byggi stefndi á því, að yfirlýsingin sé fullgildur löggerningur samkvæmt íslenzkum rétti sem og bandarískum, eftir þeim samningsskilmálum, sem gilt hafi milli stefnanda og varnarliðsins. Þessi yfirlýsing hafi borizt með símbréfi þann 24. janúar 2005 kl. 14:10, eins og sjáist af dskj. nr. 22. Bréf lögmanns stefnanda hafi verið sett fram einhliða og gegn vilja gagnaðila, og telji stefndi það ekkert gildi hafa gagnvart því samkomulagi, sem stofnazt hafi sama dag. Þegar bréfið barst kl. 15:05 þennan dag, hafi aukinheldur verið kominn á samningur, sem hafi kveðið á um endanlegar lyktir málsins gagnvart varnarliðinu, sem fyrr segi. Bréf lögmanns stefnanda þennan sama dag, sem hafi borizt, eftir að samkomulag hafði tekizt, hafi því enga þýðingu og breyti ekki þeim löggerningi, sem þegar hafi verið kominn á og sé í andstöðu við hann. Stefnanda hafi verið greiddar þær bætur, sem til álita komu samkvæmt samningi félagsins við varnarliðið. Engum vanefndum hafi því verið til að dreifa af hálfu varnarliðsins, eða bótaskyldu fyrir að fara af hálfu stefnda. Í þessu sambandi byggi stefndi einnig á því, að eins og fram komi í gögnum málsins hafi Varnarliðið kallað eftir því, að stefnandi kæmi fram með kröfur þær, sem til álita kæmu á grundvelli hinnar umdeildu reglu FAR-skilmálanna. Ekki hafi stefnandi sinnt þeim boðum, en félaginu hafi síðan verið greiddar bætur, að fjárhæð 24.000 Bandaríkjadalir, á grundvelli heimildar í reglu FAR 249. Í þessu sambandi byggi stefndi einnig á því, að stefnandi hafi ekki gert tilraun til þess í málinu að sýna fram á tjón, bótakröfu sinni til stuðnings. Þótt stefnandi höfði nú mál til viðurkenningar á bótarétti, sé nauðsynlegt, að stefnandi sýni fram á tjón, umfram þær bætur, sem honum hafi þegar verið greiddar. Þar sem engin gögn eða rökstuðningur séu til stuðnings bótakröfu stefnanda við þessar aðstæður, sé á því byggt, að stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að meginskilyrði bótaréttar sé uppfyllt og beri því að sýkna af kröfum stefnanda, verði málinu ekki þegar vísað frá dómi af þessum sökum. Með vísan til alls framanritaðs telji stefndi, að sýkna beri af kröfum stefnanda. Að öðru leyti en að framan sé rakið, sé öllum málsástæðum stefnanda mótmælt. Verði ekki á aðildarskort stefnda fallizt sé, auk framanritaðs, byggt á meginreglunni um skuldbindingargildi samninga, bæði hvað varði það ákvæði, sem hafi heimilað Varnarliðinu að slíta samningnum, og þann löggerning frá 24. janúar, þar sem stefnandi hafi leyst Varnarliðið undan öllum skyldum og frekari eftirmálum. Breyti í því tilviki engu, þótt miðað væri við íslenzkar réttarreglur, enda hafi aðilum samningsins, stefnanda og Varnarliðinu, verið fullkomlega heimilt að semja á grundvelli þeirra skilmála, sem gert hafi verið, þ.á m. FAR-reglnanna. Í stefnu sé því haldið fram, að undirbúningur framkvæmda hafi þegar verið hafinn af hálfu stefnanda. Um þessa fullyrðingu liggi ekkert fyrir í málinu, og sé óhjákvæmilegt að mótmæla henni sem ósannaðri. Ekki hafi verið ráðgert, að verkið hæfist fyrr en í desember 2003. Vísist hér einnig til lokamálsliðs 38. gr. samningalaga, ef til beitingar íslenzkra réttarreglna kæmi á þeim grundvelli, og sé í því tilviki ítrekað, að stefnandi hafi á engum stigum sýnt fram á tjón. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Skarphéðinn Ómarsson, sem vann sem verktaki fyrir stefnanda, Gylfi Gíslason framkvæmdastjóri, sem var fjármálastjóri hjá stefnanda, Magnús Jónsson framkvæmdastjóri og fyrrum starfsmaður stefnanda, Gunnar Örn Steingrímsson, verkefnastjóri hjá stefnanda, og Arnfinnur Bertelsson, byggingaverkfræðingur og fyrrum starfsmaður á Roicc skrifstofunni. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi, að hann sé ekki réttur aðili að málinu. Stefnandi byggir aðild stefnda á því, að samningur sá, sem mál þetta snýst um, hafi verið gerður fyrir milligöngu forvalsnefndar, sem hafi verið utanríkisráðuneytinu til aðstoðar við meðferð verksamninga á athafnasvæði varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli samkvæmt lögum nr. 82/2000. Þá vísar stefnandi til l. nr. 110/1951, 3. gr., og 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamninginn um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þeirra. Samkvæmt 3. gr. l. nr. 82/2000 taka lögin til allra samninga milli íslenzkra aðila og varnarliðsins, sem byggjast á ákvæðum varnarsamningsins og afleiddra samninga, og segir þar m.a., að til samninga í þessum skilningi teljist allir samningar, hverju nafni sem nefnist, þ.m.t. verksamningar. Í III. kafla laganna, gr. 7 - 9, er fjallað um verksamninga. Í 8. gr. segir svo m.a., að utanríkisráðuneytið auglýsi opið forval íslenzkra viðskiptaaðila. Að loknum forvalsfresti leggi forvalsnefnd mat á þá aðila, sem tekið hafi þátt í forvalinu, og velji hæfa aðila. Við matið ber að líta til þess, að fyrirtækin þurfa að vera íslenzk, hafa viðhlítandi verkreynslu á samningssviðinu, tæknilega getu, tækjabúnað og nægilega fjárhagslega burði til að efna samning þann, sem í boði er. Þá ber að taka mið af íslenzkum öryggishagsmunum og almennum öryggissjónarmiðum. Tilnefnir utanríkisráðuneytið hæfa aðila samkvæmt ákvörðun forvalsnefndar til varnarliðsins. Í 3. gr. l. nr. 110/1051 segir svo m.a., að það skuli vera háð samþykki Íslands með hverjum hætti varnarliðið taki við og hagnýti þá aðstöðu á Íslandi, sem samningurinn veitir. Í 4. tl. 6. gr. viðbætisins segir svo m.a., að ráðning íslenzkra borgara til starfa hjá varnarliðinu skuli framkvæmd með aðstoð og um hendur þeirra fyrirsvarsmanna, sem af Íslands hálfu séu til þess kvaddir. Þá segir svo: „Ráðningarkjör og vinnuskilyrði, einkum vinnulaun, launauppbætur og öryggisráðstafanir við vinnu, skulu fara að íslenskum lögum og venjum.“ Eins og ákvæði þetta hljóðar, er ljóst, að það vísar til vinnusamninga, en ekki verksamninga. Það liggur fyrir og er óumdeilt, að stefnandi er einkaaðili og gerði verksamning sinn við varnarliðið sem slíkur, enda þótt heimild hans til samningsgerðar hafi fengizt með því, að forvalsnefnd samþykkti hann hæfan til þess að bjóða í verkið. Er ljóst samkvæmt framangreindum ákvæðum um forvalsnefnd, að öryggissjónarmið ráða því, að þessi leið er farin við val á hæfum einstaklingum eða fyrirtækjum til að bjóða í verk fyrir varnarliðið. Að öðru leyti kemur íslenzka ríkið ekki að verktilboði eða samningi aðila við varnarliðið. Krafa stefnanda er um skaðabætur innan samninga. Í 2. tl. 12. gr. viðbætis um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þeirra, sbr. l. nr. 110/1951, er íslenzka ríkinu gert að úrskurða og greiða kröfur, aðrar en samningskröfur, vegna verknaða manna í liði Bandaríkjanna, sem af hlýst tjón á eignum manna eða stofnana á Íslandi, allt eins og nánar greinir í ákvæðinu. Verður að fallast á það með stefnda, að þarna sé skýrt kveðið á um það, að íslenzka ríkinu sé ekki skylt að greiða skaðabætur innan samninga vegna samningsrofa varnarliðsins. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á, að íslenzka ríkið sé, þrátt fyrir ákvæði þetta, ábyrgt fyrir meintu tjóni stefnanda. Verður því þegar af þessum sökum að sýkna íslenzka ríkið af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn Stefndi, íslenzka ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Eyktar ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 367/2003
Fiskveiðibrot Vigtun sjávarafla
K var sakfelldur fyrir brot gegn 9., sbr. 23. gr., laga nr. 57, 1996 um umgengni um nytjastofna sjávar með því að hafa vanrækt þá skyldu sína að halda afla aðgreindum og láta vigta hverja tegund sérstaklega. Þótti refsing K hæfilega ákveðin 450.000 króna sekt til ríkissjóðs.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði eins væg og lög leyfa. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og greiðslu sakarkostnaðar. Að virtu ákvæði 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, verður jafnframt staðfest niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Karl Óskar Geirsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. júlí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var þann 2. júlí s.l., hefur lögreglustjórinn á Húsavík höfðað með ákæruskjali, útgefnu 3. desember 2002 á hendur Karli Óskari Geirssyni, [...]: „Fyrir brot á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar nr. 57/1996 og reglugerð um vigtun sjávarafla nr. 522/1998, með því að hafa miðvikudaginn 11. desember 2001, þegar ker með afla úr skipi ákærða, Keili SI-145, ssnr. 1420, voru vigtuð á Húsavík, vanrækt þá skyldu sína að halda afla aðgreindum og láta vigta hverja tegund sérstaklega. Gaf hann upp að aflinn samanstæði af sandkola og skrápflúru, en í ljós kom er starfsmenn Fiskistofu athuguðu kerin er þau höfðu verið flutt til Sandgerðis, að aflinn í þeim var ekki samkvæmt flutningsnótum. Við vigtun á hafnarvog á Húsavík og samkvæmt flutningsnótum var aflinn: Sandkoli 902 kg og skrápflúra 475 kg. Hins vegar þegar aflinn var vigtaður í Sandgerði reyndist hann vera: Sandkoli 612 kg, Skrápflúra 438 kg og Skarkoli 232 kg. Hafði lag af sandkola verið lagt ofan á afla blandaðan með skarkola, í þeim tilgangi að komast hjá því, að skarkolinn reiknaðist með réttum hætti til aflamarks. Telst þetta varða við 1. mgr. 9. gr., sbr. 23. gr. laga nr. 57/1996, 1. mgr. 2. gr., sbr. 44. gr. reglugerðar nr. 522/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Af hálfu skipaðs verjanda er þess aðallega krafist að ákærði verði sýknaður af refsikröfu ákæruvalds, en til vara að hann verði dæmdir til vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun. I. Málavextir. 1. Samkvæmt rannsóknargögnum eru málsatvik þau að þann 11. desember 2001, landaði ákærði Karl Óskar úr báti sínum Keili SI-145 í Húsavíkurhöfn. Samkvæmt gögnum frá Hafrannsóknarstofnun sem byggð eru á afladagbók skipstjórans, ákærða í máli þessu, var áætlaður afli úr veiðiferðinni sem hér segir: Skata 826 kg, skarkoli 195 kg, sandkoli 1375 kg og skrápflúra 1213 kg. Samkvæmt vigtarnótum Húsavíkurhafnar hófst löndun úr Keili SI-145 nefndan dag laust eftir kl. 13:00 og var afli bátsins sem hér segir: Skrápflúra 975 kg, (2 kör), þorskur 15 kg (1 kar), sandkoli 902 kg (2 kör), skarkoli 50 kg (2 kör) og tindaskata 873 kg (2 kör). Á vigtar- og flutningsnótum Húsavíkurhafnar, er tiltekið að kaupendur aflans hafi verið fjögur nafngreind fyrirtæki. Skiptist aflinn á milli þeirra, sem hér segir: A h.f. á Húsavík: Skrápflúra 500 kg (1 kar) og þorskur 15 kg (1 kar), 2 vigtanir. Umbrot ehf, Keflavík: Sandkoli 902 kg (3 kör) og skrápflúra 475 kg (1 kar), 3 vigtanir. Samtals 1377 kg. B h.f. Reykjavík: Skarkoli 87 kg (2 kör), 1 vigtun. C h.f. Dalvík: Tindaskata 873 kg (2 kör), 1 vigtun. Upplýst er í málinu að eftir að framangreindum afla hafði verið ekið yfir hafnarvogina á Húsavík og fiskkörunum raðað á hafnarsvæðið hafi sá hluti aflans sem fara átti til kaupanda í Reykjavík og á Suðurnesjum verið færður í flutningabifreið flutningafyrirtækisins A ehf. og aflanum í framhaldi af því ekið í Vöruflutningamiðstöðina í Reykjavík. Þá hafi sá hluti aflans sem seldur hafði verið til Umbrots ehf. í Keflavík verið fluttur með flutningafyrirtækinu Lífæð til Fiskiþjónustunnar ehf. í Sandgerði þar sem stærðarflokkun aflans skyldi fara fram. Samkvæmt gögnum málsins var aflinn kominn inn á gólf fyrirtækisins að kveldi 12. desember 2001. Fyrir liggur að sama dag og Keilir SI-145 landaði framangreindum afla á Húsavík var einnig landað úr bátnum [Z] og hófst löndunin um kl. 16:20. Var hluti aflans seldur áðurgreindu fyrirtæki Umbroti ehf. og var hann fluttur á sama hátt og afli Keilis SI-145. Samkvæmt vigtunar- og flutningsnótum Húsavíkurhafnar var um að ræða sandkola 2240 kg (7 kör) og skrápflúru 630 kg (1 kör) samtals 2870 kg. Samkvæmt skýrslu veiðieftirlitsmannanna AG og SH komu þeir í starfsstöð Fiskiþjónustunnar ehf. að Strandgötu 14 í Sandgerði þann 12. desember 2001 kl. 21:15. Í skýrslu þeirra er greint frá því að framkvæmdastjóri fyrirtækisins, vitnið GG, hafi upplýst að afli frá áðurgreindum bátum, Keili SI-145 og [Z] hefði borist fyrirtækinu skömmu áður og voru veiðieftirlitsmönnunum sýndar áðurnefndar vigtar- og flutningsnótur frá Húsavíkurhöfn því til staðfestu. Í skýrslu veiðieftirlitsmanna segir síðan: „Þegar eftirlitsmenn fóru að skoða aflann í fiskkörunum kom fljótlega í ljós að í tveimur körum af afla [Z] var aðeins þunnt lag af sandkola efst, vel ísað og frágengið, en undir var eingöngu koli. Sami háttur var á frágangi í einu kari af afla Keilis SI-145, þar var aðeins þunnt lag af sandkola efst, vel ísaður og frágenginn, en síðan eingöngu koli. Kl. 21:35 var lögreglan í Sandgerði kölluð á vettvang. Það var lögreglumaðurinn HÓ sem hafði orð fyrir þeim og JAK nr. 9020. Þeim var sýnt hvernig frágangi aflans var háttað. Að höfðu samráði við lögreglu og GG vigtarmann (framkvæmdastjóra) var það ákveðið að aflinn yrði vigtaður og flokkaður strax að morgni daginn eftir þar sem aðeins tveir menn voru að vinna þetta kvöld, en það tók sjö manns u.þ.b. klukkustund að handflokka aflann. Ekki er um endurvigtun að ræða, aðeins flokkun og vigtun. Í þessu umrædda tilviki var aflinn handflokkaður, þar sem afli var mjög blandaður í körunum. Við eftirgrennslan á Húsavíkurhöfn upplýsti SS löggiltur vigtarmaður að lyftaramaður frá flutningafyrritæki A hefði ekið aflanum á hafnarvogina og gefið upplýsingar um innihald karanna eftir upplýsingum frá skipstjórum viðkomandi báta.“ Samkvæmt vigtunarvottorði Fiskiþjónustunnar ehf., sem samkvæmt gögnum málsins hafði leyfi til endurvigtunar, var framangreindur afli Keilis SI-145 vigtaður þann 13. desember 2001, líkt og lýst er í ákæruskjali, og var aflasamsetningin þannig: Skrápflúra 438 kg, sandkoli 612 kg og skarkoli 232 kg. Samkvæmt vottorði sama fyrirtækis reyndist afli bátsins [Z] við endurvigtun sem hér segir: Skrápflúra 988 kg., sandkoli 1212 kg og skarkoli 317 kg. Skýrsla HÓ lögreglumanns í Keflavík, sem dagsett er 12. desember 2001, er í samræmi við ofangreinda skýrslu fiskeftirlitsmanna Fiskistofu. 2. Samkvæmt bréfi Fiskistofu, sem dagsett er 11. janúar 2002, var ákærða í máli þessu svo og útgerðaraðila Keilis SI-145, gerð grein fyrir ofangreindum málsatvikum. Er í bréfinu það álit látið í ljós að með nefndu athæfi hafi verið ætlunin að skjóta: „ skarkola framhjá vigt, í þeim tilgangi að skarkolaafli Keilis SI-145 yrði ekki skráður í aflaskráningakerfi Fiskistofu og dragist þar með frá aflamarki skipsins í skarkola.“ Í bréfinu er tekið fram að áður en ákvörðun yrði tekin „hvort að málið yrði kært til lögreglu og/eða hvort og þá til hvers langs tíma Keilir SI-145 yrði sviptur leyfi til að veiða í atvinnuskyni, væri útgerðaraðila gefinn kostur á að koma fram með athugasemdir.“ Samkvæmt gögnum málsins svaraði ákærði og andmælti ályktunum Fiskistofu og staðhæfði að hann hefði enga vitneskju haft um blandaðan afla í fiskkörum, en vísaði til þess að hugsanlega hefðu orðið mistök við flutning aflans og/eða við merkingu fiskkaranna. Með bréfi dagsettu 6. febrúar 2002 tilkynnti Fiskistofa útgerðarfélagi ákærða þá ákvörðun að svipta Keili SI-145 leyfi til veiða í atvinnuskyni í tvær vikur frá og með 13. febrúar 2002. Samkvæmt gögnum málsins var áðurgreind skýrsla lögreglunnar í Keflavík send lögreglustjóranum á Húsavík og var ákærði í framhaldi af því yfirheyrður um kæruefnið þann 29. janúar 2002. Ákærði neitaði kæruefninu, líkt og fyrir dómi. Við rannsókn málsins hjá lögreglu voru yfirheyrðir sem vitni, GS bifreiðastjóri og BB lyftaramaður, báðir starfsmenn flutningafyrirtækisins A ehf. á Húsavík. 3. Framburður ákærða og vitna. Ákærði, Karl Óskar Geirsson, skýrði frá því fyrir dómi að hann hefði gert út dagróðrabátinn Keili SI-145 árið 2001 og jafnframt verið skipstjóri. Kvaðst hann hafa leigt bátinn, ásamt kvóta, og bar að þ.ám. hefðu verið 15 tonn af skarkola. Ákærði bar að sandkoli og skrápflúra hefðu verið utan kvóta og af þeim sökum hefði hann lagt áherslu á að veiða þær tegundir, en reynt að hafa skarkolann sem meðafla. Ákærði staðhæfði að yfirleitt hefðu aðeins veiðst um 30-40 kg af skarkola í veiðiferð og af þeim sökum hefði það stundum gerst að skarkolaaflinn hefði verið geymdur um borð í bátnum á milli veiðiferða. Vísaði ákærði til þess að mun hærra verði hefði fengist fyrir skarkolann heldur en áður nefndar fisktegundir. Fyrir dómi lagði ákærði á það áherslu að hann hefði brýnt fyrir áhöfn sinni að halda fisktegundum aðgreindum og lýsti almennum vinnubrögðum um borð. Vísaði ákærði til þess að vegna smæðar bátsins hefði aflinn strax verið aðgreindur á dekki og settur í körfur, sem síðan hefði verið hellt niður um rennur og í viðeigandi fiskkör „og það var alltaf maður niðri í lest sem tekur við og gengur frá og ísar“. Ítrekaði ákærði að hann hefði aldrei haft vitneskju um að mistök hefðu orðið á frágangi aflans í lestinni. Ákærði bar að við löndun aflans í Húsavíkurhöfn þann 11. desember 2001, hefði hann verið á bryggju og tekið við fiskkörunum jafnóðum og þau komu upp úr lestinni og því heyrt í hverju tilviki um hvaða fisktegund væri að ræða. Lýsti hann þessu þannig: „Við erum kannski með tvö kör í einu sem við hífum og þá merkir maður bara efra karið, það stóð bara Keilir og stafirnir á bátnum og svo kannski kaupandinn, Umbrot ehf., fyrir neðan og ekkert annað og ég sagði bara þeim sem var á lyftaranum hvaða tegund fiskjar um var að ræða, það stendur aldrei á miðunum hvaða tegund er í karinu vigtarmaður fer aðeins með eina fisktegund í kari í einu yfir hafnarvigtina og þá stundum með 2-3 kör, ef um sömu tegund fiskjar er að ræða ég bara segi lyftaramanninum hvað er í hverju kari og hann þarf að segja það á hafnarvog þegar hann keyrir körin yfir vigt og ef það eru margir bátar að landa þá raðar hann þeim þangað til að það er búið að landa úr þeim og í þessu tilfelli var skipið [Z] að landa afla og síðan fer hann að græja bílinn ásamt bílstjóranum. Bifreiðin losar síðan farminn á Umferðarmiðstöðinni og þá kemur einhver bíll frá Keflavík og tekur þessi kör og í þessu tilfelli suður í Sandgerði.“ Fyrir dómi skýrði ákærði frá því að við framangreinda löndun hefði hann sjálfur merkt körin með tússi, en aðeins merkt efsta fiskkarið ef um fleiri kör var að ræða með sömu fisktegund, neðri körin hefðu því verið ómerkt. Ákærði kvaðst ekki hafa fylgst með meðferð fiskkaranna eftir að hann hafði tilkynnt lyftaramanni um innihald þeirra. Fyrir dómi hafði ákærði ekki uppi athugasemdir við þann mismun á kílóafjölda er fram kom við vigtun á hafnarvog á Húsavík þann 11. desember 2001, miðað við vigtun Fiskiþjónustunnar 13. sama mánaðar og vísaði til þess að skýringin gæti verið ís. Ákærði staðhæfði fyrir dómi að það hefði margoft gerst að kör hefðu ruglast við flutning og var það ætlan hans að það hefði einmitt gert í þessu tilviki. Vísaði ákærði til þess að nefndan dag hefðu fiskkör frá bátnum [Z] farið í sömu sendingu og kör úr hans báti. Ákærði hafði hins vegar enga skýringu á skýrslu veiðieftirlitsmanna um að fiskkar með blönduðum afla hefði verið merkt Keili SI-145, en bar að eftir að mál þetta kom upp hefði hann bætt merkingu karanna. Vitnið BB lyftaramaður, fæddur 1966, greindi frá því fyrir dómi að það hefði haft þann starfa við Húsavíkurhöfn að aka fiskkörunum á lyftara eftir að þau höfðu verið hífð úr bátum á hafnarvogina. Vitnið lýsti starfi sínu á þann veg að hann tæki við fiskkörunum á bryggjunni og raðaði þeim upp eftir fisktegundum, allt eftir frásögn skipstjóra „það eru ekki alltaf öll körin sem koma á bryggjuna af sömu sort og þeir hafa merkt körin sjálfir, kaupanda og nafni bátsins þeir skrifa ekki hvaða tegund er í hverju kari á miðana, heldur bara hver er kaupandi og bátsnafnið eins og þetta var þarna þá stingur skipstjórinn miðanum ofan í karið og ég raða þeim upp eftir sortum af því að ég klára alltaf hverja (fisk) sort áður en ég byrja á næstu og eins og í þessu tilfelli er ég alltaf í beinu sambandi við (ákærða) Karl, hann segir til um hvaða tegund er að ræða og ég skoða því ekki sjálfur aflann í körunum“. Vitnið skýrði frá því að eftir að hafa fengið framangreindar upplýsingar hefði það ekið hverri fisktegund fyrir sig yfir hafnarvigtina og tilkynnt um leið vigtarmanni í talstöð um hvaða tegund var að ræða, en síðan raðað körunum til hliðar. „Eftir kaupendum og bátum og svo erum við með vigtarnótur og gerum fylgibréf eftir vigtarnótunum, hvað það eru mörg kör á þennan og þennan kaupanda og við röðum inn (flutninga) bílinn eftir þessu, eftir hverjum stað fyrir sig og bílstjórinn er á staðnum og er meðvitaður um það sem við erum að gera og við göngum frá þeim inn í bílinn eftir kaupendum og bátum, alltaf með skil á milli, röðum þeim alltaf þannig upp að það eigi ekki að geta ruglast.“ Vitnið ítrekaði að venjan hefði verið sú að skipstjórinn merkti öll körin, en ekki aðeins efsta karið ef 2-3 kör voru í stæðu. Vitnið minntist þess ekki að kör hefðu „ruglast á milli kaupanda og ég hef ekki fengið kvörtun um það“. Vitnið SS, hafnarvörður, fæddur 1955, lýsti fyrir dómi uppskipun á afla í Húsavíkurhöfn á þá leið að lyftari æki fiskkörum á hafnarvogina og þaðan að flutningabifreið. Vitnið bar að á þeim tólf árum sem það hefði starfað við hafnarvogina hefði í tvígang komið fram misræmi við vigtun afla. Vitnið bar að í bæði skiptin hefði það strax verið leiðrétt við höfnina með samanburði á vigtunarnótum. Vitnið kannaðist við að í eitt skipti hefði orðið ruglingur á milli báta vegna fiskkars með skarkolaafla, en bar að það hefði verið leiðrétt um síðir. Vitnið kvað það hafa verið vinnureglu í desember 2001 að fiskkör fiskibáta hefðu verið merkt með því að setja sérstaka miða ofan í körin, en bar að það hefði oft gerst að miðarnir féllu út úr körunum. Með hertu eftirliti hefði því verið tekinn upp sá háttur að merkja körin með límmiðum. Vitnið staðfesti fyrir dómi að þann 11. desember 2001 hefðu tveir bátar landað í Húsavíkurhöfn, Keilir SI-145 og báturinn [Z]. Vitnið GB flutningabílstjóri, fæddur 1964, kvaðst fyrir dómi ekki sérstaklega minnast löndunar á umræddum afla í Húsavíkurhöfn þann 11. desember 2001. Vitnið staðhæfði hins vegar að vinnubrögð á þeim tíma hefðu verið á þá leið að það hefði tekið á móti fiskkörum frá lyftaramanni eftir vigtun á hafnarvog. Vitnið staðhæfði að ávallt hefði verið miði á hverju kari „með nafni bátanna og kaupanda“. Vísaði vitnið til þess að oft hefðu margir kaupendur að afla verið í hverri ferð og því hefði körunum verið raðað í bílana í samræmi við það. Vitnið minntist þess ekki að ruglingur hefði komið upp varðandi fiskkör eða einstaka fiskkaupendur. Vitnið kvaðst heldur ekki hafa heyrt að ruglingur hefði komið fram hjá öðrum flutningabílstjórum fyrirtækisins A ehf. og þ.á m. ekki frá vitninu SK. Við affermingu fiskfarma í Reykjavík kvað vitnið það ýmist að aflanum hefði verið ekið beint á markað eða að kaupendur hefðu komið og sótt þau fiskkör sem þeir höfðu keypt. Vitnið SK flutningabílstjóri, fæddur 1947, kvaðst hafa haft þann starfa árið 2001 að flytja fiskfarma frá Húsavík til kaupanda, m.a. í Reykjavík og á Suðurnesjum. Vitnið bar að það fyrirkomulag hefði verið á þessum flutningum að skipstjórar á Húsavík hefðu sett miða með nafni bátanna ofan í fiskkörin „miðinn aðeins fargaður, settur undir ís eða einhvern fisk, með nafni viðkomandi báts og kaupanda“. Vitnið kvað hvert kar auk þess hafa verið með sérstaka merkingu, þá hefðu fylgibréf verið með aflanum. Vitnið kvaðst þekkja dæmi þess að þrátt fyrir nefnt vinnulag hefði komið fram ruglingur við farmflutninga og nefndi eitt dæmi um kar er hefði týnst um tíma en síðan fundist í Þorlákshöfn. Varðandi flutning á fiskkörum Keilis SI-145 þann 11. desember 2001 bar vitnið, eftir að hafa gætt að dagbók, að það hefði ekki komið að framhaldsflutningi aflans í Reykjavík, enda hefði flutningafyrirtækið Lífæð venjulega annast flutning fiskjar til Suðurnesja. Vitnið EJ framkvæmdastjóri Umbrots ehf. kvaðst hafa hafið viðskipti við ákærða vorið 2001 og aðallega keypt tindabikkju, sandkola, skrápflúru, en stundum skarkola. Vitnið kvað þann hátt hafa verið á þessum viðskiptum, að þar sem ákærði hefði verið með bátinn Keili SI-145 á leigu, að er hann veiddi kvótatengdar tegundir hefði það keypt kvóta fyrir eiganda bátsins, en síðan innheimt kvótaleiguna og skráð það á svokallaða afreikninga. Vitnið kvaðst hafa keypt hluta af afla Keilis SI-145 þann 11. desember 2001, en einnig hluta af afla bátsins [Z], alls um 15-20 kör. Vitnið kvaðst hafa samið við Fiskþjónustuna ehf. í Sandgerði um að stærðarflokka aflann og endurvigta ef á þyrfti að halda. Vitnið kvaðst aldrei hafa séð fiskkör Keilis SI-145 og því ekki haft vitneskju um merkingu þeirra. Vísaði vitnið til þess að það hefði treyst flutningafyrirtækjum til að koma aflanum til skila. Vitnið minntist þess ekki að hafa heyrt af því að afli hefði verið blandaður í kerjum, og þ.á.m. ekki frá Keili SI-145. Vitnið greindi frá því fyrir dómi að yfirleitt hefði sandkoli verið ódýrari fiskur en skarkoli og munaði þar 20-30 kr. á kíló. Vitnið bar að þetta hefði þó verið árstíðarbundið og minntist þess að í desember 2002 hefði verðið verið nokkuð jafnt, en á árinu 2001 hefði verð á skarkola verið frekar lágt. Vitnið GG, fyrrverandi framkvæmdastjóri Fisk-þjónustunnar ehf., greindi frá því fyrir dómi að fiskieftirlitsmenn hefðu komið á starfstöð fyrirtækisins að kveldi 12. desember 2001 „og vildu fá að sjá afla af tveimur bátum Keili og [Z], og þeir fara að gramsa í aflanum og sáu þá að það var skrápflúra efst og skarkoli undir, þeir kölluðu til lögreglu og létu okkur síðan hella úr körunum til að skoða betur hvernig aflasamsetningin væri það var svona 15-20 cm. lag af skrápflúru ofan á 3-4 körum af skarkola, en samkvæmt vigtarnótum átti þetta bara að vera skrápur og eitthvað pínulítið af sandkola, en það reyndist vera skrápur, sandkoli og skarkoli þetta var ekki venjan. Í körunum voru miðar frá bátunum, þannig að það fór ekkert á milli mála og kílóafjöldinn stemmdi við vigtarnóturnar frá höfninni það voru öll körin nema tvö merkt Keili SI-145 og bátnum [Z], og í öðru karinu var slatti, það var skrápur eða sandkoli og það var alveg hreint og ekkert blandað í því, en hitt karið var blandað.“ Vitnið kvað umrædd fiskkör bátanna Keilis SI-145 og [Z] hafa komið með flutningabifreið í starfsstöð fyrirtækisins og bar að þau hefði verið færð inn á mitt gólf, um tveimur til þremur klukkustundum fyrir komu fiskieftirlitsmannanna. Vitnið staðhæfði að ekkert hefði verið átt við körin áður en þeir hófu athugun sína. Vitnið bar að fyrir í húsinu hefði einungis verið lítið magn af þorski. Vitnið kvað verkefni fyrirtækisins hefði aðeins átt að vera að stærðarflokka aflann fyrir kaupanda, en ekki að endurvigta hann og vísaði til þess að vigtunarnótur frá hafnarvog hefðu fylgt aflanum, „en þegar það kom í ljós að það var skarkoli í körunum þá fór Fiskistofa fram á það að við myndum endurvigta fiskinn til að vita nákvæmlega hvað væri mikið af fiski í körunum og af hverri tegund fyrir sig.“ Vitnið bar að endurvigtun aflans hefði farið fram daginn eftir, 13. desember, en um þann mismun sem þá kom fram miðað við vigtun aflans á hafnarvog á Húsavík, vísaði það til þess að ísprósentan gæti verið allt frá 3% og upp í 20%. Vitnið KK, kvaðst hafa verið á sjó með föður sínum, ákærða í máli þessu, í desember 2001. Vitnið kvaðst m.a. hafa unnið í lest Keilis SI-145 og andmælti því að sandkoli eða skrápflúra hefði verið sett yfir skarkola. Vitnið bar að útilokað hefði verið að slíkt hefði getað gerst fyrir handvömm. Vitnið GR, fæddur 1970 kvaðst hafa verið á sjó með ákærða í desember 2001 og bar að allur fiskur um borð hefði verið flokkaður eftir tegundum. Vitnið kvaðst stundum hafa verið að störfum í lestinni og bar að þar hefðu verið mikil þrengsli og erfið vinnuaðstaða. Fyrir dómi kannaðist vitnið ekki við að sandkoli eða annar fiskur hefði verið settur yfir skarkola í fiskkörum bátsins. Vitnið ÞB, skipstjóri fæddur 1972, kvaðst hafa verið með ákærða til sjós á Keili SI-145 í desembermánuði 2001. Vitnið bar að ákærði hefði haft strangar reglur um að halda fisktegundum aðskildum í körfum á dekki. Vitnið bar að einn háseti hefði verið hafður í lest til að taka við aflanum, er hefði verið hellt niður um rennu og ofan í kör „það voru settar tvær körfur og svo ís yfir, það var reglan.“ Vitnið bar að tilteknir erfiðleikar hefðu skapast þegar mikill afli kom um borð og lýsti það ástandinu þannig: „Það er kannski búið að fylla kar af skráp og það er sandkoli þar fyrir framan, þetta getur alltaf sullast til fram og til baka á milli kerja ef það er veltingur, þetta gerist á öllum skipum, það er aldrei hægt að koma í veg fyrir þetta, að maður tali nú ekki um ef þetta er flatfiskur. Maður náttúrulega reynir að halda þessu aðgreindu eins og mögulegt er, en þetta er bara ekki hægt á svona bátum sem að velta svona eins og Keilir, það eru alltaf einhverjir tittir sem lenda á milli kara og lestin á Keili er mjög þröng.“ Vitnið bar að sáralítið hefði veiðst af skarkola og staðhæfði að þeim afla hefði ávallt verið landað eftir hverja veiðiferð og því aldrei geymdur í kassa. Vitnið bar að við löndun hefðu öll körin verið merkt á bryggjunni með lausum miðum, en stundum þó heil karastæða, enda hefði fisktegundum þá verið haldið aðskildum. Vitnið AG, veiðieftirlitsmaður hjá Fiskistofu, lýsti atvikum máls fyrir dómi í öllum aðalatriðum með sama hætti og áður var rakið í framangreindri skýrslu þess vegna komu þess í hús Fiskiþjónustunnar ehf. í Sandgerði að kvöldi 12. desember 2001. Vitnið staðfesti þannig að vigtar- og fylginótur frá Hafnarvog hefðu fylgt fiskfarminum, en bar að við athugun hefði komið í ljós að í einu fiskkari frá Keili SI-145 og í tveimur fiskkörum frá bátnum Z, hefði skarkoli verið undir þunnu lagi af sandkola. Vitnið bar að aflinn hefði verið vel ísaður, en lýsti nánar merkingum karanna þannig: „Körin voru merkt hvert um sig með miða, hvaða skip ætti karið og annað slíkt. Þetta voru ca 3x5 tommu miðar og mig minnir að annar báturinn hafi verið með gulan miða en hinn báturinn með hvítan, og skilmerkilega merkt. Þessir miðar voru ofan á aflanum í þeim körum sem voru með blönduðum afla. Körunum var dreift um gólfið, nálægt miðju, og ekki í stæðum. Það lék enginn vafi á að umrætt kar var með merki Keilis.“ Fyrir dómi bar vitnið að það hefði verið viðstatt endurvigtun aflans daginn eftir og staðfesti það áðurgreindar niðurstöðutölur í vigtunarvottorði Fiskiþjónustunnar ehf. um kílóafjölda. Vitnið SH, veiðieftirlitsmaður Fiskistofu, lýsti í aðalatriðum atvikum máls fyrir dómi með sama hætti og rakið var í áður greindri skýrslu, en lýsti atvikum máls nánar þannig: „Við skoðuðum þennan afla frá Keili og í keri sem var merkt Keili greinilega var lag ofan af sandkola, en undir reyndist vera skarkoli, þetta var ísað, aðgert og vel frá þessu gengið, þannig að fyrir okkur sem veiðieftirlitsmenn þá fannst okkur vera nokkuð ljóst að þarna var verið að reyna að landa afla undir röngu tegundarheiti til að sleppa við að þetta yrði skráð sem aflamark á bátinn, í tegund sem væri kvótaskyld. Þessi kör voru mjög vel merkt. og á hefðbundinn hátt með þessum miðum, sem settir eru ofan á, sjálflímandi við fiskinn eða stungið undir afla eða undir ís.“ Vitnið HÓ lögreglumaður í Keflavík, lýsti fyrir dómi atvikum máls við komu þess í starfsstöð Fiskiþjónustunnar ehf. í Sandgerði þann 12. desember 2001 og bar að umrædd fiskkör hefðu verið í einum hnapp á gólfinu og að önnur kör í húsinu hefðu verið greinilega merkt öðrum bátum. Vitnið bar að það hefði verið augljóst á vettvangi að það voru mismunandi fisktegundir í körunum. Niðurstaða. Fyrir liggur í málinu að ákærði landaði afla úr bátnum Keili SI-145 í Húsavíkurhöfn þann 11. desember 2001 og að hann stjórnaði sjálfur uppskipuninni og tilkynnti lyftaramanni, sem ók fiskkörum bátsins yfir löggilta vigt, hvaða fisktegundir var um að ræða hverju sinni. Upplýst er að ákærði merkti sjálfur fiskkörin, a.m.k. hluta þeirra, með nafni bátsins og kaupanda aflans. Samkvæmt frásögn ákærða, sem er í aðalatriðum í samræmi við framburð skipverja hans, vitnanna KK, GR og ÞB var fisktegundum í hverri veiðiferð haldið aðskildum á dekki, en einnig í lestinni. Af framburði síðast nefndu vitnanna verður ráðið að aðstaða í lest bátsins hefði verið þröng og vinnuaðstaðan því erfið, einkum í veltingi. Fyrir dómi hafa vitnin BB lyftaramaður, SS, hafnarvörður og löggiltur vigtarmaður, og GB flutningabílstjóri lýst uppskipun og vigtun á afla í Húsavíkurhöfn, en einnig flutningi aflans frá Húsavík til kaupanda. Var frásögn þeirra að mati dómsins trúverðug og skilmerkileg, en auk þess í allgóðu samræmi við framburð ákærða. Vitnin báru að venja hefði verið að merkja hvert fiskkar, en ekki aðeins fiskkarastæður væri um sömu fisktegund að ræða, þegar þeim væri ekið yfir hafnarvogina. Að virtum framburði nefndra vitna svo og vitnisins SK verður ekki annað ráðið en að meðferð og flutningur á afla Keilis SI-145 og bátsins Z þann 11. desember 2001 hafi farið fram samkvæmt fyrirfram ákveðnum og tíðkanlegum vinnureglum. Ágreiningslaust er í málinu að meiri hluti áðurgreinds afla Keilis SI-145 var fluttur til Reykjavíkur og að hluti hans, 4 fiskkör, fór síðan til Fiskþjónustunnar ehf. í Sandgerði. Samkvæmt áðurgreindum vigta- og flutningsnótum var um að ræða fisk sem fyrirtækið Umbrot ehf hafði keypt. Eins og áður var lýst hafði ákærði tilkynnt lyftaramanni, vitninu BB að um væri að ræða sandkola (3 kör) og skrápflúra (1 kar). Samkvæmt nefndum nótum var nefndur afli færður yfir vigt í þremur ökuferðum. Fyrir liggur að í sömu flutningsferð til Reykjavíkur var hluti af afla bátsins [Z], alls 8 kör, fluttur til nefnds fyrirtækis í Sandgerði. Samkvæmt áður nefndum vigtunar- og flutningsnótum Húsavíkurhafnar var þar einnig um að ræða sandkola og skrápflúru. Með afdráttarlausum og trúverðugum vitnisburði eftirlitsmannanna SG og SH og lögreglumannsins HH, sem einnig hefur nokkra stoð í vætti GG, er að mati dómsins sannað að í þeim fiskkörum sem bárust Fiskþjónustunni ehf. að kvöldi 12. desember með áður lýstum hætti voru þrjú þeirra með blönduðum afla. Var eitt þessara kara skilmerkilega merkt bátnum Keili SI-145. Samkvæmt skýrslu eftirlitsmannanna var aflinn í karinu vel ísaður og frágenginn en blandaður, þ.e. sandkoli og skarkoli og reyndist síðari tegundin 232 kíló. Í III. kafla laga Alþingis nr. 57, 1996 um umgengni um nytjastofna sjávar og í reglugerð nr. 522, 1998 um vigtun sjávarafla eru skýrar og nákvæmar reglur um vigtun sjávarafla. Í 9. gr. laganna og 1. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar er þannig mælt fyrir um ábyrgð skipstjóra að halda afla um borð í skipi sínu aðgreindum eftir tegundum, og verði slíku ekki við komið vegna smæðar báts, ber honum við löndun að halda aflanum aðgreindum. Þá er mælt fyrir um að skipstjóra sé skylt að láta vigta hverja fisktegund sérstaklega. Í lögunum er því lýst að skipstjóra fiskiskips verði gert að sæta refsiábyrgð hvort sem að brot hans á reglunum séu framin af ásetningi eða gáleysi. Þegar ofangreint er virt í heild er að áliti dómsins nægjanlega sannað að við löndun úr Keili SI-145 á Húsavík þann 11. desember 2001 hafi við vigtun afla eigi verið nægjanlega tryggt að réttar og fullnægjandi upplýsingar bærust til vigtunarmanns á hafnarvog. Að virtum framburði ákærða og öðrum gögnum málsins þykir á hinn bóginn varhugavert að telja sannað af hálfu ákæruvalds að þessi vanræksla hans hafi verið unnin af ásetningi. Brot ákærða eins og því er lýst í ákæruskjali þykir að öllu ofangreindu virtu nægilega sannað og er háttsemi hans rétt heimfærð til lagaákvæða. II. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði ekki áður hlotið refsingu sem áhrif hefur í máli þessu. Samkvæmt 23. gr. laga nr. 57, 1996 varðar brot gegn ákvæðum laganna og reglum settum samkvæmt þeim sektum, og eins og áður sagði, hvort sem þau eru framin af ásetningi eða gáleysi. Sé um stórfelld eða ítrekuð ásetningsbrot að ræða skulu þau að auki varða fangelsi allt að 6 árum. Við fyrsta brot skal sekt eigi nema lægri fjárhæð en 400.000 krónum og eigi hærri fjárhæð en 4 milljónum eftir eðli og umfangi brots. Refsing ákærða þykir að öllu framangreindu virtu hæfilega ákveðin 450.000 króna sekt til ríkissjóðs. Skal ákærði greiða sektina innan 4 vikna frá birtingu dómsins, en ella sæti hann 45 daga fangelsi. Með vísan til málsúrslita ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Berglindar Svavarsdóttur hdl., kr. 100.000. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Karl Óskar Geirsson, greiði 450.000 króna sekt til ríkissjóðs, sem greiðast skal innan 4 vikna frá birtingu dómsins, en ella sæti hann fangelsi í 45 daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Berglindar Svavarsdóttur hdl., kr. 100.000.
Mál nr. 75/2012
Fasteignasala Skaðabætur Orsakatengsl
J krafði V hf. um bætur úr lögboðinni ábyrgðartryggingu fasteignasölunnar R vegna tjóns sem hann taldi að væri til komið vegna mistaka starfsmanna fasteignasölunnar við sölu verslunarinnar U. Hefðu mistökin meðal annars falist í því að ekki hefði verið gætt að því við gerð veðskuldabréfs að veðsetningarhlutfall fasteigna, sem þar voru settar að veði, fullnægði kröfum samkvæmt kaupsamningi milli aðila. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna, kom meðal annars fram að virða yrði það starfsmanni fasteignasölunnar til sakar samkvæmt 27. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa að ekki hefði verið gætt að réttmætum hagsmunum seljanda við söluna. Ætla mætti að seljandi fasteignarinnar hefði ekki orðið fyrir tjóni ef fullnægjandi fasteignaveð hefði verið lagt fram við kaupsamningsgerð eða ef kaupin hefðu gengið til baka sökum þess að kaupandinn gat ekki lagt þau fram. Hefði tjón seljanda í viðskiptunum ekki verið fjarlæg afleiðing þessa. Var krafa J því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. febrúar 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Verði héraðsdómur staðfestur krefst hann þess að málskostnaður verði látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Vörður tryggingar hf., greiði stefnda, Jóni Þór Eyþórssyni, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2011. I. Mál þetta, sem var dómtekið 21. október sl., er höfðað 29. júní 2010, af Jóni Þór Eyþórssyni, Langagerði 19 í Reykjavík, gegn Verði tryggingum hf., Borgartúni 25 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 12.008.709 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. ágúst 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu og að við ákvörðun hennar verði gætt að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþóknun. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðaryfirliti. II. Málsatvik Hinn 10. apríl 2008 var undirritaður samningur milli Uniku ehf. og fasteignasölunnar Remax/Skeifunni, þar sem síðargreindi aðilinn tók að sér sölu á gjafavöruversluninni Uniku. Í samningnum sagði að Olga Stefánsdóttir, eigandi Uniku ehf., veitti Ásdísi Ósk Valsdóttur, löggiltum fasteignasala á framangreindri fasteignasölu, fullt umboð til að leita eftir tilboðum í gjafavöruverslunina. Þar kom einnig fram að veitt væri umboð til að „semja kaupsamning og afsal, skuldabréf, umboð og aðra löggerninga“ sem tengdust sölunni og „jafnframt að afla allra nauðsynlegra gagna og upplýsinga um stöðu áhvílandi veðskulda á fyrirtækinu hjá skuldareigendum eða innheimtuaðilum“. Fyrir milligöngu fasteignasölunnar komst á kaupsamningur, dags. 9. júní 2008, milli Uniku ehf. og Ljóss og orku ehf. um fyrrgreinda gjafavöruverslun. Í 1. gr. samningsins kemur fram að vörulager skyldi „keyptur sér“ og að kaupverð hans skyldi miðast við innkaupsverð lagersins miðað við talningu sem færi fram við afhendingu. Í 2. gr. samningsins var fjallað um kaupverð og greiðslur. Í b-lið greinarinnar kemur fram að kaupverð lagers væri 15.600.000 krónur og miðaðist það við innkaupsverð lagers miðað við talningu sem þegar hefði farið fram að forsvarsmönnum kaupenda og seljanda viðstöddum. Átti kaupverð lagersins að greiðast „með skuldabréfi til 5 ára, 10% vöxtum, útgefnu af seljanda“ og skyldi því fylgja „fullnægjandi fasteignaveð frá kaupanda með að hámarki 70% veðsetningu“, eins og sagði í samningsákvæðinu. Afhending hins selda fór fram við undirskrift samningsins. Þá var í kaupsamningnum miðað við að afsal skyldi haldið þegar kaupandi hefði innt af hendi allar greiðslur samkvæmt honum, eigi síðar en 1. desember 2008, og að hann hefði að öðru leyti fullnægt skyldum sínum samkvæmt samningnum. Við afhendingu fékk seljandi í hendur veðskuldabréf að fjárhæð 15.600.000 krónur þar sem sex nánar tilgreindir eignarhlutir í fasteign að Skólabraut 21 á Akranesi voru veðsettir til tryggingar á greiðslu samningsfjárhæðarinnar. Ákvæði veðskuldabréfsins um lánstíma og vexti voru í samræmi við b-lið 2. gr. kaupsamningsins. Skuldari samkvæmt veðskuldabréfinu var tilgreindur kaupandi gjafavöruverslunarinnar, þ.e. Ljós og orka ehf., og kröfuhafi var seljandi hennar, Unika ehf. Veðskuldabréfið ber með sér að vera samið á vegum fasteignasölunnar. Í stefnu greinir svo frá að daginn eftir undirritun kaupsamnings hafi seljandi farið í viðskiptabanka sinn með veðskuldabréfið en verið tjáð að með uppreiknuðum lánum væri ekkert veðrými í hinum veðsettu eignarhlutum. Væri veðhlutfallið um eða yfir 100% og bréfið því óseljanlegt og ótryggt. Nokkur samskipti virðast hafa átt sér stað milli aðila í kjölfarið þar sem seljandi taldi skuldabréfið ekki fullnægja kröfum kaupsamningsins. Kaupandi gaf út annað veðskuldabréf, dags. 12. júní 2008, að sömu fjárhæð með veði í „lager og lausafjármunum“ kaupanda. Gjalddagi þess var 1. ágúst sama ár. Eins og fyrra veðskuldabréf bar þetta skuldabréf með sér að vera samið af starfsmanni fasteignasölunnar. Samkvæmt gögnum málsins reyndi kaupandi í kjölfarið að leggja fram fasteignaveð sem fullnægði kröfum kaupsamnings um veðsetningarhlutfall. Í ágúst 2008 leitaði seljandi til lögmanns og fól honum innheimtu á eftirstöðvum kaupverðsins. Hinn 11. september 2008 komst á samkomulag milli kaupanda og seljanda um greiðslu kaupverðsins á vörulagernum. Fól það í sér að kaupandinn greiddi kaupverðið samkvæmt b-lið 2. gr. kaupsamningsins með greiðslu á 6.504.290 krónum en inni í þeirri fjárhæð voru ýmsir kostnaðarliðir auk innborgana 30. júlí og 11. ágúst 2008 á samtals 1.000.000 króna. Enn fremur skyldi kaupandi gefa út þrjú veðskuldabréf samtals að fjárhæð 10.036.000 krónur með sjálfskuldarábyrgð eiganda kaupanda og með veði í fyrrgreindri fasteign að Skólabraut 21 á Akranesi sem og í Bíldshöfða 16 í Reykjavík. Áttu þessi skuldabréf að koma í stað skuldabréfsins, dags. 12. júní 2008. Áður en samkomulag þetta var undirritað hafði lögmaður seljanda leitað til stefnda. Í kjölfarið undirritaði hann yfirlýsingu, dags. 10. september 2008, þar sem atvik eru rakin og tekið fram að seljandi gjafavöruverslunarinnar líti svo á að fasteignasalan hafi gert mistök við skjalagerð við gerð kaupsamningsins og þegar veðskuldabréf með gjalddaga 10. ágúst 2008 var gefið út. Lýsti seljandi því yfir „áskilnaði um að krefja Fasteignamiðlun Íslands ehf. og Vörð tryggingar hf., ábyrgðartryggjanda fasteignasölunnar, um skaðabætur verði fyrirtækið fyrir tjóni í viðskiptunum við kaupanda“. Í yfirlýsingunni segir síðan eftirfarandi: „Vörður trygging hf. lýsir því yfir að á þessu stigi taki félagið ekki afstöðu til hugsanlegrar bótaskyldu. Tryggingafélagið lýsir því yfir að það geri ekki athugasemd við ofangreint samkomulag um greiðsluuppgjör og mun ekki bera fyrir sig, komi til þess að kaupandi krefjist skaðabóta, að með samkomulaginu, þ.m.t. innheimtu skuldabréfa, hafi seljandi sýnt tómlæti eða á annan hátt fyrirgert rétti sínum til að krefjast skaðabóta, reynist hann vera fyrir hendi á annað borð.“ Með kaupsamningi og kröfuframsali, dags. 20. september 2008, voru veðskuldabréfin samkvæmt samkomulaginu frá 11. september 2008 og bótakrafa seljanda á hendur stefnda framseld frá seljanda til Jóns Þórs Eyþórssonar, stefnanda þessa máls. Í stefnu greinir svo frá að kaupandi gjafavöruverslunarinnar hafi 15. janúar 2009 innt af hendi fyrstu afborgun af fyrrgreindum veðskuldabréfum samkvæmt samkomulaginu 11. september 2008. Bréfin hafi eftir það farið í vanskil og ekki hafi verið greitt af þeim síðan. Þau hafi verið innheimt með aðfararbeiðni sem hafi verið lokið án árangurs. Árangurslaust fjárnám hafi verið gert bæði hjá kaupandanum og ábyrgðarmanni. Bú kaupandans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2010 og hafi stefnandi lýst kröfu á grundvelli skuldabréfanna í búið. Engar eignir hafi fundist í búinu en lýstar kröfur í það nemi meira en 60 milljónum króna. Með bréfi, sem var boðsent 9. júlí 2009, krafðist stefnandi skaðabóta að fjárhæð 12.008.709 krónur úr lögboðinni ábyrgðartryggingu fasteignasölunnar. Stefndi hafnaði kröfunni með svarbréfi 9. nóvember 2009. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi skýrir aðild sína að málinu með því að hann hafi yfirtekið bótakröfu seljanda, Uniku ehf. (síðar RS lausna ehf.), með kaupsamningi, eins og að framan hafi verið lýst. Þá sé stefnda stefnt til greiðslu bótakröfunnar sem ábyrgðartryggjanda fasteignasölunnar, með vísan til ákvæða 45. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Stefnandi tekur fram að seljandi umræddrar gjafavöruverslunar hafi reitt sig á þjónustu áðurnefndrar fasteignasölu í viðskiptunum sem um ræðir. Salan hafi verið afar þýðingarmikil fjárhagslega fyrir fyrirtækið og eiganda þess, Olgu Stefánsdóttur, sem hafði byggt upp og rekið verslunina Uniku í mörg ár og haft af því lífsviðurværi sitt. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að fasteignasalan hafi gert mistök við skjalagerð í tengslum við söluna. Mistökin hafi falist í því að samkvæmt ákvæði kaupsamningsins hafi kaupandi átt að afhenda skuldabréf að fjárhæð 15.600.000 krónur sem tryggt væri með fasteignaveði með að hámarki 70% veðsetningu. Fasteignasalan hafi fengið upplýsingar um þær fasteignir, sem setja átti að veði, og fjárhæðir áhvílandi veðskulda, en hafi misreiknað sig svo illilega að í stað þess að eignirnar væru tiltækar til veðsetningar, í samræmi við kaupsamningsákvæðið, hafi þær verið yfirveðsettar. Þetta hafi seljanda ekki verið ljóst fyrr en eftir að samningurinn hafði verið undirritaður og hið selda afhent kaupanda. Stefnandi telur að fasteignasalanum hafi við kaupsamningsgerðina borið að búa svo um hnútana að tryggt væri að kaupandinn afhenti téð skuldabréf í samræmi við kaupsamninginn. Stefnandi byggir á því að fasteignasalan beri skaðabótaábyrgð á fjártjóni sem hafi hlotist af því að svo hafi ekki verið gert. Fasteignasalan hafi ekki einu sinni gengið úr skugga um að kaupandinn hefði heimild til veðsetningar fasteigna þannig að það stæðist ákvæði kaupsamningsins. Með þessu hafi hagsmunir seljanda í viðskiptunum verið bornir fyrir borð og hann setið eftir án viðhlítandi trygginga fyrir greiðslum. Stefnandi kveður skuldabréf frá 12. júní 2008, með gjalddaga 10. ágúst sama ár, hafa átt að vera einhvers konar millileik fyrst það hefði dregist hjá kaupandanum að afhenda skuldabréf samkvæmt kaupsamningnum. Þá hafi farist fyrir hjá fasteignasalanum að láta þinglýsa því skuldabréfi innan tilskilins þriggja vikna frests sem gildir um þinglýsingu á veðrétti í lausafé. Ennfremur hafi tilgreining hins veðsetta verið í ólagi. Með þessu hafi fasteignasalan einnig brugðist skyldum sínum. Stefnandi vísar til almennu skaðabótareglunnar um ábyrgð sérfræðinga og til ákvæðis 27. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Samkvæmt því ákvæði beri fasteignasali ábyrgð á tjóni sem hann eða starfsmenn hans valdi í störfum sínum, af ásetningi eða gáleysi. Þá byggir stefnandi á 16. gr. laganna, sbr. 1. gr. þeirra. Í 16. gr. séu tilgreindar skyldur fasteignasala í tengslum við samnings- og skjalagerð en samkvæmt ákvæðinu beri fasteignasala að annast alla skjalagerð við sölu fyrirtækja, þ.m.t einstakra rekstrarhluta. Taki það til söluyfirlits, kauptilboða, kaupsamnings, afsals, veðbréfa og skuldabréfa. Öll skjala- og samningsgerð skuli vera vönduð og svo úr garði gerð að hagsmunir beggja aðila séu tryggðir og réttarstaða hvors um sig glögg. Stefnandi telur augljóst að í þessu ákvæði hafi falist skylda fasteignasölunnar til að sjá til þess að téð veðskuldabréf yrði gefið út og að það uppfyllti kröfur kaupsamningsins áður en afhending hins selda hafi farið fram. Þetta hafi farist fyrir og ekki nóg með það, heldur hafi fasteignasalan einnig byggt á röngum upplýsingum um getu kaupandans til að gefa út skuldabréf sem uppfyllti téð skilyrði. Í stefnu er tekið fram að í svarbréfi stefnda við kröfubréfi stefnanda sé skaðabótaskyldu mótmælt. Þar hafi því m.a. verið haldið fram að kaupandi hafi sjálfur talið nægt veðrými á umræddum eignum og jafnframt hafi forsvarsmaður seljanda, Jón Þór Eyþórsson, viðskiptalögfræðingur, talið að svo væri. Vandinn hafi legið í því að viðskiptabanki seljanda hafi ekki samþykkt veðin þegar til kom að kaupa skuldabréfið. Þessu mótmælir stefnandi. Stefnandi, Jón Þór Eyþórsson, hafi hvorki verið forsvarsmaður seljanda né hafi hann verið til ráðgjafar um kaupin, heldur hafi áðurnefnd fasteignasala borið ábyrgð á því að réttarstaða aðila væri trygg. Þá hafi það ekki heldur verið þannig að stefnandi hafi haft nokkra sjálfstæða skoðun á því hvort skuldabréf, sem kaupandinn hafi ætlað að afhenda seljanda til efnda, uppfyllti skilyrði kaupsamningsins. Ekki hefði það heldur verið nægilegt að mati stefnanda að kaupandinn væri sjálfur þeirrar skoðunar. Fasteignasölunni hafi borið að afla upplýsinga um fasteignirnar, sem ætlunin hafi verið að veðsetja, og hafi átt að ganga úr skugga um að veðrýmið, sem kveðið hafi verið á um í kaupsamningsákvæðinu, væri til staðar. Því sé einnig haldið fram í svarbréfi stefnda að viðmiðanir banka varðandi fasteignaveð hafi tekið breytingum. Stefnandi telur þessa vörn haldslausa. Hafi einhverjum verið ljóst að ástæða væri til að gera ríkar kröfur til þess að á bak við skuldabréf stæði raunveruleg trygging, þá hafi það verið fasteignasölunni, enda gert ráð fyrir því í kaupsamningsákvæðinu. Loks sé í svarbréfinu gefið í skyn að ástæða hefði verið til að ganga að hinum selda lager. Um það segir stefnandi að gert hafi verið sérstakt samkomulag við kaupandann um greiðslufyrirkomulag sem stefndi hafi samþykkt fyrir sitt leyti með áðurnefndri yfirlýsingu. Í þeirri yfirlýsingu hafi m.a. komið fram að samkomulagið við kaupandann væri tjónstakmörkunaraðgerð og líklega eina leiðin til þess að mögulegt væri að fá kaupverðið greitt. Um tjón seljanda og stefnukröfuna vísar stefnandi til samkomulags seljanda og kaupanda, sem gert hafi verið 11. september 2008, en það hafi hljóðað um að kaupandi myndi inna af hendi tiltekna peningagreiðslu og greiða eftirstöðvar, 10.036.000 krónur, með veðskuldabréfum. Bréfin hafi farið í vanskil og hafi samtala skulda samkvæmt veðskuldabréfunum, þegar stefnandi hafi krafist skaðabóta úr hendi stefnda með formlegu kröfubréfi, numið áðurnefndri stefnufjárhæð. Staða skuldanna sé ítarlega sundurliðuð í yfirlitum sem fylgt hafi kröfubréfunum. Tjónið megi að öllu leyti rekja til fyrrnefndra mistaka fasteignasölunnar. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá og með mánuði eftir að stefndi fékk boðsent kröfubréf stefnanda og vísar um þá kröfu til ákvæða III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkröfuna kveður hann gerða með stoð í 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns sé skaðleysiskrafa þar sem stefnandi eignist ekki frádráttarrétt við greiðslu skattsins. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að engri sök sé til að dreifa af hálfu starfsmanna Remax fasteignasölunnar á grundvelli reglna um sérfræðiábyrgð og þar af leiðandi sé ekki til að dreifa bótaskyldu skv. lögum nr. 99/2004 né samkvæmt öðrum réttarreglum, skráðum eða óskráðum. Stefndi telur að gögn málsins bendi ekki til saknæmrar háttsemi starfsmanna fasteignasölunnar. Gildi þá einu hvort notaður sé mælikvarði sérfræðiábyrgðar eða ekki. Á stefnanda hvílir sönnunarbyrðin um hina meintu saknæmu háttsemi. Telur hann að sú sönnun hafi ekki tekist. Stefndi tekur fram að ætluð saknæm háttsemi starfsmanna fasteignasölunnar eigi samkvæmt stefnu að hafa tengst annars vegar útgáfu veðskuldabréfs, dags. 9. júní 2008, og hins vegar frágangi á veðskuldabréfi með gjalddaga 1. ágúst 2008. Varðandi veðskuldabréfið, sem var undirritað samhliða kaupsamningi 9. júní 2008, gerir stefndi þá athugasemd að seljanda hafi verið afhent bréfið áður en kaupsamningurinn var undirritaður. Skýrlega komi fram á veðskjalinu hvað væri áhvílandi á hverri eign, hver hefði verið grunnvísitala við lántöku og viðmiðunarvísitala í maí 2008. Að mati stefnda hefði því ekkert varðandi fjárhæð áhvílandi skulda á hinum veðsettu eignum átt að koma seljanda á óvart hefði hann framkvæmt lágmarkskönnun á því skjali sem hann hafi tekið sem fullgilda greiðslu við undirritun kaupsamnings. Stefndi telur enn fremur staðfest í stefnu að seljandi hafi ekki gert neinar ráðstafanir til að ganga úr skugga um efni eða verðmæti veðskuldabréfsins og þar með þeirrar gagngreiðslu sem mælt hefði verið fyrir um í grein B.1. á kaupsamningnum, heldur einfaldlega „gengið útfrá“ því að það væri í samræmi við kaupsamningsskilyrðið. Honum hafi verið ljóst innihald veðskuldabréfsins áður en hann hafi undirritað kaupsamninginn og hafi því haft alla möguleika á því að gera athugasemdir, fresta undirritun kaupsamnings eða beinlínis hætta við söluna teldi hann veðskuldabréfið ófullnægjandi. Það hafi hann ekki gert heldur samþykkt efni veðskuldabréfsins með athugasemdalausri undirritun sinni á kaupsamning aðila. Gera verði sérstaklega ríkar kröfur til seljanda í þessum efnum í því máli sem hér sé til umfjöllunar enda hafi talsmaður seljanda og sá sem fram hafi komið fyrir þeirra hönd, þ.e. stefnandi, verið þrautreyndur í viðskiptum með reynslu af bæði stjórnarsetu og rekstri fyrirtækja eins og ráða megi af útprentun úr fyrirtækjaskrá. Þar séu talin upp átta mismunandi félög þar sem stefnandi sé annað hvort skráður stjórnarmaður eða prókúruhafi fyrir. Auk þess sé stefnandi með sérfræðimenntun í viðskiptalögfræði. Þetta sé sérstaklega mikilvægt þar sem viðurkennt sé í málavaxtalýsingu í stefnu að seljandi hafi „gengið útfrá“ því að veðskuldabréfið uppfyllti kaupsamningsskilyrði án þess að framkvæma neina sjálfstæða könnun á verðmæti eða gæðum þeirrar greiðslu. Seljanda hafi þó verið í lófa lagið að framkvæma slíka könnun og til þess hafi forsvarsmenn seljanda haft allar forsendur og þekkingu. Hvergi í gögnum málsins sé að finna nokkuð um að starfsmenn Remax hafi ábyrgst verðmæti gagngreiðslunnar eða veðsetningarhlutfall, hvað þá að þeir hafi ábyrgst seljanleika skuldabréfsins hjá fjármálastofnunum. Stefndi byggir á því að ofangreint hafi þýðingu við sakarmatið. Eigi það sérstaklega við hér þar sem hér sé um viðskipti milli fyrirtækja að ræða þar sem vélað sé um kaup og sölu á fyrirtæki. Sakarmat við slíkar aðstæður sé ekki það sama og þegar einstaklingar eigi í hlut. Stefndi mótmælir því sem röngu að á fasteignasala hvíli skylda til að sannreyna að verðmæti umsaminna greiðslna sé í samræmi við kaupsamningsákvæði nema að fasteignasali hafi ábyrgst eitthvað í þeim efnum. Slíku sé ekki til að dreifa í máli þessu. Fasteignasalan hafi eingöngu séð um skjalagerð í málinu en hafi ekki tekið að sér viðskiptaráðgjöf eða mat á eignum, skuldum eða kaupverði. Sú staðreynd að veðskuldabréf það sem kaupandi hafi gefið út hafi verið illseljanlegt og ekki uppfyllt hugmyndir kaupanda um verðmæti slíks bréfs sé fasteignasölunni óviðkomandi. Sama eigi við um þær skuldir sem hvílt hafi á eigninni sem kaupandi hafi boðið fram sem tryggingu. Það sé seljanda að vega og meta hvort framboðin kaupsamningsgreiðsla uppfylli hans kröfur. Ekkert í gögnum málsins eða samskiptum aðila fyrir kaupsamningsgerð hafi gefið til kynna að seljandi hafi ætlað sér að selja veðskuldabréfið. Tregða bankastofnana landsins í september 2008 til viðskipta eða verðmat þeirra á tilteknum undirliggjandi fasteignum sé ekki á ábyrgð Remax fasteignasölu. Á þeim tíma hafði sigið mjög á ógæfuhliðina bæði á fasteignamarkaði, markaði með fyrirtæki og hjá bönkunum sjálfum. Allt þetta hafi miklu heldur leitt til þessarar tregðu. Stefndi telur að sú skylda sem fasteignasölum virðist skenkt í stefnu, þess efnis að þeim beri að ganga úr skugga um markaðsvirði gagngjalds, verði ekki leidd af lögum nr. 99/2004, dómafordæmum eða greinargerð. Sérstaklega mótmælir stefndi fullyrðingum í stefnu þess efnis að slík skylda verði augljóslega lesin úr 16. gr. laga nr. 99/2009. Sú grein sé almenn hátternisregla varðandi skjalagerð fasteignasala en ekki hafi verið bent á neitt sem hafi verið ábótavant í þeim efnum. Að mati stefnda er engin tilraun gerð til þess í stefnu að sýna fram á í hverju ætluð mistök við skjalagerð af hálfu fasteignasölunnar hafi falist. Þá skorti á að það komi fram hvernig hin ætluðu mistök við gerð veðskuldabréfsins frá 9. júní 2008 hafi leitt til þess að kaupandi verslunarinnar hafi ákveðið að vanefna skuldbindingar sínar samkvæmt samkomulaginu sem málsaðilar hafi síðar gert. Slíkt sé algerlega ósannað. Fullyrt sé í stefnu, án frekari útskýringa, að starfsmenn fasteignasölunnar hafi „misreiknað sig illilega“ við gerð skjalsins. Slíkar fullyrðingar verði vart taldar nægja til sönnunar einar og sér. Eigi það sérstaklega við þar sem skjalið sjálft beri slíkt ekki með sér, heldur þvert á móti, enda fjárhæðir áhvílandi skulda auk viðmiðunarvísitalna skilmerkilega ritaðar á veðskuldabréfið. Sama gildi um síðara veðskuldabréfið, dags. 12. júní 2008. Ósannað sé að starfsmenn fasteignasölunnar hafi við gerð þess skjals gerst brotlegir við skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 99/2004 svo bótaskyldu varði. Ekki verði annað lesið úr málavaxtalýsingu í stefnu en að fullyrt sé að á fasteignasölunni hafi hvílt einhver skylda samkvæmt kaupsamningi til að þinglýsa umræddu veðskuldabréfi. Því mótmælir stefndi sem ósönnuðu. Stefndi telur að slíka skyldu sé hvergi að finna, hvorki í kaupsamningi né í veðskuldabréfinu sjálfu. Í gögnum málsins sé ekki heldur að finna neitt sem bendi til þess að þess hafi verið æskt af seljanda að skjalinu yrði þinglýst. Þá mótmælir stefndi því að á starfsmönnum fasteignasölunnar hafi hvílt frumkvæðisskylda til þinglýsingar á veðskuldabréfinu. Engin tilraun sé gerð til að benda á þá réttarheimild er geti leitt til slíkrar skyldu. Þá liggi fyrir að við þinglýsingu hefði komið til greiðslu stimpilgjalds í samræmi við 24. gr. laga um stimpilgjöld nr. 36/1978, samtals 2% af fjárhæð skuldabréfsins, eða 312.000 krónur. Ekkert liggi fyrir um það í gögnum málsins að seljendur hafi greitt eða boðist til að greiða fasteignasölunni slíka fjárhæð. Það sé ekki hlutverk fasteignasölunnar að greiða úr eigin vasa þá fjárhæð fyrir hönd seljanda til þess að sinna þessari meintu frumkvæðisskyldu til þinglýsingar sem stefnandi byggi á. Hafi vilji seljanda staðið til þess að fasteignasalan þinglýsti veðskuldabréfinu sé á því byggt að stefnanda hafi borið að leggja fram fjármuni til greiðslu stimpilgjalds. Stefndi vísar enn fremur til þess að jafnvel þó að það teldist fullsannað að starfsmenn fasteignasölunnar hefðu gerst sekir um saknæma vanrækslu við störf sín þá nægi slík háttsemi ekki ein og sér til að bótaskylda verði felld á stefnda. Það leiði af meginreglum skaðabótaréttar að stefnandi verði að sanna orsakatengsl milli hinnar meintu saknæmu háttsemi og tjóns stefnanda. Á því er byggt að þau orsakatengsl séu ekki fyrir hendi. Fjárhæð bótakröfu stefnanda samanstandi af vanefndum á greiðslum kaupanda og sjálfskuldarábyrgðaraðila samkvæmt 2. gr. samkomulags aðila frá 11. september 2008. Fjárhæð dómkröfu stefnanda sé því sú sama og vanefndir kaupanda samkvæmt sömu grein. Telur stefndi að ekki verði séð hvernig hin meinta saknæma háttsemi starfsmanna fasteignasölunnar hafi stuðlað að þessum vanefndum kaupanda. Orsök þeirra vanefnda sé eingöngu skortur á greiðsluvilja og/eða greiðslugetu skuldara. Stefndi byggir á því að ekkert í hinum meintu mistökum starfsmanna fasteignasölunnar hafi haft áhrif á greiðslugetu kaupanda. Ekkert varðandi hina meintu vangæslu hafi komið í veg fyrir að kaupandi gæti efnt skuldbindingar sínar hefði vilji hans eða geta staðið til þess. Þá hafi seljandi, sem stefnandi leiði rétt sinn frá, margsinnis getað fallið frá viðskiptunum eða gert athugasemdir. Það hafi ekki verið gert heldur þvert á móti. Fyrir kaupsamningsundirritun hafi seljandi fengið veðskuldabréfið frá 9. júní 2008 í hendur án þess að gera athugasemdir þegar að undirritun kaupanna hafi komið. Þegar í ljós hafi komið að bankar hafi ekki viljað kaupa veðskuldabréfið, m.a. vegna hratt versnandi stöðu íslenska bankakerfisins á haustmánuðum 2008, hafi seljandi snúið sér aftur til kaupanda í þeim tilgangi að semja að nýju. Á það hafi kaupandi fallist og í þeim tilgangi hafi veðskuldabréf frá 12. júní 2008 verið gefið út og loks samkomulag aðila frá 11. september 2008. Ekki verði séð hvernig hin meinta vangæsla og skortur á þinglýsingu á veðskuldabréfinu frá 12. júní 2008 geti hafa leitt til þess að skuldari samkvæmt því skjali hafi neitað að standa við ótengdar skuldbindingar sínar samkvæmt 3. gr. samnings aðila frá 11. september 2008. Jafnframt hafi aðilar samið sérstaklega um það í 3. gr. samkomulagsins frá 11. september 2008 að veðskuldabréfið, dags. 12. júní 2008, sem stefnandi byggi m.a. bótaskyldu á, sé úr gildi fallið. Telur stefndi útilokað að eftir slíka sameiginlega yfirlýsingu verði meintri vangá við ritun þess skjals eða skortur á þinglýsingu kennt um vanefndir aðila á greiðsluskyldu samkvæmt samkomulaginu. Stefndi telur að stefnandi geri enga tilraun til að sanna slík orsakatengsl þrátt fyrir skyldu stefnanda til þess. Þau teljist því ósönnuð. Meint saknæm vanræksla við gerð skjals sem aðilar hafi sammælst um að úr gildi væri fallið, verði ekki talin orsök vanefnda annars konar samkomulags sömu aðila sem gerð hafi verið síðar. Það telur stefndi að standist ekki. Stefndi telur enn fremur áhorfsmál hvort aðildarskorti sé ekki til að dreifa af hálfu stefnanda, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Nauðsynlegt sé að gera fyrirvara vegna framsals kröfu þeirrar er mál þetta byggi á. Virðist stefnda jafnvel líklegt að tilgangur þessa gernings hafi verið að koma hinum framseldu kröfum undan félagi á leið í gjaldþrot enda árangurslaust fjárnám gert hjá framseljanda aðeins 20 dögum eftir framsalið. Því megi vera ljóst að félagið RS Lausnir ehf. hafi verið komið í greiðsluþrot við undirritun framsals. Ganga verði út frá því að stefnanda hafi verið ljós þessi staða, enda virðist eiginkona hans hafa verið fyrirsvarsmaður RS Lausna ehf. Því sé skorað á stefnda að leggja fram gögn sem sýni fram á að kaupverð samkvæmt framsalinu hafi í raun verið greitt. Að öðrum kosti verði að telja líklegt að hér sé um riftanlegan gerning að ræða samkvæmt ákvæðum gjaldþrotalaga og að riftunarfrestur nái yfir umrætt tímabil, enda teljist stefndi tengdur aðili í skilningi gjaldþrotalaga. Skiptum á þrotabúi RS Lausna ehf. sé ólokið og hafi skiptastjóri ekki tekið afstöðu til hugsanlegra riftunarmála. Höfðun slíks máls og niðurstaða þess geti haft beinar afleiðingar í máli því sem hér sé til umfjöllunar. Þá mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda. Ef fallist verði á kröfur stefnanda í heild eða að hluta krefst stefndi þess að eins og málum sé háttað og framsetningu kröfu stefnanda sé varið reiknist dráttarvextir frá dómsuppsögu en þingfestingu til vara. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 99/2004 um fasteignasölu og meginreglur skaðabótaréttar um sönnun sakar, tjóns og orsakasambands. Þá reisi hann kröfu um málskostnað á 130. gr. laga nr. 91/1991. Enn fremur sé krafist álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti þar sem stefndi reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og beri því nauðsyn til að fá dæmt álag er þeim skatti nemur úr hendi stefnanda. IV. Forsendur og niðurstaða Í máli þessu leitar stefnandi eftir skaðabótum úr hendi stefnda vegna mistaka, sem stefnandi telur að starfsmenn fasteignasölunnar Remax/Skeifunni hafi gerst sekir um við sölu á gjafavöruversluninni Uniku. Fyrir liggur að Fasteignamiðlun Íslands ehf. rekur Remax/Skeifunni og að félagið er með lögboðna ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Seljandi verslunarinnar var Unika ehf., en fyrirsvarsmaður félagsins var Olga Stefánsdóttir. Í kjölfar sölunnar var nafni Uniku ehf. breytt í RS Lausnir ehf. Með samningi, dags. 20. september 2008, milli RS Lausna ehf. og stefnanda, sem er eiginmaður Olgu, framseldi félagið stefnanda m.a. bótakröfu þess á hendur „fasteignasalanum, fasteignasölunni Fasteignamiðlun Íslands ehf., sem sá um kaupin og skjalagerð, auk ábyrgðartryggjanda hennar“. Gögn sem stefnandi hefur lagt fram í tilefni af áskorun stefnda gefa til kynna að hann hafi greitt RS Lausnum ehf. samtals 13.255.440 krónur með vísan til þessa framsals. Ekkert liggur fyrir um að annmarkar hafi verið á kröfuframsali þessu er leitt geti til þess að sýkna beri stefnda sökum aðildarskorts stefnanda. Stefnandi telur að mistök starfsmanna fasteignasölunnar hafi meðal annars falist í því að gæta ekki að því við gerð veðskuldabréfs, dags. 9. júní 2008, að veðsetningarhlutfall fasteignar, sem þar var sett að veði, fullnægði kröfum samkvæmt b-lið 2. gr. kaupsamnings samningsaðila. Stefndi ber því meðal annars við að ekki hvíli skylda á fasteignasala að sannreyna að verðmæti umsamdra greiðslna samrýmist kaupsamningi. Það hafi þvert á móti verið seljanda að meta hvort framboðin kaupsamningsgreiðsla uppfyllti kröfur hans. Við sakarmatið telur stefndi að það skipti máli að stefnandi, sem komið hafi fram fyrir hönd seljanda í viðskiptunum, sé menntaður í viðskiptalögfræði og með reynslu af viðskiptum. Eins og rakið er í kafla II hér að framan tók fasteignasalan m.a. að sér að annast gerð kaupsamnings, skuldabréfa og annarra löggerninga sem tengdust sölunni, sbr. samning seljanda við fasteignasöluna, dags. 10. apríl 2008. Veðskuldabréfið frá 9. júní 2008 ber með sér að hafa verið samið af starfsmanni fasteignasölunnar. Í skýrslu, sem Ágúst Daði Guðmundsson, sem þá starfaði hjá fasteignasölunni, gaf fyrir dómi, staðfestir hann að hafa annast gerð veðskuldabréfsins og taldi sig hafa aflað upplýsinga um þau lán sem hvíldu á fasteigninni sem ætlunin var að veðsetja af hálfu kaupanda. Hann taldi það hins vegar ekki hafa verið í sínum verkahring að athuga hvort áhvílandi skuldir færu yfir umsamin mörk. Veðskuldabréf þetta var afhent sem greiðsla fyrir vörulager gjafavöru-verslunarinnar samkvæmt b-lið 2. gr. umrædds kaupsamnings. Þar var mælt fyrir um að vörulagerinn skyldi greiðast með skuldabréfi til fimm ára og skyldi því fylgja fullnægjandi fasteignaveð frá kaupanda með „að hámarki 70% veðsetningu“. Óumdeilt er að þar var átt við að þær skuldir sem hvíldu á umræddri fasteign mættu ekki vera hærri en 70% af markaðsverðmæti hennar. Sömu kröfur voru gerðar til fasteignaveðs í drögum að gagntilboði seljanda til kaupanda, sem fyrrgreindur Ágúst Daði sendi fyrirsvarsmanni seljanda með tölvubréfi 23. maí 2008 með þeirri athugasemd að svona hefði hann „viljað sjá tilboðið uppsett“. Ekkert liggur fyrir í málinu um að kaupendur hafi gert fyrirvara við að þeir gætu aflað fasteignaveðs sem fullnægði þessum kröfum. Þá er óumdeilt að vörulagerinn var afhentur kaupanda um leið og greitt hafði verið fyrir hann með umræddu veðskuldabréfi 9. júní 2008. Í málinu hafa verið lögð fram tölvuskeyti frá 11. júní 2008, eða tveimur dögum eftir afhendingu vörulagersins. Þar upplýsir Ágúst Daði Olgu um stöðu lána sem hvíldu á hinni veðsettu fasteign að Skólabraut á Akranesi. Kemur þar fram að upphaflega hafi verið rætt um að „lánið stæði í ca. 70 milljónum og eignirnar væru ca. 100 milljóna“ króna virði. Þá segir í tölvuskeytinu að staða lána hefði hækkað frá síðasta mánuði, þ.e. farið úr 73 milljónum króna í næstum 80 milljónir króna. Samkvæmt upplýsingum sem fylgdu með tölvuskeytinu virðist í þeim tölum ekki tekið tillit til tryggingarbréfs að fjárhæð 7.000.000 króna sem hvíldi á þriðja veðrétti allra eignarhluta umræddrar fasteignar. Sama dag upplýsti Ágúst Daði Olgu um að hann vantaði undirritað verðmat fasteignarinnar. Í málinu hefur verið lagt fram verðmat hennar, dags. 10. júní 2008, sem er undirritað af löggiltum fasteignasala á Remax/Skeifunni. Þar kemur fram að hann telji söluverðmæti eignarinnar vera 101.500.000 krónur. Samkvæmt fyrrgreindum tölvuskeytum virðist uppreikningur á áhvílandi lánum á fasteigninni og endanlegt verðmat eignarinnar ekki hafa legið fyrir fyrr en eftir gerð kaupsamningsins og afhendingu vörulagersins. Gegn andmælum fyrirsvarsmanns seljanda, Olgu Stefánsdóttur, verður að telja ósannað að seljanda hafi verið gerð grein fyrir áætluðu verðmæti fasteignaveðsins og hver raunveruleg staða áhvílandi lána á eigninni hafi verið áður en til undirritunar kaupsamnings kom og vörulagerinn var afhentur. Þá hafa ekki verið færðar sönnur á að fyrirsvarsmaður seljanda verslunarinnar hafi verið upplýstur, áður en kaupsamningurinn var undirritaður, um að hætta væri á því að fasteignaveðið fullnægði ekki þeim kröfum sem gerðar höfðu verið til veðsetningarhlutfalls og fyrrgreind drög að gagntilboði hljóðuðu um. Ekki liggur því annað fyrir en að seljandi hafi við afhendingu vörulagersins verið í góðri trú um að veðskuldabréfið samrýmdist þessum kröfum og sem tekin voru upp í kaupsamning aðila. Í því sambandi skal tekið fram að stefndi hefur gegn andmælum stefnanda ekki fært sönnur á að stefnandi, sem er með menntun í viðskiptalögfræði og reynslu af atvinnurekstri, hafi komið fram fyrir hönd seljanda í viðskiptunum. Samkvæmt framburði stefnanda og Olgu, fyrirsvarsmanni seljanda, mætti stefnandi með Olgu sem eiginmaður hennar á fund þar sem kaupsamningurinn var undirritaður. Það er ósannað að stefnandi hafi veitt seljanda meiri aðstoð í aðdraganda að sölu fyrirtækisins en þau hafa skýrt fyrir dómi og verður ekki talið að sú aðstoð hafi þýðingu við sakarmat í málinu. Óumdeilt er að veðskuldabréfið fullnægði ekki þeim kröfum sem komu fram í kaupsamningi aðila um veðhlutfall hinnar veðsettu fasteignar. Staðhæfingar stefnanda, um að seljandi hafi falast eftir því að viðskiptabanki hans keypti veðskuldabréfið, en bankinn talið fasteignaveðið yfirveðsett og hafnað því að kaupa bréfið, hafa ekki sætt sérstökum andmælum. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til þeirra upplýsinga sem liggja fyrir um stöðu áhvílandi lána og verðmæti fasteignaveðsins verður að leggja til grundvallar að umrædd fasteign hafi verið svo mikið veðsett að ekki hafi verið unnt að koma skuldabréfinu í verð. Frávik frá kröfum kaupsamnings um tryggingu fyrir greiðslu var því verulegt og gerði það að verkum að greiðslan fyrir vörulagerinn var ófullnægjandi. Í 15. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa kemur fram að fasteignasali skuli í hvívetna leysa af hendi störf sín svo sem góðar viðskiptavenjur bjóða. Skal hann liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Sérstaklega er tekið fram í niðurlagi ákvæðisins að hann skuli einnig gæta þess að aðila séu ekki settir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegir kostir í samningum. Þá segir í 16. gr. sömu laga að öll skjalagerð fasteignasala skuli vera vönduð og svo úr garði gerð að hagsmunir beggja aðila séu tryggðir og réttarstaða hvors um sig sé glögg. Hér að framan var vikið að hlutverki fasteignasölunnar við sölu á gjafavöruversluninni samkvæmt samningi seljanda og fasteignasölunnar. Þá hefur einnig verið gerð grein fyrir vinnu starfsmanns fasteignasölunnar við gerð veðskuldabréfsins, sem átti að vera greiðsla fyrir vörulagerinn, og athugun hans á áhvílandi skuldum og verðmæti fasteignarinnar eftir að vörulagerinn hafði verið afhentur. Til að fasteignasala hefði verið unnt að gæta réttmætra hagsmuna seljanda, sbr. 15. og 16. gr. laga nr. 99/2004, telur dómurinn að nauðsynlegt hafi verið að athuga, áður en vörulagerinn var afhentur, hvort veðsetningarhlutfall fasteignarinnar fullnægði umsömdum kröfum aðila. Frávik frá framangreindum kröfum kaupsamningsins reyndist verulegt og leiddi til þess að jafnvægi var raskað milli endurgjalds seljanda og greiðslu kaupanda fyrir vörulagerinn. Með því skapaðist raunveruleg hætta á því að seljandi yrði fyrir tjóni þar sem trygging fyrir efndum á greiðslu fyrir vörulagerinn var ófullnægjandi. Seljandi var ekki látinn vita af því að veðsetningarhlutfallið fullnægði ekki umsömdum kröfum, eins og fasteignasalanum bar að gera í ljósi skyldu sinnar við að gæta réttmætra hagsmuna beggja samningsaðila. Seljandi var því ekki aðvaraður um að hagsmunum hans væri teflt í tvísýnu ef hann afhenti vörulagerinn án þess að hafa viðhlítandi tryggingu fyrir greiðslu. Þegar af framangreindri ástæðu brást fasteignasalinn, sem ábyrgð bar á sölunni, starfsskyldum sínum samkvæmt fyrrgreindum lagaákvæðum í lögum nr. 99/2004, og er óhjákvæmilegt að virða það honum til sakar samkvæmt 27. gr. sömu laga. Upplýst er að seljandi verslunarinnar eða stefnandi hafa ekki fengið greitt fyrir vörulagerinn nema að takmörkuðu leyti. Stefndi hefur ekki borið brigður á að seljandi hafi orðið fyrir tjóni sem þessu nemi í viðskiptunum. Þá hefur því ekki verið borið við að seljandi, og síðar stefnandi, hafi ekki leitast við að takmarka tjón sitt með því að innheimta andvirði vörulagersins hjá kaupanda, ábyrgðarmanni eða á annan hátt, sbr. samkomulag kaupanda og seljanda frá 11. september 2008. Hins vegar telur hann stefnanda ekki hafa sýnt fram á orsakatengsl milli tjónsins og hinnar saknæmu háttsemi. Vísar hann meðal annars til þess að ekki verði séð hvernig sú háttsemi eigi að hafa stuðlað að vanefndum kaupanda fyrirtækisins sem hafi átt rætur að rekja til þess að hann skorti vilja eða getu til að greiða kaupverðið. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að til að skilyrðum um orsakatengsl og vávæni sé fullnægt í máli þessu nægir að upplýst sé að það tjón, sem seljandi varð fyrir í viðskiptunum, hefði ekki orðið ef starfsmaður fasteignasölunnar hefði sýnt viðhlítandi aðgæslu og vandvirkni í störfum sínum og að tjónið sé sennileg afleiðing þess að út af því var brugðið. Dómurinn telur að þessum skilyrðum sé fullnægt í málinu. Því til stuðnings skal tekið fram að fyrirsvarsmaður seljanda verslunarinnar fullyrti fyrir dómi að hún hefði lagt mikla áherslu á það við söluna að viðhlítandi fasteignaveð yrðu lögð fram af hálfu kaupanda til að tryggja greiðslu á kaupverði vörulagersins. Hefur sú staðhæfing ekki verið dregin í efa af stefnanda enda eðlileg krafa í viðskiptum af þessu tagi. Eins og málið liggur fyrir verður að ætla að seljandi hefði ekki orðið fyrir tjóni ef fullnægjandi fasteignaveð hefði verið lagt fram við kaupsamningsgerð eða ef kaupin hefðu gengið til baka sökum þess að kaupandinn gat ekki lagt þau fram. Þá var tjón seljanda í viðskiptunum ekki fjarlæg afleiðing þess að ófullnægjandi trygging var lögð fram fyrir greiðslu kaupverðsins á vörulagernum. Samkvæmt framansögðu ber að fallast á að stefndi greiði stefnanda skaðabætur úr ábyrgðartryggingu fasteignasölunnar vegna þess tjóns sem seljandi varð fyrir og leiddi af vangæslu starfsmanna fasteignasölunnar á hagsmunum seljanda. Útreikningur stefnanda á því tjóni sem hann krefur stefnda um hefur ekki sætt andmælum. Ber því að leggja kröfufjárhæð samkvæmt stefnu til grundvallar dómkröfunni. Ekki er efni til annars en að fjárhæðin beri dráttarvexti frá þeim degi er mánuður var liðinn frá því að stefnandi krafði stefnda um greiðslu fjárhæðarinnar, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með vísan til þessa ber að fallast á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett af hálfu stefnanda. Í ljósi framangreindrar niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sem í ljósi ágreiningsefnisins og umfangs málsins þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði stefnanda, Jóni Þór Eyþórssyni, 12.008.709 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 167/2015
Kærumál Þinglýsing Fasteign Afnotaréttur Dánarbú
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem annars vegar var hafnað kröfu SKS og K, afkomenda SKL, um að fasteignin V yrði tilgreind í fasteignabók sem „jörðin“ V þannig að þinglýsingarvottorð tæki ótvírætt til jarðarinnar V og að eignarheimildir dánarbús SKL að jörðinni yrðu tilgreindar með vísan til heimildarskjala, það er annars vegar erfðaskrár og hins vegar dóms Hæstaréttar í máli nr. 701/2012. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að í veðbókarvottorði sýslumanns kæmi fram að samkvæmt fasteignabók væri dánarbú SKL þinglýstur eigandi að V, sem væri „jörð“ með tilteknu fasteignanúmeri. Þá kæmi þar fram að eignarheimildir þinglýsta eigandans væru annars vegar „erfðaskiptayfirlýsing“ og hins vegar umræddur dómur Hæstaréttar. Samkvæmt því væri engan veginn séð hvað skorti á að færslur í fasteignabók væru í því horfi sem dómkrafa SKS og K hljóðaði á um. Var því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna kröfum þeirra að þessu leyti. Í úrskurði héraðsdóms var hins vegar fallist á kröfu SKS og K um að lagt yrði fyrir sýslumann að afmá úr fasteignabók skiptayfirlýsingu um réttindi Þ yfir fasteigninni V sem erfingjar M höfðu gert með sér. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í dómi réttarins í máli nr. 701/2012 hefði því verið slegið föstu að beinn eignaréttur að jörðinni V væri enn á hendi dánarbús SKL og að færslur í fasteignabók væru nú í samræmi við það. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2014 hefði jafnframt verið leyst úr því að sá beini eignaréttur gengi ekki erfðum við skipti á dánarbúi SKL eftir fyrirmælum erfðaskrár ME heldur eftir lögerfðareglum. Hins vegar leiddi af eldri dómum réttarins að um „umráð og afnot fasteignarinnar“ V, færi að SKL látnum eftir ákvæðum erfðaskrárinnar. Óumdeilt væri að eftir erfðaskránni ættu réttindin að M látnum að ganga til elsta sonar hans, Þ. Kom fram að þótt þessi aðilaskipti að umráðum og afnotum fasteignarinnar ættu sér stoð í erfðaskrá ME hefðu þeir, sem við réttindum hefðu tekið eftir lát SKL, fengið þau í hendur frá næsta forvera sínum en ekki frá ME. Til að koma fram aðilaskiptum að þessum réttindum eftir lát M hefði því verið óumflýjanlegt að gerð yrði umrædd skiptayfirlýsing. Að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 yrði að líta svo á að sú skiptayfirlýsing hefði eingöngu fært í hendur Þ réttindi til umráða og afnota fasteignarinnar V en ekki beinan eignarétt að henni. Þau réttindi fælu á hinn bóginn í sér afnotarétt að fasteign sem væri háður þinglýsingu samkvæmt gagnályktun frá 1. mgr. 31. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hafnaði Hæstiréttur því kröfu SKS og K um að umrædd skiptayfirlýsing yrði afmáð úr fasteignabók.
Dómur Hæstaréttar í máli nr. 701/2013 hafi kveðið upp úr um það að beinn eignarréttur, bundinn kvöðum samkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested, sé enn á hendi dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested. Það sé hann á grundvelli upprunalegrar eignarheimildar Sigurðar, þ.e. erfðaskrá Magnúsar. Dómur Hæstaréttar í máli 701/2013 sé ekki sjálfstæð eignarheimild dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested, heldur dómur um framvindu skipta. Í ljós sé leitt að umráð og afnot Vatnsenda, samkvæmt þeim réttindum sem erfingjanum Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested hafi verið úthlutað 7. maí 1968, teljist óbein eignaréttindi. Í því ljósi beri að skilja dóm Hæstaréttar í máli nr. 740/2013. Af þeim sökum sé á því byggt af hálfu varnaraðila Þorsteins að þinglýsingarstjóri hafi brugðist rétt við með því að færa db. Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested sem eiganda jarðarinnar á grundvelli þinglýstrar erfðaskrár. Þá hafi þinglýsingarstjóri átt að gæta að því að ekki orkaði tvímælis að réttindi á grundvelli dóms Hæstaréttar í máli 99/1969, uppkveðnum 30. maí 1969, væru óbein eignaréttindi. Telji varnaraðilinn að þinglýsingarstjóri hafi einnig farið að þeim fyrirmælum Hæstaréttar. Samkvæmt framansögðu beri dómnum að hafna kröfum sóknaraðila um aflýsingu skiptayfirlýsingarinnar frá 29. nóvember 2000, sem stimpluð hafi verið og árituð af sýslumanninum í Kópavogi 7. desember 2000, móttekin til þinglýsingar frá skiptadeild 12. sama mánaðar og innfærð í þinglýsingarbækur tveimur dögum síðar. Þá geti sú málsástæða sóknaraðila, að skiptayfirlýsingunni beri að aflýsa þar sem hún sé ekki gefin út af skiptastjóra dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested, ekki leitt til þess að aflýsa beri skjalinu. Umrædd réttindi séu ekki eign í dánarbúi Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested. Sá beini eignaréttur sem dánarbúið teljist enn hafa á hendi sé án umráða- og afnotaréttar, án réttar til arðs af Vatnsenda og án réttar til að taka við bótum fyrir skerðingum á eigninni. Með öðrum orðum, án allra þeirra helstu efnislegu réttinda sem erfingja samkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested séu áskilin. Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðili Þorsteinn til 3. gr. þinglýsingarlaga nr. 38/1979, til 11. gr., 1. mgr. 67. gr., 3. og 4. mgr. 68. gr., 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Þá vísar varnaraðili til ákvæða 130. gr., sbr. a-lið 131 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. B Varnaraðili dánarbú Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested telur að krafa sóknaraðila, sem tilgreind er í staflið a) hér að framan, þess efnis að fasteignin Vatnsendi 116957, Kópavogi, fastanúmer 206-6737, verði tilgreind í fasteignabók sýslumannsins í Kópavogi sem „Jörðin Vatnsendi“, hljóti að vera á misskilningi byggð. Í því sambandi vísi dánarbúið einkum til forsendna og dómsorðs Hæstaréttar í máli nr. 740/2013, en í dómsorði sé lagt fyrir sýslumanninn í Kópavogi að færa heiti dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested sem eiganda á blaði í fasteignabók fyrir jörðina Vatnsenda í Kópavogi. Dómsorðið sé skýrt og ekki vafa undirorpið að dánarbúið skuli vera skráð eigandi að umræddri fasteign. Dómur Hæstaréttar lúti eingöngu að eigandaskráningu eignarinnar en fjalli ekkert um heiti hennar eða hvernig það sé sett fram í þinglýsingabók. Fasteign sú sem um ræði heiti Vatnsendi, en fasteignin sé jörð. Hún heiti ekki „Jörðin Vatnsendi“ og því væri það beinlínis rangt að tilgreina hana þannig í fasteignabók. Eignin hafi landnúmer og fasteignanúmer og því sé það skýrt og afmarkað hvaða land og hvaða mannvirki tilheyri eigninni. Ekki verði séð að nokkur þörf sé á að breyta þeirri skráningu. Sýslumaðurinn í Kópavogi hafi brugðist við í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar og breytt skráningu eiganda fasteignarinnar þannig að dánarbú Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested sé skráð eigandi eignarinnar, eins og sjá megi á framlögðu veðbókarvottorði. Vottorðið beri enn fremur með sér að dánarbúið sé undir opinberum skiptum og á forræði skiptastjóra. Varnaraðili dánarbú Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested tekur ekki efnislega afstöðu til þeirrar kröfu sóknaraðila sem tilgreind er í kröfulið b) hér að framan. Lítur varnaraðilinn svo á að hann eigi ekki lögvarða hagsmuni af niðurstöðu málsins hvað það atriði varði. Í því sambandi er af hálfu dánarbúsins til þess vísað að með úrskurði skiptaréttar 24. júlí 1967 hafi Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested verið fengin umráð og afnot jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi. Sá úrskurður hafi verið staðfestur af Hæstarétti. Umráða- og afnotaréttinum hafi fylgt allur réttur til að heimta lóðaleigu, veiðileyfagjöld og aðrar tekjur af jörðinni. Þessum óbeinu eignaréttindum hafi því með endanlegum hætti verið ráðstafað úr dánarbúi Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested og séu þau því ekki á hendi dánarbúsins nú. Það varði því hagsmuni þess engu hvernig þessum réttindum hafi verið eða verði ráðstafað eftir daga Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Af hálfu varnaraðila dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested er enn fremur til þess vísað að Hæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu í dómi sínum í málinu nr. 701/2012 að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda væri enn á hendi dánarbúsins. Rétturinn hafi því lagt fyrir sýslumanninn í Kópavogi að breyta eigendaskráningu eignarinnar í fasteignabók, með þeim hætti sem áður var rakið. Skiptayfirlýsingin sem kröfuliður b) lúti að stafi frá erfingjum í dánarbúi Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Hún geti því eingöngu varðað ráðstöfun á óbeinum eignarréttindum að jörðinni og geti ekki haft áhrif á ráðstöfun beinna eignarréttinda að henni. Frá sjónarhóli varnaraðila dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested skipti því engu máli hvort yfirlýsingin fái að vera áfram skráð í fasteignabók, eða hvort henni verði aflýst. Hvað varðar kröfur sóknaraðila um málskostnað úr hendi dánarbúsins er af hálfu búsins tekið fram að ekki verði talin brýn þörf á því að dánarbúið eigi aðild að málinu. Verði reyndar að líta svo á að sóknaraðilar telji sig vera að sækja hagsmuni dánarbúsins í málinu. Málskostnaðarkrafa þeirra á hendur dánarbúinu sé því mjög óeðlileg og henni beri að hafna. Af hálfu dánarbúsins sé gerð krafa um málskostnað að skaðlausu úr hendi sóknaraðila. Krafan styðjist við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um með­ferð einka­mála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991. IV Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 38/1978 má bera úrlausn þinglýsingar­stjóra um þinglýsingu samkvæmt lögunum undir héraðsdómara í lögsagnarumdæmi þinglýsingarstjóra. Heimild til þess hefur hver sá sem á lögvarinna hagsmuna að gæta vegna ákvörðunar þinglýsingarstjóra. Úrlausnin skal borin undir dóm áður en fjórar vikur eru liðnar frá henni ef þinglýsingarbeiðandi eða umboðsmaður hans var við hana staddur, en ella áður en fjórar vikur eru liðnar frá þeim tíma er hann eða umboðsmaður hans fékk vitneskju um hana. Af tilvitnuðum orðum 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga verður ráðið að umræddur fjögurra vikna frestur til að bera úrlausn um þinglýsingu undir héraðsdómara miðast við það tímamark sem þinglýsingarbeiðanda eða umboðsmanni hans varð kunnugt um úrlausn þinglýsingarstjóra. Skiptir í því sambandi engu hvort það er þinglýsingar­beiðandi sjálfur eða þriðji maður sem bera vill úrlausnina undir héraðsdómara. Kemur þessi skilningur á ákvæðinu einnig skýrlega fram í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 6/1992 um breyting á þinglýsingalögum og hefur hann verið staðfestur í dómaframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 74/2010, sem kveðinn var upp 11. mars 2010. Fyrir liggur að þinglýsingarbeiðendur, þ.e. sóknaraðilar Sigurður Kristján og Karl Lárus, báru hina umdeildu úrlausn þinglýsingarstjóra undir héraðsdómara innan þess frests sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga og með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 3. gr. laganna. Nefndur frestur var hins vegar löngu liðinn þegar sóknaraðilar Sigríður og Markús Ívar sóttu þing í máli þessu og freistuðu þess þannig, í bága við fyrirmæli 4. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga, að bera fyrrnefnda úrlausn þinglýsingarstjóra undir héraðsdómara fyrir sitt leyti. Þegar að þessu gættu þykir dómurinn ekki eiga þess annan kost en vísa kröfum sóknaraðila Sigríðar og Markúsar Ívars frá dómi ex officio. Í dómsorði Hæstaréttar Íslands í dómi réttarins í máli nr. 740/2013 var lagt fyrir sýslumanninn í Kópavogi að færa heiti dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested sem eiganda á blað í fasteignabók fyrir jörðina Vatnsenda í Kópavogi. Verður ekki annað séð að dómur Hæstaréttar lúti eingöngu að því hvern skrá beri eiganda fasteignarinnar í þinglýsingabók en hann fjalli ekki um heiti eignarinnar eða hvernig það sé sett fram í þinglýsingabók. Af gögnum málsins má ráða að fasteign sú sem um ræðir í máli þessu ber heitið Vatnsendi og hefur eignin borið það nafn um langa hríð. Þá er óumdeilt að fasteignin er jörð. Fasteigna- og landnúmer fasteignarinnar eru skráð í þinglýsingabók. Verður að telja að skýrt sé og afmarkað samkvæmt þinglýsingabók hvaða land og hvaða mannvirki tilheyra fasteigninni. Að því gættu og að virtum framlögðum gögnum fær dómurinn ekki annað séð en breyting þinglýsingarstjóra á skráningu Vatnsenda­jarðarinnar hafi verið í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 740/2013. Með vísan til þeirrar niðurstöðu og annars þess sem að framan er rakið verður ekki séð að nokkur efni séu til þess að dómurinn kveði á um breytingu á tilgreiningu eignarinnar í þinglýsingabók. Þá kemur skýrlega fram í þinglýsingarvottorði eignarinnar að þinglýst eignarheimild dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested sé erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938, er þinglýst var 9. janúar 1941. Dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 701/2012 er ekki eignarheimild dánarbúsins og því engin efni til þess að vísa til dómsins í þinglýsingarbók varðandi eignarheimild dánarbúsins. Samkvæmt öllu þessu verður hafnað kröfum sóknaraðila Sigurðar Kristjáns og Karls Lárusar samkvæmt staflið a) í dómkröfum þeirra, svo sem þær eru reifaðar hér að framan. Sóknaraðilar Sigurður Kristján og Karl Lárus eru þinglýsingabeiðendur í máli þessu í skilningi 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þá eru þeir jafnframt meðal erfingja í dánarbúi Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested. Þegar að þessu gættu var þeim rétt að bera úrlausn þinglýsingarstjóra við embætti sýslumannsins í Kópavogi frá 9. maí 2014 undir héraðsdómara á grundvelli tilvitnaðs ákvæðis þinglýsingalaga. Ákvæði 1. mgr. 67. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. getur engu breytt í því sambandi. Þá liggur fyrir að skiptum á dánarbúi Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested er ekki lokið. Þó svo skiptastjóri hafi með frumvarpi úthlutað beinum eignarrétti að Vatnsenda til varnaraðila Þorsteins verður ekki framhjá því litið að afdrif frumvarpsins fyrir dómstólum liggja enn ekki fyrir, en úrskurður héraðsdóms hvað frumvarpið varðar sætir nú kæru til Hæstaréttar. Að þessu gættu þykir 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 ekki standa í vegi málsskoti sóknaraðila Sigurðar Kristjáns og Karls Lárusar á grundvelli 3. gr. þinglýsingalaga. Hin umdeilda skiptayfirlýsing frá 21. nóvember 2000 stafar frá varnaraðila Þorsteini, ekkju Magnúsar Hjaltested, Kristrúnu Ólöfu Jónsdóttur, og öðrum erfingjum Magnúsar, þeim Vilborgu Hjaltested, Marteini Hjaltested og Sigurði Kristjáni Hjaltested. Óumdeilt er að varnaraðili Þorsteinn er handhafi víðtækra óbeinna eignarréttinda að jörðinni Vatnsenda. Þann eignarrétt leiðir hann af erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938 en ekki hinni umdeildu skiptayfirlýsingu. Að mati dómsins verður skiptayfirlýsingin ekki skilin öðruvísi en svo en skjalinu hafi verið ætlað að koma því til leiðar að varnaraðili Þorsteinn yrði skráður þinglýstur eigandi Vatnsenda í þinglýsingabók. Samkvæmt því sem áður var rakið er dánarbú Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested hins vegar skráður eigandi Vatnsenda í þinglýsingabók, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 740/2013. Þegar að þessu gættu þykir verða að fallast á kröfu sóknaraðila Sigurðar Kristjáns og Karls Lárusar um afmáningu skiptayfirlýsingarinnar úr þinglýsingabók, sbr. 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðilum Sigríði og Markúsi Ívari gert að greiða varnaraðilum málskostnað með þeim hætti sem í úrskurðarorði greinir og sem þar þykir hæfilega ákveðinn. Rétt þykir að málskostnaður falli niður milli varnaraðila og sóknaraðila Sigurðar Kristjáns og Karls Lárusar. Úrskurð þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfum sóknaraðila Sigríðar Hjaltested og Markúsar Ívars Hjaltested er vísað frá dómi ex officio. Nefndir sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðilum, Þorsteini Hjaltested og dánarbúi Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested, hvorum fyrir sig, 100.000 krónur í málskostnað. Kröfum sóknaraðila Sigurðar Kristjáns Hjaltested og Karls Lárusar Hjaltested samkvæmt staflið a) í kröfugerð þeirra er hafnað. Lagt er fyrir sýslumanninn í Kópavogi að afmá úr þinglýsingabók fasteignarinnar Vatnsenda, landnúmer 116957, fasteignanúmer 206-6737, skipta­yfirlýsingu, útgefna af varnaraðila Þorsteini Hjaltested 21. nóvember 2000, með þinglýsinganúmerið H-310/00. Málskostnaður fellur niður milli sóknaraðila Sigurðar Kristjáns Hjaltested og Karls Lárussonar Hjaltested annars vegar og varnaraðila, Þorsteins Hjaltested og dánarbús Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested, hins vegar.
Mál nr. 385/1999
Kærumál Fjárnám
Við fjárnám, sem fram fór í eignum J að kröfu B, var gerðarþoli ekki mættur og aðeins lá fyrir vottorð um birtingu boðunar á hendur honum, en ekki samrit boðunarbréfs. Var talið að ekki væru fyrirliggjandi sönnur fyrir að J hefði verið réttilega boðaður til fjárnámsins og því væri skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 ekki fullnægt. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að fella fjárnámið úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. september 1999, þar sem fellt var úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði 15. janúar 1999 hjá varnaraðila samkvæmt kröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fyrrnefnt fjárnám verði staðfest að öðru leyti en því að niður falli ákvæði um að það sé gert í fasteigninni að Hegranesi 35 í Garðabæ. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur, en til vara að fjárnáminu verði breytt þannig að það taki aðeins til höfuðstóls skulda að fjárhæð 1.000.000 krónur og 150.000 kanadískir dollarar auk dráttarvaxta frá 16. desember 1994, að viðbættum 200.000 krónum í málskostnað. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði fjárnámið, sem um ræðir í málinu, á skrifstofu sinni að viðstöddum umboðsmanni sóknaraðila, en án þess að mætt væri af hálfu varnaraðila. Við fjárnámið bókaði sýslumaður að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 væri fullnægt til að gerðin færi fram, þótt ekki væri mætt til hennar fyrir gerðarþola. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var ekki lagt fram við gerðina eða undir rekstri þessa máls samrit af bréfi sýslumanns til varnaraðila, þar sem boðað var til gerðarinnar samkvæmt 1. mgr. 21. gr. sömu laga, heldur lá aðeins fyrir vottorð stefnuvotts um birtingu boðunar á hendur varnaraðila 11. janúar 1999, án þess að nánar kæmi þar fram hvers efnis hún hafi verið. Af þessum sökum liggja ekki fyrir sönnur fyrir að varnaraðili hafi réttilega verið boðaður til fjárnámsins, en úr því hefur sóknaraðili ekki bætt með vottorði stefnuvotts 14. júlí 1999, sem greint er frá í hinum kærða úrskurði. Var því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 til að láta gerðina fara fram að varnaraðila fjarstöddum. Þegar af þessari ástæðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að fella umrætt fjárnám úr gildi. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður óraskað. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Búnaðarbanki Íslands hf., greiði varnaraðila, Jóni Einari Jakobssyni, 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 16/2000
Biðlaun Kjarasamningur Varnarsamningur
F starfaði óslitið sem bifreiðarstjóri hjá varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli frá 1971 til 1997 er starf hans var lagt niður. F taldi sig eiga rétt til biðlauna og vísaði til þess að samkvæmt yfirlýsingu starfsmannahalds varnarliðsins frá 1977 hefðu launakjör sín átt að miðast við samninga um kjör bifreiðarstjóra SVR, en þeir SVR hefðu notið biðlaunaréttar samkvæmt hliðstæðum reglum og greindi í 14. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Talið var að fastráðning bifreiðarstjóra hjá varnarliðinu leiddi ekki sjálfkrafa til þess að biðlaunaréttur skapaðist þeim til handa, en slík réttindi gætu ekki stofnast nema samkvæmt lögum eða samningum og skýrum ákvörðunum atvinnurekenda. Hefði þurft að taka það fram í áðurnefndri yfirlýsingu, sem fulltrúar bifreiðarstjóra samþykktu, ef biðlaunaréttur hefði átt að vera meðal starfskjara þeirra. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna íslenska ríkið af kröfu F um biðlaun, en F hafði beint kröfum sínum að ríkinu á grundvelli laga nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2000. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.797.726 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, eins og nánar greinir í héraðsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að stefnufjárhæð verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum látinn falla niður. Ekki er ágreiningur um málavexti og er frá þeim sagt í héraðsdómi. Þar er jafnframt gerð grein fyrir stöðu varnarliðsins sem vinnuveitanda og réttarreglum um verkefni og valdsvið kaupskrárnefndar varnarsvæða, sbr. nú reglur nr. 78/1996, sem settar eru samkvæmt 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamning milli Íslands og Bandaríkjanna frá 5. maí 1951, sbr. lög nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess. Þá er í héraðsdóminum fjallað um það, hvernig kjaraviðmiðun kaupskrárnefndar fyrir bifreiðarstjóra, sem annast hafa farþegaflutninga hjá framkvæmdadeild flotastöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli, hefur breyst á starfstíma áfrýjanda, sem var félagi í Bifreiðastjórafélaginu Keili, og ýmist farið eftir samningum Bifreiðastjórafélagsins Frama, Bifreiðastjórafélagsins Sleipnis og frá 1. október 1976 samningum um kjör bifreiðarstjóra hjá Strætisvögnum Reykjavíkur. Þegar ákveðið var að miða kjör bifreiðarstjóra á Keflavíkurflugvelli við kjarasamning Reykjavíkurborgar og starfsmannafélags borgarinnar um bifreiðarstjóra hjá Strætisvögnum Reykjavíkur gaf starfsmannahald varnarliðsins út yfirlýsingu 28. febrúar 1977, sem jafnframt var undirrituð til samþykktar fyrir hönd bifreiðarstjóra varnarliðsins og Bifreiðastjórafélagsins Keilis. Þar er fjallað um tilhögun starfa bifreiðarstjóra varnarliðsins og ýmsar greiðslur til þeirra, svo sem 19% kaupauka fyrir mismun á störfum hjá varnarliðinu og Reykjavíkurborg, greiðslur fyrir fatahreinsun og fæði auk greiðslna í orlofssjóð, sjúkra- og styrktarsjóð og lífeyrissjóð Bifreiðastjórafélagsins Keilis. Í upphafi yfirlýsingarinnar segir, að hún mæli fyrir um tilhögun, er sé til viðbótar og skýringar á kjarasamningi Reykjavíkurborgar og starfsmannafélags borgarinnar, er ráði hinum almennu kjörum bifreiðarstjóranna. Þá segir í niðurlagi hennar, að þetta fyrirkomulag skuli endurskoðað við gildistöku nýrra samninga hjá Reykjavíkurborg eða ákveði kaupskrárnefnd að taka aðra kjarasamninga til viðmiðunar um kaup og kjör bifreiðarstjóra varnarliðsins. Loks kemur fram, að með áritun sinni á yfirlýsinguna felli bifreiðarstjórar niður allar fyrri kröfur og ágreiningsmál við varnarliðið, enda verði fyrirkomulagi hennar ekki breytt af hendi varnarliðsins eða kaupskrárnefndar fyrir 1. júlí 1978. Úrslit þessa máls ráðast af túlkun framangreindrar yfirlýsingar. Hún lýtur að tilhögun starfa umræddra bifreiðarstjóra hjá varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli og sérstökum kjörum þeirra en varðar ekki ráðningarsamband bifreiðarstjóranna við varnarliðið. Það helst óbreytt, þótt kaupskrárnefnd ákveði aðra viðmiðun launa en samning um kjör bifreiðarstjóra Strætisvagna Reykjavíkur. Í yfirlýsingunni er ekkert vikið að því, að bifreiðarstjórar varnarliðsins skuli njóta þess réttar til biðlauna við niðurlagningu stöðu, sem fastráðnir starfsmenn Reykjavíkurborgar gátu notið samkvæmt reglum um réttindi og skyldur starfsmanna borgarinnar og voru hliðstæðar ákvæðum 14. gr. þágildandi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Fastráðning bifreiðarstjóra hjá varnarliðinu leiddi ekki sjálfkrafa til þess, að biðlaunaréttur skapaðist þeim til handa. Slík réttindi eru sérstök og hafa ekki tíðkast á almennum vinnumarkaði. Gátu þau ekki stofnast nema samkvæmt lögum eða samningum og skýrum ákvörðunum atvinnurekenda. Hefði þurft að taka það fram í áðurnefndri yfirlýsingu, sem fulltrúar bifreiðarstjóra samþykktu, ef biðlaunaréttur átti að vera meðal starfskjara þeirra, en þar var áskilið, að efnisatriði hennar kynnu að taka breytingum með nýjum kjarasamningum milli Reykjavíkurborgar og starfsmannafélags borgarinnar eða ákvörðun kaupskrárnefndar um aðra viðmiðunarsamninga um kaup og kjör bifreiðarstjóranna. Samkvæmt þessu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Friðrik Heiðar Georgsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem dómtekið var þann 21. október 1999 er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri þann 9. mars 1999. Stefnandi er Friðrik Heiðar Georgsson, Heiðarvegi 18, Keflavík kt. 170834-3809. Stefndu eru utanríkisráðuneytið, kt. 670269-4779 og ríkissjóður, kt. 550169-2829, f.h. íslenska ríkisins. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu biðlauna samtals að fjárhæð 1.797.726 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. III.kafla vaxtalaga nr. 25/1987 sem reiknist á eftirfarandi hátt: af kr.64.337 frá1/5'97til15/5 '97 ""128.674 "15/5 '97"29/5 '97 " "193.011 "29/5 '97 "12/6 '97 ""257.348 "12/6 '97 "26/6 '97 " "321.685 "26/6 '97 "10/7 '97 " "386.022 "10/7 '97"24/7 '97 " "450.359 "24/7 '97 " 7/8 '97 " "514.696 "7/8 '97 "21/8 '97 " "579.033 "21/8 '97 "4/9 '97 " "643.370 "4/9 '97 "18/9 '97 " "707.707 "18/9 '97 "2/10 '97 " "772.044 "2/10 '97 "16/10 '97 " "836.381 "16/10 '97 "30/10 '97 " "900.718 "30/10 '97 "13/11 '97 " "965.055 "13/11 '97 "27/11 '97 " "1.029.392 "27/11 '97 "11/12 '97 " "1.093.729 "11/12 '97 "25/12 '97 " "1.158.066 "25/12 '97 " 8/1 '98 " "1.224.979 "8/1 '98 "22/1 '98 " "1.291.888 "22/1 '98 "5/2 '98 " " 1.358.799 "5/2 '98"19/2 '98 " " 1.425.710 " 19/2 '98"5/3 '98 " " 1.492.621 " 5/3 '98" 19/3 '98 ""1.559.532"19/3 '98"2/4 '98 " " 1.626.443"2/4 '98"16/4 '98 " " 1.693.354 " 16/4 '98 " 30/4 '98 og af stefnufjárhæð kr. 1.797.726 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Stefnandi máls þessa var bifreiðarstjóri hjá Varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Hann kom fyrst til starfa 29. maí 1961 og starfaði þá í tæp tvö ár. Hann kom aftur til starfa 8. júní 1970 og starfaði til hausts sama ár og enn á ný 29. maí 1971 og vann þá samfellt hjá Varnarliðinu til 30. apríl 1997. Stefnandi var félagsmaður í Bifreiðastjóra­félaginu Keili. Um langt árabil, eða allt frá 1. október 1976, voru almenn launakjör bifreiðastjóra á Keflavíkurflugvelli miðuð við kjarasamninga bílstjóra hjá Strætisvögnum Reykjavíkur samkvæmt kjarasamningum Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar, en til viðbótar giltu sérstök kjör frá 1. október 1976 samkvæmt yfirlýsingu starfsmannahalds Varnarliðsins. Undir þessa yfirlýsingu rituðu og fulltrúar bifreiðastjóra Varnarliðsins og Bifreiðastjórafélagsins Keilis. Í 1. lið hennar segir: ,,Eftirfarandi tilhögun er gerð vegna sérstöðu í vinnutilhögun vaktavinnu bifreiðastjóra við akstur almenningsvagna flotastöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Tilhögun þessi til viðbótar og skýringar á Reykjavíkurborgar (sic), sem ræður hinum almennu kjörum bifreiðastjóranna.” Fyrir 1. október 1976 tóku launakjör stefnanda mið af samningum Bifreiðastjóra­félagsins Frama, þ.e. á árunum 1961-1963, og frá júní 1970 tóku kjör hans mið af samningi Bifreiðastjórafélagsins Sleipnis. Hinn 24. apríl 1996 var stefnanda sagt upp með 5 mánaða fyrirvara þar sem leggja átti starf hans niður. Var gert ráð fyrir að hann myndi hætta störfum 30. september það ár. Hinn 12. júní 1996 var ráðning hans framlengd til 28. febrúar 1997 og 26. febrúar 1997 var hún enn á ný framlengd til 30. apríl 1997 er stefnandi lét endanlega af störfum hjá Varnarliðinu. Bifreiðastjórafélagið Keilir fór þess á leit við kaupskrárnefnd að stefnanda yrðu greidd biðlaun vegna niðurlagningar stöðu hans. Með úrskurði nefndarinnar 24. september 1998 var kröfu félagsins hafnað. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort biðlaunaréttur stefnanda geti talist til almennra kjara bifreiðastjóra sem stefnandi eigi að njóta samkvæmt ofangreindri yfirlýsingu starfsmannahalds Varnarliðsins. Fyrir dóminn kom stefnandi málsins Friðrik Heiðar Georgsson, Heiðarvegi 18, Keflavík og vitnið Þórður Einarsson, Álfaskeiði 32, Hafnarfirði. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveður að launakjör sín hafi miðast við samning Reykjavíkurborgar og bifreiðastjóra hjá SVR frá 1. október 1976. Bifreiðastjórar SVR sem fastráðnir hafi verið fyrir 1978 hafi notið biðlaunaréttar samkvæmt 14. gr. reglna um réttindi og skyldur starfsmanna Reykjavíkurborgar. Í 1. mgr. 14. gr. reglnanna segi eftirfarandi: ,,Nú er staða lögð niður, og skal þá starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í 6 mánuði frá því hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu borgarinnar skemur en 10 ár en í 12 mánuði eigi hann að baki lengri þjónustualdur, enda hafi hann þá ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum borgarinnar.” Með uppsagnarbréfi 24. apríl 1996 hafi stefnanda verið tilkynnt að staða hans yrði lögð niður. Samkvæmt þeim reglum sem gilt hafi um bifreiðastjóra hjá SVR, og eru hluti af þeirra ráðningarkjörum, hafi stefnda, sem verið hafi skuldbundinn af því að láta sömu kjör gilda fyrir stefnanda og bifreiðastjóra SVR, borið að greiða stefnanda föst laun í 12 mánuði, þar sem stefnandi hafði starfað hjá stefnda lengur en 10 ár. Réttur til biðlauna takmarkist samkvæmt íslenskum rétti ekki einungis við starfsmenn ríkis og sveitarfélaga, heldur geti hann verið til staðar samkvæmt sérstökum ráðningarsamningi eða ráðningarkjörum sem aðilar semji um sín í milli eða sérstakri ákvörðun sem um það er tekin, sbr. ummæli í Hrd. frá október 1998 í máli Reykjavíkur­borgar og íslenska ríkisins gegn Gunnhildi Sigurðardóttur vegna dánarbús Kristins Jónssonar og gagnsök. Stefnandi kveður rétt til biðlauna vera hluta af ráðningarkjörum sínum. Með því að kaupskrárnefnd hafi tekið ákvörðun um að þau kjör skyldu ráða kjörum bifreiðastjóra hafi Varnarliðið orðið bundið af því að greiða stefnanda biðlaun þegar starf hans hafi verið lagt niður. Jafnvel þótt kaupskrárnefnd segi nú að hún hafi á árinu 1976 ekki verið að taka afstöðu til biðlaunaréttar hafi hann verið hluti þeirra kjara sem giltu. Nefndin geti ekki valið úr þau kjaraatriði sem eigi að gilda og sleppt öðrum þegar hún telji svo henta. Í þeim tilvikum að aðrar reglur hafi verið settar um starfsmenn Varnarliðsins en viðmiðunar­hópa hafi verið um það að ræða að ómögulegt hafi verið að taka beint mið af viðmiðunarhópum. Hafi starfsmenn Varnarliðsins þá fengið aðra hluti í staðinn. Kjaraviðmiðunin sé ein heild sem verði ekki aðskilin frá öðrum kjörum af öðrum aðilanum. Stefnandi byggir kröfu um laun á þeim föstu launum sem stefnandi hafi haft þegar starf hans hafi verið lagt niður. Kröfu um dráttarvexti reisir stefnandi á III. kafla vaxalaga nr. 25/1987 einkum 15. gr. Stefnandi krefur um dráttarvexti frá gjalddaga biðlauna en þau greiðast út með sama hætti og laun, þ.e. greiðslur fara fram á tveggja vikna fresti. Stefnandi byggir málskostnaðarkröfu á 129. gr. eml. nr. 91/1991. Kröfu um virðisaukaskatt reisir stefnandi á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu kveða að samkvæmt niðurlagi 4. tl. 6. gr. viðbætis um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna, sbr. lög nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna, skuli ráðningarkjör og vinnuskilyrði, einkum um vinnulaun, launauppbætur og öryggisráðstafanir við vinnu fara að íslenskum lögum og venju. Biðlaunaréttur sem kjaraþáttur sé ekki venjubundinn þáttur í launakjörum á almennum vinnumarkaði. Biðlaunaréttur sé heldur ekki samþýðanlegur starfsemi Varnarliðsins og stöðu þess sem hluta bandarískra stjórnvalda. Varnarliðið og starfsemi þess hér á landi sé ekki varanleg stofnun heldur sé vera þess bundin því ástandi sem lýst er í inngangi varnarsamningsins, sbr. og uppsagnarákvæði 7. gr. hans. Hjá Varnarliðinu starfi nú um 850 Íslendingar. Stefndu kveða kjör þessara starfsmanna vera miðuð við kjör hinna ýmsu starfshópa á íslenskum vinnumarkaði og hafi kaupskrárnefnd ítrekað byggt úrskurði sína á því að almennt sé ekki hægt að álykta svo að kjaraviðmiðun feli í sér að kjör viðkomandi starfsmanna skuli í einu og öllu fara eftir kjörum viðmiðunarhópsins. Sérstök og óvenjuleg ráðningarkjör geti samkvæmt því ekki almennt fylgt kjaraviðmiðun. Hafi bæði viðmiðunarhópar og viðmiðunarkjarasamningar jafnframt verið breytingum undirorpnir í gegnum tíðina. Hvað varði bifreiðastjóra almenningsvagna hjá Varnarliðinu hafi slíkar breytingar orðið. Þannig hafi verið miðað við samninga Bifreiðastjórafélagsins Frama er stefnandi hóf fyrst störf þar hinn 29. maí 1961. Er hann hafi ráðist til starfa á ný hinn 8. júní 1970 hafi kjör bifreiðastjóra miðast við samninga Bifreiðastjórafélagsins Sleipnis, en þau félög hafi starfað á grundvelli laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Sú viðmiðun hafi verið endurskoðuð að ósk Bifreiðastjórafélagsins Keilis í febrúar 1977 og samkvæmt ákvörðun kaupskrárnefndar hafi þeirri viðmiðun verið breytt með gildistöku frá l. október 1976, þannig að frá þeim tíma hafi verið tekið mið af bílstjórum hjá Strætisvögnum Reykjavíkur og almenn launakjör miðuð við kjarasamninga þeirra sem var kjarasamningur Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar en þeim til viðbótar hafi sérstök kjör gilt. Eftir þann tíma hafi sú viðmiðun verið tekin til endurskoðunar, en með bréfi hinn 5. maí 1988 hafði bifreiðastjórafélagið Keilir farið þess á leit við kaupskrárnefnd að hún endurskoðaði þær forsendur sem byggt hafi verið á við ákvörðun launa félagsmanna og að miðað yrði við launakjör bifreiðastjóra hjá Sérleyfisbifreiðum Keflavíkur í stað launakjara bifreiðastjóra hjá Strætisvögnum Reykjavíkur. Í kjölfar þess hafi verið gerður ítarlegur samanburður við kjör strætisvagna­bílstjóra í Reykjavík og hjá Sérleyfisbifreiðum Keflavíkur. Niðurstaða kaupskrárnefndar þá hafi verið sú að ekki væru efni til að gera breytingar á viðmiðunarstarfshópi bifreiðastjóranna frá því sem verið hafði. Ekki fái staðist að af kjaraviðmiðun við bifreiðastjóra hjá SVR hafi leitt að starfsmenn skyldu í einu og öllu njóta sömu almennra og sérstakra kjara er starfsmenn í viðmiðunarhópunum hafi notið, né að biðlaunaréttur hafi getað falist í þeim kjörum er fylgdu því að tekin var upp viðmiðun við strætisvagnastjóra hjá Reykjavíkurborg og kjarasamning þeirra hvað varðaði hin almennu launakjör. Í hinni sérstöku yfirlýsingu sé þannig að finna ýmis almenn kjaraatriði sem eru frábrugðin eða eigi sér ekki samsvörun í kjarasamningi Reykjavíkurborgar. Stefndu vekja sérstaka athygli á lið nr. 13, þar sem komi m.a. fram, að fyrirkomulag það sem yfirlýsingin kveði á um skuli endurskoðað ef aðrir samningar yrðu ákveðnir af kaupskrárnefnd sem viðmiðun fyrir kaup og kjör bifreiðastjóra, en það undirstriki að viðmiðunin hafi verið almenn launa­viðmiðun sem hafi verið breytingum undirorpin. Hvorki í yfirlýsingunni né ákvörðun Kaupskrárnefndar sé vísað til sérstakra ráðningarkjara samkvæmt reglum um réttindi og skyldur starfsmanna Reykjavíkurborgar. Engum rökum eða gögnum sé stutt af hálfu stefnanda að af þeirri ákvörðun kaupskrárnefndar að taka mið af strætisvagnastjórum hjá Reykjavíkurborg varðandi almenn launakjör bifreiðastjóra Varnarliðsins, hafi sjálfkrafa leitt að lögum, að hinar sérstöku reglur Reykjavíkurborgar um réttindi og skyldur starfsmanna hennar varðandi ráðningarkjör öðluðust gildi gagnvart Varnarliðinu og bifreiðastjórum þess. Verði ekki annað séð en að í ákvörðun kaupskrárnefndar um viðmiðun kjara við kjör strætisvagnastjóra hjá Reykjavíkurborg hafi eingöngu falist tilvísun í hin almennu launakjör samkvæmt kjarasamningi Reykjavíkur­borgar og Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar en í kjarasamningnum sjálfum hafi engin ákvæði verið um biðlaunarétt. Um biðlaunarétt sem almennan ráðningar- eða kjaraþátt hjá bifreiðastjórum SVR hafi heldur ekki verið að ræða er viðmiðunin var tekin upp, né síðar. Hvorki kjarasamningar Reykjavíkurborgar né ráðning hjá Reykjavíkurborg ein og sér gat veitt strætisvagna­stjórum hjá Strætisvögnum Reykjavíkur réttarstöðu fastráðinna starfsmanna og biðlaunarétt er við það yrði tengt samkvæmt reglum um réttindi og skyldur starfsmanna Reykjavíkurborgar. Hafi fastráðningum hjá Reykjavíkurborg verið hætt á árinu 1978. Samkvæmt 2. gr. reglna um réttindi og skyldur starfsmanna Reykjavíkurborgar, hafi fastráðning starfsmanna verið í afar formföstum skorðum. Þannig hafi það verið föst og ófrávíkjanleg regla að fastráðning hafi verið ákveðin af borgarráði eftir umsókn viðkomandi starfsmanns og ætíð gerð skriflega. Án slíkrar formbundinnar fastráðningar hafi starfsmenn ekki getað notið réttarstöðu fastráðinna starfsmanna Reykjavíkurborgar og þar með biðlaunaréttar samkvæmt reglunum, sbr. Hrd. frá l. október 1998 í málinu nr. 36/1998. Fyrir liggi að er stefnandi réðst á ný til Varnarliðsins á árinu 1971 hafi ráðningarkjör hans farið eftir kjarasamningi Bifreiða­stjórafélagsins Sleipnis. Er breyting hafi verið gerð á viðmiðunarhópi í ársbyrjun 1977 hafi engin breyting verið gerð á ráðningarsamningi við stefnanda í þá veru, að hann skyldi njóta biðlaunaréttar vegna starfa síns í samræmi við þann áskilnað reglnanna, að gagngert væri skriflega ákveðið eða um það samið. Engri skriflegri ákvörðun eða samningi sé því heldur fyrir að fara er stefnandi gæti stutt kröfur sínar við. Kröfur stefnanda eigi samkvæmt framanröktu ekki lagastoð. Þeim verði, hvernig sem á yrði litið, ekki heldur fundin stoð í því, að frá október 1976 hafi verið tekið mið af bifreiðastjórum SVR og kjarasamningi Reykjavíkurborgar. Til stuðnings varakröfu sinni benda stefndu á að stefnandi eigi ekki rétt á því að orlof reiknist á biðlaun, hvorki dagvinnulaun né fasta yfirvinnu. Þá geti stefnandi enga kröfu átt vegna yfirvinnu, nema um hafi verið að ræða fasta og ómælda yfirvinnu. Þá falli kaupauki og bónus utan fastra launa í skilningi 14. gr. reglna um réttindi og skyldur starfsmanna Reykjavíkurborgar. Stefndu, utanríkisráðuneytið og ríkissjóður, f.h. íslenska ríkisins eru sýkn af kröfum stefnanda, Friðriks Heiðars Georgssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 177/2016
Kærumál Gæsluvarðhald Farbann
Hafnað var kröfu L um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þess í stað var hann látinn sæta farbanni.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og HjördísHákonardóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 4. mars 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1.apríl 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Til þess að fallist verði á kröfuum gæsluvarðhald á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 þarf að liggjafyrir sterkur grunur um afbrot sem varðað getur 10 ára fangelsi og brotið vera þesseðlis að gæsluvarðhald teljist nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna.Þótt fyrir liggi rökstuddur grunur um brot gegn 227. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 er varhugavert á þessu stigi málsins að slá því föstuað sterkur grunur sé til staðar um slíkt brot. Verður því ekki fallist á aðframlengt verði gæsluvarðhald yfir varnaraðila með vísan til 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008. Í ljósi málsatvika og þar semvarnaraðili er erlendur ríkisborgari verður þess í stað beitt heimild í 1. mgr.100. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr., laga nr. 88/2008 og ákveðið aðvarnaraðila skuli bönnuð för frá Íslandi þann tíma sem gæsluvarðhaldi var ætlaðað gilda samkvæmt hinum kærða úrskurði. Dómsorð:Varnaraðila, X, er bönnuð för frá Íslandi allt til föstudagsins 1. apríl2016 klukkan 16.Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 4. mars 2016.Ár 2016, föstudaginn 4. mars, er á dómþingiHéraðsdóms Suðurlands, sem háð er í dómsal embættisins að Austurvegi 4,Selfossi af Sigurði G. Gíslasyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi. Lögreglustjórinn á Suðurlandi hefur krafistþess að X, kt. [...], til lögheimilis að [...], [...], verði gert að sætaáframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til kl. 16:00 föstudaginn 1. apríl n.k.Kærði mótmælir kröfunni og krefst þess aðhenni verði hafnað, en krefst þess til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaðurskemmri tími .Í kröfu lögreglustjórans kemur fram aðlögreglan á Suðurlandi hafi nú til rannsóknar meint brot X gegn 227. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ýmsum ákvæðum laga nr. 97/2002 umatvinnuréttindi útlendinga. Þann 18. febrúar 2016, hafi lögregla farið til[...] og gert húsleit á þrem stöðum vegna gruns um svo kallað vinnumansal ávegum fyrirtækisins [...] ehf., kt. [...], en kærði sé framkvæmdastjórifyrirtækisins og jafnframt eini eigandi þess. Kærði hafi verið handtekinn þannsama dag og í kjölfarið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a. liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 frá föstudeginum 19. febrúar til kl. 16:00 í dag.Að mati lögreglu teljist sterkur rökstuddurgrunur kominn fram um að X hafi gerst sekur um að stunda vinnumansal á heimilisínu að [...] í [...], í skjóli framangreinds fyrirtækis [...] ehf. Fyrir liggiað tvær konur frá [...] hafi um nokkurt skeið dvalið og starfað inn á heimilikærða. Rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós að kærðihafi nær daglega flutt ófullunnar framleiðsluvörur frá starfsstöð fyrirtækisinsinn á heimili sitt í þeim tilgangi að láta konunar tvær vinna þar ákveðnaverkþætti í framleiðslunni auk heimilisstarfa. Leynd virðist hafa hvílt yfirþessari starfsemi fyrirtækisins sem fram hafi farið á heimili kærða. Konurnartvær hafi ekki fengið neinar launagreiðslur í hefðbundnum skilningi fyrir þávinnu sem þær hafi innt af hendi, en kærði hafi greint frá því að hann hafi ítvígang sent peninga til móður kvennanna tveggja og fjölskyldu þeirra á[...]. Ljóst sé samkvæmtrannsóknargögnum lögreglu að staða kvennanna beggja hérlendis hafi verið mjögbág og þær alfarið háðar kærða um alla hluti hér á landi, þar með talið ferðinahingað til lands. Kærði hafi við yfirheyrslur neitað sök ogsagt konurnar tvær gestkomandi hér á landi, en hafi af og til hjálpað til. Sáframburður kærða sé í engu samræmi við aðra framburði og rannsóknargögn ímálinu. Lögregla telur ljóst að kærði hafi með háttsemi sinni gagnvart konunumtveimur hagnýtt sér bága stöðu þeirra og misnotað þær til nauðungarvinnu í þágufyrirtækis síns með fjárhagslega hagsmuni að leiðarljósi. Rannsóknargögnlögreglu bendi jafnframt til að brot kærða hafi staðið yfir í nokkurn tíma ogað þessi háttur hafi verið hafður á framleiðslu fyrirtækisins um nokkurt skeið.Brotin séu þaulskipulögð og varði umtalsverða fjárhagslega hagsmuni. Þá séjafnframt ljóst að mati lögreglu að kærði hafi í rekstri fyrirtækisins ífjölmörg skipti brotið gegn ákvæðum laga um atvinnuréttindi útlendinga nr.97/2002 sem og önnur ákvæði íslenskrar löggjafar um réttindi á vinnumarkaði ogstandi þau brot í nánum tengslum við meint brot ákærða gagnvart 227. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Að mati lögreglu liggi kærði undir sterkumrökstuddum grun um mjög alvarleg brot sem beinist gegn mikilvægum hagsmunumjafnt hérlendis og erlendis, enda hafur löggjafinn ákveðið að við brotum á 227.gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skuli liggja allt að tólf árafangelsi. Með hliðsjón af þeim mikilvægu hagsmunum semákvæði 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. ákvæðimansalsbókunar Palermó-samningsins, sé ætlað að vernda og þeirri miklu ógn semalþjóðasamfélaginu standi af mansalsbrotum telur lögreglustjóri það ganga gegnalmennri réttarvitund að kærði gangi laus og gæsluvarðhald teljist þvínauðsynlegt vegna almannahagsmuna í skilningi 2. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008.Með vísan til alls framangreinds, framlagðragagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 8872008 um meðferð sakamála, sé þess farið áleit að framangreind krafa um gæsluvarðhald nái fram að ganga. Nái krafa þessifram að ganga sé þess ekki óskað að kærða verði með úrskurði gert að sætaeinangrun í gæsluvarðhaldinu skv. b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála.Forsendurog niðurstaðaMeð vísan til ofangreinds og þeirragagna sem lögð hafa verið fram í málinu er það mat dómsins að kærði sé undirsterkum rökstuddum grun um brot 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940,en þar er meðal annars fjallað um svokallaða nauðungarvinnu, en brot gegnþeirri lagagrein geta varðað fangelsi allt að tólf árum. Rannsókn málsins ervel á veg komin og að sögn fulltrúa lögreglustjóra standa vonir til að máliðverði komið til ákærumeðferðar við lok þess tíma sem krafist er að kærði sætigæsluvarðhaldi.Að virtu eðli þeirra meintu brota semkærði sætir rannsókn vegna þykir mega ætla að nauðsynlegt sé með tilliti tilalmannahagsmuna að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi en tímalengd kröfulögreglustjóra þykir í hóf stillt og verður fallist á hana eins og nánargreinir í úrskurðarorði.Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 1. apríl 2016 kl. 16:00.
