Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 62/2000
Kærumál Útburður Húsaleigusamningur
Gerðarþoli er Guðmundur Rafn Geirdal Bragason, kt. 280260-4799, Stýtuseli 4, Reykjavík f.h. Nuddskóla Guðmundar, kt. 540689-2109, Smiðshöfða 10, Reykjavík og Sjúkranuddstofu Guðmundar, kt. 630189-2339, sama stað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. febrúar sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2000, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sóknaraðila borinn út með beinni aðfarargerð úr húsnæði á 2. og 3. hæð að Smiðshöfða 10 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að synjað verði um heimild til útburðargerðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðmundur Rafn Geirdal Bragason, greiði varnaraðila, Spánís ehf., 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 450/2007
Útboð Verksamningur Skaðabætur Stjórnsýsla Kröfugerð
Ríkiskaup efndi fyrir hönd V og fleiri til útboðs um áætlunarakstur og skólaakstur á fimm þjónustusvæðum sem skiptust í nánar tilgreindar leiðir. H ehf. bauð í tvær leiðir en gengið var til samninga við Þ ehf. um aðra leiðina en K ehf. um hina. Taldi H ehf. höfnun V á að semja við það hafa verið ólögmæta þar sem það hafi átt lægsta og hagstæðasta boð í báðar leiðirnar. Krafðist H ehf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna tjóns sem fælist í missi hagnaðar sem félagið kunni að hafa notið hefði ekki komið til ákvarðana V um að hafna tilboðum þess. Í krafðist aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi en til vara sýknu. Ekki var fallist á kröfu um frávísun málsins. Talið var að ekkert hafi komið fram um að H ehf. hafi skort fjárhagslegt eða tæknilegt hæfi og hafi það því verið með hagstæðasta tilboðið þannig að V hafi verið óheimilt að hafna tilboði þess, sbr. þágildandi lög nr. 94/2001 um opinber innkaup. Þá var ekki talið að skilyrði V um að undirverktaki gengi með skuldbindandi hætti gagnvart verkkaupa inn í samning aðila hafi verið í samræmi við útboðsgögn. Var H ehf. talið hafa leitt nægar líkur að því að það hafi orðið fyrir tjóni og var því viðurkenndur réttur þess til skaðabóta úr hendi Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Engin efni eru til að hnekkja niðurstöðu hins áfrýjaða úrskurðar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Hópbílaleigunni ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið hefði ekki komið til ákvörðunar Vegagerðarinnar hinn 2. janúar 2006 að hafna tilboðum stefnanda í útboðinu „Áætlunarakstur á sérleyfisleiðum á Íslandi og skólaakstur á Suðurlandi, Snæfellsnesi og Suðurnesjum 2006-2008“, nánar tilgreint tilboðum stefnanda í sérleyfisakstur á þjónustusvæði 1 (Suðurlandi) ásamt tilheyrandi skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands, og á þjónustusvæði 2 (Suðurnesjum), ásamt tilheyrandi skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Málavextir eru þeir að í ágúst árið 2005 efndu Ríkiskaup f.h. Vegagerðarinnar, Fjölbrautaskóla Suðurlands, Fjölbrautaskóla Snæfellinga og Fjölbrautaskóla Suðurnesja til útboðs um verkið „Áætlunarakstur á sérleyfisleiðum á Íslandi og skólaakstur á Suðurlandi, Snæfellsnesi og Suðurnesjum 2006-2008“. Óskað var eftir tilboðum í áætlunarakstur á fimm þjónustusvæðum: 1. Suðurland, 2. Reykjanes, 3. Vesturland og Norðurland, 4. Vestfirðir og 5. Austfirðir. Hvert þjónustusvæði skiptist svo í nánar tilgreindar leiðir, merktar F1-F40.Skylt var að bjóða í allar leiðir innan hvers þjónustusvæðis. Tilboðum vegna Suðurlands skyldi fylgja tilboð í skólaakstur fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands og tilboðum vegna Suðurnesja skyldi fylgja tilboð í skólaakstur fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Í kafla 1.7. í útboðsgögnum er fjallað um meðferð tilboða og val á verktaka. Þar kemur meðal annars fram að verkkaupi áskilji sér rétt til að taka hagstæðasta tilboði ef það fullnægi öllum kröfum útboðs og hafna öllum. Við val á verktaka muni verkkaupi taka mið af fyrri verkum hans og fjárhagsstöðu. Skilyrði sé að hann sé ekki í vanskilum með opinber gjöld eða lífeyrissjóðsgjöld og að hann hafi unnið sambærileg verk áður. Þá verði viðskiptasaga stjórnenda og helstu eigenda könnuð. Stefnandi bauð í aksturinn á Suðurlandi (þjónustusvæði 1, S1) og á Suðurnesjum (þjónustusvæði 2, S2). Tilboð voru opnuð 15. september 2005 og kemur fram í fundargerð opnunarfundar að kostnaðaráætlun verkkaupa vegna sérleyfisleiða S1 nam 124.437.000 krónum og vegna sérleyfisleiða S2 1.332.000 krónum. Átti stefnandi lægsta tilboð í S2 hluta útboðsins og næstlægsta tilboð í S1 hluta þess, þar sem Þingvallaleið ehf. skilaði lægsta tilboði, sbr. eftirfarandi töflu: S1 - sérleyfi á Suðurlandi ásamt skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands S2 - sérleyfi á Suðurnesjum ásamt skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja Vegagerðin óskaði eftir því með bréfi 5. október 2005 að ganga til samninga við lægstbjóðanda, Þingvallaleið ehf. um akstur á Suðurlandi (S1) á grundvelli tilboðs félagsins. Þá gerði Vegagerðin samning við Kynnisferðir ehf. hinn 14. október 2005 um akstur á Suðurnesjum (S2). Var stefnanda sent bréf hinn 18. október 2005 þar sem honum var tilkynnt um samning við Kynnisferðir ehf. og samningaviðræður við Þingvallaleið ehf. Ekki kemur fram í bréfinu neinn rökstuðningur fyrir ákvörðun Vegagerðarinnar og kveður stefnandi að þegar leitað hafi verið skýringa hjá verkkaupa á ástæðum þess að tilboði stefnanda væri hafnað hafi komið fram að verkkaupi hafi ekki talið stefnanda hafa verið nógu lengi í rekstri til að unnt væri að semja við hann. Stefndi kveður að ástæður þess að ekki hafi verið samið við stefnanda hafi verið þær að stefnandi hefði ekki unnið sambærileg verk áður og hefði hvorki tæknilega né fjárhagslega getu til að standa við skuldbindingar samkvæmt útboðslýsingu. Stefnandi kærði ákvörðun Vegagerðarinnar um að hafna tilboði stefnanda til kærunefndar útboðsmála 21. október 2005. Í byrjun desember 2005 var komið í ljós að lægstbjóðandi á Suðurlandi (S1), Þingvallaleið ehf., hugðist ekki standa við tilboð sitt í verkið. Með tölvupósti 1. desember 2005 til stefnanda og Kynnisferða ehf. óskaði Vegagerðin viðbótarframlengingar á gildistíma tilboða vegna Suðurlandssvæðisins til 8. desember 2005. Samþykkti stefnandi það og ákvað Vegagerðin að kanna hvort hægt væri að ganga til samninga við stefnanda sem átti næstlægsta tilboð í verkið. Samkvæmt gögnum málsins voru af þessu tilefni haldnir tveir fundir með aðilum dagana 1. og 5. desember 2005. Ber aðilum ekki allskostar saman um málavexti vegna þeirra samningsumleitana sem fóru fram milli stefnanda og Vegagerðarinnar í kjölfar þess að Þingvallaleið ehf. féll frá tilboði sínu. Kemur fram hjá stefnda að skilyrði þess að gengið yrði frá samningi væri að undirverktakinn, Guðmundur Tyrfingsson ehf., ábyrgðist verkið þar sem stefnandi hefði engar forsendur til að standa við skuldbindingar útboðslýsingar án aðkomu undirverktaka. Kveður stefnandi að auk framangreinds skilyrðis Vegagerðarinnar um beina aðkomu undirverktakans hefði Vegagerðin sett það skilyrði fyrir samningi að stefnandi félli frá öllum kærum vegna útboðsins og að hann lýsti því yfir að hann myndi ekki hafa uppi neinar skaðabótakröfur vegna málsins. Kveðst stefnandi hafa tilkynnt Vegagerðinni að hann féllist á að fella niður kæru sína til Kærunefndar útboðsmála en að hann teldi ekki nauðsynlegt að falla frá ágreiningsmálum og skaðabótakröfum vegna aksturs á Suðurnesjum (S2) þótt samið yrði við hann um akstur á Suðurlandi (S1). Með tölvupósti 5. desember 2005 afturkallaði stefnandi kæru sína til Kærunefndar útboðsmála. Sama dag lagði hann fram ábyrgðaryfirlýsingu Landsbanka Íslands og yfirlýsingu undirverktakans Guðmundar Tyrfingssonar ehf. og taldi sig með því hafa staðið við þau skilyrði sem sett hafi verið fyrir því að gengið yrði til samninga við hann. Vegagerðin taldi framlagða yfirlýsingu Guðmundar Tyrfingssonar ehf. ófullnægjandi og þar sem ekki væri vilji til þess af hálfu stefnanda að Guðmundur Tyrfingsson ehf. yrði með beina og skuldbindandi aðkomu að verkinu í stað venjulegrar undirverktöku væri óverjandi að ganga til samninga á grundvelli tilboðs stefnanda. Taldi Vega­gerðin að stefnandi gæti ekki tryggt réttar efndir á skuldbindingum samkvæmt útboðslýsingu án aðkomu Guðmundar Tyrfingssonar ehf. Stefndi mótmælir því að sett hafi verið þau skilyrði fyrir samningi aðila að stefnandi félli frá kæru til Kærunefndar útboðsmála og að hann hefði ekki uppi skaðabótakröfur vegna útboðsins. Hafi Vegagerðin sett fram drög að yfirlýsingu stefnanda þessa efnis þar óheppilegt væri að aðilar stæðu í tilefnislitlum málaferlum á sama tíma og þeir væru í samninga­viðræðum. Með tölvupósti 6. desember 2005 var stefnanda tilkynnt að Vegagerðin liti svo á að stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði um fjárhagslega og tæknilega getu til að sinna verkefninu og að yfirlýsing Guðmundar Tyrfingssonar ehf. væri ófullnægjandi. Þar með lauk samningaviðræðum stefnanda og Vegagerðarinnar. Með bréfi 8. desember 2005 lýsti Guðmundur Tyrfingsson ehf. því yfir að félagið væri reiðubúið að ganga inn í tilboð stefnanda um skólaakstur fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands innan Suðurlandshluta útboðsins. Var það samþykkt 16. desember 2005 og í kjölfarið gerður samningur sem byggðist á tilboði stefnanda með lítils háttar frávikum. Með bréfi 2. janúar 2006 tilkynnti Vegagerðin stefnanda að öll tilboð í sérleyfi á Suðurlandi (S1) væru fallin úr gildi. Samið var til skamms tíma við Kynnisferðir-Austurleið um framlengingu samnings um sérleyfisakstur, en sá akstur hefur nú verið boðinn út á nýjan leik Í máli þessu snýst meginágreiningur um það hvort höfnun Vegagerðarinnar á tilboðum stefnanda í akstur á Suðurlandi og Suðurnesjum hafi verið ólögmæt og hafi leitt til þess að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna missis hagnaðar sem stefndi beri ábyrgð á. Ekki er ágreiningur um að stefndi sé réttur aðili að máli þessu. Stefnandi beinir kröfum sínum á hendur stefnda á þeim forsendum að þótt Vegagerð ríkisins sem hafi verið sá verkkaupi í útboðinu sem hafi séð um alla framkvæmd þess og tekið þær stjórnvaldsákvarðanir sem um sé deilt í máli þessu, hafi hún sem stofnun ríkisins einungis með höndum það hlutverk að vera veghaldari þjóðvega samkvæmt ákvæðum vegalaga nr. 45/1994, sbr. 5. gr. þeirra laga. Sömu rök að breyttu breytanda eigi við um þær menntastofnanir sem einnig hafi verið verkkaupar í útboðinu. Stefnandi byggir á því að höfnun verkkaupa, Vegargerðar ríkisins, á tilboði hans í S1 og S2 hluta framangreinds útboðs hafi verið ólögmæt. Hafi stefnandi átt lægsta og hagstæðasta boð í báða þessa hluta útboðsins og hafi verkkaupa því verið skylt að semja við stefnanda um þá. Þar sem það hafi ekki verið gert hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem felist í missi hagnaðar af verkunum og á því tjóni beri stefndi ábyrgð. Stefnandi telur að skýringar Vegagerðarinnar á því að ekki hafi verið samið við hann í upphafi standist hvorki ákvæði útboðslýsingarinnar né ákvæði VI. kafla laga um opinber innkaup nr. 94/2001 um hæfi bjóðenda. Þá hafi málsmeðferðarreglur verið þverbrotnar og ólögmæt skilyrði sett fyrir samningum. Mikilvægt sé að blanda ekki saman hæfisskilyrðum bjóðenda og sjónarmiðum varðandi val á tilboðum. Fyrra atriðið snúi einvörðungu að því hverjir uppfylli kröfur um að mega koma til álita sem bjóðendur, en hið síðara komi til skoðunar þegar gild tilboð frá hæfum bjóðendum séu metin. Eina tilgreinda ástæðan fyrir því að ekki hafi verið samið við stefnanda hafi verið sú að Vegagerðin hafi ekki talið að hæfisskilyrði væru uppfyllt þar sem félagið hafi ekki starfað nægilega lengi. Í VI. kafla laga um opinber innkaup séu fyrirmæli um það hvenær megi vísa bjóðendum frá vegna hæfisskorts og séu þessi ákvæði tæmandi. Það sem við eigi séu ákvæðin í 30. gr. um fjárhagslega getu og 31. gr. um tæknilega getu. Í 3. mgr. beggja þessara ákvæða sé því lýst að það skuli koma fram í útboðsgögnum hvaða gagna sé krafist og hvernig skuli brugðist við ef talin sé þörf á frekari upplýsingum. Vegagerðin hafi ekki rökstutt á neinn hátt með vísan til hæfisskilyrða hvers vegna tilboði stefnanda hafi verið hafnað. Eingöngu hafi verið vísað til óljósra textabrota í útboðsskilmálum sem alls ekki varði hæfi, heldur annars vegar framlagningu gagna og hins vegar ráðagerð um að láta óskilgreinda reynslu bjóðanda vega að einhverju leyti við val á boðum. Eins og greini í 26. gr. laga um opinber innkaup megi ekki í forsendum útboðsskilmála vísa til annarra atriða en staðreynd verði á grundvelli gagna sem bjóðendur leggi fram, eða með öðrum hlutlægum hætti. Jafnframt segi í 2. mgr. ákvæðisins að ef kaupandi hyggist meta hagkvæmni tilboðs á grundvelli fleiri forsendna en verðs skuli tiltekið hverjar þessar forsendur séu. Í kafla 1.1. í útboðslýsingu segi að sérleyfi á leiðunum verði veitt þeim sem bjóði lægst í leiðirnar, að teknu tilliti til ferðafjölda og að uppfylltum formskilyrðum. Í kafla 1.7. í útboðslýsingu komi fram þau formskilyrði sem bjóðandi þurfi að uppfylla. Þar segi: „Við val á verktaka mun verkkaupi taka mið af fyrri verkum hans og fjárhagsstöðu. Skilyrði er að hann sé ekki í vanskilum með nein opinber gjöld eða lífeyrissjóðsiðgjöld og að hann hafi unnið sambærileg verk áður, þ.e.a.s. stundað fólksflutninga á landi.“ Stefnandi telur augljóst að hann uppfylli þau formskilyrði sem séu sannanlega gerð að skilyrði í útboðslýsingunni, og megi túlka sem sérstök hæfisskilyrði, þ.e. að hann sé ekki í vanskilum með opinber gjöld eða lífeyrissjóðsiðgjöld og hann hafi unnið sambærileg verk áður. Stefnandi bendir í þessu sambandi á að öll umbeðin gögn hafi verið lögð fram sem hafi sýnt fram á fjárhagsgrundvöll fyrirtækisins, reynslu og viðskiptasögu fyrirsvarsmanna og starfsmanna þess. Jafnframt hafi sömu upplýsingar verið lagðar fram um undirverktaka. Stefnandi sé ekki í neinum vanskilum með umrædd gjöld. Í gildi sé samningur milli stefnanda og sveitar­félagsins Árborgar um fólksflutninga fyrir sveitarfélagið og hafi sá samningur verið í gildi fyrir útboðið. Stefnandi hafi því reynslu af fólksflutningum á landi, auk þess sem undirverktaki stefnanda, Guðmundur Tyrfingsson ehf., hafi áratuga reynslu á því sviði. Sé því ljóst að stefnandi uppfylli þau formskilyrði sem sett hafi verið í útboðs- og verklýsingu. Verkkaupi hafi öðrum þræði byggt á því að stefnandi hafi ekki fjárhagslega burði til að taka að sér umrædd verkefni. Fyrir því sé engin stoð og sé stefnandi stöndugt fyrirtæki. Enginn nánari rökstuðningur liggi fyrir. Stefnandi minni á að skilmálar útboðsgagna takmarkist af ákvæðum í 30. gr. laga um opinber innkaup að þessu leyti. Telur stefnandi rétt að rekja hvaða kröfur hafi í raun verið gerðar í útboðslýsingu til starfsemi og fjárhagsstöðu bjóðenda. Samkvæmt kafla 1.1. í útboðslýsingu skuli hann hafa almennt rekstrarleyfi, sbr. lög nr. 73/2001, og önnur tilskilin leyfi þegar akstur hefst. Bæði stefnandi og undirverktaki hafi uppfyllt það skilyrði. Samkvæmt kafla 1.2. skuli bjóðandi sýna fram á staðfestar upplýsingar um fjárhag og veltu síðustu tveggja ára (2003 og 2004). Ákvæðið verði að skýra í samhengi við 7. tl. kafla 1.11. þar sem segi að með tilboði skuli skila endurskoðuðum og árituðum ársreikningum síðustu tveggja ára „hafi fyrirtækið verið starfandi á þeim tíma.“ Það hafi því ótvírætt verið gert ráð fyrir því að fyrirtæki sem hafi verið starfandi skemur en tvö ár hafi getað tekið þátt í útboðinu. Með nákvæmlega sama hætti verði að skoða 5. tl. kafla 1.11. þar sem farið sé fram á yfirlit yfir reynslu bjóðanda af sambærilegum rekstri síðustu fimm ár, í samhengi við 1. tl. kafla 1.12. þar sem segi að endurskoðuðum ársreikningum síðustu fimm ára skuli skilað, „hafi fyrirtækið verið starfandi á þeim tíma“. Af útboðslýsingu sé því fullkomlega ljóst að engin hæfisskilyrði séu um starfsaldur. Samkvæmt útboðslýsingu hafi bjóðandi mátt fela undirverktaka að framkvæma verkið. Þannig segi í kafla 1.17. að verktaki beri fulla ábyrgð á verkefninu, „þar með töldum verkum undirverktaka“.Af tilboði bjóðanda hafi verið ljóst að til hafi staðið að nýta þá heimild. Undirverktakinn, Guðmundur Tyrfingsson ehf., hafi áratuga reynslu af sambærilegum verkum. Hæfi hans sjáist best af því að við hann hafi verið samið um skólaakstur fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands eftir höfnun allra boða. Stefnandi telur því samkvæmt framansögðu, að höfnun verkkaupa á tilboði stefnanda á þeim grundvelli að hæfisskilyrði útboðsins hafi ekki verið uppfyllt, hafi verið ólögmæt og óheimil. Stefnandi kveður að í útboðsgögnum og málflutningi Vegagerðarinnar sé blandað saman hæfisskilyrðum og sjónarmiðum sem líta eigi til við mat á gildum tilboðum frá hæfum bjóðendum. Þau skilyrði fyrir vali á tilboði, sem verkkaupi hafi vísað til, verði að skýra með hliðsjón af 26. og 50. gr. laga nr. 94/2001. Ekki dugi að vísa til óljósra athugasemda í útboðslýsingu um starfsreynslu eða fjárhagsstöðu bjóðenda til að hafna tilboði stefnanda eða meta það óhagkvæmara en önnur tilboð. Þar sem verkkaupi hafi ekki sundurgreint skilyrði fyrir vali á tilboði, eða skilgreint vægi hvers þáttar, megi eingöngu byggja val á tilboði á þeim skilyrðum sem ótvírætt komi fram í útboðslýsingu og þau uppfylli stefnandi. Stefnandi kveðst vísa til 30. og 31. gr. laga nr. 94/2001. Hafi hann lagt fram öll gögn sem verkkaupi hafi farið fram á að lögð yrðu fram samkvæmt ákvæðunum. Þá kveðst stefnandi byggja á því að honum hafi aldrei verið veitt færi á að sýna fram á fjárhagslega eða tæknilega getu fyrirtækisins, umfram þau grunnskilyrði sem sett hafi verið í útboðsgögnum. Hafi verkkaupi efast um burði stefnanda til að taka að sér verkið hafi honum borið að óska eftir frekari gögnum, sbr. 4. mgr. 30. gr. laganna. Verkkaupi hafi hins vegar hafnað tilboði stefnanda án nokkurrar rannsóknar og það brjóti í bága við fyrrgreind ákvæði laga nr. 94/2001, sem og almenna rannsóknarskyldu stjórnvalda. Stefnandi kveðst líta svo á að þær ástæður sem verkkaupi hafi tiltekið í því skyni að hafna tilboði stefnanda, eða meta það lakara en önnur, hafi verið fyrirsláttur. Sjáist það best á því að verkkaupi hafi verið reiðubúinn að semja við stefnanda um akstur á Suðurlandi þegar lægstbjóðandi, Þingvallaleið ehf., hafi fallið frá tilboði sínu. Hafi verkkaupi raunverulega talið að stefnanda skorti hæfi hefði hann aldrei boðað stefnanda til samningaviðræðna um þennan þátt verksins. Sú staðreynd að verkkaupi hafi boðað stefnanda til samningaviðræðna og beint því til hans að framlengja gildistíma boðs síns felli í raun úr gildi höfnun verkkaupa á tilboði stefnanda frá 18. október 2005 og afstöðu til hæfis hans sem bjóðanda. Það sé meginregla að stjórnvöldum beri, hvort sem um einkaréttarlega gerninga eða stjórnvaldsákvarðanir sé að ræða, að byggja á málefnalegum sjónarmiðum. Lögmaður Vegagerðarinnar hafi sagt ástæðuna fyrir því, að samningar um akstur á Suðurlandi hafi ekki náðst, vera þá að yfirlýsing undirverktaka stefnanda hafi ekki verið nægjanlega skuldbindandi. Það sé augljóslega málamyndaástæða. Yfirlýsing­in sem undirverktakinn hafi gefið út sé samkvæmt fyrirsögn sem starfsmaður Vegagerðarinnar hafi skrifað á fundi aðila 5. desember 2005. Yfirlýsingin stafi að grunni til frá Vegagerðinni sjálfri. Að hafna frekari samningaviðræðum á grundvelli þess að yfirlýsingin sé ófullnægjandi sé nánast fjarstæðukennt, sérstaklega þegar horft sé til þess að síðar hafi verið samið við þennan sama undirverktaka, Guðmund Tyrfingsson ehf., um skólaakstur. Engin skylda sé heldur í útboðsgögnum eða útboðsrétti almennt til að undirverktaki taki á sig beina ábyrgð gagnvart verkkaupa eins og lögmaður Vegagerðarinnar virðist hafa gert að úrslitaatriði í samningaviðræðum aðila.Raunveruleg ástæða fyrir því að ekki hafi verið samið við stefnanda um akstur á Suðurlandi sé sú að hann hafi ekki fallist á að afsala sér skaðabótarétti vegna útboðsins en það hafi ítrekað komið fram að það væri skilyrði samninga. Einnig beri yfirlýsing, sem verkkaupi hafi farið fram á að stefnandi undirritaði, það klárlega með sér. Þar sem stefnandi hafi neitaði því hafi ekki verið samið við hann. Það sé ólögmætt og ómálefnalegt sjónarmið að hafna hagstæðasta tilboði í útboð á þeim grundvelli. Beri að hafa í huga að verkkaupi fari með almannavald og jaðri framganga hans í málinu við valdníðslu. Með höfnuninni hafi verkkaupi brotið gegn svokallaðri efnislegri aðgreiningarreglu stjórnsýsluréttarins. Sú regla styðjist við það að stjórnvöld fari jafnan með mörg verkefni og þurfi að gæta að mörgum og oft ólíkum hagsmunum vegna þeirra. Reglan mæli fyrir um að stjórnvöld megi bara gæta þeirra hagsmuna og beita þeim sjónarmiðum sem eigi við nákvæmlega um fyrirliggjandi verkefni, en megi ekki draga inn í málið sjónarmið sem stuðli að öðrum markmiðum í öðrum málum. Verkefni verkkaupa umrætt sinn hafi eingöngu falist í því að ná hagstæðasta samningi um akstur á Suðurlandi. Skaðabótamál vegna ólögmætrar höfnunar á samningsgerð um Suðurnes sé annað verkefni, jafnvel þótt sömu aðilar eigi í hlut, og því megi ekki nýta eitt verkefni til að ná markmiðum annars, eins og verkkaupi hafi reynt. Stefnandi telji með hliðsjón af framangreindu að ákvarðanir Vegagerðar­innar, bæði upphafleg höfnun tilboðs frá 18. október 2005, sem og höfnun þess að semja við stefnanda um S1 hluta útboðsins frá 6. desember 2005, séu ólögmætar. Stefnandi krefjist viðurkenningar á skaðabótaskyldu. Samkvæmt meginreglum á því sviði beri að gera tjónþola eins settan og hin bótaskylda athöfn hefði ekki átt sér stað. Tjónið felist í því að vænlegur samningur hafi ekki fengist og hafi stefnandi orðið af hagnaði. Um nánari skilyrði efndabóta sé vísað til almennra reglna skaðabóta- og fjármunaréttar um bætur fyrir fjártjón sem feli það í sér að stefnandi skuli verða jafnsettur fjárhagslega og réttarbrot stefnda hefði ekki orðið. Eftir að niðurstaða útboðsins hafi legið fyrir hafi skapast skylda fyrir verkkaupa til að taka boði stefnanda og gera við hann verksamning. Stefnandi álíti að hér megi bæði rökstyðja að um sé að ræða skaðabótaskyldu innan og utan samninga og byggi hann á reglum um hvorttveggja. Viðurkennt sé í dómaframkvæmd að hvorki 20. gr. laga nr. 65/1993 um útboð, né 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup (um vangildisbætur), takmarki rétt til að krefjast efndabóta vegna réttarbrota við framkvæmd útboða hins opinbera. Vísun 2. mgr. 84. gr. til almennra skaðabótareglna hafi verið skýrð þannig að réttur til efndabóta geti stofnast ef almennum sönnunarkröfum hafi verið fullnægt. Stefnandi álíti að samið hefði verið um verkið við hann ef hinar ólögmætu ákvarðanir hefðu ekki komið til. Stefnandi hafi átt lægsta og þar með hagkvæmasta boð í verkin og engir annmarkar hafi verið á tilboðinu sem gert hafi það ógilt. Öll skilyrði hinna almennu skaðabótareglna um huglæga afstöðu, orsakatengsl og sennilega afleiðingu blasi við og hafi mátt vera öllum ljós sem tekið hafi hinar umdeildu ákvarðanir. Verkkaupi hafi tekið saknæma og ólögmæta ákvörðun sem hafi orðið stefnanda til fjártjóns og séu öll skilyrði efndabóta uppfyllt. Stefnandi gerir þær kröfur á hendur stefnda að hann verði eins settur fjárhagslega og ef tilboði hans í framangreindu útboði hefði verið tekið. Sé gerð krafa um viðurkenningu á rétti stefnanda til skaðabóta vegna þess hagnaðar sem stefnandi hefði haft af samningi við bjóðendur um akstur á Suðurlandi og á Suðurnesjum. Krafa um viðurkenningu á bótarétti vegna tapaðs hagnaðar af ákvörðun Vegagerðarinnar byggist á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, en verði fallist á þessa kröfu stefnanda megi búast við að leitast verði við að ná samkomulagi um greiðslu bóta og eftir atvikum að óskað verði eftir mati dómkvaddra matsmanna á ætluðum hagnaði af verkinu. Stefnandi telji að hugtakið „missir hagnaðar“ sé nægjanlega afmarkað að íslenskum rétti svo leggja megi dóm á viðurkenningarkröfu um rétt til slíkra bóta. Stefnandi hafi lagt fram yfirlit yfir áætlaðan hagnaðarmissi auk þess sem það felist í eðli máls að verktakar áætli sér alltaf eðlilegan hagnað í tilboðum sínum. Telji hann því að nægilega sé sýnt fram á það í viðurkenningarmáli þessu að tilboð hans hafi innifalið hagnað af verkinu og hann því orðið fyrir tjóni þar sem ekki var samið við hann. Um nánari skilyrði efndabóta sé vísað til almennra reglna skaðbóta- og fjármunaréttar um bætur fyrir fjártjón sem feli það í sér að stefnandi eigi kröfu til þess að verða jafnsettur fjárhagslega og réttarbrot Vegagerðarinnar hefði ekki orðið. Grundvöllur efniskröfu stefnanda í málinu séu í raun meginreglur útboðs- og verktakaréttar eins og þær birtist í réttarframkvæmd og lögum nr. 94/2001. Um vanefnda- og skaðabótaúrræðið efndabætur vísist til almennra reglna fjármunaréttar svo og túlkunar dómstóla á inntaki 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001. Um málskostnaðarkröfu vísist til 129.-131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, um varnarþing til 3. mgr. 33. gr. sömu laga og um fyrirsvar til 5. mgr. 17. gr. laganna. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að heimilt og skylt hafi verið að hafna tilboðum stefnanda í sérleyfisakstur og skólaakstur á Suðurnesjum og Suðurlandi. Því sé alfarið mótmælt sem röngu að höfnun tilboða gagnvart stefnanda hafi verið ólögmæt. Samkvæmt kafla 1.7. í útboðslýsingu hafi við val á verkataka átt að taka mið af fyrri verkum og fjárhagsstöðu bjóðenda. Hafi sú krafa verið gerð að lögð yrðu fram gögn um fyrri verkefni bjóðenda á sviði sambærilegra fólksflutninga. Hafi legið í hlutarins eðli að átt væri við fólksflutninga sambærilega að eðli og umfangi. Þar sem stefnandi hafði aðeins yfir að ráða tveimur bifreiðum sem auk þess voru samningsbundnar í óskilgreindum verkefnum fyrir sveitarfélagið Árborg var ljóst að mati stefnda að stefnandi hefði engin tök á að uppfylla skyldur verktaka samkvæmt útboðslýsingu. Enn fremur hafi legið fyrir að fjárhagslegur styrkur fyrirtækisins væri lítill í hlutfalli við stærð þeirra verkefna sem hér um ræði. Þá liggi fyrir að samkvæmt yfirlýsingu stefnanda í tilboði hans, um að hann hafi hafið starfsemi á árinu 2005 og bjóði aðeins upp á tvo bíla sem séu í samningsbundnum verkefnum fyrir sveitarfélagið Árborg, hafi hann ekki uppfyllt kröfur útboðslýsingar um að hafa unnið sambærileg verk áður. Samkvæmt útboðslýsingu skyldi sérleyfishafi á Suðurnesjum ábyrgjast að aka í Leifsstöð fyrir hverja einustu brottför áætlunarflugvéla og til Reykjavíkur eftir hverja einustu komu áætlunarflugvéla. Í útboðslýsingu, viðauka 2, komi fram að fjöldi ferða árið 2003 hafi verið 7000 ferðir en árið 2004 hafi þær verið 9.636. Til viðmiðunar við tilboðsgerð hafi átt að miða við 9.500 ferðir á ári eða 28.500 ferðir á samningstíma. Miðað við fyrrgreinda yfirlýsingu stefnanda um umsvif fyrirtækisins virðist sem þetta verkefni eitt og sér hefði verið honum algerlega óviðráðanlegt. Séu þá ótalin önnur verkefni, s.s. akstur milli Reykjavíkur, Voga og Reykjanesbæjar, Reykjanesbæjar, Sandgerðis og Garðs og milli Reykjavíkur og Grindavíkur, að ógleymdum skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Samkvæmt útboðslýsingu skyldi sérleyfishafi á Suðurlandi fara 6 ferðir á dag, mánudaga til föstudaga, en 5 ferðir á dag, laugardaga og sunnudaga, á tímabilinu 1. september til 31. maí ár hvert út samningstímann, milli Reykjavíkur og Selfoss. Að sumarlagi frá 1. júní til 31. september skuli hann fara 6 ferðir á dag alla daga. Um sé að ræða 9 mismunandi leiðir með allt frá tveimur ferðum á dag upp í sex ferðir á dag, samtals 19.308 ferðir á samningstímanum. Ljóst sé að stefnandi hefði ekki haft bolmagn til að sinna þessari þjónustu. Sé þá ótalinn skólaakstur, sem undirverktaki stefnanda, Guðmundur Tyrfingsson ehf., hafi nú tekið að sér fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands á grundvelli tilboðs stefnanda. Ef tekið sé mið af lýsingu stefnanda á fyrri verkum sé ljóst að stefnandi hefði aldrei einn og án aðkomu annarra getað staðið við skuldbindingar samkvæmt tilboði sínu. Báðar bifreiðar fyrirtækisins hafi verið uppteknar í öðrum verkefnum. Af þeim sökum hafi Vegagerðinni verið heimilt og skylt að hafna tilboði stefnanda á grundvelli kafla 1.7. í útboðslýsingu. Ekki liggi fyrir ótvíræðar upplýsingar um að fyrirtæki stefnanda hafi stundað fólksflutninga. Að minnsta kosti sé ljóst að fyrirtækið hafi aldrei sinnt verkefnum af þeirri stærðargráðu sem hér um ræði og hafi hann því ekki uppfyllt skilyrði kafla 1.7. í útboðslýsingu. Þar sem stefnandi hafi hvorki haft fjárhagslega né tæknilega getu til að ráða við verkið og hafi því ekki uppfyllt það skilyrði, að geta sýnt fram á að hafa unnið sambærileg verk hafi verið rétt að hafna tilboði stefnanda. Sé auk framangreinds vísað til 1. mgr. 30. og 31. gr. laga um opinber innkaup nr. 94/2001, þar sem gerð sé krafa um að tæknileg og fjárhagsleg geta bjóðenda sé nægilega trygg til að hann geti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart kaupanda. Enn fremur sé vísað til 1. mgr. 50. gr. sömu laga en þar komi fram að gengið skuli út frá hagkvæmasta boði hverju sinni. Það geti verið ýmist það sem sé lægst eða það uppfylli þarfir kaupanda best samkvæmt forsendum sem settar hafi verið fram í útboðsgögnum. Stefnandi hafi samkvæmt framlögðum upplýsingum með tilboði sínu engan veginn verið í stakk búinn til að uppfylla þær kröfur sem gerðar séu í útboðslýsingu um þjónustustig og hafi tilboð hans því verið fjarri því að vera hagstæðast þar sem ekki hafi legið fyrir nein trygging fyrir því að þarfir fyrir þjónustu á sviði fólksflutninga yrðu uppfylltar með því að taka tilboði stefnanda. Hann hafi alfarið verið háður undirverktökum um framkvæmd verksins en þeir hafi á engan hátt verið skuldbundnir gagnvart Vegagerðinni. Þá hafi stefnandi verið stofnaður skömmu fyrir útboðið þann 21. júlí 2005. Að mati stefnda hafi Vegagerðin farið að lögum að öllu leyti hvað útboð þetta snerti enda hafi stefnandi ekki uppfyllt skilyrði útboðsins. Stefndi kveður að það sé ekki rétt að eina ástæðan sem hafi verið gefin upp varðandi höfnun á tilboði stefnanda hafi verið sú að hann hafi ekki starfað nægilega lengi. Þá sé því mótmælt að ákvæði VI. kafla laga um opinber innkaup séu tæmandi eða að stefndi hafi brotið gegn 26. gr. laga um opinber innkaup svo sem skilja megi af stefnu. Stefndi mómælir því sem röngu að í útboðsgögnum og málflutningi Vegagerðarinnar hafi verið blandað saman hæfisskilyrðum og sjónarmiðum sem líta eigi til við mat á gildum tilboðum frá hæfum bjóðendum. Þá telur stefndi að þessi málsástæða stefnanda hafi enga þýðingu í málinu. Engu breyti hvort tilboði sé hafnað á grundvelli atriða sem snúi að bjóðanda eða tilboði hans að mati stefnda. Sama málsmeðferð sé viðhöfð í báðum tilvikum, þ.e. að tilboði sé hafnað með sama hætti og tekin sé afstaða til tilboða frá aðilum sem uppfylli kröfur útboðslýsingar. Það sé því ómögulegt að sjá hvernig þetta geti haft þýðingu til stuðnings dómkröfum stefnanda. Stefndi mótmælir því sem röngu sem haldið sé fram í stefnu að engin skilyrði um starfsaldur hafi verið í útboðsgögnum. Þá mótmælir hann því sem röngu að Vegagerðin hafi ekki rökstutt með vísan til hæfisskilyrða hvers vegna tilboði stefnanda hafi verið hafnað heldur aðeins vísað til óljósra textabrota í útboðslýsingu sem alls ekki varði hæfi heldur önnur atriði sem stefnandi virðist álíta ónauðsynleg formsatriði. Stefndi kveðst algerlega ósammála stefnanda um að þeir sem buðu í verkið hafi mátt vera starfandi skemur en 2 ár án þess að hafa fengist við sambærileg verkefni. Þá sé því mótmælt sem fram komi í stefnu að ástæður þær sem verkkaupi tiltók fyrir höfnun tilboðs hafi verið fyrirsláttur og settar fram til málamynda og að ákvörðun Vegagerðarinnar um að óska eftir framlengingu tilboðs stefnanda og að boða stefnanda til samningaviðræðna hafi fellt úr gildi höfnun Vegagerðarinnar á tilboði stefnanda frá 18. október 2005 og afstöðu til hæfis hans sem bjóðanda. Margsinnis hafi komið fram að ástæður höfnunar tilboðs stefnanda hafi verið þær að stefnandi uppfyllti ekki kröfur útboðslýsingar um að hafa unnið sambærileg verk auk þess að skorta fjárhagslega og tæknilega getu til að vinna verkið eins og að framan sé rakið. Að mati stefnda kjósi stefnandi að horfa algjörlega fram hjá aðalatriðum málsins. Af efni kafla 1.7. í útboðslýsingu megi vera ljóst að stefnt hafi verið að því að þeir einir kæmu til greina sem hafi haft fjárhagslega og tæknilega getu til að vinna verkið, sbr. 30. og 31. gr. laga um opinber innkaup nr. 94/2001. Ítarleg lýsing á verkinu sé þessu til fyllingar í útboðslýsingu og enginn vafi ætti að leika á því í huga grandvars bjóðanda við lestur útboðslýsingar að til að leysa þau verkefni af hendi sem hér um ræði þurfi eitthvað meira en tvær bifreiðar sem uppteknar séu í öðrum verkefnum. Í stefnu séu lítt skiljanlegar hugleiðingar sem virðast einkum lúta að því að vegna þess að skort hafi á sundurgreiningu skilyrða fyrir vali á tilboði eða skilgreiningu á vægi hvers þáttar hafi eingöngu mátt byggja val á tilboði á þeim skilyrðum sem ótvírætt komi fram í útboðslýsingu. Séu þessar vangaveltur og málsástæður málinu óviðkomandi auk þess sem óljóst sé á hvaða lagalegum grunni þetta byggist. Sé nægilega skýrt að stefnandi verði að hafa unnið sambærileg verk til að koma til greina í útboðinu. Ótvírætt sé af kafla 1.7. í útboðslýsingu að þar séu sett skilyrði og gerðar kröfur til bjóðenda sem tryggja eigi efndir skuldbindinga samkvæmt útboðslýsingu. Stefnandi sé svo lítið fyrirtæki að hann hefði aldrei getað staðið við tilboð sitt nema með aðkomu þriðja aðila. Hefði frekari sundurgreining eða nánari skilgreining skilyrða fyrir vali tilboða ekki haft nein efnisleg áhrif á niðurstöðu útboðsins hvað snerti stefnanda. Stefndi kveðst mómæla því að skylt hafi verið samkvæmt 4. mgr. 30. gr. að gefa stefnanda færi á að leggja fram frekari gögn til sönnunar fjárhagslegri og tæknilegri getu. Skilyrði beitingar 4. mgr. 30. gr. sé að bjóðanda verði ekki um það kennt að hafa ekki getað lagt fram umbeðin gögn. Stefnandi hefði getað lagt fram ítarlegri upplýsingar um það verkefni sem hann hafi unnið að fyrir sveitarfélagið Árborg en hann hafi kosið að gera það ekki og verði sjálfur að bera hallann af því. Þá eigi þau sjónarmið stefnanda, að það leiði af einhvers konar almennri rannsóknarskyldu stjórnvalda að kanna hefði átt betur stefnanda, enga stoð í lögum um opinber innkaup nr. 94/2001 eða lögum um framkvæmd útboða nr. 63/1993. Kaupandi hafi heimild til að kalla eftir frekari gögnum frá bjóðendum ef tilefni séu til þess og án þess að raskað sé jafnræði bjóðenda. Ekkert sérstakt tilefni hafi verið til að gefa stefnanda tækifæri til að auka við upplýsingar um tæknilega- eða fjárhagslega getu og fyrri verk eftir að tilboðsfrestur var runninn út. Engu að síður hafi Vegagerðin, án skyldu, gefið stefnanda kost á að leggja fram frekari gögn um að Guðmundur Tyrfingsson ehf. myndi ábyrgjast efndir samnings. Stefnandi hafi ekki nýtt það tækifæri sem honum var gefið til framlagningar frekari gagna. Vegagerðin hafi samið við Kynnisferðir ehf. um flugrútuna og annan sérleyfisakstur og skólaakstur á Suðurnesjum. Af ástæðum sem að framan séu raktar hafi Vegagerðin ákveðið að freista þess að ná fram ásættanlegri niðurstöðu með samningum á grundvelli tilboðs stefnanda í akstur á Suðurlandi með tilstyrk Guðmundar Tyrfingssonar ehf., sem tilgreindur hafi verið sem undirverktaki í tilboði stefnanda. Viðræður við stefnanda um þetta hafi farið fram á þeirri forsendu af hálfu Vegagerðarinnar að undirverktaki tæki á sig skuldbindingar á efndum samnings. Ekki hafi komið til greina af hálfu Vegagerðarinnar að semja við stefnanda um akstur á Suðurlandi á þeim grundvelli að Guðmundur Tyrfingsson ehf. kæmi að verkinu sem hver annar undirverktaki án skuldbindinga gagnvart Vegagerðinni. Skýra og ótvíræða yfirlýsingu hafi þurft frá Guðmundi Tyrfingssyni ehf. um skuldbindandi aðkomu að verkinu til að unnt hefði verið að ganga til samninga á grundvelli tilboðs stefnanda. Að öðrum kosti hefði sú staða getað komið upp að engar bifreiðar væru til reiðu til efnda samningsins þar sem báðar bifreiðar stefnanda voru uppteknar. Það hefði verið með öllu óviðunandi fyrir notendur þjónustunnar að búa við slíkt. Ljóst sé að munur sé á skuldbindandi aðkomu að verki annars vegar og hefðbundinni undirverktöku hins vegar. Verkkaupi geti krafist þess að bjóðandi leggi fram staðfestingu á undirverktökum sem koma eigi að verki án þess að í þeirri staðfestingu felist skuldbinding af hálfu undirverktaka gagnvart verkkaupa. Staðfesting á því að Guðmundur Tyrfingsson ehf. myndi koma að verkinu sem undirverktaki hafi ekki nægt ein og sér í þessu tilviki þar sem engin trygging hafi verið fyrir því að undirverktaki myndi taka að sér verkið fyrir stefnanda. Útilokað hafi verið fyrir Vegagerðina að semja við stefnanda sem aðalverktaka án þess að hafa í höndum yfirlýsingu Guðmundar Tyrfingssonar ehf. um að fyrirtækið myndi taka að sér verkið fyrir hann og með þeim hætti ganga inn í samninginn með skuldbindandi hætti. Þar sem slík yfirlýsing hafi ekki fengist hafi slitnað upp úr samninga­viðræðum aðila og hafi þessi afstaða Vegagerðarinnar verið fyllilega lögmæt. Sú málsástæða stefnanda að ekki hafi verið gengið til samninga við hann um sérleyfisakstur og skólaakstur á Suðurlandi vegna þess að hann vildi ekki falla frá skaðabótakröfum sé því röng. Stefnandi byggi meðal annars á því að höfnun á tilboði stefnanda hafi falið í sér brot á svokallaðri efnislegri aðgreiningarreglu stjórnsýsluréttarins en ekki sé gerð nánari grein fyrir því á hvaða réttarheimildum kenningar stefnanda um þetta efni séu byggðar en fullyrt að í umræddri reglu felist að stjórnvöld megi einungis gæta þeirra hagsmuna og beita þeim sjónarmiðum sem við eigi nákvæmlega um fyrirliggjandi verkefni. Á því sé byggt af hálfu stefnda að viðeigandi hagsmuna hafi verið gætt og tekið tillit til viðeigandi sjónarmiða umrætt sinn. Við ákvarðanatöku í málinu hafi Vegagerðin einkum haft í huga að tryggja hagsmuni farþega og annarra notenda þjónustunnar. Það grundvallarsjónarmið hafi verið haft í heiðri að tryggja sem hagstæðasta niðurstöðu í útboðinu þannig að verkið yrði unnið á sem hagkvæmastan og árangursríkastan hátt. Telur stefndi að ósannað sé að stefnandi hafi átt lægsta og hagstæðasta boðið í framangreint verk og að stefnda hafi verið skylt að semja við hann og sé því mótmælt að stefnandi geti gefið sér að tilboði hans hefði verið tekið. Að því virtu sem að framan sé rakið hafi engri saknæmri eða ólögmætri háttsemi verið til að dreifa af hálfu stefnda heldur hafi ákvörðun Vegagerðarinnar byggst á málefnalegum og löglegum grundvelli. Málsmeðferðarreglur hafi ekki verið brotnar og ekki sett ólögmæt skilyrði. Þá sé því einnig mótmælt að skýringar Vegagerðarinnar standist ekki ákvæði útboðslýsingar eða laga um hæfi bjóðenda. Stefndi kveður stefnanda hafa sönnunarbyrði fyrir öllu sem kröfu hans viðkomi, þar með talið um sök, ólögmæti, orsakatengsl, sennilega afleiðingu, tjón o.fl. Sú sönnun hafi ekki tekist og sé ósannað með öllu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni enda liggi engin haldbær gögn um hið meinta tjón og sé ósannað að umrætt verk hefði skilað stefnanda hagnaði. Þá mótmælir stefndi sérstaklega aðdróttunum stefnanda um valdníðslu af hendi Vegagerðarinnar. Um lagarök fyrir málskostnaðarkröfu sinni vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991. Eins og fram er komið byggir stefnandi kröfur sínar á því að höfnun Vegagerðar ríkisins á tilboðum stefnanda, annars vegar í sérleyfisakstur á Suðurlandi ásamt tilheyrandi skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands (S1) og hins vegar í sérleyfisakstur á Suðurnesjum ásamt tilheyrandi skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja (S2), hafi verið ólögmæt. Hafi stefnandi átt lægsta og hagstæðasta boð í báða þessa hluta útboðsins og því hafi Vegagerðinni verið skylt að semja við hann. Þar sem það hafi ekki verið gert hafi hann orðið fyrir tjóni sem felist í missi hagnaðar af verkunum og á því tjóni beri stefndi ábyrgð. Fyrir liggur að Vegagerðin ákvað að ganga til samninga við Þingvallaleið ehf. varðandi akstur á Suðurlandi (S1) en það félag átti lægsta tilboðið í það þjónustusvæði en stefnandi það næstlægsta. Þá gerði Vegagerðin samning við Kynnisferðir ehf. varðandi akstur á Suðurnesjum (S2) en þar átti stefnandi lægsta tilboðið. Var sá samningur undirritaður 14. október 2005. Vegagerðin tilkynnti stefnanda um framangreint með bréfi 18. október 2005 án þess að þar komi neitt fram um hvers vegna Vegagerðin ákvað að semja við Kynnisferðir ehf. um þjónustusvæði S2 en ekki stefnanda sem átti lægsta tilboð í verkið. Stefnandi kærði framangreinda ákvörðun Vegagerðarinnar til Kærunefndar útboðs­mála og verður ekki annað ráðið af þeirri kæru en að fyrst og fremst sé verið að kæra ákvörðun Vegagerðarinnar vegna samningsins við Kynnisferðir ehf. um akstur á Suðurnesjum (S2) en að auki er þess krafist að kærunefndin stöðvi frekari samningsgerð Vegagerðarinnar varðandi akstur á Suðurlandi (S1) ef ekki verði af samningum við Þingvallaleið ehf. um það svæði. Í málatilbúnaði Vegagerðarinnar fyrir kærunefndinni kemur fram að ástæða þess að tilboði stefnanda hafi verið hafnað sé sú að hann hafi hvorki haft fjárhagslega né tæknilega burði til að sinna þeim verkefnum sem útboðið tók til og því hafi Vegagerðinni verið óheimilt að ganga fram hjá þeim bjóðendum sem uppfyllt hafi skilyrði útboðslýsingar um fjárhagslega og tæknilega getu og reynslu. Á þessum sömu rökum byggir stefndi sýknukröfur sínar í máli þessu. Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga nr. 94/2001 telst kaupandi hafa hafnað tilboði ef hann er búinn að semja við annan aðila, gildistími tilboðs er liðinn án þess að óskað hafi verið eftir framlengingu tilboðs eða öllum tilboðum hefur verið hafnað formlega. Með samningi Vegagerðarinnar við Kynnisferðir ehf. um akstur á Suðurnesjum (S2) hinn 14. október 2005 var ljóst að Vegagerðin hafnaði tilboði stefnanda í það svæði. Þykir rétt að fjalla fyrst um lögmæti þeirrar höfnunar áður en fjallað verður um niðurstöðu samningaumleitana Vegagerðarinnar og stefnanda varðandi tilboð þess síðarnefnda í akstur á Suðurlandi (S1) í kjölfar þess að lægstbjóðandi féll frá tilboði sínu. Í 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/2001 segir að í útboðsgögnum skuli tilgreina forsendur fyrir vali tilboðs með eins nákvæmum hætti og framast er unnt. Í forsendum má ekki vísa til annarra atriða en staðreynd verða á grundvelli gagna sem bjóðendur leggja fram eða með öðrum hlutlægum hætti. Í 2. mgr. segir að ef kaupandi hyggst meta hagkvæmni tilboðs á grundvelli fleiri forsendna en verðs skuli tiltekið hverjar þessar forsendur séu og þeim raðað eftir mikilvægi nema slíkt sé útilokað. Af málatilbúnaði stefnda er ljóst að hann leit svo á að tilboð stefnanda væri ekki það hagstæðasta þótt það væri lægst þar sem tilboð hans hafi ekki fullnægt öllum kröfum útboðs-og verklýsingar. Eins og rakið hefur verið er í kafla 1.7. í útboðsgögnum fjallað um meðferð tilboða og val á verktaka. Þar kemur fram að verkkaupi áskilji sér rétt til að taka hagstæðasta tilboði ef tilboðið fullnægi öllum kröfum útboðs- og verklýsingar eða hafna öllum. Við val á verktaka muni verkkaupi taka mið af fyrri verkum hans og fjárhagsstöðu. Það sé skilyrði að verktaki sé ekki í vanskilum með nein opinber gjöld eða lífeyrissjóðs­iðgjöld og að hann hafi unnið sambærileg verk áður, þ.e.a.s. stundað fólksflutninga á landi. Að mati stefnda hafi stefnandi hvorki unnið sambærileg verk og hér um ræði né hafi hann haft fjárhagslega getu til að standa við boð sitt. Í kafla 1.11. í útboðsgögnum skulu eftirtalin atriði koma fram og fylgja tilboði: 1. Ítarleg lýsing á ferðaáætlunum. 2. Lýsing á því hvernig bjóðandi hyggst standa að verkefninu. 3. Lýsing á fargjaldakerfi og farmiðaverði. 4. Bifreiðar sem bjóðandi hyggst leggja til við aksturinn þar með talið skráninga­númer, stærð, fjöldi sæta og aðrir eiginleikar, þ.e. staðfesting á því að öllum tæknilegum kröfum útboðs- og verklýsingar sé fullnægt. 5. Yfirlit yfir reynslu bjóðanda af sambærilegum rekstri sl. 5 ár. 6. Yfirlit yfir undirverktaka ef um þá er að ræða. 7. Endurskoðaðir og áritaðir ársreikningar síðustu tveggja ára hafi fyrirtækið verið starfandi á þeim tíma. 8. Lýsing á biðaðstöðu farþega á þéttbýlisstöðum. 9. Aðrar upplýsingar sem við eiga að mati verkkaupa eða bjóðandi telur að styrkt geti tilboð sitt. Í kafla 1.12. í útboðsgögnum kemur fram að þegar opnun tilboða sé lokið og mat á þeim liggi fyrir áskilji verkkaupi sér rétt til að óska eftir eftirfarandi upplýsingum frá þeim aðilum sem til greina komi að semja við: 1. Endurskoðaða og áritaða ársreikninga síðustu fimm ára hafi fyrirtækið verið starfandi á þeim tíma. 2. Yfirlýsingu frá aðalviðskiptabanka um reglusemi í viðskiptum. 3. Staðfestingu á að bjóðandi sé í skilum með opinber gjöld og lífeyrisiðgjalda­greiðslur. 4. Allar aðrar upplýsingar sem málið varða að mati verkkaupa. Í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup segir að fjárhagsstaða bjóðanda skuli vera það trygg að hann geti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart kaupanda. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að bjóðandi geti að jafnaði fært sönnur á fjárhagslega getu sína með því að leggja fram viðeigandi upplýsingar frá bönkum, endurskoðaða reikninga fyrri ára, upplýsingar um veltu síðustu ára eða hlutdeild viðkomandi vöru, þjónustu eða verks í þeirri veltu. Þá segir í 3. mgr. að í útboðsgögnum skuli koma fram hvaða gögn samkvæmt 2. mgr. krafist er að bjóðandi leggi fram eða kunni á síðari stigum að verða beðinn um að leggja fram. Ekki skal krefjast frekari gagna en nauðsynlegt er með hliðsjón af eðli og umfangi fyrirhugaðra innkaupa. Í 4. mgr. segir að þegar bjóðandi er ófær um að leggja fram þau gögn sem greinir í 2. mgr. af ástæðum sem honum verður ekki um kennt skal gefa honum kost á að sýna fram á fjárhagslega getu sína með framvísun annarra gagna. Fram kemur í útboðsgögnum að leggja skuli fram endurskoðaða reikninga síðustu tveggja ára enda hafi fyrirtækið verið starfandi þá. Enn fremur er gert ráð fyrir því í útboðsgögnum að verkkaupi geti óskað eftir endurskoðuðum og árituðum ársreikningum síðustu fimm ár frá því fyrirtæki sem hann hyggst semja við, enda hafi fyrirtækið verið starfandi á þeim tíma. Samkvæmt þessu er ljóst að gert er ráð fyrir því í útboðsgögnum að fyrirtæki geti boðið í verk þótt það hafi verið starfandi í skemmri tíma en tvö ár. Var stefnandi því, miðað við útboðsgögn, ekki óhæfur bjóðandi á þeim forsendum að hann væri nýstofnað fyrirtæki. Ef forsenda fyrir vali tilboðs var að bjóðandi hefði verið í rekstri í meira en tvö ár hefði það þurft að koma skýrt fram í útboðsgögnum sbr. 26. gr. laga nr. 94/2001. Gera verður þá kröfu til verkkaupa að hann tilgreini nákvæmlega í útboðsgögnum hvaða kröfur hann geri til bjóðanda varðandi fjárhagsstöðu en af útboðsgögnum verður ekkert ráðið með vissu hvaða efnislegu kröfur séu gerðar til fjárhagslegs hæfis bjóðanda heldur er aðeins tiltekið hvaða gögn þurfi að afhenda með tilboði og að bjóðandi sé ekki í vanskilum með opinber gjöld eða lífeyrissjóðsiðgjöld. Fyrir liggur að stefnandi var nýstofnað fyrirtæki þegar umrætt útboð fór fram og þegar af þeirri ástæðu gat hann ekki lagt fram endurskoðaða ársreikninga fyrri ára. Þá var hann ekki í vanskilum með opinber gjöld eða lífeyrissjóðsiðgjöld. Með vísan til 4. mgr. 30. gr. laga nr. 94/2001 var Vegagerðinni skylt að gefa stefnanda kost á að sýna fram á fjárhagslega getu sína með framvísun annarra gagna en endurskoðaðra reikninga áður en ákvörðun var tekin um að hafna honum sem bjóðanda á þeim forsendum að hann hefði ekki fjárhagslega burði til að sinna verkefnunum. Í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 94/2001 segir að tæknileg geta bjóðanda skuli vera það trygg að hann geti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart kaupanda. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að bjóðandi geti fært sönnur á tæknilega getu með nánar tilgreindum gögnum sem tilgreind eru í 6 stafliðum. Þá segir í 3. mgr. að í útboðsgögnum skuli koma fram hvaða gögn samkvæmt 2. mgr. sé krafist að bjóðandi leggi fram eða kunni á síðari stigum að verða beðinn um að leggja fram. Ekki skal krefja um frekari gögn en nauðsynlegt er með hliðsjón af eðli og umfangi þess sem óskað sé kaupa á. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki haft tæknilega burði til að sinna þeim verkefnum sem hér um ræðir og virðist byggja það fyrst og fremst á því að hann hafi tilgreint í tilboði sínu að hann bjóði aðeins upp á tvo bíla sem séu þar að auki bundnir í verkefnum fyrir sveitafélagið Árborg. Í þeim fylgiskjölum sem greinir í kafla 1.11. í útboðsgögnum skal samkvæmt lið 4. tilgreina hvaða bifreiðar og hvernig útbúnar bjóðandi hyggst leggja til við aksturinn og kemur það fram í fylgiskjali 4 með tilboði stefnanda. Þar er tilgreindur fjöldinn allur af bifreiðum sem stefnandi ætlaði að nýta til verkefnisins. Ekki verður séð að gerð sé krafa um það í útboðsgögnum að bjóðandi þyrfti að eiga þær bifreiðar sem hann hugðist nota til verkefnisins. Þá er því ekki haldið fram að þær bifreiðar sem stefnandi þannig hugðist nota til verksins hafi ekki fullnægt útboðsskilmálum. Það sem fram kemur í fylgiskjali 5 í tilboði stefnanda varðar yfirlit yfir reynslu bjóðanda af sambærilegum rekstri sl. 5 ár. Þar kemur fram að bjóðandi sem slíkur hafi hafið starfsemi á árinu 2005 og því ekki starfað í sambærilegum rekstri í fimm ár. Hann bjóði upp á tvo bíla sem séu í samningsbundnum verkefnum fyrir sveitafélagið Árborg. Af þessu verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi þarna verið að upplýsa verkkaupa um hvaða reynslu hann hafi haft af sambærilegum verkefnum, eins og gerð var krafa um í útboðsgögnum, en ekki að lýsa þeim bifreiðum sem hann hefði yfir að ráða og hygðist nota til verkefnisins. Eins og rakið hefur verið var tekið fram í kafla 1.7. í útboðsgögnum að auk þess að taka mið af fjárhagsstöðu bjóðanda myndi verkkaupi taka mið af fyrri verkum hans við val á verktaka og sé skilyrði að bjóðandi hafi unnið sambærileg verk áður, „þ.e.a.s.stundað fólksflutninga á landi“. Verður þetta orðalag ekki skýrt á annan hátt en þarna sé verið að lýsa hvað felist í orðalaginu „sambærileg verk“ og að átt sé við að bjóðandi hafi stundað fólksflutninga á landi. Er því ekki fallist á það með stefnda að legið hafi í hlutarins eðli að átt væri við fólksflutninga sambærilega að eðli og umfangi. Stefnandi hefur haldið því fram að hann hafi verið með gildan samning við sveitafélagið Árborg um fólksflutninga á landi þegar útboðið fór fram og hefur þeirri fullyrðingu stefnanda ekki verið hnekkt. Þá liggur fyrir að undirverktaki sá sem stefnandi hafði samið við, Guðmundur Tyrfingsson ehf., hafði áratuga reynslu á fólksflutningum á landi og ætlaði að leggja til þær bifreiðar sem þurfti í vekið. Samkvæmt þessu var í tilboði stefnanda fullnægt því skilyrði útboðsins að bjóðandi hefði stundað fólksflutninga á landi. Af því sem nú hefur verið rakið þykir stefnandi hafa sýnt fram á það að tilboð hans hafi fullnægt þeim kröfum sem fram komu í útboðsgögnum um tæknilega burði til að sinna þeim verkefnum sem hann bauð í. Hefði Vegagerðinni verið í lófa lagið að kalla eftir frekari upplýsingum ef hún dró í efa að stefnandi hefði aðgang að þeim bifreiðum sem hann hugðist nýta til verksins. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið þykir ekkert fram komið um að stefnandi hafi ekki uppfyllt þau skilyrði um fjárhagslegt og tæknilegt hæfi sem fólust í útboðsgögnunum. Var stefnandi þannig með hagstæðasta tilboðið og var Vegagerðinni óheimilt að hafna tilboði hans á þeim forsendum að hann hefði ekki fjárhagslega og tæknilega burði til að standa við tilboðið. Braut ákvörðun Vegagerðarinnar því gegn ákvæðum laga nr. 94/2001. Þykir ekki skipta máli hvort höfnunin byggðist á þeim forsendum að stefnandi hafi ekki verið talinn hæfur bjóðandi eða að tilboð hans væri ekki fullnægjandi miðað við útboðsgögn. Þegar það lá fyrir í byrjun desember 2005 að Þingvallaleið ehf. féll frá tilboði sínu í akstur á Suðurlandi ásamt skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands (S1) var ljóst að lægst bjóðandi í verkið var stefnandi. Stefnandi heldur því fram að ástæða þess að samningar tókust ekki með aðilum um þann hluta útboðsins hafi verið sú að stefnandi hafi ekki fallist á að afsala sér skaðabótarétti vegna útboðsins. Það sé ólögmætt og ómálefnalegt sjónarmið. Stefndi mótmælir því að það hafi verið ástæða þess að ekki hafi tekist samningar með aðilum heldur hafi forsendur fyrir samningi verið þær að Guðmundur Tyrfingsson ehf. hefði skuldbindandi aðkomu að verkinu og að hann gæfi út yfirlýsingu um að hann myndi taka að sér verkið og ganga inn í samning aðila með skuldbindandi hætti. Af gögnum málsins þykir ljóst að Vegagerðin óskaði eftir því að stefnandi félli frá kæru og skaðabótakröfum vegna málsins og útbjó lögmaður Vegagerðarinnar yfirlýsingu þess efnis sem óskað var eftir að stefnandi undirritaði. Ekki liggja fyrir haldbær gögn um það að Vegagerðin hafi sett það sem ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir samningi við stefnanda um akstur á Suðurlandi (S1) að stefnandi félli frá skaðabótakröfum á hendur Vegagerðinni vegna höfnunar á tilboði stefnanda í akstur á Suðurnesjum (S2). Stendur þar orð gegn orði hjá þeim sem sátu fundi vegna málsins og það vitni sem einna helst getur talist hlutlaust, Kjartan Ólafsson alþingismaður, sat ekki allan fundinn þann 5. desember 2005 og var því ekki vitni að því hvernig honum lauk. Aðrir fundarmenn en samningsaðilar voru starfsmenn og lögmenn samnings­aðila og verður að meta vitnisburði þeirra með hliðsjón af því. Þá benda gögn málsins til þess að samningaviðræðum var slitið hinn 6. desember 2005 á þeim forsendum að stefnandi hefði ekki að mati Vegagerðarinnar lagt fram fullnægjandi yfirlýsingu frá Guðmundi Tyrfingssyni ehf. Stefndi krafðist þess að undirverktakinn Guðmundur Tyrfingsson ehf. gengi inn í samning aðila með skuldbindandi hætti þar sem útilokað hafi verið fyrir Vegagerðina að semja við stefnanda sem aðalverkaka án aðkomu þess félags. Af gögnum málsins verður ekki ráðið með vissu hvaða stöðu Vegagerðin hugsaði sér að Guðmundur Tyrfingsson ehf. hefði í samningi aðila en ljóst er að hann var ekki aðili að því útboði sem hér er til umfjöllunar heldur ætlaði að taka að sér að vera undirverktaki stefnanda. Ekki verður séð að skilyrði Vegagerðarinnar um að undirverktakinn Guðmundur Tyrfingsson ehf. gengi inn í samning aðila með skuldbindandi hætti hafi verið í samræmi við útboðsgögn. Gat Vegagerðin því ekki sett fram þetta skilyrði en krafa Vegagerðarinnar um ábyrgð undirverktakans var sett fram þar sem Vegagerðin taldi stefnanda hvorki hafa fjárhagslega né tæknilega getu til að taka að sér þetta verkefni. Með vísan til sömu raka og að framan er rakið um ólögmæti höfnunar tilboðs stefnanda vegna aksturs á Suðurnesjum (S2) á þeim forsendum að stefnandi hefði ekki fjárhagslegar eða tæknilegar forsendur til að taka að sér verkið þykir ljóst að ákvörðun Vegagerðarinnar 2. janúar 2006, að hafna tilboði stefnanda í akstur á Suðurlandi (S1), sem var hagstæðasta tilboðið eftir að lægstbjóðandi féll frá sínu tilboði, var einnig ólögmæt. Með málsókn þessari neytir stefnandi heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að leita dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda en þar segir að hafi sóknaraðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti hann leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Gildir þetta án tillits til þess hvort honum væri þess í stað unnt að leita dóms sem mætti fullnægja með aðför. Stefnandi hefur lagt fram einhliða útreikning sinn um áætlaðan hagnaðarmissi vegna umrædds útboðs og hefur útreikningur þessi af þeim sökum takmarkað sönnunargildi. Hins vegar liggur fyrir að tilboð stefnanda í umrædd verk er hærra en nam kostnaðaráætlun verkkaupa en gera má ráð fyrir að í henni hafi verið gengið út frá því að væntanlegur verktaki hefði einhvern hagnað af framkvæmd verksins. Með því þykir stefnandi hafa leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og er því fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 en með því er þá aðeins leyst úr um lögmæti aðgerða Vegagerðarinnar án þess að nokkru sé slegið föstu um í hvaða mæli þær aðgerðir hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Að þessu virtu verður því fallist á kröfu stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda vegna missis hagnaðar sem hann kunni að hafa notið ef ekki hefði komið til ákvarðana Vegagerðarinnar að hafna tilboðum hans. Þrátt fyrir framsetningu í kröfugerð stefnanda verður málatilbúnaður hans skilinn á þann veg að um sé að ræða ákvarðanir Vegagerðarinnar sem teknar voru annars vegar með bréfi 18. október 2005 þegar hafnað var tilboði stefnanda í akstur á Suðurnesjum (S2) og hins vegar með bréfi 2. janúar 2006 þegar hafnað var tilboði stefnanda í akstur á Suðurlandi (S1). Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Jóhannes Karl Sveinsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Óskar Thorarensen hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ Viðurkenndur er réttur stefnanda, Hópbílaleigunnar ehf., til skaðabóta úr hendi stefnda, íslenska ríkinu, vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið hefði ekki komið til ákvarðana Vegagerðar ríkisins annars vegar hinn 18. október 2005 um að hafna tilboðum stefnanda í sérleyfisakstur á Suðurnesjum ásamt tilheyrandi skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja (S2) og hins vegar hinn 2. janúar 2006 um að hafna tilboði stefnanda í sérleyfisakstur á Suðurlandi ásamt skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands (S1). Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 15/2004