Mál nr. 338/2008
Kærumál Dánarbússkipti Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Dánarbú hjónanna A og B var með úrskurði héraðsdóms tekið til opinberra skipta. Ágreiningur reis við skiptin og kröfðust sóknaraðilar þess að tilgreint land sem A tók í arf eftir föður sinn skyldi vegna fyrirmæla í erfðaskrá teljast séreigan hans og því gæti landið og þær eignir sem í stað þess hefði komið ekki komið til skipta til varnaraðila. Þá var þess krafist af sömu ástæðu að viðurkennt yrði að A hefði verið óheimilt að gera fasteignina H ásamt tilheyrandi lóð að séreign síðari konu sinnar B. Var kröfugerð þessi í samræmi við þau ágreiningsefni sem afmörkuð voru í bréfi skiptastjóra til héraðsdóms, sbr. 112. gr. og 122. gr. laga nr. 20/1991 um opinber skipti á dánarbúum o.fl. Varnaraðilar gerðu fyrir héraðsdómi margs konar kröfur sem ekki voru afmarkaðar í fyrrnefndu bréfi skiptastjóra. Kröfðust sóknaraðilar frávísunar á þeim kröfum. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti sagði, að þar sem þær kröfur varnaraðila sem frávísunarkrafa sóknaraðila lyti að, væru ekki kröfur sem varnaraðila væri heimilt að hafa uppi samkvæmt 4. mgr. 130. gr. laga nr. 20/1991 yrði ekki hjá því komist að taka frávísunarkröfuna til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2008, þar sem vísað var frá dómi nánar tilteknum kröfum sóknaraðila í máli, sem rekið er milli þeirra og varnaraðila til að fá leyst úr ágreiningsefnum í tengslum við opinber skipti á dánarbúi A og B. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið í heild til efnismeðferðar. Þá krefjast þær málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, F, G og J, greiði í sameiningu varnaraðilum, C, D og E, samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 2. október 2007 var dánar­bú hjónanna A, kt. [...], sem lést 29. apríl 2007, og B, kt. [...], sem lést 1. júlí 2007, tekið til opinberra skipta. Með bréfi skiptastjóra mótteknu 27. nóvember 2007 var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið, sem þingfest var 14. desember s.á., var tekið til úrskurðar 7. maí sl. um frávísunarkröfur sóknaraðila. Sóknaraðilar eru C, kt. [...], [...], Mosfellsbæ, D, kt. [...], [...], Mosfellsbæ og E, kt. [...], [...], Kópavogi. Varnaraðilar eru F, kt. [...], [...], Mosfellsbæ, G, kt. [...], [...], Hafnarfirði og J, kt. [...], [...], Mosfellsbæ. Dómkröfur sóknaraðila eru að land sem hinn látni, A, tók í arf eftir föður sinn, I, og afmarkast þannig, “að það takmarkast af [...] að vestan, [...] að norðan, [...] að sunnan og að austan af tún­girðingu frá [...] í punkt A til B. Til C, eins og þeir eru markaðir í uppdrætti N. Innan túngirðingar sem markast að norðan af heimreið, að austan ræður línan G-Q að sunnan markaskurður í punkt T úr honum í punkt V þaðan með [...] að vesturhorni túngirðingar, að vestan er túngirðing” skuli vegna fyrir­mæla í erfðaskrá, dags. 7. nóvember 1960 teljast séreign A og því geti landið og þær eignir, sem í stað þess hefur komið, ekki komið til skipta til varnaraðila. Þá er þess krafist af sömu ástæðu að viðurkennt verði að A hafi verið óheimilt að gera fasteignina H í Mosfellsbæ, ásamt tilheyrandi 5.218 m² lóð, að séreign síðari eiginkonu sinnar B, móður varnaraðila. Þá er krafist málskostnaðar. Dómkröfur varnaraðila eru aðallega þær: 1. Að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. 2. Að viðurkennt verði með úrskurði að eign A í jörðinni H í Mosfellsbæ skv. landskiptagjörð dags. 21. júní 1960, til­heyri móðurarfi A, sem honum tæmdist við einka­skipta­gerð eftir M dags. 20. september 1949 og hafi með því verið hjúskapareign A í hjónabandi hans og B. 3. Að viðurkennt verði með úrskurði að þeir tveir hektarar (landnúmer [...]), sem eru að hluta séreign B (5.218 fm) og að hluta eign hlutafélagsins A hf. (14.782 fm) tilheyri upp­haflegri eign A skv. landskiptagerð dags. 21. september 1960 sbr. uppdrátt N af H nr. . [...]. 4. Að viðurkennt verði með úrskurði að við skiptingu dánarbúa hjónanna A og B skiptist hlutafélagið A hf., kt. [...] að jöfnu á milli lögerfingja dánarbús A á grundvelli 50% hlutafjáreignar A í félaginu og á milli lögerfingja B á grund­velli 50% hlutafjáreignar B í félaginu. 5. Að viðurkennt verði með úrskurði að við skiptingu dánarbúa A og B skiptist söluandvirði einka­hluta­fél­agsins A ehf. kt. [...] samkvæmt kaupsamningi dags. 11. júní 2004, að jöfnu á milli lögerfingja dánarbús A á grundvelli 50% hlutafjáreignar A í félaginu og á milli lögerfingja B á grundvelli 50% hlutafjáreignar B í félaginu. 6. Að viðurkennt verði með úrskurði að B hafi að lögum verið heimil seta í óskiptu búi, sbr. leyfi til setu í óskiptu búi dags. 30. maí 2007. Til vara er þess krafist: 1. Að viðurkenndur verði 1/3 lögboðinn erfðaréttur B eftir mann sinn A hafi B ekki verið að lögum heimil seta í óskiptu búi. Að leyfi til setu í óskiptu búi dags. 30. maí 2007 hafi í því tilviki verið ógilt. 2. Að viðurkennt verði með úrskurði að samtals 69 hektarar af þeirri eign A ehf., kt. [...], sem seld var með kaupsamningi dags. 11. júní 2004 hafi upphaflega tilheyrt eign A skv. landskiptagerð dags. 21. september 1960 sbr. uppdrátt N af H nr. [...] og þannig verið hjúskapareign hans. Þá er krafist málskostnaðar. Í þinghaldi í málinu 29. febrúar sl. lýstu lögmenn sóknaraðila því yfir að þeir krefðust frávísunar á liðum 2-6 og varakröfum varnaraðila. Af hálfu varnaraðila er þess krafist að frávísunarkröfu sóknaraðila verði hafnað. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 7. maí sl. I Í bréfi skiptastjóra kemur fram að hin látnu hafi gengið í hjúskap 31. desember 1967 og eignast saman tvær dætur, G og J. Fyrir hafi B átt dótturina F og taki hún arf eftir móður sína og stjúpföður eins og arfborið barn hans samkvæmt erfða­skrá, dags. 18. september 1995. A hafi átt tvö börn, C og D, með fyrri eiginkonu sinni, K. A og K hafi skilið lögskilnaði 26. nóvember 1963. Þá hafi A átt fyrir dótturina E. Á fyrsta skiptafundi í dánarbúinu þann 5. október 2007 hafi Valborg Snævarr hrl. lagt fram erfðaskrá I frá 7. nóvember 1960, þar sem arf­leifandi mæli fyrir um að allt land sem hann ánafni sonum sínum þ. á m. látna A, skuli þeir gera að séreign sinni. Lögmaðurinn hafi upplýst, að meginhluti þeirra eigna sem séu í búinu hafi komið í stað þess lands sem I ánafnaði A. Á skiptafundi 15. sama mánaðar hafi verið bókað vegna erfðaskrár I: L lýsir því yfir að umbj. hans telji að erfðaskrá I frá 7. nóvember 1960 beri að túlka þannig að land sem hinn látni, A, tók í arf eftir föður sinn, I, hafi verið séreign hans, sem og þær eignir sem í stað þess hafi komið. Eigi þær eignir því ekki að koma til skipta til erfingja B. Ásdís Rafnar hrl. mótmælir því fyrir hönd umbjóðenda sinna að umrædd erfðaskrá geti haft réttaráhrif við búskiptin og telur hana þeim óviðkomandi. Erfingjar B hafi á fundinum óskað eftir því að fá ráðstöfunarrétt yfir fast­eign­inni H ásamt 5.218 fm lóð sem henni fylgi, þar sem hún hafi verið séreign kon­unnar samkvæmt kaupmála og komi því til skipta á milli þeirra. Jóhannes Ásgeirs­son hrl. hafi sagt það afstöðu umbjóðenda sinna að vegna ágreinings um erfðaskrá I væri eðlilegt að bíða með ráðstöfun fasteignarinnar. Á skiptafundi 9. nóvember sl. hafi Valborg Snævarr hrl. lýst því yfir f.h. um­bjóðanda síns, E, að hún tæki undir það með erfingjunum, C og D, að það land sem A hafi tekið í arf eftir föður sinn hafi verið séreign hans samkvæmt erfðaskrá I, og ætti því ekki að koma til skipta til erfingja B. Af hálfu skiptastjóra hafi því verið lýst yfir á fundinum að hann myndi vísa ágrein­ingnum um réttaráhrif erfðaskrár I til úrlausnar héraðsdóms. Þá hafi skipta­stjóri tilkynnt málsaðilum með bréfi dags 21. nóvember 2007 að hann teldi sig ekki geta orðið við tilmælum erfingja B um yfirráð yfir fasteigninni H, á meðan óleystur væri ágreiningur um erfðaskrána. Vegna ákvörðunar skiptastjóra hafi erfingjar B bent á að það sé ekki óum­deilt að íbúðarhúsið og lóðin sé úr því landi sem I ánafnaði A. Í hnotskurn snúist ágreiningur málsaðila um erfðaskrána frá 7. nóvember 1960 þar sem I m.a. ánafnaði A hluta úr landi H í [...]. Börn A, E, C og D krefjist viðurkenningar á því að um­rætt land hafi vegna fyrirmæla í erfðaskrá I verið séreign föður þeirra og því geti það og þær eignir sem í stað þess hafa komið ekki komið til skipta til erfingja B. Þá hafi A af sömu ástæðum verið óheimilt að gera fasteignina H í [...], ásamt tilheyrandi 5.218 fm lóð að sér eign B. Börn B og A, F, G og J, telji að hafna eigi kröfu E, C og D. Fyrir því hafi þau m.a. fært þau rök að kaupmálinn hafi ekki verið gerður um að tilteknar eignir væru séreign A. A hafi átt stóran hluta jarðarinnar H er faðir hans féll frá. Við hjúskaparslit A og K hafi A skipt búshelmingi K samkvæmt fjár­slita­samn­ingi jafnt á milli barna þeirra C og D. Síðar hafi A keypt hluta jarð­ar­innar af C á ný (1972). A og B hafi síðar reist saman nýja hús­eign á H og gert um hana kaupmála og jafnframt lóð í kringum húsið, sem D hafi áritað á sínum tíma. Þá hafi hjónin stofnað saman hlutafélag og einka­hlutafélag í helmingseigu hvors og sé hlutafélagið eigandi að hluta H sem eftir sé og fjármunir dánarbúsins í vörslu Kaupþings séu andvirði sölu einka­hlutafélagsins. Þá bendi erfingjar á að þegar B hafi látist hafi hún setið í óskiptu búið eftir A m.a. á grundvelli ákvæðis í erfðaskrá þeirra hjóna og hafi D, C og E ekki gert athugasemdir við þá skipan mála, en þegið fyrir­fram­greiddan arf úr búi föður síns. Framangreindu ágreiningsefni erfingja um erfðaskrána frá 1960 sé vísað til Héraðs­dóms Reykjavíkur í samræmi við 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánar­búum o.fl. II Í 112. gr. laga nr. 20, 1991 um opinber skipti á dánarbúum o.fl. segir m.a. að rísi ágreiningur á milli aðila við opinber skipti samkvæmt XVI. kafla laganna um atriði sem 2. mgr. 103. gr. og 104.-111. gr. taki til, skuli skiptastjóri leitast við að jafna hann. Takist það ekki beini skiptastjóri málefninu til héraðsdóms eftir ákvæðum 122. gr. Í 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20, 1991 segir m.a. að ef ágreiningur rísi um atriði við opinber skipti sem fyrirmæli laganna kveði sérstaklega á um að beint skuli til héraðs­dóms til úrlausnar, svo og ef skiptastjóri telji þörf úrlausnar héraðsdóms um önnur ágreiningsatriði sem komi upp við opinber skipti, skuli skiptastjóri beina skrif­legri kröfu um það til þess héraðsdómstóls þar sem hann var skipaður til starfa. Í 3. tl. 1. mgr. 122. gr. er síðan tekið fram að meðal þess sem fram skuli koma í kröfunni sé um hvað ágreiningur standi og hverjar kröfur hafi komið fram í því sambandi. Af framanröktum fyrirmælum 112. gr. og 122. gr. laga nr. 20, 1991 þykir ljóst að úrlausnarefni máls þessa ræðst af þeirri skriflegu kröfu sem skiptastjóri beindi til dómsins í samræmi við ákvæði 1. mgr. 122. gr. Í bréfi skiptastjóra dags. 25. nóvember 2007 þykir koma skýrlega fram að ágrein­ingsefni það sem hann vísar til úrlausnar dómsins varðar réttaráhrif þess ákvæðis erfðaskrár I, frá 7. nóvember 1960, þar sem hann mælir fyrir um að allt land sem hann ánafni sonum sínum, þ. á m. látna A, skuli þeir gera að séreign sinni. Verður því í máli þessu ekki tekin afstaða til annarra ágrein­ingsefna en þar koma fram. Snýr enda kröfugerð sóknaraðila að því að fá dóms­úrskurð fyrir því að land það sem kveðið er á um í erfðaskránni, frá 7. nóvember 1960, að A taki í arf eftir föður sinn, I, skuli vegna fyrirmæla í erfða­skránni teljast séreign hans og því geti landið og þær eignir, sem í stað þess hefur komið, ekki komið til skipta til varnaraðila. Þá er þess krafist af sömu ástæðu að viður­kennt verði að A hafi verið óheimilt að gera fasteignina H í [...] ásamt tilheyrandi 5.218 m² lóð, að séreign síðari eiginkonu sinnar B, móður varnaraðila. Verður því ekki hjá því komist að taka frávísunarkröfu sóknaraðila til greina enda eru kröfur þær sem frávísunarkrafan lýtur að ekki kröfur sem varnaraðila er heimilt að hafa uppi samkvæmt 4. mgr. 130. gr. laga nr. 20/1991. Ákvörðun málskostnaðar býður efnisdóms í málinu. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Vísað er frá dómi liðum 2-6 í aðalkröfu varnaraðila og varakröfum varnaraðila.
Mál nr. 81/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Í greinargerð lögreglustjóra segir að ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans í Reykjavík rannsaki ætluð brot gegn almennum hegningarlögum er varði stórfelldan innflutning sterkra fíkniefna til landsins sem lagt hafi verið hald á. Málið hafi sætt rann­­sókn um nokkurra mánaða skeið, það sé umfangsmikið og þáttur einstakra sakborn­inga sé talinn mismunandi umfangsmikill og í einhverjum tilvikum talinn afmarkaður við einstakar sendingar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. febrúar 2005, sem barst réttinum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. apríl 2005 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Fallist er á að fyrir hendi sé sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot, sem að lögum geta varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Varnaraðili hefur setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, frá 18. september 2004 til 22. október sama ár en frá þeim degi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna. Þessi síðarnefnda heimild er eðli máls samkvæmt háð því að hvorki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn máls né ákvörðun um ákæru og mál sé síðan rekið með viðhlítandi hraða. Samkvæmt greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti er stefnt að því að ljúka rannsókn málsins á næstu dögum og senda málið ríkissaksóknara til ákærumeðferðar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 594/2017
Ráðningarsamningur Kjarasamningur Laun
Ágreiningur J og H hf. snérist um það hvort J hefði fengið laun sín greidd að fullu í samræmi við ráðningarsamning þeirra og kjarasamning Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambands Íslands vegna starfa hans í hvalstöðinni í Hvalfirði á árinu 2015. J höfðaði mál og krafði H hf. um sérstaka greiðslu í samræmi við ráðningarsamning aðila, bónusgreiðslu í samræmi við samkomulag SA og SGS um kjaramál fiskvinnslufólks og frítökurétt og vikulegan frídag í samræmi við fyrrefndan kjarasamning. Var fallist á með J að uppsetning og orðalag ákvæðisins um hina sérstöku greiðslu í ráðningarsamningnum hafi verið með þeim hætti að J hafi mátt ætla að um hefði verið að ræða greiðslu sem innt yrði af hendi til viðbótar föstu vaktagreiðslunni. Þá kom fram í dómi Hæstaréttar að hvíldartími J hefði verið skertur um fimm daga og þó ekki væri gert ráð fyrir að umræddir frídagar væru launaðir hefði verið ljóst að H hf. hefði borið ábyrgð á að J fengi þá lágmarkshvíld sem í kjarasamningi greindi. Þar sem H hf. hafði ekki gert það var honum gert að greiða J dagvinnulaun vegna þeirra daga. Var krafa J því tekin til greina að hluta.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. september2017 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 7.nóvember 2017. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiðasér 1.062.847 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 19. janúar 2016 til greiðsludags. Til vara krefsthann þess að viðurkennd verði skylda aðaláfrýjanda til að greiða séreftirfarandi greiðslur vegna vinnu fyrir hann á árinu 2015: „(i) sérstakagreiðslu í samræmi við 3. mgr. 3. gr. ráðningarsamnings aðila ... (ii) bónusígildi-lágmarksbónusí samræmi við samkomulag SA og SGS um kjaramál fiskvinnslufólks 28. maí 2015.(iii) frítökurétt í samræmi við grein 2.4. í aðalkjarasamningiStarfsgreinasambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins sem tók gildi 1. febrúar2014, að teknu tilliti til breytinga og viðbóta 28. maí 2015. (iv) vikuleganfrídag í samræmi við grein 2.4. í aðalkjarasamningi Starfsgreinasambands Íslandsog Samtaka atvinnulífsins sem tók gildi 1. febrúar 2014, að teknu tilliti tilbreytinga og viðbóta 28. maí 2015.“ Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar fyrirHæstarétti.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi snýstágreiningur aðila um það hvort gagnáfrýjandi hafi fengið laun sín greidd aðfullu í samræmi við ráðningarsamning aðila og kjarasamning Samtakaatvinnulífsins og Starfsgreinasambands Íslands vegna starfa hans í hvalstöðinnií Hvalfirði á árinu 2015. Krafa gagnáfrýjanda er sett fram í fjórum liðum. Fjórðiliður kröfunnar varðar greiðslu vegna vikulegs frídags sem gagnáfrýjandi reisirá grein 2.4.3. fyrrnefnds kjarasamnings. Þar segir að á hverju sjö dagatímabili skuli starfsmaður hafa að minnsta kosti einn vikulegan frídag semtengist beint daglegum hvíldartíma og skuli við það miðað að vikan hefjist ámánudegi. Verður ákvæði þetta ekki skilið á þann veg að launþegi ávinni sér sérslíkan frídag á launum heldur að haga beri skipulagningu vinnunnar með þeimhætti að gætt sé að þessum vikulega hvíldartíma en vinnuveitandi ber ábyrgð áað svo sé. Verður fallist á það með aðaláfrýjanda að þegar gagnáfrýjandi fékkfrí að minnsta kosti einn dag í viku hverri ýmist vegna eigin óska eða svokallaðrabrælufría hafi framangreindu ákvæði kjarasamningsins verið fullnægt. Frídagurvegna veikinda telst hins vegar ekki frídagur í skilningi ákvæðisins.Í málinu liggja fyrir gögn, sem stafa fráaðaláfrýjanda, um fjölda vakta sem gagnáfrýjandi vann á þeim tíma sem hér umræðir, fjarvistir hans vegna fría að eigin ósk, fjölda veikindadaga ogbrælufrí. Þegar tekið hefur verið tillit til þeirra vikulegu tímabila þegargagnáfrýjandi fékk frí að eigin ósk og þegar hann fékk frí vegna brælu, semreyndar voru launuð, samræmast gögn þessi því að hvíldartími gagnáfrýjanda varskertur um fimm daga á öllu tímabilinu, um þrjá daga á tímabilinu 6. júlí til26. sama mánaðar, um einn dag á tímabilinu 3. ágúst til 9. sama mánaðar og umeinn dag á tímabilinu 14. september til 20. sama mánaðar. Enda þótt ekki ségert ráð fyrir að umræddir frídagar séu launaðir er ljóst að aðaláfrýjandi barábyrgð á að gagnáfrýjandi fengi þá lágmarkshvíld sem í kjarasamningi greinir.Þar sem hann fór ekki að kjarasamningi að þessu leyti verður honum gert aðgreiða gagnáfrýjanda dagvinnulaun vegna þessara daga, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar 24. maí 2018 í máli nr. 387/2017. Gagnáfrýjandi reiknar tímagjalddagvinnu með því að deila með dagafjölda í þá fjárhæð sem hann fékk greittfyrir hverja vakt á virkum degi, en þá greiðslu fékk hann án tillits til þesshvenær sólarhringsins hann vann og bera gögn málsins með sér að inn í þeirrifjárhæð hafi verið vaktaálag. Verður því ekki unnt að styðjast við þáútreikninga en fyrir liggur að gagnáfrýjandi tók laun samkvæmt launaflokki 13 íkjarasamningi og voru dagvinnulaun á þessum tíma 1.447,27 krónur á tímann.Verður því tekin til greina krafa gagnáfrýjanda að þessu leyti að fjárhæð 57.891króna. Um hina þrjá liði í kröfu gagnáfrýjanda verður hinn áfrýjaði dómurstaðfestur með vísan til forsendna hans.Aðaláfrýjandigreiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Hvalur hf., greiðigagnáfrýjanda, Jökli Þór Jónssyni, 512.947 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. janúar 2016 tilgreiðsludags.Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaðadóms skal vera óraskað.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 800.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Vesturlands 28. júní 2017.I.Mál þetta, sem dómtekið var 10. maí sl., er höfðaðaf Jökli Þór Jónssyni, Stillholti 5, Akranesi, á hendur Hval hf., Miðsandi, 301Akranesi, með stefnu birtri 5. janúar 2016.Endanlegar dómkröfur stefnanda eruþær aðallega að stefndi greiði honum 1.062.847 krónur, auk dráttarvaxta skv. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 19. janúar 2016til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að viðurkennd verði skylda stefndatil að greiða stefnanda eftirfarandi greiðslur vegna vinnu fyrir stefnda áárinu 2015:)Sérstaka greiðslu í samræmi við 3. mgr. 3. gr.ráðningarsamnings aðila, Jökuls og Hvals hf., 29. júní 2015. 2)Bónusígildi-lágmarksbónus í samræmi við samkomulag SA ogSGS um kjaramál fiskvinnslufólks 28. maí 2015. 3)Frítökurétt í samræmi við grein 2.4 í aðalkjarasamningiStarfsgreina­sambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins, sem tók gildi 1.febrúar 2014, að teknu tilliti til breytinga og viðbóta 28. maí 2015.4)Vikulegan frídag í samræmi við grein 2.4 íaðalkjarasamningi Starfsgreina­sambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins, semtók gildi 1. febrúar 2014, að teknu tilliti til breytinga og viðbóta 28. maí2015.Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði honummálskostnað.Stefndi krefst þess aðallega aðhann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu, en til vara aðstefnukrafan verði lækkuð verulega. Stefndi krefst þess og að stefnanda verðigert að greiða honum málskostnað að skaðlausu.II.Stefnandi starfaði hjá Hval hf. á hvalvertíð árin2014 og 2015. Fyrir vertíðina árið 2015 undirritaði hann ráðningarsamning viðstefnda 29. júní 2015. Samkvæmt 2. gr. samningsins var stefnandi ráðinn tilstarfa í hvalstöðinni í Hvalfirði frá 29. júní 2015 til loka hvalvertíðar þaðár. Miðað var við að vertíð lyki þegar vinnslu afurða úr síðasta hvalnum værilokið og skyldi ráðningu þá ljúka án uppsagnar. Samkvæmt launaseðlum laukvertíðinni 4. október 2015.Samkvæmt 1. mgr. 3. gr.ráðningarsamningsins var almennt vinnufyrirkomulag 12 tíma vaktir nemayfirmaður samþykkti sérstakar óskir starfsmanns eða meirihluta starfsmanna umannað vinnufyrirkomulag. Fyrir liggur í málinu að stefnandi, ásamt fjölmörgumöðrum starfsmönnum stefnda, ritaði hinn 29. júní 2015 undir yfirlýsingu þar semfram kemur eftirfarandi: „Undirritaðirstarfsmenn Hvals hf. í starfsstöð Hvals hf. í Hvalfirði sem munu í sumar gangatvískiptar vaktir telja að átta klst. vaktir séu mun hagfelldari kostur meðtilliti til hvíldartíma en tólf stunda vaktir. Við óskum eftir því að þaðvaktafyrirkomulag verði notað í sumar eins og gert hefur verið frá 1950 íHvalfirði.“Samkvæmt 2. mgr. 3. gr.samningsins skyldi stefndi greiða stefnanda 33.142 krónur fyrir hverja 12 tímaí vaktavinnu, mánudaga til föstudaga, en 36.997 krónur fyrir hverja 12 tíma ívaktavinnu um helgar og á samningsbundnum frídögum. Þá var í 3. mgr. 3. gr.samningsins kveðið á um það að stefndi skyldi greiða stefnanda sérstakagreiðslu að fjárhæð 5.736 krónur fyrir hverja 12 tíma í vaktavinnu, en í henniværu innifaldar greiðslur fyrir ferðir til og frá vinnustað og greiðsla fyrirfrítökurétt í þeim tilvikum þar sem hvíld væri styttri en 11 klukkustundir ásólarhring. Í greininni sagði svo að ef stefnandi yrði beðinn um að vinnaþannig að hann næði ekki átta tíma hvíld milli vakta skyldi stefndi greiðahonum aukalega 1,5 tíma í dagvinnu fyrir hvern unninn tíma. Stefnandi leitaði tilVerkalýðsfélags Akraness vegna þess að hann taldi að stefndi hefði brotið gegnsamningsbundnum rétti sínum til launagreiðslna. Verkalýðsfélagið sendi stefndabréf 15. september 2015 þar sem þess var krafist að laun yrðu leiðréttafturvirkt. Bréfinu var svarað af Samtökum atvinnulífsins, f.h. stefnda, 22.október 2015 og kom þar m.a. fram að launagreiðslur stefnda væru í samræmi viðráðningar- og kjarasamning. Þar sem frekari bréfaskipti milli aðila högguðuekki framangreindri afstöðu stefnda höfðaði stefnandi mál þetta á hendurstefnda með birtingu stefnu hinn 5. janúar 2016, eins og fyrr segir.Við aðalmeðferð málsins voruskýrslur teknar af stefnanda, forsvarsmanni stefnda, Kristjáni Loftssyni, ogvitnunum Vilhjálmi Birgissyni, Arnari Sigurmundssyni, Friðriki Friðrikssyni,Jökli Harðarsyni og Guðmundi Steinbach.III.Helstumálsástæður og lagarök stefnandaStefnandi vísar til þess að laun hans eigi að vera ísamræmi við ráðningarsamning hans við stefnda og þau lágmarksréttindi semstefndi hafi skuldbundið sig til að hlíta samkvæmt kjarasamningi. Stefndi hafihins vegar ekki greitt stefnanda svonefnda sérstaka greiðslu sem þó sé kveðiðsérstaklega á um í ráðningarsamningi. Auk þess hafi stefndi hlunnfariðstefnanda um rétt til greiðslu bónusígildis-lágmarksbónuss, frítökuréttar ogvikulegs frídags í samræmi við kjarasamning. Stefnda sé óheimilt að skerðasamningsbundin réttindi stefnanda. Ákvæði ráðningarsamnings séu ógild að svomiklu leyti sem þau fari í bága við kjarasamning, sbr. 7. gr. laga nr. 80/1938um stéttarfélög og vinnudeilur og 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjörlaunafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Jafnvel þótt stefndi greiðimeira en lágmark samkvæmt kjarasamningi í einum lið geti hann ekki skert aðraliði niður fyrir lágmarksréttindi. Þannig geti stefndi t.d. ekki skert frítöku-og bónusrétt stefnanda með vísan til þess að tímagjald sé almennt hærra enkjarasamningur geri ráð fyrir.Stefnandi kveðst aðallega gerafjárkröfu sem nemi þeim vangoldnu launum sem hann eigi inni hjá stefnda. Efdómstólar telji af einhverjum ástæðum ómögulegt að fallast á fjárkröfuna sé tilvara gerð krafa um að viðurkennd verði skylda stefnda til að greiða tilteknartegundir launatekna. Á grundvelli slíks dóms sé svo hægt að reikna út réttargreiðslur. Stefnandi hafi því beina og lögvarða hagsmuni af því að sækjaviðurkenningarkröfur sínar fyrir dómi.Vinnu stefnanda á hvalvertíðinni2015 hafi verið þannig háttað að stefnandi hafi að meginreglu til unnið allansólarhringinn á 8 klst. vöktum með 8 klst. hléum á milli vakta. Í samræmi við2. mgr. 3. gr. ráðningarsamnings hafi stefnda borið að greiða stefnanda 33.142krónur fyrir hverjar 12 klst. í vaktavinnu, mánudaga til föstudaga, en 36.997krónur fyrir hverjar 12 klst. í vaktavinnu um helgar og á samningsbundnumfrídögum. Miðað við 8 klst. í vaktavinnu, í stað 12 klst., hafi stefnda boriðað greiða stefnanda 22.095 krónur fyrir hverja 8 klst. vakt, mánudaga tilföstudaga (8/12 x 33.142 kr.), en 24.665 krónur fyrir hverja 8 klst. vakt umhelgar og á samningsbundnum frídögum (8/12 x 36.997 kr.). Samkvæmt 3. mgr. 3.gr. ráðningarsamnings hafi stefnda jafnframt borið að greiða stefnanda sérstakagreiðslu að fjárhæð 5.736 krónur fyrir hverja 12 klst. vakt í vaktavinnu, enfyrir 8 klst. vakt nemi hún samtals 3.824 krónum (8/12 x 5.736 kr.). Stefndihafi ekki greitt sérstakar greiðslur fyrir unnar vaktir.Ekki standist sú fullyrðingstefnda að hin sérstaka greiðsla skuli vera innifalin í þeirri fjárhæð semtilgreind sé í 2. mgr. 3. gr. ráðningarsamningsins fyrir vaktavinnu, enda hafilaunakjörin verið kynnt fyrir stefnanda á þann veg að sérstaka greiðslan væri,eins og heitið beri með sér, sérstök og bættist við greiðslur fyrir hverjavakt. Í ráðningarsamningi séu þessi tvö atriði greinilega aðgreind. Stefnandihafi með réttu mátt gera ráð fyrir að um væri að ræða tvo aðskilda launaliði,en ekki að annar liðurinn væri innifalinn í hinum. Í 2. mgr. 3. gr. samningsinssé gerð grein fyrir því hvað skuli greiða fyrir vaktavinnu en í 3. mgr. 3. gr.samningsins sé síðan gerð grein fyrir sérstakri greiðslu. Ákvæði 3. gr.ráðningarsamningsins verði því ekki skilið öðruvísi en svo að stefnandi eigirétt á hvoru tveggja, greiðslu fyrir vaktavinnu og auk þess sérstakri greiðslu.Ekkert tilefni sé til að túlka ákvæði 3. gr. á þann veg að sérstök greiðslaskv. 2. mgr. sé hluti af greiðslu fyrir vaktavinnu skv. 3. mgr.Við túlkun 3. gr.ráðningarsamningsins verði enn fremur að líta til þess að stefndi hafi einhliðasamið umrætt ákvæði og samkvæmt andskýringarreglunni verði hann því að berahallann af því ef orðalag ráðningarsamningsins taki ekki af tvímæli um tilætlanhans. Stefnda hafi borið að gera stefnanda sérstaklega grein fyrir því, væriþað vilji hans að sérstök greiðsla væri innifalin í greiðslu fyrir vaktavinnu.Þar sem það hafi ekki verið gert verði að túlka ákvæði samningsins stefnanda íhag. Það hvíli á stefnda að sýna fram á að samið hafi verið um annað en orðalagsamningsins beri með sér. Stefnandi eigi því rétt á sérstakri greiðslu úr hendistefnda, sem bætist við hverja unna vakt stefnanda á hvalvertíð 2015. Samkvæmt framangreindu ákvæði ráðningarsamningsinshafi sérstöku greiðslunni verið ætlað að greiða fyrir ferðir til og frávinnustað og fyrir frítökurétt. Í ákvæðinu hafi þannig falist skuldbinding afhálfu stefnda um að greiða stefnanda fyrir frítökurétt og fyrir ferðir til ogfrá vinnustað. Slíkar greiðslur eigi raunar einnig stoð í kjarasamningi.Stefndi hafi ekki greitt þessar greiðslur og jafnvel þótt sérstakar greiðslurhefðu verið greiddar dugi þær ekki til að ná lágmarki samkvæmt kjarasamningi. Á launaseðlum stefnanda sé vísaðtil þess að laun greiðist samkvæmt launataxta fyrir sérhæft fiskvinnslufólk.Einnig komi fram í tölvupósti frá stefnda til stefnanda 28. ágúst 2015 aðstefndi greiði stefnanda laun samkvæmt launaflokki 13 og miðað sé við eins ársstarfsreynslu. Sá launataxti sé í samræmi við sérstakt samkomulag, sem gerthafi verið 28. maí 2015 um kjaramál fiskvinnslufólks, og samkomulag umlaunaflokk fisktæknis, undirritað sama dag. Launakjör stefnanda skuli því aðlágmarki vera í samræmi við launakjör samkvæmt framangreindu. Þrátt fyrir aðstefndi hafi neitað að afhenda stefnanda nákvæmar og sundurliðaðar tímaskýrslurþá liggi fyrir unnar vinnustundir samkvæmt launaseðlum. Samkvæmt því hafistefnandi unnið samtals 119 vaktir á hvalvertíðinni 2015. Samkvæmt 2. mgr. 3.gr. ráðningarsamnings eigi hann rétt á sérstakri greiðslu fyrir hverja vakt aðfjárhæð 3.824 krónur. Samtals eigi stefnandi því rétt á sérstökumgreiðslum á hvalvertíðinni 2015 sem nemialls 455.056 krónum (119 x 3.824 kr.). Samkvæmt samkomulagi Samtakaatvinnulífsins (SA) og Starfsgreinasambands Íslands (SGS) 28. maí 2015 umkjaramál fiskvinnslufólks eigi stefnandi rétt á bónusígildi-lágmarksbónus, semnemi 220 krónum fyrir hverja unna klukkustund, enda hafi stefndi ekki tekið uppafkastatengdar álagsgreiðslur. Þrátt fyrir að ekki hafi verið mælt fyrir umsérstaka bónusgreiðslu í ráðningarsamningi þá eigi stefnandi rétt á greiðslunniá grundvelli 7. gr. laga nr. 80/1938 og 1. gr. laga nr. 55/1980.Kjarasamningsbundin réttindi verði ekki skert með ákvæðum ráðningarsamnings.Þar sem stefnandi hafi unnið 119 vaktir á hvalvertíðinni 2015 og hver vakt hafiverið 8 klst. þá hafi stefnandi samtals unnið 952 klst. (8 x 119). Af því leiðiað fyrir hvalvertíðina 2015 eigi stefnandi rétt á greiðslubónusígildis-lágmarksbónuss, sem nemi samtals 209.440 krónum (952 x 220 kr.). Samkvæmt gr. 2.4.1 í áðurnefndumkjarasamningi eigi stefnandi rétt á að minnsta kosti 11 klst. hvíld á millivakta. Þrátt fyrir að í ráðningarsamningi sé gert ráð fyrir styttri hvíldartímaen samkvæmt kjarasamningi verði frítökuréttur stefnanda að vera í samræmi viðkjarasamning. Stefndi hafi ekki gert lögmæta samninga sem víki fyrrgreindumákvæðum gr. 2.4.1 í kjarasamningi, um hvíldartíma og frítökurétt, til hliðar. Þar sem stefnandi hafi aðmeginreglu til unnið allan sólarhringinn á 8 klst. vöktum með 8 klst. hvíld ámilli vakta þá hafi verið gengið á framangreindan hvíldartíma stefnanda semnemi 3 klst. á milli vakta. Vegna þessarar skerðingar á hvíldartíma eigistefnandi rétt á greiðslu 1,5 klst. í dagvinnu fyrir hverja klst. semhvíldartími hans hafi verið skertur. Stefndi hafi neitað að veita upplýsingarum vinnu stefnanda á hvalvertíðinni 2015 og verði hann því að bera hallann afþví. Stefnanda hafi því verið nauðugur einn kostur að áætla hvernig vinnutíminnskiptist samkvæmt launaseðlum. Frítökuréttur stefnanda sé ákveðinn þannig aðgert sé ráð fyrir því að frá því að stefnandi hóf störf þá hafi hann unnið í 8klst., eftir það tekið sér 8 klst. hlé og því næst hafið aftur vinnu og unnið í8 klst. og svo koll af kolli þar til fjölda vakta samkvæmt launaseðli fyrirsérhvert launatímabil hafi verið náð. Þegar stefnandi hefji störf eftireinungis 8 klst. hvíld þá hafi réttur hans til hvíldar skerst um 3 klst. þannsólarhringinn. Miðað við framangreint vinnufyrirkomulag stefnanda hafi hvíldhans að jafnaði skerst um 3 klst. á sólarhring. Fjöldi skertra hvíldartímastefnanda sé því næst lagður saman og sá tími margfaldaður með 1,5, sbr. gr.2.4.1 í kjarasamningi. Samkvæmt endanlegum útreikningum stefnanda, á dskj. nr.34, nemi frítökuréttur stefnanda samtals 261 klst. Samkvæmt gr. 2.4.1 íkjarasamningi skuli miða greiðslu frítökuréttar við dagvinnukaup. Íráðningarsamningi stefnanda sé launagreiðslum hans skipt í laun fyrir vaktir ávirkum dögum og laun fyrir vaktir um helgar. Gera verði ráð fyrir því að launfyrir vaktir á virkum dögum feli í sér samningsbundið dagvinnukaup stefnanda.Dagvinnukaup stefnanda fyrir hverja klst. reiknist því 2.762 krónur (1/12 x33.142 kr.). Fyrir hvalvertíðina 2015 eigi stefnandi rétt á greiðslufrítökuréttar sem nemi samtals 720.839 krónum (261 x 2.762 kr.). Samkvæmt gr. 2.4.3 íkjarasamningi eigi stefnandi rétt á að minnsta kosti einum vikulegum frídegi áhverju sjö daga tímabili. Samkvæmt fyrrgreindu vinnufyrirkomulagi stefnandahafi hann að jafnaði ekki átt neinn vikulegan frídag. Stefnandi eigi rétt ágreiðslu fyrir vikulega frídaga, sem nemi samtals 48 klst., eða samtals 132.568krónum.Sérstakri greiðslu sé samkvæmtráðningarsamningi ætlað að greiða fyrir frítökurétt og ferðir til og frá vinnu.Ekki sé þó gerð sérstök krafa um akstur. Þá sé ekki gerð krafa um að greittverði tvisvar fyrir frítökurétt. Í eftirfarandi sundurliðun sé gerð krafa umsérstöku greiðsluna að fullu þannig að hún leggist við hverja vakt. Sérstökugreiðslurnar dugi þó ekki til þess að greiða fyrir frítökurétt. Þannig standieftir krafa fyrir frítökurétt að fjárhæð 265.783 krónur (720.839 kr. - 455.056kr.).Sérstök greiðsla skv. ráðningarsamningi 455.056 krónur.Bónusgreiðsla skv. kjarasamningi 209.440 krónur.Greiðsla frítökuréttar umfram sérst. greiðslu 265.783 krónur.Greiðsla fyrir vikulegan frídag 132.568krónur.Samtals 1.062.847krónur.IV.Helstumálsástæður og lagarök stefndaStefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefndi hafistaðið í fullum skilum með allar greiðslur samkvæmt ráðningarkjörum og skuldistefnanda ekki neitt. Stefnandi hafi þegar fengið greidd laun í samræmi viðstörf sín hjá stefnda samkvæmt ráðningarsamningi aðila og 20. kaflakjarasamnings SA og SGS um iðnverkafólk, sem gildi í matvælaiðnaði. Kröfugerðstefnanda byggist á röngum forsendum og útreikningum. Útreikningar stefnanda ígreinargerð séu augljóslega rangir, enda hafi hann gefið sér að allar greiddarvaktir hans samkvæmt launaseðlum hafi verið raunverulegar vinnuvaktir þótthluti vaktanna hafi verið greiddar veikindavaktir og bræluvaktir. Á dskj. nr.21 sé að finna útreikning vaktalauna miðað við raunverulegan vinnutímastefnanda og hann borinn saman við launaseðla, en stefnandi hafi fengið laungreidd hálfsmánaðarlega. Fullyrðingar í stefnu um að sérstökgreiðsla samkvæmt ráðningarsamningi sé ógreidd sé einfaldlega röng. Hún hafiverið reiknuð inn í vaktakaupið. Auðvelt sé að sjá þetta þegar fjárhæðvaktagreiðslna sé brotin niður. Ekki sé ágreiningur með aðilum um að stefndihafi miðað laun starfsmanna við 13. launaflokk kjarasamnings SA og SGS fyrirtækjamenn/lyftaramenn, en stefndi hafi yfirborgað starfsmenn sína með því aðnota þann launaflokk. Á dskj. nr. 22 sjáist að sérstakri greiðslu hafi veriðbætt við tímakaup dagvinnu og yfirvinnu við útreikning á vaktakaupi fyrir 8klst. vaktir. Þetta sjáist enn betur á dskj. nr. 26, yfirliti yfir vaktir,fjölda unninna tíma og fjölda greiddra tíma. Stefndi hafði þannig bætt sérstökugreiðslunni við fjárhæðir, sem birtist í ráðningasamningnum. Tilvísun í þá greiðsluí ráðningarsamningnum sé einvörðungu til að undirstrika að til hennar hafiverið tekið tillit í tölulegum útreikningi vaktagreiðslna. Ef taka eigi kröfustefnanda um þetta til greina leiði það til þess að sú greiðsla sé tvígreidd.Um það hafi ekki verið samið í samningnum og því eigi stefnandi ekki rétt tilþess.Stefnandi hafi ekki unnið viðfiskvinnslustörf, eins og haldið sé fram í stefnu, heldur hafi hann unnið ímatvælaiðnaði, það er í kjötvinnslu, við hvalskurð. Vinnsla hvalafurða falliundir ákvæði 20. kafla kjarasamnings SA og SGS sem gildi almennt ímatvælaiðnaði skv. grein 20.1, en undanþegnir séu starfsmenn sem starfi skv.18. kafla um kauptryggingu fiskvinnslufólks. Langreyður, sem sé sú hvalategundsem stefndi veiði, sé næststærsta spendýr jarðar, en hvorki hún né hvaliralmennt sé fiskur. Stefnandi hafi því ekki unnið við fiskvinnslustörf og þvíeigi ákvæði 18. kafla kjarasamnings SA og SGS um fiskvinnslufólk og samkomulagum kjaramál fiskvinnslufólks ekki við um störf hans.Aldrei hafi verið unnið eftirbónuskerfi hjá stefnda í hvalstöðinni í Hvalfirði, eins og tíðkast hafi hjáfiskvinnslufólki við bolfiskvinnslu um áratugaskeið. Stefnandi hafi ekki verið ráðinn hjá stefnda sem fisktæknireða til fiskvinnslu og falli hann því ekki undir kjör fiskvinnslufólks. Undir13. launaflokk SA og SGS falli tækjamenn og lyftaramenn, svo dæmi sé tekið, ensamkvæmt upplýsingum stefnanda sé hann með slík réttindi.Launaseðlar sem stefnandi hafifengið í heimabanka hafi ekki verið með réttu starfsheiti vegna mistaka semgerð hafi verið í forritun NAVISION-kerfis stefnda árið 2009 og ekki orðiðstefnda ljós fyrr en nú. Framsetning launaseðla sem birtist í heimabankastefnanda gerist sjálfvirkt í launakerfi NAVISION og starfsmenn á skrifstofustefnda sjái þá ekki, eins og þeir birtist í heimabanka stefnanda. Þess vegnahafi réttir launaseðlar, eins og þeir komi fram í launakerfi stefnda, einnigverið lagðir fram í málinu. Atvinnurekandi hafi túlkunarréttinn um það hvaða kjarasamningsákvæði/kafliskuli gilda. Það sé á hans ábyrgð að framkvæma kjarasamninga. Ljóst sé aðstefnandi hafi alltaf haldið fullumlaunum, óskertu vaktakaupi, í brælufríum, bæði á virkum dögum og um helgar,þegar ekkert hafi verið að gera vegna þess að hvalur hafi ekki borist á land. Laun sem stefndi hafi greitt hafi verið umfram lágmarkslaunaákvæði 20.kafla, þar sem kveðið sé á um rétt stefnanda til 6. launaflokks fyrir sérhæftiðnverkafólk. Stefndi hafi þess í stað miðað launaútreikninga sína við 13.launaflokk og auk þess greitt stefnanda umfram lögbundið vaktaálag. Stefnandi hafi engan rétt átt til vikulegs frídags eða frítökuréttarsamkvæmt kjarasamningum eða lögum. Þráttfyrir þetta hafi stefndi greitt starfsmönnum sínum sérstaka greiðslu vegnaferðakostnaðar þeirra við að komast til og frá vinnu og einnig vegna hugsanlegsfrítökuréttar. Það hafi hvorki veriðóhjákvæmilegt eða nauðsynlegt að hafa vaktakerfið eins og starfsmenn hafi beðiðum, þ.e.a.s. 8 klst. vaktir í stað 12 klst. Vegna þeirrar ákvörðunar að hafa 8klst. vaktir og 8 klst. vaktarfrí milli vakta þá hafi frítökuréttarákvæði allsekki átt við um vinnu þeirra. Samkvæmt gr. 2.4.2 í kjarasamningnum megi ekkiskipuleggja vaktir þannig að brotinn sé hvíldartími. Frítökuréttarákvæðin eigialls ekki við þegar vaktakerfið samræmist ekki ákvæðum um 11 klst. hvíld. Starfsmenn hafi ekki verið beðnirum að víkja frá 11 klst. reglunni. Þeir hafi ákveðið það sjálfir með því aðóska eftir 8 klst. vöktum og staðfest það með undirskrift sinni. Rétturlaunþega hljóti að vera sá að þeir geti sjálfir tekið ákvarðanir um það hvernigþeir kjósi að vinna. Eitt sé að eiga réttinn og annað að nýta hann. Eins ogyfirlitið um vinnu stefnanda á dskj. 20 beri með sér hafi allra reglna umfrítöku verið gætt og vinna verið í fullu samráði við stefnanda. Samanlagðurfrítími á vinnutíma hans hjá stefnda hafi verið ríflegur og innan þeirra markasem kjarasamningur geri ráð fyrir á tímabilinu. Raunar komi einnig skýrt fram í4. mgr. gr. 2.4.2 að kjarasamningsákvæði um frítökurétt eigi ekki við áskipulögðum vaktaskiptum, en þá sé heimilt að stytta hvíldartíma í allt að 8klst. í stað 11 klst. Starfsmenn stefnda hafi færst á milli vakta þannig aðþeir hafi aldrei verið á sömu vaktinni á sama sólarhring. Hafi frítökurétturhins vegar stofnast þá hafi hann að fullu verið greiddur með sérstökugreiðslunni. Loks sé vakin athygli á því að útreikningur stefnanda áfrítökurétti sé augljóslega rangur, sem ætti að leiða til frávísunar málsinsvegna vanreifunar. Stefndi byggir og á því að krafastefnanda um greiðslu svokallaðs vikulegs frídags verði hvorki reist á ákvæðikjarasamnings né lagaákvæðum. Vikulegur hvíldardagur skv. gr. 2.4.3 sé ekkilaunaður frídagur, launaður orlofsdagur né heldur safnist vikulegir frídagar,sem hafi ekki verið teknir vikulega, saman og skapi sjálfstæðan rétt tillaunagreiðslu eftir starfslok, eins og felist í kröfugerð stefnanda. Stefnandieigi því ekki rétt til launaðra frídaga, eins og hann krefjist í málinu. Ílögum og kjarasamningum hafa um áratugaskeið verið ákvæði um lágmarkshvíld,m.a. ákvæði um vikulegan hvíldardag. Núgildandi lagaákvæði um vikulegan frídagsé að finna í 54. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þar komi m.a. fram að á hverju sjö daga tímabili skulistarfsmaður fá að minnsta kosti einn vikulegan frídag sem tengist beintdaglegum hvíldartíma skv. 53. gr. Ef sérstök þörf sé á vegnaeðlis hlutaðeigandi starfa sé heimilt með samningum samtaka aðilavinnumarkaðarins að fresta vikulegum frídegi þannig að starfsmaður fáisamsvarandi hvíldartíma síðar og ávallt innan 14 daga. Þar sem sérstakarástæður geri slík frávik nauðsynleg megi þó ákveða með samkomulagi á vinnustaðað fresta vikulegum hvíldartíma þannig að í stað vikulegs frídags komi tveirsamfelldir frídagar á hverjum tveimur vikum. Í lögunum sé hins vegar ekkiað finna ákvæði um það að vikulegur frídagur skuli vera launaður né heldurheimili lögin að viðbótarlaunagreiðslur megi koma í stað töku vikulegra frídagaeftir 14 daga. Viðurlög við broti á lögunum geti hins vegar varðað refsinguskv. 99. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 54. gr. megi aðilar vinnumarkaðarinssemja um nánari framkvæmd og útfærslu á vikulegum frídegi, þó þannig aðstarfsmaður fái samsvarandi hvíld síðar og ávallt innan 14 daga. Í kjarasamningum einstakra stéttarfélagainnan ASÍ sé síðan að finna nánari ákvæði um hvíldartíma starfsmanna, sbr. gr.2.4 um lágmarkshvíld í kjarasamningi SA og SGS. Samkvæmt gr. 2.4.3 í þeimkjarasamningi eigi starfsmaður rétt á a.m.k. einum vikulegum frídegi, en þessivikulegi frídagur sé ekki launaður samkvæmt samningsákvæðinu. Uppsöfnunólaunaðra frídaga og umbreyting þeirra í launaða frídaga eigi sér því enga stoðí samningsákvæðinu eða lögum og sé raunar í beinni andstöðu við tilganglagaákvæðisins. Loks sé á það bent að starfsmenn hafi fengið launuð frí í brælum þegarengin veiði hafi verið og lokið hafi verið vinnslu þess afla sem síðast kom áland. Starfsmenn stefnda hafi farið heim til sín í brælum á fullu vaktakaupi.Þetta hafi í tilfelli stefnanda verið 18 greiddar frívaktir, sem samsvari 12dögum á hvalvertíðinni 2015. Varðandi viðurkenningarkröfurstefnanda kveðst stefndi telja að þær séu efnislega ódómtækar. Því tilstuðnings, og til stuðnings varakröfu sinni um lækkun stefnukröfunnar, vísarstefndi til sömu málsástæðna og að framan greinir. Auk þess mótmælir hann öllumkröfum um vexti eða dráttarvexti skv. lögum nr. 38/2001. V.NiðurstaðaÁgreiningur aðila lýtur að því hvort stefnandi hafifengið fullt uppgjör í samræmi við þann ráðningarsamning sem aðilarnir gerðumeð sér hinn 29. júní 2015 og þann kjarasamning sem um laun stefnanda giltivegna starfa stefnanda hjá stefnda í hvalstöðinni í Hvalfirði til lokahvalvertíðar það ár.Í 4. gr. ráðningarsamningsins ertiltekið að stéttarfélag sé Verkalýðsfélag Akraness og að þegar vitnað sé tilkjarasamnings sé átt við kjarasamning Samtaka atvinnulífsins (SA) viðStarfsgreinasamband Íslands (SGS). Segir og í 8. gr. að réttindi og skyldurstarfsmanns og fyrirtækis fari að öðru leyti skv. lögum og/eða gildandikjarasamningi. Ekkert er þar þó tiltekið nánar um það eftir hvaða kaflakjarasamningsins stefnandi taki laun. Heldur stefnandi því fram að um laun hanshafi átt að fara í samræmi við launataxta fyrir sérhæft fiskvinnslufólk ágrundvelli 18. kafla kjarasamningsins, en það sé í samræmi við það semtilgreint sé á launaseðlum, sem hann hafi haft aðgang að í heimabanka sínum. Þákomi fram í tölvupósti stefnda til stefnanda að hann hafi greitt stefnanda launsamkvæmt launaflokki 13 og að miðað hafi verið við eins árs starfsreynslu.Vísar stefnandi til samkomulags SA og SGS, dags. 28. maí 2015, um launaflokkfisktæknis, þar sem fram kemur að fisktæknar sem lokið hafi námi fráFisktækniskóla Íslands skuli raðast í 13. launaflokk samnings þessara aðila, ennám í fisktækni sé nám á framhaldsskólastigi, tvær annir í bóklegu námi og tværannir vinnustaðatengt nám. Laun hanseigi að vera í samræmi við kjarasamning SA og SGS fyrir fiskvinnslufólk, nánartiltekið samkvæmt launaflokki fisktæknis. Stefndi hefur hins vegar alfariðneitað því að laun stefnanda eða annarra starfsmanna hans hafi grundvallast áþeim ákvæðum framangreinds kjarasamnings sem gildi um fiskvinnslufólk, endahafi engin fiskvinnsla farið fram á hans vegum. Þá tilgreiningu á starfsheitisem fram komi á þeim launaseðlum sem stefnandi hafi prentað út úr heimabankasínum og lagt fram í málinu megi rekja til mistaka í forritun launaseðilsins,sem einungis hafi sést í heimabanka launþegans, en starfsmenn við útborgunlaunanna hafi ekki orðið hans varir fyrr en til málareksturs þessa kom. Hiðrétta sé að stefnandi hafi starfað hjá stefnda við hvalkjötsvinnslu og þegiðlaun samkvæmt 20. kafla kjarasamningsins um iðnverkafólk, sem gildi almennt umlaun þeirra sem starfi í matvælaiðnaði. Hann hafi þegið laun samkvæmt 13. launaflokkiþess kafla samningsins er gildi fyrir tækjamenn/lyftaramenn, en stefndi hafiyfirborgað starfsmenn sína samkvæmt þeim flokki. Í gr. 20.1, í 20. kaflasamningsins sem gildir um iðnverkafólk, kemur fram að hann gildi um iðnverka-og verksmiðjufólk sem starfi í iðnaði, s.s. efna-, plast-, prent-, matvæla-,fata-, skinna-, hreinlætis-, lyfja-, málm- og drykkjarvöruiðnaði, enundanþegnir séu þó starfsmenn sem starfi skv. 18. kafla samningsins umkauptryggingu fiskvinnslufólks og gildandi samningum um sláturhús. Fyrir liggurað hvergi er í ráðningarsamningi stefnanda vikið að kauptryggingu eða tilgreintmeð öðrum hætti að um laun hans fari eftir umræddum 18. kafla samningsins. Þáverður ekki talið að áðurgreind tilgreining á launaseðli þeim sem stefnandi hafðiaðgang að í heimabanka sínum, um að stefnandi fengi greitt sem „sérhæfðurfiskvinnslumaður“, hafi afgerandi þýðingu í þessu tilliti, þótt óheppileg sé,enda fær hún engan stuðning að öðru leyti í gögnum málsins. Á sama hátt verðurekki talið að framangreind svör stefnda í tölvupósti, um að stefnandi hafifengið greitt eftir 13. launaflokki, hafi neina sérstaka þýðingu í þessutilliti, enda kveðst stefndi hafa skilgreint stefnanda sem tækja- eðalyftaramann, tækjastjórnanda II, skv. launaflokki 13.Að öllu framangreindu virtu, ogþar sem stefnandi hefur ekki á neinn hátt sýnt fram á að umrætt starf hans eðamenntun eigi með einhverjum hætti að leiða til þeirrar niðurstöðu að hann eigikröfu til launa sem fisktæknir samkvæmt framangreindum launaflokki í 18. kaflakjarasamnings SA og SGS, verður að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að um launhans fari eftir þeim kafla kjarasamningsins. Kröfuliður 1Stefnandi krefst þess að stefndi greiði honum455.056 krónur vegna svokallaðrar sérstakrar greiðslu sem stefnda hafi borið aðgreiða honum á grundvelli 3. mgr. 3. gr. í ráðningarsamningi aðilanna. Í 2.mgr. 3. gr. ráðningarsamningsins kemur fram aðfyrir hverja 12 tíma vakt, frá mánudegi til föstudags, séu greiddar 33.142krónur, en 36.997 krónur fyrir hverja vakt um helgar eða á samningsbundnumfrídögum. Þá segir svo í 3. mgr. 3. gr.: „Í sérstakri greiðslu kr. 5.736 fyrirhverja 12 tíma í vaktavinnu eru innifaldar greiðslur fyrir ferðir til og frávinnustað og greiðsla fyrir frítökurétt í þeim tilvikum að hvíld er styttri en11 klst. á sólarhring. Ef starfsmaður er beðinn um að vinna þannig að hann náiekki 8 stunda hvíld milli vakta skal greiða aukalega 1 ½ tíma í dagvinnu fyrir hvern unnin tíma.“ Þarsem fyrir liggur að stefnandi gekk átta tíma vaktir en ekki 12 tíma vaktirnemur framangreind fjárhæð 8/12 x 5.736 krónum, eða 3.824 krónum. Greiniraðilana á um það hvort stefnandi eigi, eins og stefnandi byggir á, rétt tilhinnar sérstöku greiðslu skv. 3. mgr. 3. gr. til viðbótar við umsamdarvaktagreiðslur skv. 2. mgr. eða hvort hún hafi verið innifalin í hinum föstugreiðslum fyrir vaktavinnu, svo sem stefndi staðhæfir. Lögmaður stefnda hélt því fram í málflutningsræðu sinni við aðalmeðferðmálsins að stefnandi hefði firrt sig rétti til að hafa uppi framangreindakröfu, um hina sérstöku greiðslu til viðbótar hinni föstu vaktagreiðslu, vegnaþess hversu seint hann hefði gert athugasemdir vegna vangreiðslu hennar.Lögmaður stefnanda mótmælti þessari málsástæðu hins vegar sem of seint framkominni. Með því að ekki verður séð að þessari málsástæðu stefnda hafi veriðhreyft á fyrra stigi málsins verður henni hafnað, þegar af þeirri ástæðu, semof seint fram kominni, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Stefndi hefur lagt fram yfirlit yfir það hvernig hin fasta greiðsla fyrirunnar vaktir skv. 2. mgr. 3. gr. ráðningarsamningsins sé reiknuð út miðað viðþær forsendur sem hann kveðst hafa gengið út frá, að laun stefnanda miðuðustvið 13. launaflokk framangreinds kjarasamnings. Sýnist mega af því ráða aðstefndi hafi reiknað með hinni sérstöku greiðslu inn í hina tilgreindu föstuvaktagreiðslu við útreikning og útgreiðslu launa til stefnanda. Eigi að síðurverður á það fallist með stefnanda að uppsetning og orðalag ákvæðisins um hinasérstöku greiðslu í ráðningarsamningnum sé með þeim hætti að stefnandi hafimátt ætla að um væri að ræða greiðslu sem innt yrði af hendi til viðbótar föstuvaktagreiðslunni. Með hliðsjón af eðli þess samnings sem hér um ræðir, semsaminn hefur verið einhliða af stefnda, og því að stefndi hefur ekki sýnt framá að stefnanda hafi mátt vera kunnugt um að sérstaka greiðslan ætti að verainnifalin í hinni föstu vaktagreiðslu, verður lagt til grundvallar niðurstöðu ímálinu að stefnda hafi borið að greiða sérstöku greiðsluna til viðbótar viðvaktagreiðsluna skv. 2. mgr. 3. tl. ráðningarsamningsins. Með hliðsjón affyrirliggjandi gögnum um vaktir stefnanda verður fallist á kröfu hans vegnaþessa kröfuliðar, eins og hún er sett fram. Kröfuliður 2Stefnandi krefstþess í 2. lið kröfugerðar sinnar að stefndi greiði honum vangreiddabónusgreiðslu að fjárhæð 209.440 krónur, í samræmi við samkomulag um kjaramálfiskvinnslufólks, sem SA og SGS gerðu með sér hinn 28. maí 2015, til nánariútfærslu og viðbótar við 18. kafla kjarasamnings aðilanna um kjaramálfiskvinnslufólks. Með því að áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu aðfyrrgreindur 18. kafli hafi ekki gilt um kjör stefnanda, heldur 20. kaflinn,verður stefndi sýknaður af þessum kröfulið stefnanda. Kröfuliður 3Í 3. kröfuliðgerir stefnandi kröfu um það að hann fái greiddar 209.440 krónur vegna ógreiddsfrítökuréttar skv. gr. 2.4.1 og gr. 2.4.2 í umræddum kjarasamningi SA og SGS,en hann eigi rétt á 1,5 klst. frítökurétti fyrir hverja klst. sem 11 klst.hvíld skerðist. Í nefndri gr. 2.4.1, sem hefur yfirskriftina „Daglegurhvíldartími“, er kveðið á um það í 1. mgr. að vinnutíma skuli haga þannig að áhverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmaður a.m.k. 11klst. samfellda hvíld, og í gr. 2.4.2, sem ber yfirskriftina „Frávik ogfrítökuréttur“, er m.a. fjallað um framangreindan frítökurétt vegna skerðingará hvíldartíma. Á hinn bóginn er svo eftirfarandi tiltekið í 5. mgr. gr. 2.4.2: „Framangreind ákvæði eiga þó ekkivið á skipulegum vaktaskiptum en þá er heimilt að stytta hvíldartíma í allt aðátta klst.“ Í 2. mgr. 3. gr. ráðningarsamnings aðilanna kemur fram að almenntvinnufyrirkomulag skuli vera 12 tíma vaktir nema yfirmaður samþykki sérstakaróskir starfsmanns eða meirihluta starfsmanna um annað vinnufyrirkomulag. Ímálinu liggur fyrir yfirlýsing, dags. 29. júní 2015, sem ýmsir starfsmennstefnda, þar á meða stefnandi, rituðu undir, sem er svohljóðandi: „Undirritaðir starfsmenn Hvals hf. í starfsstöð Hvals hf.í Hvalfirði sem munu í sumar ganga tvískiptar vaktir telja að átta klst. vaktirséu mun hagfelldari kostur með tilliti til hvíldartíma en tólf stunda vaktir.Við óskum eftir því að það vaktafyrirkomulag verði notað í sumar eins og gerthefur verið frá 1950 í Hvalfirði.“Samkvæmt framangreindu liggur fyrir að umsamið vinnufyrirkomulag stefnandasamkvæmt ráðningarsamningi aðilanna miðaðist við 12 klst. vaktir, en var styttniður í 8 klst. vaktir á grundvelli fyrrgreindrar óskar hans og ýmissa annarrastarfsmanna stefnda. Með hliðsjón af því, og þar sem ekki verður annað séð enað framangreind stytting hverrar vaktar, og þar með hvíldartíma milli þeirra,hafi með samþykki stefnanda verið stefnda heimil skv. 1. mgr. 3. gr.ráðningarsamnings aðilanna, verður að hafna því, með vísan til tilvitnaðs ákv.4. mgr. í gr. 2.4.2 í kjarasamningi, að stefnandi hafi öðlast rétt tilfrítökugreiðslu vegna skerðingar á hvíldartíma. Verður stefndi því sýknaður afþessum kröfulið stefnanda.Kröfuliður 4Stefnandi krefstþess loks að stefndi greiði honum 132.568 krónur vegna vikulegra frídaga semhann hafi átt rétt á að fá en ekki fengið í vinnu sinni hjá stefnda, sbr. gr.2.4.3 í kjarasamningi. Í því ákvæði kemur fram að starfsmaður eigi rétt á a.m.k.einum vikulegum frídegi á hverju sjö daga tímabili. Byggist ákvæði þetta á þvíákvæði, sem fram kemur í 54. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum, að á hverju sjö daga tímabili skuli starfsmaður fá aðminnsta kosti einn vikulegan frídag, en ef sérstök þörf sé á vegna eðlishlutaðeigandi starfa sé heimilt með samningum samtaka aðila vinnumarkaðarins aðfresta vikulegum frídegi þannig að starfsmaður fái samsvarandi hvíldartímasíðar og ávallt innan 14 daga. Hvorki í lögunum né kjarasamningnum er þótiltekið að hinn vikulegi frídagur skuli launaður á einhvern hátt ef ekki ereftir þessu farið af hálfu vinnuveitandans. Með hliðsjón af því verður þegar afþeirri ástæðu ekki unnt að fallast á kröfu stefnanda. Verður stefndi þvísýknaður af þessum kröfulið stefnanda. Samkvæmt framangreindu verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda455.056 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi máls þessahinn 19. janúar 2016 til greiðsludags.Með hliðsjón af þessum málsúrslitum verður stefndi og dæmdur til að greiðastefnanda 500.000 krónur í málskostnað, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.Uppkvaðning dóms hefur dregist fram yfir frest skv. 1. mgr. 115. gr. laganr. 91/1991, en dómari og lögmenn töldu ekki þörf á endurflutningi.Dóm þennankveður upp Ásgeir Magnússon dómstjóri.Dómsorð:Stefndi, Hvalurhf., greiði stefnanda, Jökli Þór Jónssyni, 455.056 krónur, ásamt dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegimáls þessa hinn 19. janúar 2016 til greiðsludags.Stefndi greiðistefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 384/2007
Hjón Skilnaðarsamningur Málsástæða Sératkvæði
M og K hófu sambúð árið 1998 og festu kaup á fasteign ári síðar. M var skráður eigandi 85% hlutdeildar í fasteigninni en K 15%. Þau gengu í hjúskap í janúar 2000 og keyptu árið 2004 nýja fasteign í stað þeirrar fyrri. M var skráður eigandi 70% fasteignarinnar og K 30%. Þau slitu samvistum árið 2005 og gerðu með sér fjárskiptasamning þar sem fasteigninni var skipt eftir þinglýstum eignarhlutföllum. K krafðist ógildingar samningsins á þeim grundvelli að hann hefði verið bersýnilega ósanngjarn, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Ekki þótti sýnt fram á að skráð hlutföll upphaflegu fasteignarinnar hefðu ekki samrýmst raunverulegum fjárframlögum M og K við kaupin. Ætluð vankunnátta K um helmingaskiptareglu hjúskaparlaga var ekki ein og sér talin skipta máli við mat á því hvort skilyrði 2. mgr. 95. gr. laganna væru fyrir hendi. Þó að samningurinn hefði falið í sér nokkurt frávik frá helmingaskiptareglunni þótti K með hliðsjón af aðdraganda að gerð hans og upplýsinga um verðmæti fasteignarinnar ekki hafa sýnt fram á að samningurinn hefði verið ósanngjarn á þeim tíma sem hann var gerður. Var M því sýknaður af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2007. Hún krefst þess að fjárskiptasamningur aðila frá 10. ágúst 2005, sem staðfestur var hjá Sýslumanninum á Akureyri við útgáfu skilnaðarleyfis að borði og sæng sama dag, verði felldur úr gildi að því er varðar fjárskipti aðila. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Páls Hreinssonar Deila aðila málsins lýtur að því hvort skilyrði séu til þess að fella úr gildi samning þeirra um fjárskipti á grundvelli 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 þar sem hann hafi verið bersýnilega ósanngjarn er til hans var stofnað vegna vankunnáttu áfrýjanda um fjárskiptareglur hjúskaparlaga. Áfrýjandi heldur því fram að forsendur aðila við gerð samningsins hafi verið rangar vegna vankunnáttu þeirra á fjár­skiptareglunum og hafi efni hans af þeim sökum orðið bersýnilega ósanngjarnt. Áfrýjandi byggði málsókn sína í héraði ekki á þeirri málsástæðu að formkröfum 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga hefði ekki verið fylgt við gerð samningsins. Kemur sú málsástæða því ekki til álita við úrlausn málsins. Við mat á því hvort fjárskiptasamningur hefur orðið bersýnilega ósanngjarn, hvort heldur er í skilningi 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, skiptir máli hvort aðilum hefur verið kunnugt um helmingaskiptareglu 103. gr. sömu laga og hvort þeir hafa gert sér grein fyrir því að með honum væri verið að víkja frá henni þegar til samningsins var stofnað, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 316/2006 frá 7. desember 2006. Sá sem bera vill fyrir sig þess háttar forsendubrest hefur sönnunarbyrði fyrir því að um slíka vankunnáttu hafi verið að ræða og að samningurinn hafi af þeim sökum orðið bersýnilega ósanngjarn. Í málinu liggja fyrir upplýsingar um að áfrýjandi eigi að baki hjúskap sem endaði með hjónaskilnaði. Í framburði hennar fyrir dómi kemur fram að henni hafi ekki orðið kunnugt um helmingaskiptaregluna við þann skilnað enda hafi búið verið nánast eignalaust og það litla sem var til hafi fyrrverandi eiginmaður hennar fengið til að gera sjúkrastofu hans vistlega en hann var haldinn ólæknandi hrörnunar­sjúkdómi. Hinn 2. desember 1998 voru aðilar málsins skráðir í sambúð í þjóðskrá. Þau keyptu saman fasteignina Y á Akureyri 8. ágúst 1999. Áfrýjandi var þinglýstur eigandi að 15% hlut í fasteigninni en stefndi 85% hlut. Aðilar málsins gengu í hjónaband árið 2000 og var ekki gerður kaupmáli af því tilefni. Þau keyptu síðan fasteignina Z vorið 2004 og var áfrýjandi þinglýstur eigandi að 30% hlut í fasteigninni en stefndi að 70% hlut. Eins og áður greinir heldur áfrýjandi því fram að samningur þeirra um fjárskipti hafi verið bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma er hann var gerður þar sem ekki hafi verið byggt á helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga þegar fasteignin kom til skipta. Óumdeilt er að við þau skipti var miðað við þinglýstan eignarhlut hvors um sig. Áfrýjandi heldur því einnig fram að henni hafi ekki verið kunnugt um að hún hafi átt rétt á því að helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga yrði beitt við skipti á fasteign þeirra. Í framburði áfrýjanda kom fram að í samvistum aðila hefði stefndi ávallt rætt um að hann ætti meira í fasteigninni en hún og ákvarðaðist eign þeirra af skráðum eignarhlut þeirra í henni. Kvaðst hún enga ástæðu hafa haft til að rengja stefnda um að þannig væri þetta lögum samkvæmt. Þegar stefndi hefði komið með fjár­skipta­samning, sem hann hefði samið og byggður var á þessum forsendum, hefði hún haldið að þetta væri í samræmi við lög. Því hafi hún engar athugasemdir gert og undirritað samninginn. Í framburði stefnda fyrir dómi kom fram að hann hefði talið að þinglýstar eignarheimildir væru það sem réði við fjárskipti hjóna á húsnæði. Hann viðurkenndi að hann hefði verið „jafn grænn“ og áfrýjandi í þessum efnum og hefði hvorki búið sig undir fyrirtöku skilnaðarmáls þeirra með aðstoð lögfræðings né með því að lesa sér til í lögum. Hefðu þau gengið frá fjárskiptunum á þeim grundvelli sem þau höfðu „talað um alla tíð“. Aðspurður hvort aðilar hefðu stefnt að því að víkja frá helmingaskiptareglunni við gerð fjárskiptasamningsins kvað stefndi að svo hefði ekki verið. Áfrýjandi bar að hún hefði alls ekki gert sér ljóst að með samningnum væri hún að víkja frá helmingaskiptareglunni. Samkvæmt framansögðu verður lagt til grundvallar að stefnda hafi ekki dulist forsendur áfrýjanda um hvaða reglur giltu um fjárskipti hjóna við gerð fjárskiptasamnings þeirra. Ekki verður séð að ágreiningur sé um, að við fyrirtöku skilnaðarmálsins hjá sýslumanni hafi fulltrúinn, sem með málið fór, ekki leiðbeint aðilum um helminga­skipta­regluna. Í endurriti úr hjónaskilnaðarbók er ekkert bókað um að aðilum hafi verið veittar leiðbeiningar samkvæmt 125. gr. hjúskaparlaga. Óumdeilt er að málsaðilar nutu ekki aðstoðar lögmanns við gerð fjárskipta­samningsins. Samkvæmt matsgerð fasteignasala var söluverð á fasteigninni að Z talið 33.000.000 krónur 8. ágúst 2005. Matinu hefur ekki verið hnekkt og verður það lagt til grundvallar. Samkvæmt yfirliti, sem áfrýjandi lagði fram, og leiðrétt hefur verið með tilliti til athugasemda stefnda, kom í hlut áfrýjanda við skiptin hrein eign 7.465.000 krónur en í hlut stefnda 18.665.000 krónur. Því er augljóst að stefndi fékk mun meira í sinn hlut af eignum búsins heldur en áfrýjandi. Þegar litið er til efnis fjárskiptasamningsins, aðdraganda að gerð hans, þeirra röngu forsenda um gildandi fjárskiptareglur sem aðilar byggðu á, svo og til þess að ekki var stefnt að því að víkja frá meginreglum um fjárskipti, er fallist á með áfrýjanda að samningurinn hafi verið bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma er til hans var stofnað. Því tel ég að taka beri til greina kröfu áfrýjanda um að fella samninginn úr gildi. Eftir þessum málsúrslitum tel ég að fallast beri á málskostnaðarkröfu áfrýjanda. Mál þetta, sem dómtekið var þann 23. febrúar 2007, hefur K [kt. og heimlisfang], höfðað hér fyrir dómi gegn M [kt. og heimilisfang], með stefnu, birtri 2. ágúst s.l. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að fjárskiptasamningur aðila frá 10. ágúst 2005, sem staðfestur var hjá sýslumanninum á Akureyri við útgáfu skilnaðarleyfis að borði og sæng sama dag, verði felldur úr gildi að því er varðar fjárskipti milli aðila. Þá er af hálfu stefnanda krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. I. Samkvæmt málavaxtalýsingu málsaðila og framlögðum gögnum tókust kynni með þeim árið 1997, en báðir voru þeir þá skólastjórnendur í X. Samkvæmt vottorði frá þjóðskrá voru aðilar skráðir í sambúið hinn 2. desember 1998, en hinn 8. ágúst 1999 keyptu þau saman fasteignina Y á Akureyri og hófu þar búskap. Kaupverð eignarinnar var 12.800.000 og var tæplega helmingur greiddur á kaupárinu, en eftirstöðvarnar með lánum. Var stefnandi samkvæmt heimildarskjölum skráð fyrir 15% eignarinnar, en stefndi fyrir 85%. Fyrir liggur að málsaðilar gengu í hjúskap þann 22. janúar 2000, en á árinu 2002 ættleiddu þau stúlku frá Kína, sem fædd er í mars 2001. Samkvæmt framlögðum gögnum, þar með töldum skattframtölum og yfirlitum yfir bankareikninga, stóðu aðilar í nokkrum viðskiptum saman á árunum 1999-2004. Keyptu þau m.a. bifreiðar, en eignuðust að auki sumarbústað, sem þau síðar seldu. Þá seldu þau fasteignina Y þann 6. maí 2004 fyrir kr. 19.000.000, en keyptu í staðin þann 12. maí sama ár fasteignina Z fyrir kr. 25.000.000. Samkvæmt heimildarskjölum var stefnandi eigandi 30% eignarinnar en stefndi 70%. Samkvæmt síðasta sameiginlega skattframtali málsaðila voru áhvílandi skuldir á fasteigninni Z í árslok 2004, kr. 10.007.345. Í framtalinu er einnig getið um skuld við Tryggingamiðstöðina að fjárhæð kr. 432.795 og við Lýsingu að fjárhæð kr. 210.258. Á árinu 2005 ákváðu aðilar að óska eftir skilnaði. Liggur fyrir að af því tilefni ritaði Björn Guðmundsson löggiltur fasteignasali, þann 8. ágúst, verðmat fyrir fasteignina Z. Segir þar m.a.: „Undirritaður hefur skoðað og metið til líklegs söluverðs framangreinda fasteign að beiðni þinglýstra eigenda eignarinnar. Fastanúmer eignarinnar er [...], fasteignamat eignarinnar er kr. 22.828. Brunabótamat eignarinnar er kr. 32.781.000. Húsið er 254,2 m² að stærð og er byggt árið 1952. Lýsing eignar: Mjög skemmtilegt einbýlishús á tveimur hæðum á frábærum stað ...“ Í matinu er eigninni nánar lýst, en lokaorðin eru svohljóðandi: „Í heild er eignin mjög skemmtileg og býður upp á marga möguleika. Staðsetning er einstök. Lóðin er 2.793 m² og er eignarlóð samkvæmt upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins. Líklegt söluverð eignarinnar er kr. 33.000.000 með eðlilegum vikmörkum til hækkunar eða lækkunar.“ Í tilefni væntanlegs hjónaskilnaðar rituðu málsaðilar hinn 10. ágúst 2005 undir fjárskiptasamning. Segir þar m.a. að aðilar hafi komið sér saman um eftirfarandi skiptingu eigna sinna: „[M] er samkvæmt afsali skráður eigandi að 70% íbúðarhúss og [K] 30%. Húsið er metið á 30-32.000.000 kr. Samkomulag hefur náðst um að [M] greiði [K] kr. 7.000.000 í reiðufé sem telst eignarhluti hennar í Z á Akureyri. Þá hefur [M] fallist á að [K], sem er skráður eigandi bifreiðarinnar Þ, sem er að verðmæti kr. 1.800.000, fái hana í sinn hlut. Komi hún í stað helmingshlutar hennar í bifreiðinni Æ, sem metin er á um 2.000.000 kr., hestakerru sem metin er á kr. 400.000 og hesta að andvirði kr. 600.000. ... Innbúi og öðrum lausafjármunum skipta þau K og M eftir samkomulagi.“ Í nefndum fjárskiptasamningi er skráð að málsaðilar hafi komið sér saman um að stefnandi hafi forræði yfir ættleiddri dóttur þeirra, að stefndi hafi nánar tiltekinn umgengnisrétt og greiði tvöfalt meðlag með barninu. Samkvæmt endurriti úr hjónaskilnaðarbók fóru málsaðilar þann 10. ágúst 2005 til sýslumannsins á Akureyri og leituðu skilnaðar að borði og sæng. Í endurritinu er m.a skráð að aðilar séu sammála um að æskja skilnaðar á grundvelli 33. gr. laga nr. 31, 1993, að samkomulag sé með þeim um fjárskipti, sbr. efni áðurrakins fjárskiptasamnings, og var hann staðfestur með áritun fulltrúa sýslumanns. Leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng var gefið út til málsaðila nefndan dag, 10. ágúst 2005. Óumdeilt er að stefndi greiddi stefnanda í samræmi við ákvæði fjárskiptasamningsins kr. 7.000.000 þann 5. september 2005. Þá liggur það fyrir að þann 15. mars 2006 seldi stefndi fasteignina Z. fyrir kr. 46.500.000 og greiddi stefnanda í framhaldi af því, þann 16. mars 2006 kr. 1.000.000. Er í bankafærslu skráð að um hafi verið að ræða lífeyri. Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf þann 27. apríl 20006 og lét m.a. þá skoðun í ljós, að þar sem að fjárskipti aðila hefðu ekki tekið mið af helmingaskiptareglu hjúskaparlaga, heldur þinglýstum eignarhlutföllum eignarinnar að Z, svo og að söluverð hafi verið um 14.500.000 hærri en verðmat hafi miðað við, hafi áðurnefndum fjárskiptasamningur bersýnilega verið ósanngjarn í garð stefnanda og beinlínis verið rangur lögum samkvæmt. Með bréfi lögmanns stefnda þann 8. maí sama ár var sjónarmiðum stefnanda alfarið andmælt. II. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilar málsins skýrslu, sem og Björn Guðmundsson löggiltur fasteignasali. Stefnandi bar að fyrir nefnd fasteignaviðskipti aðila á Akureyri hafi hún m.a. keypt með stefnda jeppabifreið vorið 1998 og greitt sinn hluta kaupverð með lánsfé. Kaupverð fasteignarinnar Y hafi hún hins vegar greitt að hluta með eigin sjálfsaflafé, en staðfesti að stefndi hefði greitt sinn hluta m.a. með sparifé sínu. Bar hún að stefndi hefði í fyrstu einn viljað vera skráður eigandi fasteignarinnar, en vegna andmæla af hennar hálfu hafi orðið að samkomulagi þeirra í milli að hún yrði skráður eigandi að 15%, en stefndi að 85%. Stefnandi staðhæfði að við kaup þeirra á Z vorið 2004 hafi þau selt fyrrnefnda fasteign, en einnig sumarbústað. Vegna þessa hafi hún og verið skráð í þinglýstum skjölum fyrir 30% eignarinnar, en stefndi fyrir 70%. Stefnandi bar að umræða um skilnað hafi staðið yfir í nokkur misseri áður en til hans kom. Bar hún að stefndi hafi í þeirri orðræðu haldið því fram að rétt og lögmæt skipting fasteignarinnar Z skyldi vera í samræmi við þinglýstar eignarheimildir. Kvaðst stefnandi á þessum tíma ekkert hafa þekkt til hjúskaparlöggjafar eða svonefndrar helmingaskiptareglu, þrátt fyrir það að hún hefði á árum áður fengið nokkrar leiðbeiningar þar um vegna eldra skilnaðarmáls hjá fulltrúa sýslumanns í Hafnarfirði. Staðhæfði hún að greindar leiðbeiningar hefðu ekki komið að notum í samskiptum hennar og stefnda þar eð bú hennar og þáverandi eiginmanns hafi verið skuldsett og eignalaust. Og vegna þessa kvaðst hún án athugasemda hafa ritað undir fjárskiptasamning þann er stefndi lagði fyrir hana síðla sumars 2005, sbr. dskj. nr. 4. Og eftir að hafa undirritað og gengið frá skilnaðarskjölum hjá sýslumanninum á Akureyri kvaðst hún hafa tekið við umræddum fjármunum, kr. 7.000.000, athugasemdalaust. Vísaði hún til þess að um hafi verið að ræða nettóeign samkvæmt áðurnefndri hlutfallsskiptingu fasteignarinnar, og bar hún að skuldir hefðu verið um kr. 10.000.000. Stefnandi áréttaði er atvik gerðust hafi hún ætlað að nefnd skipting væri í samræmi við lög. Hún kvaðst af þeim sökum ekki hafa hugleitt réttarstöðu sína frekar og því ekki leitað álits sérfræðings. Kvaðst hún fyrst hafa gætt að réttindum sínum eftir að hún flutti úr Z í lok septembermánaðar 2005, en þá hafi hún og fyrst heyrt ávæning um að ekki hefði verið staðið rétt að skilnaðarmáli hennar og stefnda. Hún hafi og afráðið að kanna réttarstöðu sína eftir að henni bárust fregnir af því í marsmánuði 2006, að stefndi hefði selt nefnda fasteign fyrir ótrúlega hátt verð. Stefndi staðhæfði að við kaupin á fasteigninni Y árið 1999 hafi hann alfarið lagt til fjármuni við útborgun og bar að þar hefði verið um að ræða fjármuni sem hann hefði átt vegna sölu fasteignar á árinu 1997. Staðhæfði stefndi að stefnandi hefði í raun ekkert lagt til kaupanna, en bar að vegna sanngirnisástæðna og sambúðar þeirra hafi hann samþykkt að hún yrði skráð fyrir 15% eignarinnar. Og á svipuðum grundvelli kvaðst stefndi síðar hafa fallist á að stefnandi yrði við kaup þeirra á fasteigninni Z skráður eigandi að 30% eignarhluta, en hann fyrir 70% hlut. Stefndi bar að nokkur aðdragandi hefði verið að skilnaði hans og stefnanda síðla sumars 2005. Vísaði hann m.a. til þess að þá um vorið hefðu þau endanlega afráðið að samvistarslit þeirra yrðu eftir sameiginleg sumarfrí þeirra og foreldra stefnanda. Staðhæfði stefndi að í umræðum þeirra vegna þessa hefðu þau ákveðið að skipti á fasteigninni Z yrði í samræmi við nefnd þinglýst eignarhlutföll, en að öðrum eignum þeirra yrði skipt til helminga. Hann kvað þetta hafa gengið eftir m.a. með gerð greinds fjárskiptasamnings. Kvaðst stefnandi hafa litið svo á að nefnd skipting fasteignarinnar hefði verið sanngjörn og eðlileg miðað við aðstæður og fjárframlög, en staðhæfði að hann hefði ekki frekar en stefnandi þekkt til fjárskiptareglna hjúskapalaganna. Vísaði stefndi til þess að við fyrri hjúskaparslit hans hefðu framlög til eignamyndunar verið jöfn og skipti því tekið mið af því. Stefndi bar að hann hefði á grundvelli nefndra forsendna skráð niður efni fjárskiptasamningsins, án sérfræðiaðstoðar. Hann kvaðst ekki hafa getið um áhvílandi skuldir, en staðhæfði að gengið hafi verið út frá skattframtali, að þær hafi verið um kr. 10.000.000. Nettóeigninni hafi síðan verið skipt í áðurgreindum hlutföllum og stefnandi því fengið sinn hluta kr. 7.000.000, en bar að af þeirri fjárhæð hafi hún greitt eigin skuld að fjárhæð um kr. 500.000. Stefndi bar að fyrir hjúskaparslitin hefðu verið hafnar lagfæringar á neðri hæð húseignarinnar að Z, með viðgerð á einu herbergi. Eftir skilnaðinn kvaðst hann hafa haldið viðgerðunum áfram og breytt neðri hæðinni í sérstæða íbúð, sem hann hafi síðan leigt út. Stefndi staðhæfði að salan á eigninni í marsmánuði 2006 hefði borið mjög brátt að, enda hafi hann ekki ætlað að selja hana. Hann hafi hins vegar slegið til er verulega gott tilboð barst, að fjárhæð kr. 46.500.000. Björn Guðmundsson staðfesti fyrir dómi áður rakið verðmat frá 8. ágúst 2005. Til grundvallar áætluðu söluverði, kr. 33.000.000, kvaðst hann m.a. haft til hliðsjónar fyrri sölur á eigninni svo og samprófun á verðsjá frá Fasteignamats ríkisins. Auk þessa kvað hann miklar verðhækkanir hafa verið á fasteignamarkaði og vísaði m.a í því sambandi til þess að málsaðilar hefðu keypt eignina á árinu 2004 á kr. 25.000.000. Og að því er varðaði söluverð eignarinnar í mars 2006 lét vitnið þá skoðun í ljós að eðlilegt verð hennar þá hefði verið um kr. 42-43.000.000. Vísaði hann til þess að við það verðmat hefði m.a. verið tekið tillit til þeirra breytinga sem stefndi hafði þá gert á eigninni, en einnig til mikilla verðhækkana á fasteignum á Akureyri umræddu tímabili. Þessu til viðbótar hafa síðan komið til sérstakar aðstæður og áhuga þess aðila er keypti eigninni. Hafi þetta allt leitt til þess að eignin hafi verið seld á kr. 46.500.000. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar um ógildingu á fjárskiptasamningi aðila á því, að samningurinn hafi verið bersýnilega ósanngjarn þegar til hans hafi verið stofnað hinn 10. ágúst 2005 í skilningi 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31, 1993. Í fyrsta lagi telur stefnandi það hafa verið bersýnilega ósanngjarnt að ekki hafi verið miðað við megin reglu 103. gr. hjúskaparlaga um helmingaskipti við skiptin milli aðila, m.a. við skipti á fasteigninni Z. Í fjárskiptasamningi aðila sé vísað til þinglýstra eignarhlutfalla í eigninni, þ.e. skráðs 70% eignarhluta stefnda og 30% eignarhluta stefnanda. Telur stefnandi að slík skipti gangi gegn greindri megin reglu um helmingaskipti, en samkvæmt henni eigi hún kröfu á helmingi hreinnar hjúskapareignar stefnda við fjárskipti og stefndi kröfu á helmingi hreinnar hjúskapareignar stefnanda. Af þessu leiði í raun að nettóverðmæti eignarinnar eigi að skiptast að jöfnu milli málsaðila. Telur stefnandi að beiting helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga geti ekki talist bersýnilega ósanngjörn fyrir stefnda og því séu skilyrði fyrir beitingu undantekningarreglu 104. gr. hjúskaparlaga um skáskipti ekki uppfyllt, enda hafi stefnandi enga grein gert sér fyrir að ekki væri skipt í samræmi við megin reglur hjúskaparlaga við skiptin. Stefnandi vísar til þess, að telji stefndi að beita eigi áðurnefndri skáskiptareglu við skipti á félagsbúi aðila þá sé því mómælt þar sem sú regla eigi ekki við í tilviki aðila. Vísar stefnandi til þess að við mat á því hvort víkja eigi frá helmingaskiptareglunni með skáskiptum þá beri einkum að líta til fjárhags hjóna og lengdar hjúskapar, hvort annar makinn hafi við upphaf hjúskapar átt verulega miklu meira en hinn og hvort annar makinn hafi með vinnu sinni eða á annan hátt stuðlað verulega að aukningu á þeirri fjáreign sem falla myndi hinum í skaut eða hefur átt hlut að því að bæta fjáreign hans að öðru leyti. Ráðist niðurstaða um hvort víkja eigi frá helmingaskiptareglu á heildarmati á nefndum atriðum. Lengd hjúskapar málsaðila hafi verið rúmlega 5 ár, en samband þeirra varað í 8 ár. Alger fjárhagsleg samstaða hafi skapast með aðilum strax meðan á sambúð þeirra stóð og í kjölfarið hafi þeir gengið í hjúskap er hafi staðið í liðlega 5 ár. Þau hafi og ættleitt barn á meðan á hjúskapnum stóð. Telur stefnandi því að engar þær forsendur séu fyrir hendi sem réttlæta frávik frá helmingaskiptum hjúskaparlaga, enda verði að skýra undantekningareglu 104. gr. hjúskaparlaga um skáskipti þröngt samkvæmt viðurkenndum lögskýringasjónarmiðum. Að þessu leyti vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 202, 2006 frá 8. maí 2006. Af hálfu stefnanda er á því byggt og áréttað að hún hafi enga grein gert sér fyrir, að með fjárskiptahluta skilnaðarsamningsins væri verið að ganga alvarlega á rétt hennar til helmingaeignaskipta. Stefndi hafi alfarið séð um undirbúning samningsins og stefnandi ekki notið lögfræðilegrar aðstoðar við gerð hans. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að það verðmat á fasteigninni sem miðað hafi verið við í fjárskiptasamningi aðila hafi sýnt sig að vera bersýnilega ósanngjarnt. Við munnlegan flutning vísaði stefnandi til þess að þrátt fyrir vætti Björns Guðmundssonar verði ekki horft fram hjá því að í samningi aðila sé fasteignin metin á kr. 30 til 32 milljónir og því slegið föstu að eignarhluti stefnanda í fasteigninni nemi kr. 7.000.000, þ.e. 30%, að teknu tilliti til áhvílandi skulda að fjárhæð kr. 10.000.000. Með kaupsamningi dagsettum 15. mars 2006 hafi stefndi hins vegar selt eignina á kr. 46.500.000 eða kr. 14.500.000 hærra en nefnt verðmætamat í samningnum hljóðaði upp á. Sé því augljóst að fjárskiptin hafi verið hvað verðmat fasteignarinnar áhrærði verulega ósanngjarnt fyrir stefnanda og að stefndi hafi hagnast verulega á hennar kostnað af þeim sökum. Þessu til viðbótar hafi stefnandi ekki fengið helming nettóandvirðis heldur eignarhlut miðað við þinglýstan eignarhlut. Varðandi lagarök vísar stefnandi til 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31, 1993, en einnig byggir hún á almennum grundvallarreglum fjármunaréttarins og þá sérstaklega reglunum um brostnar forsendur sem og á ákvæði 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Af hálfu stefnanda er áréttað að fjárskiptasamningurinn hafi bersýnilega verið ósanngjarn á þeim tíma sem hann hafi verið gerður þar sem að ástæðulausu hafi verið allmikill munur á þeim fjármunum, sem hvor aðili fékk í sinn hlut. Við skiptin hafi ekki verið byggt á megin reglu hjúskaparlaga um helmingaskipti við fjárskiptin, sbr. 103. gr. laganna. Enn fremur hafi forsendur breyst verulega frá því að samningur var gerður þar sem fasteignin hafi síðar verið seld og raunverulegt verðmæti hennar í ljós leitt, er hafi reynst verulega hærra en það verð sem miðað hafi verið við, við gerð samningsins. Stuttur tími hafi liðið frá því að samningurinn var gerður og þar til stefndi seldi eignina. Engar skýringar séu á þeim mikla mun sem þá kom fram á verðmæti aðrar en þær að eignin hafi verið verulega vanmetin við gerð skilnaðarsamningsins. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi vísar um sýknukröfu sína til þess að eignamyndun hafi orðið á milli aðila er þeir voru samvistum, en samkvæmt gögnum hafi stefndi átt 85% í fasteigninni Y, en stefnandi 15%. Þar fyrir utan hafi aðilar átt í sameign bifreið. Við stofnun hjúskapar aðila á ársbyrjun 2000 hafi stefndi flutt svo til allar eignir í búið. Við kaup aðila á fasteigninni Z hafi einnig verið gengið út frá ákveðnum eignarhlutföllum. Sé því ljóst að allan samvistartíma aðila hafi þeir gengið út frá ákveðinni skiptingu eigna sín í milli. Við skilnað hafi aðilar síðan gert skriflegan samning og þar með staðfest skiptingu eignanna. Sá samningur hafi verið staðfestur af sýslumanni, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 31, 1993 og sé hann því bindandi fyrir báða aðila. Af hálfu stefnda er til þess vísað að aðilar hafi báðir góða menntun. Stefndi sé skólastjórnandi, en stefnandi kennari, með framhaldsnám í sérkennslufræðum og hafi m.a. gengt skólastjórnun í um 8 ár. Þá hafi stefnandi verið gift áður en hún giftist stefnda, en því hjónabandi hafi lokið með skilnaði. Því sé ljóst að báðir aðilar hafi haft sambærilega reynslu og þekkingu þegar nefndur fjárskiptasamningur um skilnaðarkjör var gerður þeirra í milli. Hafi hvorugt notið nokkrar aðstoðar við gerð samningsins og verði því ekki annað séð en að fullt jafnræði hafi verið með þeim. Við munnlegan flutning var með hliðsjón af þessu til þess vísað af hálfu stefnda að ganga yrði út frá því að báðir aðilar hafi vitað hvaða reglur giltu um fjárskipti við skilnað þó svo að þau hafi ekki þekkt þær reglur í smáatriðum. Hafi helmingaskiptareglan verið megin regla um áratugaskeið samkvæmt íslenskum lögum og verði því að álykta að aðilar hafi þekkt hana. Þá blasi við að báðir aðilar hafi haft vitneskju um að þau voru ekki að semja um að skipta eignum í samræmi við helmingaskiptaregluna. Þau hafi hins vegar verið að gera samning er hafi verið í samræmi við eignahlutföll, sem hafi verið tilgreind í samningi þeirra við kaupin á Z. Hafi fjárskiptasamningurinn því ekki verið annað en staðfesting á því sem þau hefðu samið um áður. Af hálfu stefnda er málsástæðum stefnanda alfarið mótmælt og þ.á.m. um að nefndur fjárskiptasamningur teljist bersýnilega ósanngjarn þar sem eignum hafi ekki verið skipt til helminga. Vísar stefndi til þess að samningurinn verði ekki ógiltur vegna þess eins að aðilar skiptu ekki með þeim hætti og án þess að tekið sé tillit til þeirra aðstæðna er hafi legið til grundvallar. Liggi og fyrir að stefndi hafi komið með verulega meiri eignir í hjúskapinn en stefnandi, en af því leiði að samningurinn geti alls ekki talist bersýnilega ósanngjarn. Gildi og megin regla íslensks réttar um samningafrelsi um fjárskiptasamninga við skilnað. Stefnandi hafi tekið athugasemdalaust við greiðslum, sem í hennar hlut komu við skiptin, en einnig verði að horfa til annarra skilnaðarkjara, þ.á.m. að stefndi greiðir tvöfalt meðlag og hann hafi síðar greitt stefnanda kr. 1.000.000 umfram það sem honum bar skv. fjárskiptasamningnum. Af hálfu stefnda er til þess vísað að ágreiningur aðila fjalli ekki um hvort beita eigi svonefndri skáskiptareglu 104. gr. laga nr. 31, 1993 við skiptin. Vísar stefndi til þess að aðilar hafi þegar gengið frá skriflegum samningi um fjárskipti og skipt eignum í samræmi við hann. Skiptum aðila sé lokið og eigi áður nefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 202, 2006 því ekki við í tilviki aðila. Stefndi bendir þó á að skilyrði hafi verið fyrir hendi til að beita nefndri reglu. Þannig hafi stefndi átt verulegar eignir þegar aðilar gengu í hjúskap er hafi staðið mjög stutt. Hann hafi og greitt afborganir lána og annan rekstur fasteignarinnar Y og síðan af Z. Verði að hafa þetta í huga þegar lagt sé mat á hvort nefndur samningur hafi verið bersýnilega ósanngjarn þegar hann hafi verið gerður. Af hálfu stefnda er því andmælt að stefnandi hafi ekki gert sér grein fyrir því að hún var í greint sinn ekki að semja um helmingaskipti eigna líkt og hún telji sig hafa átt rétt á og hafi m.a. ekki notið lögmannsaðstoðar. Um nefnd atriðið áréttar stefndi áðurrakin atriði um stöðu aðila við samningsgerðina og staðhæfir að jafnræði hafi verið með þeim að öllu leyti. Stefndi andmælir einnig þeirri málsástæðu stefnanda að verð á fasteigninni Z, sem lagt hafi verið til grundvallar við skiptin, hafi sýnt sig að vera bersýnilega ósanngjarnt. Vísar stefndi í því sambandi til þess, að í fjárskiptasamningnum hafi verið miðað við að eignin hafi þá verið að verðmæti kr. 30 - 32 milljónir, en til grundvallar því verði hafi verið mat fasteignasala frá 8. ágúst 2005. Í matinu sé tekið fram að líklegt söluverð eignarinnar sé 33 milljónir króna með eðlilegum vikmörkum til hækkunar eða lækkunar. Matið hafi verið unnið af löggiltum fasteignasala, er hafi þekkt eignina mjög vel og hafi því í alla staði verið eðlilegt að leggja það til grundvallar við skiptin. Í því sambandi vísar stefndi til þess að samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31, 1993 verði mat á því hvort samningur teljist bersýnilega ósanngjarn að miða við þann tíma þegar hann sé gerður. Hér liggi það fyrir að aðilar undirrituðu samninginn þann 10. ágúst 2005 og hafi því verðmatið verið gert á sama tíma. Þessu til viðbótar vísar stefndi til útskriftar úr verðsjá fasteigna er sýni verð einbýlishúsa er seld hafi verið á Akureyri á árinu 2005 og telur hann það sýna að áætlað söluverð eignarinnar hafi verið nærri markaðsverði þegar fjárskiptasamningurinn hafi verið gerður. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að fasteignin hafi verið meira virði á þessum tíma. Þá telur stefndi það útilokað af hálfu stefnanda að benda á að stefndi hafi selt eignina fyrir hærra verð sjö mánuðum eftir gerð fjárskiptasamningsins, því til sönnunar að verðmæti eignarinnar hafi verið annað og meira en 10. ágúst 2005, er aðilar lögðu til grundvallar við gerð nefnds samnings. Alkunna sé að veruleg hækkun hafi orðið á fasteignamarkaði eftir að viðskiptabankarnir hófu að lána til fasteignakaupa. Sé nærtækt að benda á að hækkun á Z frá maí 2004 og þar til umrætt mat var gert þann 8. ágúst 2005. Hið sama komi fram í verðsjá fasteigna er sýni mjög vel hækkun fasteigna á árinu 2006. Af hálfu stefnda er til viðbótar framangreindu á því byggt að eftir skilnaðinn hafi hann ráðist í verulegar breytingar á eigninni Z og m.a. gert sér íbúð á neðri hæðinni, sem hann hafi leigt út. Hafi þessar breytingar orðið til þess að hækka verð eignarinnar. Stefndi áréttar að aðstæður hafi verið mjög sérstakar er hann seldi Z, í marsmánuði 2006. Hann hafi m.a. ekki verið í söluhugleiðingum og hafi eignin því ekki verið á söluskrá hjá fasteignasölu. Aðili, sem síðar gerðist kaupandi eignarinnar, hafi hins vegar verið að leita sér að húsi á Akureyri, með sérstaka staðsetningu í huga, og hafi hann gert stefnda tilboð í húsið er hafi verið hærra en markaðsverð var á þeim tíma er salan átti sér stað. Hafi það og verið ástæðan fyrir því að hann seldi húsið. Telur stefndi að ef leggja ætti til grundvallar það verð sem fékkst fyrir húsið þegar það var selt sé ljóst að samningar um fjárskipti haldi almennt ekki ef þær eignir sem þær tækju til hækkuðu í verði eftir gerð samnings. Stefndi áréttar að samningur þurfi að vera bersýnilega ósanngjarn þegar hann sé gerður. Stefnandi hafi hins vegar ekki lagt fram nein gögn eða reynt að sýna fram á að verðmæti fasteignarinnar hafi verið annað og meira þegar fjárskiptasamningurinn hafi verið gerður. Óvenjulegar aðstæður á fasteignamarkaði og mjög sérstök aðstaða geti ekki orðið til þess að fjárskiptasamningur aðila verði talinn bersýnilega ósanngjarn. Stefndi byggir á því að við mat á því hvort að nefndur samningur aðila teljist bersýnilega ósanngjarn verði að hafa í huga að aðilar voru jafnsettir við samningsgerðina. Aflað hafi verið mats á hugsanlegu söluverði eignarinnar og það lagt til grundvallar við skiptin. Þá beri til þess að líta að við stofnun hjúskaparins hafi stefndi komið með mestan hluta eigna í búið. Enn fremur verði að hafa það í huga að orðalag fjárskiptasamningsins sé þannig að það blasi við að ekki sé verið að skipta eigninni til helminga og hafi stefnanda því ekki getað dulist það, er hún samþykkt með undirritun sinni að skipta eigninni með framangreindum hætti. Að þessu virtu verði ekki séð að nokkur leið sé til að ógilda fjárskiptasamninginn með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31, 1993. Af hálfu stefnda er á það bent að í stefnu sé vísað til reglna um brostnar forsendur og 36. gr. laga nr. 7, 1936 til stuðnings kröfunni um ógildingu samnings. Telur stefndi að nefndar málsástæður séu ekki sérstaklega reifar heldur látið við það sitja að vísa til þess að samningur sé bersýnilega ósanngjarn vegna „ástæðulauss“ munar á því hvað aðilar fengu í sinn hlut við skiptin. Stefndi byggir á því að hvorki umrædd 36. gr. samningalaga eða nefnd 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga verði túlkuð þannig að samningur verði ógiltur vegna þess eins að ekki sé skipt til helminga í tilviki sem þessu. Það sem máli skipti sé að aðilar hafi verið jafnsettir við samningsgerðina, og þar sem svo hafi verið sé ótækt að ógilda samninginn. Og að því er varði þá málsástæðu að forsenda stefnanda hafi brostið telur stefndi að ekki sé um að ræða málsástæður er geti leitt til þess að skriflegur samningur líkt og sá sem mál þetta fjalli um verði ógiltur vegna þess að veruleg hækkun hafi orðið á fasteignamarkaði og fasteignin hafi verið seld við mjög sérstakar aðstæður. IV. Í máli þessu lýtur ágreiningur að fjárskiptasamningi sem málsaðilar undirrituðu og staðfestu fyrir sýslumanninum á Akureyri þann 10. ágúst 2005. Liggur fyrir að tilefni samningsgerðarinnar var sú ákvörðun aðila að leita eftir skilnaði að borði og sæng, eftir rúmlega 5 ára hjúskap. Í máli þessu krefst stefnandi þess að sá hluti samningsins sem varðar fjárskiptin verði felldur úr gildi, sbr. heimildarákvæði 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31, 1995. Samkvæmt nefndu lagaákvæði er unnt að fella samning um fjárskipti úr gildi að nokkru eða öllu leyti, sem hjón hafa gert vegna væntanlegs skilnaðar að borði og sæng eða lögskilnaðar, ef hann er bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma sem til hans er stofnað. Stefnandi reisir kröfur sínar í málinu um ógildi samningsins m.a. á því að við greind skipti, þ.m.t. á fasteigninni Z, hafi ekki verið miðað við megin reglu 103. gr. hjúskaparlaga um helmingaskipti. Í þess stað hafi verið miðað við þinglýst eignahlutföll er verði að telja bersýnilega ósanngjarnt. Samkvæmt málavaxtalýsingu, forsendum kröfugerðar og skýrslum aðila fyrir dómi verður að áliti dómsins ráðið að þau hafi frá fyrstu tíð samvista, á árunum 1998 og 1999, staðið saman að nokkrum eignakaupum, þ.á.m. á lausafé, en við búferlaflutninga til Akureyrar á árinu 1999 hafi þau keypt saman fasteignina Y. Samkvæmt frásögn aðila spunnust af síðast nefndu kaupunum nokkrar umræður um eignarhlutföll, er leiddu til þess að stefnandi var í þinglýstum kaupsamningi skráður fyrir 15% eignarhlut, en stefndi fyrir 85% hlut. Að virtum framlögðum gögnum, þ.m.t. skattframtölum þykir stefnandi gegn andmælum stefnda ekki hafa sýnt fram á að greind hlutföll hafi verið á skjön við raunveruleg fjárframlög þeirra við kaupin. Ágreiningslaust er að við kaup málsaðila á fasteigninni Z vorið 2004 voru aðstæður breyttar að því leyti, að þau höfðu þá verið í hjúskap í rúm 4 ár og ættleitt barn. Liggur fyrir að við fjármögnun greindra kaupa seldu þau eignir, þ.á.m. fasteignina Y. Sem fyrr var í þinglýstum kaupsamningi fyrir Z skráð tiltekin eignarhlutföll, en nú þannig að stefnandi var eigandi að 30% eignarhlut. en stefndi að 70% hlut. Fyrir liggur að í nefndum fjárskiptasamningi vegna skilnaðar að borði og sæng í ágústmánuði 2005 var miðað við nefnd eignarhlutföll málsaðila í fasteigninni Z. Af hálfu stefnanda er, auk framanrakinna röksemda, á því byggt, að ógilda eigi fjárskiptasamning aðila sökum þess að hún hafi ekki verið kunnug reglum hjúskaparlaga og ekki notið sérfræðiaðstoðar. Við skýrslugjöf málsaðila fyrir dómi kom fram að skilnaður þeirra haustið 2005 átti sér nokkurn aðdraganda. Verður ráðið að í umræðum þeirra um skilnaðinn hafi m.a. komið fram sá skilningur af hálfu stefnda að við væntanleg skipti á fasteigninni Z skyldi tekið mið af þeim hlutföllum sem áður var lýst. Liggur fyrir að það varð og raunin og var samningur aðila þar um staðfestur af fulltrúa sýslumanns þann 10. ágúst 2005, en samhliða var gefið út leyfisbréf til skilnaðar að borði og sæng. Þegar framangreint er virt verður fallist á með stefnda að stefnanda hafi verið hægur vandi að leita sér ráðgjafar um skilnaðinn, en einnig um efni fjárskiptasamningsins þegar hann lá fyrir. Að þessu gefnu lítur dómurinn svo að stefnandi geti ekki, ekki frekar en stefndi, borið fyrir sig misskilning eða vankunnáttu á gildandi rétti. Að áliti dómsins hefur stefnandi heldur ekki sýnt fram á það í málinu, að um nein þau atvik hafi verið að ræða við gerð fjárskiptasamningsins, er hafi valdið því að hún hafi ekki mátt gera sér grein fyrir gildi hans eða efni. Við skilnað gildir sú megin regla að aðilar hafa frelsi til að ráða málum sínum, þ.á.m. við gerð fjárskiptasamninga. Þá gildir sú grundvallarregla að aðilar verða að standa við samninga sína og að gerða löggerninga skuli halda. Í þessu ljósi og alls framanritaðs, og þrátt fyrir að fjárskiptasamningur málsaðila hafi falið í sér nokkurt frávik frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga, þá þykir m.a. með hliðsjón af aðdraganda að gerð hans og vitnisburði Björns Guðmundssonar fasteignasala ósannað af hálfu stefnanda að samningurinn hafi verið ósanngjarn á þeim tíma, er til hans var stofnað. Og þar sem ógildingareglur samningalaga koma að áliti dómsins ekki til álita í málinu ber að öllu þessu virtu að hafna þeirri kröfu stefnanda, að samningur aðila um skilnaðarkjör er gerður var þann 10. ágúst 2005 verði ógiltur með dómi. Ber því samkvæmt framansögðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum og með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála þykir rétt eins og hér stendur á að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991, sbr. framlagðar yfirlýsingar lögmannanna, Daggar Pálsdóttur hrl. og Árna Pálssonar hrl. Dóminn kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, M, er sýkn af kröfum stefnanda, K. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 414/2013
Kærumál Farbann
X var gert að sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júní 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni til þriðjudagsins 16. júlí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann haldi frelsi sínu gegn því að hann setji tryggingu, en að því frágengnu að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt farbanni frá 26. mars 2013, en áður hafði hann verið í gæsluvarðhaldi frá 18. sama mánaðar. Í greinargerð sóknaraðila hér fyrir dómi kemur fram að rannsókn málsins sé langt á veg komin en beðið sé endanlegrar niðurstöðu krufningar. Þegar sakborningur sætir skerðingu á ferðafrelsi sínu er brýnt að rannsókn máls sé hraðað eftir föngum. Eins og hér háttar til verður þó ekki fallist á með varnaraðila að óhæfilegur dráttur hafi orðið á rannsókninni. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 260/2007
Fyrning Húsbrot Skilorð
Með ákæru 9. nóvember 2006 var X gefin að sök líkamsárás gegn A 8. apríl 2003, er þau voru í sambúð, og önnur líkamsárás 18. maí 2004, eftir að þau höfðu þau gengið í hjúskap. Voru báðar líkamsárásirnar heimfærðar undir 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hann var einnig ákærður fyrir tvö húsbrot á heimili A á árinu 2006 en þá voru þau skilin. Þegar rannsókn málsins hófst með yfirheyrslu X 8. júní 2006 var sök vegna líkamsárásanna fyrnd, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga. Ekki var því unnt að dæma honum refsingu fyrir þessa liði ákærunnar, sbr. 6. mgr. 82. gr. sömu laga. X játaði að hafa gerst sekur um húsbrotin eins og þeim var lýst í ákæru en taldi að við refsiákvörðun bæri að taka tillit til álags sem fylgt hefði skilnaði X og A árið 2004 og vefengingar á því að X væri faðir barns hennar. Ekki var fallist á það og var refsing hans ákveðin skilorðsbundið fangelsi í tvo mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst refsiþyngingar. Ákærði krefst þess aðallega að refsing verði felld niður en til vara að hún verði milduð og þá að öllu leyti skilorðsbundin. Ákæra 9. nóvember 2006 er í þremur liðum. Samkvæmt bæði I. og II. lið var ákærða gefið að sök líkamsárás sem heimfærð var til 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, annars vegar 8. apríl 2003 og hins vegar 18. maí 2004. Farið var með málið í héraði samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákærði var kærður fyrir bæði brotin 7. apríl 2006 og var hann yfirheyrður hjá lögreglu vegna þeirra 8. júní 2006. Sök vegna brots sem heimfært er undir 217. gr. almennra hegningalaga fyrnist á tveimur árum, sbr. 1. tl. 1. mgr. 81. gr. sömu laga. Þegar rannsókn málsins hófst með yfirheyrslu ákærða hjá lögreglu var fyrningarfrestur liðinn. Ákærða verður því ekki dæmd refsing samkvæmt I. og II. ákærulið, sbr. 6. mgr. 82. gr. sömu laga. Í III. lið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa tvisvar gerst sekur um húsbrot á heimili fyrrum eiginkonu sinnar á árinu 2006, 15. febrúar og 14. mars. Í fyrra tilvikinu var ákærði kominn út úr húsinu áður en lögregla kom á staðinn, en í síðara tilvikinu varð að fjarlægja hann. Málsgögn sýna að ákærði og brotaþoli fengu lögskilnað með dómi árið 2004 og það ár var vefengingarmál höfðað gegn ákærða vegna barns brotaþola sem fæddist í hjúskap þeirra. Ekki er fallist á með ákærða að álag sem þessu hefur fylgt réttlæti brot hans tæpum tveimur árum síðar og kemur ekki til álita til refsilækkunar. Gögn er staðfesta önnur atvik er haft geti áhrif til mildunar refsingar hafa ekki komið fram. Við ákvörðun refsingar verður hins vegar að líta til þess að um var að ræða húsbrot á heimili, sem raskaði friðhelgi einkalífs. Þá sýna málsgögn að ákærða var gert að hlíta nálgunarbanni samkvæmt dómsúrskurði 17. júlí 2006. Ákærði hlaut síðast dóm 3. mars 1997 og hefur sakarferill hans ekki áhrif á refsingu nú. Refsing er ákveðin fangelsi í tvo mánuði, en hana þykir mega skilorðsbinda svo sem nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Eins og rakið hefur verið var ákærða ranglega dæmd refsing fyrir tvö brot sem eru fyrnd og af þeim sökum skal allur áfrýjunarkostnaður falla á ríkissjóð, samkvæmt 1. mgr. 169. gr. sömu laga, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvo mánuði, en fullnustu refsingarinnar skal frestað og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Garðars Garðarssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. febrúar 2007. Mál þetta, sem dómtekið var þann 7. febrúar sl., er höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæru lögreglustjórans á Húsavík, útgefinni þann 9. nóvember 2006, á hendur X, [kt. og heimilisfang], fyrir hegningarlagabrot þremur liðum. Í ákærulið I. er ákærða gefin að sök „líkamsárás, með því að hafa fimmtudaginn 8. apríl 2003, á heimili ákærða og þáverandi sambýliskonu hans að Y, snúið upp á vinstri hönd hennar, með þeim afleiðingum að hún tognaði á vinstri úlnlið.“ Í II. ákærulið er ákærða gefin að sök „líkamsárás, með því að hafa þriðjudaginn 18. maí 2004, að Z, veist að þáverandi eiginkonu hans, tekið fast um handleggi hennar og ýtt við henni svo hún féll við og síðan sparkað í hana, allt með þeim afleiðingum að hún hlaut mar á framhandleggjum og eymsli í baki.“ Eru brot samkvæmt I. og II. ákærulið talin varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Í III. lið ákærunnar er ákærða gefið að sök „húsbrot, með því að hafa í tvígang á árinu 2006 ruðst inn í íbúð fyrrverandi eiginkonu ákærða að Þ sem hér segir: a. Miðvikudaginn 15. febrúar og synjað að yfirgefa íbúðina er hún skoraði á ákærða að gera það. b. Þriðjudaginn 14. mars, synjað að yfirgefa íbúðina er hún skoraði á ákærða að gera það og dvalið þar uns lögregla handtók ákærða og færði hann af vettvangi.“ Eru brot ákærða samkvæmt ákæruliðum III.a og III.b talin varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og í málinu gerir A, [heimilisfang], skaðabótakröfu samtals að fjárhæð kr. 133.386, auk vaxta. Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Hann krefst þess að framkomin bótakrafa verði lækkuð. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa. Ákærði kom fyrir dóminn við fyrirtöku málsins þann 7. febrúar sl. ásamt skipuðum verjanda sínum og viðurkenndi brot sín eins og þeim er í ákæru lýst. Er játning hans í samræmi við gögn málsins og þykja brot hans því nægjanlega sönnuð og varða við tilgreind lagaákvæði í ákæruskjali. Í verknaðarlýsingu í ákæru er brotaþoli ekki nafngreindur og ákæran að því leyti ekki svo skýr sem æskilegt væri. Við fyrirtöku málsins var þó ljóst að þessi óskýrleiki kom ekki að sök og var vörn ákærða ekki áfátt vegna þessa. Eins og á stendur þykir því unnt að leggja dóm á málið, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Að framangreindu virtu þykir mega leggja dóm á málið á grundvelli 125. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins var ákærði þann 31. janúar 1991 dæmdur í 6 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir brot gegn 219. gr., 4. mgr. 220. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga og vopnalögum. Þann 3. mars 1997 var hann dæmdur í 3 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir kynferðisbrot. Þykir refsing ákærða nú hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Ekki þykir fært að skilorðsbinda refsinguna. Í málinu gerir A, [kt.], kröfu um greiðslu bóta úr hendi ákærða, alls að fjárhæð kr. 133.386,-, auk vaxta og dráttarvaxta. Bótakrafan er þannig sundurliðuð: Miskabætur kr. 100.000,- Lögmannsþóknun skv. gjaldskrá Regula lögmannsstofu ehf. kr. 26.816,- 24,5% virðisaukaskattur á lögmannsþóknun kr. 6.570,- Samtals kr. 133.386,- Þá er gerð krafa um vexti skv. 16. gr. skaðabótalaga frá 7. apríl 2006 til 4. ágúst 2006 en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Við fyrirtöku málsins kvaðst ákærða samþykkja framkomna bótakröfu og verður hún því tekin til greina að fullu. Í málinu liggur fyrir sakarkostnaður vegna öflunar læknisvottorðs, kr. 7.500,-. Með vísan til 165. gr. laga nr. 19/1991 verður ákærði dæmdur til greiðslu þess kostnaðar auk þóknunar skipaðs verjanda síns, Örlygs Hnefils Jónssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin kr. 90.000- og er virðisaukaskattur þar innifalinn. Dóminn kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði X sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði greiði A kr. 133.386-. ásamt vöxtum samkv. 16. gr. skaðabótalaga frá 7. apríl 2006 til 4. ágúst s.á. en dráttarvöxtum samkv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þ.d. til greiðsludags. Ákærði greiði kr. 97.500- í sakarkostnað, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda síns, Örlygs Hnefils Jónssonar hdl., kr. 90.000- og er virðisaukaskattur innifalinn.