Samfélagsþjónusta Vararefsing
G hafði á árunum 1998 til 2000 hlotið fjóra sektardóma og gengist undir tvö sektarboð, þar af í fjögur skipti vegna aksturs undir áhrifum áfengis. G sótti um að vararefsing þessara fésekta yrði fullnustuð með samfélagsþjónustu og var fallist á umsókn hans eftir að hann hafði gengist undir áfengismeðferð. Skömmu síðar þurfti lögregla tvívegis að hafa afskipti af G vegna ölvunar og afturkallaði fangelsismálastofnun ákvörðun sína um samfélagsþjónustu í kjölfarið. G taldi afturköllunina hafa verið ólögmæta. Talið var að umrædd afturköllun hafi verið lögmæt, enda sé það skilyrði þess að samfélagsþjónusta komi til álita, að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum, þar sem hann sé kærður fyrir refsiverðan verknað. Nægi í því sambandi að upp hafi komið mál þar sem viðkomandi sé grunaður um refsiverðan verknað. Þá var einnig talið að ákvörðun fangelsismálastofnunar um að afplánun G á vararefsingunni skyldi hefjast 11. apríl 2001 en ekki 18. sama mánaðar, líkt og tilkynnt hafði verið með bréfi stofnunarinnar, væri lögmæt. Þótti ekki varhugavert að leggja framburð starfsmanns stofnunarinnar til grundvallar um það, að G hafi sjálfur óskað eftir því að hefja afplánun þegar í stað. Var Í því sýknað af bótakröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 12. janúar 2004. Hann gerir þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 15.200.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. júní 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður fyrir Hæstarétti verði látinn niður falla. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram hafði áfrýjandi á árunum 1998 til 2000 hlotið fjóra sektardóma og gengist undir tvö sektarboð, sem árituð voru af dómara, þar af í fjögur skipti vegna aksturs undir áhrifum áfengis. Vararefsing þessara fésekta var samtals 77 daga fangelsi. Með umsóknum 15. nóvember 2000 og 16. janúar 2001 sótti áfrýjandi um að vararefsingin yrði fullnustuð með samfélagsþjónustu samkvæmt IV. kafla A laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist, sbr. lög nr. 22/1999. Eftir að starfsmaður fangelsismálastofnunar hafði kannað persónulega hagi áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 23. gr. laganna með áorðnum breytingum, var ákveðið að fresta erindi hans þar til hann hefði farið í áfengismeðferð. Að henni lokinni ákvað fangelsismálastofnun 4. apríl 2001 að verða við umsókn áfrýjanda að því tilskildu, að hann féllist á þau skilyrði, sem sett yrðu fyrir samfélagsþjónustunni. Samkvæmt þeirri ákvörðun átti áfrýjandi að inna af hendi 100 klukkustunda samfélagsþjónustu á þremur til fjórum mánuðum. Fáum dögum síðar, eða 9. og 10. apríl, þurfti lögregla tvívegis að hafa afskipti af áfrýjanda vegna ölvunar og var hann í bæði skiptin handtekinn og færður í fangageymslur. Er þetta gerðist var áfrýjandi ekki búinn að undirrita samfélagsþjónustuskírteini, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 48/1988, þar sem fram koma öll þau skilyrði, sem menn gangast undir, enda hafði ekki enn verið ákveðið hvaða vinnu hann skyldi inna af hendi. Hinn 11. apríl 2001 afturkallaði fangelsismálastofnun ákvörðun sína frá 4. apríl um samfélagsþjónustu með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 48/1988 og tók þá ákvörðun að áfrýjandi skyldi afplána vararefsinguna með refsivist. Í öðru bréfi sama dag tilkynnti stofnunin að afplánun skyldi hefjast 18. apríl, en í báðum tilvikum var áfrýjanda veittur andmælafrestur til 17. apríl. Áfrýjandi telur, að framangreind afturköllun fangelsismálastofnunar hafi verið ólögmæt. Einnig hafi það verið ólögmætt að láta hann hefja afplánun þegar 11. apríl í stað 18. apríl sem ákveðið hafði verið. II. Samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 48/1988 er það skilyrði þess að samfélagsþjónusta komi til álita, að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum, þar sem hann er kærður fyrir refsiverðan verknað. Þá er það einnig skilyrði samkvæmt 3. tölulið sömu greinar, að dómþoli sé hæfur til samfélagsþjónustu. Eins og að framan greinir hafði fangelsismálastofnun metið áfrýjanda hæfan til samfélagsþjónustu eftir að hann hafði gengist undir áfengismeðferð. Í þeim tveimur viðtölum, sem starfsmaður stofnunarinnar átti við áfrýjanda, var honum gerð ítarleg grein fyrir því skilyrði, að hann neytti ekki áfengis, það væri grundvallarskilyrði þess að hann væri hæfur til samfélagsþjónustu. Fangelsismálastofnun reisti afturköllun sína á 2. mgr. 26. gr. laga nr. 48/1988 þar sem segir, að stofnunin geti afturkallað ákvörðun sína um samfélagsþjónustu, ef dómþoli er kærður fyrir að hafa framið refsiverðan verknað eftir að ákveðið er að fullnusta fangelsisrefsingu með samfélagsþjónustu. Áfrýjandi telur, að ekki sé unnt að líta svo á, að hann hafi verið kærður fyrir refsiverðan verknað í skilningi þessa ákvæðis. Það þurfi að liggja fyrir sterkar vísbendingar í formi gagna og upplýsinga um að háttsemi brotaþola hafi falið í sér verknað sem að lögum teljist refsinæmur. Telur hann að háttsemi hans 9. og 10. apríl hafi ekki fallið undir verknaðarlýsingu 21. gr. áfengislaga nr. 75/1998. Jafnframt telur hann, að það hefði átt að veita honum áminningu, sbr. 3. mgr. 26. gr. laga nr. 48/1988, áður en tekin var ákvörðun um afturköllunina. Eins og að framan greinir er það skilyrði þess að samfélagsþjónusta komi til álita, að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum þar sem hann er kærður fyrir refsiverðan verknað. Það nægir því til að útiloka samfélagsþjónustu, að upp hafi komið mál þar sem viðkomandi er grunaður um refsiverðan verknað. Telja verður, að lögregluskýrslurnar 9. og 10. apríl um ölvun áfrýjanda hafi veitt fangelsismálastofnun nægar upplýsingar um brot hans og ekki hafi verið þörf á að kanna málið frekar af stofnunarinnar hálfu, en ósannað er annað en að lögregluskýrslurnar hafi legið fyrir áður en ákvörðun var tekin um afturköllun. Lögregla hafði tvívegis verið kölluð til að hafa afskipti af áfrýjanda vegna ölvunar hans á almannafæri og háttsemi hans gat varðað við 21. gr. áfengislaga og 3. gr. og 17. gr., sbr. 2. gr., lögreglusamþykktar fyrir Reykjavík nr. 625/1987. Þar sem vararefsing sú, sem áfrýjandi hafði fengið heimild til að afplána með samfélagsþjónustu, var að mestu leyti tilkomin vegna refsiverðra brota hans undir áhrifum áfengis og honum var ljóst, að hann fengi ekki að gegna samfélagsþjónustu nema að undangenginni áfengismeðferð, verður að líta svo á að brot hans hafi verið alvarleg. Var því ekki skylt að veita áfrýjanda áminningu áður en ákveðið var að hann skyldi afplána fangelsisrefsinguna. Með ölvun sinni 9. og 10. apríl hafði áfrýjandi brotið gegn því grundvallarskilyrði að neyta ekki áfengis til að teljast hæfur til að gegna samfélagsþjónustu, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 48/1988. Er fallist á það með héraðsdómi, að afturköllun fangelsismálastofnunar á ákvörðun sinni um samfélagsþjónustu hafi verið lögmæt. III. Fram er komið, að forvarnarfulltrúi lögreglu hafði samband við starfsmann fangelsismálastofnunar 11. apríl 2001 og tilkynnti að áfrýjandi óskaði eftir að hefja afplánun strax og myndi ekki nýta sér andmælarétt sinn. Að morgni 11. apríl var áfrýjanda birt bréf fangelsismálastofnunar dagsett sama dag þess efnis, að fyrri ákvörðun um samfélagsþjónustu væri afturkölluð og var honum veittur frestur til 17. apríl til að koma fram andmælum. Áfrýjandi undirritaði bréfið um móttöku og var ritað á bréfið, að hann félli strax frá andmælum. Áfrýjanda var einnig birt 11. apríl 2001 ákvörðun fangelsismálastofnunar, sem dagsett var sama dag, þess efnis að afplánun 77 daga vararefsingar skyldi hefjast 18. apríl. Áfrýjandi undirritaði bréf þetta um móttöku þess. Starfsmaður fangelsismálastofnunar, sem birti honum framangreind bréf, fullyrti fyrir dómi, að áfrýjandi hafi verið hæfur til að meta aðstæður og falla frá andmælum og það hafi verið eindregin ósk hans sjálfs að fara strax í afplánun, enda hafi hann verið húsnæðislaus. Áfrýjandi bar fyrir dómi, að það væri ekki rétt að hann hefði óskað eftir því að hefja afplánun strax 11. apríl og taldi sig hafa verið í mjög slæmu ástandi, hann myndi ekki einu sinni eftir því hvað hann hefði sagt. Í kæru sinni til dómsmálaráðuneytis 18. apríl 2001 gerði áfrýjandi enga athugasemd við það að hann hafi verið settur í afplánun fyrr en staðið hafi til, og kom það fyrst fram í kæru lögmanns hans 8. maí 2001. Þykir ekki varhugavert að leggja framburð starfsmanns fangelsismálastofnunar til grundvallar um það, að áfrýjandi hafi sjálfur óskað eftir því að hefja afplánun þegar í stað. Telst ákvörðunin því vera lögmæt. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 8. október s.l., er höfðað með stefnu birtri 26. febrúar s.l. Stefnandi er Guðmundur Teitur Guðbjörnsson, kt. 220556-2399, Grettisgötu 43, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir þess hönd er stefnt dómsmálaráðherra og fjár­mála­ráðherra. Dómkröfur stefnanda eru þær í fyrsta lagi að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun fangelsismálastofnunar ríkisins frá 11. apríl 2001, sem staðfest var með úr­skurði dómsmálaráðherra 17. maí sama ár, um að afturkalla ákvörðun stofnunarinnar frá 4. apríl 2001 um að heimila stefnanda að afplána vararefsingu með sam­fél­ags­þjón­ustu, hafi verið ólögmæt. Í öðru lagi að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun fang­els­is­málastofnunar ríkisins frá 11. apríl 2001, sem staðfest var með úrskurði dóms­mála­ráðherra 17. maí sama ár, um að gera stefnanda að hefja þá þegar hinn 11. apríl 2001 afplánun vararefsingar, sem ekki átti að hefjast fyrr en 18. apríl sama ár, hafi verið ólögmæt. Í þriðja lagi að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaða­bætur að fjárhæð kr. 15.200.000 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. júní 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist máls­kostn­aðar úr hendi stefnda að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefn­anda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Til vara er krafist stórkostlegrar lækkunar á stefnukröfum og málskostnaður í því tilviki verði látinn niður falla. Stefndi telur að vísa beri frá dómi ex officio ofangreindum viður­kenningarkröfum stefnanda. Stefnanda var veitt gjafsókn í máli þessu með leyfi dóms- og kirkju­mála­ráðu­neytis dagsettu 24. mars sl. Málavextir. Málavextir eru þeir að með umsóknum dagsettum 15. nóvember 2000 og 16. janúar 2001 sótti stefnandi, með vísan til IV. kafla laga nr. 48/1988 um fangelsi og fanga­vist með síðari breytingum, um að afplána með ólaunaðri samfélagsþjónustu sam­tals 77 daga vararefsingu fésekta samkvæmt sex ákvörðunum dómstóla frá 19. febrúar 1998 til 27. júlí 2000. Munu fjórir dómanna til komnir vegna aksturs stefn­anda undir áhrifum áfengis en tvö sektarboð munu vera vegna annarra um­ferð­ar­laga­brota. Stefnanda mun hafa verið birt ákvörðun 16. janúar 2001 um að hann ætti að af­plána 53 daga af umræddum vararefsingum og segir í umsögn lögreglustjórans í Reykjavík vegna þessarar umsóknar að stefnandi segist vera nýbúinn að ljúka meðferð gegn áfengissýki á sjúkrastöðinni Vogi og stundi fundi hjá AA samtökunum auk funda með ráðgjöfum gegn áfengissýki. Daginn eftir tók Margrét Sæmundsdóttir, starfs­maður fangelsismálastofnunar, svonefnda persónuskýrslu af stefnanda. Þar kemur fram að hann hafi verið í sambúð frá því í janúar en hafi verið hent út fyrir tveimur dögum. Hann eigi hvergi heimili en sé að leita sér að samastað og kveðst myndu kanna aðstöðu hjá systur sinni. Hann segir áfengisvanda sinn hafa byrjað árið 1987 og hafi hann verið í túraneyslu. Stefnandi segir í skýrslunni að hann hafi farið fjórum sinn­um í meðferð og eina heila meðferð. Hann hafi verið á Vogi frá 2. desember til 10. desember og stundi prógramm með M-hópnum í Síðumúla. Ákveðið mun hafa verið að fresta afgreiðslu erindis stefnanda þar til hann hefði lokið áfengismeðferð í Hlað­gerðarkoti og samkvæmt gögnum málsins dvaldi hann þar frá 27. janúar til 2. mars 2001 og frá 13. mars til 16. mars sama ár. Í skýrslu áðurgreindrar Margrétar dag­settri 31. mars sama ár segir svo meðal annars að stefnandi hafi verið í símasambandi við hana og tvívegis mætt í viðtal eftir meðferðina og verið edrú og snyrtilegur í bæði skiptin. Hann leigi herbergi að Leifsgötu 16 en sé að leita sér að betra húsnæði. Þá er sagt að honum hafi verið gerð grein fyrir alvarleikanum haldi hann ekki edrúmennsku. Með bréfi fangelsismálastofnunar til stefnanda dagsettu 4. apríl 2001 var honum til­kynnt að samkvæmt 1. mgr. 26. gr. b laga nr. 48/1988 og með heimild í 1. mgr. 24. gr. laganna, hefði verið ákveðið, með hliðsjón af breyttum persónulegum aðstæðum hans, að verða við umsókn hans um að afplána umræddar vararefsingar með ólaunaðri sam­félagsþjónustu, enda féllist hann á þau skilyrði sem sett séu. Var lagt fyrir stefn­anda að inna af hendi 100 klst. samfélagsþjónustu á 3-4 mánuðum. Mánudaginn 9. apríl 2001 kl. 16:14 var óskað eftir lögreglu að Flókagötu 5 vegna ölvaðs manns er væri þar til vandræða. Segir í lögregluskýrslu að stefnandi hafi verið á vettvangi áberandi ölvaður og til vandræða. Hafi hann því verið handtekinn og færður í fangageymslur. Þá segir að sökum ölvunar stefnanda hafi ekki verið hægt að kynna honum rétt sinn. Daginn eftir kl. 19:23 var lögreglu tilkynnt um mann í ann­ar­legu ástandi inni á Bílaleigunni ALP við Vatnsmýrarveg. Var lögreglu vísað á stefn­anda og virtist þeim hann ölvaður og þar sem hann hefði ekki í hús að venda var hann fluttur á lögreglustöðina. Var stefnanda kynnt að hann væri handtekinn vegna ölvun­ar­ástands hans en ekki hafi verið unnt að kynna honum réttarstöðu handtekinna manna vegna þessa ástands. Stefnandi var færður í fangaklefa. Í málinu liggja frammi tvö bréf fangelsismálastofnunar ríkisins til stefnanda, bæði dagsett 11. apríl 2001. Kemur þar fram að stofnuninni hafi borist upplýsingar frá lög­reglustjóranum í Reykjavík um að stefnandi hafi verið kærður fyrir ölvun á al­mannafæri 9. og 10. apríl sama ár, sbr. 21. gr. áfengislaga, og verið vistaður í fanga­geymslu lögreglunnar. Í bréfunum er vísað til 2. mgr. 26. gr. laga um fangelsi og fanga­vist þar sem segir að hafi dómþoli verið kærður fyrir að hafa framið refsiverðan verknað eftir að ákveðið er að fullnusta refsivist með samfélagsþjónustu, geti fang­els­is­málastofnun þá ákveðið að ákvörðun um fullnustu refsingar með samfélagsþjónustu verði afturkölluð og dómþoli afpláni refsivistina. Er því lýst í bréfunum að fangelsis­mála­stofnun telji í ljós leitt að stefnandi hafi brotið gegn ofangreindri lagagrein og verði að líta svo á að forsendur séu brostnar ef dómþoli fremur refsiverðan verknað eftir að ákvörðun um samfélagsþjónustu hefur verið tekin og með öllu óásættanlegt að sam­félagsþjónusta hefjist eða haldi áfram í slíkum tilvikum. Öðru bréfinu lýkur með því að stefnanda er veittur frestur til 17. apríl sama ár til að koma fram andmælum vegna ofangreindrar ákvörðunar. Bréf þetta er áritað um móttöku af stefnanda að því er virðist sama dag og það er ritað og samkvæmt því fellur hann strax frá andmælum. Í hinu bréfinu segir að stefnanda hafi verið gefinn kostur á að koma fram andmælum til 17. apríl 2001 en engin andmæli hafi borist. Var lagt fyrir stefnanda að mæta í Hegn­ingarhúsið við Skólavörðustíg 18. apríl sama ár til að hefja afplánun dómsins (svo). Þá var stefnanda bent á kæruheimild til dóms- og kirkjumálaráðuneytis. Bréf þetta er einnig áritað um móttöku af stefnanda. Óumdeilt er að stefnandi hóf þrátt fyrir þetta afplánun vararefsingar strax 11. apríl sama ár og segir stefnandi að mótmæli hans gegn því hafi verið að engu höfð. Stefndi heldur því hins vegar fram að stefnandi hafi sjálfur óskað eftir því að hefja afplánun strax til þess að honum yrði unnt að takast á við stjórnlausa áfengisneyslu sína. Með bréfi dagsettu 18. apríl 2001 lagði stefnandi fram kæru á hendur fang­els­is­mála­stofnun til dóms- og kirkjumálaráðuneytis og virðist kæra hans snúast um það að stofn­unin hafi verið búin að samþykkja afplánun vararefsingar með samfélagsþjónustu en sú ákvörðun hafi verið dregin til baka vegna áfengisneyslu hans áður en skrifað hafi verið undir og áður en hann vissi hvað hann ætti að vinna við. Lögmaður stefnanda sendi ráðuneytinu kröfugerð og frekari rökstuðning með kæru stefnanda með bréfi dagsettu 8. maí sama ár. Laut kæran þá annars vegar að þeirri ákvörðun fangelsis­mála­stofnunar að afturkalla þá ákvörðun að heimila kæranda að afplána vararefsingu með samfélagsþjónustu og hins vegar að þeirri ákvörðun stofnunarinnar frá 11. apríl sama ár að gera stefnanda að hefja þá þegar afplánun vararefsingar sem ekki hafi átt að hefjast fyrr en 18. apríl sama ár. Var þess krafist annars vegar að ákvörðun fangelsis­mála­stofnunar um að afturkalla ákvörðun um að heimila stefnanda að afplána vara­refsingu með samfélagsþjónustu yrði felld úr gildi og hins vegar að viðurkennt yrði að ákvörðun stofnunarinnar um að gera stefnanda að hefja þegar afplánun vararefsingar 11. apríl 2001 hafi verið ólögmæt. Var sú sérstaka krafa gerð að þegar yrði mælt fyrir um lausn stefnanda úr fangelsi og að hann fengi að halda óskertu frelsi sínu, a.m.k. þar til úrskurður ráðuneytisins lægi fyrir. Með úrskurði dómsmálaráðherra dagsettum 17. maí 2001 voru fyrrgreindar ákvarðanir fangelsismálastofnunar staðfestar. Með bréfi dagsettu 27. febrúar 2002 bar lögmaður stefnanda fram kvörtun við um­boðsmann Alþingis vegna úrlausnar ráðuneytisins og í áliti sínu nr. 3461/2002 dag­settu 10. október sama ár komst umboðsmaður að þeirri niðurstöðu að úrskurður ráðu­neyt­isins, þar sem staðfest er ákvörðun fangelsismálastofnunar um að afturkalla ákvörðun stofnunarinnar um að veita stefnanda heimild til samfélagsþjónustu, hafi ekki verið í samræmi við lög. Þá var það niðurstaða umboðsmanns að fangelsis­mála­stofnun hafi ekki verið heimilt að lögum að gera stefnanda að hefja afplánun vara­refs­ingar fésektar strax 11. apríl 2001. Loks var það niðurstaða umboðsmanns að ráðu­neyt­inu hafi verið skylt að taka kröfu lögmanns stefnanda um að fresta réttaráhrifum ákvörð­unar fangelsismálastofnunar til efnislegrar meðferðar eins fljótt og því varð við komið. Beindi umboðsmaður þeim tilmælum til ráðuneytisins að það tæki mál stefn­anda til endurskoðunar í samræmi við ofangreind sjónarmið, kæmi fram beiðni þess efnis frá honum, og leitaði þá leiða til að rétta hlut hans. Að fengnu áliti umboðsmanns beindi lögmaður stefnanda þeirri fyrirspurn til dóms- og kirkjumálaráðherra hvort unnt væri að ná samkomulagi um bætur til handa stefnanda. Í svarbréfi ráðuneytisins dagsettu 23. október 2002 sagði að ráðuneytið væri ekki sammála áliti umboðsmanns í öllum efnum. Var þar m.a. vísað til skilyrðis sem stefnanda hafi verið fullkunnugt um að gilti fyrir hann eins og alla þá sem fái að gegna samfélagsþjónustu, en það sé bann við því að neyta áfengis eða fíkniefna á sam­fél­agsþjónustutímabilinu, en eigi verði séð að fjallað sé nema lauslega um það í álitinu. Þá var ráðuneytið ósammála þeirri túlkun sem fram kom í álitinu að dvöl stefn­anda í bílaleigu ALP geti hvorki talist ölvun á almannafæri né að verknaðarlýsing 21. gr. ætti við. Meðal annars af þessum sökum sá ráðuneytið sér ekki fært að taka upp samningaviðræður um bætur til handa stefnanda. Með vísan til þessarar afstöðu ráðu­neytisins segir stefnandi að sér hafi verið nauðugur einn kostur að höfða mál þetta. Samkvæmt vottorði fangelsismálastofnunar var afplánun stefnanda með eftir­farandi hætti árið 2001: Afplánun í Hegningarhúsinu frá 11. apríl til 26. apríl, á Litla Hrauni frá þeim degi til 27. apríl, á sjúkrahúsi frá þeim degi til 29. apríl, á Litla Hrauni frá þeim degi til 28. maí og á áfangaheimili Verndar frá þeim degi til 25. júní, en þann dag var hann látinn laus. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að umræddar ákvarðanir fangelsismálastofnunar, sem stað­festar hafi verið með úrskurði dómsmálaráðherra hafi verið ólögmætar. Hafi stefn­andi á grundvelli þessara ákvarðana og ólögmæts úrskurðar ráðherra verið ófyrir­synju sviptur frelsi í 76 daga. Hafi þetta valdið honum margvíslegu tjóni á líkama og sál og krefst hann af þeim sökum miskabóta vegna þeirrar ólögmætu frelsisskerðingar sem hann hafi þurft að sæta vegna úrskurðar dómsmálaráðherra. Að því er ákvörðun um afturköllun fyrri ákvörðunar um afplánun vararefsingar með samfélagsþjónustu varðar byggir stefnandi á því í fyrsta lagi að lagaskilyrðum um aftur­köllun ákvörðunar hafi ekki verið fullnægt. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. b laga um fang­elsi og fangavist gildi ákvæði 23.-26. gr. laganna um fullnustu vararefsingar með sam­félagsþjónustu. Í 2. mgr. 26. gr. laganna sé mælt svo fyrir að fangelsismálastofnun geti tekið ákvörðun um afturköllun ákvörðunar um fullnustu með samfélagsþjónustu hafi dómþoli verið kærður fyrir að hafa framið refsiverðan verknað og að dómþoli afpláni þá fangelsisrefsingu. Hafi ákvörðun stofnunarinnar byggst á þessu ákvæði en ekki 1. mgr. 26. gr. laganna þar sem mælt sé fyrir um heimild til afturköllunar ákvörð­unar um samfélagsþjónustu þegar einhver skilyrði hennar séu rofin. Hafi ákvörðun um aft­urköllun verið byggð á því að stefnandi hefði verið kærður fyrir refsiverðan verknað og í því skyni hafi verið vísað til 21. gr. áfengislaga. Í öðru lagi er á því byggt að gögn um ætlað áfengislagabrot hafi ekki legið fyrir þegar umræddar ákvarðanir hafi verið teknar. Hafi lögmaður stefnanda fengið gögn málsins frá fangelsismálastofnun með bréfi dagsettu 2. maí 2001 og sé þar hvergi minnst á lögregluskýrslur og þær hafi ekki fylgt öðrum gögnum málsins. Þá hafi stefnandi ekki verið inntur eftir afstöðu sinni til sakarefnisins og honum ekki gefinn kostur á að tjá sig um ætlað brot sitt, hvorki við meðferð málsins hjá fangelsis­mála­stofnun né hjá dómsmálaráðuneyti. Skorti því verulega á að mál stefnanda hafi verið nægi­lega upplýst áður en ákvörðun hafi verið tekin, sbr. 7. gr. stjórnsýslulaga. Hafi þó verið brýn ástæða til þess þar sem ákvörðunin hafi falið í sér afturköllun fyrri ívilnandi ákvörðunar og haft í för með sér frelsissviptingu fyrir stefnanda. Í þriðja lagi er á því byggt að 2. mgr. 26. gr. laga um fangelsi og fangavist verði ekki skilin þannig að eingöngu nægi að fyrir liggi formleg kæra um refsiverða hátt­semi. Verði litið svo á að lögregluskýrslur hefðu legið fyrir þegar fangelsis­mála­stofnun tók umrædda ákvörðun, hafi þær einar sér ekki getað verið grundvöllur slíkrar ákvörð­unar. Megi draga þá ályktun af áliti umboðsmanns Alþingis, lögskýringar­gögn­um og skoðunum fræðimanna að til þess að skilyrði 2. mgr. 26. gr. laganna séu upp­fyllt þurfi að liggja fyrir nokkuð sterkar vísbendingar í formi gagna og upplýsinga um að háttsemi varði við refsilög. Hafi ekki farið fram fullnægjandi rannsókn á ætlaðri refsi­verðri háttsemi megi ganga út frá því að skilyrði 2. mgr. 26. gr. laganna séu ekki upp­fyllt. Beri enn fremur að hafa í huga þá meginreglu að allan vafa beri að skýra sak­born­ingi í hag og jafnframt að um afturköllun verulega ívilnandi ákvörðunar sé að ræða, en það geri kröfur um að mál sé vel rannsakað og upplýst áður en ákvörðun sé tekin. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að háttsemi hans hafi ekki fallið undir 21. gr. áfeng­is­laga, en refsinæmi slíks verknaðar sé háð því að sökum ölvunar hafi verið valdið óspektum, hættu eða hneyksli á almannafæri, á opinberum samkomum, í bifreið­um eða öðrum farartækjum eða skipum. Það sé því ekki refsivert eitt og sér að vera ölvaður á almannafæri, en skýra verði refsiákvæði þröngt. Stefnandi byggir á því að hvorug lögregluskýrslan hafi gefið tilefni til að ætla að stefnandi hafi brotið gegn 21. gr. áfengislaga. Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hefði gerst brotlegur við 21. gr. áfengislaga hafi fangelsismálastofnun verið óheimilt að aftur­kalla ákvörðun sína án þess að veita honum áður lögbundna áminningu sam­kvæmt 3. mgr. 26. gr. laga um fangelsi og fangavist, en ætlað áfengislagabrot stefn­anda, þótt sannað væri, gæti ekki talist alvarlegt í skilningi lagagreinarinnar. Í sjötta lagi er á því byggt að meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin, en samkvæmt 1. mgr. 26. gr., sbr. 1. mgr. 26. gr. b laga um fangelsi og fanga­vist geti fangelsismálastofnun gripið til þriggja úrræða rjúfi dómþoli skilyrði sam­félags­þjónustu. Í fyrsta lagi geti stofnunin ákveðið að skilyrðum samfélagsþjónustu skuli breytt, í öðru lagi geti hún lengt samfélagsþjónustutímann og í þriðja lagi geti hún ákveðið að fangelsisrefsing skuli afplánuð. Sé ljóst að stofnunin hafi gripið til harð­asta úrræðisins og því gengið mun lengra en nauðsyn hafi borið til. Í sjöunda lagi er á því byggt að andmæla- og upplýsingaréttur hafi verið brotinn á stefn­anda, sbr. 13. gr. og 15. gr. stjórnsýslulaga. Hafi stefnandi verið staddur í fanga­geymsl­um lögreglu þegar honum hafi verið birt bréf fangelsismálastofnunar, en hann hafi verið nývaknaður og illa haldinn af áfengisneyslu undanfarinna daga. Hafi hann því ekki verið í nokkru ástandi til annars en að láta undan þrýstingi starfsmanns stofn­un­arinnar og falla frá lögbundnum andmælarétti sínum. Hafi stefnanda verið gefinn frestur til 17. apríl 2001 til að koma á framfæri athugasemdum sínum og engin þörf hafi verið á að stytta þann frest. Hafi stefnanda enginn kostur gefist á því að kynna sér gögn málsins eða réttarstöðu sína. Þá hafi honum ekki gefist færi á að ráðfæra sig við lög­mann og verði því að telja að andmælaréttur sá er stofnunin teldi sig hafa veitt stefn­anda hafi verið hjóm eitt og geti ekki talist uppfylla ákvæði 13. gr. stjórn­sýslu­laga. Hafi í ljósi fyrirhugaðrar frelsisskerðingar stefnanda verið sérstaklega brýnt að vönd­uðum stjórnsýsluháttum yrði fylgt í hvívetna og sé ákvörðun stofnunarinnar því enn fremur ólögmæt af þessum ástæðum. Að því er varðar ákvörðun fangelsismálastofnunar um að afplánun refsingar skyldi hefjast þegar í stað 11. apríl 2001 í stað 18. apríl sama ár er á því byggt í fyrsta lagi að um bindandi ákvörðun hafi verið að ræða. Í öðru lagi er á því byggt að ákvörðunin hafi verið ólögmæt að formi og efni til, en stofnunin hafi enga heimild haft að lögum til að gera stefnanda að hefja þá þegar afplánun sem hann átti að hefja sjö dögum síðar. Þá er á því byggt að um nýja efnislega ákvörðun hafi verið að ræða og hafi stofnunin þurft að leita samþykkis stefnanda fyrir henni. Vísar stefnandi til 25. gr. stjórn­sýslulaga í þessu samhengi. Stefnandi byggir einnig á því að í stjórnsýslurétti hafi verið talið að gera verði þeim mun strangari kröfur til lagaheimildar því meiri skerð­ingu eða röskun sem ákvörðun stjórnvalds hefur í för með sér á persónulega hags­muni borgaranna. Sé í þessu sambandi talað um styrkleikasjónarmiðið. Sé ekki hægt að líta öðru vísi á en að stefnandi hafi sætt ólögmætri frelsisskerðingu frá 11.-18. apríl 2001 og breyti engu þótt sá tími teljist til afplánunartíma stefnanda. Stefnandi rökstyður fjárkröfu sína þannig að í stað þess að afplána vararefsingu sína með rúmlega 100 klukkustunda samfélagsþjónustu eins og honum hafi verið heim­ilað hafi honum verið gert að afplána 76 sólarhringa í fangelsi en það svari til rúmlega 1800 klukkustunda. Megi af ákvæðum 23. gr. laga um fangelsi og fangavist ráða að unnt sé að fullnusta hvern mánuð í fangelsisrefsingu með 40 klukkustunda ólaun­aðri samfélagsþjónustu. Stefnandi byggir á 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt sé fyrir um að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Þá er á því byggt að stefndi beri ábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar á því tjóni sem hlotist hafi af fyrr­greindum ólögmætum stjórnsýsluákvörðunum. Sé ljóst að fyrirvaralaus og lang­var­andi frelsissvipting stefnanda hafi valdið honum verulegum miska. Er á því byggt af hálfu stefnanda að hinar ólögmætu ákvarðanir hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi stefnanda, sbr. 26. gr. skaðabótalaga og eigi hann því rétt á miskabótum úr hendi stefnda. Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir miklum andlegum þjáningum meðan á fangelsisvist hans hafi staðið. Hann hafi aldrei áður setið í fangelsi og verið bug­aður af vanlíðan. Hann hafi verið hræddur, átt bágt með svefn og þá hafi hann þjáðst að kvíða, eirðarleysi og þunglyndi. Eftir að hann hafi orðið fyrir líkamsárás á Litla Hrauni hafi hann vart þorað út úr klefa sínum og svo rammt hafi kveðið að and­legum þjáningum hans að hann hafi fengið mikið magasár og verið fluttur á sjúkrahús. Sé líklegt að hann hafi beðið varanlegt líkamstjón vegna þessa og segist hann ekki hafa treyst sér til nokkurrar vinnu eftir að fangavistinni lauk. Stefnandi gerir kröfu um að fá greiddar kr. 200.000 í miskabætur fyrir hvern dag sem hann var sviptur frelsi og telur þeirri kröfu í hóf stillt miðað við aðdraganda og afleiðingar umræddra stjórn­sýslu­ákvarðana. Auk framangreindra lagaákvæða vísar stefnandi til ákvæða Mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórn­mála­leg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979. Dráttarvaxtakrafa er reist á III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi telur að vísa beri frá dómi ex officio viðurkenningarkröfum stefnanda og er sú skoðun á því byggð að málsástæður og lagarök verði ekki gerðar að sjálfstæðum dóm­kröfuliðum. Bótakrafa stefnanda sé reist á því að á grundvelli framangreindra ákvarð­ana fangelsismálastofnunar ríkisins hafi stefnandi á ólögmætan hátt verið sviptur frelsi og gert að afplána vararefsingu með fangelsisvist í stað sam­fél­ags­þjón­ustu. Hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju í 76 daga og beri bætur samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og almennum reglum skaðabótaréttar og hafi hinar ólög­mætu ákvarðanir falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi hans, sbr. 26. gr. skaða­bótalaga og eigi hann því rétt til miskabóta úr hendi stefnda. Telur stefndi að í viður­kenningarkröfu stefnanda felist þannig þær málsástæður sem liggi til grundvallar bóta­kröfunni og beri því að vísa þeim frá dómi. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að ákvörðun fangelsismálastofnunar um að aftur­kalla þá ákvörðun sína að heimila stefnanda að afplána vararefsingu með sam­fél­agsþjónustu hafi í einu og öllu verið lögmæt. Þá hafi afplánun stefnanda sem hófst þegar 11. apríl 2001 í stað 18. apríl sama ár komið til að ósk stefnanda sjálfs og því í einu og öllu lögmæt. Stefndi byggir á því að meðal þeirra skilyrða að samfélagsþjónusta komi til álita, sbr. 2. tl. 1. mgr. 23. gr. laga um fangelsi og fangavist, séu að dómþoli eigi ekki mál til með­ferðar hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum þar sem hann sé kærður fyrir refsi­verðan verknað. Þá segi í 25. gr. laganna að samfélagsþjónusta skuli m.a. bundin þeim skilyrðum að dómþoli gerist ekki sekur um refsiverðan verknað á þeim tíma sem sam­félagsþjónusta er innt af hendi, sbr. 1. tl. 1. mgr. og þá megi samkvæmt 2. mgr. binda samfélagsþjónustu þeim skilyrðum er geinir í 2.-6. tl. 3. mgr. 57. gr. almennra hegn­ingarlaga, þar á meðal að viðkomandi neyti hvorki áfengis né deyfilyfja, sbr. 3. tl. 3. mgr. 57. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga um fangelsi og fangavist ákveði fangelsismálastofnun hvort skilyrðum samfélagsþjónustu skuli breytt, tími sem sam­félagsþjónusta er innt af hendi skuli lengdur eða hvort fangelsisrefsing skuli af­plán­uð, rjúfi dómþoli skilyrði samfélagsþjónustu eða sinni henni ekki með full­nægjandi hætti. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. geti stofnunin ákveðið að ákvörðun um fulln­ustu með samfélagsþjónustu verði afturkölluð og að dómþoli afpláni fangelsis­refs­ingu ef dómþoli er kærður fyrir að hafa framið refsiverðan verknað eftir að ákveðið er að fullnusta fangelsisrefsingu með samfélagsþjónustu. Í 3. mgr. 26. gr. lag­anna sé kveðið á um það að sé rof á skilyrðum samfélagsþjónustu eða meint brot ekki alvarlegt eða ítrekað, skuli veita áminningu áður en ákveðið sé að fangelsisrefsing skuli afplánuð. Samkvæmt þessu sé því ljóst að skilyrði þess að samfélagsþjónusta komi til álita sé að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá ofangreindum aðilum þar sem hann sé kærður fyrir refsiverðan verknað. Telur stefndi nægilegt að viðkomandi sé grunaður um refsiverðan verknað og hafnar túlkun stefnda á 2. mgr. 26. gr. laganna. Stefndi byggir á því að hugtakið almannafæri í 21. gr. áfengislaga feli í sér til­vísun til sömu viðmiðunar og byggt sé á í lögreglusamþykktum. Í 2. gr. lög­reglu­sam­þykktar fyrir Reykjavík nr. 625/1987 sé almannafæri þannig skilgreint að um sé að ræða götur og svæði, ætluð til almannanota. Gildi ákvæðið um almannafæri einnig eftir því sem við eigi um aðra staði sem opnir séu almenningi, verslanir, veitingastaði, bif­reiðastöðvar, biðskýli, söfn o.fl. Stefndi byggir á því að af þeirri 77 daga vararefsingu fésekta sem stefnandi hafi óskað eftir að fá að afplána með samfélagsþjónustu, hafi alls 73 dagar verið tilkomnir á grundvelli fjögurra dóma vegna aksturs undir áhrifum áfengis en 4 dagar vegna ann­arra umferðarlagabrota. Í ljósi þessa og ítrekaðra afskipta lögreglu af stefnanda vegna ölvunar á almannafæri á árunum 2000 og 2001 hafi það verið mat fang­els­is­mála­stofnunar að vafasamt væri að stefnandi stæðist hæfisskilyrði þau er gildi um sam­fél­ags­þjónustu, þar á meðal um áfengisneyslu á samfélagsþjónustutímabilinu. Í stað þess að synja stefnanda þegar um samfélagsþjónustu hafi verið ákveðið að fresta af­greiðslu málsins meðan stefnandi gengist undir áfengismeðferð. Eftir að meðferðinni lauk hafi starfsmaður fangelsismálastofnunar tvívegis tekið fram við stefnanda að áfeng­isneysla á samfélagsþjónustutímabilinu yrði litin mjög alvarlegum augum og metið sem gróft brot á skilyrðum þeim er um samfélagsþjónustu gilda. Með hliðsjón af breyttum högum stefnanda hafi umsókn hans um afplánun vararefsingar fésekta með samfélagsþjónustu verið samþykkt en þegar í ljós hafi komið nokkrum dögum síðar að stefnandi hafi tvívegis verið kærður fyrir brot gegn 21. gr. áfengislaga á rúmum sólarhring hafi ekki verið annað fært en að afturkalla umrædda ákvörðun. Stefndi byggir á því að ekki fái staðist þau sjónarmið stefnanda að beita hafi átt áminn­ingu áður en ákveðið hafi verið að fangelsisrefsing skyldi afplánuð né að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu. Þau skilyrði að aðili neyti ekki áfengis eða deyfilyfja séu grundvallarskilyrði fyrir því að viðkomandi teljist hæfur til að gegna sam­fél­ags­þjónustu og brot gegn því skilyrði sé því eitt sér alvarlegt. Hafi áfengismeðferð sú sem stefnanda hafi verið gefinn kostur á að gangast undir til að teljast hæfur til að gegna samfélagsþjónustu því greinilega ekki borið árangur. Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið á andmælarétti stefnanda og að honum hafi á ólögmætan hátt gegn andmælum sínum verið gert að hefja afplánun þegar í stað. Stefndi byggir á því að starfsmaður fangelsismálastofnunar hafi birt stefnanda um­rædda ákvörðun um afturköllun í fangageymslu lögreglunnar. Hafi stefnanda verið gerð grein fyrir innihaldi bréfsins og þeim fresti sem hann hefði til að koma að and­mælum. Stefnandi hafi hins vegar að eigin frumkvæði óskað eftir því að fá að hefja af­plánun þegar í stað þannig að honum yrði unnt að takast á við stjórnlausa áfengis­neyslu sína. Hafi stefnandi staðfest þessa ósk sína með undirritun á bréfið þar sem fram hafi komið að hann félli strax frá andmælum. Fái því ekki staðist þær full­yrð­ingar stefnanda að hann hafi verið þvingaður til að falla frá andmælum eða að hann hafi haft uppi mótmæli gegn því að hefja afplánun strax. Þá bendir stefndi á að í bréfi stefn­anda til dómsmálaráðuneytis dagsettu 18. apríl 2001 hafi hann engar athuga­semdir gert við það að afplánun hófst strax. Stefndi vísar því eindregið á bug að stefnandi hafi verið sviptur frelsi að ósekju. Fanga­vistin sem stefnandi sætti hafi verið á grundvelli fjögurra dóma héraðsdóms. Stefn­andi hafi ekki átt lögvarinn rétt til að afplána vararefsingu með sam­félags­þjónustu og afturköllun á þeirri heimild hafi verið í einu og öllu að lögum. Hafi verið ljóst af gögnum málsins að stefnandi réði ekki við áfengisneyslu sína og því hafi hann verið óhæfur til að gegna samfélagsþjónustu. Stefndi rökstyður varakröfu sína þannig að miskabótakrafa stefnanda sé allt of há. Afplánun stefnanda hafi byggst á tildæmdri refsingu og hafi hann sjálfur óskað eftir því að hefja afplánun 11. apríl 2001 og engar athugasemdir gert við afturköllun ákvörð­unarinnar fyrr en 18. apríl sama ár. Þrátt fyrir brot stefnanda á reglum um sam­félagsþjónustu hafi honum verið heimilað að afplána síðustu 28 daga vara­refs­ingar sinnar á áfangaheimili Verndar. Sé föngum þar heimilt að sækja vinnu eða skóla en tiltekin viðveruskylda sé á heimilinu. Stefndi segir rangt og ósannað að stefnandi hafi beðið heilsutjón og orðið óvinnu­fær vegna aðbúnaðar í fangavistinni. Sé ljóst af gögnum málsins að stefnandi hafi ekki gengið heill til skógar og þá hafi hann meðal annars átt við þunglyndi að stríða auk áfengisvandamála. Einnig hefði hann gengist undir aðgerð í marsmánuði. Hafi stefnandi engin gögn lagt fram um heilsufar sitt fyrir og eftir fangavistina né um harð­ræði er hann segist hafa orðið fyrir þar. Stefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta frá fyrri tíma en þingfestingu málsins. Niðurstaða. Stefndi hefur vakið athygli dómsins á því að viðurkenningarkröfur stefnanda ættu að sæta frávísun án kröfu á þeim grundvelli að málsástæður og lagarök verði ekki gerð að sjálfstæðum dómkröfuliðum, en í viðurkenningarkröfum stefnanda felist þær máls­ástæður sem liggi til grundvallar bótakröfu. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu skaðabóta vegna þess tjóns sem hann telur að margumræddar ákvarðanir hafi valdið honum. Áður en hægt er að leysa úr því hvort stefnandi eigi rétt á skaðabótum verður fyrst að leysa úr því álitaefni hvort um­ræddar ákvarðanir hafi verið lögmætar. Fallast ber á það með stefnda að í viður­kenn­ingarkröfum stefnanda felist þær málsástæður sem hann telur að leiða eigi til bóta­skyldu stefnda. Þar sem lagarök og málsástæður verða ekki gerð að sjálfstæðum dóm­kröfum ber að vísa viðurkenningarkröfum stefnanda frá dómi. Ágreiningur aðila málsins snýst um það annars vegar hvort sú ákvörðun fangelsis­málastofnunar ríkisins að afturkalla þá ákvörðun sína frá 4. apríl 2001 að heim­ila stefnanda að afplána vararefsingu með samfélagsþjónustu hafi verið lögmæt og hins vegar hvort heimilt hafi verið að láta stefnanda hefja afplánun strax 11. apríl sama ár og er sérstaklega um það deilt hvort sú ráðstöfun hafi verið að beiðni stefn­anda sjálfs. Er í þessu sambandi tekist á um skýringu á ákvæðum laga um fangelsi og fanga­vist um samfélagsþjónustu og skilyrði hennar, þá er ágreiningur um það hvort sú hátt­semi stefnanda að vera tvívegis ölvaður á tilteknum stöðum 9. og 10. apríl sama ár teljist vera brot gegn 21. gr. áfengislaga sem hafi veitt stofnuninni heimild til áður­greindrar afturköllunar. Er um það deilt hvort andmæla- og upplýsingaréttur stefnanda hafi verið virtur, hvort lögskylt hafi verið að veita honum áminningu áður en til aftur­köll­unarinnar kom og einnig hvort stefndi hafi með háttsemi sinni brotið gegn meðal­hófs­reglu stjórnsýsluréttar. Samkvæmt reglum IV. kafla laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist er heimilt, hafi maður verið dæmdur í allt að sex mánaða óskilorðsbundið fangelsi, ef almanna­hags­munir mæla ekki gegn því, að fullnusta refsinguna með ólaunaðri sam­fél­ags­þjónustu. Samkvæmt IV. kafla A laganna, sbr. 26. gr. a, sbr. 5. gr. laga nr. 22/1999, getur lögreglustjóri ákveðið að maður skuli afplána vararefsingu fésektar sem inn­heimt­ist ekki, og er þá heimilt, ef almannahagsmunir mæla ekki gegn því, að fullnusta vara­refsinguna með ólaunaðri samfélagsþjónustu, minnst 20 klukkustundir og mest 480 klukkustundir. Samkvæmt 26. gr. b laganna gilda ákvæði 23.-26. gr. laganna um fulln­ustu vararefsingar samkvæmt þessum kafla að öðru leyti en því að í stað þess að umsókn um afplánun vararefsingar með samfélagsþjónustu sé send fangelsis­mála­stofnun skal sektarþoli senda lögreglustjóra slíka beiðni skriflega eigi síðar en sjö dög­um eftir að honum barst tilkynning um fyrirhugaða afplánun vararefsingar. Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laganna eru meðal annars sett þau skilyrði fyrir því að sam­fél­agsþjónusta komi til álita að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá lögreglu, ákæru­valdi eða dómstólum, þar sem hann er kærður fyrir refsiverðan verknað. Þá er það skilyrði sett að dómþoli teljist hæfur til samfélagsþjónustu. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal, áður en metið er hvort dómþoli teljist hæfur til samfélagsþjónustu og þar með hvort líklegt sé að hann geti innt hana af hendi, fara fram athugun á per­sónu­legum högum hans. Samkvæmt gögnum málsins kannaði Margrét Sæmundsdóttir, starfsmaður fangelsis­málastofnunar, persónulega hagi stefnanda eftir að umsókn hans um að af­plána vararefsinguna með samfélagsþjónustu lá fyrir. Eftir þá athugun var það nið­ur­staða hennar að leggja til að erindinu yrði frestað þar til stefnandi hefði lokið áfengis­meðferð í Hlaðgerðarkoti. Er upplýst að stefnandi lauk þessari meðferð og mætti hann tví­vegis í viðtal hjá Margréti og að sögn hennar var hann edrú og snyrtilegur í bæði skiptin. Leiddi þetta til þess að fangelsismálastofnun tók þá ákvörðun 4. apríl 2001 að fall­ast á umsókn hans um að afplána vararefsinguna með 100 klst. samfélagsþjónustu á 3-4 mánuðum. Er tekið fram að þessi ákvörðun sé tekin með hliðsjón af breyttum per­sónulegum aðstæðum stefnanda. Var það skilyrði sett að stefnandi féllist á þau skil­yrði sem sett yrðu fyrir samfélagsþjónustunni. Stefnandi mun ekki hafa verið bú­inn að gangast undir þau skilyrði sem setja átti enda brá svo við að lögregla þurfti nokkrum dögum síðar tvívegis að hafa afskipti af honum vegna ölvunar hér í borg. Með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga um fangelsi og fangavist afturkallaði fangelsis­mála­stofnun fyrri ákvörðun um samfélagsþjónustu og tók þá ákvörðun að stefnandi skyldi af­plána vararefsinguna með refsivist. Ágreiningur aðila snýst um það hvort þessi aftur­köllun fangelsismálastofnunar, sem síðar var staðfest með úrskurði dóms­mála­ráðu­neytis, stæðist lög. Samkvæmt framansögðu eru það skilyrði þess að samfélagsþjónusta komi til álita meðal annars að dómþoli eigi ekki mál til meðferðar hjá lögreglu , ákæruvaldi eða dóm­stólum. Þá er það jafnframt skilyrði að dómþoli teljist hæfur til sam­fél­ags­þjónustu. Ljóst er af brotaferli stefnanda, sem varð tilefni til þeirra vararefsinga sem mál þetta snýst um, að hann á við verulegt áfengisvandamál að stríða. Hefur hann orðið sannur að sök um að aka bifreið undir áhrifum áfengis í sex skipti á árunum 1997-2000. Má því af þessum sökum draga verulega í efa hæfni hans til þess að gegna sam­félagsþjónustu. Stefnandi lýsir því sjálfur í persónuskýrslu að hann hafi nokkrum sinnum farið í meðferð vegna áfengisvanda síns. Þá lýsti hann því yfir að hann hefði verið í túraneyslu. Þegar ljóst var að áfengismeðferð sú, sem stefnandi fór gagngert í til að teljast hæfur til þess að gegna samfélagsþjónustu, bar ekki árangur og ljóst var að fyrir lágu tvær kærur á hendur stefnanda fyrir ölvun á almannafæri, var fangelsis­mála­stofnun bæði rétt og skylt að fella þegar úr gildi fyrri ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga um fangelsi og fangavist. Var eins og á stóð engin ástæða til að veita stefn­anda áminningu enda hlaut honum að hafa verið ljóst hverju það varðaði ef hann léti ekki af áfengisneyslu sinni. Þá verður að telja fráleitt að andmælaréttur hafi verið brot­inn á stefnanda, enda féll hann með undirritun sinni berum orðum strax frá and­mæla­rétti. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að hann hafi gert það af fúsum og frjálsum vilja. Ber því að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að umrædd ákvörðun fangelsis­málastofnunar hafi verið ólögmæt. Ágreiningur aðila snýst einnig um það hvort stefnandi hafi sjálfur óskað eftir því að hefja afplánun vararefsingarinnar samdægurs eftir að í ljós kom að fyrri ákvörðun fang­elsis­málastofnunar um samfélagsþjónustu hafði verið afturkölluð. Ekki nýtur skrif­legra gagna um þetta atriði en ljóst er að upphaflega hafði verið ákveðið að stefn­andi hæfi afplánun 7 dögum síðar eða 18. apríl 2001. Stefnandi kom fyrir dóm við aðal­meðferð málsins en hann mundi ekki tildrög þess að hann féll frá andmælarétti og var látinn hefja afplánun strax. Hann kannaðist þó ekki við að hafa óskað eftir því að hefja strax afplánun. Margrét Sæmundsdóttir, starfsmaður fangelsismálastofnunar, skýrði svo frá fyrir dómi að fangavörður hefði tjáð henni að stefnandi vildi hefja af­plán­un strax. Margrét kvað stefnanda hafa staðfest þessa ósk sína við sig og hefði verið fallist á hana. Margrét kvað stefnanda hafa verið fyllilega hæfan til að taka þessa ákvörð­un og virtist henni ástand hans frekar vera slæmt líkamlega en andlega. Á það ber að líta að í kæru stefnanda til dómsmálaráðuneytis dagsettri 18. apríl 2001 minnist hann ekkert á það að hann hafi verið settur í afplánun fyrr en staðið hafi til. Kemur athugasemd um það ekki fram fyrr en með kæru lögmanns hans til dóms­mála­ráðuneytis 8. maí 2001. Ekki hefur af hálfu stefnanda verið sýnt fram á það að fangelsis­málastofnun hefði einhverja hagsmuni af því að láta stefnanda hefja afplánun fyrr en ákveðið hafði verið. Þegar framanritað er virt og það að stefnandi féll frá andmæla­rétti sínum, hliðsjón er höfð af framburði Margrétar fyrir dómi um vilja stefn­anda sem eins og hér stendur á verður að leggja til grundvallar, þykir nægilega sannað að stefnandi hafi sjálfur óskað eftir því að hefja afplánun umræddrar vararefsingar þegar í stað. Verður því að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að umrædd ákvörðun fangelsis­málastofnunar hafi verið ólögmæt. Samkvæmt framansögðu er því ljóst að stefnandi á ekki fjárkröfu á hendur stefnda enda ljóst að stefnandi var ekki sviptur frelsi að ósekju. Sú vararefsing, sem hann var látinn afplána, hafði verið ákveðin af þar til bærum dómstólum og ekki hefur verið sýnt fram á annað en að um framkvæmd refsivistarinnar hafi að öllu leyti farið að lögum. Sérstaklega ber að nefna að stefnandi hefur engum stoðum skotið undir þá stað­hæfingu sína að refsivistin hafi leitt til heilsutjóns fyrir hann. Verður stefndi því sýkn­aður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt a-lið 1. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991, sbr. gjafsóknarleyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsett 24. mars s.l. Allur gjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin mál­flutn­ings­þókn­un lögmanns stefnanda, Guðjóns Ólafs Jónssonar hdl., kr. 1.000.000. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Samkvæmt yfirliti lögmannsins nam út­lagð­ur kostnaður kr. 3.500. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Framangreindum viðurkenningarkröfum stefnanda er vísað frá dómi. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Guðmundar Teits Guðbjörnssonar í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Guðjóns Ólafs Jónssonar hdl., kr. 1.000.000.
Mál nr. 110/2013
Kærumál Rannsókn Vitni
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X og Y um að skýrslur yrðu teknar fyrir dómi af fimm einstaklingum vegna kröfu X og Y um að úrskurðað yrði að tiltekin rannsóknaraðgerð S væri ólögmæt og að lokað yrði fyrir aðgang að gögnum á haldlagðri tölvu og öllum afritum þeirra eytt. Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms. Vísað var til þess að vegna fyrri niðurstöðu Hæstaréttar í máli er laut að sömu rannsóknaraðgerðum væri bersýnilega tilgangslaust að taka skýrslur fyrir dómi af viðkomandi einstaklingum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. febrúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. febrúar 2013, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila þess efnis að A, C, D, E og G gæfu skýrslu fyrir dómi í máli um lögmæti tiltekinnar rannsóknaraðgerðar. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þeir krefjast einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 642/2009
Kærumál Fjöleignarhús Lögveð Úthlutun söluverðs Úrskurður héraðsdóms staðfestur
L húsfélag tók yfirdráttarlán til framkvæmda á sameign fjöleignarhúss og greiddi síðar yfirdráttinn með útgáfu skuldabréfs. Þegar eignarhluti eiganda sem greiddi ekki kostnað vegna framkvæmdanna var seldur nauðungarsölu lýsti húsfélagið kröfu vegna skuldabréfsins og byggði á því að hún væri tryggð með lögveði samkvæmt 48. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignahús. Sýslumaður hafnaði úthlutun af söluandvirðinu til húsfélagsins á þeim grundvelli að ekki væri um lögveð að ræða. Ákvörðun sýslumannsins var kærð til héraðsdóms sem staðfesti ákvörðunina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að telja verði að með yfirdráttarláni því sem húsfélagið hafi tekið til að geta staðið straum af greiðslum vegna viðgerðar á fasteigninni hafi kostnaðurinn við þær verið greiddur í skilningi 1. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 og því hafi húsfélagið ekki eignast lögveð í eignarhlutanum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 120/2005. Skipti ekki máli þótt sóknaraðili hafi síðar tekið lán með útgáfu skuldabréfs til að greiða upp yfirdráttarskuld sína við bankann. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. október 2009, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Keflavík 21. janúar 2009 um að láta standa óraskað frumvarp um úthlutun söluverðs eignarhluta nr. 201 í Lyngholt 19 í Keflavík frá 18. desember 2008. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr., sbr. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að frumvarpi sýslumannsins í Keflavík um úthlutun söluverðs eignarhlutans verði breytt þannig að til hans verði úthlutað 4.291.846 krónum af söluverðinu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Mál þetta er tilkomið vegna kostnaðar við framkvæmdir á sameign fasteignarinnar Lyngholt 19 í Keflavík. Á fundi sóknaraðila 3. ágúst 2007 samþykktu allir eigendur fasteignarinnar að taka tilboði í viðgerðir á húsinu. Jafnframt samþykktu þeir að sóknaraðili skyldi stofna tékkareikning hjá Sparisjóðinum í Keflavík sem samþykkt hefði að veita sóknaraðila yfirdráttarlán allt að 9.000.000 krónum þar til gengið yrði frá láni að verki loknu. Óumdeilt er að heildarkostnaður vegna viðgerðanna hafi numið 10.527.808 krónum og var hann greiddur af tékkareikningnum jafnóðum og reikningar bárust frá verktaka. Einungis einn þriggja eigenda fasteignarinnar greiddi fyrir sinn hluta viðgerðarkostnaðarins, en hann skyldi skiptast milli þeirra í samræmi við eignarhlut hvers og eins. Hlutur eignarinnar nr. 201 í fasteigninni var 41,22 %. Sóknaraðili gaf út skuldabréf til Sparisjóðsins í Keflavík 10. júlí 2008 að fjárhæð 9.000.000 krónur til að standa straum af greiðslu kostnaðar hinna tveggja eignarhlutanna, þar á meðal nr. 201. Við nauðungarsölu á þeim eignarhluta 5. nóvember 2008 lýsti sóknaraðili kröfu í söluandvirðið, annars vegar vegna ógreiddra hússjóðsgjalda og hins vegar vegna hlutar þessa eignarhluta í „veðskuldabréfi Sparisjóðsins í Keflavík útgefnu 10. júlí 2008 að upphæð kr. 9.000.000“, en hluti hans í skuldinni samkvæmt bréfinu væri 53,17 %. Deila aðila snýst um hvort krafa sóknaraðila hafi verið tryggð með lögveði við úthlutun á söluandvirði eignarhlutans. II Í 1. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús segir að greiði eigandi ekki hlutdeild sína í sameiginlegum kostnaði, þar með talin gjöld í sameiginlegan hússjóð, eignist húsfélagið eða aðrir eigendur lögveð í eignarhluta hans til tryggingar kröfunni. Lögveðið nái einnig til vaxta og innheimtukostnaðar. Þá er svo mælt fyrir í 3. mgr. að lögveðið stofnist þegar húsfélag eða aðrir eigendur inna greiðslur af hendi eða ef um vanskil á húsfélagsgjöldum sé að ræða á gjalddaga þeirra. Loks segir í 4. mgr. að lögveðið falli niður ef því er ekki fylgt eftir með lögsókn eða því lýst við nauðungarsölu innan árs frá stofnun þess. Sóknaraðili byggir kröfu sína á því að hún sé tryggð með lögveði samkvæmt 48. gr. laga nr. 26/1994. Hafi lögveðréttur hans stofnast þegar hann hafi innt af hendi greiðslu fyrir eiganda eignarhlutans nr. 201, en það hafi hann gert með útgáfu skuldabréfsins 10. júlí 2008, sem ráðstafað hafi verið inn á yfirdráttarreikning sóknaraðila 16. sama mánaðar. Sóknaraðili hafi lýst kröfu sinni við nauðungarsöluna 5. nóvember 2008. Lögveðið sé þannig ekki niður fallið samkvæmt 4. mgr. 48. gr. laganna. Varnaraðili heldur því fram að lögveðrétturinn hafi stofnast þegar húsfélagið greiddi kostnaðinn við framkvæmdirnar af tékkareikningi sínum. Telja verður að með yfirdráttarláni því sem sóknaraðili tók til að geta staðið straum af greiðslum vegna viðgerðar á fasteigninni hafi kostnaðurinn við þær, þar með talinn hluti eignarhluta nr. 201 í honum, verið greiddur í skilningi 1. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 og því hafi sóknaraðili ekki eignast lögveð í eignarhlutanum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar nr. 120/2005 frá 28. apríl sama ár. Skiptir ekki máli þótt sóknaraðili hafi síðar tekið lán með útgáfu skuldabréfs til að greiða upp yfirdráttarskuld sína við bankann. Þegar af þessari ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurðar er staðfestur. Sóknaraðili, Lyngholt 19, húsfélag, greiði varnaraðila, Lífeyrissjóði starfsmanna sveitarfélaga, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 749/2014
Kærumál Þinghald Sératkvæði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem ákveðið var að öll þinghöld í máli sem Á hafði höfðað gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, skyldu háð fyrir luktum dyrum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2014, þar sem ákveðið var að þinghöld í málinu skyldu háð fyrir luktum dyrum. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að öll þinghöld í málinu verði háð í heyranda hljóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í máli þessu er varnaraðila gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa tiltekinn dag haft samband símleiðis við konu og heitið henni tilgreindri greiðslu fyrir vændi. Er brotið talið varða við 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en þar segir að hver sem greiðir eða heitir greiðslu eða annars konar endurgjaldi fyrir vændi skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar skal dómþing háð í heyranda hljóði nema dómari ákveði annað lögum samkvæmt til að gæta velsæmis, allsherjarreglu, öryggis ríkisins eða hagsmuna málsaðila. Eftir 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er meginregla laganna í samræmi við fyrrnefnt stjórnarskrárákvæði, en þar er mælt fyrir um undantekningar frá henni í stafliðum a. til g., sem skýra verður þröngt. Í a. lið málsgreinarinnar er kveðið á um heimild til að þinghald fari fram fyrir luktum dyrum til hlífðar sakborningi, brotaþola, vandamanni þeirra, vitni eða öðrum sem málið varðar. Með hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að þinghöld í málinu skyldu vera lokuð til hlífðar brotaþola, sem varnaraðili væri sakaður um að kaupa vændi af. Þá var í úrskurðinum vísað til stöðu seljanda í viðskiptum sem þessum og þess yfirlýsta markmiðs löggjafans að ábyrgðin á viðskiptunum hvíldi eftirleiðis á herðum kaupanda en ekki seljanda. Að lokum var þar skírskotað til d. liðar fyrrgreindrar málsgreinar. Fallist er á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að með tilliti til hagsmuna þeirrar konu, sem málið varðar, sé fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um að þinghöld í málinu verði háð fyrir luktum dyrum til hlífðar henni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sératkvæði Guðrúnar Erlendsdóttur setts hæstaréttardómara Með lögum nr. 54/2009 var gerð sú breyting á almennum hegningarlögum nr. 19/1940 að við 206. gr. þeirra laga var bætt ákvæði þess efnis að hver „sem greiðir eða heitir greiðslu eða annars konar endurgjaldi fyrir vændi“ skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 54/2009 kom fram að það væri hlutverk löggjafans að sporna við sölu á kynlífi enda væri ekki ásættanlegt að líta á mannslíkamann sem söluvöru. Gengið var út frá því að ábyrgðin á viðskiptunum hvíldi á herðum kaupandans en ekki seljandans. Tilgangurinn með framangreindu ákvæði er að sporna við sölu á kynlífi. Þeim tilgangi verður að mínu mati frekar náð með því að halda þinghöld í slíkum málum fyrir opnum tjöldum heldur en að halda þau fyrir luktum dyrum. Meginregla íslensks réttarfars er að þinghöld séu háð í heyranda hljóði, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og verða ríkar ástæður að vera fyrir hendi til að víkja frá henni. Í máli þessu þykja ekki efni til að víkja frá þessari meginreglu og tel ég því að þinghöld í málinu skuli haldin í heyranda hljóði.
Mál nr. 72/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhaldskröfu hafnað
Hafnað var kröfu ákæruvaldsins um að X yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. janúar 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í málum hans, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 27. febrúar 2013 klukkan 16. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 218/2006
Líkamsárás Sératkvæði
L var sakfelldur fyrir að hafa slegið í botn flösku sem X var að drekka úr með þeim afleiðingum að tennur hennar brotnuðu og einnig fyrir að hafa veitt henni nokkur högg í andlitið. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. mars 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst nú staðfestingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, til vara krefst hann sýknu en að því frágengnu að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Lúðvík Finnsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 239.238 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Lárentsínusar Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Svo sem fram kemur í héraðsdómi er ákærða meðal annars gefið að sök að hafa í leigubifreið slegið á botn vínflösku sem kærandi hafi verið að drekka úr, svo að stútur flöskunnar hafi lent á tönnum hennar og brotið nokkrar þeirra. Ákærði hefur neitað þessum sakargiftum, en tekið fram að hann muni ekki eftir því sem fram fór í bifreiðinni vegna ölvunar. Hann hefur byggt kröfu sína um sýknu á því að þessar sakargiftir, sem og raunar aðrar sakargiftir í ákæru, séu ósannaðar. Eiginkona ákærða staðfesti fyrir dómi, að kærandi hefði borið umræddar sakir á ákærða strax við heimili hans að ferðinni lokinni og önnur gögn málsins sýna að nokkrar tennur hennar höfðu brotnað. Það telst því sannað að kærandi varð fyrir þeim áverkum á tönnum sem um ræðir í málinu, meðan á ferð bifreiðarinnar stóð. Ákærði hefur mótmælt þeirri lýsingu atvika sem kærandi hefur gefið sem ósannaðri í ýmsum atriðum. Ósannað sé að hún hafi verið að drekka úr vínflösku í bifreiðinni, enda hafi hvorki bílstjórinn né kærasti kæranda, sem var farþegi í bifreiðinni, staðfest frásögn kæranda um þetta. Engin flaska hafi heldur fundist í eða við bifreiðina eftir að fólkið fór úr henni við heimili ákærða. Þá hefur hann bent á að vel megi vera að flaska hafi rekist í kæranda fyrir óhappatilviljun. Hún hafi að eigin sögn verið að drekka úr flösku inni í bifreið á ferð og verið sjálf undir áfengisáhrifum. Vera megi að bifreiðinni hafi verið ekið í holu, yfir misfellu eða jafnvel hraðahindrun, sem hafi valdið því að flaskan hafi rekist upp í munn kæranda. Jafnvel megi vera að slíkt hafi orðið til þess að ákærði, sem sat við hlið hennar og var mjög ölvaður, hafi rekist í kæranda eða flöskuna með þeim afleiðingum sem um ræðir. Gæti kærandi þá hafa misskilið atburðarásina og talið ranglega að ákærði hafi gert þetta af ásetningi. Bendir ákærði á að samhljóða framburður liggi fyrir í málinu um að vel hafi farið á með farþegum leigubifreiðarinnar er ökuferðin hófst og engar skýringar hafi komið fram á því hvers vegna eigi að hafa kastast í kekki með honum og kæranda á leiðinni með þeim afleiðingum að hann hafi veist að henni með þeim hætti sem hún heldur fram. Rannsókn lögreglu varðandi atvik í bifreiðinni er áfátt að því leyti að ekki var reynt að upplýsa hvaða leið bifreiðin ók umrætt sinn og hvort á leiðinni hafi verið misfellur sem kunni að hafa kastað farþegum til á þann hátt sem ákærði hefur nefnt. Verður þetta metið ákærða í hag við úrlausn um sönnun málsatvika. Jafnvel þó að lagt væri til grundvallar við úrlausn málsins, að kærandi hafi lýst skynjun sinni á ætlaðri líkamsárás í bifreiðinni eftir bestu vitund og getu, dugar það ekki að mínu mati til þess að sönnunarskyldu ákæruvalds um að ákærði hafi framið þetta brot af ásetningi teljist fullnægt. Til þess að svo megi verða þarf vitnisburður hennar að fá fullnægjandi stoð í öðrum sönnunargögnum. Frásagnir hennar eftirá er hún ræddi við eiginkonu ákærða, unnusta sinn og móður sína duga ekki til að veita slíka stoð, enda er hún þar einfaldlega að skýra frá því sama og síðar hjá lögreglu og fyrir dómi. Önnur gögn málsins hafa heldur ekki þýðingu að því er þetta varðar. Er það því niðurstaða mín, að ákæruvaldið hafi ekki fært fram í málinu sönnun sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum um hvert það atriði sem varðar sekt ákærða eins og tilskilið er í 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Tel ég því að það beri að sýkna hann af þessum þætti ákærunnar. Ég er sammála meirihluta dómenda um að fullnægjandi sönnun hafi verið færð fram í málinu um að ákærði hafi slegið kæranda hnefahöggum fyrir utan húsið Heiðarból 51 í Keflavík og að kærandi hafi hlotið áverka á andlit þess vegna. Þetta brot ákærða varðar við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki er ástæða til að ég taki sérstaka afstöðu til refsiákvörðunar, skiptingar sakarkostnaðar eða skaðabótagreiðslu vegna brotsins. Mál þetta, sem dómtekið var 8. febrúar sl., var höfðað með ákæru sýslumannsins í Keflavík, útgefinni 23. nóvember 2005, á hendur ákærða, Lúðvík Finnssyni, kt. 031049-3509, Heiðarbóli 51, Keflavík, fyrir líkamsárás með því að hafa aðfaranótt sunnudags 10. apríl 2005, í leigubifreið á leið frá [...] að húsi við Heiðarból 51 í Reykjanesbæ, slegið í botn vínflösku, sem X, [...], var að drekka úr, svo stútur flöskunnar lenti á tönnum hennar og brotnuðu tennur nr. 12, 21 og 22 og flísaðist upp úr tönn nr. 11 og með því að slá X hnefahöggum utan við húsið Heiðarból 51 svo hún hlaut 0,5 cm skurð á innanverðri efri vör vinstra megin, blæðingar undir hornhimnu í auga og mar ofarlega á nefi og mikil eymsli í nefi. Framangreind háttsemi ákærða er talin varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir Ólafur Sigurgeirsson hrl. þá kröfu fyrir hönd X, að ákærði verði dæmdur til að greiða henni skaðabætur samtals 214.250 krónur. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara vægustu refsingar er lög leyfa, að refsingin verði skilorðsbundin og að skaðabótakrafan verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum er þess krafist að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. I. Kærandi, X, kom ásamt móður sinni á lögreglustöðina í Keflavík, kl. 02:00 aðfaranótt sunnudagsins 10. apríl 2005 og greindi frá því að hún hefði verið í gleðskap í heimahúsi í [...], en farið þaðan í leigubifreið ásamt unnusta sínum og [...], ákærða, sem hafi verið mjög ölvaður og æstur. Hann hafi veist að henni í leigubifreiðinni og barið hana í andlitið. Samkvæmt lögreglu var X með sýnilega áverka á andliti, mar á nefi, brotna tönn og sprungna vör. Frá lögreglustöðinni fór X á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og var hún komin þangað kl. 02:31. Þar greindi hún svo frá að hún hefði verið á leið heim til sín í leigubíl ásamt unnusta sínum og [...], ákærða, og hefði ákærði í tvígang veist að henni og veitt henni nokkur högg í andlit. Í læknisvottorði kemur fram að X hafi verið mikið niðri fyrir og hún grátið. Við skoðun hafi fundist 0,5 cm skurður á innanverðri efri vör vinstra megin og hafi blætt örlítið úr honum. Þá hafi brotnað nokkuð upp úr tönnum. Um 3-5 mm flági hafi brotnað úr 2. tönn frá miðlínu hægra megin og hafi brotið verið hægra megin úr þeirri tönn. Um 1 mm brot hafi verið úr 1. tönn frá miðlínu vinstra megin, en það brot hafi verið vinstra megin úr þeirri tönn. Þá hafi þreifast um 3 cm fyrirferð yfir hægra kinnbeini, sem sennilegast sé blóðpollur undir húðinni. Við augnskoðun hafi sést þrjár 1 mm subconjuctival blæðingar. Þá hafi nef kæranda verið mjög aumt viðkomu og skekkst örlítið til vinstri. Við skoðun með eyrnaskoðunartæki í nasir hafi allar neföður sést en veruleg aukin æðateikning verið til staðar. Ekki hafi verið að sjá merki um ferska blæðingu, en yfir nefi ofarlega hafi verið mar að sjá. Heilataugaskoðun hafi verið eðlileg og án frávika. Niðurstaða skoðunar var að kærandi hafi hlotið áverka á andlit, varir, nef og tennur. X leitaði til Kristínar J. Geirmundsdóttur tannlæknis. Í vottorði tannlæknisins kom fram að um krónubrot var að ræða í tönnum 12, 21 og 22 en flísast hafi upp úr tönn 11. Tennurnar hafi verið byggðar upp í kompositt. Tönn 21 væri ásláttaraum og ekki vitað hvort pulpa hefði skaðast. X gaf skýrslu um atvik hjá lögreglu þann 11. apríl sl. Kvaðst hún hafa verið í innflutningssamkvæmi hjá [...] umrætt sinn ásamt kærasta sínum. Þau hefðu ásamt ákærða verið síðust gesta. A hefði beðið þau um að skutla ákærða, [...], heim í leigubílnum sem þau tóku. Þau hefðu farið inn í leigubílinn, B kærasti hennar hefði sest í framsætið en hún og ákærði aftur í. Ákærði hefði dottið þegar hann var að fara inn í bílinn og hefði hann orðið fúll yfir því. X kvaðst hafa verið með hvítvínsflösku sem hún var nýbúin að opna og þegar hún hafi ætlað að fá sér sopa úr flöskunni og var nýbúin að setja stútinn að munninum hafi ákærði slegið í botn flöskunnar þannig að stúturinn lenti í fjórum fremri efri tönnum hennar. Henni hefði brugðið mikið við þetta og litið á ákærða sem hefði horft á móti en ekkert sagt. Hún hefði þá snúið sér frá ákærða og síðan fundið þegar tennurnar molnuðu upp í munninum. Hún hefði orðið leið yfir þessu en ekki viljað segja neitt og viljað bíða þangað til ákærði væri farinn úr bílnum. Hún kvað B ekki hafa tekið eftir þessu. Hún hefði síðan tárast og farið að gráta. B hefði þá heyrt í henni og spurt hvers vegna hún væri að gráta. Hún hefði engu svarað. B hefði þá snúið sér að ákærða og spurt hann hvort hann hefði gert henni eitthvað. Ákærði hefði þá svarað: „Hvað heldur þú að þú getir gert?“. B hefði þá reynt að koma sér aftur í og er hann var að reyna það hefði ákærði að sögn B kýlt til hans og hitt hann einu höggi á kjálkann. Er B var kominn aftur í hefði ákærði snúið sér að henni og kýlt hana í andlitið með krepptum hnefa. B hefði síðan náð að halda utan um ákærða og koma honum út úr leigubílnum heima hjá ákærða. Eftir að ákærði var kominn út úr leigubílnum hefði hann kýlt hana nokkrum höggum, sem lentu á hægri hlið andlits hennar, á nefinu, kjálkanum, kinnbeininu og við augað. Hún kvaðst ekki gera sér grein fyrir því hversu mörg höggin voru. Hún kvaðst hafa hlaupið frá ákærða og inn á heimili hans um ólæsta vaskahúsdyr og kallað á eiginkonu ákærða, C, sem hefði komið fram og spurt hvað á gengi og hefði hún sagt henni það. C hefði viljað kalla á lögreglu en hún bannað henni það. Hún kvað B og leigubílstjórann hafa náð að drösla ákærða inn um síðir, en hann hafi verið mjög æstur. Er hann var kominn inn í vaskahúsið hefði hann litið á X og skellihlegið. Kvaðst hún hafa farið í leigubílnum heim til sín og þaðan hefði hún svo farið á lögreglustöðina þar sem hún tilkynnti um atvikið og síðan á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þar sem hún var skoðuð af lækni og í ljós kom að kvarnast hafði upp úr þremur til fjórum tönnum og að hún hafði hlotið aðra áverka. X krafðist þess að ákærða yrði refsað fyrir verknaðinn. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu þann 27. júní sl. Skýrði hann svo frá að hann hefði verið mikið ölvaður umrætt sinn eins og allir sem í leigubifreiðinni voru. Hann kvaðst hvorki muna eftir þessum umrædda atburði né ferðinni í leigubifreiðinni. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa slegið undir flöskubotn þegar X hafi verið að drekka úr hvítvínsflöskunni. Hann kvaðst heldur ekki muna eftir því að hafa slegið X. B kærasti X gaf skýrslu vitnis hjá lögreglu 21. júní sl. Hann kvað þau hafa verið nýlögð af stað í leigubifreiðinni er hann heyrði X gráta aftur í þar sem hún hefði setið ásamt ákærða. Hann hefði þá spurt hana ítrekað af hverju hún væri að gráta en hún hefði ekki viljað segja honum það. Hann hefði þá spurt ákærða hvað hefði gerst, en hann hefði aðeins horft illilega á hann. Hann hefði þá ákveðið að klifra aftur í og er hann var að því hefði ákærði reynt að kýla hann en ekki hitt. Hann hefði þá sest niður milli X og ákærða og spurt ákærða aftur hvað gerst hefði en hann engu svarað. Hefði þá komið til smáryskinga milli þeirra og hefði hann séð að það stefndi í leiðindi. Hann hefði því beðið bílstjórann að aka stystu leið heim til ákærða. Á leiðinni hefði honum tekist að halda ákærða föstum á gólfi bifreiðarinnar. Hann hefði enn haldið ákærða er bifreiðin stöðvaði við heimili ákærða og hefði hann þá beðið X að fara fyrst út úr bifreiðinni og síðan beðið leigubílstjórann að hjálpa sér að koma ákærða út úr bifreiðinni. Hann kvaðst hafa sleppt takinu á ákærða í dyragættinni á bílnum og um leið hefði ákærði farið að X, sem stóð við bílinn, og kýlt hana með krepptum hnefa nokkur högg í andlitið. Fljótlega eftir þetta hefði ákærði farið inn og jafnframt hefði hann og X farið heim. Þar hefði X sagt honum frá því sem gerst hefði. Kvað B hana hafa sýnt sér hvernig brotnað hafði upp úr framtönnunum en hún hefði haldið á brotum úr tönnunum. D leigubifreiðarstjóri gaf skýrslu vitnis hjá lögreglu 22. júní sl. Kvaðst hann hafa verið pantaður að [...] umrætt sinn og þar hefði hann tekið þrjá farþega, ákærða sem hann kannist við og ungan mann og unga konu. Ungi maðurinn hefði sest fram í en konan og eldri maðurinn aftur í. Hann hefði verið beðinn um að aka að Heiðarbóli í Keflavík. Vel hefði virst fara á með fólki þessu. Á leiðinni hefði unga konan farið að hrína og hefði ungi maðurinn fram í orðið vondur og fullyrt að „Lúlli“ (ákærði) hefði lamið konuna. Hann hefði síðan klifrað aftur í og hefði verið bölvaður hávaði í honum. Hann og ákærði hefðu síðan eitthvað verið að nuddast aftur í. Hann hefði haldið akstrinum áfram og ekki stöðvað fyrr en komið var að Heiðarbóli í Keflavík. Hann kvað þau þrjú hafa farið úr bifreiðinni þar. Hann hefði snúið bifreiðinni við í næstu innkeyrslu og fljótlega eftir það hefði hann fengið fargjaldið greitt. Þá hefði fólkið staðið fyrir utan hús ákærða og verið eitthvað að rífast. Hann kvaðst hafa séð eiginkonu ákærða þarna. Hann kvaðst ekki hafa séð ákærða kýla ungu konuna nokkur högg í andlitið er hún var að yfirgefa leigubifreiðina. Hann kvaðst halda að ungi maðurinn hafi fyrst yfirgefið bifreiðina svo ákærði en síðast kærandi. Hann kvaðst þó ekki viss um þetta. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa séð ungu konuna með léttvínsflösku í bifreiðinni og hefði hann ekki séð ákærða slá í botn slíkrar flösku þannig að flaskan hafi farið upp í munn hennar. Hann kvaðst ekki hafa séð áverka á neinum enda myrkur. Eiginkona ákærða, C, gaf skýrslu vitnis hjá lögreglu 27. júní sl. Hún kvaðst hafa verið allsgáð í umræddu samkvæmi þar sem mikið hefði verið drukkið af bjór og rauðvíni. Þarna hefði X verið og drukkið talsvert mikið. Hún kvaðst hafa verið búin að fá nóg upp úr miðnætti og farið heim en vaknað þegar klukkan var að ganga fjögur við umgang og að kallað var til hennar. Hún hefði fyrst haldið að þetta væri ákærði en síðan hefði komið í ljós að þetta var X sem hafi verið mikið ölvuð. Hafi hún sagt að C mætti ekki verða reið og vond og beðið hana að fyrirgefa sér. Hún hafi verið hálfvælandi og sagt: „Lúlli sló mig.“ Hún hafi sagt að ákærði hefði lamið í flöskuna eða eitthvað í þá áttina. Erfitt hefði verið að skilja hana. Hún hefði beðið X að leyfa sér að sjá andlitið á henni en ekkert séð á því. X hefði ekki verið bólgin í andliti. Hún hefði spurt X hvort hún ætti ekki að hringja í lögreglu en þá hefði X byrjað að væla og sagt að hún mætti ekki vera vond og að hún ætti að fyrirgefa henni. Í framhaldi af þessu kvaðst vitnið hafa gengið út að leigubifreiðinni og þar hefði leigubifreiðarstjórinn haldið B frá ákærða, sem hafi verið mjög ölvaður. Hún kvaðst hafa tekið í öxlina á ákærða og tekið hann inn og sagt honum að fara að sofa sem hann hafi gert. Hún kvað alla þá sem komu með leigubifreiðinni hafa verið meira eða minna útúrdrukkna. Hún kvað dóttur sína sem kom þarna að hafa skoðað X en ekki séð neina áverka á henni. Hún hafi sagt að X hafi verið útúrdrukkin. Daginn eftir hefði hún spurt ákærða hvað hefði gerst en hann hefði ekki munað neitt um atburði næturinnar. II. Í skýrslu X fyrir dómi kom fram að hún hefði verið í samkvæmi um kvöldið heima hjá [...]. Hafi áfengi verið þar haft um hönd. Kvaðst hún hafa drukkið 2-3 glös af rauðvíni og eitt Campari glas. Þó kvaðst hún ekki hafa fundið fyrir miklum áfengisáhrifum. Aðspurð kvað hún B kærasta sinn ekki hafa verið ölvaðan en hann hafi þó verið búinn að neyta áfengis um kvöldið. Minnti X að hún hefði yfirgefið samkvæmið ásamt B um klukkan 2:00 um nóttina. Hafi þau tekið leigubíl og hafi ákærði, að ósk [...] X fengið far með þeim heim til sín. Bar X að ákærði hafi verið mjög ölvaður og hafi hún þurft að styðja hann út í leigubílinn. Hafi B setið í framsætinu á bifreiðinni, sem tók sjö farþega, en X og ákærði í miðröðinni. Bar X að engar samræður hafi átt sér stað milli farþeganna. Kvaðst hún hafa dregið upp hvítvínsflösku og fengið sér sopa þegar ákærði hafi skyndilega slegið undir botninn á flöskunni með þeim afleiðingum að fjórar framtennur hennar brotnuðu. Hafi þetta komið henni í opna skjöldu. Kvaðst hún hafa litið á ákærða furðulostin en hann hafi hins vegar horft á hana á móti „með ógeðslegu augnaráði“. Kvaðst hún hafa orðið mjög hissa á þessu uppátæki ákærða, fengið „hálfgert sjokk“ og ekki sagt neitt. Hafi hún snúið sér frá ákærða og horft út um gluggann á bílnum. Hafi hún þá fundið að tennurnar hennar voru brotnar upp í munninum á henni og brast hún í grát. B hafi þá spurt hana hvað væri að en hún hafi ekki svarað honum. Kvaðst hún hafa viljað koma ákærða heim til sín áður en hún myndi segja B frá því sem gerst hafði. Hafi B þá snúið sér að ákærða og spurt hann hvort hann hefði gert eitthvað við X. Ákærði hefði þá byrjað að hlægja og spurt B: „hvað heldur þú að þú getir gert?“. Þá hafi B orðið ljóst að ákærði hefði gert X eitthvað og því ákveðið að færa sig aftur í bifreiðina til þeirra. Í þann mund hafi ákærði reynt að slá til B. B hafi hins vegar náð tökum á ákærða og náð að halda honum föstum þar til leigubifreiðin var komin að heimili ákærða. Er þangað var komið hafi B beðið X um að fara út úr bílnum svo að auðveldara væri að koma ákærða út úr bifreiðinni án þess að B þyrfti að sleppa takinu á honum. Er X hafði yfirgefið bifreiðina hafi B sleppt ákærða sem fór út úr bifreiðinni. Hafi X ætlað aftur inn í bifreiðina en þá hafi ákærði kýlt hana mörgum sinnum í andlitið. Kvaðst X hafa hlaupið inn í hús ákærða og vakið eiginkonu hans og son. Hafi eiginkona ákærða viljað hringja á lögreglu en X ekki viljað það þar sem ákærði væri [...] og hafi hún viljað hlífa honum við því. Þegar X hafi komið fram í anddyri hússins hafi ákærði verið kominn upp að húsinu. Hafi B náð að drösla ákærða þangað og hafi leigubílstjórinn haldið á skóm ákærða. Þar hafi ákærði hlegið framan í X og fundist þetta allt saman mjög spaugilegt. Kvaðst X hafa sagt eiginkonu ákærða frá því sem gerst hafði. Ákærði hafi síðan lagst til svefns í sófa í húsinu en eiginkona ákærða og sonur farið ásamt dóttur ákærða, sem hafði komið á vettvang, á heimili hennar til að gista þar. Þessu næst hafi X og B farið upp í sama leigubíl og þau höfðu komið með á heimili ákærða og hafi hann ekið þeim á heimili X. Er þangað var komið hafi X hitt fyrir foreldra sína og systur. Hafi hún greint þeim frá því sem gerst hafði. Að því loknu hafi móður X farið með henni á lögreglustöðina og í kjölfarið á sjúkrahús. Ákærði Lúðvík Finnsson bar fyrir dómi að hann hefði verið í samkvæmi hjá [...] að [...] laugardagskvöldið 9. apríl 2005. Kvaðst hann hafa drukkið mikið áfengi, þá aðallega koníak. Kvaðst hann muna eftir því að hafa yfirgefið samkvæmið um klukkan 1:00 eða 2:00 um nóttina og sest inn í leigubifreið. Í bifreiðinni hafi einnig verið X og B, kærasti hennar. Eftir ferðinni í leigubifreiðinni kvaðst hann mjög lítið muna. Það næsta sem hann muni hafi verið þegar hann var kominn heim til sín þar sem hann lagðist í sófa og sofnaði. Kvaðst ákærði ekki muna eftir að hafa framið þau brot sem hann er ákærður fyrir. Kvaðst hann hvorki geta játað né neitað því sem honum er gefið að sök. Vitnið C kvaðst í skýrslu sinni fyrir dómi hafa verið stödd í umræddu samkvæmi laugardagskvöldið 9. apríl 2005. Hafi hún yfirgefið það um miðnætti og farið heim til sín. Kvaðst hún ekki hafa neytt áfengis um kvöldið. Kvaðst hún ekki muna eftir því hvað klukkan var er ákærði kom heim. Hún hafi verið farin að sofa en heyrt einhver köll. Hafi hún farið fram og séð þar X. Hafi X sagt henni að „Lúlli“ (ákærði) hefði lamið sig. Hún hafi verið að drekka úr hvítvínsflösku í leigubílnum er ákærði hefði slegið undir flöskubotninn. Kvaðst C hafa greint á X að hún væri þó nokkuð drukkin. Hafi C lagt til að lögreglan yrði kölluð á staðinn. Það hafi X hins vegar ekki viljað og hafi hún beðið C um að vera ekki reiða við sig. Kvaðst C hafa skoðað andlitið á X og ekki séð neina áverka, hvorki bólgu, blóð né roða. Hafi C fundist þetta allt saman hið undarlegasta mál. Hafi hún því hringt í dóttur sína, E, og beðið hana um að koma og athuga hvort hún sæi hvort X væri með einhverja áverka. Eftir að hafa hringt í E hafi C gengið út og séð hvar D leigubílstjóri stóð fyrir utan leigubílinn og var að verja ákærða fyrir árás B sem hafi verið mjög æstur. Hafi skyrta ákærða verið rifin. Þessu næst hafi C sagt við ákærða, sem var mjög ölvaður, að koma sér inn í húsið, en ákærði var á sokkaleistunum. Hafi ákærði síðan lagst í sófa og sofnað áfengisdauða. Um það leyti hafi E komið á vettvang. Hafi E rætt við X og skoðað hana í framan. Kvaðst C hafa farið ásamt syni sínum á heimili E sem hafi komið þangað stuttu síðar. Bar C að E hafi sagt henni að hún hafi enga áverka séð á X. Vitnið F bar fyrir dómi að X dóttir hennar hefði komið heim til hennar eftir að hafa orðið fyrir líkamsárás aðfaranótt 10. apríl 2005. Hafi X verið grátandi og átt erfitt með að tjá sig um atburði næturinnar. Hafi hún og B kærasti hennar greint F frá því að þau hafi yfirgefið samkvæmið og tekið leigubíl ásamt ákærða. Hún hafi verið að fá sér sopa af vínflösku þegar ákærði hafi skyndilega slegið undir flöskubotninn með þeim afleiðingum að framtennur hennar brotnuðu. Þá hefði ákærði auk þess stuttu síðar veitt henni nokkur högg í andlitið. Kvaðst F hafa orðið vör við áverka á X. Hafi F séð að hún var með brotnar tennur og áverka undir auga. Hafi þær mæðgur í framhaldinu farið á lögreglustöðina og síðan á sjúkrahús þar sem læknir skoðaði hana. Vitnið B kvaðst í skýrslu sinni fyrir dómi hafa verið í [...] boðinu að [...] umrætt kvöld. Kvaðst hann muna atburðina vel. Hann hafi verið undir áhrifum áfengis, þó ekki miklum. Hafi hann og X yfirgefið samkvæmið og tekið leigubíl. Hafi ákærði fengið far með þeim. Kvaðst B hafa sest í framsætið, en ákærði og X settust aftur í. Bar B að ákærði hafi verið mjög drukkinn. Eftir skamma stund hafi X farið að gráta. Kvaðst B hafa spurt hana nokkrum sinnum hvað væri að, en hún ekki viljað svara því. Hann hafi þá grunað að ekki væri allt með felldu og klifrað aftur í bifreiðina. Hafi ákærði þá slegið til hans en höggið geigað að mestu. B hafi þá tekið ákærða föstum tökum og haldið honum í gólfinu þar sem hann taldi X stafa hættu af ákærða. Hafi hann enn spurt X hvað hefði gengið á en hún ekki svarað. Eftir að heim til ákærða var komið hafi X farið út úr bifreiðinni. Kvaðst B hafa beðið leigubílstjórann um að aðstoða sig við að koma ákærða út úr bifreiðinni svo ákærði myndi ekki slá til B. Hafi B sleppt taki á ákærða sem þá hafi kýlt X, sem stóð við bifreiðina, þrjú högg í andlitið. Því næst hafi ákærði farið inn til sín og læst á eftir sér, en kona hans og sonur komið út til þeirra. Á þessum tímapunkti hafi X greint B frá því hvað gerst hefði í leigubílnum. Hafi hún sýnt honum tennurnar sem höfðu brotnað en hún hélt á þeim í lófanum. Stuttu síðar hafi dóttir ákærða komið á vettvang og gengið úr skugga um hvað væri á seyði. B og X hafi síðan tekið sama leigubíl og þau höfðu komið með að Heiðarbóli heim til X. Þegar þangað var komið hafi þau greint foreldrum X frá því sem gerst hafði og hafi móðir hennar farið með X á lögreglustöðina og síðan á sjúkrahús. G aðalvarðstjóri lögreglunnar í Keflavík bar fyrir dómi að X og móður hennar hefðu komið á lögreglustöðina umrædda nótt. Hefðu þær greint G frá því að ákærði hefði veist að X í leigubifreið fyrr um nóttina og veitt henni áverka í andliti sem G kvaðst hafa séð berum augum. Vitnið E greindi svo frá fyrir dómi að móðir hennar, C, hafi hringt í hana umrædda nótt og beðið hana um að koma á heimili hennar án þess þó að greina henni frá því sem gerst hafði. Á vettvangi hafi E hitt fyrir C, B og X. Þá hafi þar verið leigubílstjóri. Hafi X og B verið ölvuð og hafi B verið mjög æstur. Kvaðst E ekki hafa orðið vör við áverka í andliti X án þess þó að hafa skoðað það sérstaklega. Vitnið D leigubílstjóri bar fyrir dómi að hann hefði verið kallaður að húsi við [...] umrædda nótt. Inn í bifreiðina hafi komið ákærði, ungur maður og ung kona. Var förinni heitið að Heiðarbóli í Keflavík. Hafi konan setið fyrir aftan D, ákærði út við hurðina og ungi maðurinn í framsætinu. Vel hafi farið á með fólkinu sem hafi verið undir áhrifum áfengis. Skyndilega hafi stúlkan farið að skæla og ungi maðurinn verið með ásakanir um að ákærði hefði barið hana. Ungi maðurinn hefði síðan klifrað aftur í bifreiðina og hafi hann og ákærði verið í einhverjum stympingum. Hafi þessi átök átt sér stað fyrir aftan ökumannssætið og hafi D því átt erfitt með að átta sig á því hvað hefði gerst. Er að Heiðarbóli var komið hafi fólkið farið út úr bifreiðinni. Kvaðst D ekki muna eftir því að hafa farið sjálfur út úr bifreiðinni. Aðspurður kvaðst D ekki hafa orðið var við það að X hafi verið að drekka úr vínflösku í bifreiðinni. Þá kvaðst D ekki hafa orðið var við það þegar ákærði sló X högg í andlitið fyrir utan bifreiðina. Kvaðst hann fyrst og fremst hafa reynt að verja bifreiðina fyrir skemmdum og lítið veitt því athygli sem fram fór milli farþeganna. III. Í máli þessu er óumdeilt enda í samræmi við framburð ákærða, kæranda og vitna, að ákærði var mjög drukkinn er hann yfirgaf samkvæmið að [...] ásamt kæranda og unnusta hennar og fór með þeim í leigubifreið heim til sín að Heiðarbóli 51 í Keflavík. Ákærði hefur borið bæði hjá lögreglu og fyrir dómi að hann muni hvorki eftir ökuferðinni né að hafa gert eitthvað á hlut kæranda í leigubifreiðinni eða eftir að hann yfirgaf bifreiðina heima hjá sér. Fyrir dóminum kvaðst hann þó muna eftir því að hafa sest inn í leigubifreiðina en hins vegar kvaðst hann lítið muna eftir ferðinni í bifreiðinni. Kvaðst hann ekki muna eftir því að hafa framið þau brot sem hann er ákærður fyrir. Kvaðst hann hvorki geta játað né neitað því sem honum væri gefið að sök. Kærandinn, X, hefur borið bæði hjá lögreglu og fyrir dómi að ákærði hafi slegið undir flösku sem hún var að drekka úr í leigubifreiðinni með þeim afleiðingum að framtennur hennar brotnuðu og slegið hana fyrir utan heimili ákærða með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Framburður kæranda hefur verið stöðugur bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Framburður kæranda um líkamsárás ákærða í leigubifreiðinni fær stoð í vætti unnusta hennar B svo og leigubifreiðastjórans D, en báðir bera þeir að kærandi hafi allt í einu farið að gráta. Þá kom fram hjá leigubifreiðastjóranum að B hafi sakað ákærða um að hafa gert eitthvbað á hlut kæranda. Þá ber B að hann hafi séð ákærða slá kæranda í höfuðið eftir að ákærði og kærandi voru komin út úr bifreiðinni heima hjá ákærða. Þá liggur fyrir með vætti eiginkonu ákærða, C, að kærandi hafi sagt henni umrædda nótt að ákærði hefði lamið hana, slegið undir flösku sem hún var að drekka úr í bifreiðinni. Þetta vitnið kvaðst ekki hafa séð neina áverka á kæranda. Móðir kæranda, F, sem er systir ákærða, bar fyrir dóminum að kærandi hefði komið grátandi heim umrædda nótt og sagt henni frá hinni ætluðu líkamsárás ákærða. Vitnið kvaðst hafa séð áverka á kæranda. Kærandi hefði verið með brotnar tennur og áverka undir auga. Kvaðst vitnið strax hafa farið með kæranda á lögreglustöðina í Keflavík og síðan á sjúkrahús þar sem læknir skoðaði kæranda. Vitnið G aðalvarðstjóri lögreglunnar í Keflavík bar fyrir dóminum að kærandi og móðir hennar hefðu komið á lögreglustöðina umrædda nótt og greint frá því að ákærði hefði veist að kæranda í leigubifreið fyrr um nóttina og veitt henni áverka í andliti. Vitnið kvaðst hafa séð þá áverka berum augum. Í beinu framhaldi af för kæranda og móður hennar á lögreglustöðina fóru þær mæðgur á sjúkrahúsið í Keflavík þar sem læknir skoðaði kæranda. Er gerð grein fyrir þeirri skoðun í málavaxtalysingu í dómi þessum. Vitnið E, dóttir ákærða, kvaðst hafa verið beðin um að koma að heimili ákærða umrædda nótt og hefði hún orðið við því. Henni hefði ekki verið greint frá hvað átt hefði sér stað. Hún kvaðst ekki hafa séð áverka á kæranda en hún hefði á hinn bóginn ekki verið að athuga það neitt sérstaklega og ekki verið beðin um það. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði en eftir atvikum þykir rétt að ákveða að fullnustu refsingarinnar skuli frestað og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá dómsuppsögu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 22/1955. Eftir þessum úrslitum ber að dæma ákærða til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Þórhallssonar hæstaréttarlögmanns, 167.075 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Annan kostnað leiddi ekki af málinu. Ólafur Sigurgeirsson hrl. hefur uppi í málinu f.h. kæranda bótakröfu á hendur ákærða að fjárhæð 214.250 krónur, sem sundurliðast svo: 1. Miskabætur skv. 26. gr. laga nr. 5071992: 100.000 krónur 2. Fjárhagslegt tjón vegna komugjalda 4.250 krónur 3. Áætlaður kostnaður vegna tannviðgerða 60.000 krónur 4. Innheimtuþóknun lögmanns m.vsk 50.000 krónur Samtals 214.250 krónur. Ákærði mótmælir kröfunni. Kröfu kæranda á hendur ákærða þykir mjög í hóf stillt þegar litið er til afleiðinga þeirra sem háttsemi ákærða olli henni. Þykja því hvorki efni til að hafna kröfunni né lækka hana og er krafan því tekin til greina eins og hún er sett fram. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóminn upp. Dómsorð: Ákærði Lúðvík Finnsson sæti fangelsi í tvo mánuði, en fullnustu refsingarinnar skal frestað og hún niður falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 22/1955. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Þórhallssonar hæstaréttarlögmanns, 167.075 krónur. Ákærði greiði X, 214.250 krónur.