Mál nr. 162/2012
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Fjöleignarhús Skuldajöfnuður Málskostnaður
Eigendur 22 íbúða í fjöleignarhúsi höfðu uppi kröfur á hendur seljanda hússins, byggingarstjóra þess og hönnuði vegna margvíslegra galla sem komið höfðu í ljós eftir afhendingu íbúðanna. Hæstiréttur féllst á að seljandi íbúðanna, þb. V ehf., bæri ábyrgð á hluta þeirra galla sem eigendur þeirra töldu vera fyrir hendi. Var J, byggingarstjóri hússins, talinn bera sameiginlega ábyrgð með þb. V ehf. vegna hluta gallanna og H, hönnuður hússins, vegna vatnshalla á svalagöngum.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. mars 2012. Þeir krefjast þess að gagnáfrýjanda og stefndu þrotabúi VLX 4530 ehf. og Jóni Inga Lárussyni verði óskipt gert að greiða sér eftirtaldar fjárhæðir auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Aðaláfrýjendurnir Bára Samúelsdóttir og Kjartan Sveinn Guðjónsson krefjast 1.205.593 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 59.630 krónur miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 374.441 króna með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Brynjar Traustason krefst 1.186.144 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 57.492 krónur miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 342.875 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Helga Camilla Agnarsdóttir og Þórarinn Þórarinsson krefjast 1.156.949 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 57.681 króna miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 345.799 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Hjördís Reykdal og Vilhjálmur H. Þorgrímsson krefjast 1.222.874 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 373.466 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Helga Dís Sigurðardóttir og Þórður Björn Sigurðsson krefjast 1.347.809 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 65.165 krónur miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 455.942 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Hólmfríður Böðvarsdóttir og Sveinn Kjartansson krefjast 1.322.661 krónu, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 63.277 miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 428.275 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Sigurlaug Guðrún Gunnarsdóttir krefst 1.167.801 krónu, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 352.172 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Heiðar Arnfinnsson krefst 1.131.873 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 319.632 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Sigríður Bjarnadóttir krefst 1.119.157 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 323.531 króna með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Hulda Margrét Eggertsdóttir og Rajan Sedhai krefjast 1.247.331 krónu, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 357.796 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Auður Eygló Kjartansdóttir og Steinar Jónsson krefjast 1.413.516 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 430.225 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Grétar Sigmarsson krefst 1.174.047 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 355.846 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Bjarki Heiðar Bjarnason krefst 1.112.596 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 55.920 krónur miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 319.632 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Haraldur Aðalbjörn Haraldsson krefst 1.142.289 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 56.171 króna miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 323.531 króna með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Gerður Garðarsdóttir og Helgi Sigurgeirsson krefjast 1.176.587 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 58.057 krónur miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 351.423 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Bára Margrét Pálsdóttir krefst 1.340.605 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 64.095 krónur miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 440.272 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Ólafur Sverrisson og Rósa Jónsdóttir krefjast 1.380.105 króna, að frádreginni innborgun 22. júní 2012 að fjárhæð 66.611 krónur miðað við stöðu kröfunnar þann dag, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 477.236 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Elva Ýr Magnúsdóttir og Magnús Örn Ragnarsson krefjast 1.238.779 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 394.010 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Georg Arnar Halldórsson og Sif Sveinsdóttir krefjast 1.177.328 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 357.796 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Bjarni Ólafur Magnússon krefst 1.180.293 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 359.520 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjendurnir Ásta María Gunnarsdóttir og Sveinn Aðalbergsson krefjast 1.232.218 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 390.111 krónur með tildæmdum vöxtum. Aðaláfrýjandinn Nadia Tamimi krefst 1.463.270 króna, þó þannig að óskipt ábyrgð gagnáfrýjanda takmarkist við höfuðstól að fjárhæð 486.759 krónur með tildæmdum vöxtum. Í öllum tilvikum krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandinn Nadia Tamimi gerir auk þess kröfu um að stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf., verði gert að greiða henni málskostnað vegna héraðsdómsmálsins nr. E-9008/2008. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 14. mars 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum aðaláfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur aðaláfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefndi, þrotabú VLX 4530 ehf., hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Verður því litið svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms, sbr. 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi, Jón Ingi Lárusson, krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjendur hafa stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. og Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I Málavextir eru þeir að Verkland ehf. byggði fjöleignarhúsin að Rauðamýri 1 og 3 í Mosfellsbæ. Húsin standa á sameignlegri lóð en þau eru ekki sambyggð. Hlutdeild Rauðamýrar 1 í lóðinni er 78,72% en Rauðamýrar 3 21,28%. Gagnáfrýjandi var hönnuður húsanna og áritaði hann aðaluppdrátt sem var samþykktur af byggingafulltrúa Mosfellsbæjar 14. nóvember 2005. Stefndi Jón Ingi Lárusson var byggingarstjóri, en hann mun jafnframt hafa verið annar af eigendum Verklands ehf. Starfsábyrgðartrygging hönnuðar var hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., en byggingarstjóra hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Fjöleignarhúsið að Rauðamýri 1 er sjálfstæður matshluti, en húsið skiptist í 24 íbúðir. Í hinum áfrýjaða dómi er tilgreindur sá eignarhluti sem fylgir hverri íbúð í húsinu og sameiginlegri lóð samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu. Á árinu 2007 keyptu aðaláfrýjendur af Verklandi ehf. íbúðir í húsinu, en samtals eru íbúðir þeirra 22 að tölu. Eigendur tveggja íbúða í húsinu eiga ekki aðild að málinu, en um er að ræða matshluta nr. 01 0101 og 01 0206. Í kaupsamningum um íbúðirnar var tekið fram að þær væru afhentar fullbúnar að utan sem innan en án gólfefna. Nánari lýsingu að þessu leyti var að finna í skilalýsingum en þær voru hluti af kaupsamningum. Skömmu eftir að aðaláfrýjendur höfðu fengið íbúðir sínar afhentar töldu þeir sig verða vara við fjölþætta galla á húsinu. Af þeirri ástæðu gerðu þau ítrekaðar athugasemdir og kröfðust úrbóta. Bréfaskipti aðila og fundahöld af þessu tilefni eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Við þessum aðfinnslum var brugðist með lagfæringum en aðaláfrýjendur töldu þær úrbætur alls ófullnægjandi. Hinn 13. mars 2009 voru dómkvaddir tveir matsmenn til að meta ætlaða galla á húsinu og skiluðu þeir matsgerðinni í júní sama ár. Skömmu eftir dómkvaðninguna eða 16. sama mánaðar undirritaði stefndi Jón Ingi yfirlýsingu sem byggingarstjóri að húsið væri fullbúið og byggt samkvæmt teikningum. Yfirlýsing þessi er einnig undirrituð af pípulagningameistara og rafvirkjameistara hússins. Lokaúttekt vegna framkvæmdanna mun ekki hafa farið fram en stefndi Jón Ingi sagði sig af húsinu 19. janúar 2011. Í fyrrgreindri matsgerð eru ýmsir gallar taldir á húsinu, bæði í sameign þess og einstökum íbúðum. Var sundurliðaður viðgerðarkostnaður talinn nema samtals 33.335.320 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti. Aðaláfrýjendur höfðuðu málið á grundvelli matsgerðarinnar og beindu kröfum að stefndu og gagnáfrýjanda. Nánari sundurliðun krafna kemur fram í hinum áfrýjaða dómi en aðaláfrýjendur hafa dregið frá kröfum sínum fjárhæð sem svarar til virðisaukaskatts af vinnu á byggingarstað. Eftir að málið var höfðað var nafni Verklands ehf. breytt í VLX 4530 ehf. en bú félagsins var síðan tekið til gjaldþrotaskipta. Þegar búið var tekið til skipta hafði stefndi skilað greinargerð í héraði en í kjölfarið féll niður þingsókn af hans hálfu. Með hinum áfrýjaða dómi voru kröfur aðaláfrýjenda á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. að hluta teknar til greina. Þó voru ekki teknar til greina kröfur vegna þriggja íbúða þar sem aðaláfrýjendur sem áttu þar í hlut höfðu haldið eftir af kaupverði hærri fjárhæð en nemur skaðabótum vegna þeirra íbúða. Þá var gagnáfrýjanda gert að greiða óskipt með stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. bætur vegna sjö matsatriða en stefnda Jóni Inga vegna tveggja matsatriða. Stefndi Jón Ingi unir hinum áfrýjaða dómi og hefur réttargæslustefndi Vátryggingafélag Íslands hf. gert upp við aðaláfrýjendur í samræmi við dóminn. Tekur kröfugerð aðaláfrýjenda hér fyrir dómi mið að þeirri innborgun að fjárhæð 1.135.272 krónur sem innt var af hendi 22. júní 2012. II Aðaláfrýjendur hafa uppi kröfur á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. á efndagrundvelli vegna galla og krefjast skaðabóta samkvæmt 43. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Kröfur þeirra á hendur gagnáfrýjanda og stefnda Jóni Inga eru reistar á sakarreglunni, sem gildir utan samninga, vegna ábyrgðar þeirra sem hönnuðar og byggingarstjóra hússins. Samkvæmt þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 hvíldu umfangsmiklar skyldur á byggingarstjóra. Samkvæmt 3. mgr. 51. gr. laganna bar hann ábyrgð á því að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Hæstiréttur hefur í nokkrum dómum fjallað um skaðabótaábyrgð byggingarstjóra eftir þeim lögum, sbr. dóma réttarins 20. desember 2005 í máli nr. 267/2005, 13. mars 2008 í máli nr. 318/2007, 5. nóvember 2009 í máli nr. 37/2009 og 4. mars 2010 í máli nr. 369/2009. Af þeim dómum leiðir að byggingarstjóra bar ekki aðeins að sjá til þess að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur hvíldi einnig á honum skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrði, þar á meðal að iðnmeistarar, sem kæmu að verkinu fyrir atbeina hans, sinntu skyldum sínum og að framkvæmdin væri tæknilega og faglega fullnægjandi. Með dómum þessum er því jafnframt slegið föstu að byggingarstjóri felldi á sig skaðabótaskyldu með saknæmri vanrækslu á þessum skyldum. Af þessu leiðir aftur á móti ekki að byggingarstjóri beri ábyrgð á galla, sem rakinn verði til ófullnægjandi hönnunar, ef byggt var í samræmi við samþykkta uppdrætti og hann verður ekki talinn hafa mátt gera sér grein fyrir þessum annmarka við verkið, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 13. desember 2012 í máli nr. 239/2012. Þá verður heldur ekki talið að byggingarstjóri hafi borið ábyrgð á galla í aðkeyptum einingum eða byggingarhlutum nema annmarkinn verði rakinn til uppsetningar á byggingarstað eða hann hafi mátt gera sér grein fyrir að þær tilbúnu einingar sem notaðar voru hentuðu ekki fyrir bygginguna eða voru gallaðar. Við mat á bótaábyrgð stefnda Jóns Inga í einstökum matsatriðum er þess á hinn bóginn að gæta að hann hafði 16. mars 2009 lýst því yfir að húsið væri fullbúið og byggt samkvæmt teikningum, en þrátt fyrir það fór lokaúttekt ekki fram áður en hann sagði sig frá húsinu 19. janúar 2011. Með þessu braut hann í bága við skyldur sínar sem byggingarstjóri samkvæmt 53. gr. þágildandi byggingarreglugerðar nr. 441/1998, sbr. 3. mgr. 37. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga bar hönnuði að árita teikningar sínar og þannig ábyrgjast að hönnunin væri faglega unnin og í samræmi við lög og reglugerðir um byggingamál. Sá sem áritaði aðaluppdrátt var samræmingarhönnuður og hann bar ábyrgð gagnvart byggingaryfirvöldum á því að séruppdrættir, sem lagðir voru fram til samþykktar, væru í samræmi innbyrðis og við aðaluppdrætti. Ef um saknæma vanrækslu á þessum skyldum var að ræða þannig að hönnun reyndist ábótavant felldi hönnuður á sig skaðabótaábyrgð eftir almennum reglum. III Aðaláfrýjendur telja það galla á húsinu að útidyr leki. Í matsgerð segir að komið hafi í ljós við skoðun matsmanna greinileg ummerki eftir leka meðfram hurðarspjaldi. Svo virðist sem vatn nái að renna undir hurðarblað og framhjá þéttilistum þegar veðurhæð er mikil og slagveður standi beint á hurðina. Hér skipti mestu að hurðin opnist inn en ef hún opnaðist út myndi hurðarblaðið í slagveðrum þrýstast inn að þéttingum í falsi. Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfu að fjárhæð 532.810 krónur vegna þessa matsliðar gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en krafan var ekki tekin til greina á hendur stefnda Jóni Inga. Á samþykktum uppdráttum hússins er gert ráð fyrir að útidyr að stigahúsi opnist inn og er því húsið í samræmi við teikningar að þessu leyti. Þessi galli verður rakinn til þess að aðkeyptur byggingarhlutur er ófullnægjandi. Ekki hefur verið leitt í ljós að stefnda Jóni Inga hafi mátt vera þetta ljóst og því er þessum kröfulið á hendur honum hafnað. Um útidyr í stigahúsi segir jafnframt í matsgerð að sjá megi á tveimur stöðum skemmdir í veggjum eftir arma á hurðapumpum sem rekist hafi í aðliggjandi vegg. Héraðsdómur tók til greina kröfu aðaláfrýjenda á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. vegna þessa matsliðar en ekki á hendur stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ófullnægjandi og því í ósamræmi við yfirlýsingu er stefndi Jón Ingi gaf sem byggingarstjóri um að húsið væri fullbúið. Þessi krafa á hendur stefnda að fjárhæð 40.414 krónur verður því tekin til greina. Aðaláfrýjendur krefjast bóta vegna fimm stálhurða í kjallara en þeir telja að hurðirnar séu skemmdar og frágangi þeirra ábótavant. Samkvæmt matsgerð hefur verið slípað af köntum til þess að fá hurðarnar til að falla betur að stöfum. Einnig segir að brúnir á hurðum hafi verið hvassar og skörðóttar og lakkhúð hurða rispuð. Þá hafi þéttilistar í fölsum ekki verið settir upp á réttan máta og hurðapumpur ekki stilltar rétt. Krafa á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. var tekin til greina í hinum áfrýjaða dómi en ekki á hendur stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ófullnægjandi og í ósamræmi við yfirlýsingu hans sem byggingarstjóra um að húsið væri fullbúið. Krafa á hendur honum að fjárhæð 109.942 krónur verður því tekin til greina. Aðaláfrýjendur telja að gluggar í stigahúsi séu gallaðir. Í matsgerð segir að sjá hafi mátt greinileg ummerki um leka á glugga á 4. hæð. Lekinn virðist vera inn um samskeyti á körmum en það bendi til galla í samsetningu gluggans. Einnig segir að sjá megi leka með gleri í samskonar glugga á 1. hæð, en það bendi til að glerjun gluggans sé óþétt. Þá kemur fram að þessir gluggar séu framleiddir í Lettlandi og vottaðir í Danmörku, en þeir hafi verið fluttir til landsins glerjaðir og tilbúnir til ísetningar. Krafa að fjárhæð 224.311 krónur var tekin til greina á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en ekki á hendur stefnda Jóni Inga. Ekki hefur verið leitt í ljós að stefnda hafi sem byggingarstjóra mátt vera ljós þessi galli á aðkeyptum byggingarhluta. Þessi krafa á hendur honum verður því ekki tekin til greina. Aðaláfrýjendur halda því fram að annmarki sé á viðgerð á undirstöðum undir stálsúlum fyrir framan húsið. Í matsgerð segir að þessi viðgerð hafi verið fullnægjandi að öðru leyti en því að nú heyrist dropahljóð þegar leki á klæðningu sem sett hafi verið á undirstöðurnar, en þetta megi laga með hljóðeinangrandi kvoðu á bakhlið klæðningar. Um er að ræða ófullnægjandi frágang sem er í ósamræmi við yfirlýsingu stefnda Jóns Inga um að húsið væri fullbúið. Þessi krafa á hendur honum og stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. að fjárhæð 84.686 krónur verður því tekin til greina. Í matsgerð kemur fram að við hnoð í klæðningu á jarðhæð hússins sé lakkhúð rispuð eftir að klæðningin var losuð vegna viðgerðar og sett á aftur. Kostnaður við að bletta við hnoð með rauðu lakki er talinn nema 20.198 krónum. Þessi frágangur var í ósamræmi við yfirlýsingu stefnda Jóns Inga um að húsið væri fullbúið og verður honum og stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. gert að greiða þá fjárhæð. Áfrýjendur telja að ekki hafi verið gengið nægjanlega vel frá yfirborði lofts og veggja í kjallara í kjölfar lagfæringar vegna leka. Þessi annmarki er staðfestur með matsgerð og telja matsmenn að hreinsa þurfi ummerki vegna leka og mála, en kostnaður við það er talinn nema 70.764 krónum. Í hinum áfrýjaða dómi var stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. gert að greiða þá fjárhæð en krafan var ekki tekin til greina á hendur stefnda Jóni Inga. Þar sem þessi frágangur var í ósamræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið verður einnig fallist á kröfuna gagnvart honum. Áfrýjendur halda því fram að sprungur í stoðvegg við innkeyrslu í bílageymslu, sem fyllt er að með jarðvegi, verði rakin til ófullnægjandi hönnunar auk þess sem framkvæmdinni hafi verið ábótavant. Kröfu vegna þessa matsliðar var beint að stefndu og gagnáfrýjanda en krafan var aðeins tekin til greina á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. í hinum áfrýjaða dómi. Í matsbeiðni var þess farið á leit að matsmenn fjölluðu um hvort sprungur væru í veggnum, leiðir til úrbóta og kostnað við þær. Í matsgerðinni segir að skoðun matsmanna staðfesti að margar sprungur séu í veggnum. Út um þær leki vatn og af því megi ráða að sprungurnar gangi í gegnum vegginn og vatn sem safnast upp í jarðveg seytli í gegnum hann. Einnig segir að skoðun á frárennslisuppdrætti leiði í ljós að við hönnun þeirra sé ekki gert ráð fyrir drenlögn jarðvegsmegin við vegginn. Þá sé heldur hvergi að finna séruppdrátt um hvernig ganga skuli frá yfirborði veggjarins sem snýr að jarðvegi. Matsmenn leggja síðan til úrbætur með því að drenlögn verði lögð meðfram veggnum. Við aðalmeðferð málsins í héraði var annar matsmanna beðinn um að skýra ástæður þess að veggurinn væri sprunginn. Tók matsmaðurinn fram að ekki hefði verið óskað eftir að það yrði kannað sérstaklega en á því kynnu að vera ýmsar skýringar, svo sem hreyfing á loftplötu bílageymslunnar sem veggurinn er festur við eða rýrnun í steypu. Að þessu virtur er ósannað að galli á umræddum vegg verði rakinn til þess að hönnun hafi verið ábótavant og verður því krafa á hendur gagnáfrýjanda ekki tekin til greina. Aftur á móti er þessi frágangur ófullnægjandi og í ósamræmi við yfirlýsingu stefnda Jóns Inga um að húsið væri fullbúið og verður honum gert að greiða bætur vegna þessa matsliðar með stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf., en þær nema 553.675 krónum. Aðaláfrýjendur krefjast bóta úr hendi stefnda þrotabúi VXL 4530 ehf. og stefnda Jóni Inga þar sem þvottastæði í bílageymslu hafi ekki verið sett upp á þeim stað sem sýnt er á aðaluppdrætti. Fallist er á það með héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að þetta geti ekki falið í sér slíkt óhagræði að um galla sé að ræða í skilningi 18. og 19. gr. laga nr. 40/2002, enda ósannað að stæðið henti ekki til þeirra afnota sem gert var ráð fyrir. Þessi krafa á hendur stefndu verður því ekki tekin til greina. Aðaláfrýjendur reisa málatilbúnað sinn á því að sá annmarki sé á húsinu að vatni sé ekki veitt frá svalagöngum hússins og því myndist pollar. Telja aðaláfrýjendur að þetta verði rakið til galla á hönnun og frágangi. Í matsgerð segir að ekki sé gert ráð fyrir niðurföllum á svalagöngum á uppdráttum. Af því megi draga þá ályktun að gert sé ráð fyrir að það regnvatn sem berist inn á svalaganga eigi að renna fram af brún þeirra. Fram kemur að matsmenn hafi mælt hallann á svalagöngunum. Þær mælingar hafi leitt í ljós að halli sé hvergi nægur til að tryggja fráveitu vatns af göngunum og á mörgum stöðum hafi hallinn verið í öfuga átt þannig að vatni sé veitt að húsinu. Matsmenn urðu ekki varir við skemmdir á klæðningu af þessum sökum en pollar myndist á göngunum sem geti skapað hættu í frosti. Telja matsmenn að leggja þurfi aftur í gólfin til að fá nægan halla frá húsinu. Með hinum áfrýjaða dómi var tekin til greina krafa vegna þessa matsliðar að fjárhæð 6.544.501 króna gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. og gagnáfrýjanda, en kröfunni var hafnað á hendur stefnda Jóni Inga. Þar sem ekki voru höfð niðurföll á svalagöngum, eins og gert var ráð fyrir á veggsvölum í 101. gr. þágildandi byggingarreglugerð, bar við hönnun á svalagöngum að hafa nægan halla svo vatn safnaðist þar ekki fyrir. Verður því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að um sé að ræða galla á hönnun sem gagnáfrýjanda ber ábyrgð á með stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. Aftur á móti hefur ekki verið leitt í ljós að að stefnda Jóni Inga hafi sem byggingarstjóra mátt vera ljós þessi annmarki á hönnun hússins og verður krafan því ekki tekin til greina á hendur honum. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um þetta matsatriði. Við úrbætur vegna leka í kjallara braut stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. upp ílögn fyrir framan íbúðir á jarðhæð og lagði síðan gólfdúk í stað þess að hafa þann frágang sem áður var á jarðhæð. Telja aðaláfrýjendur að um sé að ræða útlitslýti og gera kröfu um bætur sem nema áætluðum kostnaði við að koma þessum frágangi í fyrra horf. Í matsbeiðni var þess aðeins farið á leit að matsmenn áætluðu kostnað við úrbætur og því var ekki metið hvort þessi frágangur væri fullnægjandi. Þá taldi héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að um væri að ræða smekksatriði og tók kröfuna ekki til greina. Engin efni eru til að hnekkja þessu og verður krafa vegna þessa matsliðar ekki tekin til greina. Aðaláfrýjendur telja að ekki sé nægur vatnshalli á bílaplani, en það leiði til pollamyndunar fyrir framan húsið. Einnig sé malbikið óslétt og frágangur á planinu verulegt útlitslýti. Í matsgerð segir að matsmenn hafi mælt yfirboð bílaplansins og borið þær saman við uppgefin vatnshalla á uppdráttum. Niðurstöður mælinga hafi leitt það í ljós að vatnshalli á bílaplani sé hvergi nærri nógur, en hann hafi reynst vera á bilinu 0,2 til 0,7% í hallaþversniði meðan uppgefinn halli á teikningu sé 2,5%. Samkvæmt þessu var frágangur bílastæðisins ekki í samræmi við samþykkta uppdrætti. Þá hefur ekki verið leitt í ljós að misræmi sé að þessu leyti milli aðalteikningar og lóðateikningar. Af þessum ástæðum verður krafa aðaláfrýjenda á hendur gagnáfrýjanda vegna ófullnægjandi hönnunar ekki tekin til greina. Aftur á móti var þessi frágangur ófullnægjandi og í ósamræmi við uppdrætti eins og áður greinir. Verður stefnda Jóni Inga því gert að greiða bætur að fjárhæð 1.774.842 krónur vegna þessa matsliðar með stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf., en sú fjárhæð tekur mið af því hlutfalli lóðar sem fylgir húsinu. Aðaláfrýjendur halda því fram að galli sé á niðurfallsrennu fyrir framan dyr að bílageymslu og beina kröfum sínum að stefndu VLX 4530 ehf. og Jóni Inga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður krafa vegna þessa matsatriðis ekki tekin til greina. Aðaláfrýjendur telja að snjóbræðslukerfi akbrautar á lóðinni að bílageymslu sé ófullnægjandi þar sem snjór safnist fyrir á tilteknum svæðum. Í matsgerð segir að svæði á akbrautinni verði án hitalagnar ef rör hafi verið lögð eins og fram komi á uppdrætti. Af þeim uppdrætti verður ráðið að um er að ræða óverulegan flöt utarlega og innarlega þar sem akbrautin tekur sveig á tveimur stöðum. Þar sem ekki er vefengt að hitalögnin sé lögð eins og sýnt er á uppdrættinum þykir ekki leitt í ljós að um galla hafi verið að ræða. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur um þennan kröfulið. Aðaláfrýjendur byggja á því að frágangi lóðar sé víða ábótavant og telja þau hann ekki í samræmi við samþykkta uppdrætti og skilalýsingar. Í matsgerð er því lýst að túnþökur hafi rofnað á samskeytum á nokkrum stöðum en það bendi til að þökur hafi þornað upp og áburður ekki verið borinn á flötina eftir að þökur voru lagðar. Þá kemur fram að nokkuð vanti upp á að hönnun lóðar sé fylgt eins og hún sé sýnd á lóðauppdrætti. Í matsgerðinni er kostnaður við úrbætur á lóðinni talinn nema 704.573 krónum miðað við hlutfall hússins í lóðinni. Með hinum áfrýjaða dómi var stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. gert að greiða þá fjárhæð og verður sú krafa einnig tekin til greina á hendur stefnda Jóns Inga, enda var þessi frágangur í ósamræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið. Í matsgerð kemur fram að setja þurfi hurðastoppara við hurð að geymslugangi svo hurðin rekist ekki niður í flísalögn vegna óverulegs halla í gólfi. Héraðsdómur féllst á kröfu að fjárhæð 20.966 krónur vegna þessa matsliðar á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. Verður krafan einnig tekin til greina gegn stefnda Jóni Inga enda var þessi frágangur í ósamræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið. Aðaláfrýjendur halda því fram gluggar hússins séu gallaðir þar sem gluggar leki. Með hinum áfrýjaða dómi voru kröfuliðir vegna þessa matsatriðis að fullu teknar til greina á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. Aftur á móti var aðeins tekinn til greina kröfuliður að fjárhæð 497.859 krónur á hendur stefnda Jóni Inga vegna leka meðfram gluggum. Aðaláfrýjendur krefjast þess að aðrir kröfuliðir á hendur honum vegna þessa matsatriðis verði einnig teknir til greina. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi er um að ræða aðkeypta byggingarhluti og þar sem ekki hefur verið leitt í ljós að stefnda hafi mátt vera ljóst að þeim var ábótavant verður ekki fallist á þessa kröfuliði á hendur honum. Í matsgerð kemur fram að smíða þurfi kassa utan um útloftunarrör á þaki til að mynda skjól og setja upp útsogsventil á niðurfallsrör þar sem rör ganga upp úr þaki. Með hinum áfrýjaða dómi var krafa vegna þessa matsatriðis tekin til greina gegn stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en henni hafnað gagnvart stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ekki í samræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið og verður krafan að fjárhæð 57.214 krónur einnig tekin til greina á hendur honum. Aðaláfrýjendur telja að frágangur á loftljósi á svölum tveggja íbúða sé ófullnægjandi. Í matsgerð segir að loftleki komi fram í slökkvurum sem tengdir séu ljósum. Ljós séu fest í lok á rafmagnsdósum og hylji því ekki samskeyti loks og dósar, auk þess sem rifa sé á milli ljósakúpuls og ljósaumgjörðar. Héraðsdómur féllst á kröfu vegna þessa matsatriðis gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en ekki gegn stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ekki í samræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið og verður krafan að fjárhæð 51.422 krónur einnig tekin til greina á hendur honum. Í matsgerð kemur fram að leki hafi verið frá svalagólfi í íbúð á 3. hæð, en um er að ræða matshluta 01 0301. Fram kemur að taka þurfi niður utanhúsklæðningu, þétta vatnslás í kverk svalagólfs og veggjar, bræða tjöruborða yfir samskeyti í kverkinni og laga skemmdir. Þessi kröfuliður að fjárhæð 79.241 króna verður tekin til greina á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. Einnig verður kröfuliðurinn tekin til greina á hendur stefnda Jóni Inga enda var þessi frágangur hans ekki í samræm við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið. Þá kemur fram í matgerð að vatnsbretti á glugga íbúðar á 3. hæð, sem er matshluti 01 0304, sé laust. Héraðsdómur féllst á kröfu vegna þessa matsatriðis gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en ekki gegn stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ekki í samræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið og verður krafan að fjárhæð 4.055 krónur einnig tekin til greina á hendur honum. IV Nokkrir af aðaláfrýjendum telja að íbúðir þeirra í húsinu hafi verið gallaðar. Hér á eftir verður leyst úr kröfum þeirra á þeim grundvelli. Aðaláfrýjendur telja að útidyr íbúða í húsinu séu gallaðar. Í matsgerð segir að við skoðun hafi komið í ljós merki um leka með hurðafölsum og að hurðaspjöld séu undin þannig að hurð falli ekki að stöfum í þeim 17 af 24 dyrum sem opnist inn. Telja matsmenn að þessar útidyr þoli ekki álag miðað við veðurfar hér á landi. Í hinum áfrýjaða dómi var vegna þessa matsliðar fallist á kröfu gagnvart stefnda þrotabú VLX 4530 ehf. að fjárhæð 541.686 krónur fyrir hvern eignarhluta í húsinu. Aftur á móti var krafan ekki tekin til greina á hendur stefnda Jóni Inga. Þessi galli verður rakinn til þess að aðkeyptur byggingarhlutur er ófullnægjandi. Þar sem ekki hefur verið leitt í ljós að stefnda Jóni Inga hafi mátt vera þessi galli ljós verður þessum kröfulið hafnað gagnvart honum. Aðaláfrýjandinn Brynjar Traustason, sem er eigandi matshluta 01 0103, telur ófullnægjandi að kantlíming á borðplötum í eldhúsi og baðherbergi hafi losnað og rifnað af. Í matsgerð segir að svo stuttur endingartími bendi til þess að um galla í límingu hafi verið að ræða. Niðurstaða matsmanna er ekki afdráttarlaus og eru engin efni til að hnekkja því mati héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að ekki hafi verið leitt í ljós að um galla hafi verið að ræða. Þessum kröfulið verður því hafnað. Aðaláfrýjendurnir Hjördís Reykdal og Vilhjálmur Þorgrímsson, sem eru eigendur matshluta 01 0105, telja íbúðina gallaða þar sem veggflís á baði hafi verið sprungin út frá horni glugga, eins og staðfest sé í matsgerð. Telja matsmenn líklega orsök vera að við rýrnun steypts veggjar myndist sprunga út frá horni glugga, enda sennilegast að slík sprunga myndist þar sem þversnið veggjar er minnst. Héraðsdómur tók kröfu vegna þessa matsatriðis til greina gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en féllst ekki á hana gegn stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ekki í samræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið og verður krafan að fjárhæð 18.921 króna einnig tekin til greina á hendur honum. Aðaláfrýjendurnir Helga Dís Sigurðardóttir og Þórður Björn Sigurðsson, sem eru eigendur matshluta 01 0106, halda því fram að galli hafi verið á íbúðinni vegna þess að stilla þurfi lamir á tveimur hurðum. Fallist verður á það með héraðsdómi að þetta sé ekki galli og verður þessi kröfuliður ekki tekin til greina. Aðaláfrýjandinn Heiðar Arnfinnsson, sem er eigandi matshluta 01 0203, telur að frágangur á svalahurð hafi verið ófullnægjandi. Taka þurfi hurðina niður stilla hana af og setja upp aftur. Fallist verður á það með héraðsdómi að þetta sé ekki galli og verður þessi kröfuliður ekki tekin til greina. Aðaláfrýjendurnir Hulda Margrét Eggertsdóttir og Rajan Sedhai, sem eru eigendur matshluta nr. 01 0205, halda því fram að frágangur á íbúð þeirra hafi verið ófullnægjandi þar sem þröskuldur hafi verið laus á hurðarkarmi milli anddyris og stofu, auk þess sem sprunga hafi verið í kverk milliveggjar og burðarveggjar í geymslu íbúðarinnar. Héraðsdómur féllst á kröfu vegna þessa matsatriðis gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en ekki gegn stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ekki í samræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið og verður krafan að fjárhæð 70.003 krónur einnig tekin til greina á hendur honum. Aðaláfrýjendurnir Auður Eygló Kjartansdóttir og Steinar Jónsson, sem eru eigendur matshluta nr. 01 0301, halda því fram að galli hafi verið á íbúðinni í nokkrum atriðum. Í matsgerð kemur fram að fjórar gólfflísar hafi verið lausar. Einnig kemur fram að rakaskemmdir hafi verið á veggjum anddyris. Héraðsdómur féllst á kröfu vegna þessa matsatriðis gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en ekki gegn stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ekki í samræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið og verður krafan að fjárhæð 68.940 krónur einnig tekin til greina á hendur honum. Aftur á móti verður fallist á það með héraðsdómi að skökk svalahurð í falsi sem þarf að stilla geti ekki talist galli og verður sá kröfuliður ekki tekinn til greina. Aðaláfrýjandinn Haraldur Aðalbjörn Haraldsson, sem er eigandi matshluta 01 0304, telur að frágangur á íbúðinni hafi verið ófullnægjandi þar sem forstofuhurð hafi verið skökk og hurð á baði lokist illa, en stilla þurfi lamir og hurðir í falsi. Fallist er á það með héraðsdómi að hér sé ekki um galla að ræða og verður þessum kröfulið hafnað. Aðaláfrýjendurnir Gerður Garðarsdóttir og Helgi Sigurgeirsson, sem eru eigendur matshluta 01 0305, telja að frágangur á íbúð þeirra hafi verið ófullnægjandi þar sem svalahurð hafi verið óþétt. Í matsgerð kemur fram að loftleki sé meðfram hurðinni, sem þó sé hvorki skökk í falsi né brotin. Til að bæta úr þessu þurfi að setja þykkari þéttilista í falsið. Héraðsdómur tók til greina kröfu vegna þessa matsatriðis á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. Aftur á móti var krafan ekki tekin til greina á hendur stefnda Jóni Inga. Svo sem greinir í héraðsdómi verður þessi galli rakinn til þess að aðkeyptur byggingarhlutur er ófullnægjandi. Þar sem ekki hefur verið leitt í ljós að stefnda Jóni Inga hafi mátt vera gallinn ljós verður þessi kröfuliður ekki tekin til greina gegn honum. Aðaláfrýjandinn Bára Margrét Pálsdóttir, sem er eigandi matshluta nr. 01 0306, heldur því fram að skemmdir hafi verið á íbúðinni eftir leka. Í matsgerð kemur fram að þrjár flísar hafi verið lausar á gólfi anddyris. Héraðsdómur tók kröfuna til greina gegn stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en hafnaði henni gagnvart stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ekki í samræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið og verður krafan að fjárhæð 23.276 krónur einnig tekin til greina á hendur honum. Aðaláfrýjandinn Nadia Tamimi, sem er eigandi matshluta nr. 01 0406, telur að frágangur á burðarvegg í stofu íbúðarinnar hafi verið ófullnægjandi. Í matsgerð segir að steyptur burðaveggur í stofu íbúðarinnar hafi auðsjáanlega verið ósléttur og frágangurinn geti ekki talist samræmast góðum venjum við slíkar framkvæmdir. Héraðsdómur féllst á kröfuna gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. en hafnaði henni gegn stefnda Jóni Inga. Þessi frágangur var ekki í samræmi við yfirlýsingu hans um að húsið væri fullbúið og verður krafan að fjárhæð 67.077 krónur einnig tekin til greina á hendur honum. V Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfur aðaláfrýjenda á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. vegna matsatriða sem snerta sameign hússins og nema samtals 13.375.899 krónum. Var í samræmi við kröfugerð aðaláfrýjenda tekin til greina sá hluti fjárhæðarinnar sem svarar til eignarhlutdeildar þeirra í húsinu og fjárhæðinni skipt í þeim hlutföllum að því frátöldu að matsliðir vegna vatnshalla á bílaplani og frágangs lóðar tóku mið af eignarhlutdeild í sameiginlegri lóð með öðru húsi. Af hálfu stefnda þrotabús VLX 4530 ehf. hefur málinu ekki verið gagnáfrýjað og því kemur niðurstaða héraðsdóms ekki til endurskoðunar hvað þetta varðar. Aftur á móti hafa aðaláfrýjendur haft uppi frekari kröfur á hendur þessum stefnda vegna sameignar hússins og hafa þær að hluta til verið teknar til greina, svo sem fram kemur í III. kafla dómsins. Nánar tiltekið er um að ræða eftirtaldar kröfur: 84.686 krónur vegna annmarka á viðgerð á undirstöðum undir stálsúlum fyrir framan húsið, 20.198 krónur vegna skemmda á lakkhúð klæðningar og 79.241 króna vegna leka frá svalagólfi íbúðar á 3. hæð hússins. Þessir kröfuliðir eru samtals að fjárhæð 184.125 krónur og skiptast þeir milli aðaláfrýjenda eftir eignarhluta sem fylgir íbúðum þeirra í húsinu. Samkvæmt framansögðu nema kröfur á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. vegna sameignarinnar 13.560.024 krónum og verður sá hluti hennar tekin til greina sem nemur eignarhlutdeild aðaláfrýjenda í húsinu og skiptist samkvæmt því sem áður er rakið. Til viðbótar tók héraðsdómur til greina kröfur sem aðaláfrýjendur höfðu uppi á hendur stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. vegna galla á séreignahluta íbúða þeirra í húsinu. Nánar tiltekið er um að ræða kröfur vegna útidyra á íbúðum hússins samtals að fjárhæð 11.917.092 krónur og kröfur vegna viðgerða á hurðum að geymslum í húsinu samtals að fjárhæð 623.018 krónur. Þá voru teknar til greina á hendur þessum stefnda kröfur aðaláfrýjendanna Hjördísar Reykdal og Vilhjálms Þorgrímssonar að fjárhæð 18.921 króna vegna matshluta 01 0105, aðaláfrýjendanna Huldu Margrétar Eggertsdóttur og Rajan Sedhai að fjárhæð 70.003 krónur vegna matshluta 01 0205, aðaláfrýjendanna Auðar Eyglóar Kjartansdóttur og Steinars Jónssonar að fjárhæð 68.940 krónur vegna matshluta 01 0301, aðaláfrýjendanna Gerðar Garðarsdóttur og Helga Sigurgeirssonar að fjárhæð 10.111 krónur vegna matshluta 01 0305, aðaláfrýjandans Báru Margrétar Pálsdóttur að fjárhæð 23.276 krónur vegna matshluta 01 0306 og aðaláfrýjandans Nadiu Tamimi að fjárhæð 67.077 krónur vegna matshluta 01 0406. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms kemur ekki til endurskoðunar að þessu leyti. Svo sem rakið er í IV. kafla dómsins hafa frekari kröfur, sem nokkrir aðaláfrýjenda hafa gert vegna séreignahluta íbúða þeirra, ekki verið teknar til greina. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfu aðaláfrýjenda á hendur stefnda Jóni Inga vegna tveggja matsatriða en um er að ræða bætur vegna leka meðfram gluggum og vegna hurða að geymslum í húsinu. Svo sem áður greinir hefur réttargæslustefndi Vátryggingafélag Íslands hf. gert upp við aðaláfrýjendur samkvæmt hinum áfrýjaða dómi og tekur kröfugerð aðaláfrýjenda fyrir Hæstarétti mið af því. Aðaláfrýjendur hafa haft uppi frekari kröfur á hendur þessum stefnda vegna sameignar hússins og hafa þær að hluta til verið teknar til greina, svo sem fram kemur í III. kafla dómsins. Nánar tiltekið er um að ræða eftirtaldar kröfur: 40.414 krónur vegna skemmda á vegg í stigahúsi, 109.942 krónur vegna stálhurða í kjallara, 84.686 krónur vegna annmarka á viðgerð á undirstöðum undir stálsúlum fyrir framan húsið, 20.198 krónur vegna skemmda á lakkhúð klæðningar, 70.764 krónur vegna ófullnægjandi lagfæringar eftir leka í kjallara, 553.675 krónur vegna stoðveggjar við innkeyrslu í bílageymslu, 1.774.842 krónur vegna vatnshalla á bílaplani, 704.573 krónur vegna frágangs lóðar, 20.966 krónur vegna frágangs hurðar að geymslugangi, 57.214 krónur vegna útloftunarrörs á þaki, 51.422 krónur vegna frágangs á loftljósi á svölum tveggja íbúða, 79.241 krónu vegna leka frá svalagólfi íbúðar á 3. hæð hússins og 4.055 krónur vegna vatnsbrettis á glugga íbúðar á sömu hæð. Samtals nemur fjárhæð þessara kröfuliða 3.571.992 krónur og verður stefnda Jóni Inga gert í samræmi við kröfugerð aðaláfrýjenda að greiða þann hluta kröfunnar sem svarar til eignarhlutdeildar þeirra í húsinu og skiptist milli þeirra í þeim hlutföllum að frátöldum kröfuliðum vegna vatnshalla á bílaplani og frágangs lóðar sem taka mið af eignarhlutdeild í lóðinni. Eins og greinir í IV. kafla dómsins hafa jafnframt, vegna séreignahluta í húsinu, verið teknar til greina á hendur stefnda Jóni Inga kröfur aðaláfrýjendanna Hjördísar Reykdal og Vilhjálms Þorgrímssonar að fjárhæð 18.921 króna vegna matshluta 01 0105, aðaláfrýjendanna Huldu Margrétar Eggertsdóttur og Rajan Sedhai að fjárhæð 70.003 krónur vegna matshluta 01 0205, aðaláfrýjendanna Auðar Eyglóar Kjartansdóttur og Steinars Jónssonar að fjárhæð 68.940 krónur vegna matshluta 01 0301, aðaláfrýjandans Báru Margrétar Pálsdóttur að fjárhæð 23.276 krónur vegna matshluta 01 0306 og aðaláfrýjandans Nadiu Tamimi að fjárhæð 67.077 krónur vegna matshluta 01 0406. Á hendur gagnáfrýjanda hefur verið fallist á kröfu vegna eins matsliðar sem lýtur að svalagöngum. Fjárhæð kröfunnar nemur 6.544.501 krónu og skiptist hún í samræmi við kröfugerð aðaláfrýjenda eftir eignarhluta sem fylgir íbúðum þeirra í húsinu. Með hinum áfrýjaða dómi var dregin frá kröfum aðaláfrýjanda fjárhæð sem svaraði til ívilnunar vegna endurbóta og viðhalds samkvæmt lögum nr. 92/2010 um breyting á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Um var að ræða tímabundna heimild til frádráttar tekjuskattsstofni hluta af þeirri fjárhæð sem greidd var vegna vinnu án virðisaukaskatts sem unnin var á árunum 2010 og 2011. Var þetta reist á skyldu aðaláfrýjenda til að draga úr tjóninu eftir mætti. Til að fá umrædda ívilnun hefði þurft að ráðast í og ljúka endurbótum á húsinu fyrir árslok 2011. Aðalmeðferð málsins í héraði fór fram 24. nóvember 2011, en daginn áður gengu dómendur á vettvang ásamt lögmönnum aðila. Hinn áfrýjaði dómur var síðan kveðinn upp 20. desember sama ár. Meðan málið var rekið fyrir héraðsdómi var aðaláfrýjendum ókleift að ráðast í endurbætur á húsinu án þess að taka þá áhættu að verða fyrir réttarspjöllum. Þá var ekki loku fyrir það skotið að aflað yrði yfirmats meðan málið væri undir áfrýjun. Að þessu gættu verður ekki talið að aðaláfrýjendum hafi borið að takmarka tjónið með þessu móti og verður því ekki fallist á að fjárhæð sem svarar til þessarar ívilnunar komi til frádráttar kröfum þeirra. Stefndu þrotabú VLX 4530 ehf. og Jón Ingi og gagnáfrýjandi voru með hinum áfrýjaða dómi sýknaðir af kröfum aðaláfrýjendanna Hjördísar Reykdal og Vilhjálms Þorgrímssonar, Sigurlaugar Gunnarsdóttur og Nadiu Tamimi. Þótt það komi ekki berlega fram í forsendum dómsins má ráða það af útreikningum að þetta hafi verið gert þar sem þessir aðaláfrýjendur hafi haldið eftir hærri fjárhæð af kaupverði íbúða þeirra en nemur þeim kröfum sem teknar voru til greina. Einnig voru kröfur þeirra aðaláfrýjenda sem haldið höfðu eftir lægri fjárhæð af kaupverðinu en nemur kröfum þeirra lækkaðar í samræmi við það. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. hafði lagt fram greinargerð áður en þingsókn af hálfu þrotabúsins féll niður. Þar er því hvergi hreyft að stefndi sem seljandi íbúða í húsinu hafi uppi til skuldajafnaðar gagnkröfur vegna þeirra eftirstöðva kaupverðs sem haldið var eftir. Þetta hefur því ekki áhrif á úrslit málsins, enda geta stefndi Jón Ingi og gagnáfrýjandi ekki haft uppi til skuldajafnaðar gagnkröfur stefnda VLX 4530 ehf. Því hefur á hinn bóginn verið lýst yfir af hálfu aðaláfrýjenda, bæði við meðferð málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, að á grundvelli dómsins muni fara fram uppgjör gagnvart stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. vegna eftirstöðva kaupverðs og við það eru þeir bundnir gagnvart stefnda Jóni Inga og gagnáfrýjanda. Krafa aðaláfrýjenda um dráttarvexti verður tekin til greina, en þeir eru reiknaðir að liðnum mánuði frá því aðaláfrýjendur kröfðust bóta á grundvelli matsgerðar með bréfi 28. júlí 2009. Eftir þessum úrslitum verður gagnáfrýjanda og stefndu þrotabúi VLX 4530 ehf. og Jóni Inga gert að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Aðaláfrýjandinn Nadia Tamimi krefst þess að stefnda þrotabúi VLX 4530 ehf. verði gert að greiða henni málskostnað vegna máls sem stefndi höfðaði árið 2008 á hendur henni til heimtu eftirstöðva kaupverðs íbúðar hennar í húsinu. Það mál var fellt niður 12. febrúar 2010 án þess að hafðar væru uppi kröfur um málskostnað. Aftur á móti var lögð fram bókun aðila þar sem fram kom áskilnaður aðaláfrýjandans um að kostnaður vegna málsins yrði hluti af málskostnaði í öðru máli ef það yrði höfðað vegna ágreinings aðila. Verður þessi krafa skilin þannig að við ákvörðun málskostnaðar í þessu máli beri að taka tillit til kostnaðar vegna málsins sem fellt var niður. Samkvæmt 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 telst ekki til málskostnaðar kostnaður vegna fyrra máls milli aðila. Gildir þá einu hvort gerður hafi verið áskilnaður í þá veru, enda var aðaláfrýjandanum í lófa lagið að hafa uppi kröfu um málskostnað við niðurfellingu málsins. Dómsorð: Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Báru Samúelsdóttur og Kjartani Sveini Guðjónssyni 1.117.821 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 59.630 krónur miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi Lárusson 191.885 krónur og gagnáfrýjandi Helgi Bergmann Sigurðsson 264.398 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Brynjari Traustasyni 1.071.643 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 57.492 krónur miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 178.045 krónur og gagnáfrýjandi 242.147 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Helgu Camillu Agnarsdóttur og Þórarni Þórarinssyni 1.075.912 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 57.681 króna miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 179.460 krónur og gagnáfrýjandi 244.110 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Hjördísi Reykdal og Vilhjálmi H. Þorgrímssyni 1.135.319 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 210.334 krónur og gagnáfrýjandi 263.743 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Helgu Dís Sigurðardóttur og Þórði Birni Sigurðssyni 1.237.063 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 65.165 krónur miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 227.429 krónur og gagnáfrýjandi 321.989 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Hólmfríði Böðvarsdóttur og Sveini Kjartanssyni 1.196.577 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 63.277 krónur miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 215.476 krónur og gagnáfrýjandi 302.356 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Sigurlaugu Guðrúnu Gunnarsdóttur 1.085.243 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 182.134 krónur og gagnáfrýjandi 248.691 krónu óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Heiðari Arnfinnssyni 1.037.642 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 167.822 krónur og gagnáfrýjandi 225.785 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Sigríði Bjarnadóttur 1.043.334 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 169.709 krónur og gagnáfrýjandi 228.403 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Huldu Margréti Eggertsdóttur og Rajan Sedhai 1.163.469 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 254.653 krónur og gagnáfrýjandi 252.618 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Auði Eygló Kjartansdóttur og Steinari Jónssyni 1.268.363 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 285.360 krónur og gagnáfrýjandi 303.665 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Grétari Sigmarssyni 1.090.620 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 183.707 krónur og gagnáfrýjandi 251.309 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Bjarka Heiðari Bjarnasyni 1.037.642 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 55.920 krónur miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 167.822 krónur og gagnáfrýjandi 225.785 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Haraldi Aðalbirni Haraldssyni 1.043.334 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 56.171 króna miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 169.709 krónur og gagnáfrýjandi 228.403 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Gerði Garðarsdóttur og Helga Sigurgeirssyni 1.094.246 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 58.057 krónur miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 181.977 krónur og gagnáfrýjandi 248.037 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Báru Margréti Pálsdóttur 1.237.407 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 64.095 krónur miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 243.942 krónur og gagnáfrýjandi 310.864 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Ólafi Sverrissyni og Rósu Jónsdóttur 1.268.218 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 66.611 krónur miðað við 22. júní 2012. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 236.708 krónur og gagnáfrýjandi 337.042 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Elvu Ýri Magnúsdóttur og Magnúsi Erni Ragnarssyni 1.146.445 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 200.535 krónur og gagnáfrýjandi 278.141 krónu óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Georg Arnari Halldórssyni og Sif Sveinsdóttur 1.093.466 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 184.650 krónur og gagnáfrýjandi 252.618 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Bjarna Ólafi Magnússyni 1.095.997 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 185.279 krónur og gagnáfrýjandi 253.927 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjendunum Ástu Maríu Gunnarsdóttur og Sveini Aðalbergssyni 1.140.753 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 198.648 krónur og gagnáfrýjandi 275.523 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndi þrotabú VLX 4530 ehf. greiði aðaláfrýjandanum Nadiu Tamimi 1.349.210 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Þar af greiði stefndi Jón Ingi 308.189 krónur og gagnáfrýjandi 343.586 krónur óskipt með sömu vöxtum. Stefndu þrotabú VLX 4530 ehf. og Jón Ingi greiði óskipt aðaláfrýjendunum Brynjari Traustasyni, Sigurlaugu Guðrúnu Gunnarsdóttur, Heiðari Arnfinnssyni, Sigríði Bjarnadóttur, Grétari Sigmarssyni, Bjarka Heiðari Bjarnasyni, Haraldi Aðalbirni Haraldssyni, Báru Margréti Pálsdóttur, Bjarna Ólafi Magnússyni og Nadiu Tamimi hverjum fyrir sig 150.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Þar af greiði gagnáfrýjandi óskipt með stefndu hverjum þessara aðaláfrýjenda fyrir sig 30.000 krónur. Stefndu þrotabú VLX 4530 ehf. og Jón Ingi greiði óskipt aðaláfrýjendunum Báru Samúelsdóttur og Kjartani Sveini Guðjónssyni, Helgu Camillu Agnarsdóttur og Þórarni Þórarinssyni, Hjördísi Reykdal og Vilhjálmi H. Þorgrímssyni, Helgu Dís Sigurðardóttur og Þórði Birni Sigurðssyni, Hólmfríði Böðvarsdóttur og Sveini Kjartanssyni, Huldu Margréti Eggertsdóttur og Rajan Sedhai, Auði Eygló Kjartansdóttur og Steinari Jónssyni, Gerði Garðarsdóttur og Helga Sigurgeirssyni, Ólafi Sverrissyni og Rósu Jónsdóttur, Elvu Ýri Magnúsdóttur og Magnúsi Erni Ragnarssyni, Georg Arnari Halldórssyni og Sif Sveinsdóttur og Ástu Maríu Gunnarsdóttur og Sveini Aðalbergssyni sem sameigendum að eignarhluta í húsinu sameiginlega vegna hvers eignarhluta 150.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Þar af greiði gagnáfrýjandi vegna hvers eignarhluta 30.000 krónur óskipt með stefndu. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2011. Mál þetta, sem var dómtekið 24. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af á hendur Þrotabúi VLX 4530 (áður Verklandi ehf.), Smyrlahrauni 25, Hafnarfirði, Jóni Inga Lárussyni, Jónsgeisla 41, Reykjavík, og hans vegna til réttargæslu Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, og Helga Bergmann Sigurðssyni, Gvendargeisla 78, Reykjavík, og hans vegna til réttargæslu Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. Réttargæslustefndu, Vátryggingarfélag Íslands hf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., gera engar kröfur í málinu, enda er engum kröfum að þeim beint. Málavextir Upphaf málsins er að rekja til þess að Erum arkitektar ehf. gerði samning við fyrirtækið Verkland ehf. um aðaluppdrætti fyrir fjöleignarhúsin Rauðumýri 1 og 3 ásamt sameiginlegri bílageymslu. Ábyrgur hönnuður vegna Erum Arkitekta, er Helgi Bergmann Sigurðsson, arkitekt. Voru aðaluppdrættir samþykktir af byggingarnefnd Mosfellsbæjar í nóvember 2005. Eftir að byggingarleyfi var gefið út gerðu Erum Arkitektar tilteknar verkteikningar sem venja er að hönnuður aðaluppdrátta geri, svo sem verkteikningar fyrir uppsteypuvinnu og glugga- og hurðateikningar. Hönnun lóðar var á hendi Forma ehf. og burðarþols- og lagnateikningar gerði Sveinbjörn Hinriksson, byggingatæknifræðingur. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, var samræmingarhönnuður gagnvart byggingaryfirvöldum. Á aðaluppdráttum er tekið fram að gluggar og hurðir skuli vera úr timbri með álkápu og voru gluggar valdir af hálfu Verklands án samráðs við Erum Arkitekta. Stefnendur eru allir íbúðareigendur í fjöleignarhúsinu Rauðumýri 1, Mosfellsbæ, nema eigendur íbúða nr. 01 0101 og 01 0206. Stefndi, Verkland ehf., byggði húsið og seldi stefnendum íbúðirnar nýjar. Stefndi, Jón Ingi Lárusson, er byggingarstjóri hússins. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, er hönnuður hússins. Starfsábyrgðartrygging byggingarstjóra er hjá Vátryggingafélagi Íslands. Starfsábyrgðartrygging hönnuðar er hjá Sjóvá-Almennum tryggingum. Í eignaskiptayfirlýsingu fyrir Rauðamýri 1-3, dags. í ágúst 2006, kemur fram að Rauðamýri 1 stendur á lóðinni Rauðumýri 1-3 og á henni eru tveir matshlutar, þ.e. Rauðamýri 1, matshluti 01, og Rauðumýri 3, matshluti 02. Fjöleignarhúsin eru ekki sambyggð. Bílastæði á lóðinni eru samtals 38 í óskiptri sameign en lóðin skiptist þannig að hlutfallstala matshluta 01, þ.e. Rauðumýri 1, er samtals 78,72% en hlutfallstala matshluta 02, þ.e. Rauðumýri 3, er samtals 21,28%. Í eignaskiptayfirlýsingunni kemur fram að heimreiðin framan við rennihurð sé til sérnota fyrir viðkomandi rými eðli málsins samkvæmt. Samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu hússins eru hlutfallstölur eignarhluta að Rauðumýri 1 eftirfarandi: Með öllum eignarhlutanum fylgir bílastæði í bílageymslu. Í kaupsamningum milli stefnenda og stefnda, Verklands, kemur fram að íbúðirnar afhendist fullbúnar að utan sem innan, án gólfefna, sbr. nánar skilalýsingu seljanda. Þá kemur fram hvaða geymslur og bílastæði í bílakjallara hússins fylgi viðkomandi eignarhlutum. Í skilalýsingu kemur m.a. fram að húsið sé byggt samkvæmt byggingarnefndarteikningum Erum arkitekta og lóð frágengin samkvæmt teikningum Ingu Rutar Gylfadóttur landslagsarkitekts, þ.m.t. leiktæki á leiksvæðum, timburpallar fyrir íbúðir á jarðhæð og gróður. Kaupsamningar 1. Með kaupsamningi, dags. 4. júlí 2007, kaupa stefnendur, Kjartan Sveinn Guðjónsson og Bára Samúelsdóttir, íbúð 01-0102 og stæði í bílageymslu 01-B08, að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ, af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er 11. júlí 2007 og kaupverð 25.900.000 kr. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi afsal fara fram 1. nóvember 2007 og var kaupendum heimilt að halda eftir 300.000 kr. fram að lokafrágangi og afsali. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning með peningum 1.500.000 kr., með láni 9.000.000 kr. og eins og greiðslur myndu berast úr eign stefnenda eigi síðar en 1. nóvember 2007, 15.400.000 kr. Stefnendur greiddu samtals 25.600.000 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamningsins en héldu eftir 300.000 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 2. Með kaupsamningi, dags. 30. mars 2007, kaupir stefnandi, Brynjar Traustason, íbúð merkta 01-0103 og stæði í bílageymslu B09, að Rauðumýri 1 Mosfellsbæ, af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er júní 2007 og kaupverð 22.900.000 kr. sem er að fullu greitt. Afsal var gefið út 29. nóvember 2007. 3. Með kaupsamningi, dags. 25. apríl 2007, kaupa stefnendur Þórarinn Þórarinsson og Helga Camilla Agnarsdóttir, íbúð merkta 01-0104 og stæði í bílageymslu B24, að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ, af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er júní 2007 og kaupverð 22.900.000 kr. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning með peningum 500.000 kr. og með láni við kaupsamning 8.500.000 kr., með láni við brunabótamat 9.820.000 kr., við afhendingu 3.180.000 kr. og 900.000 kr. við afsal og lokauppgjör 15. september 2007. Stefnendur greiddu samtals 22.046.033 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamningsins en héldu eftir 853.967 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 4. Með kaupsamningi, dags. 14. september 2007, kaupa stefnendur, Vilhjálmur Þorgrímsson og Hjördís Reykdal, íbúð merkta 01-0105 og stæði í bílageymslu B19 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ, af stefnda Verklandi. Afhendingardagur er 14. september 2007 og kaupverð 25.900.000 kr. sem skyldi greiðast þannig: Við kaupsamning með peningum 1.000.000 kr. og með láni við kaupsamning 500.000 kr., 5.400.000 kr. eins og greiðslur myndu berast úr eign sem stefnendur voru að selja þó eigi síðar en 2. desember 2007, með ÍLS-láni 18.000.000 kr. og með peningum 2. janúar 2008 1.000.000 kr. Stefndu héldu eftir hluta af greiðslu sem átti að að greiða eigi síðar en 2. desember 2007 eða samtals 402.831 kr. og lokagreiðslu sem átti að greiða 2. janúar 2008, 1.000.000 kr. Stefnendur hafa því haldið eftir samtals 1.402.831 kr. af eftirstöðvum kaupverðsins. 5. Með kaupsamningi, dags. 19. júlí 2007, kaupa stefnendur, Helga Dís Sigurðardóttir og Þórður Björn Sigurðsson, íbúð merkta 01-0106 og stæði í bílageymslu B14 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur var við kaupsamning og kaupverð 30.900.000 kr. sem skyldi greiðast þannig: Við kaupsamning í peningum 500.000 kr. og með láni 21.630.000 kr. og 8.770.000 kr. í samræmi við sölu stefnenda á eign sinni þó eigi síðar en 1. febrúar 2008. Stefnendur héldu eftir 2.500.000 kr. af greiðslunni, sem átti að greiðast eigi síðar en 1. febrúar 2008, vegna galla á eigninni en greiddu hinn 9. október 2008, 1.500.000 kr. Stefnendur halda því eftir 1.000.000 kr. 6. Með kaupsamningi, dags. 11. júní 2007, kaupa stefnendur, Sveinn Kjartansson og Hólmfríður Böðvarsdóttir, íbúð merkta 01-0201 og stæði í bílageymslu merkt B04 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Eignin var afhent 10. júlí 2007 og kaupverð 30.900.000 kr. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi afsal fara fram 5. október 2007 og var kaupendum heimilt að halda eftir 300.000 kr. fram að lokafrágangi og afsali. Kaupverðið skyldi greiðast með skilyrtu veðleyfi að veðflutningi loknum 26.000.000 kr. og 4.900.000 kr. eins og greiðslur myndu berast úr sölu á eign stefnenda þó eigi síðar en 5. október 2007. Stefnendur hafa greitt samtals 30.600.000 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamnings, en héldu eftir 300.000 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 7. Með kaupsamningi, dags. 5. ágúst 2008, kaupir stefnandi, Sigurlaug Guðrún Gunnarsdóttir, íbúð merkta 01-0202 og stæði í bílageymslu merkt B01 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Eignin var afhent 5. ágúst 2008. Kaupverð var 26.000.000 kr. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 1.000.000 kr., 20.000.000 kr. gegn skilyrtu veðleyfi vegna veðflutnings og viðbót með nýju láni, 30. nóvember 2008, 1.000.000 kr., 31. desember 2008, 1.500.000 kr., 28. febrúar 2009, 1.000.000 kr. og við lokauppgjör og afsal 31. maí 2009, 1.500.000 kr. Stefnandi hefur haldið eftir 2.750.000 kr. af kaupverðinu. 8. Með kaupsamningi, dags. 28. júní 2007, kaupir stefnandi, Heiðar Arnfinnsson, íbúð merkta 01-0203 og stæði í bílageymslu B11 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Eignin var afhent 20. júlí 2007 og kaupverð 22.900.000 kr. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi afsal fara fram 1. september 2007 og var kaupanda heimilt að halda eftir 300.000 kr. fram að lokafrágangi og afsali. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 2.000.000 kr., með láni við kaupsamning 11.442.600 kr., með láni við brunabótamat 8.457.400 kr., við afhendingu 700.000 kr. og við lokafrágang og afsal 1. september 2007, 300.000 kr. Stefnandi hefur greitt samtals 22.704.284 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamningsins, en hélt eftir 195.716 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 9. Með kaupsamningi, dags. 9. febrúar 2007, kaupir stefnandi, Sigríður Bjarnadóttir, íbúð merkta 01-0204 og stæði í bílageymslu B23 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda Verklandi. Eignina skyldi afhenda í apríl/maí 2007 og kaupverð vera 22.900.000 kr. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 2.000.000 kr., með láni 17.000.000 kr., 2.000.000 kr. við afhendingu og 1.900.000 kr. við lokauppgjör og afsal 60 dögum eftir afhendingu. Stefnandi hefur greitt samtals 22.600.000 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamningsins en haldið eftir 300.000 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 10. Með kaupsamningi, dags. 3. september 2007, kaupa stefnendur, Hulda Margrét Eggertsdóttir og Rajan Sedhai, íbúð merkta 01-0205 og stæði í bílageymslu B17 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Afhending var við kaupsamning og kaupverð 25.900.000 kr. Afsal skyldi fara fram 2. janúar 2008. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 700.000 kr., með láni 10.400.000 kr. og eins og greiðslur myndu berast úr sölu á eign stefnenda þó eigi síðar en 1. janúar 2008, 14.800.000 kr. Stefnendur hafa greitt samtals 25.059.800 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamnings en haldið eftir 840.200 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 11. Með kaupsamningi, dags. 21. mars 2007, kaupa stefnendur, Steinar Jónsson og Auður Eygló Kjartansdóttir, íbúð merkta 01-0301 og stæði í bílageymslu B05 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er í júní 2007 og kaupverð 31.900.000 kr. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi afsal fara fram 1. október 2007 og var kaupendum heimilt að halda eftir 300.000 kr. fram að lokafrágangi og afsali. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 500.000 kr., með láni 8.000.000 kr. og 23.400.000 kr. eins og greiðslur myndu berast úr sölu á eign stefnenda þó eigi síðar en 1. október 2007. Stefnendur hafa greitt samtals 31.396.100 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamnings, en hafa haldið eftir 503.900 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 12. Með kaupsamningi, dags. 2. október 2007, kaupir stefnandi, Grétar Sigmarsson, íbúð merkta 01-0302 og stæði í bílageymslu B03 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Eignin er afhent við kaupsamning og er kaupverð 26.600.000 kr. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 500.000 kr., með láni 18.000.000 kr. og 8.100.000 kr. eins og greiðslur myndu berast úr sölu á eign stefnanda þó eigi síðar en 15. febrúar 2008. Stefnandi hefur greitt í samræmi við kaupsamninginn en hélt eftir 630.000 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 13. Með kaupsamningi, dags. 23. mars 2007, kaupir stefnandi, Bjarki Heiðar Bjarnason, íbúð 01-0303 og stæði í bílageymslu B13 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Eignin var afhent 30. júní 2007 og kaupverð 23.500.000 kr. Kaupverð er að fullu greitt og var afsal gefið út 11. desember 2008. 14. Með kaupsamningi, dags. 8. júní 2007, kaupir stefnandi, Haraldur Aðalbjörn Haraldsson, íbúð merkta 01-0304 og stæði í bílageymslu B22 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Eignin var afhent í byrjun júlí 2007 og kaupverð 23.500.000 kr. Greiðslur skyldu fara fram með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 3.000.000 kr., með láni við fokheldi/brunabótamat 18.800.000 kr. og 1.700.000 kr. við lokafrágang húss og lóðar 15. ágúst 2007 og þá skyldi afsal fara fram. Stefnandi hefur greitt samtals 22.928.721 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamnings en haldið eftir 571.279 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 15. Með kaupsamningi, dags. 5. nóvember 2007, kaupa stefnendur, Helgi Sigurgeirsson og Gerður Garðarsdóttir, íbúð merkta 01-0305 og stæði í bílageymslu B10 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Eignin var afhent við kaupsamning og kaupverð 27.300.000 kr. Kaupverð skyldi greiðast með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 13.000.000 kr., 10.300.000 kr. eins og greiðslur myndu berast úr sölu á eign stefnenda 10. mars 2008 og að veðflutningi loknum 4.000.000 kr. Afsal átti að fara fram 10. mars 2008. Stefnendur hafa greitt samtals 26.500.000 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamningsins en haldið eftir 800.000 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 16. Með kaupsamningi, dags. 4. júlí 2007, kaupir Ólafur Magnússon, íbúð merkta 01-0306 og stæði í bílageymslu B18 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er 11. júlí 2007 og kaupverð 31.900.000 kr. Kaupverðið skyldi greiðast með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 10.000.000 kr., við afhendingu 6.000.000 kr., með láni 15.000.000 kr. og 900.000 kr. við lokafrágang húss og lóðar í september 2007. Ólafur greiddi samtals 31.000.000 kr. í samræmi við kaupsamninginn en hélt eftir lokagreiðslu kaupverðsins 900.000 kr. Ólafur lést 4. nóvember 2008. Með úrskurði héraðsdóms Vestfjarða 21. apríl 2009 var bú hans tekið til opinberra skipta. Ekkja Ólafs, Bára Pálsdóttir, ákvað að nýta sér heimild samkvæmt 35. gr. laga nr. 20/1991 til þess að leysa til sín eignir búsins. Með skiptayfirlýsingu, dags. 18. desember 2009, er lýst yfir skiptalokum og að stefnandi, Bára Pálsdóttir, sé eigandi umræddrar eignar að Rauðumýri 1. 17. Með kaupsamningi, dags. 20. mars 2007 kaupa stefnendur, Ólafur Sverrisson og Rósa Jónsdóttir, íbúð merkta 01-0401 og stæði í bílageymslu B06 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda Verklandi. Afhendingardagur er júní 2007 og kaupverð 32.900.000 kr. Kaupverð er að fullu greitt og var afsal gefið út 17. september 2007. 18. Með kaupsamningi, dags. 14. júní 2007, kaupa stefnendur, Elva Ýr Magnúsdóttir og Magnús Örn Ragnarsson, íbúð merkta 01-0402 og stæði í bílageymslu B07 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er 1. ágúst 2007 og kaupverð 27.300.000 kr. Kaupverð er að fullu greitt og var afsal gefið út 30. október 2007. 