Mál nr. 670/2017
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var beiðni V og G ehf. um dómkvaðningu matsmanna.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 20. og24. október 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 24. síðarnefnda daginn. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2017 þar sem tekin var tilgreina beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þessað framangreindri beiðni varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þeir málskostnaðarí héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnaðeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, íslenska ríkið og Skaftárhreppur, greiðióskipt varnaraðilum, Veiðifélagi Grenlækjar og Geilum ehf., hvorum fyrir sig,175.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2017.Með beiðni, sem barstHéraðsdómi Reykjavíkur 1. september sl., hafa sóknaraðilar, VeiðifélagGrenlækjar og Geilar ehf., óskað eftir því, með vísan til 1. mgr. 76. gr. og73. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að dómkvaddir verði tveir sérfróðir og óvilhallir matsmenn til að svaratilteknum spurningum sem nánar eru tilgreindar í beiðninni. Varnaraðilar eruíslenska ríkið og Skaftárhreppur. Viðfyrirtöku málsins 6. október sl. mótmæltu báðir varnaraðilar fram kominnibeiðni og lögðu fram bókanir þar að lútandi. Munnlegur málflutningur um kröfuraðila fór fram 11. október sl. Sóknaraðilaróskar eftir því að hinir dómkvöddu matsmenn svari eftirfarandi spurningum einsog þær eru fram settar í beiðni sóknaraðila:Telja hinir dómkvöddu matsmenn að rennsli vatns í Grenlæk hafi minnkað á undanförnum árum, þ.e. frá því að rennslismælingar hófust árið 1993. Þá er einnig óskað svara við því hvort unnt sé að segja til um hvort rennslið hafi minnkað fyrir það tímamark, þ.e. eftir 1983 og ef svo er – á að giska - hvenær og – á að giska – hversu mikið tók vatnsrennslið að minnka að meðaltali frá 1983 til 1993?Telji hinir dómkvöddu matsmenn að vatnsrennslið í Grenlæk hafi minnkað á tímabilinu frá 1993 og eftir atvikum frá 1983, þá er spurt hvort vatnsrennslið hafi verið breytilegt eftir tímabilum, t.d. eftir árið 2000 þegar rörum mun hafa verið fjölgað í þrjú við munna Árkvísla?Ef hinir dómkvöddu matsmenn komast að þeirri niðurstöðu að rennsli vatns í Grenlæk hafi farið minnkandi frá árinu 1992 og eftir atvikum einnig frá 1983, en þó hugsanlega breytilega eftir tímabilum, þá er spurt hvort þeir telji að rennslisminnkunin í Grenlæk verði rakin til aðgerða matsþolanna eða aðila á þeirra vegum í grennd við Grenlæk að öllu leyti eða að hluta?Ef hinir dómkvöddu matsmenn komast að þeirri niðurstöðu að minnkandi vatnsrennsli í Grenlæk verði aðeins að hluta rakið til aðgerða opinberra aðila í grennd við Grenlæk, þá er óskað mats þeirra á því að hve miklum hluta rennslisminnkunin verði rakin til aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum og að hve miklu leyti til annarra orsakaþátta.Telji hinir dómkvöddu matsmenn að rennsli hafi minnkað í Grenlæk er spurt hvort vatnsminnkunin verði að einhverju leyti og þá að hve miklu leyti rakin tillokunar Árkvísla (Brests) í Eldhrauni að minnsta kosti að hluta með stíflugarði, sem matsbeiðendur telja að hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið og/eðastöðvunar vatnsrennslis með stíflugarði ofan við þjóðveg 1 austan Árkvísla, sem matsbeiðendur telja að hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið og dregið úr rennsli í grunnvatn í hrauninu.Spurt er hvort hinir dómkvöddu matsmenn telji að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til Grenlækjar ekki síst til efstu linda Grenlækjar vegna þess að minna vatn renni í Árkvíslar.Spurt er hvort hinir dómkvöddu matsmenn telji að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til Grenlækjar vegna stíflugarðsins austan Brests norðarn þjóðvegar 1.Telja hinir dómkvöddu matsmenn að minnkun vatnsrennslis í Grenlæk hafi haft neikvæð áhrif á lífríkið í Grenlæk og telji þeir svo vera, er spurt í hverju hin neikvæðu áhrif eru fólgin.Telja matsmenn að urriðastofninn og bleikjustofninn í Grenlæk hafi minnkað af völdum minnkandi vatnsrennslis i Grenlæk á undanförnum árum, þ.e. frá árinu 1993 eða eftir atvikum frá árinu 1983.Verði niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna sú, að vatnsrennsli í Grenlæk hafi minnkað af völdum aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum, sem lýst er í matslið V hér að framan, og fiskistofnar og þar með veiði í Grenlæk hafi minnkað, þá er spurt hversu mikil minnkun vatnsrennslis í Grenlæk hefur verið og hvort minnkun þessi verði að öllu leyti rakin til aðgerða opinberra aðila, sbr. matslið V eða hvort hún verði að hluta rakin til greindra aðgerða og þá að hve miklu leyti.Verði niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna sú, að minnkandi vatnsrennsli til Grenlækjar, ekki síst til efstu linda Grenlækjar, hafi minnkað af völdum aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum þá er spurt hvort rennslisminnkunin hafi haft skaðleg áhrif á uppvöxt seiða í Grenlæk og ef svo telst vera, þá er spurt í hverju hin skaðlegu áhrif eru fólgin.Þá er þess óskað að matsmenn, telji þeir að minnkandi vatnsrennsli í Grenlæk af völdum aðgerða opinberra aðila hafi haft áhrif á lífríki Grenlækjar og leitt til minnkandi veiði urriða og bleikju, leggi mat á hvort matsbeiðendur hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna minnkandi veiði í ánni. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar sameiginlega úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast þess báðir að beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Þá krefjast þeir málskostnaðar að mati dómsins. MálsatvikMál þetta á rætur sínar að rekja til dómsmáls sem rekið var fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sem mál nr. E-4971/2014. Í málinu gerðu sóknaraðilar kröfu um að viðurkennd yrði skaðabótaskylda varnaraðila beggja vegna verklegra framkvæmda við þjóðveg 1 austan Árkvísla. Nánar tiltekið var kröfugerð sóknaraðila í héraði sú gagnvart stefnda, íslenska ríkinu, að viðurkennd yrði bótaskylda þess vegna lokunar Árkvíslar (Brests) með stíflugarði og vegna stöðvunar vatnsrennslis með stíflugarði ofan við þjóðveg 1 austan Árkvísla, sem hvort tveggja hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið. Þá var gerð sú krafa gagnvart stefnda Skaftárhreppi að viðurkennd yrði bótaskylda sveitarfélagsins vegna lokunar Árkvíslar (Brests) í Landbroti með stíflugarði sem hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu 11. apríl 2017 voru varnaraðilar sýknaðir af kröfum sóknaraðila. Sóknaraðilar málsins hafa nú áfrýjað héraðsdóminum og er málið rekið fyrir Hæstarétti undir númerinu 444/2017. Mun áfrýjunarstefna hafa verið endurútgefin 3. október 2017 á grundvelli 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og mun eiga að þingfesta málið fyrir Hæstarétti 15. nóvember nk.. Hyggjast sóknaraðilar með framkominni beiðni afla matsgerðar til að leggja fram við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. IIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaÍ matsbeiðni sóknaraðila kemur fram að tilgangur matsbeiðni og öflunar mats dómkvaddra manna sé að sýna fram á að minnkandi vatnsrennsli í Grenlæk stafi af aðgerðum matsþolanna, varnaraðila máls þessa, eða aðila á þeirra vegum. Að áliti sóknaraðila hafi aðgerðir þessar leitt til vatnsþurrðar í Grenlæk með þar af leiðandi neikvæðum áhrifum á lífríki í ánni og til verulega skertrar fiskveiði með stórfelldu fjárhagslegu tjóni fyrir sóknaraðila. Héraðsdómur hafi ekki talið unnt að byggja dóm um bótaskyldu varnaraðila á framlögðum sönnunargögnum, þ.m.t. álitsgerð sérfróðra mann, sem ekki höfðu verið dómkvaddir. Hvað varði lokun Árkvísla í Eldhrauni taka sóknaraðilar fram að garð sem loki fyrir rennsli úr Árkvíslum (eða breytti rennsli vatnsins) hafi Vegagerð ríkisins líklega byggt árið 1992. Garður hafi þá verið með einu tveggja metra víðu gegnumrennslisröri. Öðru jafnstóru hafi verið bætt við árið 1997. Sóknaraðilar telja að samkvæmt rennslismælingum hafi garðurinn frá 1992 haft í för með sér að rennsli í Skaftá hafi aukist um 12-15 rúmmetra á sekúndu mælt við Kirkjubæjarklaustur og rennsli vatns á Eldhraunið minnkað samsvarandi. Garður þessi hafi verið fjarlægður árið 1998 en reistur að nýju árið 2000 af Vegagerðinni og varnaraðilanum Skaftárhreppi en ágreiningur sé með varnaraðilum um hlutdeild hreppsins í framkvæmdinni. Er garðurinn hafi verið reistur að nýju árið 2000 hafi fyrirætlan opinberra aðila verið sú að um tilraunaverkefni væri að ræða til fjögurra ára og komust umhverfisyfirvöld að þeirri niðurstöðu að ekki þyrfti að fara fram umhverfismat vegna hins skamma tíma. Á tilraunatímabilinu skyldu fara fram rannsóknir á vegum opinberra aðila á vatnafari svæðisins, en lítið eða ekkert hafi orðið úr þeim áformum. Á garðinum hafi verið þrjú tveggja metra víð rör og skyldi eitt þeirra vera lokað yfir sumartímann. Sóknaraðilar telja að á þessum tíma hafi Vegagerðin og Landgræðslan minnkað rennsli vatns á Eldhraunið ef miðað er við meðalrennsli áranna fyrir framkvæmdir í Árkvíslum árið 1992 og þá sérstaklega ef miðað er við meðalrennsli fyrir 1983, en veiðirétthafar hafi viljað auka það. Vatn hafi síðan runnið um tvö röranna og á stundum um hið þriðja. Þess skuli getið að þrátt fyrir fyrri afstöðu umhverfisyfirvalda um að ekki væri þörf á umhverfismati vegna hinnar fjögurra ára tilraunar þá breyttu lok tilraunarinnar engu um afstöðu þeirra enda þótt aðstæður væru að mestu hinar sömu að loknu tilraunatímabilinu. Ekki verði séð að veitt hafi verið formlegt leyfi til að láta garðinn standa áfram að loknu tilraunatímabilinu.Hvað varði garð við þjóðveg 1 taka sóknaraðilar fram að talið sé að á árunum 1984 til 1985 hafi Vegagerðin reist varnargarð með fram þjóðvegi 1 frá Bresti, þar sem Árkvíslar renni undir brúna, austur að Litla-Bresti. Síðar eða um árið 1999 hafi varnargarður þessi verið lengdur í austur samhliða því að einu röri hafi verið bætt við í ræsi „fyrir Litla-Brest“. Telji sóknaraðilar að garður þessi hindri rennsli vatnsins suður í Eldhraunið og hafi þannig neikvæð áhrif á grunnvatnið í hrauninu og þar með á vatnsrennsli í Grenlæk með þeim afleiðingum að lífríkið þar skaðist og veiði urriða og bleikju dragist verulega saman.Sóknaraðilar hafna öllum sjónarmiðum varnaraðila um að umbeðið mat sé andstætt reglum laga nr. 91/1991. Ljóst sé af ákvæðum laganna að sóknaraðilar hafi heimild til að afla gagna á milli dómstiga. Sóknaraðilar telja ljóst að á þau atriði sem óskað sé mats um reyni í efnislegum ágreiningi aðila sem nú hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar. Þá hafi öflun mats engin áhrif á meðferð málsins fyrir Hæstarétti og tímafresti í því sambandi. Matsbeiðnin geti því ekki verið of seint fram komin. Tíminn sé nægur og ekki sé unnt að hafna beiðninni með vísan til málshraða. Þá sé engan veginn hægt að fallast á að umbeðið mat sé á einhvern hátt til­gangs­laust með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Um sé að ræða viður­kenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila vegna tjóns sem sóknaraðilar telja sig hafa orðið fyrir vegna athafna varnaraðila eða aðila á þeirra vegum og ætlunin sé að sanna það tjón. Ekki geti því verið um það að ræða að gagnið skipti ekki máli eða sé ber­sýni­lega tilgangslaust til sönnunar enda hafi málið fallið á því í héraði þar sem ekki hafi tekist að færa sönnur á málstað sóknaraðila. Athugasemdir varnaraðila lúti að efnis­atriðum máls sem kom í hlut Hæstaréttar að taka afstöðu til en hafi ekkert með heimild til mats að gera enda sé það á áhættu sóknaraðila sjálfra. Þá benda sóknaraðilar á að varnaraðili muni eiga þess kost að koma að at­huga­semdum sínum á matsfundum svo sem lög nr. 91/1991 geri ráð fyrir. Varnaraðilar hafi það svo í hendi sér að afla yfirmats telji þeir þörf á því þegar þar að kemur.IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilans íslenska ríkisinsVarnaraðilinn krefst þess að beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Að mati varnaraðilans virðist tilgangur matsbeiðninnar vera sá að bæta úr ágöllum á rekstri málsins í héraði. Telur varnaraðilinn ljóst að ekki verði bætt úr þessu með öflun matsgerðar milli dómstiga.Varnaraðilinn tekur fram að áfrýjunarstefna hafi upphaflega verið gefin út undir lok áfrýjunarfrests eða 10. júlí sl. Frestur varnaraðila til að tilkynna um hvort tekið yrði til varna var ákveðinn 6. september sl. sem jafnframt var síðasti dagur fyrir sókn­araðila til að þingfesta málið fyrir Hæstarétti sbr. 1. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991. Varnaraðilar munu hafa tilkynnt Hæstarétti innan frestsins að þeir hefðu í hyggju að taka til varna í málinu. Með bréfi Hæstaréttar 7. september sl. mun þeim hafa verið tilkynnt að þar sem málið hefði ekki verið þingfest yrði það fellt niður með vísan til 157. gr. laga nr. 91/1991. Þá hafi varnaraðilanum borist tölvupóstur frá héraðsdómi 13. september sl. þess efnis að dómstólnum hefði borist matsbeiðni í málinu og spurt hvort aðilar vildu reyna að koma sér saman um óvilhalla og hæfa matsmenn. Varnaraðilanum hafi fyrst verið send umrædd matsbeiðni með tölvupósti 25. september sl. Áfrýjunarstefna hafi svo verið endurútgefin með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 og sé frestur sóknaraðila til þingfestingar málsins 15. nóvember nk. sem sé einnig sá tímafrestur sem varnaraðilar hafi til að tilkynna að þeir hyggist hafa uppi varnir í málinu.Varnaraðilinn kveður málsmeðferð héraðsdóms hafa tekið langan tíma og fjöl­mörg gögn hafa verið lögð þar fram. Þá hafi ítarlegar skýrslur verið gefnar fyrir hér­aðs­dómi. Héraðsdómur hafi lagt mat á gildi allra sönnunargagna en dómurinn hafi verið skipaður tveimur sérfróðum meðdómendum. Ágreiningsefni málsins varði vatna­far Eldhrauns sem rannsakað hafi verið um áratugaskeið. Sóknaraðilar hafi ekki aflað mats dómkvaddra manna undir rekstri málsins í héraði þrátt fyrir áskorun varnar­aðilans í greinargerð sinni til héraðsdóms. Álitsgerð sem sóknaraðilar höfðu aflað ein­hliða og án samráðs við varnaraðila hafi dómurinn hafnað af þeim sökum og vegna þess að á henni hafi verið annmarkar sem dómurinn hafi sérstaklega tekið afstöðu til. Niðurstaðan hafi verið sú að álitsgerðin hefði lítið sem ekkert sönnunargildi.Þær spurningar sem fram komi í síðbúinni matsbeiðni séu þess eðlis að þær kalli á mjög umfangsmikla rannsókn sem gæti tekið langan tíma og mun lengri tíma en sem nemur þeim fresti sem ákveðinn hafi verið til þingfestingar málsins.Nánar vísar varnaraðilinn í fyrsta lagi til þess að beiðni sóknaraðila sé allt of seint fram komin. Sóknaraðilum hafi gefist kostur á að afla mats áður en málið var höfðað fyrir héraðsdómi eða undir rekstri þess þar en þeir hafi kosið að gera það ekki. Að mati varnaraðila séu ekki efni til að dómkveðja matsmenn nú eftir að hæsta­réttar­málið hafi verið fellt niður og áfrýjun byggð á heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Telur varnaraðilinn að hafna verði beiðninni með vísan til þessa og vísar til dóma­framkvæmdar Hæstaréttar þar að lútandi.Í öðru lagi bendir varnaraðilinn á að sérfróðir meðdómendur hafi dæmt málið með dómsformanni. Af augljósum ástæðum muni þeir ekki geta spurt matsmenn út í mats­gerðina svo sem eðlilegt væri. Með framgangi matsmáls væri því raskað máls­grund­velli, jafnræði aðila og málsforræði. Þá séu matsspurningar vandasamar og kalli á sjálfstæða, tímafreka og ítarlega rannsókn án þess að sérfróðir meðdómendur, sem aug­ljóslega hafi þurft að kalla til, geti spurt út í áformaða matsgerð. Vísar varnar­aðilinn þar um til dóms Hæstaréttar í máli nr. 377/2013.Í þriðja lagi kveður varnaraðilinn að spurningar í matsbeiðni séu leiðandi. Þá skorti á að tekin séu inn atriði sem máli gætu skipt svo sem áhrif annarra mannvirkja sem ekki sé deilt um, náttúrulegar orsakir, tímabil þau sem spurt sé um o.fl. Hæpið sé að byggja mat einvörðungu á þeim tímabilum sem sóknaraðilar leggi til. Varnaraðilar muni tæplega hafa raunhæf úrræði til að koma sjónarmiðum sínum að í svo flóknu mats­máli á þeim stutta tíma sem til stefnu sé, taka afstöðu til matsgerðar eða nýta úrræði til að afla annars mats eða yfirmats.Hvað varðar einstakar spurningar tekur varnaraðilinn fram að þær séu alltof almennt orðaðar og ekki nægilega skýrar. Þá séu þau tímabil sem þar séu nefnd ekki þau sömu og voru til úrlausnar í málinu er það lá fyrir héraðsdómi. Þá sé þar rætt um „opinbera aðila“ og „aðila á þeirra vegum“ án nánari útskýringa.Með vísan til alls þessa leggst varnaraðilinn gegn því að dómkvaddir verði matsmenn í samræmi við matsbeiðni og að henni verði hafnað.IVMálsástæður og lagarök varnaraðilans SkaftárhreppsVarnaraðilinn tekur undir allar málsástæður og öll sjónarmið varnaraðilans íslenska ríkisins en tekur eftirfarandi fram. Með umbeðnu mati sé ljóst að sóknaraðilar hyggist berja í þá bresti sem verið hafi á sönnunarfærslu þeirra í héraðsdómsmálinu nr. E-4971/2014. Tilgangur matsins sé sá að sýna fram á að minnkandi vatnsrennsli í Grenlæk stafi af aðgerðum varnar­aðila eða aðila á þeirra vegum. Varnaraðilinn telur útilokað að matsgerð komist að í málinu á þessu stigi. Sóknaraðili hafi höfðað dómsmál á hendur varnaraðilum og krafist þess að viður­kennd yrði bótaskylda þeirra vegna lokunar Árkvíslar í Landbroti með stíflugarði sem þeir töldu að heft hefði náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið. Aðal­sönn­un­ar­gagnið í málatilbúnaði sóknaraðila hafi verið skýrsla þeirra Stefáns Óla Steingríms­sonar fiskavistfræðings og Vífils Oddsonar verkfræðings. Þeirrar skýrslu hafi sókn­ar­aðilar aflað einhliða og án nokkurs samráðs við varnaraðila. Fyrir vikið hafi sönn­un­ar­gildi skjalsins verið veikt.Þrátt fyrir þennan annmarka sem augljóslega hafi verið á sönnunarfærslu sókn­ar­aðila hafi varnir varnaraðila miðast við að hrekja þær forsendur sem niðurstaða skýrsl­unnar grundvallaðist á. Nú hafi sóknaraðilar lagt fram afar ítarlega og um­fangs­mikla matsbeiðni sem telji alls 12 matsspurningar. Að mati varnaraðilans sé vandséð að hvaða notum svör sem byggist á „giski matsmanna“ koma, hvað þá heldur að þau mæti þeim sönnunarkröfum sem ætlast verði til af sóknaraðilum. Þá hafi sóknaraðilar fært tímabilið allt aftur til ársins 1983 eða fyrr. Það breyti að sjálfsögðu miklu fyrir mats­þola sem miðað hafi varnir sínar við tímabilið 2000 til 2004 í samræmi við mála­tilbúnað sóknaraðila í héraði. Síðast en ekki síst þá telji varnaraðilinn einboðið að öflun matsgerðar á þessu stigi máls sé til þess fallin að raska málsgrundvellinum sem varnaraðilinn hafi lagt í upphafi að vörnum í málinu og málið í héraði hafi snúist um.Með vísan til framangreinds telur varnaraðilinn að hafna beri framkominni matsbeiðni.VNiðurstaðaMeð dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2017 í máli nr. E-4971/2014 voru varn­araðilar sýknaðir af kröfu sóknaraðila um viðurkenningu bótaskyldu vegna tiltekinna fram­kvæmda á vatnasviði Skaftár. Laut ágreiningur aðila í málinu að því hvort tiltekin mann­virki á þessu svæði hafi haft þau áhrif á grunnvatnsborð í og undir Eldhrauni að dregið hafi úr vatnsrennsli í Grenlæk, sem rennur undan hrauninu, þannig að veiði sjó­birtings í vatnsfallinu hafi minnkað. Beindust dómkröfur sóknaraðila annars vegar að mann­virki við útfall Árkvísla úr Skaftá og hins vegar að varnargarði sem liggur sam­hliða þjóðvegi 1 að norðanverðu frá brúnni yfir Brest og austur fyrir ræsi undir þjóð­veginn þar sem heitir Litli-Brestur. Að mati héraðsdóms þóttu sóknaraðilar ekki hafa sýnt fram á orsakatengsl milli tiltekinna mannvirkja við Skaftá og í Eldhrauni og auk­innar vatnsþurrðar í Grenlæk. Sóknaraðilar hafa nú áfrýjað málinu til Hæstaréttar og mun það verða þingfest þar 15. nóvember nk. en samkvæmt 1. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 er það einnig sá frestur sem varnaraðilar hafa til að tilkynna varnir. Sókn­ar­aðilar hafa nú með beiðni til héraðsdóms óskað eftir dómkvaðningu matsmanna í því skyni að afla matsgerðar til að renna frekari stoðum undir kröfur sínar við meðferð máls­ins fyrir Hæstarétti. Er málið rekið hér fyrir dóminum eftir ákvæðum XI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í XI. kafla laga nr. 91/1991 er að finna heimild til að afla sönnunargagna fyrir öðrum dómi en þeim þar sem mál er rekið. Í 73.-76. gr. eru skilyrði og réttarfarsreglur um mál samkvæmt XI. kafla nánar tilgreind. Samkvæmt 76. gr. gildir ákvæði 75. gr., og þar með ákvæði kaflans í heild, þegar gagna er aflað í héraði í tengslum við rekstur máls fyrir æðri dómi. Þá er í 1. mgr. 75. gr. vísað til þess að gagnaöflun fari eftir ákvæðum II. og VII.-X. kafla laganna.Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila svo að umbeðin matsgerð sé þeim nauð­synleg til þess að þeir geti, við áfrýjun héraðsdóms, fært frekari sönnur á or­saka­tengsl tiltekinna framkvæmda á umræddu landsvæði og afleiðingar þeirra á vatns­rennsli á svæðinu. Þetta sé þeim heimilt samkvæmt ákvæðum laga nr. 91/1991 og sé það almennt hvorki á valdi dómara né gagnaðila að meina þeim um slíka sönn­un­ar­færslu. Þá eigi það ekki við í málinu að tafir verði á rekstri þess fyrir Hæstarétti enda hafi málið ekki enn verið þingfest og frestir til greinargerðaskila og gagnaöflunar ókomnir. Varnaraðilar byggja á því umbeðið mat sé alltof seint fram komið, það raski grund­velli málsins, jafnræði aðila og málsforræði. Þá séu spurningarnar óljósar og jafn­vel leiðandi auk þess sem það fari í bága við reglur laga nr. 91/1991 um milliliða­lausa sönnunarfærslu og málshraða að fram fari mat á þessu stigi málsins. Sókn­ar­aðilar hafi átt þess kost, undir rekstri málsins í héraði, að afla mats dómkvaddra mats­manna. Það hafi þeir kosið að gera ekki og verði að bera hallann af því.Dómurinn tekur í upphafi fram að ekki verði annað séð en að fram komin beiðni sókn­araðila sé í samræmi við 1.mgr. 61. gr., sbr. 1. mgr. 75. gr., laga nr. 91/1991 hvað varðar efni og framsetningu.Þá tekur dómurinn fram að aðili að einkamáli á að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á máli sínu til stuðnings. Það er því almennt hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Heimildir dómara til að neita aðila um sönnunarfærslu eru þannig reistar á und­an­tekn­ingar­reglum sem takmarka forræði aðilanna á máli og ber því að beita þeim af var­færni. Af þessum sökum ber dómara almennt að verða við beiðni málsaðila um dóm­kvaðningu matsmanna nema formskilyrði um efni og framsetningu matsbeiðni séu ekki uppfyllt, leitað sé mats um atriði sem dómari telur bersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna eða að matsbeiðnin lúti einvörðungu að atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61. gr. Þá tekur dómurinn einnig fram að samkvæmt 158. og. 159. gr. laga nr. 91/1991 er aðilum játaður réttur til að koma að nýjum gögnum fyrir Hæstarétti og jafnframt að aflað verði gagna eftir áfrýjun máls og greinargerðaskil að því gefnu að þau séu lögð fram innan gagnaöflunarfrests, sbr. 1. mgr. 160. gr. laganna. Þá er sérstaklega gert ráð fyrir því í 1. mgr. 76. gr. sömu laga, sbr. 75. gr. og IX. kafla þeirra að aðilar geti aflað mats­gerðar milli dómstiga.Aðilar hafa því almennt forræði á því hvaða sönnunargagna þeir afla máli sínu til stuðnings. Verður ekki séð að ákvæði 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 komi í veg fyrir að umrædds mats verði aflað. Jafnframt verður að telja, eins og mál þetta liggur fyrir dóminum, að ekkert verði fullyrt um að bersýnilegt sé að umbeðin matsgerð sé þarf­laus, skipti ekki máli eða sé tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, en af notagildi hennar verða sóknaraðilar að bera áhættu samhliða kostnaði við öflun hennar, sbr. 2. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991. Þá telur dómurinn það ekki næga ástæðu til að hafna beiðni sóknaraðila að um flókið og umfangsmikið mat sé að ræða og verður ekki sé að slík sjónarmið geti ráðið úr­slitum um hvort fallist verði á dómkvaðningu matsmanna eður ei. Verður ekki talið að unnt sé að fullyrða að það raski grundvelli málsins að aflað verði mats á þessu stigi máls­ins eins og varnaraðilar hafa haldið fram. Telur dómurinn það raunar ekki á for­ræði sínu, á þessu stigi málsins, að taka afstöðu til þess hvort réttaráhrif þess að mats­gerðar var ekki aflað undir rekstri málsins í héraði heldur á milli dómstiga hafi þau áhrif sem raunin varð í máli nr. 377/2013 fyrir Hæstarétti en varnaraðilar hafa einnig vísað til þess dóms máli sínu til stuðnings. Dómurinn telur því að eins og hér standi á sé ekki unnt að takmarka rétt sóknaraðila til að afla sönnunar um þau atriði sem beiðni þeirra lýtur að þótt matsgerðarinnar hefði verið unnt að afla bæði áður en málið var höfðað og undir rekstri þess í héraði. Dómurinn bendir á að það er að lokum Hæsta­réttar að taka afstöðu til þýðingar og sönnunargildis matsgerðarinnar við efnislega úr­lausn á deilumáli aðila og hvaða réttaráhrif það hafi að matsgerðar hafi ekki verið aflað undir rekstri málsins í héraði. Þá fellst dómurinn ekki á að aðstæður séu með þeim hætti er greinir í dómum Hæsta­réttar í málum nr. 104/2015 og nr. 558/2011 sem varnaraðilar hafa vísað til máli sínu til stuðnings. Þannig liggur ekkert fyrir um að öflun matsgerðarinnar muni fyrir­sjá­anlega valda töfum á meðferð þess fyrir Hæstarétti. Málið hefur ekki enn verið þing­fest í Hæstarétti og frestir hvað varðar framlagningu greinargerða og sam­eig­in­legur gagnaöflunarfrestur aðila liggur ekki fyrir. Sjónarmið um málshraða koma því varn­araðilum ekki að haldi hvað þetta varðar.Hvað einstakar spurningar varðar tekur dómurinn fram að sóknaraðilar verða að bera hallann af óljósum spurningum eða að þar séu lagðar til grundvallar forsendur sem ekki fá staðist eða eru aðrar en fyrir héraðsdómi. Á enn við um þetta það sama og áður sagði að áhættan af því að matsgerðin komi sóknaraðilum að notum hvílir á þeirra herðum og það er Hæstaréttar að taka afstöðu til sönnunargildis hennar þegar þar að kemur. Verður sóknaraðilum því ekki meinað að afla matsgerðar um þær spurn­ingar sem settar eru fram í matsbeiðni.Með vísan til framangreinds þykja lög nr. 91/1991 þannig ekki standa því í vegi að dómkvaðning fari fram og aflað verði matsgerðar í samræmi við beiðni sóknaraðila þar um. Því verður fallist á kröfu þeirra eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður varnaraðilum gert að greiða sóknar­aðilum málskostnað eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 6. október sl.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Fallist er á beiðni sóknaraðila, Veiðifélags Grenlækjar og Geila ehf., um dóm­kvaðningu matsmanna samkvæmt framlagðri matsbeiðni á dómskjali nr. 1. Varnaraðilar greiði sóknaraðilum sameiginlega 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 192/2012
Líkamstjón Skaðabætur Sjúkrakostnaður Dánarbú Erfðaréttur
Erfingjar D kröfðu G um skaðabætur vegna líkamstjóns sem D varð fyrir við vinnu sína hjá G, en D hafði látist áður en málið var höfðað af orsökum ótengdum líkamstjóninu. Laut ágreiningur aðila annars vegar að því hvort krafa D um bætur fyrir varanlega örorku og annað fjártjón hefði erfst og hins vegar hvort heimilt hefði verið að draga bætur sem dánarbúi D voru greiddar úr kjarasamningsbundinni slysatryggingu launþega frá bótum fyrir varanlegan miska. Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars að D hefði þegar við tjónsatvik eignast kröfu um skaðabætur fyrir líkamstjón sitt að því marki sem síðar yrði fallist á skaðabótaskyldu og umfang bótanna. Krafa D um skaðabætur fyrir fjártjón hefði verið andlag erfða eftir hann og því fallið til dánarbús hans eftir andlátið. Bætur vegna þjáninga og varanlegs miska hefðu verið greiddar að fullu og féllst Hæstiréttur á það að G hefði verið heimilt að draga bætur sem greiddar voru úr slysatryggingu launþega frá bótum fyrir varanlegan miska. Hefði D einnig átt rétt til bóta fyrir varanlega örorku sem miðuðust við batahvörf til dánardags hans. Frá bótunum væri heimilt að draga bætur sem greiddar voru úr slysatryggingu launþega og væri krafa erfingja D um bætur á þeim grundvelli fallin niður vegna þess. G var hins vegar gert að greiða erfingjum D bætur vegna útlagðs sjúkrakostnaðar sem ekki hefði verið bættur af þriðja manni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. mars 2012. Þau krefjast þess aðallega að stefnda verði gert að greiða þeim 5.240.449 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.054.060 krónum frá 22. apríl 2005 til 22. október sama ár, en af 5.240.449 krónum frá þeim degi til 7. janúar 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.830.779 krónur þann 19. desember 2006. Til vara krefjast þau að stefnda verði gert að greiða þeim 1.212.001 krónu með 4,5% ársvöxtum frá 22. apríl 2005 til 7. janúar 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 220.488 krónur þann 19. desember 2006. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Áfrýjendur hafa stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi varð D, sem þá var starfsmaður stefnda, fyrir slysi 22. apríl 2005 við vinnu sína á […] bæjarins. Atvik að slysinu munu hafa verið þau að D var að taka saman verkfæri og setja á fjórhjól, sem hann notaði við störf sín, er fjórhjólið hrökk í gír og fór af stað. Skellti það D um koll og fór yfir vinstri ganglim hans. Hlaut hann af þessu meiðsl, sem höfðu bæði tímabundnar og varanlegar afleiðingar. Lögmaður D ritaði bréf til stefnda 24. september 2006 þar sem því var lýst að D hefði hlotið varanlega áverka í slysinu. Benti lögmaðurinn á að tímabært væri að meta afleiðingar líkamstjónsins. Í bréfinu sagði einnig að nauðsynlegt væri að gera sér grein fyrir því hvort D ætti kost á frekari bótum en þeim, sem hann ætti rétt til úr kjarasamningsbundinni slysatryggingu launþega. Gat lögmaðurinn þess í bréfinu að slysið hefði orðið ,,vegna ökutækis og telur því undirritaður að [D] eigi rétt á bótum, eins og um umferðarslys sé að ræða.“ Lögmaðurinn hafði áður leitað eftir viðurkenningu á greiðsluskyldu Alþjóðlegra bifreiðatrygginga á Íslandi sf. þar sem fjórhjólið hafi verið óskráð og óvátryggt. Þeirri viðurkenningu var hafnað með þeim rökum að félaginu bæri samkvæmt gildandi reglugerð nr. 392/2003 um lögmæltar ökutækjatryggingar aðeins að bæta tjón þriðja manns en ekki stjórnanda þeirra ökutækja, sem undir greiðsluábyrgð þess féllu. Af hálfu D var óskað einhliða eftir mati á tímabundnum og varanlegum afleiðingum líkamstjónsins og hvenær batahvörf hafi verið. Matsgerð lá fyrir 20. nóvember 2006. Niðurstaða matsmanna var á þann veg að tímabundið atvinnutjón D vegna slyssins tæki til tímabilsins 22. apríl 2005 til 22. október sama ár. Réttur til þjáningabóta, sbr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem miðaðar skyldu við að hann hefði ekki verið rúmliggjandi, tæki til sama tímabils. Batahvörf hefðu verið 22. október 2005. Varanlegur miski var metinn 15 stig og varanleg örorka 25%. Lögmaður D ritaði 21. nóvember 2006 bréf til réttargæslustefnda, sem veitt hafði stefnda ábyrgðartryggingu, en sveitarfélagið hafði einnig tekið kjarasamningsbundna slysatryggingu launþega fyrir starfsmenn sína hjá félaginu. Krafðist lögmaðurinn greiðslu bóta úr slysatryggingunni og kostnaðar. Þá ritaði hann sama dag bréf til réttargæslustefnda þar sem hann benti á að slysið hefði orðið vegna slits eða bilunar í fjórhjólinu. Lýsti lögmaðurinn þeirri skoðun að hann teldi stefnda hafa viðurkennt að saknæmisskilyrðum væri fullnægt. Var þess óskað að réttargæslustefndi ,,afgreiddi“ kröfuna sem fyrst. Enn ritaði lögmaðurinn réttargæslustefnda bréf 23. nóvember 2006 og setti þá fram kröfu reista á matsgerðinni, sem áður greinir. Sú krafa miðaði við að orsök líkamstjóns D hefði verið með þeim hætti að stefndi bæri skaðabótaábyrgð á afleiðingum þess. D lést […] nóvember 2006 af orsökum ótengdum líkamstjóninu. Réttargæslustefndi sendi lögmanni D heitins tölvupóst 15. desember 2006 þar sem félagið upplýsti að það hefði móttekið bréfið sem dagsett var 23. nóvember hinn 27. sama mánaðar. Í tölvupóstinum segir einnig svo: ,,Með hliðsjón af bréfi þínu 21. nóvember virðist krafa um bætur skv. skaðabótalögum byggja á því að Grindavíkurkaupstaður beri skaðabótaábyrgð á slysinu þar sem búnaður hjólsins hafi verið ófullnægjandi eða það bilað.“ Lýsti félagið því að það teldi sér ekki skylt að greiða bætur úr ábyrgðartryggingu vegna slyssins. Réttargæslustefndi greiddi bætur 15. desember 2006 til dánarbús D heitins úr kjarasamningsbundinni slysatryggingu launþega 1.830.799 krónur auk kostnaðar samtals 1.965.229 krónur. Félagið féllst á að greiða bætur vegna þjáninga 204.960 krónur og bætur vegna varanlegs miska 849.900 krónur auk vaxta og ýmiss kostnaðar. Ekki kom þó til þess að greiðsla síðarnefndu fjárhæðarinnar rynni til dánarbúsins því félagið dró bætur, sem greiddar voru úr slysatryggingunni, frá miskabótum með vísan til 4. mgr. 4. gr., sbr. 4. mgr. 5. gr., skaðabótalaga. Ekkja D heitins höfðaði mál þetta 18. desember 2009 á hendur stefnda og krafðist skaðabóta úr hendi sveitarfélagsins. Krafan var við það miðuð að um skaðabótaábyrgð stefnda væri að ræða og að bætur úr kjarasamningsbundinni slysatryggingu launþega ættu ekki að koma til frádráttar. Ekkja D heitins lést undir rekstri málsins og eru áfrýjendur erfingjar þeirra hjóna. Er aðild þeirra að málinu ekki umdeild. Stefndi krafðist sýknu en til vara lækkunar á stefnukröfum og reisti sýknukröfuna sína á því að með þeim greiðslum sem félagið hefði þegar innt af hendi, að teknu tilliti til lögmælts frádráttar á þeim og áður er gerð grein fyrir, hefði tjónið verið bætt að fullu lögum samkvæmt. II Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að í greinagerð stefnda þar fyrir dómi hafi málsvörn hans ekki verið á því reist að hann bæri ekki skaðabótaábyrgð á líkamstjóni D heitins […]. Er fallist á að málsástæðu um þetta verði ekki komið að síðar undir rekstri málsins og því verður ekki tekið tillit til hennar. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að réttur til bóta fyrir annað fjártjón og fyrir varanlega örorku hafi ekki erfst og fallið til hins óskipta bús sem eftirlifandi eiginkona D heitins sat í vegna þess að hann hefði látist áður en krafan hefði verið viðurkennd. Engar bótagreiðslur vegna kröfunnar hefðu verið inntar af hendi. Í héraðsgreinargerð stefnda sagði einnig svo um þetta: ,,Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga erfist krafa um bætur fyrir þjáningar eða varanlegan miska hafi hún verið viðurkennd, einkamál verið höfðað til heimtu hennar eða viðurkenningar eða hún hefur verið gerð fyrir dómi í sakamáli. Ákvæði 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga er skýrt samkvæmt orðanna hljóðan og verður ekki túlkað á annan hátt en að þar séu tæmandi þær bætur vegna líkamstjóna sem erfast. Aðrar bætur en bætur vegna þjáninga eða varanlegs miska erfast ekki séu skilyrði 2. mgr. 18. gr. um viðurkenningu eða höfðun dómsmáls ekki uppfyllt. Krafa um bætur fyrir varanlega örorku og annað fjártjón hafði hvorki verið viðurkennd né hafði dómsmál verið höfðað til heimtu hennar eða viðurkenningar þegar [D] heitinn lést. Er því alveg ljóst að stefnandi á ekki rétt til frekari bóta en þegar hafa verið greiddar.“ Það er meginregla skaðabótaréttar að krafa um bætur vegna líkamstjóns stofnast þegar tjónsatvik verður þótt umfang einstakra þátta tjónsins og fjárhæð skaðabótakröfunnar verði í mörgum tilvikum ekki staðreynd fyrr en síðar. D heitinn hafði því þegar við tjónsatvik eignast kröfu um skaðabætur fyrir líkamstjón sitt að því marki sem síðar yrði fallist á skaðabótaskyldu og umfang bótanna. Við andlát hans féllu þessi fjárhagslegu réttindi til dánarbús hans, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991, nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna. Í 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga er sérregla um að krafa um bætur fyrir þjáningar og varanlegan miska erfist ekki nema slík krafa hafi verið viðurkennd, einkamál verið höfðað til heimtu hennar eða viðurkenningar eða hún hefur verið gerð fyrir dómi í sakamáli. Þessi regla er undantekningarregla og verður því ekki túlkuð rýmra en orð hennar gefa til kynna. Krafa D heitins um skaðabætur fyrir fjártjón, sem eins og fyrr greinir hefur ekki verið andmælt í málinu, var andlag erfða eftir hann og féll því til dánarbús hans við andlátið. Samkvæmt framansögðu verður fallist á að dánarbú D og síðar erfingjar hans geti krafist skaðabóta vegna fjártjóns er leiddi af slysi því er hann varð fyrir 22. apríl 2005. Eins og fram er komið hafa bætur vegna þjáninga þegar verið greiddar að fullu. Hið sama á við um bætur fyrir varanlegan miska að fjárhæð 849.900 krónur. Verður fallist á með stefnda að samkvæmt því sem segir berum orðum í 4. mgr. 4. gr., sbr. 4. mgr. 5. gr., skaðabótalaga, beri að draga frá miskabótum greiddar bætur úr kjarasamningsbundinni slysatryggingu launþega sem námu 1.830.779 krónum. Samkvæmt því hefur stefndi einnig fullnægt skyldu sinni til greiðslu bóta fyrir varanlegan miska vegna slyssins. Við mat á fjártjóni D heitins […] vegna líkamstjónsins, að teknu tilliti til þess að andlát hans varð af öðrum orsökum, verður eins og áður hefur verið lagt til grundvallar, talið að hann hafi átt rétt til skaðabóta vegna varanlegrar örorku sem miðast við batahvörf 22. október 2005 til dánardags hans […] nóvember 2006. Ágreiningslaust er að fjártjón vegna starfsorkuskerðingar fyrir framangreint tímabil, að teknu tilliti til aldurs hans við batahvörf og dánarlíkur miðað við þann aldur til 75 ára aldurs, nemi 455.215 krónum. Stefndi krefst þess að frá þessum bótum dragist, samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, bætur sem greiddar voru úr kjarasamningsbundinni slysatryggingu launþega, enda standi eftir 980.899 krónur (1.830.799 – 849.900) sem ekki hafi verið nýttar til frádráttar. Verður fallist á með stefnda að áfrýjendur þurfi samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði að una slíkum frádrætti og því sé krafa um bætur fyrir umrætt tímabil vegna varanlegrar örorku D heitins niður fallin. Áfrýjendur kröfðust 305.073 króna í bætur fyrir ,,sjúkrakostnað og annað fjártjón“ samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Er sú fjárhæð sundurliðuð í skjali sem áfrýjendur lögðu fram í þinghaldi 25. maí 2011. Stefndi hefur lagt fram annað yfirlit um sundurliðun þessarar fjárhæðar og hvaða hluta hennar félagið telur að það hafi greitt. Áfrýjendur lýstu því yfir fyrir Hæstarétti að yfirlit stefnda og tilgreining á því hvað af þessum kröfulið hefði þegar verið greitt væri á rökum reist. Miða áfrýjendur kröfu sína í þessum lið fyrir Hæstarétti við að ógreitt sé af þessari fjárhæð 157.141 króna. Kröfuliður þessi er reistur á því að bæta beri ógreiddan útlagðan kostnað D heitins vegna læknismeðferðar og rannsókna lækna svo og sjúkraþjálfunar og hluta kostnaðar við að staðreyna tjón. Verður fallist á að þessi kostnaður sé sjúkrakostnaður í skilningi 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga og hann hafi verið nauðsynlegur og eðlilegur í því skyni að tjónþoli leitaðist við að fá bót meina sinna og ætti kost á að staðreyna tjón sitt. Þennan sjúkrakostnað, sem ekki hefur verið bættur af þriðja manni, ber stefnda að bæta. Krafan beri dráttarvexti frá 7. janúar 2010 eins og krafist er. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Grindavíkurbær, greiði áfrýjendum, A, B og C, 157.141 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. janúar 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjendum hverjum fyrir sig málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti 400.000 krónur til hvers þeirra. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2012. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 18. desember 2009. Það var dómtekið að loknum endurflutningi þann 5. janúar 2012. Stefnandi var E f.h. dánarbús D. Stefndi er Grindavíkurbær, Víkurbraut 42, Grindavík og réttargæslustefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.376.834 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 22. apríl 2005 til 7. janúar 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 2.185.717 krónum miðað við 19. desember 2006. Til vara krefst stefnanda þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.348.603 krónur með sama vaxtafæti og í aðalkröfu að frádregnum 354.898 krónum miðað við 19. desember 2006. Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar að skaðlausu. Dómkröfur stefnda, Grindavíkurbæjar, eru aðallega sýknun af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Réttargæslustefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. gerir ekki sjálfstæðar kröfur í máli þessu en tekur undir og styður málatilbúnað og málsástæður stefnda. Mál þetta var þingfest 7. janúar 2010 og frestað til greinargerðar til 18. febrúar 2010 og en síðan ítrekað þar til 8. apríl 2010 þegar stefndi, Grindvíkurbær, og réttargæslustefndi skiluðu greinargerð. Útivist varð hins vegar af hálfu Alþjóðlegra bifreiðatrygginga á Íslandi sf. sem einnig hafði verið stefnt en þar til málið var tekið fyrir þann 9. júní 2010 hjá þeim dómara er þá fór með málið, hafði það hins vegar ekki verið bókað í þingbók hins reglulega dómþings. Í því þinghaldi var áréttað af hálfu lögmann stefnda, Grindvíkurbæjar, og réttargæslustefnda að lögmaðurinn hefði aldrei farið með málið fyrir Alþjóðlegar bifreiðatryggingar þrátt fyrir að skilja mætti bókun í þingbók svo fram að þeim tíma. Þegar málið var tekið fyrir 9. september 2010 lýsti lögmaður stefnanda því yfir að fallið væri frá kröfum á hendur Alþjóðlegum bifreiðatryggingum á íslandi sf. Þá ber að nefna að samkvæmt stefnu var E sjálf einnig stefnandi en í þinghaldi 22. júní 2010 lýsti lögmaður stefnenda því yfir að hún félli frá kröfum á hendur stefndu, þ.e. að db. D væri eitt stefnandi í málinu. Við aðalmeðferð 25. maí sl. lækkaði stefnandi dómkröfur sínar og gerði jafnframt varakröfu, eins og framar greinir. Eftir dómtöku málsins varð dómari, sem þá fór með málið, þess var að á skorti að stefnandi upplýsti og legði fram gögn um heimild E til að fara með forræði búsins, sbr. 85. gr. laga nr. 20/1991. Málið var því endurupptekið 12. júlí 2010, í samræmi við 104. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í því þinghaldi leitaði dómari jafnframt frekari skýringa hjá lögmönnum aðila á forsendum útreiknings á varanlegri örorku. Lögmaður stefndu óskaði þá eftir fresti til að kanna það nánar og leita skýringa hjá réttargæslustefnda. Þá segir í sömu bókun að dómari hafi leitað eftir nánari rökstuðningi fyrir mótmælum stefnda gegn kröfu um bætur vegna annars fjártjóns. Í fyrstu fyrirtöku nýs dómara, þann 7. október 2011, var upplýst að E hefði látist. Lá þá ekki fyrir hvernig aðild yrði hagað sóknarmegin. Í þinghaldi 11. nóvember 2011, óskaði lögmaður stefndu að bókuð yrðu viðbrögð við fyrirspurnum fyrri dómara málsins í þinghaldi 12. júlí 2010 og lagði jafnframt fram gögn þeim til stuðnings. Framlagningu þeirra gagna og bókunum var ekki mótmælt fyrr en í þinghaldi 9. desember 2011 og þá með framlagningu bókunar þar um. Mál þetta hefur dregist verulega. Endurflutningur hafði verið ákveðinn hinn 17. október 2011 en lögmaður stefnanda hafði ráðstafað þeim degi til aðalmeðferðar annars máls. Lögmaður gagnaðila samþykkti frest af þessum sökum. Vegna dagskrár dómara var ekki unnt að bóka endurflutning fyrr en 25. janúar 2012. Að endingu tókst að flýta endurflutningi til 5. janúar 2012 en þá lá fyrir staðfesting sýslumannsins í Keflavík á því að einkaskiptum erfingja væri lokið. Tóku þeir því við aðild málsins sóknarmegin. Málsatvik D heitinn slasaðist 22. apríl 2005 er hann var að störfum fyrir stefnda, Grindavíkurbæ. Í tilkynningu til Vinnueftirlits ríkisins, dags. 25. apríl 2005, er skráð að D hafi verið að taka saman verkfæri og setja á fjórhjólið, sem hafi verið í gangi. Það hafi þá hrokkið í gír, skellt D um koll og farið yfir fótinn á honum. Merkt er við reit undir liðnum orsök áverka, „klemmdist festist í vél“. Einnig kemur þar fram í viðeigandi reitum að D hafi verið verkstjóri sem hafði starfað lengur en 5 ár hjá stefnda. Afleiðingar slyssins voru þær að vinstri ökkli hans brotnaði og gekkst hann undir aðgerð 6. júlí 2005 þar sem ökklinn var „skrúfaður“. Að beiðni lögmanns D mátu F lögfræðingur og G afleiðingar slyssins á heilsufar hans samkvæmt skaðabótalögum. Niðurstöður þeirra er að finna í matsgerð dagsettri 20. nóvember 2006. Var niðurstaða þeirra sú að varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga var metinn 15% og varanleg örorka 25%. D lést, af orsökum sem ekki verða raktar til slyssins, þann […] nóvember 2006. Með bréfi dagsettu 21. nóvember 2006 krafði lögmaður D heitins réttargæslustefnda um bætur að fjárhæð 1.651.100 krónur úr launþegatryggingu með vísan til matsgerðarinnar og reikninga. Með bréfi dagsettu 23. nóvember s.á. var krafist bóta að fjárhæð 6.150.356 krónur með vísan til matsgerðarinnar, kostnaðar og skaðabótalaga. Í tölvubréfi starfsmanns réttargæslustefnda, 15. desember s.á., til lögmannsins kemur fram að bótakrafa hans samkvæmt bréfi 23. nóvember s.á. þar sem krafist sé bóta á grundvelli skaðabótalaga vegna slyssins hafi verið móttekin 27. nóvember. Í bréfinu segir m.a.: „Liggur jafnframt fyrir krafa, dags. 21. nóvember sl. úr slysatryggingu launþega. Óumdeilt er að tjónþoli var starfsmaður Grindvíkurbæjar þegar slysið varð og að hann eigi rétt á bótum úr slysatryggingunni vegna þess. Reiknaðar örorkubætur úr slysatryggingunni er kr. 1.830.779 en til viðbótar er félagið reiðubúið til greiðslu kr. 69.450 vegna læknisvottorða og kr. 65.000 vegna kostnaðarreiknings læknis v. örorkumatsins. Ekki er fallist á greiðslu frekari kostnaðar eða lögmannsþóknunar skv. venju, enda um einfalda summutryggingu að ræða. Þessi greiðsla hefur verið lögð inn á reikning þinn í dag og bið ég þig vinsamlega að senda mér staðfestingu þess efnis að fallist sé á framangreinda greiðslu sem fullnaðaruppgjör úr slysatryggingu launþega.“ Þá segir enn fremur að krafa um bætur samkvæmt skaðabótalögum virðist byggja á því að Grindvíkurkaupstaður beri skaðabótaábyrgð á slysinu þar sem búnaður hjólsins hafi verið ófullnægjandi eða það bilað. Fjallað er nánar um tildrög slyssins og skilmála ábyrgðartryggingar Grindvíkurbæjar og síðan lýst þeirri afstöðu að samkvæmt þeim sé greiðsluskylda ekki fyrir hendi úr ábyrgðartryggingu bæjarins. Í niðurlagi bréfsins segir síðan: „Varðandi tölulega hlið málsins er bent sérstaklega á að skv. 18. gr. skbl. falla niður bætur vegna varanlegrar örorku við andlát tjónþola, sem ekki hafa þegar verið greiddar við andlátið. Skv. 4. mgr. 4. gr. laganna dragast greiddar bætur úr slysatryggingu launþega frá skaðabótum á hendur vinnuveitanda og því verður ekki heldur um að ræða bætur vegna varanlegs miska, sem reiknast mun lægri en bætur úr slysatryggingunni. Eftir standa því bætur vegna þjáninga, auk vaxta og eftirstöðvar útlagðs kostnaðar við læknisvottorð og örorkumat, sem ekki er greiddur úr slysatryggingunni.“ Lögmaður stefnenda tók við bótum með fyrirvara úr hendi réttargæslustefnda í desember 2006. Samkvæmt kvittun með tjónsnúmeri 03-0500260 var annars vegar um að ræða greiðslu þann 15. desember 2006 að fjárhæð 1.985.929 sem er sundurliðuð þannig: Þá liggur jafnframt fyrir kvittun með sama tjónsnúmeri þar sem staðfest er að réttargæslustefndi hafi greitt lögmanni stefnanda 1.830.000 krónur úr slysatryggingu launþega og um sé að ræða fullnaðaruppgjör. „12.205.195,- x 15% = 1.830.779,-“ Hins vegar var um að ræða greiðslu að fjárhæð 364.203 krónur 22. desember 2006 samkvæmt kvittun með tjónsnúmeri 59-0500704. Þar kemur fram að um sé að ræða fullnaðaruppgjör. Nánar tiltekið segir m.a.: „... ofangreind bótafjárhæð er fullnaðar- og lokagreiðsla vegna slyss [D] kt. […], þann 22.04.2005. Með greiðslunni er lokið öllum kröfum á hendur félaginu vegna slyssins. Lögm. tjónþola gerir fyrirvara við frádrátt launþ.tr. frá varanl. miska og niðurfall bóta v. varanl. örorku v. andláts. Greitt án viðurkenningar á greiðsluskyldu Grindavíkurkaupstaðar.“ Þá hefur einnig verið lagt fram yfirlit, dagsett 19. desember 2006, er ber yfirskriftina „Fullnaðaruppgjör, bótauppgjör vegna [D]“, frá réttargæslustefnda. Þar er m.a. að finna svohljóðandi sundurliðun á skaðabótum: Samkvæmt uppgjörinu var að meðtöldum lögmannskostnaði samtals greitt við „lokauppgjör“ fyrrgreind fjárhæð samkvæmt fyrrgreindri kvittun, tjón nr. 59.0500704, þ.e. 364.203 krónur. Lögmaður stefnenda tók við þessum greiðslum með fyrirvara samkvæmt áritun á uppgjörið. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur byggja kröfur sínar á því að D heitinn hafi slasast við vinnu sína hjá stefnda sem beri ábyrgð á líkamstjóni hans, hvort sem byggt sé á 88. gr. umferðarlaga, sbr. 90. gr. sömu laga um ábyrgð skráningarskylds eiganda ökutækis eða ákvæðum 92. gr. sömu laga þar sem D hafi orðið fyrir líkamstjóni af akstri (notkun) ökutækisins sem stjórnandi þess. Einnig byggir stefnandi á því að D hafi orðið yfir tjóni vegna bilunar í tæki sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Í stefnu segi að stefnandi kjósi að stefna Grindvíkurbæ beint í stað þess að beina kröfum sínum að Sjóvá-Almennum tryggingum hf. sem sé stefnt til réttargæslu. Stefnandi byggir á því að andlát D eigi ekki að leiða til þess að framangreindar bætur sæti skerðingu, hvorki lækkun né niðurfellingu. Stefndi og réttargæslustefndi eigi ekki að hagnast á andláti hans. Um sé að ræða bætur sem séu framtíðartekjutap tjónþola og reiknaðar samkvæmt ákveðnum stöðlum óháðum því hvort tjónþoli verði langlífur eða skammlífur í raun. Því til stuðnings vísar stefnandi í dóm Hæstaréttar Danmerkur er birtur er í UfR 2005, 2390 H en upphaflegu skaðabótalögin hafi verið næg bein þýðingu á dönsku lögunum og því hljóti að gilda svipuð sjónarmið. Stefnandi kveður D hafa orðið fyrir líkamstjóni sem hafi haft í för með sér varanlega skerðingu á getu til að afla vinnutekna og því hafi hann átt rétt á bótum fyrir varanlega örorku auk miskabóta. Í stefnu komi fram að E sé erfingi D. Hún hafi verið eiginkona hans og sitji í óskiptu búi eftir hann ásamt börnum þeirra. Hún hafi því forræði fyrir búinu. Þá byggir stefnandi einnig á orðalagi 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga þar sem segi að þjáningabætur og bætur fyrir varanlegan miska erfist hafi krafan verið viðurkennd fyrir andlát tjónþola. Svo hafi verið í tilviki D heitins en með ákvæðinu sé átt við allar bætur samkvæmt skaðabótalögum þar sem taka hefði þurft fram með skýrum hætti að ekki væri einnig átt við bætur fyrir varanlega örorku. Þá vísar stefnandi einnig til athugasemda í greinargerð með 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga sem hljóðar svo: „Ákvæði 2. mgr. er sama efnis og núgildandi regla 3. mgr. 264. gr. hegningarlaga, nr. 19/1940. Ákvæðið tekur aðeins til skilyrða þess að krafa um þjáningabætur eða bætur fyrir varanlegan miska gangi í arf. Ákvæðið varðar því ekki skilyrði þess að bótakrafa fyrir fjártjón vegna líkamsspjalla erfist. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir breytingu á gildandi reglum um það. Samkvæmt dómum, sem gengið hafa, erfist slík krafa a.m.k. ef hún hefur verið gerð fyrir dómi áður en slasaði lést, sbr. t.d. H 1961, 432, og H 1989, 131.