19. Með kaupsamningi, dags. 26. janúar 2007, kaupa stefnendur, Sif Sveinsdóttir og Georg Arnar Halldórsson, íbúð merkta 01-0403 og stæði í bílageymslu B15 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er apríl/maí 2007 og kaupverð 24.200.000 kr. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi afsal fara fram 1. ágúst 2007 og var kaupendum heimilt að halda eftir 300.000 kr. fram að lokafrágangi. Kaupverð skyldi greiðast þannig: Við kaupsamning 500.000 kr., með láni 17.000.000 kr., með láni við fokheldi/brunabótamat 4.780.000 kr. og 1.920.000 kr. eins og greiðslur myndu berast úr eign stefnenda þó eigi síðar en 1. ágúst 2007. Stefnendur hafa greitt samtals 23.887.325 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamningsins en hafa haldið eftir 312.675 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 20. Með kaupsamningi, dags. 26. febrúar 2007 kaupir stefnandi, Bjarni Ólafur Magnússon, íbúð merkta 01-0404 og stæði í bílageymslu B21 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ, af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er júní 2007 og kaupverð 24.200.000 kr. Kaupverð er að fullu greitt og var afsal gefið út 29. ágúst 2007. 21. Með kaupsamningi, dags. 14. maí 2007, kaupa stefnendur, Sveinn Aðalbergsson og Ásta María Gunnarsdóttir, íbúð merkta 01-0405 og stæði í bílageymslu B12 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er júní 2007 og kaupverð 27.300.000 kr. Kaupverðið skyldi greiðast með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 10.000.000 kr., 4. júlí 2007 13.500.000 kr., 3. ágúst 2007 3.500.000 kr. og við lokafrágang lóðar og eignar 300.000 kr. Afsal skyldi fara fram við lokagreiðslu. Stefnendur hafa greitt samtals 27.000.000 kr. í samræmi við ákvæði kaupsamningsins en haldið eftir 300.000 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. 22. Með kaupsamningi, dags. 22. mars 2007, kaupir stefnandi, Nadia Tamimi, íbúð merkta 01-0406 og stæði í bílageymslu B16 að Rauðumýri 1, Mosfellsbæ af stefnda, Verklandi. Afhendingardagur er júlí 2007 og kaupverð 32.900.000 kr. Kaupverðið skyldi greiðast með eftirfarandi hætti: Við kaupsamning 548.655 kr., eigi síðar en 28. mars 2007 2.751.345 kr., með láni við fokheldi/brunabótamat 26.300.000 kr. og 3.300.000 kr. eins og greiðslur myndu berast úr eign stefnanda, eigi síðar en 11. september 2007. Þó skyldi halda eftir 300.000 kr. fram að afsali og lokafrágangi sem áætlaður var 1. september 2007. Stefnandi greiddi í samræmi við kaupsamninginn en hélt eftir 2.000.000 kr. af lokagreiðslu kaupverðsins. Stefndi, Verkland, höfðaði mál á hendur henni með stefnu þingfestri fyrir héraðsdómi Reykjavíkur 16. október 2008. Málið var fellt niður en bókað að stefnda í málinu gerði ekki í því máli kröfu um málskostnað en áskildi sér þann rétt ef til nýrra málaferla kæmi milli aðila, vegna galla og uppgjörs á kaupsamningsgreiðslum, að allur sá kostnaður sem þegar væri fallinn teldist í málinu hluti af málskostnaðarkröfu í því máli enda ódæmdt í málinu. Var það samþykkt af hálfu stefnda, Verklandi. Stefnendur telja að fljótlega eftir afhendingu íbúðanna hafi komið í ljós að ýmsum frágangi var ekki lokið, auk þess sem gallar voru á eigninni. Af hálfu stefnenda var þrýst mjög á úrbætur m.a. með fundahöldum, tölvuskeytum, bréfskriftum, símtölum o.fl. Stefnendur telja sig ítrekað hafa reynt að ná lausn á málinu og gefið seljanda kost á að lagfæra galla. Sumir af göllunum hafi verið lagfærðir og reynt hafi verið að lagfæra aðra, en stærstur hluti gallanna hafi ekki verið lagfærður. Á aðalfundi húsfélagsins 19. september 2007 var farið yfir galla á eigninni. Stefndi, Jón Ingi Lárusson, sat fundinn og var ákveðið í samráði við hann að stjórn húsfélagsins myndi safna saman athugasemdum kaupenda. Með bréfi, dags. 5. október 2007, sendi húsfélagið Hraunhömrum fasteignasölu, sem sá um sölu íbúðanna, og stefnda, Verklandi, yfirlit yfir galla á eigninni og óskaði úrbóta. Með bréfi lögmanns stefnda, Verklands, dags. 31. október 2007, eru athugasemdir stefnda raktar við þá galla sem tilgreindir eru í bréfi húsfélagsins. Með bréfi lögmanns stefnenda, dags. 5. desember 2007, eru sendar athugasemdir stefnenda um stöðu framkvæmdanna og tilgreindir gallar sem bæst höfðu við, úrbóta krafist og upplýsinga um það innan 10 daga hvenær lagfæringum verði lokið og lokaúttekt fari fram. Þá er tekið fram að stefnendur áskilji sér rétt til að beita stöðvunarrétti og halda eftir lokagreiðslu kaupverðs þar til úr göllum verði bætt. Með svarbréfi lögmanns stefnda, Verklands, dags. 11. desember 2007, er bent á að Verkland muni bregðast fljótt við en lögmaðurinn muni ekki skipta sér meir af málinu nema Verkland biðji hann um það sérstaklega. Bent er á að hann muni koma bréfinu á framfæri við Verkland og lögmanni húsfélagsins sé heimilt að vera í beinu sambandi við Verkland, hann muni láta vita ef það breytist. Hinn 10. janúar 2008 var haldinn húsfundur í húsfélaginu og mætti fyrirsvarsmaður stefnda, Verklands, Ingi Ljótsson, á fundinn. Á fundinum var lagt fram bréf frá Mest, 10. janúar 2008 vegna leka með hurðum og gluggum og tilkynnt að Mest hafi unnið í því undanfarið að lagfæra og stilla hurðir og glugga. Þá hafi Mest fengið Línuhönnun til að gera úttekt á hurðum og gluggum og verði skýrslan send húsfélagi. Óskað er eftir að eigendur hafi samband ef útihurðir eða gluggar leka. Á fundinum var ákveðið að eigendur sendu Mest þessar upplýsingar og Verklandi gallalista og í kjölfarið myndu lögmaður húsfélagsins og Ingi Ljótsson, fyrirsvarsmaður stefnda, Verklands, hittast og fara yfir málið. Með bréfi, dags. 24. janúar 2008, eru Mest sendar athugasemdir íbúa um leka með hurðum og gluggum og óskað eftir að lögmaður húsfélagsins og stjórnarmaður verði viðstödd úttekt Línuhönnunar en þau munu ekki hafa verið boðuð. Einnig var Inga Ljótssyni, fyrirsvarsmanni stefnda, Verklandi, sendur tölvupóstur 24. janúar 2008, ásamt gallalista, dags. 23. janúar 2008, og óskað eftir fundi með honum. Hinn 6. febrúar 2008 hittust lögmaður stefnenda og Ingi Ljótsson og fóru yfir galla á húsinu. Var gallalistinn, dags. 6. febrúar 2008, sendur honum í tölvupósti strax eftir fundinn ásamt athugasemdum hans af fundinum. Ákveðið var að fara að Rauðumýri 1 á næstu dögum til að skoða galla á sameign og var það gert 12. febrúar 2008. Þar upplýsti Ingi að ákveðin verk þyrftu að bíða fram á vor/sumar en önnur væri hægt að komast í strax. Með tölvupósti sama dag var Inga sent yfirlit yfir þessi atriði og setti hann athugasemdir sínar við þær og sendi til baka með tölvupósti 14. febrúar 2008. Með minnisblaði Línuhönnunar sem Mest lét vinna fyrir sig, dags. 20. febrúar 2008, er upplýst að skoðaðir hefðu verið gluggar og útihurðir í tveimur íbúðum. Með tölvupósti 13. mars 2008 var Inga sendur gallalisti, dags. 14. febrúar 2008, og óskað eftir upplýsingum um hvað búið væri að lagfæra og hver yrðu næstu skref varðandi hurðir og glugga. Í svarpósti hans, 14. mars 2008, tilkynnir hann að stefndi, Verkland, sé búinn að fá tilboð í sérsmíði nýrra útihurða hjá trésmiðju úti á landi vegna aðgerðarleysis Mest og hann sé búinn að fara yfir gallalistann, dags. 14. febrúar 2008, og merkja inn athugasemdir. Frá 18. mars 2008 var ítrekað reynt að koma á fundi með aðilum en stefndi hafði m.a. lýst yfir áhuga á að reynt yrði að ná heildarsamkomulagi. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir var slíkur fundur ekki haldinn. Með bréfi lögmanns stefnenda, dags. 6. maí 2008, er sendur gallalisti, dags. 25. apríl 2008, og frestur til úrbóta veittur til 15. júní 2008. Stefndi, Verkland, svarar bréfinu með tölvupósti 21. maí 2008 og tilkynnir að þar sem dómkvaddir matsmenn séu að meta íbúð 206, en dómsmál var þá í gangi milli eigenda íbúðar 206 og Verklands, og þar sé tekið á mörgum þeim málum sem varða sameign muni stefndi, Verkland, bíða með frekari svör þar til matsgerðin liggi fyrir. Með bréfi lögmanns stefnda, Verklands, dags. 10. júní 2008, er matsgerð í fyrrnefndu dómsmáli send, ásamt bréfi lögmanns Verklands til Mest v/glugga og hurða. Í bréfinu er óskað eftir fresti til 10. júlí 2008. Er frestur samþykktur með tölvupósti, 25. júní 2008, en þess óskað að tilgreind atriði sem ekki sé deilt um í umræddu dómsmáli sem stefndi, Verkland, hafði áður samþykkt að lagfæra yrðu lagfærð á meðan. Með bréfi Mest, dags. 8. júlí 2008, er sent afrit af bréfi Mest til lögmanns Verklands þar sem Mest hafnar mati dómkvaddra matsmanna en tekur fram að Mest hafi pantað nýja hurðarfleka fyrir íbúðirnar. Með tölvupósti 11. júlí 2008 tilkynnir lögmaður stefnda að hurðir séu á leiðinni til landsins og leggur til að aðilar fundi um málið. Fundur er haldinn hjá Mest 15. júlí 2008 með lögmönnum, Inga Ljótssyni og stjórn húsfélagsins. Strax eftir fundinn fóru allir aðilar sem sátu fundinn, þó ekki fulltrúar Mest, að Rauðumýri 1 þar sem farið var yfir málið. Ítrekað var að ef stefndi ætlaði í úrbætur þyrfti það að liggja fyrir á næstu dögum og jafnframt þyrfti að ganga frá samkomulagi vegna málsins. Lögmaður stefnda upplýsti að hann væri að fara í frí næsta dag og kæmi ekki aftur til starfa fyrr en í lok ágúst. Hinn 17. júlí 2008 hittust lögmaður stefnenda og Ingi Ljótsson og fóru yfir galla á húsinu, sbr. gallalista dags. 17. júlí 2008. Tilkynnti Ingi að UPB ehf. myndi lagfæra glugga en þeir höfðu áður reynt lagfæringar í nokkrum íbúðum sem ekki höfðu gengið vel. Var stungið upp á laugardeginum 26. júlí 2008 en síðan hentaði það ekki UPB svo ákveðið var að þeir kæmu 9. ágúst 2008 og var það auglýst í húsinu. Hinn 5. ágúst tilkynntu aðilar frá UPB að þeir kæmust ekki á þeim tíma. Jafnframt tilkynnt Ingi um það á fundinum að skipt yrði um hurðir og byrjaði Verkland á því í lok september 2008. Í ljós kom hins vegar að hann setti alveg eins hurðir í og fyrir voru og áfram lak. Þá lagði hann fram tvær tillögur á fundinum um lagfæringar á svalagöngum sem hvorug var í samræmi við þá tillögu sem dómkvaddir matsmenn höfðu lagt til í málinu milli stefnda og eins eiganda hússins. Óskaði húsfélagið eftir því að fenginn yrði óháður aðili til að skoða tillögurnar þar sem þær væru ekki í samræmi við tillögur dómkvaddra matsmanna í framangreindu dómsmáli og var það samþykkt. Var VST fengið til að skoða tillögur stefnda. Í minnisblaði VST, 28. júlí 2008, kemur fram að teikningin frá stefnda væri ófullnægjandi, auk fleiri athugasemda. Er minnisblaðið sent Inga sama dag í tölvupósti og tilkynnt að VST sé búið að fara yfir tillögurnar og telji teikningarnar ófullnægjandi. Í lok júlí 2008 brýtur stefndi upp ílögn fyrir framan íbúðir á jarðhæð til að stöðva leka niður í kjallara og setur í staðinn dúk sem stefnendur telja ekki í neinu samræmi við það sem var þar áður. Í byrjun september 2008 hittast lögmenn aðila á fundi og er ákveðið að lögmaður stefnda stilli upp drögum að samkomulagi. Með tölvupósti lögmanns stefnenda, 15. september 2008, er sendur listi yfir galla og óskað eftir svörum um hvort stefndi ætlaði að lagfæra þessi atriði eða ekki. Með tölvupósti lögmanns stefnenda, 16. september 2008, er bent á að þolinmæði stefnenda sé á þrotum og á það bent að lítið hafi verið aðhafst af hálfu stefnda á því ári sem liðið er og þurfi drög að samkomulagi að liggja fyrir, ásamt yfirliti yfir tíma- og verkáætlun, ekki seinna en 18. september. Með tölvupósti lögmanns stefnda, 18. september 2008, eru annars vegar send svör stefnda við listanum frá 15. september 2008 og hins vegar drög að samkomulagi. Hinn 26. september 2008 sendir lögmaður stefnenda lögmanni stefnda drög að samkomulagi og er óskað viðbragða 30. september 2008. Lögmaður stefnda sendir ný drög 2. október 2008 og er þeim svarað með tölvupósti sama dag. Nýr gallalisti er sendur 14. október 2008. Húsfundur er haldinn 16. október 2008 og var eigendum tveggja íbúða í húsinu birt stefna sama kvöld frá stefnda. Með tölvupósti, 17. október 2008, var ennþá reynt að ná fram samkomulagi og furðu lýst á því eigendum tveggja íbúða í húsinu væri stefnt. Með bréfi stefnda, dags. 10. desember 2008, lá endanlega ljóst fyrir að stefndi ætlaði ekki í frekari úrbætur eða leysa málið utan réttar. Haldinn var húsfundur, 16. desember 2008, þar sem ákveðið var að fá dómkvadda matsmenn til að meta galla á eigninni, leiðir til úrbóta og kostnað við úrbætur. Var lögmanni stefnda tilkynnt það með bréfi, dags. 17. desember 2008. Matsmenn voru skipaðir í Héraðsdómi Reykjavíkur 13. mars 2009, sbr. mál nr. M-28/2009 og lá matsgerð fyrir í júní 2009. Var niðurstaða dómkvaddra matsmanna sú að heildarkostnaður við úrbætur á göllum væri samtals 33.335.320 kr. með vsk. Með bréfum, dags. 28. júlí 2009, var matsgerðin send matsþolum og krafa gerð um bætur. Stefndi, Verkland, hafnaði öllum kröfum munnlega. Með bréfi Sjóvár, dags. 21. desember 2009, er kröfu í starfsábyrgðartryggingu hönnuðar hafnað og með tölvupósti frá Vátryggingafélagi Íslands 27. janúar 2010 er kröfum í starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra hafnað. Var stefnda, Verklandi, tilkynnt með bréfi, dags. 2. febrúar 2010, að tryggingarfélögin hefðu hafnað bótaskyldu úr tryggingunum og var honum gefinn lokafrestur til að ganga til samninga til lausnar málsins. Þar sem samningar hafa ekki náðst er nauðsynlegt að höfða mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Hér að neðan er umfjöllun um einstaka matsliði í matsgerðinni og tilgreint undir hverjum matslið á hendur hverjum stefnendur gera kröfu og hvort um kröfur vegna sameignar eða séreignar sé að ræða. Fyrst verður fjallað um atriði er varða alla matsbeiðendur. 1. Hurðir og gluggar, leki og raki 1.a Útidyrahurð við aðalinngang í stigahúsi, 1.a.(1) 558.000 kr., og skemmdir eftir hurðapumpur, 1.a.(2). 46.200 kr. - Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Stefnendur taka fram að í matsgerðinni sé staðfest að við skoðun hafi komið í ljós greinileg ummerki eftir leka með fram hurðarspjaldi og hafi verktaki reynt viðgerðir með því að festa viðbótarþéttilista á hurðarspjald en án árangurs. Vatn nái að renna undir hurðarblað og fram hjá þéttilistum þegar veðurhæð sé mikil og slagveður standi beint á hurðina og skipti hér mestu að hurðin opnast inn en ef hún opnaðist út myndi þrýstingur í slagveðrum þrýsta hurðarblaði inn að þéttingum í falsi. Er staðfest að á tveimur stöðum í stigahúsi megi sjá skemmdir í veggjum eftir arma á hurðapumpum sem rekast í aðliggjandi veggi. Leggja matsmenn það til að utanhússklæðning verði losuð upp, útihurðarkarmur og hurðaspjald aðalinngangs í stigahús verði fjarlægð og sett verði í þeirra stað hurðarkarmur og hurðarspjald sem opnast út og standist álagskröfur íslenskrar vottunar og utanhússklæðingin verði fest upp aftur í kringum hurð. Þá þurfi að setja upp hurðastoppara fyrir báðar hurðir á 1. hæð, spartla í skemmd eftir pumpur og blettamála. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða þar sem hurðir í nýbyggingum eigi ekki að leka. Verði að setja upp hurðir sem henta aðstæðum hverju sinni sem ekki hafi verið gert í þessu tilviki. Reyndar hafi verið viðgerðir en án árangurs. Þá séu skemmdir eftir hurðarpumpur sem beri að bæta enda eigi þær ekki að vera staðsettar með þeim hætti að þær valdi skemmdum, a.m.k. verði að gera þær kröfur að settir séu hurðarstopparar svo skemmdir verði ekki. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð gagnvart stefnendum á framangreindum göllum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni um ábyrgð hvors þeirra gagnvart stefnendum og beinast kröfur stefnenda skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Er á því byggt að umrædd hurð og hurðarpumpur séu í sameign allra eigenda hússins og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættir umræddir gallar eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 1.b. Stálhurðir (5 stk) í kjallara, 1.b. 131.000 kr. – Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Í matsgerðinni kemur fram að við skoðun á hurðunum hafi komið í ljós að slípað hafi verið af köntunum til þess að fá þær til að falla betur að stöfum. Brúnir á hurðum séu hvassar og skörðóttar eftir þessa aðgerð og lakkhúð rispuð. Þá hafi þéttilistar í fölsum ekki verið settir upp á réttan máta, settir á vitlausan stað og snúi öfugt. Einnig séu hurðarpumpur ekki stilltar rétt til að tryggja örugga lokun. Rúnna þurfi brúnir á köntum hurða, grunna tvær umferðir yfir slípaða hluta, lakka hurðir tvisvar, stilla pumpur og endurnýja þéttilista í falsi. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða þar sem bæði séu skemmdir á hurðunum og sé frágangi og ísetningu ábótavant. Reyndar hafi verið viðgerðir af hálfu stefndu þar sem hurðir féllu ekki að stöfum, voru stífar o.s.frv. Hafi röngum aðferðum verið beitt við uppsetningu þeirra. Sé m.a. staðfest í matsgerðinni að reynt hafi verið að „sníða“ hurðirnar til svo þær pössuðu. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð gagnvart stefnendum á framangreindum göllum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni um ábyrgð hvors þeirra gagnvart stefnendum og beinast kröfur stefnenda skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Er á því byggt að umræddar hurðir séu í sameign allra eigenda hússins gera stefnendur kröfur um það að þeim verði bættir umræddir gallar eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 1.c. Gluggar í stigahúsi, 1.c.(1) og 1.c.(2) samtals 248.400 kr. – Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Í matsgerðinni kemur fram að greinileg ummerki séu á glugga á 4. hæð í stigahúsi. Svo virðist sem leki inn um samskeyti á körmum og bendi það til galla í samsetningu gluggans. Þá megi sjá sams konar ummerki um leka með gleri í sams konar glugga á 1. hæð í stigahúsi. Lekinn bendi til þess að glerjun gluggans sé óþétt. Losa þurfi utanhússklæðningu kringum glugga, losa glugga úr, festa upp nýjan glugga og klæða utanhússklæðninguna aftur að glugga. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða enda eigi nýir gluggar ekki að leka. Sé uppsetningu m.a. ábótavant. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð gagnvart stefnendum á framangreindum göllum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni um ábyrgð hvors þeirra gagnvart stefnendum og beinast kröfur stefnenda skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Er á því byggt að umræddir gluggar séu í sameign allra eigenda hússins og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættir umræddir gallar eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 2. Frágangur utan á húsinu 2.c. Steyptar festingar svalaganga 99.800 kr. – Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Í matsgerðinni kemur fram að stefndi hafi klætt af steyptar undirstöður undir stálsúlur til þess að verja steypuna frostskemmdum og sé um fullnægjandi viðgerð að ræða. Hins vegar heyrist nú dropahljóð þegar dropar falla á klæðninguna sem ekki heyrðust áður og telja matsmenn það vera galla á umræddri viðgerð. Þurfi að losa í sundur hlífar og bera hljóðdempandi kvoðu á bakhlið þeirra og festa þær upp aftur. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða. Eftir að flutt var inn í húsið fóru fram viðgerðir af hálfu stefnda fyrir framan húsið og voru klæddar af undirstöður undir stálsúlur. Að mati stefnenda sé um verulega breytingu að ræða og útlitslýti. Eftir viðgerðina heyrist nú dropahljóð þegar dropar falla á klæðninguna sem ekki heyrðust áður og sé verulegt ónæði af því sérstaklega fyrir íbúa í íbúðum 102-105. Sé frágangi eftir viðgerðirnar ábótavant. Að mati dómkvaddra matsmanna sé um fullnægjandi viðgerð að ræða á undirstöðunum, hins vegar heyrist nú dropahljóð þegar dropar falla á klæðninguna og soghljóð sem ekki var áður. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni um ábyrgð hvors þeirra gagnvart stefnendum og beinast kröfur stefnenda skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 2.d. Skemmdir á klæðningu 24.480 kr.– Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Í matsgerðinni er staðfest að við skoðun á klæðningu hafi komið í ljós að tæki sem notað hafi verið til þess að festa/losa hnoð hafi rispað lakkhúð hennar. Þurfi að bletta með rauðu lakki í kringum hnoð. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða þar sem skemmdir hafa hlotist á klæðningunni eftir viðgerð á húsinu. Eftir að flutt var inn í húsið hófst stefndi handa við viðgerð til að koma í veg fyrir leka niður í kjallara og losaði klæðningu af og setti aftur á. Sé frágangi ábótavant, för og blettir séu á klæðningunni, eftir að hún var tekin af og fest upp aftur. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á þessum galla gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni um ábyrgð hvors þeirra gagnvart stefnendum og beinast kröfur stefnenda skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 3. Leki og sprungur 3.a. Leki í kjallara 3.a. 83.300 kr. – Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Í matsgerðinni er staðfest að viðgerðir á þaki kjallara vegna leka hafi borið fullnægjandi árangur en ekki hafi verið nægilega vel gengið frá yfirborði lofta og veggja í þeim rýmum þar sem leki kom fram og sé það galli. Hreinsa þurfi lekaummerki, blettamála yfir skemmdir og heilmála loft og veggi eina umferð. Af hálfu stefnenda sé á því byggt, að um galla sé að ræða enda sé frágangi eftir viðgerðir vegna leka í kjallara ekki lokið. Sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á þessum galla gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni um ábyrgð hvors þeirra gagnvart stefnendum og beinast kröfur stefnenda skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættir umræddir galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 3.b. Veggur við innkeyrslu, b1-b4, samtals 628.400 kr. – Krafa á hendur öllum stefndu in solidum. Sameign. Í matsgerðinni kemur fram að margar sprungur hafi myndast í stoðveggi við innkeyrslu í bílageymslu sem fyllt sé að með jarðvegi. Út um þessar sprungur leki vatn. Við hönnun hafi ekki verið gert ráð fyrir drenlögn jarðvegsmegin við vegginn. Þá sé hvergi að finna á séruppdráttum hvernig ganga skuli frá yfirborði veggjarins sem snúi að jarðvegi. Forsenda fyrir því að koma í veg fyrir frekari skemmdir á veggnum sé að gera yfirborð veggjarins sem snúi að jarðvegi vatnsþéttan. Sé um galla að ræða að mati matsmanna. Hanna þurfi drenlögn og færa inn á uppdrætti. Grafa þurfi jarðveg frá vegg, hreinsa veggflöt og tjarga með sökkulsasfalti, leggja drendúk á vegg, leggja drenlögn meðfram vegg, fylla að með drenmöl og leggja jarðvegsdúk. Fylla þurfi með jarðsvegsfyllingu, háþrýstiþvo veggflötinn, filta og sílanbaða og mála veggflötinn tvisvar. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða. Bæði hönnun og frágangi sé ábótavant. Hafi ekki verið gætt ásættanlegra aðferða, hvorki við hönnunina né verkið sjálft. Sé á því byggt að allir stefndu beri ábyrgð þessum galla gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni um ábyrgð hvers þeirra gagnvart stefnendum og beinast kröfur stefnenda skv. þessum lið að þeim öllum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 4. Bílageymsla 4.d. Þvottastæði, d1-d2, samtals. 155.700 kr.– Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Í matsgerðinni kemur fram að á aðaluppdrætti sé eitt stórt þvottastæði við austurvegg bílageymslu og við það merkt kalt vatn. Í bílageymslu sé að finna eitt lítið þvottastæði með köldu vatni skáhalt gegn þvottastæði aðaluppdráttar en þar eru engar vatnslagnir. Er það niðurstaða matsmanna að þvottastæði og lagnir séu ekki á þeim stað sem aðaluppdrættir greina. Framlengja þurfi vatnslögn frá núverandi þvottaaðstöðu að þvottastæði og setja upp krana fyrir skolslöngu. Uppfæra þurfi einn séruppdrátt af neysluvatnslögn. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða enda sé þvottastæðið hvorki á þeim stað sem það á að vera skv. aðaluppdráttum og kynnt var stefnendum né uppfylli það kröfur um gæði sem það átti að uppfylla. Ekkert samráð hafi verið haft við stefnendur um færslu stæðisins og telja stefnendur að núverandi aðstaða til bílaþvotta sé ófullnægjandi. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á þessum galla gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni um ábyrgð hvors þeirra gagnvart stefnendum og beinast kröfur stefnenda skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 4.f. Geymsluhurðir 796.800 kr.– Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Séreign. Í matsgerðinni kemur fram að sagað hafi verið ofan af geymsluhurðum og límband límt yfir sárið. Að mati dómkvaddra matsmanna sé um ófullnægjandi frágang að ræða þar sem hætta sé á að límband losni af með tímanum og teljist hurðir því gallaðar. Taka þurfi hurðirnar niður, líma kantlista úr málaðri furu ofan á hurðarspjöldin og setja hurðir upp á ný. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða. Frágangur geymsluhurða sé algjörlega óásættanlegur. Sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Er á því byggt að um séreign sé að ræða og gera stefnendur því hver fyrir sig kröfu skv. þessum lið. 5.a Svalagangar og niðurföll, a (1-4) og c 7.660.200 kr. – Krafa á hendur öllum stefndu in solidum. Sameign. Í matsgerðinni kemur fram að skoðun á uppdráttum hafi leitt í ljós að ekki sé gert ráð fyrir niðurföllum á svalagöngum í hönnun hússins. Verði því að draga þá ályktun að gert sé ráð fyrir að regnvatn sem berst inn á svalaganga eigi að renna fram af brún ganganna. Matsmenn mældu hallann á svalagöngum fyrstu, annarrar, þriðju og fjórðu hæðar og leiddu mælingarnar í ljós að vatnshalli sé hvergi nógur til að tryggja fráveitingu vatns af göngunum og að á mörgum stöðum sé hallinn öfugur þannig að vatni sé veitt að húsinu. Pollar myndast á göngunum sem geti skapað hætti í frosti. Er það niðurstaða matsmanna að húsið sé gallað af ofangreindum sökum. Taka þurfi niður klæðningu á útveggjum, hreinsa burt lausan múr af svalagöngum, leggja múrílögn yfir gangagólf, minnst 1 cm þykka við frambrún ganga og að steyptum vegg á bak við klæðninguna. Miða skuli við 1,5% halla frá vegg. Bera skuli vatnsfælu á yfirborð ganga til þess að hindra ísog ílagnar. Festa þurfi upp klæðningu á ný og stytta hana þannig að minnst 2 cm bil sé á milli hennar og svalagólfs. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða, vatn renni ekki af svalagöngum, halli sé ekki réttur, vatn liggi að húsinu og pollar myndist á göngunum. Sé bæði hönnun og frágangi ábótavant. Hafi ekki verið gætt ásættanlegra aðferða hvorki við hönnunina né verkið sjálft. Sé á því byggt að allir stefndu beri ábyrgð gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim öllum in solidum. Er á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 5.b Gólfefni á jarðhæð, b(1-3). 1.740.810 kr. – Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Stefndi, Verkland, fjarlægði ílögn sem var fyrir framan íbúðir á jarðhæð og setti dúk í staðinn án samráðs við stefnendur. Um verulegt útlitslýti sé að ræða og ósamræmi á húsinu. Í matsgerðinni kemur fram að til að fjarlægja gólfefnið þurfi að taka niður utanhússklæðingu sem liggi að því, saga raufar í gólfefni, höggva það upp eða fræsa niður. Fjarlægja þurfi vatnsheldan dúk af steyptu yfirborði, hreinsa steypt yfirborð, leggja nýjan vatnsheldan dúk á steypt yfirborð, steypa ílögn ofan á dúk og pússa slétt og festa klæðinguna upp aftur. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða á frágangi. Stefndi braut upp ílögn vegna viðgerða á leka niður í kjallara og í stað þess að frágangur á yfirborði jarðhæðar yrði í samræmi við það sem áður var og í samræmi við húsið setti hann gólfdúk sem felur í sér verulegt útlitslýti á húsinu. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á þessum galla gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Sé á því byggt, að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 7. Bílaplan og rampur Bílaplan 7.a og b, samtals 2.432.200 kr. – Krafa á hendur öllum stefndu in solidum. Sameign. Matsmenn mældu yfirborð bílaplans fyrir framan Rauðumýri 1 og báru það saman við upp gefinn vatnshalla á uppdráttum. Niðurstöður mælinganna leiddu í ljós að vatnshalli á bílaplani sé hvergi nærri nógur. Samkvæmt mælingum reyndist hallinn vera á bilinu 0,2-0,7% í hallaþversniði á meðan uppgefinn halli á teikningu sé 2,5%. Fræsa þurfi niður malbikað yfirborð með halla frá gangstétt framan við hús, losa upp niðurfallsbrunna og færa neðar og malbika ofan á bílaplan, 2 cm lag á 420 m² og 3 cm lag á 170 m². Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða enda leiði rangur vatnshalli til mikillar pollamyndunar á bílaplaninu framan við húsið og sé frárennsli ábótavant. Malbikið sé óslétt og frágangur á bílaplani verulegt útlitslýti. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að allir stefndu beri ábyrgð á þessum galla gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim öllum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í lóðinni. Niðurfallsrenna 7.c(1-3) 285.080 kr. – Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Í matsgerð kemur fram að lengd niðurfallsrennu fyrir framan akstursdyr sé með styttra móti þannig að hætta sé á að vatn safnist fyrir til hliðar við dyrnar. Niðurfallsrennan sé staðsett í hellulögn sem hafi sigið töluvert í hjólförum og myndast við það brún að niðurfallsrennunni ofan við hellulögn. Sé um galla að ræða. Taka þurfi upp hellulögn við akstursdyr, skipta út niðurfallsrennu og fá rennu sem nái út yfir dyr beggja vegna og leggja aftur hellulögn á vel þjappað undirlag. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða. Gegni niðurfallið ekki réttu hlutverki og hafi ítrekað stíflast. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á þessum galla gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 7.d. Hitalögn í rampi, 7. d.(1-2) 462.000 kr.– Krafa á hendur öllum stefndu in solidum. Sameign. Í matsgerðinni kemur fram að stefndu hafi staðfest að hitalögn í rampi sé lögð eins og uppdráttur sýnir. Við skoðun á uppdrætti hafi komið í ljós að sé lagningu röra fylgt nákvæmlega eins og sýnt sé á uppdrætti verða svæði í rampi án hitalagnar og styður það frásögn beggja aðila að það hafi verið gert en að sögn stefnenda hleðst upp ís og snjór á vissum svæðum og samkvæmt upplýsingum frá stefndu sé hitalögnin lögð eins og upprættir sýna. Markmiðið með því að leggja hitalögn í ramp sé að halda aðkeyrslu að bílakjallara íslausum. Það að skilja undan svæði í rampinum brýtur í bága við þetta markmið og sé það galli að mati matsmanna. Þurfi að hanna og teikna viðbót við hitalögn, brjóta upp malbik á þeim stöðum þar sem vantar lagnir, þjappa sandundirlag, bæta við slaufu á svæðunum og malbika yfir bletti. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða. Frá upphafi hafi snjóbræðslukerfið ekki virkað sem skyldi í rampinum og hefur það valdið því að bifreiðar hafa rekist utan í vegginn, fest sig o.s.frv. Ís og snjór hleðst upp á vetrum á vissum svæðum í rampinum. Bæði hönnun og frágangi sé ábótavant. Ásættanlegar aðferðir hafi ekki verið notaðar, hvorki við hönnunina né verkið sjálft. Snjóbræðslan virki ekki sem skyldi og hafi stefndu átt að sjá til þess að hún væri lögð með þeim hætti að hún virkaði. Af hálfu stefnenda er á því byggt að allir stefndu beri ábyrgð á þessum galla gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim öllum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. 8.a. Lóð, 8a(1-2), samtals 967.450 kr. – Krafa á hendur stefndu, Verklandi og Jóna Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. Í matsgerðinni kemur fram að á nokkrum stöðum hafi grasþekja rofnað á samskeytum túnþaka sem bendi til þess að þær hafi þornað upp og ekki hafi verið borinn áburður á grasflöt eftir þökulögn. Þurfi að taka upp túnþökur á blettum og fjarlægja, jafna jarðveg og leggja nýjar þökur í bletti. Þá gæti allnokkurs ósamræmis í gróðri sem sýndur sé á uppdrætti landslagsarkitekts og gróðri á lóð. Nokkuð vanti upp á að hönnun lóðar sé fylgt í framkvæmd og vanti m.a. um 19 stk. af trjám að hæð 2-5 metrar, um 90 lengdarmetra af runnagróðri og um 20 lengdarmetra af limgerði. Við útreikninga miða matsmenn við ilmreyni sem trjátegund, mispil sem runna og ilmbjörk sem limgerði. Gróðursetja þurfi tré, runna og limgerði í samræmi við lóðauppdrátt. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða. Frágangi lóðar sé víða ábótavant og hann sé ekki í samræmi við samþykktar teikningar og skilalýsingar. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á göllunum gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða (auk sameignar eigenda að Rauðumýri 3) gera stefnendur kröfur um það að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í lóðinni. Flísar– Krafa á hendur stefndu, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign. 9.a. Flísar-hurðastopparar 23.800 kr. Í matsgerð kemur fram að í kjallara halli gólffleti þannig að hurð að geymslugangi taki niður þegar henni sé lokið upp um meira en 90°. Setja þurfi upp hurðastoppara fyrir hurð að geymslugangi svo hún rekist ekki niður í flísalögn. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða sem stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Sé á því byggt að um sameign allra eigenda hússins sé að ræða og gera stefnendur kröfur um að þeim verði bættur umræddur galli eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í húsinu, þ.e. í matshluta 01. Næst verður vikið að atriðum er varða hvern matsbeiðanda þ.e. hvern eignarhluta. 1. Útidyrahurðir. – Krafa á hendur stefndu, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Séreign. Útidyrahurðir íbúða hafa lekið frá upphafi. Hefur bæði verið reynt að þétta þær og einnig var skipt um hurðarfleka í öllum íbúðum. Þrátt fyrir það lagaðist ástandið ekki og hélt áfram að leka og blása inn. Skoðuðu matsmenn allar útidyrahurðir að íbúðum í húsinu. Í matsgerðinni benda matsmenn á að útihurðir séu úr ál/tré af Pro-tec gerð, framleiddar í Danmörku og vottaðar af Dans Vindues Certificering. Til þess að öðlast vottum frá íslenskum vottunaraðila þurfi hurðir að þola minnst 1100 Pa þrýsting í slagregnsprófi sem framkvæmt er samkvæmt stöðluðum forskriftum. Ummerki séu eftir leka með 17 af 24 útihurðum af ýmsum toga. Sjá megi merki þess að vatn leki með hurðafölsum og að hurðarspjald sé undið þannig að hurð falli ekki þétt að stöfum. Einnig sjáist ummerki leka meðfram körmum og á samskeytum þröskuldar og gluggakarms. Pro-tec hurðir sem opnast inn séu vottaðar fyrir 750 Pa þrýsting. Niðurstaða matsmanna er sú að útidyrahurðir sem opnast inn séu ekki vottaðar fyrir það álag sem miðað sé við á Íslandi og sé um galla að ræða. Fjarlægja þurfi allar útidyrahurðir og hurðarkarma, ásamt gluggaparti og setja í staðinn nýjar hurðir sem opnast út með gluggaparti og sama útliti . Af hálfu stefnenda sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð gagnvart stefnendum á framangreindum göllum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Sé á því byggt að útidyrahurðir séu í séreign eigenda og gera eigendur hvers eignarhluta fyrir sig kröfu á hendur stefndu vegna umræddra galla. Verði ekki á það fallist er gerð krafa um að hurðirnar séu í sameign allra eigenda hússins skv. hlutfallstölum eignarhluta. 2. Gluggar og gler. – Krafa á hendur stefnda, Verklandi og Jóni Inga Lárussyni, in solidum. Sameign Í matsgerðinni kemur fram að gluggar séu af ál/tré gerð og hafi komið glerjaðir og fullfrágengnir frá framleiðanda til landsins. Gluggarnir séu af UPB-gerð, framleiddir í Lettlandi í samræmi við framleiðsluleyfi Pro-tec og vottaðir af Dansk Vindues Certificering (DVC) sem tekin sé gild hér á landi. Leiddi skoðun matsmanna í ljós að um ferns konar leka á gluggum sé að ræða: 1. Gluggar leki sem búnir séu útloftunarristum og leki í gegnum þær ristar. Orsakir leka um útloftunarristar séu þær að ristarnar þola ekki það vindálag sem þær verða fyrir í slagveðri og vegna þeirra sé vottun DVC ekki í gildi. Í matsgerðinni kemur fram að fjarlægja þurfi allar útloftunarristar og glerrúður úr þeim fölsum þar sem ristar séu og setja í stað heilar rúður. Glugga með útloftunarristum er að finna í öllum íbúðum, þ.e. einn glugga í hverri íbúð nema í íbúðum 106, 201, 206, 301, 306, 401 og 406 en þar eru þeir tveir. 2. Leki sé með fram gleri í allnokkrum gluggum. Orsök leka með gleri sé sú að glerjun gluggans sé óþétt. Gluggar af þessari gerð eru glerjaðir innanfrá þannig að eftir að gleri hefur verið komið fyrir í falsi eru glerlistar úr áli festir upp að utanverðu og þessu næst er glerjunarborða úr EPDM-gúmmíi þrýst í falsið á milli viðarramma og rúðunnar þannig að hann leggst þétt að rúðunni. Í matsgerðinni kemur fram að fjarlægja þurfi núverandi þéttilista með gleri og setja annan þykkari í staðinn. Um er að ræða glugga í íbúðum 0102, 0103, 0104, 0105, 0203, 0206, 0301, 0302, 0305 og 0306 og er vísað til matsgerðar um fjölda glugga. 3. Leki sé í gegnum föls með opnanlegum fögum á nokkrum stöðum. Í þeim tilvikum sem leki með opnanlegu fagi virðist sem smíði og uppsetning opnanlegra faga hafi misfarist þannig að þegar gluggar séu lokaðir séu þeir ekki þéttir. Í matsgerðinni kemur fram að fjarlægja þurfi opnanlegt fag, smíða nýtt af sömu stærð með sömu einkennum, sama lit og sama búnaði, festa það upp í gluggaopi og stilla af. Í íbúðum 0106, 0206, 0301 og 0306 sé leki með opnanlegum fögum og er vísað til matsgerðar um fjölda glugga í hverri íbúð fyrir sig. 4. Leki sé með fram karmi á fáeinum stöðum. Þar sem leki komi fram með fram karmi virðist þéttingu milli glugga og steypts veggjar vera ábótavant. Í matsgerðinni kemur fram að fjarlægja þurfi utanhússklæðningu í kringum glugga, þétta yfir og niður með fram glugga milli steins og tréhluta gluggans með bakfyllingu og úrethankítti og setja utanhússklæðninguna upp aftur. Um er að ræða glugga í íbúðum 0106 og 0301. Niðurstaða matsmanna er sú að þeir gluggar sem hafa útloftunarristar standist ekki það veðurálag sem miðað sé við á Íslandi og vottun glugganna eigi ekki við um þá. Leki með gleri, opnanlegu fagi og með fram karmi séu gallar þó að gluggarnir séu vottaðir. Í matsgerðinni er nákvæm útlistun á því um hvaða glugga sé að ræða og hvar leki sé og er að öðru leyti vísað til hennar. Þá er á því byggt að ísetningu glugga sé ábótavant. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að um galla sé að ræða sem stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, beri ábyrgð á gagnvart stefnendum með þeim rökum sem greinir síðar í stefnunni og beinast kröfur skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Takist ekki sönnun á því að um galla á sameign hússins sé að ræða að einhverju leyti eða öllu er á því byggt að um galla á séreign sé að ræða sem beri að bæta stefnendum. Þá verður vikið að öðrum matsliðum. Íbúð 01 0103, kantlíming á borðplötum í eldhúsi og baði hafi losnað og rifnað af. Telja matsmenn að svo stuttur endingartími bendi til þess að um galla í límingu sé að ræða og þurfi að hreinsa flöt undir kantlímingu og kantlíma nýjan lista á borðplötur. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Íbúð 01 0105, veggflís á baði sé sprungin út frá horni glugga. Telja matsmenn að líkleg orsök sé að við rýrnun steypts veggjar myndist sprunga út frá horni glugga. Þurfi að saga fúgu í kringum flísina, losa flísina, hreinsa flötinn, skera flís sömu gerðar og líma niður, fastlíma stærri flötinn og punktlíma minni flötinn með teygjanlegu lími og fúga. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Íbúð 01 0106, stilla þurfi lamir á hurðum í hjónabergi og miðherbergi svo þær falli rétt að stöfum. Þá þurfi að smíða skjólkassa utan um útloftunarrör á þaki til að mynda skjól og setja upp útsogsventil á niðurfallsrör þar sem rör gangi upp úr þaki. Þar sem um hurðir í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Hins vegar sé útloftunarrör í sameign og því sé um sameignarkröfu að ræða. Íbúð 01 201, frágangur á loftljósi á neðri byrði svala sé með þeim hætti að loftleki komi fram í slökkvara sem tengdur er ljósinu. Ljósið sé fest í lok á rafmagnsdós og hylur því ekki samskeyti loks og dósar auk þess sem rifa sé á milli ljósakúpuls og ljósaumgjarðar. Fjarlægja þurfi núverandi ljós, þétta samsetningu rafmagnsrörs og dósar og setja upp nýtt ljós með hlíf sem hylur dós. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Íbúð 01 203, svalahurð sé óþétt og falli ekki rétt að stöfum. Taka þurfi hurðina niður stilla af og setja upp aftur. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Íbúð 01 0205, laus þröskuldur sé á hurðarkarmi milli anddyris og stofu. Kjarnabora þurfi í þröskuld fyrir 2 stk. 90 mm rekskrúfum, bora í stein, festa þröskuld, sponsa yfir og lakka. Þá sé áberandi sprunga í geymslu íbúðarinnar og þurfi að setja múrspartl í, sprauta úrethan lími og bletta yfir. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Íbúð 01 0301, skemmdir séu eftir leka frá útidyrahurð, þ.e. 4 lausar gólfflísar í anddyri og raki í vegg, svalahurð sé skökk í falsi, leki sé frá svalagólfi auk loftleka. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis að undanskyldri kröfu um lekann frá svalagólfinu en þar sé um sameignarkröfu að ræða. Íbúð 01 0304, forstofuhurð sé skökk, hurð á baði lokist illa og laust vatnsbretti sé á svölum. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Íbúð 01 0305, svalahurð sé óþétt. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Íbúð 01 0306, skemmdir séu eftir leka frá útidyrahurð, flísar séu skemmdar. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Íbúð 01 0406, steyptur burðarveggur í stofu sé auðsjáanlega ósléttur og geti frágangur hans ekki talist samrýmast góðum venjum við sambærilegar byggingaframkvæmdir. Hreinsa þurfi vegg, heilspartla hann og mála tvisvar. Þar sem um galla í séreign sé að ræða geri eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Um galla í íbúðum og úrbætur er að öðru leyti vísað til matsgerðar. Töflur 1-4 Stefnendur telja að áður en kröfugerðin sé sundurliðuð sé nauðsynlegt að tilgreina þau atriði og útreikninga sem kröfugerðin byggist á sem ekki hafi komið fram hér að framan. Ekki séu gerðar kröfur í málinu af hálfu eigenda íbúða 01 0101 og 01 0206 þó gert sé ráð fyrir þessum íbúðum í töflum 1-4 hér á eftir, en þessar íbúðir eru hafðar með í töflunum til skýringar á útreikningum. Það sé því ekki gerð krafa í málinu um að kostnaður vegna útidyrahurða og geymsluhurða sé bættur í íbúðum 01 0101 og 01 0206 eða gallar á sameign skv. hlutfallstölum þessara eignarhluta þó svo að þessir liðir séu inni í töflum 1-4. Tafla 1. Útreikningur á göllum skv. matsgerð að frádregnum vsk. vegna vinnu. Skýringar eru við hvern lið á hendur hverjum kröfur eru gerðar í málinu. Eigendur íbúða 01 0101 og 01 0206 gera ekki kröfur í málinu þótt gert sé ráð fyrir því í töflunni. [...] Tafla 2. Sundurliðun á kostnaði v/glugga og glers í íbúðum flokkað eftir orsökum leka. Heildarkostnaður að frádregnum vsk. v/vinnu 2.686.410 kr. Tafla 3. Útreikningur v/allra galla flokkað eftir því hvort um sameign eða séreign er að ræða. Eigendur íbúða 01 0101 og 01 0206 gera ekki kröfur í málinu þótt gert sé ráð fyrir því í töflunni. [...] Tafla 4. Sundurliðun eftir íbúðum. [...] Sundurliðun kröfugerðar: 14. Kröfur stefnanda, Haraldar Aðalbjörns Haraldssonar: Almennt: Stefnendur kveða að á því sé byggt að þau atriði sem fram koma í matsgerð dómkvaddra matsmanna séu gallar og sé á því byggt að matsgerðin verði lögð til grundvallar kröfum á hendur stefndu. Byggja stefnendur á því að fasteignin Rauðamýri 1 í Mosfellsbæ sé gölluð enda standist eignin ekki þær kröfur um gæði og búnað sem leiði af fasteignakaupalögunum, kaupsamningum, skilalýsingu og þeim lögum, reglum og venjum sem gilda um nýbyggingar. Um neytendakaup sé að ræða og stefnendur séu að festa kaup á alveg nýjum fasteignum. Gallaþröskuldurinn sé því mjög lágur. Þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir og fjölda tækifæra hafi stefndu ekki sinnt skyldu sinni til úrbóta né leitast við að ljúka framkvæmdum. Kröfur stefnenda um skaðabætur vegna galla nemi þeim kostnaði við nauðsynlegar úrbætur og lagfæringar á þeim göllum sem annars vegar eru á sameign hússins eftir hlutfallstölu eignarhluta og hins vegar á séreignum skv. matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Stefnendur byggja jafnframt kröfu sína um skaðabætur á hinni almennu sakarreglu íslensks réttar og reglunni um húsbóndaábyrgð. Eftirliti við byggingu hússins og viðgerðum hafi augljóslega verið verulega ábótavant af hálfu stefnda og þeirra sem störfuðu á hans vegum. Þá hafi hönnun hússins verið ábótavant að nokkru leyti. Verði ekki fallist á að stefnendur eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefnda, Verklands, byggja stefnendur á því að þeir eigi rétt til afsláttar í samræmi við niðurstöður hinna dómkvöddu matsmanna. Byggt sé á því að núverandi eigandi eignarhluta 0306, sem sé ekkja kaupanda eignarinnar, eigi sama rétt og eiginmaður hennar hafi átt, a.m.k. eigi hún kröfur á grundvelli springende regress. Með kröfugerð þessari krefjast stefnendur bóta fyrir það tjón sem þeir verða fyrir, annars vegar vegna galla á séreign og hins vegar vegna galla í sameign, þ.e. samkvæmt hlutfallstölu þeirra í sameign. Í þeim tilvikum sem stefnendur hafa haldið eftir hluta kaupverðsins sé á því byggt að stefnendum hafi verið heimilt að beita stöðvunarrétti vegna galla á eigninni, enda eigi stefnendur kröfur á hendur stefndu um skaðabætur og/eða afslátt vegna galla og eigi þær kröfur að koma til skuldajafnaðar við eftirstöðvar kaupverðs. Þar sem kröfur stefnenda á hendur stefndu séu hærri en sem nemur eftirstöðvum kaupverðs sé gerð krafa um greiðslu eftirstöðva krafnanna. Þá sé á því byggt að stefndi Verkland geti ekki krafist dráttarvaxta af þeim stefnendum sem hafa haldið eftir hærri fjárhæðum af greiðslu kaupverðsins en sem nemur gallakröfu þeirra. Af hálfu stefnenda sé á því byggt að stefndu, Verkland og Jón Ingi Lárusson, séu ábyrgir in solidum vegna allra þeirra galla sem fram koma í matsgerð dómkvaddra matsmanna en stefndi Helgi Bergmann Sigurðsson sé einungis ábyrgur in solidum með meðstefndu vegna galla skv. matsliðum 3b, 5a, 5c, 7a, 7b og 7d í matsgerðinni. Kröfur á hendur stefnda, Verklandi Kröfur stefnenda á hendur stefnda, Verklandi, eru byggðar á því að fasteignin Rauðamýri 1, Mosfellsbæ sé gölluð. Stefnendur telja sannað með matsgerð dómkvaddra matsmanna að fasteignin sé gölluð í skilningi fasteignakauparéttar og standist ekki þær kröfur sem kaupendur eignarinnar hafi með réttu mátt gera til hennar um ástand, eiginleika, gæði og búnað. Er á því byggt að stefndi, Verkland, sem seljandi fasteignarinnar, beri ábyrgð gagnvart stefnendum á öllum þeim göllum sem tilgreindir eru í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Stefndi, Verkland, hafi reist húsið til þess að selja íbúðirnar í atvinnuskyni og er á því byggt að um neytendakaup sé að ræða. Hafi stefndi, Verkland, ekki efnt samningsskyldur sínar við stefnendur samkvæmt kaupsamningum og afhent eignirnar gallaðar og ekki í samræmi við skilalýsingu og þær kröfur sem gera má til nýbygginga. Beri hann ábyrgð á göllum við byggingu hússins, göllum við misheppnaðar lagfæringar á síðari stigum sem og ófullnægjandi frágangi. Breyti engu þó einstakir eigendur hafi að fullu staðið skil á greiðslu kaupverðsins og fengið gefið út afsal. Stefnendur hafi mátt leggja til grundvallar við kaupin að hið selda væri byggt og frá því gengið í samræmi við það sem almennt megi gera ráð fyrir um nýbyggðar eignir og að eignin væri ekki haldin neinum göllum. Nýbygging sé gölluð þegar hún hafi ekki þá kosti sem kaupendur megi gera ráð fyrir á grundvelli framangreindra almennra forsendna. Stefnendur byggja á því að þeir sem kaupendur nýrrar fasteignar þurfi ekki að þola að eignin sé haldin nokkrum göllum. Seljandi, sem reisi hús í atvinnuskyni, beri ábyrgð á því að húsið sé í samræmi við ákvæði byggingarlaga, byggingarreglugerðar og viðurkenndar byggingarvenjur. Er á því byggt að stefnendum hafi verið heimilt að beita stöðvunarrétti vegna galla á eigninni í þeim tilvikum sem stefnendur hafa haldið eftir hluta kaupverðsins enda eigi stefnendur kröfur á hendur stefnda um skaðabætur og/eða afslátt vegna galla. Af hálfu stefnenda er á því byggt að eignin sé haldin göllum sem stefndi, Verkland, beri ábyrgð eins og staðreynt hefur verið með mati dómkvaddra matsmanna. Eignin sé hvorki í samræmi þær kröfur sem gera má til nýbygginga né samþykktar teikningar, skilalýsingu og kynningargögn. Er á því byggt að fasteignin sé gölluð í skilningi 18. og 19. gr. laga um fasteignakaup. Er á því byggt að stefnendur eigi rétt til skaðabóta og/eða afsláttar úr hendi stefnanda Verklands, sbr. 34. gr., 37. gr., 41. gr. og 43. gr. fasteignakaupalaga. Kröfur á hendur stefnda, Jóni Inga Lárussyni byggingarstjóra Kröfur stefnenda á hendur stefnda, Jóni Inga, byggingarstjóra hússins, eru byggðar á 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og á hinni almennu sakarreglu íslensks réttar. Ábyrgð byggingarstjóra grundvallist á strangri sakarábyrgð hans sem sérfræðings í mannvirkjagerð og beri hann ábyrgð á göllum á grundvelli reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Með 51. gr. skipulags- og byggingarlaga, og tengdum ákvæðum, eru lagðar þær skyldur á byggingarstjóra að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir. Þannig hvílir ekki aðeins sú skylda á byggingarstjóra að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur einnig skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir, þ. á m. að iðnmeistarar sem koma að verkinu fyrir hans atbeina sinni skyldum sínum og að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi, sbr. 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga. Vanræki byggingarstjóri þessar skyldur sínar með saknæmum hætti ber hann ábyrgð á því tjóni sem af hlýst. Af hálfu stefnenda er byggt á því að svo sé. Af hálfu stefnenda er á því byggt að húsið sé gallað og megi rekja alla þá galla sem fram koma í matsgerð dómkvaddra matsmanna til atriða sem byggingarstjóri hússins beri ábyrgð á. Er á því byggt að hann beri bótaábyrgð gagnvart stefnendum hvort sem um var að ræða galla sem rekja má til byggingarinnar eða til viðgerða sem framkvæmdar voru eftir á sem og til ófullnægjandi frágangs. Fram komna galla, sem staðfestir eru í matsgerðinni, megi rekja til stórfelldrar vanrækslu byggingarstjóra á skyldum sínum sem lýsir sér í því að tæknileg og faglega fullnægjandi vinnubrögð voru ekki viðhöfð og eftirliti ekki framfylgt. Verði að meta það byggingarstjóra til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögð viðgangast. Þannig hafi stefndi valdið stefnendum tjóni sem raski verulega hagsmunum stefnenda. Stefndi, byggingarstjóri hússins, sé því ábyrgur gagnvart stefnendum vegna þess tjóns sem hlotist hefur af saknæmri vanrækslu hans á lögbundnum skyldum sínum. Stefnendur telja ljóst að byggingarframkvæmdin, sem og úrbætur á síðari stigum, hafi ekki verið faglega og tæknilega fullnægjandi, eins og ráða megi af matsgerð dómkvaddra matsmanna. Í matsgerðinni sé staðreynt að margt hefur farið úrskeiðis við byggingu hússins, úrbætur og frágang. Í matsgerðinni kemur víða fram að bygging hússins, frágangur og vinnubrögð séu ófullnægjandi, ófagleg, ekki í samræmi við teikningar, byggingarreglugerð o.fl. Hurðir og gluggar leki og megi m.a. rekja það til ófullnægjandi frágangs og efnisvals, skemmdir séu á stálhurðum og veggjum þar sem ekki var gætt réttra vinnubragða, frágangur eftir viðgerðir vegna leka niður í bílakjallara séu ófullnægjandi, þvottastæði og frágangur lóðar ekki í samræmi við samþykktar teikningar, sagað hafi verið ofan af geymsluhurðum, rétts vatnshalla hafi hvorki verið gætt til að tryggja fráveitingu vatns af svalagöngum né bílaplani auk fleiri atriði sem rakin eru í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Stefndur byggja á því að við framkvæmdina hafi ekki verið gætt fullnægjandi og faglegra vinnubragða og skort hafi á umsjón og eftirlit þannig að framkvæmdin hafi hvorki verið tæknilega né faglega fullnægjandi. Beri byggingarstjóri ábyrgð á því að ekki hafi verið fylgt forsvaranlegum vinnubrögðum við smíði hússins og frágang þess. Verði að virða það byggingarstjóranum til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögð viðgangast. Þá bar byggingarstjóra að gæta þess að efnisval sem notað var við byggingu hússins hentaði aðstæðum. Hefði byggingarstjóri mátt, með viðhlítandi vinnubrögðum og eftirliti, koma í veg fyrir fram komna galla og verði að meta honum til sakar að hafa ekki gert það. Er á því byggt að byggingarstjóri beri ábyrgð á saknæmri vanrækslu á þessum skyldum sínum og eigi það við um alla þá galla sem raktir eru í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Er tryggingarfélagi byggingarstjóra, Vátryggingafélagi Íslands, stefnt til réttargæslu í málinu en byggingarstjóri er með lögbundna starfsábyrgðartryggingu hjá félaginu. Dráttarvaxtakrafa stefnenda er byggð á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta er krafist frá 28. ágúst 2009, þ.e. mánuði eftir að stefndu var send matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, sbr. bréf dags. 28. júlí 2009. Um aðild sóknar- og varnarmegin vísa stefnendur til heimildar í 1. mgr. 19. gr. eml. um samlagsaðild þar sem kröfur séu af sama uppruna, sama atvikalýsing eigi við, þær séu studdar sömu röksemdum og sönnunargögnum. Um aðild réttargæslustefndu er vísað til 1. mgr. 21. gr. eml. Réttargæslustefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf. er tryggingaraðili stefnda og réttargæslustefndi, Vátryggingafélag Íslands, er tryggingaraðili byggingarstjóra og Sjóvá Almennar er tryggingarfélag hönnuðar. Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefndu. Stefnendur vísa til meginreglna samninga-, skaðabóta- og kröfuréttar, laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, skipulags- og byggingarlaga og byggingarreglugerðar, vaxtalaga nr. 38/2001 og laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 19/1991. Um virðisaukaskatt á málskostnað vísast til laga nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök VLX 4530 ehf. (áður Verkland ehf.) Stefnendur krefja stefndu um greiðslu á tjóni sem þeir telja sig hafa orðið fyrir. Stefnendur lýsa málsgrundvellinum fyrst almennt og síðan greina þeir á hvaða málsástæðum málið byggist á hendur hverjum stefndu. Byggja stefnendur mál sitt á hendur stefnda eingöngu á samningssambandi aðilanna, nánar tiltekið á eftirfarandi; að fasteignin sé gölluð í skilningi laga um fasteignakaup nr. 40/2002 (hér eftir skammstöfuð fek.) og á þessu beri stefndi ábyrgð, að þar sem stefndi hafi selt íbúðirnar í atvinnuskyni sé um neytendakaup að ræða, að afhending eignanna sé ekki í samræmi við samning, að réttarstaða sé í hvívetna hin sama óháð því hvort greiðsla kaupverðs eða afsal hafi farið fram, að stöðvun greiðslna hafi verið lögmæt og réttmæt þar sem slíkt átti sér stað, að stefnendur eigi rétt til skaðabóta og/eða afsláttar á grundvelli tiltekinna greina fek. Stefndi vísar til þess sem á eftir greinir um afstöðu hans til staðhæfinga stefnenda um meinta galla. Stefndi mótmælir því að hann hafi ekki staðið við samninga í hvívetna. Hann mótmælir því einnig að það skipti ekki máli þótt fullnaðaruppgjör hafi farið fram milli aðila, einkum uppgjör sem fóru fram eftir að einstakir eigendur fóru að efna til samblásturs í húsinu, sumt í átt að hysteríu. Byggir stefndi á að í ýmsum atriðum hafi stefnendur sýnt af sér tómlæti sem nánar verður vikið að síðar í greinargerðinni. Stefndi telur einnig að matsgerðin sanni ekki rauntjón stefnenda. Stefndi telur einnig að til skoðunar komi hjá dómara hvort hann vísi kröfum stefnenda frá ex officio því ekki sé hægt að láta dómara velja hvort hann dæmi skaðabætur eða afslátt. Reyndar er engin krafa í málinu um hlutfallslegan afslátt. Eigi málið að ganga til efnisdóms verður því að túlka málatilbúnaðinn svo að í raun sé eingöngu um skaðabótakröfu að ræða enda engar aðrar kröfur settar fram. Annars þarf að vísa málinu frá dómi þar sem þetta getur ekki verið valkvætt. Stefnendur taka í upphafi fram að þeir hafi byggt tvær blokkir að Rauðumýri 1 og Rauðumýri 3. Íbúar að Rauðumýri 3 séu sáttir og hafi ekki kvartað yfir neinu. Íbúar að Rauðumýri 1 séu einnig mesta friðsemdarfólk og jafn sátt við lífið og tilveruna. Í hópnum hafi hins vegar verið örfáir hvatamenn málsýfinga sem leitt hafi mál þetta og fengið hina með sér. Væntanlega hafi átt sér stað fortölur og hjarðáhrif. Stefndi telur að í málatilbúnaði stefnenda gæti þess grundvallarmisskilnings að þótt almenni gallaþröskuldurinn gildi ekki í neytendakaupum um fasteignir þá sé hægt að vera með hvers kyns sparðatíning og kalla hann „galla“. Slíkt uppnefni á minnstu smámunum eða eðlilegum hlutum í fasteignum á Íslandi séu hreinar öfgar. Engar réttarheimildir standi til slíkrar kröfugerðar. Finnist stefnda að ýmsar af kröfunum beri með sér eftirsókn stefnenda í afslátt af kaupverði án tillits til rauntjóns eða þess að þau verði fyrir einhvers konar óþægindum. Virðist hugmyndin vera að finna eitthvað sem ekkert er eða mjög smávægilegt en kostar mikla fjármuni að breyta, fá síðan kostnaðinn við það greiddan í formi bóta en síðan verði auðvitað ekkert gert enda hlutirnir í stakasta lagi. Í matsbeiðnum sé beðið um mat á ýmsu milli himins og jarðar þar sem matsmenn fundu ekkert að eða ekkert sem teljist til galla. Þetta kosti stefnda aukna vinnu og lögfræðiaðstoð sem verði að taka tillit til við ákvörðun málskostnaðar. Verði einhverjir gallar taldir á fasteigninni er mikilvægt að ekki verði dæmdur matskostnaður á stefnda fyrir kostnaði við tilgangslausa liði í matsbeiðni eða liðum þar sem ekki er talið að um galla sé að ræða. Matskostnað verði því aldrei hægt að dæma í heild sinni á hendur stefnda, hvernig sem málið fer. I. Atriði sem varða alla matsbeiðendur. 1.a. Útihurð við aðalinngang í stigahúsi. Þegar stefndi afhenti eignirnar voru hurðir og gluggar í fullkomnu lagi. Allt sem gerist eftir það sé á áhættu kaupenda, sbr. 1. mgr. 12. gr. fek. Hurðirnar voru ógallaðar og vinnan óaðfinnanleg við uppsetningu. Það hefur hins vegar komið í ljós að náttúruöflin við Rauðumýri eru óblíð og að í verstu veðrum sleppur að sögn inn lítils háttar bleyta. Náttúruöflin eru hins vegar ekki á ábyrgð stefnda enda verður honum ekki um þau kennt. Ef þau hafa veitt byggingunni óblíðari viðtökur heldur en gengur og gerist hér á landi er það ekki neitt sem stefndi vissi eða mátti vita um. Húsið er óaðfinnanlegt að þessu leyti. Í matsgerð á dskj. nr. 64 virðist því haldið fram að útihurð þoli ekki þrýsting í slagveðrum af því að hún opnist inn. Slíkt fyrirkomulag er hins vegar viðtekin venja hér á landi og hefur fólk þá sætt sig við þann möguleika að í verstu veðrum takist að finna bleytu við hurð ef vel er að gáð. Hönnun hússins er hefðbundin og samþykkt af byggingaryfirvöldum. Hér sé um hreina smámuni að ræða. Gallinn við að hurð opnist út er aukin hætta á að hurð fjúki upp. Varðandi skemmdir eftir arma í hurðapumpum þá sé slíkum kröfum vísað á bug. Væntanlega hefur einhver hurðaskellir átt leið um húsið eftir afhendingardag þegar húsið var komið á áhættu kaupenda. Á þeim jólasveini beri stefndi ekki ábyrgð. Tillaga um breytingar á hurðinni sé út í hött miðað við tilefni enda er verið að kalla yfir húsfélagið ný og verri vandamál. Á vettvangi húsfélagsins hefur ekki verið gerð samþykkt um að breyta húsinu á þennan hátt og geti einstakir eigendur þar af leiðandi ekki gert kröfu um kostnað við slíkt. Ekki liggi heldur fyrir að byggingaryfirvöld eða arkitekt samþykki breytta hönnun hússins. Ekki sé því hægt að krefja um bætur á þessum grunni sem gert er og beri því að sýkna en ella vísa kröfunni frá dómi. Vilji menn gera gott betur megi fara út í frekari framkvæmdir við skyggni, vindbrjóta o.þ.h. 1.b. Stálhurðir (5 stk.) í kjallara. Því sé mótmælt að nokkuð sé að hurðunum. Þéttilisti hafi ekkert með brunavarnir að gera og mætti fjarlægja. Það sé smekksatriði hvort menn telji að brúnir eigi að vera rúnnaðar eða ekki og hafi ekkert með gallahugtak fek. að gera. Fráleitt sé að fara að mála hurðirnar tvisvar sinnum. Ósannað sé að lakk hurða hafi rispast í höndum seljanda á meðan þær voru á áhættu hans. Hurðapumpur þurfi að stilla reglulega og sé ósannað að þær hafi ekki verið rétt stilltar við afhendingu eignarinnar. Þótt sorfið hafi verið af hurðum sé ekkert sem bendi til að þær teljist gallaðar á eftir. Í þessum hluta matsgerðar er lagt til mikið fyrir lítið og nánast ekki neitt. 1.c. Gluggar í stigahúsi. Því sé mótmælt að það leki með körmum eða eitthvað sé að uppsetningu gluggans. Sé um leka að ræða kemur hann ábyggilega með gleri og sé auðvelt að bæta úr. Sú tillaga sem matsmenn leggja til eigi því ekki við enda ósannað með öllu að þörf sé á þessari framkvæmd þar sem matsmenn treysti sér ekki til að fullyrða um orsakir lekans. 2. Frágangur utan á húsinu. Eins og sjá megi af liðum 1.b. til 2.b. hafa forystumenn stefnenda innan húsfélagsins rýnt í húsið eins og fornleifafræðingar í kuml í þeirri viðleitni að finna eitthvað til málsýfinga. Sést þarna og víðar hversu langt sé gengið að menn verði jafnvel áskynja um eitthvað sem ekkert er. Allt málið beri þessa merki. 2.c. Steyptar festingar svalaganga. Þessari kröfu sé hafnað. Þegar rignir heyrist þúsundir drophljóða og sé þetta minna en einn keppur í sláturtíð. Ekkert liggi fyrir um í hvaða fjarlægð drophljóðin heyrast, hverjir heyra eða hverjir gætu mögulega orðið fyrir ónæði eða greint þessi drophljóð frá öðrum drophljóðum vegna rigninga af himnum ofan. Sé þessum lið alfarið hafnað. Því sé mótmælt að um nokkurt ónæði sé að ræða. Ekki liggi fyrir nægar upplýsingar til að hægt sé að taka afstöðu til þess hvort þarna sé um galla að ræða. 2.d. Skemmdir á klæðningu. Því sé alfarið hafnað að þarna sé um nokkurn galla að ræða. Það smáræði sem menn þykjast sjá sé slíkt að ekki sé ástæða til þess að gera neitt sérstaklega í þessu og það hverfur seinna þegar málað verður. Jafnvel þótt ekki gildi almennur gallaþröskuldur í neytendakaupum sé óþarfi að fá sjóntruflanir út af þessu. Hér sé ekki um nokkurn galla að ræða. 3. Leki og sprungur. 3.a. Leki í kjallara. Því sé mótmælt að þarna sé nokkur galli . Matsmenn lýsi ekki hvers konar frágangsvandamál þeir telji sig sjá. 3.b. Veggur við innkeyrslu. Ekki hafi verið gert ráð fyrir að þessum vegg fylgdi drenlögn og ekki sé að sjá að þetta eigi eftir að valda neinum vandkvæðum enda átti ekki að verja innkeyrsluna fyrir vatni. Sjálfsagt hefði mátt hanna þetta m.t.t. drenlagnar en eftir því sem meira sé í lagt því hærra verði verðið á fasteignunum. Sé gerð hússins og framkvæmd að mati stefnda til fyrirmyndar og felist ekki í þessu nein samningsbrot. 4. Bílageymsla. 4.d. Þvottastæði. Því sé hafnað að ósamræmi sé á milli teikninga á lagnateikningu. Vatnslagnir eru teiknaðar á lagnateikningunni í núverandi þvottastæði. Því er mótmælt að túlka beri samning aðila með þeim hætti sem gert var. Hér sé á ferðinni rangur skilningur hjá stefnendum. Flestir íbúðareigendur keyptu eignina eins og hún var við skoðun. Í þeim frágangi sem þarna er telst heldur enginn galli, allt er með felldu. Þetta er dæmi um hvernig stefnendur leita eins og í smásjá að öllu sem þeim kynni að detta í hug en margir liðir séu þess eðlis að jafnvel þrautreyndir matsmenn gátu ekki fundið þá galla sem stefnendur þóttust hafa séð. 4.f. Geymsluhurðir. Þessu sé hafnað. Engin eyðilegging hafi átt sér stað á hurðunum og sé um algengan frágang að ræða. Alltaf sé höfð loftunarrifa á hurðum sem þessum. Óþarft var að setja límband og má að skaðlausu rífa það af. Ekki sé því um neinn galla að ræða. Að reikna 33.200 kr. á hverja hurð út af þessu sé fráleitt, enda séu hurðir af þessu tagi ódýrar og fljótlegra að setja þær nýjar í. Að fá nýjar hurðir sé ódýrari lausn. Fái stefnendur bætur muni þeir aldrei hrófla við þessum frágangi enda sé ekkert að honum. Finnst stefnda að þessi krafa ásamt ýmsum öðrum beri með sér ótæpilega eftirsókn stefnenda í afslátt af kaupverði án tillits til rauntjóns eða hvort þeir verði fyrir einhvers konar óþægindum. Virðist hugmyndin vera að finna eitthvað smávægilegt, fá síðan tillögur um stórkostlegar tilfæringar til að laga það, í engu samræmi við tilefni, og ná þannig fram endurgreiðslu eða lækkun kaupverðs. 5.a. Svalagangur og niðurföll. Ekki sé fallist á að neitt sé að svalagöngum. Hvergi sé gert ráð fyrir að ekki megi vera vatn á þeim. Algengt sé að gengið sé inn í hús þannig að það rigni á menn beint af himnum ofan og vatn sé alstaðar, m.a. við útidyr. Þótt húsið sé hannað með svalagöngum felist í því ekkert loforð um að ekki megi vera þar vatn. Ef um sé að ræða hönnunargalla þá gæti hann eingöngu falist í að hafa ekki niðurföll. Ekki sé unnt að bæta ílögn við inngang hurðar í anddyri vegna þess hvernig hönnun hússins sé háttað. Sú tillaga sem matsmenn leggja til gengur ekki upp. Því hefði úrbótatillagan átt að ganga út á niðurföll ef þetta væri vandamál sem þyrfti að leysa, en svo sé ekki. Hér sé bara um ósköp venjulegt vatn að ræða fyrir framan útidyr á húsum eins og við útidyr flestra húsa á Íslandi. Vegna glerveggjanna berist lítið vatn inn á svalaganga. Ekki sé um að ræða brot á byggingarreglugerð af neinu tagi. 5.b. Gólfefni á jarðhæð. Þarna sé ekki um neina galla að ræða og fásinna að fara að breyta einhverju í fyrra horf en þetta var gert til að koma í veg fyrir leka niður í geymslugang. Hefði lekinn verið ennþá hefðu matsmenn sjálfsagt ráðlagt að breyta þessu í það horf sem nú er. Ekkert í fek. gefur til kynna að hér sé um galla að ræða. Ekki var gert ráð fyrir vatnsheldum dúk á þaki og að leggja ílögn á dúk virkar aldrei. Þá væri mikil hætta á losi en hugsanlega væri hægt að leggja mjög þykka ílögn, 10-15 cm. Þá væri komið þrep frá svalagangi inn á sameign sem er ekki viðtekin venja og myndi geta leitt til slysa- og lekahættu. Verði fallist á kröfu stefnenda væri um að ræða lækkun á kaupverði án þess að nokkur vandamál væru á ferðinni og án þess að þeir myndu nokkurn tímann hrófla við þessu því allar ráðagerðir um breytingar séu til óþurftar. 7. Bílaplan og rampur. 7.a.-b. Bílaplan. Samkvæmt byggingarnefndarteikningu sé gert ráð fyrir halla 0,2% - 0,7%. Ef færa eigi niðurfallsbrunna neðar séu menn komnir niður fyrir steypta plötu. Það að eitthvert vatn finnist á bílaplani sé almennt séð ekki galli. Þar að auki mætti leysa svona vandamál með niðurföllum sem væri miklu ódýrari framkvæmd. Varðandi polla sem myndast við kantstein mætti einfaldlega bora í gegnum kantsteinana eða gera lítil skörð. Hafi sú lausn verið notuð víða um land. 7.c. Niðurfallsrenna. Þessu sé hafnað. Niðurfallsrennan gerir sitt gagn og engin vatnsmyndun eða óþægindi séu vegna stærðar hennar. Ekki sé óeðlilegt að hellulögn sígi í hjólförum. Þessi liður virðist byggjast á einhverjum ranghugmyndum hjá stefnendum um að ekkert geti látið á sjá við notkun. 7.d. Hitalögn í rampi. Þessi liður sé byggður á ranghugmyndum. Í fyrsta lagi sé byggt skv. teikningum. Í öðru lagi var ekki markmiðið að aðkeyrslan yrði íslaus heldur að tryggja nægilegt viðnám þegar keyrt væri niður rampinn. Eftir því sem snjóbræðsla gangi lengra því orkufrekari sé hún. Engin samningsbrot felist í þessum lið og engu var lofað umfram það sem gert var. Áherslan sé lögð á að hitalögn í rampi sé þar sem hennar sé þörf í aksturslínu og í mesta hallanum. Það liggi í hlutarins eðli að upphitaður flötur mæti óupphituðum. Hvort sem það er 50 eða 100 cm lengra eða styttra en einhver viðmiðun þá geti það ekki talist galli. Í hvívetna hafi verið farið eftir teikningum. Ekki sé skylt að hafa hitalögn í rampi en sú sem sé þar þjóni fullkomlega sínu hlutverki. 8.a. Lóð. Stefndi frábiður sér að bera ábyrgð á því ef íbúar hússins bera ekki á túnin eða vökva þau. Botnar stefndi ekkert í tali um að það vanti 2-5 metra tré. Í fyrsta lagi var ekki lofað að planta trjám og því síður ákveðið hvaða trjátegundir yrðu settar niður, auk þess sem venjan er ekki sú að setja niður stór tré heldur lítil og svo kemur stærðin með tímanum. Ekki var unnt að gróðursetja við lóðamörk bæjarlands Mosfellsbæjar því bæjarfélagið var ekki búið að ganga frá yfirborði sín megin fyrr en lóðafrágangi var löngu lokið að Rauðumýri 1-3. Ef einhverjir liðir teldust vera bótaskyldir þá sé ekki hægt að greina af matsgerðinni hver kostnaður við þá liði sé. Beri því að sýkna. 9.a. Flísar-hurðastopparar. Verðið á kostnaði við hurðastoppara sé helmingi of hátt. Þar að auki sé ekki um að galla að ræða í skilningi laga og ekkert samningsbrot. II. Atriði sem varða hvern matsbeiðanda (hvern eignarhluta). 1. Útidyrahurðir. Ekkert sé fram komið um að hurðir standist ekki 1100 Pa þrýsting eða að þörf sé á slíku. Ósannað sé að nokkur galli sé á hurðunum. Hins vegar kunni að vera að við tilteknar veðuraðstæður myndist einhver leki. Ekkert sé að gerð hússins, ástandi hurða eða hönnun þess. Húsið sé byggt að venjulegum gæðum og allt sé með eðlilegum hætti. Við ýmsar veðuraðstæður á Íslandi geti komið einhver bleyta í verstu veðrum, það sé ekki galli. Ekki sé hægt að láta hurðir opnast út því um svalagang sé að ræða og ekki til siðs að láta hurðir opnast á andlit þeirra sem leið eigi um. Óvíst sé að byggingarleyfi fengist fyrir slíkum breytingum og að samþykktar yrðu nýjar teikningar af hálfu byggingaryfirvalda. Væri slíkt byggingarleyfi löglaust. Væntanlega fylgdi slíku slysahætta sem væri saknæm og ólögmæt af hálfu húsfélagsins og þar með séu matsmenn með tillögu um framkvæmd sem ekki sé lögleg eins og á stendur. Við veðuraðstæður þarna gætu þá hurðir fokið upp og væri því farið úr öskunni í eldinn að snúa þeim við. Á vettvangi húsfélagsins hafi þessi breyting á útliti húss ekki verið samþykkt en hún er veruleg og þyrfti væntanlega samþykki allra en annars 2/3 hluta eigenda, sbr. m.a. 30. gr. l. nr. 26/1994. Þarna séu engin vandamál á ferð önnur en þau sem felist í því að búa á Íslandi. Slíkt sé ekki galli. Þar að auki sé um hreint smáræði að ræða. Aðeins á einum stað sáust ummerki eftir leka á milli hæða, frá íbúð 301 yfir í 201. Sá leki hafi verið lagfærður. Ef leki væri með ísetningu hurðakarma myndu að öllum líkindum sjást ummerki í lofti íbúðar fyrir neðan. Ef hanna hefði átt hús sem væri með sama þéttleika og kafbátur við allar íslenskar veðuraðstæður hefði það verið hannað og teiknað með öðrum hætti og orðið allmiklu dýrara í byggingu og söluverð töluvert hærra. 2. Gluggar og gler. Ef leki með gleri sé auðvelt að laga það. Boðin hafi verið fram viðgerð en henni hafnað. Boðið var að skipta út rúðum með úthlutunarristum en því boði hafi ekki verið tekið. Á örfáum stöðum sáust ummerki eftir leka með opnanlegu fagi og það virtist gerast einu sinni til fimm sinnum á ári í allra verstu veðrum. Þetta sé ekki galli nema það sé galli að búa í landinu. Sá raki, sem sést hefur á 1-3 stöðum í húsinu í kverkum, geti allt eins stafað af innanhússraka eins og raka utan frá. Þessum lið sé hafnað. Aðrir meintir gallar. Íbúð 01 0103. Þau vandamál, sem haldið sé fram að séu, geti aðeins verið eftir eigendaskipti; eignin var afhent óaðfinnanleg. Staðhæfingum um annað en þarna er sagt sé mótmælt. Íbúð 01 0105. Því sé mótmælt að nokkrir gallar séu fyrir hendi. Eignin hafi verið afhent óaðfinnanleg við eigendaskipti. Íbúð 01 0106. Þessi íbúð sé í eigu stefnendanna, Þórðar Björns Sigurðssonar og Helgu Dísar Sigurðardóttur. Hann sé einn af þeim sem hafi haft forystu um að finna galla á eigninni. Megi af matsgerðinni sjá hversu mikið sé tínt til af meintum göllum sem matsmenn gátu ekki fundið nein ummerki um (sjá dskj.nr. 64, bls. 34-39). Því sé mótmælt að nokkuð hafi verið að eigninni við afhendingu hennar og að allt sem kunni að hafa gerst hafi gerst eftir eigendaskipti. Stefnda sé kunnugt um að mikill raki hefur verið í íbúðinni þar sem gluggar hafi verið lítt opnaðir, þvottur þurrkaður, m.a. í stofu, og mikill innanhússraki. Skýri það það sem að kynni að vera. Varðandi vandamál í gluggum telur stefndi að um innanhússraka sé að ræða og gardínu-þéttingar. Íbúð 01 0201. Því sé mótmælt að um nokkurn galla hafi verið að ræða við afhendingu eignarinnar. Það sem að kynni að vera að hafi gerst eftir eigendaskipti. Útilokað sé að vatn komi inn í rafmagnsdós undir svalaþaki og út um slökkvara. Fræðilega mætti hugsa sér að í miklu frosti yrði rakaþétting við dósina sem gæti orsakað svona. Hafi slíkt átt sér stað gerist það varla nema afar sjaldan. Íbúð 01 0203. Því sé mótmælt að eignin hafi verið á nokkurn hátt gölluð við afhendingu hennar. Hurð kann að hafa fokið upp o.s.frv. en því sé lýst yfir að eignin hafi verið afhent óaðfinnanleg. Íbúð 01 0205. Þarna sé loksins kominn hinn margfrægi gallaþröskuldur sem sagður er laus á hurðarkarmi. Eignin hafi verið óaðfinnanleg við afhendingu og eigi þetta rætur að rekja til þess sem gerst hefur eftir eigendaskipti, ef eitthvað er þarna að. Íbúðir 01 0304, 01 0305, 01 0306, 01 0406. Eignirnar hafi verið óaðfinnanlegar við afhendingu. Ef eitthvað kunni að vera að hafi það gerst eftir eigendaskipti. Nánar um málsástæður stefnda. Byggt sé á að engir gallar hafi fundist á fasteigninni sem rætur eigi að rekja til stefnda. Þeir gallar sem kynnu að vera hafi átt sér stað eftir eigendaskipti og ekki verið fyrir hendi við afhendingu til einstakra eigenda. Ástand eignarinnar var sýnilegt við skoðun og ekkert við hana ætti að koma á óvart. Að því leyti sem gallar kynnu að vera á eiginni hefðu stefnendur átt að kvarta yfir þeim þegar í stað og sé allur hugsanlegur réttur fallinn niður fyrir tómlætis sakir. Ekki sé gerð krafa um hlutfallslegan afslátt. Ef krafist er skaðabóta hvíli sú skylda á tjónþola að draga úr tjóni sínu og velja hagkvæmustu leiðina til að bæta úr skaðanum. Eins og að framan hefur verið rakið sé þessi ekki raunin. Þeir gallar, sem kynnu að vera og kynnu að vera á ábyrgð stefnda, séu allir því marki brenndir að farið sé út í óþarflega dýrar aðgerðir til að bæta úr þeim. Séu þeir reyndar þannig að dæma hefði átt afslátt að tiltölu því ekki sé raunhæft að fara út í allar þær stóraðgerðir sem lagðar séu til til að leysa megi úr smámunum. Verði því að sýkna af kröfum stefnenda. Þeir hafi ekki sýnt fram á að þeir hafi orðið fyrir tjóni og hversu umfangsmikið það sé í raun og veru miðað við það sem af sanngirni má ætlast til að stefndi verði látinn bera, í ljósi m.a. framangreinds. Samþykktir á vettvangi húsfélagsins um aðgerðir liggi ekki fyrir og því ósannað að ráðist verði í framkvæmdirnar. Ekki liggi heldur lengur fyrir samþykki byggingarfulltrúa um byggingarleyfi fyrir þeim tillögum sem matsmennirnir gera ráð fyrir. Verði því þegar af þeim ástæðum að sýkna af kröfum stefnenda. Á eftirfarandi er byggt þar til annað kemur í ljós varðandi einstaka eigendur: Að öðru leyti vill stefndi taka fram að matsgerð beri ekki með sér raunhæfar tillögur til úrbóta í samræmi við tilefnið og beri því að sýkna. Því sé mótmælt að húsinu hafi verið í nokkru áfátt við afhendingu til kaupenda. Málsástæður og lagarök stefnda, Jóns Inga Lárussonar Stefndi tekur undir málsástæður fyrir sýknukröfum meðstefnda VLX 4530 ehf. (áður Verklands ehf.) að breyttu breytanda. Jafnframt tekur stefndi undir málsástæður og lagarök réttargæslustefnda VÍS hf. Almennt um ábyrgð byggingarstjóra. Skaðabótakrafa á hendur stefnda byggist eingöngu á ábyrgð hans sem byggingarstjóra. Ábyrgð byggingarstjóra grundvallast á almennu sakarreglu íslensks réttar eins og Hæstiréttur hefur staðfest í dómum sínum. Engar réttarreglur leiði til þess að skaðabótaábyrgð byggingarstjóra sé víðtækari. Þó sakarábyrgð byggingarstjóra sé ströng eigi hlutlægar bótareglur ekki við, sakarlíkindaregla eða reglur eða sjónarmið breyti ekki sönnunarbyrði. Það sé því stefnenda að sanna tilvist og umfang tjóns síns og sýna fram á grundvöll sakarábyrgðar stefnda. Stefndi verði því ekki dæmdur til að greiða stefnendum skaðabætur í þessu máli nema stefnendur sanni að stefndi hafi valdið þeim tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, tjónið sé sennileg afleiðing af háttsemi hans og raski hagsmunum sem verndaðir séu af skaðabótareglum. Hæstiréttur hefur með dómum sínum slegið því föstu að byggingarstjóra beri að tryggja að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Þá beri byggingarstjóra að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýri þ. á m. að iðnmeistarar sem koma að verkinu sinni skyldum sínum og að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi. Byggingarstjóri felli á sig ábyrgð með saknæmri vanrækslu á þessum skyldum. Ábyrgð verði því ekki felld á byggingarstjóra nema sannað sé að honum hafi verið unnt að gera sér grein fyrir að ágallar væru á verki iðnmeistara og verði í því samhengi að hafa hliðsjón af umfangi starfsskyldna byggingarstjóra og þeirra mörgu verkþátta sem í húsbyggingum felast. Skilyrðum hinnar almennu sakarreglu sé ekki fullnægt nema góður og gegn byggingarstjóri, sem yfirumsjónarmaður með mannvirkjagerð, hefði mátt gera sér grein fyrir því að tilteknir verkhlutar væru ekki unnir með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Hafi verkþættir verið teknir út af byggingaryfirvöldum, eða byggingarstjóri með öðrum hætti fengið staðfestingu yfirvalda á því að tilteknir verkhlutar væru unnir með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti, geti ekki verið um sök byggingarstjóra að ræða. Stefndi byggi á því að hann beri ekki ábyrgð að tjóni stefnenda sem byggt sé á matsliðum sem lýsa ókláruðum verkum eða verkum sem ekki voru unnin. Stefndi geri ekki lítið úr því tjóni stefnenda en slíkt tjón eða afleitt tjón vegna slíkra verka falli ekki undir ábyrgð byggingarstjóra. Stefndi sé ekki aðili að kaupsamningum stefnenda og verði því ekki krafinn um efndir þeirra né bætur sökum þess að þeir séu ekki réttilega efndir. Minnt sé á að byggingarstjóri hafi ekkert boðvald yfir byggingaraðila og geti ekki þvingað hann til að ljúka framkvæmdum né beri byggingarstjóra skylda til að ráðast í framkvæmdir á eigin kostnað. Stefndi byggi jafnframt á því að byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á hönnun húss eða framkvæmda. Þvert á móti beri byggingarstjóra að fara að samþykktum uppdráttum við byggingarframkvæmdir og tryggja að byggt sé í samræmi við þá. Bendi stefndi á að samkvæmt 47. gr. skipulags og byggingarlaga beri hönnuður húss ábyrgð á að hönnun sé faglega unnin og í samræmi við lög og reglugerðir um byggingarmál. Þá sé hönnuði skylt að afla sér ábyrgðartryggingar sökum þessarar ábyrgðar sinnar. Hönnuðir beri því sjálfstæða skaðabótaábyrgð á því ef hönnun húsa er ábótavant. Sjálfstæð ábyrgð hönnuða hafi m.a. verið staðfest í dómum Hæstaréttar í málum nr. 114/1999 og 182/1981. Þá byggi stefndi á því að byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á gæðum þess efnis/muna sem notaðir séu við byggingu húss nema augljóst sé að efni/munir uppfylli ekki kröfur laga og reglna sem gilda um framkvæmdir hér á landi. Byggingarstjóri beri því ekki ábyrgð á samsetningu hluta sem smíðaðir séu utan byggingarstaðar og settir tilbúnir í hús nema honum megi vera ljóst að þeir séu gallaðir eða henti ekki til þeirra nota sem þeir séu ætlaðir. Stefnufjárhæðir miði við kostnað við að færa fjölbýlishúsið og fasteignir í því að öllu leyti til samræmis við teikningar, lög, reglugerðir og samninga sem stefndi sé ekki skuldbundinn af. Tjón stefnenda sé hins vegar með öllu ósannað enda ekki metið í fyrirliggjandi matsgerð. Telur stefnandi að fjárhagslegt tjón af meintum frávikum frá teikningum eða ákvæðum laga og reglugerða sé í mörgum tilvikum ekkert og í flestum tilvikum lægra en kostnaður við úrbætur sem lýst sé í matsgerð. Samkvæmt almennum reglum skaðabóta- og kröfuréttar verði að vega hagsmuni tjónþola af því að fá úr galla bætt við kostnað sem á tjónvald myndi falla. Augljóst sé að kostnaður við lagfæringu ýmissa kröfuliða sé slíkur að meintum tjónvaldi verði ekki gert að greiða fyrir lagfæringar í ljósi þess í hversu óverulegum mæli gallarnir rýri notagildi og verðmæti fasteignarinnar. Aðildarskortur. Sýknukrafa stefnda, Jóns Inga Lárussonar, byggist í fyrsta lagi á aðildarskorti skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91 frá 1991 um meðferð einkamála. Kröfur stefnenda byggist á því að ekki hafi verið lokið frágangi tiltekinna verkhluta í húsinu og að munir sem notaðir hafi verið við byggingu hússins séu gallaðir, s.s. útihurðir og gluggar/gler. Þá lúti hluti krafna að tjóni vegna rangrar hönnunar. Stefndi eigi ekki í neinu samningssambandi við stefnendur og beri því ekki ábyrgð á óloknum verkum, gölluðum hlutum sem notaðir hafi verið í húsið né á hönnun hússins. Stefndi telji að þetta eigi við um alla kröfuliði stefnenda. Að minnsta kosti sé ljóst að þetta eigi við um flesta þeirra og þá stærstu. Þegar á þessum forsendum telji stefndi að sýkna beri hann af kröfum stefnenda. Nánar verður vikið að rökstuðningi fyrir framangreindu varðandi einstaka kröfuliði stefnenda síðar í greinargerð þessari. Tjón stefnenda ekkert. Sýknukrafa stefnda byggist jafnframt á því að í kröfugerð stefnu sé ekki tekið tillit til þeirra eftirstöðva kaupverðs sem stefnendur hafi haldið eftir á grundvelli stöðvunarréttar. Þrátt fyrir að svo virðist sem stefnendur hafi ekki skuldajafnað eftirstöðvum þessum þá sé ljóst að þeir muni gera það. Verði ekki á það fallist verði að telja að sá hluti kröfunnar, sem sé jafn hár þeirri greiðslu sem haldið sé eftir, sé ekki til orðinn. Leiði það til sömu niðurstöðu. Kröfur stefnenda sem hafa haldið eftir greiðslum muni því lækka um sem nemi þeirri fjárhæð sem hver þeirra hafi haldið eftir. Á þessum grundvelli sé ljóst að kröfur vegna þriggja íbúða falli strax niður. Eigendur þeirra hafi haldið eftir hærri fjárhæð en sem nemur kröfu þeirra í máli þessu. Þannig hátti til um kröfu stefnenda Vilhjálms Þorgrímssonar og Hjördísar Reykdal (haldið eftir 179.957 kr. umfram kröfu), stefnenda Sigurlaugar Guðrúnar Gunnarsdóttur (haldið eftir 1.582.199 kr. umfram kröfu) og kröfu stefnanda Nadiu Tamimi (haldið eftir 536.730 kr. umfram kröfu). Auk framangreindra stefnenda telji stefndi að kröfur fleiri stefnenda verða lægri dómkröfur, að teknu tilliti til greiðslna sem stefnendur hafi haldið eftir, endurgreiðslu skattyfirvalda vegna framkvæmda sem numið getur 400.000 kr. til 600.000 kr. á íbúð vegna framkvæmda eftir því hvort einn eða tveir eigi íbúð, sbr. samkvæmt lögum nr. 92/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt, og þegar tekið hefur verið tillit til þeirra krafna sem stefndi getur ekki borið ábyrgð á. Sem dæmi um slíkar kröfur eru kröfur sem allir stefnendur hafa uppi í málinu, þ.e. vegna þess að skipta þurfi um útihurð og fjarlægja ristar úr gluggum en kröfur vegna þessa nemi 615.212 kr. eða 578.124 kr. eftir því hvort fjarlægja þurfi ristar úr einum eða tveimur gluggum (tekið hefur verið tillit til til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu í þeim tölum). Nánar verður nú vikið að rökstuðningi fyrir því af hverju byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á slíkum kröfum auk þess sem fjallað sé nánar um einstaka kröfuliði stefnenda síðar í greinargerð þessari. Athugasemdir við einstaka kröfuliði eins og þeir eru settir fram í stefnu. Stefndi byggi á því að öll þau sjónarmið sem gerð sé grein fyrir að framan eigi við um alla kröfuliði en hann geri eftirfarandi nánari athugasemdir við einstakakröfuliði. Atriði sem varða alla stefnendur: 1. Hurðir og gluggar, leki og raki: 1.a Leki með fram hurðarspjaldi útidyrahurðar og skortur á hurðastoppurum. Hurðin sé sett upp í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglur og venjur við byggingu húsa á Íslandi. Matsmenn fullyrða að svo virðist sem leki undir hurðarblað „... þegar veðurhæð er mikil og slagveður stendur beint á hurðina“. Er niðurstaða matsmanna sú að ástæða þess sé að hurðin opnist inn. Ekki sé gerð athugasemd við vinnu við uppsetningu hurðarinnar. Engin sök sé því hjá byggingarstjóra vegna þessa liðar og hann geti ekki borið ábyrgð á meintu tjóni vegna hans. Varðandi uppsetningu hurðastoppara þá virðist það bara vera hugdetta hjá matsmönnum að setja beri hann upp. Verði litið svo á að setja hafi átt upp hurðastoppara byggi stefndi á því að um óklárað verk sé að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hefur hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Skemmdir á veggjum sökum skorts á hurðastoppara séu afleitt tjón sem ekki væri til komið nema vegna skorts á að stefnendur hafi takmarkað tjón sitt. Stefndi byggir að auki á því að hafa verði í huga að húsið hafi nú verið í notkun til fjölda ára og því ekki óeðlilegt að það láti á sjá eins og búast megi við. Byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á viðhaldi hússins. 1.b Frágangur hurðablaða, þéttilista og hurðapumpa í kjallarahurðum. Matsmenn staðfesta að hurðir uppfylli allar kröfur en bendi á að slípað hafi verið af köntum. Rúnna þurfi slípunina og lakka þurfi hurðir. Þá þurfi að stilla hurðapumpur auk þess sem þéttilistar séu rangt settir í. Stefndi telur að í fyrsta lagi sé um að ræða ólokið verk af hálfu húsbyggjanda sem hann beri ekki ábyrgð á að hafi ekki verið lokið. Að auki sé hinn meinti ófullnægjandi frágangur á slípun hurðakarma og ísetning þéttilista ágallar sem byggingarstjóra sé ekki unnt að gera sér grein fyrir í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einföld og afmörkuð verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Stefndi mótmæli að auki fullyrðingu matsmanna um að þéttilisti sé rangt settur í. 1.c Glerjun glugga á 1. og 4. hæð stigahúss. Eins og fram kemur í matsgerð fór glerjun og samsetning gluggans fram hjá framleiðanda gluggans í Lettlandi en gluggarnir séu vottaðir. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á galla á verki sem hann kom ekki nálægt og verði ekki látinn bera á því ábyrgð að byggingaraðili hafi valið þessa glugga. Þá hafi byggingarstjóri enga ástæðu haft til að ætla að galli væri á glerjun glugganna. 2. Frágangur utan á húsinu: 2.c Dropahljóð frá klæðningu undirstöðu stálsúlna. Víða heyrast hljóð þegar rignir og vatn rennur eða lendir á einstaka byggingarhlutum. Slíkt geti ekki talist til galla að mati stefnda nema hljóðið sé mjög óvanalegt. Ekki sé um brot á lögum né reglugerðum að ræða né augljósa handvömm iðnmeistara sem stefnda hafi mátt vera ljós. Ekki komi fram í matsgerð að hávaði eða hljóðið sé umfram það sem fólk verði almennt að þola. Ábyrgð byggingarstjóra sé því ekki fyrir hendi að mati stefnda og tjónið ósannað. Þá séu þær aðgerðir sem lagðar séu til í matsgerð að mati stefnda ekki í neinu samhengi við efni máls enda verði ekki séð að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni. 2.d Rispur kringum hnoð á klæðningu á jarðhæð. Stefndi telur erfitt að losa slíka klæðningu frá vegg og setja hana upp að nýju án þess að einhverjar rispur verði á klæðningu í kringum hnoð. Byggingaraðili tók að sér að taka klæðninguna niður og setja hana upp aftur og þar sem ómögulegt sé að gera það öðruvísi en þannig að bletta þurfi í kringum hnoð eftir tilfærsluna sé um óunnið verk að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Rispur þessar verði ekki raktar til saknæmrar háttsemi byggingarstjóra. Auk framangreinds vilji byggingarstjóri benda á að hið metna tjón vegna þessa sé ekki í samræmi við tilefni vegna notkunar hússins í þau ár sem það hefur verið í notkun og séu víða stærri skemmdir í lakkinu en umræddar rispur. Þýðing þeirra og áhrif á útlit hvað þá verðmæti hússins sé því óverulegt ef nokkuð. 3. Leki og sprungur: 3.a Frágangur á yfirborði lofta og veggja í kjallara. Stefndu byggja sjálf á því að frágangi verksins sé ólokið í stefnu. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á því enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Ekkert liggi heldur fyrir um að hinn upprunalegi ágalli, sem hinni ókláruðu viðgerð var ætlað að lagfæra, hafi verið á ábyrgð byggingarstjóra. 3.b Sprungur í vegg við innkeyrslu. Samkvæmt matsgerð sé um að ræða hönnunargalla. Byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á slíkum göllum enda beri honum að fylgja samþykktum teikningum og hafi ekki haft sérstaka ástæðu til að ætla að hönnun væri ábótavant. Sprungur á veggnum sem leiða af galla á hönnun séu afleitt tjón og þar sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á gallaðri hönnun beri hann augljóslega ekki ábyrgð á skemmdum sem af henni leiði. 4. Bílageymsla: 4.d Staðsetning þvottastæðis. Stefndi mótmæli því að um galla sé að ræða gagnvart stefnendum enda hafi þeim verið sýnt umrætt fyrirkomulag við sölu. Ekki sé allskostar rétt að þvottastæðið hafið verið fellt niður heldur sé gert ráð fyrir að bílarnir séu þvegnir í nýja stæðinu en þurrkaðir í því stæði sem skv. uppdráttum er gert ráð fyrir að verði eina þvottastæðið. Það eina sem þurfi að gera til að lagfæra núverandi ástand, sé það ósk stefnenda, sé að leggja nýja vatnslögn í upprunalega þvottastæðið. Það sé því í raun ólokið verk sem stefndi geti ekki borið ábyrgð á. Ekki liggi fyrir nokkur sönnun fjártjóns sökum annarrar staðsetningar þvottastæðis en á aðaluppdrætti. Hönnuður hafi samþykkt teikningar þar sem þvottastæði er á núverandi stað. Þá beri byggingarstjóri ekki ábyrgð á því að teikningar séu réttar né að verkinu verði lokið með uppsetningu nýrrar lagnar og gerð nýrra uppdrátta. 4.f Kantlíming ofan á hurðir að geymslum. Stefndi telur að hægt væri að fjarlægja límband af hurðum en ekki sé nauðsynlegt að kantlíma þær enda séu hurðir á markaði sem ekki séu kantlímdar. Verði ekki fallist á það sé augljóslega um að ræða óklárað verk sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. 5. Svalagangar og niðurföll: 5.a Vatnshalli svalaganga. Um sé að ræða stærsta einstaka matsliðinn varðandi sameign. Feli hann í sér viðgerð sem kosti rúmar 7,6 m.kr. samkvæmt matsskýrslu. Á uppdráttum af húsinu séu hvorki teiknuð niðurföll né vatnshalli á umrædda svalaganga. Í því sambandi sé minnt á að um hálflokaða ganga er að ræða. Matsmenn draga þá ályktun að þar sem ekki séu teiknuð niðurföll hafi átt að vera vatnshalli á svölunum frá húsinu. Stefndi mótmæli þessu og slík ályktun sé fráleitt sjálfgefin. Í ljósi þess að hvorki voru teiknuð niðurföll né vatnshalli frá vegg út að brún var það ekki í verkahring byggingarstjóra að hlutast til um slíkar framkvæmdir enda beri honum að fylgja samþykktum uppdráttum. Niðurstaða matsmanna sé sú að um sé að ræða galla sem þurfi að lagfæra. Stefndi telur augljóst að verði fallist á það sé um hönnunargalla að ræða sem hönnuður beri ábyrgð á enda hvorki hægt að ætlast til þess að byggingarstjóri eða múrari setji vatnshalla eða niðurföll þar sem ekki sé gert ráð fyrir slíkum hlutum á samþykktum uppdráttum. 5.b Fjarlæging gólfefna og uppsetning á ílögn fyrir framan íbúðir á jarðhæð. Ekki komi fram í matsgerð að um galla sé að ræða eða útlitslýti eins og fullyrt sé í stefnu. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af þessum kröfulið. Vakin sé sérstök athygli á því að úrbæturnar sem matsmenn geri ráð fyrir, sem eru verulega umfangsmiklar og kostnaðarsamar, séu ekki tillaga matsmanna heldur sé spurt í matinu hvað kosti að fjarlægja dúkinn og setja ílögn í staðinn. Stefndi telji jafnframt að sýkna beri hann af þessum kröfulið enda sök stefnda vegna lagningar efnisins og tjónsins órökstudd. Þá telji byggingarstjóri þær úrbætur sem matsmenn kostnaðarmeta að kröfu matsbeiðanda ekki framkvæmanlegar og kostnað við þær að sama skapi allt of háan einkum ef eingöngu er um að ræða útlitslýti að mati stefnenda. Það væri mögulegt að laga á mun ódýrari hátt, s.s. með öðrum dúk eða sambærilegum aðferðum. 7. Bílaplan og rampur: 7.a Vatnshalli á bílaplani. Stefndi bendi á að ekki sé um frávik frá samþykktum uppdráttum að ræða hvað varði niðurföll og slíkan augljósan frágang. Misræmi sé á uppdráttum varðandi halla á plani og því ekki ljóst hvaða uppdrætti beri að fylgja. Stefndi byggi hins vegar á því að við skoðun á planinu við framkvæmdir hafi honum a.m.k. ekki mátt vera ljóst að halli var ekki nægur m.t.t. niðurstöðu matsmanna. Hann hafi því ekki sýnt af sér sök við eftirlit með framkvæmdum við planið. Framkvæmdin sé því hvorki andstæð uppdráttum, lögum eða reglum eða góðri venju. M.t.t. þess og misvísandi uppdrátta sé líklega um að ræða galla í hönnun. Sé unnt að laga halla með þeim hætti sem lýst er í matsgerð verði þetta vandamál fljótlega úr sögunni við viðhald á bílastæðinu. Stefndi mótmælir að stefnendur hafi orðið fyrir nokkru fjártjóni sökum þess að pollar myndist á stöku stað á bílastæði þar til þá enda sé það nánast algilt að slíkt gerist á bílastæðum og ekkert ónæði né skemmdir hljótist af. 7.c Niðurfallsrenna við bílageymsluhurð. Stefndi mótmæli að um sé að ræða galla. Matsmenn bendi á að þeir telji rennu í styttra lagi og að um galla sé að ræða án þess að rökstyðja það. Stefndi bendir á að ekki sé um að ræða frávik frá lögum, reglugerð né samþykktum uppdráttum. Verði þrátt fyrir það komist að þeirri niðurstöðu að um sé að ræða galla telur stefndi að honum hafi ekki mátt vera hinn meinti galli ljós við eftirlit með framkvæmdum. Stefndi geti því ekki borið ábyrgð á tjóni vegna hans. Hvað varði hellulögn með niðurfallsrennu þá sé lagfæring á henni eðlilegt viðhald m.t.t. þess að húsið hafi verið í notkun um langan tíma. Því sé mótmælt að stefnendur hafi orðið fyrir nokkru fjártjóni sökum þess að vatn eigi ekki greiðustu mögulegu leið ofan í niðurfall við bílageymsluhurð enda sé um minni háttar vatnssöfnun að ræða sem ekkert ónæði né skemmdir hljótist af. 7.d Hitalögn í rampi. Hitalögn í rampi sé nákvæmlega eins og hún var teiknuð og fullnægi öllum skilyrðum laga og reglugerða skv. niðurstöðu matsmanna. Sé galli á henni sé því ekki um sök að ræða hjá byggingarstjóra heldur um að ræða galla á hönnun. Á slíkum galla beri stefndi ekki ábyrgð. 8. Frágangur lóðar. Skortur á gróðursetningu trjágróðurs er óklárað verk sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar. Þá geti stefnendur ekki gert kröfu um að tré séu í fullri stærð á lóð nýbyggingar. Þó teikningar sýni stærri trjágróður þá verði að leyfa trjám að vaxa úr grasi. Hvað varðar skemmdir á grasflöt þá telur stefndi að frágangur túnþaka hafi verið í lagi þegar lokið var við hann. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á skemmdum á grasinu vegna skorts á vökvun og áburði. Stefnendum hafi borið að hugsa um lóðina með þeim hætti að fullnægjandi væri. Ef litið væri svo á að byggingaraðili hafi átt að framkvæma vökvun og dreifingu áburðar þá sé um að ræða óklárað verk sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á. 9. Hurðastoppari við hurð að geymslugangi. Hér sé um afar skýrt dæmi um óklárað verk að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Önnur sameiginleg atriði: 1. Útidyrahurðir sem opnast inn. Niðurstaða matsmanna er að útihurðir sem opnast inn séu ekki vottaðar fyrir það álag sem miðað sé við á Íslandi og húsið sé gallað af þeim sökum. Stefndi bendir á að fjölbýlishúsið sé hannað með þeim hætti að þessar hurðir opnist inn. Sé það í fullu samræmi við lög, reglur og venjur á Íslandi. Sé slík hönnun ekki fullnægjandi sé um hönnunargalla að ræða en ekki handvömm við eftirlit af hálfu byggingarstjóra. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á slíkum galla enda beri honum að fylgja samþykktum teikningum og hafði ekki sérstaka ástæðu til að ætla að hönnun væri ábótavant. Samkvæmt 2. mgr. 42. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73 frá 1997 skuli byggingarvörur á markaði, þ.m.t. byggingarefni, raðframleiddar byggingareiningar og raðframleidd hús, uppfylla ákvæði reglugerða um viðskipti með byggingarvörur og mátti byggingarstjóri gera ráð fyrir að svo væri enda umræddar hurðir vandaðar að allri gerð. Samsetning hurða og prófun fór ekki fram undir yfirumsjón byggingarstjóra heldur hjá framleiðanda í Danmörku. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á galla á verki sem hann kom ekki nálægt og verði ekki látinn bera á því ábyrgð að byggingaraðili hafi valið þessar hurðir umfram aðrar hurðir sem opnast inn. Matsmenn gera ekki athugasemdir við frágang eða uppsetningu hurðanna. 2. Óþétt glerjun glugga, leki gegnum útloftunarristar og leki um opnanleg fög. Matsmenn benda á að umræddir gluggar komi glerjaðir og fullfrágengnir frá framleiðanda. Þá séu þeir vottaðir af Dansk Vindues Certifering sem tekin sé gild hér á landi. Byggingarstjóri geti því ekki borið ábyrgð á lekum með gleri, lekum með loftristum eða lekum með opnanlegum fölsum enda setti hann gluggana bara í eins og þeir komu frá framleiðanda. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á galla á verki sem hann kom ekki nálægt og verði ekki látinn bera á því ábyrgð að byggingaraðili hafi valið þessa glugga. Þá hafði byggingarstjóri enga ástæðu til að ætla að galli væri á glerjun glugganna. Vottað sé frá viðurkenndum aðilar að gluggarnir þoli 1600 Pa þrýsting og geti byggingarstjóri því ekki borið á því sakarábyrgð ef slíkt sé ekki raunin. Byggingarstjóri geti heldur ekki borið ábyrgð á að timbur glugganna hafi orðið fyrir rakabreytingum á byggingartíma. Byggingarstjóri verði því ekki látinn bera ábyrgð á tjóni samkvæmt þessum liðum. Stefndi bendir á að kröfur vegna hurða og glugga skv. liðum 1-2 hér að ofan séu kröfur sem allir stefnendur hafi upp í málinu. Nema kröfur þessar 615.212 kr. eða 578.124 kr. á hverja íbúð eftir því hvort fjarlægja þarf ristar úr einum eða tveimur gluggum, þrátt fyrir að tekið hafi verið tillit til til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu í þeim tölum. Þetta tjón sé reiknað inn í tjón vegna hverrar séreignar. Séreignir: Íbúð 103- Laus kantlíming á borðplötum. Þessari kröfu sé sérstaklega mótmælt en byggingarstjóra hafi ekki verið unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur er margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Að auki bendir byggingarstjóri á að það var starfsmaður þess fyrirtækis sem seldi byggingaraðila innréttingarnar sem annaðist umrætt verk á ábyrgð þess aðila. Þá telur byggingarstjóri að auki hæpið að líta á þetta tjón sem galla enda þurfi ekki annað en óhappatilviljun til að slíkur límkantur flettist af t.d. ef einhver krækist í kantinn. Íbúð 105- Sprungin veggflís. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur sé margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum er ljóst að byggingarstjóri hefur uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Ástæða skemmdarinnar sé eðlileg hegðun í steypu sem ekki sé unnt að koma í veg fyrir en ekki saknæm vanræksla. Ekki sé unnt að lesa af matsgerð að handvömm hafi verið við uppsetningu flísarinnar en sé svo hafi ekki verið unnt fyrir byggingarstjóra að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Íbúð 106- Stilla lamir hurða-, blástur upp úr niðurfalli á baði. Byggingarstjóri telur að stilling lama hafi verið í lagi er íbúðin var afhent. Hafa verði í huga að búið hafi verið í húsinu í langan tíma. Hafi lamirnar ekki verið stilltar í upphafi bendir byggingarstjóri á að um sé að ræða óklárað verk sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Ósannað sé að blási upp úr niðurfalli á baði enda hafi matsmenn ekki staðfest það. Jafnvel þótt það væri talið sannað sé ekki um að ræða galla sem byggingarstjóri beri ábyrgð á enda frágangur í samræmi við uppdrætti, lög og reglur og eðlileg vinnubrögð. Íbúð 201- Rangur frágangur loftljóss á svölum. Byggingarstjóra var ekki unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur er margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli er ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og hann geti ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Íbúð 203- Óþétt svalahurð. Byggingarstjóra var ekki unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur sé margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Stefndi byggir jafnframt á því að hurðin hafi verið rétt stillt við afhendingu íbúðarinnar en hafa verði í huga að langt sé síðan íbúðin var tekin í notkun. Íbúð 205- laus þröskuldur, sprunga í geymslu. Byggingarstjóra var ekki unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur sé margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Þá liggi ekki fyrir að þröskuldurinn hafi verið laus við afhendingu íbúðarinnar. Hafi svo verið verði að líta á það sem óklárað verk. Byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á slíku enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né beri honum skylda til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Byggingarstjóri vari mjög við þeim lagfæringum sem matsmenn geri ráð fyrir þar sem hiti sé í gólfi íbúðarinnar og mikil hætta á að borað verði í lagnir verði borað í gólf. Hvað varðar sprungu í geymslu þá bendir stefndi á að sprungur myndist oft í nýjum húsum að lokinni byggingu vegna hreyfingar og þornunar byggingar. Slíka sprungumyndun sé ekki að rekja til saknæmrar háttsemi byggingarstjóra. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á slíku. Íbúð 301- Skemmdir vegna leka frá útidyrahurð, sveigja á botnstykki glugga í borðstofu, skökk svalahurð og leki frá svölum. Þar sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á lekanum frá útidyrahurð sem sé orsök skemmdanna beri hann ekki ábyrgð á hinu afleidda tjóni. Hvað varðar botnstykki glugga í borðstofu þá er áréttað að byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á samsetningu glugganna eins og rakið hefur verið. Verði talið að um sé að ræða galla vegna ísetningar bendir stefndi á að byggingarstjóra hafi ekki verið unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur er margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Byggingarstjóri telur að mögulegt sé að laga umrædda sveigju með mun einfaldari hætti en matsmenn leggi til. Hægt sé að losa bolta sem haldi glugganum og stilla þetta af. Hvað varði svalahurðina þá sé eingöngu um að ræða stillingaratriði sem ekki verði rakið til saknæmrar háttsemi byggingarstjóra enda telur byggingarstjóri að hurðin hafi verið rétt stillt við afhendingu íbúðar. Ella verði að líta svo á að um sé að ræða óklárað verk sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á. Varðandi leka af svölum þá sé þetta eina íbúðin þar sem fram komi raki frá svölum. Matsmenn séu þó ekki vissir um ástæðu hans en telji vatnslás gallaðan. Í ljósi þess að um afmarkað tilvik sé að ræða sem hvergi komi fram á öðrum svölum eða stöðum í húsinu verði ekki unnt að rekja ábyrgð á þessum galla til saknæmrar háttsemi byggingarstjóra. Því beri að sýkna hann af kröfu vegna þessa liðar. Íbúð 304- Skökk forstofuhurð, lokun baðhurðar og laust vatnsbretti. Hvað varðar hurðir þá sé eingöngu um að ræða stillingaratriði sem ekki verði rakið til saknæmrar háttsemi byggingarstjóra enda telji byggingarstjóri að hurðirnar hafi verið rétt stilltar við afhendingu íbúðar. Ella verði að líta svo á að um sé að ræða óklárað verk sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á. Ljóst sé að sé vatnsbretti laust þurfi að festa það. Um sé að ræða óklárað verk sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né beri honum skylda til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Byggingarstjóra hafi ekki verið unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur er margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Íbúð 305- Óþétt svalahurð. Svalahurðir komu samsettar og voru settar í húsið. Byggingarstjóra var ekki unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur er margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Íbúð 306- Skemmdir vegna leka frá útidyrahurð. Þar sem byggingarstjóri ber ekki ábyrgð á lekanum sem er orsök skemmdanna beri hann ekki ábyrgð á hinu afleidda tjóni. Íbúð 406- Ósléttur veggur. Byggingarstjóra var ekki unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur sé margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Stefndi tekur undir ábendingu réttargæslustefnda VÍS að ósannað sé í málinu að stefnendur séu núverandi eigendur þeirra fasteigna sem dómkröfur miða við að eigi að endurbæta. Sé þetta atriði ekki sannað undir rekstri málsins beri að sýkna alla stefndu sökum aðildarskorts til sóknar. Almennt. Auk alls framangreinds telur stefndi að verulega skorti á að gerð sé grein fyrir því í stefnu á hvaða forsendum ábyrgð hvers einstaks kröfuliðar eigi að falla á hann með stefnda Verklandi eða hönnuði. Í þeim tilvikum sem þetta sé óljóst beri að sýkna stefnda af viðkomandi kröfulið. Stefndi telur reyndar að þannig hátti til um flesta ef ekki alla kröfuliði. Stefnendum hafi borið að afmarka þetta, þ.e. á hvaða þætti hver stefndi beri ábyrgð og á hvaða forsendum. Þetta sé raunar svo mikill galli á kröfugerð stefnanda að leitt geti til frávísunar án kröfu skv. d. og e. lið 80. gr. laga nr. 91 frá 1991. Að minnsta kosti leiði þetta til sýknu af þeim kröfuliðum þar sem ekki sé ljóst á hverju byggt er. Þessi óskýrleiki skapi stefnda nokkra erfiðleika við málsvörn sína. Þá bendir stefndi einnig á að í mörgum tilvikum sé niðurstaða matsmanna ekki sönnun á tjóni heldur eingöngu mat á kostnaði við tilteknar úrbætur. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda telur stefndi að sömu málsástæður og raktar eru fyrir sýknukröfu leiði a.m.k. til lækkunar dómkrafna. Þá tekur stefndi einnig undir þá málsástæðu réttargæslustefnda VÍS að við tjónið verði að taka tillit til ívilnunar á tekjuskattsstofn sem sá er að endurbótunum stendur eigi rétt á samkvæmt lögum nr. 92/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Skorað sé á stefnendur að leggja fram útreikninga á hagræði sökum framangreindrar ívilnunar og gögn sem nauðsynleg eru til að sannreyna réttmæti þeirra útreikninga. Skortur á framangreindu geti leitt til þess að vísa beri málinu frá dómi án kröfu enda ekki hægt að taka afstöðu til kröfufjárhæðar án þess. Skortur á framlagningu gagna um fjárhæðir lögmætra frádráttarliða leiði til frávísunar máls þar sem ekki sé unnt að leggja mat á dómkröfur í því horfi sem þær séu fram settar og stefndu ekki gefið tækifæri til að gera athugasemdir við veigamikinn hluta útreiknings stefnufjárhæða undir rekstri máls. Á sömu forsendum er skorað á stefnendur að leggja fram útreikning og leiðrétta kröfur m.t.t. þeirra greiðslna sem stefnendur hafi haldið eftir vegna hinna meintu vanefnda. Verði ekki orðið við framangreindri áskorun og verði málinu ekki vísað frá dómi af þeim sökum hljóti að þurfa að lækka dómkröfur hvers þess aðila sem er einn eigandi fasteignar í fjölbýlishúsinu að Rauðumýri 1 sem nemur 400.000 kr. sökum ákvæða laga um ívilnun á tekjuskattsstofn og dómkröfu hverra þeirra aðila þar sem fleiri en einn eiga sameiginlega fasteignar í fjölbýlishúsinu að Rauðumýri 1 sem nemur 600.000 kr. sökum sömu réttarreglna og er þá miðað við fulla tekjuskattsstofnsívilnun einstaklings og samskattaðra aðila í bæði þau skattaár sem ívilnunin stendur til boða enda ólíklegt að ráðist verði í allar framkvæmdir á sama ári. Þá er augljóst að lækka þarf kröfur stefnenda um þær greiðslur sem stefnendur hafa haldið eftir af greiðslu kaupverðs sbr. sjónarmið og lagarök sem rakin eru í umfjöllun um sýknukröfu stefnda. Verði talið að stefndi beri að einhverju leyti ábyrgð á hinum umkröfðu bótum er þess krafist á grundvelli 24. gr. skaðabótalaga nr. 50 frá 1993 að bótaábyrgð stefnda verði lækkuð enda ósanngjarnt að einstaklingur eins og hann verði látinn bera slíkt tjón m.t.t. aðstæðna og málavaxta. Hámark bóta sem stefndi verði dæmdur til að greiða verði miðað við fjárhæð ábyrgðartryggingar stefnda hjá réttargæslustefnda VÍS. Stefndi vísar að öðru leyti til meginreglna skipulags- og byggingarlaga, skaðabóta- og kröfuréttar og laga um meðferð einkamála nr. 91 frá 1991. Málskostnaðarkrafa stefndu á sér stoð í 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt byggist á lögum nr. 50/frá 1988 um virðisaukaskatt en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Verði ekki fallist á sýknu mótmæli stefndi kröfu um dráttarvexti, sbr. m.a. 7. gr. laga nr. 38 frá 2001. Telji stefndi að dráttarvextir verði ekki miðaðir við fyrra tímamark en mánuði eftir dómsuppsögu m.a. með hliðsjón af því hvernig málatilbúnaði og kröfugerð stefnenda er háttað. Þannig hafa stefnendur ekki kynnt stefndu nauðsynleg gögn til að stefndi geti metið greiðsluskyldu sína og að auki hafa þeir haldið fram allt of háum kröfum á hendur stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. VÍS tekur undir sýknukröfu stefnda, Jóns, og allar helstu málsástæður hans í máli þessu en áskilur sér þó rétt til frekari varna verði kröfu sökum sakarefnis máls þessa á einhverjum tímapunkti beint að VÍS. VÍS leggur sérstaka áherslu á eftirfarandi: Skaðabótakrafa verði ekki gerð á hendur stefnda, Jóni, í þessu máli á grundvelli annarra réttarreglna en hinni almennu sakarreglu. Engar réttarreglur leiði til þess að skaðabótaábyrgð hans sé víðtækari en samkvæmt hinni almennu sakarreglu. Þó að sakarábyrgð byggingarstjóra sé ströng eigi engar hlutlægar skaðabótareglur við um ábyrgð byggingarstjóra né sakarlíkindareglur eða sjónarmið um frávik frá þeirri grunnreglu skaðabótaréttar að það sé tjónþola að sanna tilvist og umfang tjóns síns og grundvöll ábyrgðar þriðja manns. Stefndi, Jón, verði því ekki dæmdur til að greiða stefnendum skaðabætur í þessu máli nema að því skilyrði uppfylltu að stefnendur sanni að hann hafi valdið þeim tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og að tjónið sé sennileg afleiðing af hegðan hans og raski hagsmunum sem verndaðir eru af skaðabótareglum. Hæstiréttur hefur slegið því föstu að um ábyrgð byggingarstjóra gildi sakarreglan og hefur að auki orðað það skilyrði fyrir ábyrgð byggingarstjóra á mistökum og vanrækslu þeirra iðnmeistara sem vinna að verki að um umfangsmikla galla á verki sé að ræða. Byggingarstjóri sé þannig einskonar yfirumsjónarmaður og þeir gallar sem á verki eru verða að vera það verulegir að hann hafi mátt, sem yfirumsjónarmaður með verkinu í heild sinni, vera það ljóst að iðnmeistarar væru ekki að sinna starfi sínu með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Ábyrgð verði því ekki felld á byggingarstjóra nema sannað sé að honum hafi verið unnt að gera sér grein fyrir að ágallar væru á verki iðnmeistara og verði í því samhengi að hafa hliðsjón af umfangi starfsskyldna byggingarstjóra og þeirra mörgu verkþátta sem í húsbyggingum felast. Sem dæmi má nefna verk sem unnið sé ítrekað við byggingu húseignar eins og ísetningu glugga. Ef slíkt verk er í einu tilviki haldið galla geti þannig ekki verið um sök hjá byggingarstjóra að ræða enda sé þá ljóst að yfirumsjón er ekki ábótavant heldur handverki einhvers ótiltekins starfsmanns eða iðnmeistara. Þá sé skilyrðum hinnar almennu sakarreglu ekki fullnægt nema góður og gegn byggingarstjóri sem yfirumsjónarmaður með mannvirkjagerð hefði mátt gera sér grein fyrir því að tilteknir verkhlutar væru ekki unnir með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Hafi verkþættir verið teknir út af byggingaryfirvöldum eða byggingarstjóri með öðrum hætti fengið staðfestingu yfirvalda á því að tilteknir verkhlutar væru unnir með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti geti ekki verið um sök byggingarstjóra að ræða þó síðar komi í ljós að finna megi að verkhlutunum. VÍS bendir á að ábyrgð byggingarstjóra sé lögum samkvæmt bundin við tjón sem rakið verði til þess að ekki hafi verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Í þeim tilvikum sem tjón stefnenda sé byggt á matsliðum sem lýsa ókláruðum verkum eða verkum sem ekki voru unnin sé um brot á annaðhvort verksamningi eða kaupsamningi að ræða en ekki tjón sem falli undir ábyrgð byggingarstjóra. Stefndi, Jón, sé ekki aðili að verksamningi né kaupsamningi og verði ekki krafinn um efndir þeirra né bætur sökum þess að þeir séu ekki réttilega efndir. Þannig beri byggingarstjóri einungis ábyrgð á þeim verkum sem raunverulega voru framkvæmd og haldin séu göllum en ekki á því að byggingaraðili efni skyldur sínar samkvæmt verksamningi eða seljandi fasteignar efni skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi eða fasteignakaupalögum. Ókláruð verk verði því ekki felld undir ábyrgð byggingarstjóra. Þá virðist sem einhverjir þeir gallar sem tilteknir eru í matsgerð séu til komnir vegna þess að stefnendur aðhöfðust ekkert til að takmarka tjón sitt eða hafi ekki klárað þau verk sem voru óunnin er þeir tóku við íbúðum sínum. Óháð því í hvaða horfi seljandi fasteignarinnar lofaði að afhenda fasteignina þá beri byggingarstjóri ekki ábyrgð á efndum þess samnings og hafi ókláruð verk leitt til skemmda sé slíkt ekki á ábyrgð byggingarstjóra. Í þessu samhengi sé nauðsynlegt að haft sé hugfast að byggingarstjóri hafi ekkert boðvald yfir byggingaraðila og geti því ekki borið ábyrgð á tjóni sem verður vegna þess að ókláruð verk leiði til skemmda frekar en hann beri ábyrgð á ókláruðum verkum sem slíkum. VÍS telur afar mikilvægt að haft sé í huga að samkvæmt 47. gr. skipulags- og byggingarlaga ber hönnuður húss ábyrgð á að hönnun sé faglega unnin og í samræmi við lög og reglugerðir um byggingarmál. Þá sé hönnuði skylt að afla sér ábyrgðartryggingar sökum þessarar ábyrgðar sinnar. Hönnuðir beri því sjálfstæða skaðabótaábyrgð á því ef hönnun húsa er ekki í samræmi við vænta notkun þeirra. Þessi sjálfstæða ábyrgð hönnuða var staðfest í dómum Hæstaréttar í málum nr. 114/1999 og 182/1981. Byggingarstjóra beri að sjá til þess að hús sé byggt í samræmi við teikningar hönnuðar. Ábyrgð á því að byggja í samræmi við teikningar hönnuðar er ekki samræmanleg við ábyrgð á göllum í hönnun. Í þessu máli séu ekki uppi atvik lík og í dómi Hæstaréttar í máli nr. 369/2009 þar sem ábyrgð var felld á byggingarstjóra þar sem honum hafði borið að gera sérstakar ráðstafanir eða fá teikningum breytt. Stefndi, Jón, var ekki meðvitaður um að hönnun væri ábótavant og að tjón myndi hljótast af. Enginn af þeim matsliðum sem lýsa hönnunargalla sé þannig að byggingarstjóri hafi vitað eða mátt vita fyrir fram að hönnun væri ábótavant. Svipuð sjónarmið eigi við um þær einingar sem byggingaraðili notaði til verksins, en voru settir saman utan verkstaðar. Að auki sé afar erfitt að sjá hvernig byggingarstjóri getur mögulega borið sakarábyrgð á tjóni sökum mistaka við verkhluta sem ekki voru unnir undir hans yfirumsjón heldur á verkstæðum eða í verksmiðjum erlendis. Stefnufjárhæðir miða við kostnað við að færa fjölbýlishúsið og fasteignir í því að öllu leyti til samræmis við teikningar, lög, reglugerðir og samninga sem stefndi, Jón, sé ekki skuldbundinn af. Tjón stefnenda sé hins vegar með öllu ósannað. Augljóst sé að fjárhagslegt tjón af meintum frávikum frá teikningum eða ákvæðum laga og reglugerða sé í mörgum tilvikum ekkert og í flestum tilvikum lægra en kostnaður sem lýst sé í matsgerð. VÍS telur eingöngu unnt að dæma stefnda, Jón, til greiðslu bóta vegna kostnaðar við að færa ástand fjölbýlishússins í það horf sem lýst er í teikningum, ákvæðum laga eða reglugerða, ef frávik sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að framkvæma það sem lýst er í matsgerð til að fasteignir í fjölbýlishúsinu geti þjónað tilgangi sínum með fullnægjandi hætti. Að öðrum kosti telur VÍS að miða verði skaðabætur við fjárhagslegt tjón sem af frávikum hlýst og hefur engin tilraun verið gerð til sönnunar slíks tjóns í máli þessu. Þá beri byggingarstjóri sem áður segir enga ábyrgð á því að fasteign sé skilað í samræmi við samninga stefnenda við seljanda fasteignar eða byggingaraðila og stefnda, Jóni, verði því ekki gert að greiða kostnað við að færa fasteign í það horf sem um var samið nema sé frávik frá samningum séu einnig frávik frá teikningum, lögum eða reglugerðum og nauðsynlegt sé skv. almennum mælikvarða að lagfæra frávikin til þess að fasteignin geti þjónað tilgangi sínum með fullnægjandi hætti. Samkvæmt almennum reglum skaðabóta- og kröfuréttar verður að vega hagsmuni tjónþola af því að fá úr galla bætt við kostnað sem á tjónvald myndi falla. Augljóst sé að kostnaður við lagfæringu ýmissa kröfuliða sé slíkur að meintum tjónvaldi verði ekki gert að greiða fyrir lagfæringar í ljósi þess í hversu óverulegum mæli gallarnir rýri notagildi og verðmæti fasteignarinnar. Athugasemdir við matsliði VÍS telur öll þau sjónarmið sem að framan er getið eigi við um alla matsliði en tiltekur eftirfarandi sérstaklega hvað hvern matslið fyrir sig varðar. 1. Hurðir og gluggar, leki og raki. 1.a Leki með fram hurðarspjaldi útidyrahurðar og skortur á hurðastoppurum. Fjölbýlishúsið sé hannað með hurðir sem opnast inn. Sé það ekki fullnægjandi sé um hönnunargalla að ræða. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á slíkum galla enda beri honum að fylgja samþykktum teikningum og hafði ekki sérstaka ástæðu til að ætla að hönnun væri ábótavant. Varðandi uppsetningu hurðastoppara sé um óklárað verk að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafir hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Skemmdir á veggjum sökum skorts á hurðastoppara eru séu afleitt tjón sem ekki væri til komið nema vegna skorts á að stefnendur hafi takmarkað tjón sitt. Þá sé orsök skemmdanna óklárað verk en ekki gallað verk og þar sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á ókláruðum verkum beri hann augljóslega ekki ábyrgð á tjóni sem af þeim leiðir. 1.b Frágangur hurðarblaða, þéttilista og hurðapumpa í kjallarahurðum. Illa unnin slípun hurðakarma og ísetning þéttilista eru ágallar sem byggingarstjóra sé ekki unnt að gera sér grein fyrir í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einföld og afmörkuð verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Að hluta til sé um verkliði að ræða sem framkvæmdir séu margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessara afmörkuðu verka í þetta eina skipti. Stilling á pumpum er augljóslega óunnið verk sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né beri honum skylda til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. 1.c Glerjun glugga á 1. og 4. hæð stigahúss. Glerjun umræddra glugga fór ekki fram undir yfirumsjón byggingarstjóra heldur hjá framleiðanda í Lettlandi. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á galla á verki sem hann kom ekki nálægt og verði ekki látinn bera á því ábyrgð að byggingaraðili hafi valið þessa glugga. Þá hafi byggingarstjóri enga ástæðu haft til að ætla að galli væri á glerjun glugganna. 2. Frágangur utan á húsinu: 2.a Dropahljóð frá klæðningu undirstöðu stálsúlna. Hafi stefnendum verið lofað undirstöðum undir stálsúlur sem ekki gefa frá sér dropahljóð sé það ekki á ábyrgð byggingarstjóra að efna slík loforð. Ekki er um brot á lögum né reglugerðum að ræða og ábyrgð byggingarstjóra því ekki til staðar. Þær framkvæmdir sem lagðar séu til í matsgerð séu ekki í neinu samhengi við umfang gallans né fjártjón stefnenda sökum hans. 2.b Rispur kringum hnoð á klæðningu á jarðhæð. Ómögulegt sé að losa klæðningu frá vegg og setja hana upp að nýju án þess að einhverjar rispur verði á klæðningu í kringum hnoð. Þar sem byggingaraðili virðist hafa tekið að sér að taka klæðninguna niður og setja hana upp aftur og þar sem ómögulegt sé að gera það öðruvísi en þannig að bletta þurfi í kringum hnoð eftir tilfærsluna sé um óunnið verk að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né beri honum skylda til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila 3. Leki og sprungur: 3.a Frágangur á yfirborði lofta og veggja í kjallara. Þar sem byggingaraðili virðist hafa tekið að sér að framkvæma viðgerð á einhverju ótilteknu atriði í þaki kjallara og þar sem óaðskiljanlegur hluti frágangs eftir slíkt sé að hreinsa ummerki og blettamála yfir skemmdir sé um óunnið verk að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Þá sé ósannað að hinn upprunalegi ágalli sem hinni ókláruðu viðgerð var ætlað að lagfæra hafi verið á ábyrgð byggingarstjóra. Sé einnig ósannað að byggingarstjóri beri ábyrgð á afleiddum skemmdum. 3.b Sprungur í vegg við innkeyrslu. Hér sé um hönnunargalla að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á enda beri honum að fylgja samþykktum teikningum og hafi ekki haft sérstaka ástæðu til að ætla að hönnun væri ábótavant. Sprungur á veggnum sem leiða af galla á hönnun séu afleitt tjón og þar sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á gallaðri hönnun beri hann augljóslega ekki ábyrgð á skemmdum sem af henni leiði. 4. Bílageymsla: 4.a Staðsetning þvottastæðis. Ekki liggi fyrir nokkur sönnun fjártjóns sökum annarrar staðsetningar þvottastæðis en á aðaluppdrætti. Hönnuður hafi samþykkt teikningar þar sem þvottastæði sé á núverandi stað. Þá beri byggingarstjóri ekki ábyrgð á því að teikningar séu réttar og ekki sé unnt að sjá hvaða lögmætu hagsmuni stefnendur hafi af því að séruppdráttur af neysluvatnslögnum sé uppfærður. 4.b Kantlíming ofan á hurðir að geymslum. Greinilegt sé að límband hafi verið sett ofan á hurðir til bráðabirgða og sé því um óklárað verk að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né beri honum skylda til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. 5. Svalagangar og niðurföll: 5.a Vatnshalli svalaganga. Ekki sé um frávik frá lögum, reglugerð né teikningu að ræða. Sé skortur á ræstingu vatns frá útidyrahurðum sé um hönnunargalla að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á enda beri honum að fylgja samþykktum teikningum og hafi ekki haft sérstaka ástæðu til að ætla að hönnun væri ábótavant. Ætla verði að tillaga matsmanns feli ekki í sér ódýrustu lausn á meintu vandamáli og kostnaður við breytingar sé ekki í samræmi við það ónæði sem því fylgi að einfaldlega ræsa vatn fram af svalagöngum eftir þörfum með vatnsköfu eða öðru tilfallandi verkfæri. 5.b Fjarlæging gólfefna og uppsetning á ílögn fyrir framan íbúðir á jarðhæð. Ekki komi fram í matsgerð að um galla sé að ræða. Ekki verði því séð hvernig byggingarstjóri beri mögulega ábyrgð á þessari framkvæmd. Helst megi lesa af gögnum málsins að hér sé byggingarstjóra ætlað að standa straum af kostnaði við að byggingaraðili, eða seljandi fasteignarinnar, efni samninga sína við stefnendur eða að byggingarstjóri standi straum af kostnaði við aðgerðir sem miði að því að bæta úr galla á hönnun. 7. Bílaplan og rampur: 7.a Vatnshalli á bílaplani. Ekki sé um frávik frá teikningum að ræða hvað niðurföll varðar. Halli var gerður eins mikill og unnt var en aðstæður buðu ekki uppá frekari halla og sé þá um hönnunargalla sem felst í ósamræmanlegum teikningum að ræða. Sé unnt að laga halla með þeim hætti sem lýst er í matsgerð sé þetta vandamál úr sögunni í einhvern tíma næst þegar bílastæði verði lagfært en slíkt þarf að gera reglulega. Því sé mótmælt að stefnendur hafi orðið fyrir nokkru fjártjóni sökum þess að pollar myndist á stöku stað á bílastæði þar til þá enda er það nánast algilt að slíkt gerist á bílastæðum og ekkert ónæði né skemmdir hljótist af. 7.b Niðurfallsrenna við bílageymsluhurð. Ekki sé um frávik frá lögum, reglugerð né teikningu að ræða. Sé lengd niðurfallsrennu galli sé um hönnunargalla að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á enda beri honum að fylgja samþykktum teikningum og hafi hann ekki haft sérstaka ástæðu til að ætla að hönnun væri ábótavant. Algilt sé að hellulögn þurfi að endurnýja reglulega og fyrir utan lengd niðurfallsrennu verði þetta vandamál úr sögunni í einhvern tíma við næstu reglulegu endurnýjun hellulagnar. Því sé mótmælt að stefnendur hafi orðið fyrir nokkru fjártjóni sökum þess að vatn eigi ekki greiðustu mögulegu leið ofan í niðurfall við bílageymsluhurð enda sé um minni háttar vatnssöfnun að ræða sem ekkert ónæði né skemmdir hljótist af. 7.c Hitalögn í rampi. Hitalögn í rampi er nákvæmlega eins og hún var teiknuð og fullnægir öllum skilyrðum laga og reglugerða. Geri stefnendur meiri kröfur til fasteignarinnar en hún átti að vera búin skv. samþykktum teikningum verði þeir að bera kostnað að slíku sjálfir og hafi seljandi fasteignarinnar lofað eiginleikum sem ekki voru teiknaðir beri hann einn ábyrgð á efndum þess loforðs. 8. Frágangur lóðar. Skortur á gróðursetningu trjágróðurs er óklárað verk sem byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Þá geti stefnendur ekki gert kröfu um að tré séu í fullri stærð á lóð nýbyggingar. Þó svo að teikningar sýni stærri trjágróður þá verði að sýna þá biðlund að leyfa trjám að vaxa úr grasi. Að svo miklu leyti sem skemmdir séu á lóð vegna þess að ekki var borinn áburður á grasflöt er um afleitt tjón að ræða sem ekki væri til komið nema vegna skorts á að stefnendur hafi takmarkað tjón sitt. Þá sé orsök skemmdanna óklárað verk en ekki gallað verk og þar sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á ókláruðum verkum beri hann augljóslega ekki ábyrgð á tjóni sem af þeim leiði. 9. Hurðastoppari við hurð að geymslugangi. Hér sé um afar skýrt dæmi um óklárað verk að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né beri honum skyulda til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Önnur sameiginleg atriði: 1. Útidyrahurðir ekki vottaðar fyrir 1100 Ps og opnast inn. Fjölbýlishúsið er hannað með hurðir sem opnast inn og sé það í fullu samræmi við lög og reglugerðir. Sé það ekki fullnægjandi sé um hönnunargalla að ræða. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á slíkum galla enda beri honum að fylgja samþykktum teikningum og hafði ekki sérstaka ástæðu til að ætla að hönnun væri ábótavant. Ætla megi að frekari kröfur um vottun hurða hér á landi en annarsstaðar á Evrópska efnahagssvæðinu myndi fela í sér óbeina hindrun á frjálsri för vara ef skilyrði væri samkvæmt byggingarreglugerð eða lögun að hurðir hefðu íslenska vottun. Samsetning hurða og prófun fór ekki fram undir yfirumsjón byggingarstjóra heldur hjá framleiðanda í Danmörku. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á galla á verki sem hann kom ekki nálægt og verði ekki látinn bera á því ábyrgð að byggingaraðili hafi valið þessar hurðir umfram aðrar hurðir sem opnast inn. 2. Óþétt glerjun glugga, leki gegnum útloftunarristar og leki um opnanleg fög. Glerjun umræddra glugga fór ekki fram undir yfirumsjón byggingarstjóra heldur hjá framleiðanda í Lettlandi. Byggingarstjóri geti ekki borið sakarábyrgð á galla á verki sem hann kom ekki nálægt og verði ekki látinn bera á því ábyrgð að byggingaraðili hafi valið þessa glugga. Þá hafi byggingarstjóri enga ástæðu haft til að ætla að galli væri á glerjun glugganna. Vottað er frá viðurkenndum aðila að gluggarnir þoli 1600 Pa þrýsting og geti byggingarstjóri því ekki borið á því sakarábyrgð ef slíkt reynist ekki raunin. Séreignir: Íbúð 103 Laus kantlíming á borðplötum. Byggingarstjóra var ekki unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki getur talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur er margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Íbúð 105 Sprungin veggflís. Hér sé um verklið að ræða sem framkvæmdur sé margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Ástæða skemmdarinnar sé eðlileg hegðun í steypu sem ekki sé unnt að koma í veg fyrir en ekki saknæm vanræksla. Ekki sé unnt að lesa af matsgerð að handvömm hafi verið við uppsetningu flísarinnar en sé svo hafi byggingarstjóra ekki verið unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Íbúð 106 Stilla lamir hurða, rör á þaki. Hér sé um óklárað verk að ræða sem byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né beri honum skylda til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Þá séu sumir gallanna ósannaðir enda ekki skoðaðir af matsmönnum. Íbúð 201 Rangur frágangur loftljóss á svölum. Byggingarstjóra hafi ekki verið unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur sé margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Íbúð 203 Óþétt svalahurð. Byggingarstjóra hafi ekki verið unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur sé margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og geti hann ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Íbúð 205 laus þröskuldur. Þetta virðist, miðað við tillögur matsmanna um úrbætur, vera óklárað verk. Byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á slíku enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né beri honum skylda til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Þá séu sumir gallanna ósannaðir enda ekki skoðaðir af matsmönnum. Íbúð 301 Skemmdir vegna leka frá útidyrahurð. Þar sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á lekanum sem sé orsök skemmdanna beri hann ekki ábyrgð á hinu afleidda tjóni. Íbúð 304 Skökk forstofuhurð. Þetta virðist, miðað við tillögur matsmanna um úrbætur, vera óklárað verk. Byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á slíku enda hafi hann engar heimildir til að knýja byggingaraðila til að vinna verkið né skyldu til að efna samninga stefnenda við seljanda fasteignarinnar eða byggingaraðila. Þá séu sumir gallanna ósannaðir enda ekki skoðaðir af matsmönnum. Ef ekki sé um óklárað verk að ræða sé þetta augljóslega minniháttar verk sem sé orsök handvammar einstaks starfsmanns en ekki afleiðing skorts á yfirumsjón með verkinu. Íbúð 305 Óþétt svalahurð. Byggingarstjóra hafi ekki verið unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur sé margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli er ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hafi uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og hann geti ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt af sér handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Íbúð 306 Skemmdir vegna leka frá útidyrahurð. Þar sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á lekanum sem sé orsök skemmdanna beri hann ekki ábyrgð á hinu afleidda tjóni. Íbúð 406 Ósléttur veggur. Byggingarstjóra hafi ekki verið unnt að gera sér grein fyrir umræddum ágalla í ljósi umfangs starfsskyldna enda um einfalt og afmarkað verk að ræða sem ekki geti talist saknæmt að fela iðnaðarmanni eða meistara að framkvæma án frekari eftirfylgni. Þá sé um verklið að ræða sem framkvæmdur er margoft við byggingu fjölbýlishússins. Þar sem samskonar ágalli sé ekki á öðrum samskonar verkum sé ljóst að byggingarstjóri hefur uppfyllt yfirumsjónarskyldur sínar og hann getur ekki borið sakarábyrgð á því að einhver ónefndur starfsmaður byggingaraðila hafi sýnt handvömm við framkvæmd þessa afmarkaða verks í þetta eina skipti. Að lokum vill VÍS benda á að ósannað sé í málinu að stefnendur séu núverandi eigendur þeirra fasteigna sem dómkröfur miða við að eigi að endurbæta. Sé þetta atriði ekki sannað undir rekstri málsins beri að sýkna alla stefndu sökum aðildarskorts til sóknar. Verði stefndi, Jón, ekki sýknaður af kröfum stefnenda í máli þessu telur VÍS að sömu sjónarmið og að framan er getið leiði að minnsta kosti til lækkunar dómkrafna. Þá telur VÍS einnig að önnur sjónarmið leiði til lækkunar dómkrafna. VÍS bendir í því samhengi sérstaklega á að taka verði tillit til ívilnunar á tekjuskattsstofn sem sá er að endurbótunum stæði ætti rétt á samkvæmt lögum nr. 92/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Skorað er á stefnendur að leggja fram útreikninga á hagræði sökum framangreindrar ívilnunar og gögn sem nauðsynleg eru til að sannreyna réttmæti þeirra útreikninga. Verði ekki orðið við þessari kröfu undir rekstri málsins telur VÍS að vísa beri málinu frá dómi án kröfu enda væri ekki hægt að taka afstöðu til kröfufjárhæðar. Skortur á framlagningu gagna um fjárhæðir lögmætra frádráttarliða leiði til frávísunar máls þar sem ekki sé unnt að leggja mat á dómkröfur í því horfi sem þær eru fram settar og stefndu ekki gefið tækifæri til að gera athugasemdir við veigamikinn hluta útreiknings stefnufjárhæða undir rekstri máls. Verði ekki orðið við framangreindri áskorun og verði málinu ekki vísað frá dómi af þeim sökum hlýtur að þurfa að lækka dómkröfur hvers þess aðila sem er einn eigandi fasteignar í fjölbýlishúsinu að Rauðumýri 1 sem nemur 400.000 kr. sökum ákvæða laga um ívilnun á tekjuskattsstofn og dómkröfu hverra þeirra aðila sem fleiri en einn eiga sameiginlega fasteignir í fjölbýlishúsinu að Rauðumýri 1 sem nemur 600.000 kr. sökum sömu réttarreglna og er þá miðað við fulla tekjuskattsstofnsívilnun einstaklings og samskattaðra aðila í bæði þau skattaár sem ívilnunin stendur til boða enda ólíklegt að ráðist verði í allar framkvæmdir á sama ári. Réttargæslustefnda, VÍS, gerir sem áður segir engar kröfur í málinu enda er engum kröfum að því beint. Réttargæslustefnda áskilur sér rétt til að bera fyrir sig þær ábyrgðartakmarkanir sem leiða af vátryggingaskilmálum nr. AP28 um lögboðna ábyrgðartryggingu byggingarstjóra og lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 ef til þess kemur að kröfum verði að því beint á grundvelli tryggingar stefnda, Jóns, hjá því. Réttargæslustefnda telur sérstaka ástæðu til að taka fram, í þessu sambandi, að afleitt tjón sé ekki bótaskylt samkvæmt ábyrgðartryggingu stefnda, Jóns. Þetta byggir m.a. á 4.4. gr. skilmála AP28 sem segir að vátryggingin bæti ekki líkamstjón og skemmdir á munum. Einnig er þetta byggt á gr. 4.1. en skv. henni bætir vátryggingin almennt fjártjón viðskiptamanns vátryggðs sem rakið verði til þess að ekki hefur verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir o.s.frv. Af sömu grein og raunar ákvæðum laga má ráða að ábyrgð réttargæslustefnda sé takmörkuð við tjón sem varð eftir að uppdrættir voru samþykkir. Þá tekur réttargæslustefnda einnig fram að dómkröfur í máli þessu eru langt umfram hámark bótagreiðslna úr ábyrgðartryggingu stefnda, Jóns. Á það við bæði um hámark greiðslna vegna eins vátryggingartímabils sem og greiðslur vegna eins tjónsatburðar, en réttargæslustefnda telur að meint tjón allra stefnenda sé afleiðing eins meints tjónsatburðar. Að lokum áskilur réttargæslustefnda sér sérstaklega rétt til að bera fyrir sig að krafa stefnenda á hendur réttargæslustefnda sé niður fallin á grundvelli 1. og 2. mgr. 51. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 Málsástæður og lagarök stefndu, Helga Bergmanns Sigurðssonar og Sjóvár-Almennra trygginga hf. Af hálfu stefnda, Helga Bergmanns er í fyrsta lagi krafist sýknu vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. grein lag nr. 91/1991. Skýrt er samkvæmt þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 að hönnuður ber eingöngu ábyrgð gagnvart byggingaryfirvöldum og eftir atvikum gagnvart eiganda byggingarframkvæmda, sbr. nú 23. grein laga nr. 160/2010. Ekki verður ráðið af þágildandi skipulags- og byggingarlögum að hönnuður geti borið ábyrgð gagnvart síðari eigendum. Til þess að svo geti verið þarf skýra lagaheimild. Ákvæði 26 greinar byggingarreglugerðar nr. 441/1998 þar sem gert er ráð fyrir ábyrgð gagnvart þriðja aðila hafi ekki lagastoð að öðru leyti en sem við getur átt gagnvart byggingaryfirvöldum og eiganda framkvæmda. Ber því þegar af þessari ástæðu að sýkna stefnda, Helga. Vísað er í þessu sambandi m.a. til dóma Hæstaréttar í málunum nr. 37/2009 og 315/2009. Af hálfu stefnda, Helga Bergmanns Sigurðssonar, er einnig krafist sýknu með tilvísun til þess að hönnunarvinna sú sem hann framkvæmdi vegna Rauðumýri 1 hafi í alla staði verið faglega unnin og í samræmi við lög og reglugerðir um byggingarmál, sbr. 47. grein þágildandi laga nr. 73/1997, sbr. nú 23. grein laga nr. 160/2010. Af hálfu byggingaryfirvalda hafi á byggingartíma og síðar ekki verið gerðar neinar athugasemdir við hönnunarvinnu. Ekki komi heldur fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna, sbr. dskj. nr. 64, að hönnunarvinna þessa stefnda hafi verið í ósamræmi og/eða andstöðu við gildandi lög og reglugerðir hvað varðar þá liði matsgerðarinnar sem kröfur stefnenda eru byggðar á gagnvart þessum stefnda. Á það sé og bent af hálfu þessa stefnda að engar kvartanir hafi borist eða kröfur vegna meintra mistaka við hönnun Rauðumýri 3 sem er samskonar fjölbýlishús og byggt af sama aðila og byggði Rauðumýri 1. Ekki sé heldur vitað til þess að eigendur þess húss hafi gert gallakröfur á seljanda og/eða byggjanda. Ábyrgð stefnda, Helga, sé sakarábyrgð og hafi stefnendur sönnunarbyrði fyrir því að um saknæm mistök hafi verið að ræða í tengslum við hönnunarvinnu Helga. Almenn tilvísun til þess að eitthvað sé gallað, svo sem hurðir o.fl., sé ekki nein sönnun fyrir rangri hönnunarvinnu. Til þess að stefndi, Helgi, geti borið ábyrgð þarf að vera um að ræða saknæm mistök við hönnun og síðan þarf að vera fyrir hendi orsakasamband milli meintra mistaka og tjóns. Fari því fjarri að svo sé í máli þessu. Hér á eftir verður fjallað um það sem stefnendur telja áfátt í hönnun og færðar fram þær varnir sem stefndi, Helgi, telur við eiga umfram það sem áður er getið. Hvað varðar lið 3b í matsgerð krefst stefndi, Helgi Bergmann, einnig sýknu vegna aðildarskorts. Helgi gerði ekki teikningar af burðarvirki viðkomandi veggjar og frárennslisuppdráttum, sbr. dskj. nr. 64, bls. 12 og fylgiskjal nr. 3. Teikningar af burðarvirki viðkomandi veggjar og frárennslislögnum gerði Sveinbjörn Hinriksson, byggingatæknifræðingur. Stefndi, Helgi, geti ekki undir neinum kringumstæðum borið ábyrgð á sprungum í viðkomandi vegg, skorti á frágangi jarðvegsmegin eða skorti á drenlögn. Það sé á nokkurn veg skýrt í matsgerðinni hvers vegna matsmenn telja þessi atriði vera galla. Hér virðist vera um að ræða huglægt mat án fullnægjandi rökstuðnings til ákvæða í byggingarreglugerð. Af hálfu stefnda, Helga Bergmanns, sé því haldið fram að byggingarreglugerð geri ekki kröfu um að drenlögn sé með stoðveggnum. Það hafi og verið hlutverk viðkomandi burðarþolshönnuðar að hanna járnalögn í vegginn með þeim hætti að hann þyldi jarðvegsálag en líklegt er að skortur á burðarþoli hafi valdið því að veggurinn er sprunginn. Hugsanleg skýring á sprungum í veggnum geti og verið handvömm við lagningu járna í vegginn og á því geti stefndi, Helgi, ekki borið ábyrgð. Einnig sé fráleitt að frágangur jarðvegsmegin sé á ábyrgð Helga sem aðalhönnuðar en þar sé fyrst og fremst við byggingaaðila að sakast og/eða burðarþolshönnuð. Varðandi liði 5a og 5c sem snerti vatnshalla og gólfílögn á svalagöngum á öllum hæðum hafi stefndi fram að færa ýmsar varnir umfram það sem almennt eigi við eins og áður segir. Fyrir það fyrsta séu engin ákvæði í byggingarreglugerð sem mæli fyrir um að niðurföll skuli vera á svalagöngum sem þessum og sé því fráleitt að halda því fram að þar eigi að vera niðurföll. Engin athugasemd var heldur gerð af hálfu byggingaryfirvalda um það að þörf væri á niðurföllum. Er hér reyndar í raun við lagnahönnuð að sakast en ekki aðalhönnuð þar sem ekki er lögskylt að gera grein fyrir niðurföllum á aðaluppdráttum nema í votrýmum. Á það sé og bent að hönnun viðkomandi ganga sem klæddir eru af með glerveggjum gerir það óþarft að hafa niðurföll þar sem afar lítið eða ekkert regnvatn berst inn á viðkomandi ganga og gerist það ekki nema við verstu skilyrði. Á það sé og bent að algengt sé að gangar sem þessir séu ekki klæddir af en þá sé reyndar algengara en hitt að vatnshalli og/eða niðurföll séu til staðar. Þegar svo hátti til eins og í Rauðumýri 1, þ.e. að gangarnir séu klæddir af, sé engin þörf á vatnshalla og/eða niðurföllum til að veita frá því örlitla regnvatni sem kunni að berast inn á gangana við verstu skilyrði. Verði niðurstaða í þessu máli eigi að síður svo að þörf sé á vatnshalla sé það ekki undir neinum kringumstæðum á ábyrgð viðkomandi aðalhönnuðar. Byggjandi hefði auðveldlega getað gert ráð fyrir vatnshalla þegar lagt var í viðkomandi gólf og sé það venja að gera svo þar sem þörf sé á halla. Hallinn er þá að niðurföllum og/eða að útbrún svalaganga. Það að halli sé ekki til staðar sé á ábyrgð byggjanda og/eða þeirra sem lögðu í viðkomandi svalaganga. Á það sé og bent í þessu sambandi að svo virðist sem við vettvangsskoðun hafi verið brotið upp úr ílögn svalaganga á sumum stöðum og gert við en að því er virðist án fullnægjandi árangurs. Hvað varðar tilvísun til greinar 101.1 í byggingarreglugerð sé rétt að benda á að þetta ákvæði eigi við veggsvalir en ekki svalaganga. Það séu niðurföll á öllum veggsvölum í Rauðumýri 1 en ekki hafi verið talin þörf á niðurföllum á svalagöngum þar sem þeir séu klæddir af auk þess sem venja sé að hafa vatnshalla á svalagöngum að útbrún. Hvað varði liði 7a og 7b sem snerti vatnshalla á bílaplani sé bent á að upp gefinn vatnshalli á fyrirliggjandi teikningu hönnuðar sé 2,5%, sbr. dskj. nr. 64, bls.19. Mælingar matsmanna benda til þess að halli sé ekki í samræmi við þetta og sé vandséð hvernig aðalhönnuður geti borðið ábyrgð á þessu. Í öllu falli sé ljóst að í stefnu sé ekki gerð nein grein fyrir því hvernig aðalhönnuður geti borið hér ábyrgð. Aðalhönnuður hafi ekki haft með höndum neitt byggingareftirlit og hafi ekki eftirlitsskyldu samkvæmt lögum að öðru leyti en því að innra samræmi sé í teikningum frá öðrum, en sú skylda sé gagnvart byggingaryfirvöldum og eiganda framkvæmda. Hvað varði lið 7d sem snerti hitalögn í rampa að bílageymslu sé bent á að hér sé ekki við aðalhönnuð að sakast þar sem Sveinbjörn Hinriksson, byggingatæknifræðingur hafi hannað snjóbræðslulögn í rampann og geti stefndi, Helgi, því þegar af þeirri ástæðu ekki borið hér ábyrgð. Á það sé og bent að ekki sé skylda að hafa snjóbræðslulögn í aðkeyrslum eða römpum bílageymsluhúsa. Á það sé og bent að snjóbræðsla sé fyrir hendi í viðkomandi rampa og sé á engan veg skýrt í fyrirliggjandi matsgerð hvernig matsmenn komist að þeirri niðurstöðu að um sé að ræða galla. Virðist vera um að ræða huglægt mat. Ekki komi fram að matsmenn hafi staðreynt með skoðun hvernig snjóbræðslan virki í sjókomu og virðast matsmenn byggja á frásögn annarra. Á það sé og bent að við vettvangsskoðun, hinn 2. mars 2011, hafi komið í ljós að snjóbræðsla virkaði eðlilega og hafi brætt allan snjó með þeim hætti að unnt hafi verið að aka inn í bílageymslu án hindrunar vegna snjóalaga en snjór hafi verið á jörðu í umhverfinu. Þekkt sé að sjóbræðsla geti aldrei komið í veg fyrir skaflamyndum þegar ofankoma er mikil. Fari svo ólíklega að fallist verði á kröfur stefnenda sé þess krafist að ábyrgð stefnda, Helga Bergmanns, verði takmörkuð við 6.612.300 kr. sem hafi verið hámarksábyrgð starfsábyrgðartryggingar hans sem hönnuðar þegar hann lauk við teikningar þær sem hér um ræði. Vísað sé til þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 47. greinar, til byggingarreglugerðar nr. 441/1998, laga nr. 160/2010, einkum 23. gr., til almennra reglna kröfuréttar og almennra reglna skaðabótaréttar, bæði innan og utan samninga. Vísað sé og í skilamála fyrir ábyrgðartryggingu hönnuðar. Auk þess sé vísað til eldri byggingarlaga nr. 54/1978 og byggingarreglugerðar nr. 192/1979. Niðurstaða Af hálfu stefnenda er byggt á því að þau atriði sem koma fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna frá júní 2009 séu gallar og að hún verði lögð til grundvallar kröfum stefnenda á hendur stefndu. Krafa stefnenda á hendur stefnda, Verklandi ehf., nú þb. VLX4530 ehf., er byggð á því að það félag var seljandi fasteignarinnar og beri ábyrgð gagnvart stefnendum á öllum þeim göllum sem tilgreindir eru í matsgerðinni. Íbúðirnar voru seldar í atvinnuskyni og um neytendakaup sé að ræða. Vísað er til 18. og 19. gr. laga um fasteignakaup og að stefnendur eigi rétt á skaðabótum og/eða afslætti, sbr. 34. gr., 37. gr., 41. og 43. gr. sömu laga. Kröfur á hendur stefnda, Jóni Inga Lárussyni, byggingarstjóra eru byggðar á 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og á almennu sakarreglu íslensks réttar. Kröfur á hendur stefnda, Helga Bergmann Sigurðssyni hönnuði, eru byggðar á strangri sakarábyrgð hans sem sérfræðings í hönnun mannvirkja og beri hann ábyrgð á göllum á grundvelli reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð og á almennri sakarreglu íslensks réttar. Stefnendur vísa til 47. gr. laga nr. 73/1997 og 17., 18., 19., 24., 101.1., 184., 185., 188. og 196. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Stefnendur byggja á því að stefndu, þb. VLX4530 ehf. og Jón Ingi Lárusson, séu ábyrgir in solidum vegna allra þeirra galla sem fram koma í matsgerð dómkvaddra matsmanna, en stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, sé einungis ábyrgur in solidum með meðstefndu vegna galla skv. matsliðum 3b, 5a, 5c, 7a, 7b og 7d í matsgerðinni. Allir stefndu hafna kröfum stefnenda í málinu og krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda. Stefndi, Verkland ehf., breytti um nafn og varð VLX4530 ehf. og var greinargerð skilað í nafni þess félags. Félagið varð gjaldþrota og ekki var frekar mætt af þess hálfu. Á því 96. gr. laga um meðferð einkamála við. Stefndi, Jón Ingi Lárusson, er byggingarstjóri verksins og ber ábyrgð skv. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 267/2005, var til úrlausnar hversu víðtæk ábyrgð byggingarstjóra væri eftir ákvæðum skipulags- og byggingarlaga. Þar var því slegið föstu að á honum hvíli ekki aðeins að sjá til þess að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur einnig sú skylda að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdunum, sem hann stýrir, þar á meðal með því að iðnmeistarar, sem koma að verkinu fyrir atbeina hans, sinni skyldum sínum og að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi. Með saknæmri vanrækslu á þessum skyldum felli byggingarstjóri á sig skaðabótaábyrgð. Að mati dómsins verður hér að horfa til þess að byggingarstjóri getur ekki borið ábyrgð á þeim verkum byggingaraðilans sem hann hefur ekki lokið. Þá nær byggingarstjóraábyrgðin ekki til tilbúinna byggingaeininga sem eru aðkeyptar þótt ábyrgðin geti náð til ísetningar á þeim hlutum. Á sama hátt verður að líta til þess hvort verk séu almennt faglega unnin. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, er arkitekt og hönnuður hússins. Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. skipulags- og byggingarlagar nr. 73/1997 skulu hönnuðir árita teikningar sínar og þannig ábyrgjast að hönnun sé faglega unnin og í samræmi við lög og reglugerðir um byggingarmál. Ákvæðið takmarkar ekki ábyrgðina við byggingaryfirvöld eða gagnvart eiganda byggingaframkvæmda. Því hefur ákvæði 26. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 fullnægjandi lagastoð. Er því hafnað kröfu stefnda, Helga Bergmann, um sýknu vegna aðildarskorts. Krafa stefnenda er um greiðslu skaðabóta úr hendi Verklands ehf., nú þb. VLX4530 ehf. og til vara að þeir eigi rétt á afslætti í samræmi við niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Síðar segir í stefnu að stefnendur eigi rétt á skaðabótum og/eða afslætti úr hendi, stefnda, Verklands, og er vísað til 34., 37., 41.. og 43. gr. laga um fasteignakaup. Málatilbúnaður stefnenda er ekki skýr hvað þetta varðar. Þá er afsláttarkrafa stefnenda vanreifuð. Því lítur dómurinn svo á, að stefnendur séu einvörðungu að gera skaðabótakröfu. Fyrir liggur í málinu að nokkrir stefnenda hafa haldið eftir verulegum greiðslum af kaupverði íbúðanna vegna hinna umþrættu galla. Lögmaður stefnenda lýsti því yfir við aðalmeðferð dómsins að kröfur umbjóðenda hennar vegna ógreiddra eftirstöðvar kaupverðs íbúðanna kæmu til frádráttar hinum dæmdu bótum. Verður þá vikið að hverjum og einum matslið fyrir sig: Hurðir og gluggar, leki og raki. 1.a. Leki með fram útidyrahurð og skortur á hurðastoppara. Af hálfu stefnenda er á því byggt að hurðin leki og því sé um galla að ræða þar sem hurðir í nýbyggingum eigi ekki að leka. Stefnendur telja að setja verði upp hurðir sem henta aðstæðum hverju sinni sem ekki hafi verið gert í þessu tilviki. Viðgerðir hafi verið reyndar en án árangurs. Þá séu skemmdir eftir hurðapumpur sem beri að bæta enda eigi þær ekki að vera staðsettar með þeim hætti að þær valdi skemmdum, a.m.k. verði að gera þær kröfur að settir séu hurðastopparar svo skemmdir verði ekki. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndu, byggingaraðilinn og byggingarstjórinn, beri ábyrgð in soldium gagnvart stefnendum. Í matsgerðinni er staðfest að við skoðun hafi komið í ljós greinileg ummerki eftir leka með fram hurðarspjaldi og hafi verktaki reynt viðgerðir með því að festa viðbótarþéttilista á hurðarspjald en án árangurs. Vatn nái að renna undir hurðarblað og fram hjá þéttilistum þegar veðurhæð sé mikil og slagveður standi beint á hurðina og skipti mestu að hurðin opnast inn en ef hún opnaðist út myndi þrýstingur í slagveðrum þrýsta hurðarblaði inn að þéttingum í falsi. Er staðfest að á tveimur stöðum í stigahúsi megi sjá skemmdir í veggjum eftir arma á hurðapumpum sem rekast í aðliggjandi veggi. Leggja matsmenn það til að utanhússklæðning verði losuð upp, útihurðarkarmur og hurðarspjald aðalinngangs í stigahús verði fjarlægð og að sett verði í staðinn hurðarkarmur og hurðarspjald sem opnast út og standist álagskröfur íslenskrar vottunar og að utanhússklæðingin verði fest upp aftur í kringum hurð. Þá þurfi að setja upp hurðastoppara fyrir báðar hurðir á 1. hæð, spartla í skemmd eftir pumpur og blettamála. Í vitnaskýrslu Helga Bergmanns Sigurðssonar arkitekts hússins kom fram að hann teldi ekki koma til álita að hurð hússins opnaðist út, svo sem matsmenn telji að hún eigi að gera. Þá liggja ekki fyrir leyfi frá byggingaryfirvöldum fyrir þeim breytingum sem matsmenn telja að gera eigi á húsinu. Dómurinn hafnar þeirri lausn matsmanna að láta hurðina snúa út. Að mati dómsins er ótvírætt að hurðirnar leka og því sé um galla að ræða. Dómurinn telur að sá kostnaður sem metinn er í matsgerð sé lágmarkskostnaður við nauðsynlegar endurbætur og var það staðfest hjá matsmanni fyrir dómi. Í ljósi þess að um er að ræða aðkeyptan byggingarhlut er hér ekki um ábyrgð byggingarstjórans að ræða. Því beri stefnda, byggingaraðilanum, að bæta stefnendum tjón sitt samkvæmt matsgerð. 1. b. Frágangur hurðarblaða, þéttilista og hurðapumpa í kjallara (5 hurðir). Af hálfu stefnenda er á því byggt að bæði séu skemmdir á hurðunum og frágangi og ísetningu ábótavant og því sé um galla að ræða. Stefnendur taka fram að reyndar hafi verið viðgerðir af hálfu stefndu þar sem hurðir féllu ekki að stöfum, voru stífar o.s.frv. Hafi röngum aðferðum verið beitt við uppsetningu þeirra. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndu, byggingaraðilinn og byggingarstjórinn, beri ábyrgð gagnvart stefnendum á framangreindum göllum in solidum. Í matsgerðinni kemur fram að við skoðun á hurðunum hafi komið í ljós að slípað hafi verið af köntunum til þess að fá þær til að falla betur að stöfum. Brúnir á hurðum séu hvassar og skörðóttar eftir þessa aðgerð og lakkhúð rispuð. Þá hafi þéttilistar í fölsum ekki verið settir upp á réttan máta, þeir hafi verið settir á vitlausan stað og snúi öfugt. Einnig séu hurðapumpur ekki stilltar rétt til að tryggja örugga lokun. Rúnna þurfi brúnir á köntum hurða, grunna slípaða hluta tvisvar, tvílakka hurðir, stilla pumpur og endurnýja þéttilista í falsi. Dómurinn lítur svo á að hér sé viðgerð ekki lokið og sé hún á ábyrgð byggingaraðilans. Stefnda, Verklandi ehf. nú þb. VLX 4530 ehf., beri því að greiða stefnendum í samræmi við matsgerð. 1.c. Glerjun glugga á 1. og 4. hæð stigahúss. Af hálfu stefnenda er á því byggt að nýir gluggar eigi ekki að leka. Uppsetningu þeirra sé meðal annars ábótavant. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndu, byggingaraðilinn og byggingarstjórinn, beri ábyrgð gagnvart stefnendum á framangreindum göllum in solidum. Í matsgerðinni kemur fram að greinileg ummerki um leka megi sjá á glugga á 4. hæð í stigahúsi. Svo virðist sem leki inn um samskeyti á körmum og bendi það til galla í samsetningu gluggans. Þá megi sjá sams konar ummerki um leka með gleri í sams konar glugga á 1. hæð í stigahúsi. Lekinn bendi til þess að glerjun gluggans sé óþétt. Losa þurfi utanhússklæðningu kringum glugga, losa glugga úr, festa upp nýjan glugga og klæða aftur að glugga með utanhússklæðningunni. Fyrir liggur í málinu að nefndir gluggar voru keyptir erlendis frá og komu í heilu lagi, þ.e. glerjaðir í gluggakarmi. Matsgerðin staðfestir að um galla sé að ræða. Stefndi, Verkland ehf. nú þb. VLX 4530 ehf., sem er byggingaraðili hússins ber ábyrgð á þessum galla. Í ljósi þess að um er að ræða aðkeyptan byggingarhlut er hér ekki um ábyrgð byggingarstjórans að ræða. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf., ber því að greiða stefnendum í samræmi við matsgerð. Frágangur utan á húsinu. 2.c. Steyptar festingar svalaganga (dropahljóð frá klæðningu). Stefnendur byggja á því að eftir að flutt hafi verið inn í húsið hafi viðgerðir farið fram af hálfu byggingaraðilans, fyrir framan húsið og undirstöður undir stálsúlur hafi verið klæddar. Stefnendur telja að um verulega breytingu sé að ræða og útlitslýti. Eftir viðgerðina heyrist nú dropahljóð þegar dropar falla á klæðninguna sem ekki hafi heyrst áður og sé verulegt ónæði af því, sérstaklega fyrir íbúa í íbúðum 102-105. Sé frágangi eftir viðgerðirnar ábótavant. Í matsgerðinni kemur fram að viðgerð á undirstöðunum hafi verið fullnægjandi, hins vegar heyrist nú dropahljóð þegar dropar falla á klæðninguna. Þurfi að losa í sundur hlífarnar, bera hljóðdempandi kvoðu á bakhlið þeirra og festa þær upp aftur. Alveg er ósannað í matsgerðinni að hér sé um galla að ræða. Fyrir liggur að viðgerðin var fullnægjandi að mati matsmanna. Ekkert liggur fyrir um í hvaða mæli dropahljóðið er og hvort það skeri sig úr öðrum umhverfishljóðum. Eru stefndu því sýknaðir af þessum lið. 2.d. Skemmdir á klæðningu. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða þar sem skemmdir hafi orðið á klæðningunni eftir viðgerð á húsinu, sem gerð var til að lagfæra leka niður í kjallara. Klæðningin hafi verið losuð frá og sett aftur á og sé frágangi hennar ábótavant. Krafan beinist að stefndu, seljanda og byggingastjóra in solidum. Í matsgerðinni kemur fram að við skoðun á klæðningunni hafi komið í ljós að tæki sem notað hafi verið til þess að losa/festa hnoð hafi rispað lakkhúðina í kringum hnoðin. Hér er um mjög óverulegt tjón að ræða sem nánast hefur verið ógerningur að komast hjá við viðgerð, þegar klæðningin var losuð. Dómurinn sýknar af þessum kröfulið. Leki og sprungur 3.a. Frágangur á yfirborði lofta og veggja í kjallara. Ágreiningslaust er að viðgerðum vegna leka í kjallara er lokið. Hins vegnar hafi ekki verið gengið nægilega vel frá yfirborði lofta og veggja í þeim rýmum þar sem leki kom fram og sé það galli. Matsmenn telja að hreinsa þurfi lekaummerki, blettamála yfir skemmdir og heilmála einu sinni loft og veggi. Hinum stefnda byggingaraðila bar að ganga frá viðgerðinni á fullnægjandi hátt og ber hann því ábyrgð samkvæmt þessum lið. Þar sem um ólokið verk er að ræða ber að sýkna byggingarstjórann af þessum lið en stefndi, þb. VLX 4530 ehf., greiði bætur samkvæmt matsgerð. 3.b. Sprungur í vegg við innkeyrslu. Af hálfu stefnenda er á því byggt að hvorki hafi verið ásættanlegar aðferðir verið notaðar við hönnun á veggnum né hafi bygging hans verið ásættanleg. Bæði hönnuninni og frágangi sé ábótavant. Á því er byggt að allir stefndu beri ábyrgð in solidum á gallanum gagnvart stefnendum. Í matsgerðinni kemur fram að margar sprungur hafi myndast í stoðveggi við innkeyrslu í bílageymslu sem fyllt sé að með jarðvegi. Út um þessar sprungur leki vatn. Við hönnun hafi ekki verið gert ráð fyrir drenlögn jarðvegsmegin við vegginn. Þá sé hvergi að finna í séruppdráttum hvernig ganga skuli frá yfirborði veggjarins sem snúi að jarðvegi. Forsenda fyrir því að koma í veg fyrir frekari skemmdir á veggnum sé að gera yfirborð veggjarins sem snúi að jarðvegi vatnsþétt. Sé um galla að ræða að mati matsmanna. Hanna þurfi drenlögn og færa inn á uppdrætti. Grafa þurfi jarðveg frá vegg, hreinsa veggflöt og tjarga með sökkulasfalti, leggja drendúk á vegg, leggja drenlögn með fram vegg, fylla að með drenmöl og leggja jarðvegsdúk. Fylla þurfi með jarðvegsfyllingu, háþrýstiþvo veggflötinn, filta og sílanbaða og mála veggflötinn tvisvar. Að mati dómsins liggur ekki fyrir að skylt sé samkvæmt byggingarreglugerð að hafa drenlögn. Dómurinn telur að hér sé um galla að ræða. Hins vegar hafi hvorki byggingarstjórinn né hönnuður sýnt af sér saknæma háttsemi. Því er galli þessi á ábyrgð byggingaraðilans. Bílageymslan 4.d. Staðsetning þvottastæðis. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða enda sé þvottastæðið hvorki á þeim stað sem það á að vera skv. aðaluppdráttum og kynnt var stefnendum né uppfylli það þau gæði sem það átti að uppfylla. Þá hafi ekkert samráð verið haft við stefnendur um færslu stæðisins og telja stefnendur að núverandi aðstaða til bílaþvotta sé ófullnægjandi. Af hálfu stefnenda er á því byggt að byggingaraðilinn og byggingarstjórinn, beri ábyrgð á gallanum gagnvart stefnendum. Í matsgerðinni kemur fram að á aðaluppdrætti sé eitt stórt þvottastæði við austurvegg bílageymslu og við það merkt kalt vatn. Í bílageymslu sé að finna eitt lítið þvottastæði með köldu vatni skáhalt gegn þvottastæði aðaluppdráttar en þar séu engar vatnslagnir. Sé það niðurstaða matsmanna að þvottastæði og lagnir séu ekki á þeim stað sem aðaluppdrættir greina. Framlengja þurfi vatnslögn frá núverandi þvottaaðstöðu að þvottastæði og setja upp krana fyrir skolslöngu. Uppfæra þurfi einn séruppdrátt af neysluvatnslögn. Að mati dómsins liggur fyrir að þvottastæðið hafi verið teiknað við austurvegginn, milli tveggja stæða er tilheyra tveimur íbúðum í húsinu. Það stæði er í sameign stefnenda. Hins vegar liggur líka fyrir að lagnateikning gerði ráð fyrir þvottastæði á vesturveggnum þar sem það er nú. Ekki liggur fyrir að þessi tilhögun á þvottastæði valdi stefnendum tjóni né óþægindum. Því er sýknað af þessum lið. 4.f. Kantlíming ofan á hurðir að geymslum. Af hálfu stefnenda er á því byggt, að frágangur geymsluhurða sé algjörlega óásættanlegur, en búið var að saga ofan af hurðunum. Í matsgerðinni kemur fram að sagað hafi verið ofan af geymsluhurðum og límband límt yfir sárið. Að mati dómkvaddra matsmanna sé um ófullnægjandi frágang að ræða þar sem hætta sé á að límband losni af með tímanum og teljist hurðir því gallaðar. Taka þurfi hurðirnar niður, líma kantlista úr málaðri furu ofan á hurðarspjöldin og setja hurðir upp á ný. Hér er til staðar ófullnægjandi frágangur. Því er um galla að ræða sem er á ábyrgð byggingaraðilans og byggingarstjórans. Svalagangar og niðurföll. 5.a. Vatnshalli svalaganga. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða á svalagöngum á jarðhæð, 2., 3., og 4. hæð þar sem vatnshalli sé ekki nægjanlegur til að tryggja fráveitu vatns. Vatn liggi að húsinu og myndist pollar á göngunum. Stefnendur telja að bæði hönnun og frágangi sé ábótavant. Hafi hvorki verið notaðar ásættanlegar aðferðir við hönnunina né verkið sjálft. Stefnendur byggja á því að allir stefndu beri ábyrgð gagnvart stefnendum in solidum. Í matsgerðinni kemur fram að skoðun á uppdráttum hafi leitt í ljós að ekki sé gert ráð fyrir niðurföllum á svalagöngum í hönnun hússins. Verði því að draga þá ályktun að gert sé ráð fyrir að regnvatn sem berst inn á svalaganga eigi að renna fram af brún ganganna. Matsmenn mældu hallann á svalagöngum fyrstu, annarrar, þriðju og fjórðu hæðar og leiddu mælingarnar í ljós að vatnshalli sé hvergi nógur til að tryggja fráveitu vatns af göngunum og á mörgum stöðum sé hallinn öfugur þannig að vatni sé veitt að húsinu. Pollar myndist á göngunum sem geti skapað hættu í frosti. Er það niðurstaða matsmanna að húsið sé gallað af ofangreindum sökum. Taka þurfi niður klæðningu á útveggjum, hreinsa burt lausan múr af svalagöngum, leggja múrílögn yfir gangagólf, minnst 1 cm þykka, við frambrún ganga og að steyptum vegg á bak við klæðninguna. Miða skuli við 1,5% halla frá vegg. Bera skuli vatnsfælu á yfirborð ganga til þess að hindra ísog ílagnar. Festa skuli upp klæðningu á ný. Klæðningu þurfi að stytta þannig að minnst 2 cm bil sé á milli hennar og svalagólfs. Matsmaður staðfesti fyrir dómi að hann teldi rétt að svalirnar hefði átt að hanna með niðurföllum og taldi kostnað við þá aðgerð sambærilega við það sem metið er í matsgerð. Dómurinn lítur svo á að hér sé um galla að ræða og fellst á rökstuðning hinna dómkvöddu matsmanna. Hönnun svalanna sé ekki fullnægjandi og hafi hinum stefnda hönnuði borið að sjá til þess að niðurföll væri á svölunum eins og krafist er í byggingarreglugerð. Þá hvíli ábyrgðin hér einnig á byggingaraðilanum og ber hinum stefnda hönnuði og byggingaraðilanum að greiða in solidum bætur vegna þessa liðar. 5.b. Fjarlæging gólfefna og uppsetning í ílögn fyrir framan íbúðir á jarðhæð. Vegna viðgerðar á leka niður í kjallara braut byggingaraðilinn upp ílögn sem þar var og í stað þess að frágangur á yfirborði jarðhæðar yrði í samræmi við það sem áður var og í samræmi við húsið setti byggingaraðilinn gólfdúk. Stefnendur telja að þessi frágangur feli í sér verulegt útlitslýti á húsinu. Var þetta gert án samráðs við stefnendur. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða á frágangi. Stefnendur byggja á því byggingaraðilinn og byggingarstjórinn beri ábyrgð á gallanum gagnvart stefnendum in solidum. Í matsgerðinni kemur fram að til að fjarlægja gólfefnið þurfi að taka niður utanhússklæðingu sem liggi að því, saga raufar í gólfefni og höggva það upp eða fræsa niður. Fjarlægja þurfi vatnsheldan dúk af steyptu yfirborði, hreinsa steypt yfirborð, leggja nýjan vatnsheldan dúk á steypt yfirborð, steypa ílögn ofan á dúk, pússa slétt og festa klæðinguna upp aftur. Í matsgerðinni kemur ekki fram að um galla sé að ræða. Hér er um smekksatriði að ræða og er sýknað af þessum lið. Bílaplan og rampur 7.a. Vatnshalli á bílaplani Af hálfu stefnenda er á því byggt að rangur vatnshalli sé á bílaplani og leiði hann til mikillar pollamyndunar á bílaplaninu framan við húsið. Þá sé frárennsli ábótavant. Einnig sé malbikið óslétt og frágangur á bílaplani verulegt útlitslýti. Stefnendur byggja á því að allir stefndu beri ábyrgð in solidum á þessum galla gagnvart stefnendum. Í matsgerð kemur fram að matsmenn hafi mælt yfirborð bílaplans fyrir framan Rauðumýri 1 og borið það saman við upp gefinn vatnshalla á uppdráttum. Niðurstöður mælinganna hafi leitt í ljós að vatnshalli á bílaplani sé hvergi nærri nógur. Samkvæmt mælingum reyndist hallinn vera á bilinu 0,2-0,7% í hallaþversniði á meðan upp gefinn halli á teikningu sé 2,5%. Matsmenn töldu að fræsa þyrfti niður malbikað yfirborð með halla frá gangstétt framan við hús. Losa þyrfti upp niðurfallsbrunna og færa neðar og malbika þyrfti ofan á bílaplan 2 cm lag á 420 m² og 3 cm lag á 170 m². Hér er um galla að ræða samanber matsgerð. Hönnunin geri ekki ráð fyrir nægum vatnshalla þannig að pollamyndun á plani er óhjákvæmileg miðað við núverandi hönnun. Ekki er sýnt fram á að byggingarstjórinn beri ábyrgð á þessum verkþætti, enda planið byggt í samræmi við aðalteikningar. Lóðateikning sem sýnir hæðarlínur á bílaplani er í ósamræmi við aðalteikningar m.t.t. til hæðarkóta bílageymslu að austanverðu. Á þessu bera hönnuður og byggingaraðili ábyrgð in soldium. 7.c. Niðurfallsrenna við bílageymsluhurð. Stefnendur byggja á því að niðurfallsrennan fyrir framan bílskúrshurð gegni ekki réttu hlutverki og hafi ítrekað stíflast. Á því beri byggingaraðilinn og byggingarstjórinn ábyrgð in soldidum. Í matsgerð kemur fram að lengd niðurfallsrennu fyrir framan akstursdyr sé með styttra móti þannig að hætta sé á að vatn safnist fyrir til hliðar við dyrnar. Niðurfallsrennan sé staðsett í hellulögn sem hafi sigið töluvert í hjólförum og hafi myndast við það brún að niðurfallsrennunni ofan við hellulögn. Sé um galla að ræða. Taka þurfi upp hellulögn við akstursdyr, skipta út niðurfallsrennu og fá rennu sem nái út yfir dyr beggja vegna og leggja aftur hellulögn á vel þjappað undirlag. Dómurinn telur að hvergi sé tilgreint að lengd niðurfallsrennunnar sé ekki í samræmi við byggingarreglugerð eða að hún fari í bága við hönnun. Í matsgerðinni er sagt að hún sé með styttra móti, án þess að frekari rökstuðningur fylgi. Þá er það eðlilegt að hellulögn sigi í hjólförum með tímanum. Ekki er fallist á að um galla sé að ræða og eru stefndu sýknaðir af þessum lið. 7. d. Hitalögn í rampi. Stefnendur telja að frá upphafi hafi snjóbræðslukerfið ekki virkað sem skyldi í rampinum og hafi það valdið því að bifreiðar hafi rekist utan í vegginn, fest sig o.s.frv. Ís og snjór hafi hlaðist upp á vetrum á vissum svæðum í rampinum. Bæði hönnun og frágangi sé ábótavant. Þá hafi ásættanlegar aðferðir ekki verið notaðar, hvorki við hönnunina né verkið sjálft. Snjóbræðslan virki ekki sem skyldi og hafi stefndu átt að sjá til þess að hún væri lögð með þeim hætti að hún virkaði. Af hálfu stefnenda er á því byggt að allir stefndu beri ábyrgð in solidum gagnvart stefnendum Í matsgerðinni kemur fram að stefndu hafi staðfest að hitalögn í rampi sé lögð eins og uppdráttur sýnir. Við skoðun á uppdrætti hafi komið í ljós að sé lagningu röra fylgt nákvæmlega eins og sýnt sé á uppdrætti verða svæði í rampi án hitalagnar og styður það frásögn beggja aðila um að það hafi verið gert en að sögn stefnenda hleðst upp ís og snjór á vissum svæðum og samkvæmt upplýsingum frá stefndu sé hitalögnin lögð eins og upprættir sýna. Markmiðið með því að leggja hitalögn í ramp sé að halda aðkeyrslu að bílakjallara íslausum. Það að skilja undan svæði í rampinum brýtur í bága við þetta markmið og sé það galli að mati matsmanna. Þurfi að hanna og teikna viðbót við hitalögn. Brjóta upp malbik á þeim stöðum þar sem vantar lagnir, þjappa sandundirlag, bæta við slaufu á svæðunum og malbika yfir bletti. Hinir dómkvöddu matsmenn telja að hitalögnin sé lögð eins og gert sé ráð fyrir á teikningum. Ekki hefur verið sýnt fram á að hönnun brjóti í bága við reglugerð. Því er ekki um galla að ræða og sýknað er af þessum lið. Frágangur lóðar. Stefnendur telja að frágangi lóðar sé víða ábótavant og sé hann ekki í samræmi við samþykktar teikningar og skilalýsingar. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndu, byggingaraðilinn og byggingarstjórinn, beri ábyrgð in solidum á göllunum gagnvart stefnendum. Stefnendur taka fram að þar sem lóðin sé í sameign með Rauðumýri 3 geri þeir kröfur um að þeim verði bættir umræddir gallar eftir hlutfallstölum hvers eignarhluta stefnenda í sameign allra í lóðinni. Í matsgerðinni kemur fram að á nokkrum stöðum hafi grasþekja rofnað á samskeytum túnþaka sem bendi til þess að þær hafi þornað upp og ekki hafi verið borinn áburður á grasflöt eftir þökulögn. Þurfi að taka upp túnþökur á blettum og fjarlægja, jafna úr jarðvegi og leggja nýjar þökur í bletti. Þá gæti allnokkurs ósamræmis í gróðri sem sýndur sé á uppdrætti landslagsarkitekts og gróðri á lóð. Nokkuð vanti upp á að hönnun lóðar sé fylgt í framkvæmd og vanti m.a. um 19 stk. af trjám að hæð 2-5 metrar, um 90 lengdarmetra af runnagróðri og um 20 lengdarmetra af limgerði. Við útreikninga miða matsmenn við ilmreyni sem trjátegund, mispil sem runna og ilmbjörk sem limgerði. Gróðursetja þurfi tré, runna og limgerði í samræmi við lóðauppdrátt. Dómurinn lítur svo að hér eigi byggingaraðilinn eftir að ljúka verkinu og ber honum því að greiða stefnendum bætur samkvæmt matsgerð. Hurðastoppari við hurð að geymslugangi. Í matsgerð kemur fram að í kjallara halli gólffleti þannig að hurð að geymslugangi taki niður þegar henni sé lokið upp um meira en 90°. Setja þurfi upp hurðastoppara fyrir hurð að geymslugangi svo hún rekist ekki niður í flísalögn Telja stefnendur að hér sé um galla að ræða sem stefndu, byggingaraðilinn og byggingarstjórinn, beri ábyrgð á in solidum. Dómurinn lítur svo á að hér eigi byggingaraðilinn eftir að ljúka verkinu. Því beri honum að greiða stefnendum í samræmi við matsgerð. Önnur sameiginleg atriði Útidyrahurðir opnast inn. Stefnendur taka fram að útidyrahurðir íbúða hafa lekið frá upphafi. Hefur bæði verið reynt að þétta þær og einnig var skipt um hurðarfleka í öllum íbúðum. Þrátt fyrir það lagaðist ástandið ekki og hélt áfram að leka og blása inn. Skoðuðu matsmenn allar útidyrahurðir að íbúðum í húsinu. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndu, byggingaraðilinn og byggingarstjórinn, beri ábyrgð gagnvart stefnendum á framangreindum göllum með þeim rökum sem fram koma í stefnunni og beinast kröfum skv. þessum lið að þeim báðum in solidum. Í matsgerðinni benda matsmenn á að útihurðir séu úr ál/tré af Pro-tec gerð, framleiddar í Danmörku og vottaðar af Dans Vindues Certificering. Til þess að öðlast vottum frá íslenskum vottunaraðila þurfi hurðir að þola minnst 1100 Pa þrýsting í slagregnsprófi sem framkvæmt er samkvæmt stöðluðum forskriftum. Ummerki séu eftir leka með 17 af 24 útihurðum af ýmsum toga. Sjá megi merki þess að vatn leki með hurðarfölsum og að hurðarspjald sé undið þannig að hurð falli ekki þétt að stöfum. Einnig sjáist ummerki leka með fram körmum og á samskeytum þröskuldar og gluggakarms. Pro-tec hurðir sem opnast inn séu vottaðar fyrir 750 Pa þrýsting. Niðurstaða matsmanna er sú að útidyrahurðir sem opnast inn séu ekki vottaðar fyrir það álag sem miðað sé við á Íslandi og sé um galla að ræða. Fjarlægja þurfi allar útidyrahurðir og hurðarkarma, ásamt gluggaparti, og setja í staðinn nýjar hurðir með gluggaparti og sama útliti en sem opnast út. Með vísan til þess sem fram kemur undir lið 1 a hér að framan ber byggingaraðilinn ábyrgð. Óþétt glerjun glugga, leki gegnum útloftunarristar og leki um opnanleg fög. Af hálfu stefnenda er á því byggt að um galla sé að ræða í gluggum, sem stefndu, byggingaraðilinn og byggingarstjórinn, beri ábyrgð á gagnvart stefnendum in solidum. Í matsgerðinni kemur fram að gluggar séu af ál/tré gerð og hafi komið glerjaðir og fullfrágengnir frá framleiðanda til landsins. Gluggarnir séu af UPB-gerð, framleiddir í Lettlandi í samræmi við framleiðsluleyfi Pro-tec og vottaðir af Dansk Vindues Certificering (DVC) sem tekin sé gild hér á landi. Leiddi skoðun matsmanna í ljós að um ferns konar leka á gluggum væri að ræða: 1. Gluggar leki sem búnir séu útloftunarristum og leki í gegnum ristarnar. Orsakir leka um útloftunarristar séu þær að ristarnar þoli ekki það vindálag sem þær verða fyrir í slagveðri og vegna þeirra sé vottun DVC ekki í gildi. Í matsgerðinni kemur fram að fjarlægja þurfi allar útloftunarristar og glerrúður úr þeim fölsum þar sem ristar séu og setja heilar rúður í staðinn. Glugga með útloftunarristum er að finna í öllum íbúðum, þ.e. einn glugga í hverri íbúð nema í íbúðum 106, 201, 206, 301, 306, 401 og 406 þar sem þeir eru tveir. 2. Leki sé með fram gleri í allnokkrum gluggum. Orsök leka með gleri sé sú að glerjun gluggans sé óþétt. Gluggar af þessari gerð eru glerjaðir innanfrá þannig að eftir að gleri hefur verið komið fyrir í falsi eru glerlistar úr áli festir upp að utanverðu og þessu næst er glerjunarborða úr EPDM-gúmmí þrýst í falsið á milli viðarramma og rúðunnar þannig að hann leggist þétt að rúðunni. Í matsgerðinni kemur fram að fjarlægja þurfi núverandi þéttilista með gleri og setja annan þykkari í staðinn. Um er að ræða glugga í íbúðum 0102, 0103, 0104, 0105, 0203, 0206, 0301, 0302, 0305 og 0306 og er vísað til matsgerðar um fjölda glugga. 3. Leki sé í gegnum föls með opnanlegum fögum á nokkrum stöðum. Í þeim tilvikum sem leki með opnanlegu fagi virðist sem smíði og uppsetning opnanlegra faga hafi misfarist þannig að gluggar séu ekki þéttir þegar þeir eru lokaðir . Í matsgerðinni kemur fram að fjarlægja þurfi opnanlegt fag, smíða nýtt af sömu stærð með sömu einkennum, sama lit og sama búnaði, festa upp í gluggaopi og stilla af. Um er að ræða leka með opnanlegum fögum í íbúðum 0106, 0206, 0301 og 0306 og er vísað til matsgerðar um fjölda glugga í hverri íbúð fyrir sig. 4. Leki með fram karmi á fáeinum stöðum. Þar sem leki komi fram með fram karmi virðist þéttingu milli glugga og steypts veggjar vera ábótavant. Í matsgerðinni kemur fram að fjarlægja þurfi utanhússklæðningu í kringum glugga, þétta yfir og niður með fram glugga milli steins og tréhluta gluggans með bakfyllingu og úrethankítti og setja utanhússklæðninguna upp aftur. Um er að ræða glugga í íbúðum 0106 og 0301. Niðurstaða matsmanna er sú að þeir gluggar sem hafa útloftunarristar standist ekki það veðurálag sem miðað sé við á Íslandi og vottun glugganna eigi ekki við um þá. Leki með gleri, opnanlegu fagi og með fram karmi séu gallar þó að gluggarnir séu vottaðir. Í matsgerðinni er nákvæm útlistun á því um hvaða glugga sé að ræða og hvar leki sé og er að öðru leyti vísað til þess. Þá er á því byggt að ísetningu glugga sé ábótavant. Hér er um að ræða galla á gluggum sem stafa af mismunandi orsökum. Dómurinn fellst á niðurstöðu matsgerðarinnar í þessum lið. Ábyrgð stefndu er þó mismunandi. Eins og að framan greinir voru gluggarnir keyptir erlendis og komu þeir samsettir hingað til lands. Þar af leiðandi ber byggingaraðili ábyrgð á kostnaði þeim sem metinn er í 1.-3. tölulið hér að framan. Hins vegar er galli sá er tilgreindur er í 4. lið, þ.e. lekinn með fram karmi þar sem þéttingu er ábótavant á milli gluggans og steypts veggjar, á ábyrgð byggingarstjóra og byggingaraðilans. Séreignir Íbúð 01 0103, kantlíming á borðplötum í eldhúsi og baðherbergi hafa losnað og rifnað af. Telja matsmenn að svo stuttur endingartími bendi til að um galla í límingu sé að ræða og þurfi að hreinsa flöt undir kantlímingu og kantlíma nýjan lista á borðplötur. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Hér er um óverulegt atriði að ræða og ósannað að um galla sé að ræða. Því ber að sýkna af þessum lið. Íbúð 01 0105, veggflís á baði er sprungin út frá horni glugga. Telja matsmenn að líkleg orsök sé að við rýrnun steypts veggjar myndist sprunga út frá horni glugga. Þurfi að saga fúgu í kringum flísina, losa hana, hreinsa flötinn, skera flís sömu gerðar og líma niður, fastlíma stærri flötinn og punktlíma minni flötinn með teygjanlegu lími og fúga. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Hér er um galla að ræða, sem er á ábyrgð byggingaraðila. Um einstaka afmarkað tilvik er að ræða sem er ekki á ábyrgð byggingarstjórans. Íbúð 01 106, stilla þarf lamir á hurðum í hjónabergi og miðherbergi svo þær falli rétt að stöfum. Þá þarf að smíða skjólkassa utan um útloftunarrör á þaki til að mynda skjól og setja upp útsogsventil á niðurfallsrör þar sem rör ganga upp úr þaki. Þar sem um er að ræða hurðir í séreign gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Hins vegar er útloftunarrör í sameign og því er um sameignarkröfu að ræða. Dómurinn telur að stilling á lömum falli undir viðhald, en ekki galla. Því er sýknað af þessum lið. Hins vegna er frágangur á útloftunarröri óklárað verk og er því á ábyrgð byggingaraðilans. Íbúð 01 201, frágangur á loftljósi á neðra byrði svala sé með þeim hætti að loftleki kemur fram í rofa sem tengdur er ljósinu. Ljósið sé fest í lok á rafmagnsdós og hylur því ekki samskeyti loks og dósar auk þess sem rifa sé á milli ljósakúpuls og ljósaumgjarðar. Fjarlægja þarf núverandi ljós, þétta samsetningu rafmagnsrörs og dósar, setja upp nýtt ljós með hlíf sem hylur dós. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Að mati dómsins er hér um galla að ræða sem byggingaraðilinn ber ábyrgð á. Þar sem tilvikið er einangrað ber að sýkna stefnda, byggingarstjórann. Íbúð 01 203, svalahurð er óþétt og fellur ekki rétt að stöfum. Taka þarf hurðina niður, stilla hana af og og setja upp aftur. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Að mati dómsins er hér um viðhald að ræða, en ekki galla sem sé ábyrgð stefndu. Ber því að sýkna stefndu af þessum lið. Íbúð 01 205, laus þröskuldur á hurðarkarmi milli anddyris og stofu. Kjarnabora þarf í þröskuld fyrir 2 stk. 90 mm rekskrúfum, bora í stein, festa þröskuld, sponsa yfir og lakka. Þá er áberandi sprunga í geymslu íbúðarinnar og þarf að setja múrspartl í hana, sprauta úrethan lími og bletta yfir. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Dómurinn telur að lausi þröskuldurinn og sprungan sé á ábyrgð stefnda, byggingaraðilans, og beri honum að greiða bætur vegna þessara liða. Hins vegar er hér um einangrað tilvik að ræða (þröskuldurinn) og ólokið verk (sprungan) sem leiðir til sýknu byggingarstjórans. Íbúð 01 0301, skemmdir eftir leka frá útidyrahurð, þ.e. 4 lausar gólfflísar í anddyri og raki í vegg, svalahurð skökk í falsi, leki frá svalagólfi og loftleki. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis að undanskyldri kröfu vegna lekans frá svalagólfinu en þar er um sameignarkröfu að ræða. Varðandi gólfflísarnar og raka í vegg er um afleitt tjón að ræða sem er á ábyrgð byggingaraðilans. Lekinn frá svalagólfi og loftlekinn eru einnig á ábyrgð byggingaraðilans. Um afmörkuð tilvik er að ræða þannig að byggingarstjórinn er sýknaður. Skökk svalahurð er viðhald. Íbúð 01 0304, skökk forstofuhurð, hurð á baði lokast illa og laust vatnsbretti er á svölum. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Laust vatnsbretti á svölum er galli á byrgð byggingaraðilans. Um einangrað tilvik er að ræða sem leiðir til sýknu byggingarstjóra. Ekki er um galla að ræða varðandi forstofuhurðina eða baðhurðina heldur fellur þetta undir viðhald. Íbúð 01 0305, óþétt svalahurð. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Dómurinn telur að hér sé um galla að ræða, þar sem þykkari þéttilista vantar. Þetta er ábyrgð byggingaraðilans. Byggingarstjórinn er sýknaður þar sem um aðkeyptan hlut er að ræða. Íbúð 01 0306, skemmdir eftir leka frá útidyrahurð, flísar. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Hér er um afleitt tjón að ræða sem er á ábyrgð byggingaraðilans. Íbúð 01 0406, steyptur burðarveggur í stofu er auðsjáanlega ósléttur og geti frágangur hans ekki talist samrýmast góðum venjum við sambærilegar byggingaframkvæmdir. Vegginn þarf að hreinsa, heilspartla og mála tvisvar. Þar sem um galla í séreign er að ræða gerir eigandi eignarhlutans einn kröfu í málinu vegna þessa atriðis. Þessi frágangur er á ábyrgð byggingaraðilans. Þar sem um einstakt tilvik er að ræða bera að sýkna byggingarstjórann. Um tölulega niðurstöðu vísast til eftirfarandi taflna. Rétt þykir að hafa framsetningu þeirra þannig að niðurstöður varðandi hverja íbúð komi fram á sér blaðsíðu. Með vísan til þess sem að framan greinir er hafnað kröfu stefnda, Jóns Inga, um sýknu vegna aðildarskorts sem og að ekkert tjón hafi orðið. [...]* Í matsgerð dómkvaddra matsmanna er miðað við verðlag í maí 2009 með virðisauka á efni og vinnu en virðisaukaskattur á þeim tíma var 24,5%. Samkvæmt matsgerð er vinnuliður samtals 14.449.080 kr. Þar af er virðisaukaskattur af vinnu á byggingarstað 2.843.393. Í kröfugerð stefnenda er búið að draga frá 19,68% vsk. af öllum kostnaði vegna vinnu við að bæta úr göllum skv. matsgerðinni. Samkvæmt því er gert ráð fyrir 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnulið. Hér er um tímabundna heimild að ræða sem gildir frá 1. mars 2009 til 1. janúar 2012. Á sama hátt er tímabundin heimild til að draga frá tekjuskattsstofni 50% af þeirri fjárhæð sem greidd er vegna vinnu án virðisaukaskatts sem unnin er á árunum 2010 og 2011 vegna viðhalds/endurbóta á íbúðarhúsnæði til eigin nota, sbr. 1. gr. laga nr. 92/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Stefndi, byggingarstjórinn, heldur því fram að stefnendum hafi borið að takmarka tjón sitt og ráðast í framkvæmdirnar og nýta sér þar með heimildina, en matsgerðin lá fyrir í júní 2009. Í ljósi þess hvernig kröfugerð stefnenda er háttað varðandi frádrátt virðisaukaskattsins telur dómurinn að gæta verði samræmis hvað þetta varðar og því beri að lækka tekjuskattsstofninn á sama hátt. Stefnendum hafi borið að takamarka tjón sitt. Þrátt fyrir áskoranir réttargæslustefnda Vátryggingarfélag Íslands, hafa stefnendur ekki lagt fram gögn um tekjur og samsköttun til að unnt væri að reikna út fjárhæðir ívilnunar á tekjuskattsstofn. Við aðalmeðferð málsins lýsti lögmaður stefnenda því yfir, að ef dómurinn féllist á þessa málsástæðu þá féllist lögmaðurinn á að skattprósentan í Mosfellsbæ væri 44,99%. Því er ívilnun 90.000 kr. hjá einstaklingi og 135.000 kr. hjá hjónum og samsköttuðum einstaklingum og koma þær fjárhæðir til frádráttar dæmdum bótum. Dómurinn fellst á dráttarvaxtakröfu stefnenda samanber það sem fram kemur í dómsorði. Eftir atvikum þykir rétt að fella málskostnað niður í þeim tilvikum þar sem stefndu eru sýknaðir af kröfum stefnanda. Að öðru leyti greiðist málskostnaður af stefnda, þb. VLX 4530 ehf. eins og hann er tilgreindur í dómsorði. Rétt þykir að sýkna aðra stefndu af málskostnaðarkröfum stefnenda. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt verkfræðingunum Ásmundi Ingvarssyni og Gústaf Vífilssyni. Dómsorð Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., Jón Ingi Lárusson og Helgi Bergmann Sigurðsson eru sýknaðir af kröfum Vilhjálms Þorgrímssonar og Hjördísar Reykdal, Sigurlaugar Gunnarsdóttur og Nadiu Tamimi. Málskostnaðar fellur niður. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Kjartani Sveini Guðjónssyni og Báru Samúelsdóttur 725.854 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Kjartani og Báru in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 41.536 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Kjartani og Báru in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 294.713 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Kjartani og Báru 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0639, til handa stefnendum, Kjartani Sveini Guðjónssyni og Báru Samúelsdóttur. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Brynjari Traustasyni 985.876 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði Brynjari in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 40.046 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði Brynjari in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 269.857 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnanda Brynjari 200.000 kr. í málskostnað. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Helgu Camillu Agnarsdóttur og Þórarni Þórarinssyni 135.617 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Helgu og Þórarni in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 40.178 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Helgu og Þórarni in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 135.617 kr. þar af in solidum með stefnda Jóni Inga 40.178 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Helgu og Þórarni 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ, fastanr. 229-0641, til handa stefnendum, Helgu Camillu Agnarsdóttur og Þórarni Þórarinssyni. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Helgu Dís Sigurðardóttur og Þórði Birni Sigurðssyni 129.068 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson, greiði stefnendum Helgu Dís og Þórði Birni in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 45.390 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Helgu Dís og Þórði Birni in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 129.068 kr., þar af in solidum með stefnda Jóni Inga 45.390 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Helgu Dís og Þórði Birni 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0643, til handa stefnendum, Helgu Dís Sigurðardóttur og Þórði Birni Sigurðssyni. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Sveini Kjartanssyni og Hólmfríði Böðvarsdóttur 794.034 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Sveini og Hólmfríði in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 44.076 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Sveini og Hólmfríði in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 337.101 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Sveini og Hólmfríði 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0644, til handa stefnendum, Sveini Kjartanssyni og Hólmfríði Böðvarsdóttur. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Heiðari Arnfinnssyni 760.722 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði Heiðari in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 38.951 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði Heiðari in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 251.547 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði Heiðari 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0646, til handa stefnanda, Heiðari Arnfinnssyni. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Sigríði Bjarnadóttur 661.381 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði Sigríði in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 39.126 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði Sigríði in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 254.657 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði Sigríði 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0647, til handa stefnanda, Sigríði Bjarnadóttur. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Huldu Margréti Eggertsdóttur og Rajan Sedhai 222.003 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Huldu Margréti og Rajan in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 40.747 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Huldu Margréti og Rajan in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 222.003 kr. þar af in solidum með stefnda, Jóni Inga 40.747 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Huldu Margréti og Rajan 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0648, til handa stefnendum, Huldu Margréti Eggertsdóttur og Rajan Sedhai Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Steinari Jónssyni og Auði Eygló Kjartansdóttir 651.347 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Steinari og Auði Eygló in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 44.164 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Steinari og Auði Eygló in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 338.656 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Steinari og Auði Eygló 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0650, til handa stefnendum, Steinari Jónssyni og Auði Eygló Kjartansdóttir. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Grétari Sigmarssyni 372.303 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði Grétari in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 40.659 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði Grétari in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 280.065 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði Grétari 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0652, til handa stefnanda Grétari Sigmarssyni. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Bjarka Heiðari Bjarnasyni 956.438 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði Bjarka Heiðar in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 38.951 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði Bjarka Heiðari in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 251.547 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði Bjarka Heiðari 200.000 kr. í málskostnað. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Haraldi Aðalbirni Haraldssyni 390.102 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði Haraldi in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 39.126 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði Haraldi in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 254.657 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði Haraldi 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0654, til handa Haraldi Aðalbirni Haraldssyni. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Helga Sigurgeirssyni og Gerði Garðarsdóttur 205.084 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Helga og Gerði in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 40.440 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Helga og Gerði in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 205.084 kr., þar af in solidum með stefnda Jóni Inga, 40.440 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Helga og Gerði 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0655, til handa stefnendum, Helga Sigurgeirssyni og Gerði Garðarsdóttur. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Báru Margréti Pálsdóttur 238.661 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði Báru Margréti in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 44.646 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði Báru Margréti in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 238.661 kr. þar af in solidum með stefnda Jóni Inga 44.646 kr, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði Báru Margréti 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0656, til handa stefnanda, Báru Margréti Pálsdóttur. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Ólafi Sverrissyni og Rósu Jónsdóttur 1.156.035 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Ólafi og Rósu in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 46.398 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Ólafi og Rósu in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 375.602 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Ólafi og Rósu 200.000 kr. í málskostnað. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Elvu Ýr Magnúsdóttur og Magnúsi Erni Ragnarssyni 874.682 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Elvu og Magnúsi in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 42.455 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Elvu og Magnúsi in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 310.138 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Elvu og Magnúsi 200.000 kr. í málskostnað. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Sif Sveinsdóttur og Gerorg Erni Halldórssyni 692.100 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Sif og Georg in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 40.747 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Sif og Georg in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 281.620 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Sif og Georg 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0659, til handa stefnendum, Sif Sveinsdóttur og Gerorg Erni Halldórssyni. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Bjarna Ólafi Magnússyni 1.006.955 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði Bjarna in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 40.835 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði Bjarna in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 282.950 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði Bjarna 200.000 kr. í málskostnað. Stefndu, þb. VLX 4530 ehf., greiði Sveini Aðalbergssyni og Ástu Maríu Gunnarsdóttur 745.697 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Jón Ingi Lárusson greiði stefnendum Sveini og Ástu in soldium með stefnda þb. VLX 4530 ehf. 42.280 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, Helgi Bergmann Sigurðsson, greiði stefnendum Sveini og Ástu in solidum með þb. VLX 4530 ehf. 307.028 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi, þb. VLX 4530 ehf. greiði stefnendum Sveini og Ástu 200.000 kr. í málskostnað. Stefnda, þb. VLX 4530 ehf., er skylt að gefa út afsal að fasteigninni að Rauðamýri 1, í Mosfellsbæ fastanr. 229-0661, til handa stefnendum, Sveini Aðalbergssyni og Ástu Maríu Gunnarsdóttur. ------------------------------------------------------------------------------- *Vinsamlega athugið að héraðsdómur er verulega styttur.
Mál nr. 481/1999
Kærumál Gerðardómur Frávísunarúrskurður staðfestur
KG og N sömdu um kaup á skipinu E. Í samningsskilmálunum var kveðið á um skipun gerðardóms til að fjalla um deilumál í tengslum við túlkun og efndir á samningnum. Höfðaði N mál gegn KG til heimtu skaðabóta vegna vanefnda á samningnum. Taldi héraðsdómari að vegna umræddra samningsskilmála heyrði málið ekki undir lögsögu dómstólsins og vísaði málinu frá dómi. Var úrskurður héraðsdómara staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. desember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 12. nóvember 1999, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Norberg AS, greiði varnaraðila, K.G. hf., 75.000 krónur í kærumálskostnað. Dómkröfur stefnanda í heild eru þessar: Hann krefst þess að staðfest verði með dómi að bindandi kaupsamningur um fiskiskipið Eldborgu SH-22 hafi komist á milli aðilja með undirritun tveggja stjórnarmanna stefnda á kauptilboð stefnanda, dags. 14. janúar 1997. Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að upphæð 3.153.713 norskra króna (NOK) með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá stefnubirtingardegi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess einnig að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnda samkvæmt fram lögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda í heild eru þessar: Aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi, en til vara að stefndi verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til þrautavara að kröfur stefnanda verði verulegar lækkaðar. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar ú hendi stefnanda skv. framlögðum málskostnaðarreikningi eð skv. mati réttarins. Skipting sakarefnis. Í þinghaldi 16. júní 1998 féllst dómari á ósk lögmanns stefnanda um að sakarefni yrði skipt, “þannig að fyrst verði dæmt um skuldbindingargildi hins meinta kaupsamnings, enda hefur lögmaður stefnda fallist á það.” Hinn 22. september 1998 gekk dómur í Héraðsdómi Vesturlands um þennan hluta málsins. Niðurstaða hans varð sú að stefndi, K.G. hf., var sýknaður af kröfum stefnanda, og var hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar. Þar féll dómur 3. júní 1999, og var héraðsdóminum hrundið. Viðurkennt var að kaupsamningur milli aðilja um skipið Eldborg SH 22 hefði komist á 14. janúar 1997. Stefndi var dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málið var tekið fyrir að nýju í Héraðsdómi Vesturlands 16. september sl. Var þá ákveðinn málflutningur um frávísunarkröfu stefnda 18. október sl., og fór hann þá fram. Að honum loknum var málið tekið til úrskurðar um þennan þátt. Stefndi krefst þess í þessum þætti máls að málinu verði vísað frá dómi og að honum verði úrskurðaður málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunni verði hafnað og að stefnanda verði úrskurðaður málskostnaður úr hendi stefnda. Í samningi aðilja, sem komst á 14. janúar 1997 með því að tveir stjórnarmenn stefnda rituðu nöfn sín og upphafsstafi nafna sinna á símbréf frá stefnanda með samningstilboði, er efni samningsins sundurliðað í 8 töluliði. Þar segir í 7. tl. (í þýðingu löggilts dómtúlks): “Önnur atriði eru samkvæmt Norsk Salgsform 1987 með viðbót og breytingum og venjulegum kvöðum varðandi þurrkví.” Í Hæstaréttardóminum frá 3. júní 1999 er getið tilboðs sem stefnandi sendi stefnda 6. janúar 1997. Orðrétt segir í dóminum: “Var þar getið nokkurra skilmála og kaupverðs að fjárhæð 10.000.000 norskar krónur. Auk þess var tekið fram að um önnur atriði skyldi fara eftir ákvæðum “Norsk Salgsform 1987” með áorðnum breytingum, en það eru staðlaðir samningar um skipakaup.” Síðar segir í Hæstaréttardóminum að í tilboðinu, sem varð að samningi 14. janúar 1997, hafi einnig verðið vísað til ákvæða “Norsk Salgsform 1987”, eins og í tilboðinu frá 6. janúar. Enn síðar í Hæstaréttardóminum segir: “Hinn 20. febrúar 1997 sendi J. Gran & Co símbréf til gagnáfrýanda [þ.e. stefnda]. Er þar vísað til símtals við Guðmund Kristjánsson framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda og símbréfs til Fengs hf. deginum áður. Með fyrrnefnda símbréfinu fylgdi staðlað eyðublað, sem er ensk gerð “Norsk Salgsform 1987”. Ber eyðublaðið fyrirsögnina “Memorandum of Agreement” og er auðkennt “Saleform 1987”. Það var að verulegu leyti útfyllt af J. Gran & Co. eða aðaláfrýjanda [þ.e. stefnanda]. Óskaði sá fyrrnefndi eftir í símbréfinu að gagnáfrýjandi ritaði á eyðublaðið nauðsynlegar upplýsingar að því leyti, sem það væri ekki annars útfyllt.” Og enn síðar segir í dóminum: “Í stað þess að sinna tilmælum um að ljúka frágangi eyðublaðsins tjáði gagnáfrýjandi J. Gran & Co. 24. febrúar 1997 að hann teldi sig ekki skuldbundinn til að selja Eldborg.” Skjal það sem vísað er til í Hæstaréttardóminum, “Memorandum of Agreement”, liggur frammi í málinu, og einnig íslensk þýðing löggilts dómtúlks á því. Skjalið er upphaflega í 15 greinum, og hefur verið fyllt í þær af hálfu stefnanda, svo sem getið er hér að framan, auk þess sem fjórum greinum hefur verið bætt við. Upphaf 15. greinar hljóðar svo í íslenskri þýðingu: “Komi upp deilumál í tengslum við túlkun og efndum [svo] á samningi þessum, skal slíkt deilumál lagt fyrir gerðardóm í Björgvin í Noregi og falið einum gerðardómara sem aðilar að samningi þessum tilnefna. Geti aðilar ekki komið sér saman um tilnefningu eins gerðardómara, skal deilan lögð fyrir þrjá gerðardómara og tilnefnir hvor aðili einn gerðardómara en norska skipamiðlarasambandið hinn þriðja . . .” Orðasamböndunum sem skáletruð eru hefur verið bætt inn í greinina af hálfu stefnanda. Um hið fyrra er tekið fram neðanmáls að ef eyðan sé ekki útfyllt, eigi gerðardómurinn að vera í Lundúnum og starfa skv. enskum lögum. Og um hið síðara er tekið fram neðanmáls, að ef ekki sé þar fyllt í eyðu, eigi tiltekin stofnun í Lundúnum að tilnefna gerðardómara. [Nafn þeirrar stofnunar er ólæsilegt í því skjali sem liggur fyrir dóminum] “Frávísunarkrafan er á því byggð að Héraðsdómur Vesturlands eigi ekki lögsögu um efndabóta- eða skaðabótakröfu í máli þessu heldur eingöngu um það hvort komist hafi á bindandi samningur milli aðila þessa máls.” Svo segir í greinargerð stefnda. Niðurstaða. Það er meginregla einkamálaréttarfars að dómstólar hafa vald til að dæma um hvert það sakarefni sem lög og landsréttur ná til. Frá meginreglunni skal víkja, ef sakarefnið er skilið undan lögsögu dómstóla samkvæmt lögum, samningi, venju eða eðli sínu, sbr. 24. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Hin enska útgáfa af “Norsk Salgsform 1987”, eða hin enska þýðing þess, “Memorandum og Agreement”, á samkvæmt samningi aðilja að vera hluti hans, “með viðbót og breytingum” eins og segir í 7. tölulið samningsins. Að mati dómara verður stefndi að hlíta þeim viðbótum og breytingum sem stefnandi hefur gert eða látið gera á samningsskilmálunum, enda var honum í lófa lagið að gera við þær athugasemdir, ef hann hefði viljað standa við samninginn svo sem honum bar. 15. grein samningsskilmálanna í “Norsk Salgsform 1987” kveður á um skipun gerðardóms til að fjalla um “deilumál í tengslum við túlkun og efndir” á samningi aðilja. Er að mati dómara nærlægast að líta svo á að 15. greinin taki ekki einungis til framkvæmdar samningsins, ef efndur hefði verið, heldur og til þeirra úrræða sem stefnandi kann að eiga vegna vanefnda stefnda. Ber og á það að líta að stefnandi reisir sókn þessa máls og rétt sinn til skaðabóta á samningi aðilja, en hluti hans er umrædd 15 gr. “Norsk Salgsform 1987”, eins og frá henni var gengið af hans hálfu. Getur því stefnandi ekki borið fyrir sig að samningsgrein þessi eigi ekki að gilda um vanefndakröfu hans, enda uppfyllir grein þessi þær kröfur sem gera verður til ákvæðis af þessu tagi, sbr. 3. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Samkvæmt þessu lítur dómari svo á að mál þetta, að því leyti sem það fjallar um skaðabótakröfu stefnanda á hendur stefnda vegna vanefnda á samningi aðilja, heyri ekki undir lögsögu dómstólsins skv. nefndum samningi. Í samræmi við framanritað verður dómari við kröfu stefnda um að máli þessu verði vísað frá dómi. Rétt er að gera stefnanda að greiða stefnda málskostnað í þessum þætti máls, og ákveður dómari að hann skuli vera 40.000 krónur. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Norberg A/S, greiði stefnda, K.G. hf., kr. 40.000 í málskostnað.