“ Stefnandi byggir á því að samkvæmt orðum greinargerðar varði ákvæðið ekki skilyrði þess að bótakrafa fyrir fjártjón vegna líkamsspjalla erfist. Hér verði að horfa til erfðalaga og 1. kafla laga um skipti á dánarbúum og grundvallarreglna um eignarrétt, skaðabótalögin nr. 50/1993 kveði ekki á um þessi atriði. Með skaðabótalögunum hafi 264. gr. alm. hgl. verið numin úr gildi án þess að kveðið væri afdráttarlaust á um það að allar fjárkröfur vegna líkamstjóns erfðust ekki. Því sé það í hendi dómstóla að dæma um skilyrði þess hvort fjárkrafa D hafi gengið í arf en óumdeilt sé að krafan hafi verið eign D er hann lést. E hafi erft dómkröfuna sem hafi gengið til óskipta búsins sem hún hafi forræði fyrir, þ.e. stefnanda. Stefnandi kveðst byggja fjárhæð dómkröfu sinnar á fyrrgreindri matsgerð frá 20. nóvember 2006. Við aðalmeðferð lagði stefnandi fram skjal með sundurliðun endanlegra dómkrafna. Samkvæmt því er aðalkrafa stefnanda sundurliðuð með svofelldum hætti: Í samræmi við stefnu sé gerð krafa um 5.376.834 krónur. Um útreikning á miskabótum og þjáningabótum vísar stefnandi til fullnaðaruppgjörsins frá 19. desember 2006 sem gerð er grein fyrir hér að framan í lýsingu málavaxta. Þá séu bætur fyrir varanlega örorku reiknaðar eins og gefin sé forsenda til í sama uppgjöri. Annað fjártjón og sjúkrakostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og framlögðum reikningum. Fjárhæðina sundurliðar stefnandi svo: Varakrafa sundurliðast svo: Stefnendur kveða varakröfuna grundvallaða með sama hætti og aðalkrafa að frátöldum bótum fyrir varanlega örorku. Varðandi frádrátt frá aðalkröfu kveða stefnendur að réttargæslustefndi hafi greitt 134.450 krónur upp í sjúkrakostnað 19. desember 2006, sbr. fyrrgreinda kvittun vegna greiðslna úr launþegatryggingunni. Enn fremur 1.830.779 krónur sem greiddar hafi verið í bætur skv. launþegatryggingu á sama tíma. Þá komi einnig til frádráttar 220.488 krónur sem réttargæslustefndi greiddi stefnanda í þjáningarbætur og vexti á sama tíma úr ábyrgðartryggingunni. Samtals séu þannig dregnar frá aðalkröfu 2.185.717 krónur sem greiddar hafi verið 19. desember 2006. Málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafa stefnda er á því byggð að með þegar greiddum bótum hafi tjónið verið að fullu bætt lögum samkvæmt. Stefnendur eigi ekki lögvarinn rétt til frekari bóta. Greiddar hafa verið fullar bætur vegna þjáninga og miska auk útlagðs kostnaðar og lögmannsþóknunar. Því sé mótmælt að stefnendur hafi erft bætur vegna varanlegrar örorku eða annars fjártjóns sem gengið hafi til þess óskipta bús sem þeir hafi forræði fyrir. Þegar D heitinn hafi látist þann […] nóvember 2006 hafi engin bótaskylda verið viðurkennd og engar bótagreiðslur verið inntar af hendi. Stefndi bendir á að samkvæmt 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga erfist krafa um bætur fyrir þjáningar eða varanlegan miska hafi hún verið viðurkennd, einkamál verið höfðað til heimtu hennar eða viðurkenningar eða hún verið gerð fyrir dómi í sakamáli. Ákvæði 2. gr. 18. gr. skaðabótalaga sé skýrt samkvæmt orðanna hljóðan og verði ekki túlkað á annan hátt en að þar séu tæmandi þær bætur vegna líkamstjóna sem erfist. Aðrar bætur en bætur vegna þjáninga eða varanlegs miska erfist ekki séu skilyrði 2. mgr. 18. gr. um viðurkenningu eða höfðun dómsmáls ekki uppfyllt. Stefndi heldur því fram að krafa um bætur fyrir varanlega örorku og annað fjártjón hafi hvorki verið viðurkennd né hafi dómsmál verið höfðað til heimtu hennar eða viðurkenningar þegar D heitinn hafi látist. Því sé alveg ljóst að stefnendur eigi ekki rétt til frekari bóta en þegar hafi verið greiddar. Þá segir stefndi að krafa stefnenda verði heldur ekki studd við meginreglur erfðaréttar eða eignarréttar eins og stefnandi byggir á. Jafnframt er því mótmælt að um brot á 72. gr. sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar sé að ræða. Því sé sérstaklega mótmælt að stefndi eða réttargæslustefndi séu að hagnast á andláti D heitins enda hafa fullar bætur verið greiddar lögum samkvæmt. Stefndi kveðst einnig mótmæla því að bætur fyrir varanlega örorku séu einungis reiknaðar samkvæmt ákveðnum stöðlum óháð því hvort viðkomandi einstaklingur verði langlífur eða skammlífur í raun. Stefndi heldur því fram að hluti af mati á varanlegri örorku felist í því að taka mið af persónulegum aðstæðum einstaklinga, t.d. hvort uppi séu aðstæður ótengdar hinum bótaskylda atburði sem líklega muni leiða til styttri starfsævi. Ein af forsendum í fyrirliggjandi matsgerð á bls. 13 sé að „ekki sé hægt að gera ráð fyrir öðru en að hann hefði áfram unnið í þessu eða svipuðum störfum út starfsævina ef slysið hefði ekki komið til“. Forsendur mats á varanlegri örorku hafi því í raun verið brostnar þegar D lést einungis örfáum dögum eftir að matsgerð lá fyrir og því ekki unnt að byggja kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku á henni. Stefndi segir að danski dómurinn sem stefnandi vitni til sé hvorki fordæmi né leiðbeinandi fyrir túlkun 18. gr. íslensku skaðabótalaganna, m.a. þar sem tilvikin séu með öllu ósambærileg. Í því tilviki hafi andlátið verið afleiðing hinna bótaskyldu læknamistaka og átt sér stað fimm og hálfu ári eftir að mistökin urðu. Samkvæmt 4. mgr. 4. gr. sbr. 4. mgr. 5 gr. skaðabótalaga dragist greiðslur frá samnings- eða lögbundinni atvinnuslysatryggingu launþega frá skaðabótakröfu hans á hendur vinnuveitanda þeim sem slysatrygginguna keypti. Bætur vegna varanlegs miska nemi 849.900 kr. en greiddar bætur úr slysatryggingu launþega, sem stefndi hafði keypt, nemi 1.830.779 kr. Á grundvelli tilvitnaðra ákvæða skaðabótalaga beri að draga þær bætur frá bótum vegna varanlegs miska. Málsástæðum stefnenda, um að annan hátt hafi borið að hafa á frádrættinum er alfarið mótmælt af hálfu stefnda. Stefndi telji samkvæmt framangreindu fyllilega ljóst að stefnendur hafi fengið fullar bætur greiddar og eigi ekki lögvarinn rétt til frekari bóta. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda er gerð krafa um verulega lækkun á kröfu stefnanda. Verði fallist á að stefnandi eigi rétt til frekari bóta er þess krafist að þegar greiddar bætur að heildarfjárhæð 2.350.132 kr., sem sundurliðaðar séu á fyrrgreindum kvittunum og í uppgjörinu frá 19. desember 2006, komi að fullu til frádráttar. Kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku er mótmælt sem vanreifaðri þar sem stefnandi gerir ekki grein fyrir sundurliðun hennar og ekki sé unnt að sjá við hvaða vísitölur verðbreytingar eru miðaðar. Stefndi byggir einnig á því að verði fallist á kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku beri að miða við lægri fjárhæð, þ.e. 3.706.170 kr. en sú fjárhæð byggist á meðalárslaunum D heitins síðustu þrjú ár fyrir slys, verðbættum með launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við, auk 6% framlags í lífeyrissjóð, aldursstuðli 4,572 og 25% varanlegri örorku, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Kröfu um bætur vegna annars fjártjóns er mótmælt þar sem fjárhæð hennar beri ekki saman við framlögð gögn. Þá mótmælir stefndi kröfu um vexti eldri en 4 ára á stefnubirtingardegi þann 18. desember 2009 sem fyrndri með vísan til 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Um lagarök vísar stefndi einkum til skaðabótalaga nr. 50/1993. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Eins og fram hefur komið byggja stefnendur á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni því er D heitinn varð fyrir 22. apríl 2005 í störfum sínum fyrir stefnda. Rekja megi tjónið til bilunar þess ökutækis sem hann ók umrætt sinn. Í greinargerð stefnda er ekki vikið að þessari málsástæðu en þar segir: „Sýknukrafa er á því byggð að með þegar greiddum bótum hafi tjónið verið að fullu bætt lögum samkvæmt. Stefnandi eigi ekki lögvarinn rétt til frekari bóta.“ Í þinghaldi 11. nóvember 2011 óskaði lögmaður stefnda eftir bókunum, m.a. um að stefndi féllist ekki á að bótaskylda væri fyrir hendi í málinu með vísan til ofangreinds orðalags í greinargerð. Þessu var mótmælt í næsta þinghaldi af hálfu lögmanns stefnanda sem kvað yfirlýsinguna alfarið brjóta í bága við þær málsástæður sem á væri byggt í greinargerð stefnda og fyrri yfirlýsingu hans sem fram hefði komið við málflutning 25. maí 2010. Við endurflutning var m.a. tekist á um þetta atriði en ekkert var bókað um það í þingbók á sínum tíma. Stefndi byggir ekki á því í greinargerð að bótagrundvöllur hafi ekki verið til staðar, þ.e. að skilyrði skaðabótaskyldu hafi ekki verið fyrir hendi. Hins vegar er sýknukrafan á því byggð að greiddar hafi verið fullar bætur vegna þjáninga og miska, auk útlagðs kostnaðar og lögmannsþóknunar. Tjónið hafi þannig verið að fullu bætt. Ekki er að sjá í gögnum málsins að nokkuð hafi verið aðhafst til þess að rannsaka tildrög slyssins eða bótagrundvöll nánar en þó var það tilkynnt til Vinnueftirlitsins. Nýrri málsástæðu, þess efnis að bótaskylda sé ekki fyrir hendi í málinu, verður ekki komið að í málinu með bókun í þingbók gegn andmælum gagnaðila. Með hliðsjón af framangreindu verður ekki annað ráðið af málatilbúnaði stefnda en að ágreiningslaust sé að skaðabótaskylda stefnda hafi stofnast vegna slyssins og að fullu bætt. Því sé hins vegar hafnað að stefndu beri að greiða stefnendum frekari skaðabætur og er málatilbúnaður stefnda alfarið á því reistur. Eins og áður er rakið gerði lögmaður stefnenda fyrirvara um frádrátt launþegatryggingar frá varanlegum miska og niðurfellingu bóta vegna varanlegrar örorku vegna andláts við greiðslu bóta frá stefnda. Ágreiningur aðila í aðalsök lýtur að því hvort krafa D til bóta fyrir varanlega örorku eða annað fjártjón vegna slyssins hafi erfst og þá að hvaða marki. Í 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 segir: „ Krafa um bætur fyrir þjáningar eða varanlegan miska erfist hafi hún verið viðurkennd, einkamál verið höfðað til heimtu hennar eða viðurkenningar eða hún hefur verið gerð fyrir dómi í sakamáli.“ Í athugasemdum með ákvæðinu í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögunum kemur fram að það varði ekki skilyrði þess að bótakrafa fyrir fjártjón vegna líkamsspjalla erfist. Þá er enn fremur áréttað að ekki sé gert ráð fyrir breytingu á gildandi reglum um það og samkvæmt dómum „erfist slík krafa a.m.k. hafi hún verið gerð fyrir dómi áður en slasaði lést, sbr. t.d. H 1961, 432 og H 1989,131“. Í þeim dómsmálum sem vísað er til hér var atvikum svo háttað að tjónþoli lést eftir að mál hafði verið höfðað og dómur gengið í héraði. Af forsendum dómanna verður ráðið að lagt var til grundvallar að umdeildar kröfur dánarbús um bætur vegna varanlegrar örorku hefðu erfst en á hinn bóginn yrðu ekki dæmdar bætur miðað við lengri tíma en lífstíð tjónþola. Nánar tiltekið segir í forsendum síðari dómsins að örorkubótum sé ætlað að bæta fjárhagstjón vegna skerts aflahæfis tjónþola. Örorkumöt og líkindareikningar um örorkutjón séu hjálpargögn við ákvörðun slíkra skaðabóta. Þá segir í dóminum: „Verður að telja það reglu íslensks skaðabótaréttar að þótt reiknað sé með almennum lífslíkum við slíka útreikninga verði skaðabætur ekki miðaðar við lengri tíma en lífstíð tjónþola. Er þessi niðurstaða í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar.“ Í dóminum frá 1961 var lagður fram útreikningur á örorkubótum tjónþola fram að dánardegi sem framkvæmdur var með sama hætti og í héraðsdómi. Rétt þótti að bæta örorkutjón að hálfu. Í forsendum í máli nr. 309/2002 sem Hæstiréttur kvað upp dóm í 23. janúar 2003 var einnig sú staða uppi að tjónþoli hafði andast eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Á það er bent í forsendum dómsins að gagnaðilinn hafi ekki gert athugasemdir við forsendur tjónsútreiknings „þótt tjónþoli hafi andast eftir uppsögu héraðsdóms“. Greiðslur voru inntar af hendi eftir andlát D heitins, samkvæmt fyrirliggjandi gögnum frá réttargæslustefnda, nánar tiltekið 15. desember 2006 úr slysatryggingu launþega, 1.830.779 krónur svo og kostnaður vegna örorkumats og læknisvottorð, alls 1.985.929 krónur. Þá voru greiddar þann 22. desember 2006, úr ábyrgðartryggingu samkvæmt umferðarlögum, 364.203 krónur. Um var að ræða fé sem rann til ekkju D sem þá sat í óskiptu búi. Fram kemur að um fullnaðaruppgjör sé að ræða eins og lýst var í málsatvikalýsingu. Að mati dómsins fólu greiðslur þessar ekki í sér viðurkenningu á kröfu um bætur fyrir varanlega örorku og eftir atvikum fyrir annað fjártjón. Þvert á móti kemur fram í gögnum að ekki séu greiddar bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku. Verður því að telja að kröfur um bætur umfram þær sem þegar voru greiddar hafi ekki erfst, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 50/1993. Þykir ekki nægjanlegt í þessu sambandi að D heitinn hafi haldið kröfum sínum til streitu í kjölfar slyssins og óskað matsgerðar þeim til stuðnings. Þá er ljóst að forsendur umrædds mats voru brostnar hvað varðar útreikning á varanlegum miska og varnalegar örorku en D heitinn lést nokkrum dögum eftir að matsgerðinni var skilað. Þá skal það áréttað sem fram kemur í ofangreindum dómi Hæstaréttar frá árinu 1989 að varanlegri örorku sé ætlað að bæta fjárhagstjón vegna skerts aflahæfis. Er því ljóst að slíkar bætur eru annars eðlis og ætlaðar tjónþola til framfærslu. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er það álit dómsins að stefndi hafi að fullu gert upp tjón það er hér um ræðir lögum samkvæmt. Því beri að hafna öllum kröfum stefnenda í málinu um frekari bætur. Ekki þykir ástæða til að fjalla sjálfstætt um varakröfuna enda eiga sömu sjónarmið og rakin hafa verið við um bæði aðal- og varakröfu. Samkvæmt því ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Miðað við þessa niðurstöðu ber stefnendum að greiða stefnda óskipt málskostnað sem hæfilegur þykir 700.000 krónur. Sigríður Hjaltested, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Grindavíkurkaupstaður, skal vera sýkn af kröfum stefnenda. Stefnendur, A, B og C skulu greiða stefnda óskipt 700.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 621/2016
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Greiðsla Skuldabréf Kröfuréttur Aðild
Í málinu krafðist K ehf. á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, riftunar á greiðslu skuldar, aðallega við B en til vara K o.fl., sem K ehf. taldi að hefði falist í nánar tilgreindum kaupum á hlutdeild í skuldabréfi, sem hann gaf út árið 2006 í tengslum við skuldabréfaútboð, svo og endurheimt á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt skjölum málsins hefði B verið eigandi hinnar seldu hlutdeildar og voru K o.fl. því þegar af þeirri ástæðu sýknuð af kröfum K ehf. Talið var að umræddar greiðslur til B hefðu farið fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. og þær að öllu leyti verið inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Vísað var til þess að samkvæmt skilmálum, sem giltu um skuldabréfið og komu ýmist fram í útgáfulýsingu, verðviðauka við hana eða samningi K ehf. við D, þar sem þeim síðarnefnda var meðal annars falið í þágu C, skráðs eiganda skuldabréfsins, að taka við og koma til skila greiðslum frá K ehf. vegna þess svo og að leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt því, hefði K ehf. borið greiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfinu við D í þágu C. Að þessu gættu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 398/2011 var talið að K ehf. hefði hvorki staðið í skuld við B né hefði B átt kröfu um greiðslu úr hendi K ehf. og hafði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband í skilningi meginreglna fjármunaréttar. Á hinn bóginn var litið svo á að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld væri ekki háð því að hún hefði farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefði staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur gæti ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiddi til þess í senn að kröfuhafi fengi efndir á kröfu sinni og skuldari losnaði undan greiðsluskyldu sinni. Samkvæmt þessu og að virtum atvikum málsins var talið að engu gæti breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 að umþrættar ráðstafanir hefðu farið fram beint milli K ehf. og B í stað þess að greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra, sem kröfuréttarsamband hefði verið á milli. Samkvæmt þessu væri því fullnægt skilyrði ákvæðisins að ráðstafanir K ehf. hefðu falið í sér greiðslu á skuld við B. Hins vegar var litið svo á að umþrætt viðskipti hefðu virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og var B því sýknað af kröfum K ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson og ViðarMár Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar8. september 2016. Hann krefst þess aðallegaað rift verði fjórum nánar tilgreindum greiðslum sínum á skuld við aðalstefnda átímabilinu frá 5. til 12. september 2008 samtals að fjárhæð 13.009.861,12bandaríkjadalur og aðalstefnda gert að greiða sér þá upphæð með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí2012 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að rift verði sömugreiðslum og í aðalkröfu greinir á skuld við varastefnda og honum gert aðgreiða sér sömu fjárhæð með dráttarvöxtum frá 27. júní 2012 til greiðsludags.Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að rift verði sömu greiðslum og íaðalkröfu greinir á skuld við 2. varastefnda og honum gert að greiða sér sömufjárhæð með dráttarvöxtum frá 13. júní 2013 til greiðsludags. Að þessu frátöldugerir áfrýjandi þær kröfur í fyrsta lagi að rift verði fjórum nánar tilgreindumgreiðslum sínum á skuld við 3. varastefnda King Street Capital Ltd. átímabilinu frá 5. til 12. september 2008 samtals að fjárhæð 7.985.448,76bandaríkjadalir og þeim varastefnda gert að greiða sér fjárhæðina meðdráttarvöxtum frá 12. júní 2013 til greiðsludags. Í öðru lagi að rift verðifjórum nánar tilgreindum greiðslum sínum á skuld við 3. varastefnda King StreetEurope L.P. á sama tímabili samtals að fjárhæð 640.089,17 bandaríkjadalir ogþeim varastefnda gert að greiða sér fjárhæðina með sömu dráttarvöxtum. Í þriðjalagi að rift verði fjórum nánar tilgreindum greiðslum sínum á skuld við 3. varastefndaKing Street Europe Master Fund Ltd. á sama tímabili samtals að fjárhæð1.488.326,11 bandaríkjadalir og þeim varastefnda gert að greiða sér fjárhæðina meðsömu dráttarvöxtum. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Aðalstefndi og varastefndu krefjast aðallegastaðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að fyrrgreindar fjárkröfuráfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar fyrirHæstarétti. ISvo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómilét áfrýjandi, sem þá bar heitið Kaupþing banki hf., frá sér fara útgáfulýsingu26. apríl 2006 vegna fyrirhugaðrar lántöku með skuldabréfum samtals að fjárhæðallt að 10.000.000.000 bandaríkjadalir. Var ætlunin að skuldabréfin yrðu gefinút á síðari stigum í áföngum með skilmálum, sem tilgreindir væru annars vegar íþeirri lýsingu og getið yrði hins vegar í svonefndum verðviðaukum sem gerðiryrðu við hverja útgáfu. Áfrýjandi gaf út slíkan verðviðauka 5. október 2006vegna þriggja skuldabréfa, þar á meðal eins að fjárhæð 1.500.000.000bandaríkjadalir með lokagjalddaga 4. október 2011. Slíkt skuldabréf skyldi berafasta vexti, sem greiða átti á sex mánaða millibili, í fyrsta sinn 4. apríl2007, en höfuðstóllinn skyldi greiddur í einu lagi á lokagjalddaga. Óumdeilt erí málinu að skuldabréf var gefið út á þessum grunni til bandarísks félags meðheitinu Cede & Co. Í tengslum við fyrrnefnda útgáfulýsingu gerði áfrýjandijafnframt samning 12. apríl 2006 við Deutsche Bank Trust Company Americas, þarsem þeim síðarnefnda var meðal annars falið í þágu eiganda skuldabréfsins aðtaka við og koma til skila greiðslum frá áfrýjanda á vöxtum af skuldabréfinu oghöfuðstól þess, svo og að leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt því. Ískilmálunum og samningnum, sem hér um ræðir, var gengið út frá því að tiltekinalþjóðleg fjármálafyrirtæki myndu kaupa hlutdeild í skuldabréfinu til að miðlaáfram sjálf eða fyrir milligöngu annarra fjármálafyrirtækja í heild eða aðhluta til fjárfesta, en hlutdeild, sem myndaðist á þennan hátt, yrði að vera aðlágmarki 100.000 bandaríkjadalir og fjárhæð hennar, færi hún fram úr því, aðöðru leyti í þúsundum dala. Skráður eigandi skuldabréfsins, Cede & Co., munhafa verið tengdur öðru bandarísku fyrirtæki með heitinu Depository TrustCompany, sem hafi fengist við verðbréfaskráningu og annast eða haft yfirumsjónmeð rafrænni skráningu á eignarhaldi að hlutdeild í skuldabréfinu. Slíkhlutdeild var framseljanleg á verðbréfamarkaði, en skráður eigandi hennar áhverjum tíma naut réttar til að fá frá Deutsche Bank Trust Company Americassinn hluta af greiðslum sem áfrýjandi myndi inna af hendi til þess banka vegnavaxta af skuldabréfinu og höfuðstól þess. Ekki verður séð af skilmálum fyrirskuldabréfið að skráður eigandi hlutdeildar teldist að öðru leyti en þessu eigakröfu á grundvelli hennar á hendur Deutsche Bank Trust Company Americas, Cede& Co. eða Depository Trust Company. Í útgáfulýsingunni og samningiáfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas voru jafnframt efnislegasamhljóða ákvæði um að áfrýjandi mætti hvenær sem er kaupa á verðbréfamarkaðieða öðrum vettvangi hlutdeild í skuldabréfi sem gefið yrði út með stoð ífyrrgreindum heimildum. Eftir slík kaup gæti áfrýjandi ráðið því hvort hannætti hlutdeildina til frambúðar, endurseldi hana eða afhenti hana til DeutscheBank Trust Company Americas til að fá hana fellda úr gildi.Ekki liggur fyrir í gögnum málsinshver hafi verið aðdragandi að þeim viðskiptum sem um er deilt. Á hinn bóginneru meðal málsgagna fjórar kaupnótur sem áfrýjandi gaf út fyrir kaupum áhlutdeild í áðurgreindu skuldabréfi. Samkvæmt þremur kaupnótum, útgefnum 2.september 2008, keypti áfrýjandi í jafn mörgum áföngum hlutdeild ískuldabréfinu sem var eins og áður segir á lokagjalddaga 4. október 2011. Ífyrsta tilvikinu var hlutdeild að nafnverði 5.000.000 bandaríkjadalir keypt ágenginu 84,125, í öðru tilvikinu var hlutdeild að nafnverði 3.000.000 dalirkeypt á genginu 84,375 og í því þriðja var hlutdeild að nafnverði 2.000.000dalir keypt á genginu 83,375. Á þessum grunni nam kaupverðið alls 8.405.000dölum, en við þá fjárhæð bættust síðan áfallnir vextir frá síðastavaxtagjalddaga 4. apríl 2008, sem greiddust að fullu, þannig að alls voru greiddirvegna þessa 8.646.180,56 dalir. Samkvæmt kaupnótu, útgefinni 9. september 2008,keypti áfrýjandi hlutdeild í sama skuldabréfi að nafnverði 5.000.000 dalir ágenginu 84,75. Kaupverðið nam því 4.237.500 dölum, en við þá fjárhæð bættusteinnig áfallnir vextir frá 4. apríl 2008 þannig að alls voru greiddir vegnaþessa 4.363.680,56 dalir. Heildarverðið sem áfrýjandi reiddi af hendi fyrirhlutdeildina nam samkvæmt þessu 13.009.861,12 bandaríkjadal. Á kaupnótunumfjórum var uppgjörsdagur tiltekinn þremur dögum eftir útgáfudag, 5. og 12.september 2008. Var aðalstefndi sagður í öllum tilvikum vera seljandihlutdeildarinnar í skuldabréfinu. Jafnframt liggur fyrir í málinu yfirlýsingfrá Euroclear Bank SA/NV í Belgíu, þar sem fram kemur að fé hafi verið millifærtí samræmi við áðurnefnd viðskipti gegnum uppgjörskerfi, sem mun vera kennt viðbankann, af reikningi áfrýjanda á reikning greiðslujöfnunarmiðlarans FortisInvestments Services LLC. Samkvæmt samningi miðlarans og aðalstefnda, sem lagðurhefur verið fram, tók sá fyrrnefndi að sér fyrir aðalstefnda að sjá umframkvæmd greiðslufyrirmæla og uppgjör viðskipta hans í greiðslukerfum. Áfrýjandisendi aðalstefnda bréf 8. desember 2011 þar sem hann var meðal annars beðinn umað upplýsa hver hafi verið aðkoma hans að umræddum viðskiptum. Í ódagsettusvari aðalstefnda við bréfinu var svo að orði komist: „Brains Inc. Ltd., semmiðlari paraðra viðskipta ... seldi Kaupþingi banka hf. verðbréfin sem talineru upp í fylgiskjali A ... á þeim dögum sem fram koma, hafandi keypt þausamtímis á markaði fyrir eigin reikning daginn sem viðskiptin fóru fram.“ Áfrýjandi hefur lagt fram í málinuyfirlýsingu löggilts endurskoðanda, þar sem staðfest er að við færslur umframangreind kaup á hlutdeild í skuldabréfi í bókhaldi áfrýjanda hafi skuldirhans verið færðar niður um samtals 15.000.000 bandaríkjadali eða sem svararsamanlögðu nafnverði þess sem keypt var. Svo virðist sem mismunur á nafnverðiog kaupverði hafi um leið verið færður áfrýjanda til tekna. Eftir gögnummálsins hafði áfrýjandi þrátt fyrir þetta ekki neytt áðurgreindrar heimildarsamkvæmt útgáfulýsingu fyrir skuldabréfið og samningi sínum við Deutsche BankTrust Company Americas til að afhenda þeim banka hlutdeildina í skuldabréfinutil að fá hana fellda úr gildi. Þess í stað átti áfrýjandi enn hlutdeildinaþegar Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til aðtaka yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfirhann skilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15.nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015. Meðan á slitunumstóð höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur aðalstefnda og varastefnda 26. og 27.júní 2012, en á hendur öðrum varastefndu 12. og 13. júní 2013 meðsakaraukningu. Í málinu leitar áfrýjandi á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002,riftunar á greiðslu skuldar við aðalstefnda eða eftir atvikum einhvern eðaeinhverja af varastefndu, sem áfrýjandi telur hafa falist í áðurnefndum kaupumá hlutdeild í skuldabréfi, svo og endurheimt á þeim 13.009.861,12 bandaríkjadalsem hann lét af hendi í þeim viðskiptum.IISamkvæmt því, sem áður greinir, gerðiáfrýjandi fjórar kaupnótur 2. og 9. september 2008 vegna viðskiptanna sem máliðer sprottið af. Á þeim var aðalstefndi í öllum tilvikum sagður vera seljandihlutdeildar í skuldabréfinu sem áfrýjandi keypti í þau skipti. Af þessumskjölum verður ekki annað ráðið en að aðalstefndi hafi á þeim tíma veriðeigandi hinnar seldu hlutdeildar og samrýmist svar hans við fyrirspurn áfrýjandaí desember 2011 því að sú hafi verið raunin. Þar sem aðalstefndi hefur ekkifært sönnur á hið gagnstæða verður litið svo á að áfrýjandi hafi fest kaup áumræddri hlutdeild í skuldabréfinu af aðalstefnda eftir að hann hafði eignasthana. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknuallra varastefndu af kröfum áfrýjanda.Til samræmis því, sem fram kom ákaupnótunum fjórum, verður jafnframt að leggja til grundvallar að 2. og 9. september2008 hafi komist á samningur um viðskiptin milli áfrýjanda og aðalstefnda í hverjueinstöku tilviki. Eins og áður greinir innti áfrýjandi 5. og 12. sama mánaðaraf hendi greiðslur til að efna þessa samninga eða innan sex mánaða fyrirfrestdag við slit hans sem eins og fyrr segir var 15. nóvember 2008. Skilyrðum1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun greiðslu á grundvelli ákvæðisinser því að þessu leyti fullnægt.Með viðskiptunum, sem hér um ræðir,keypti áfrýjandi hlutdeild í skuldabréfi sem greiða átti upp í einu lagi áumsömdum lokagjalddaga 4. október 2011. Um leið greiddi áfrýjandi að fulluvexti, sem fallið höfðu á hlutdeild í höfuðstól skuldabréfsins á tímabilinu frásíðasta gjalddaga vaxta, 4. apríl 2008, fram til fyrirhugaðs uppgjörsdagsviðskiptanna í september sama ár sem tilgreindur var í einstökum tilvikum ífyrrnefndum kaupnótum. Gjalddagi þeirra vaxta hefði ella verið 4. október 2008.Greiðslur þessar voru þannig að öllu leyti inntar af hendi fyrir umsaminngjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991. Er því einnig að þessu leyti fullnægt skilyrðum ákvæðisins fyrirriftun greiðslnanna.Hér að framan var lýst nokkrummeginatriðum í skilmálum, sem giltu um skuldabréfið sem áfrýjandi keypti hlutdeildí af aðalstefnda og komu ýmist fram í útgáfulýsingu 26. apríl 2006, samningiáfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas 12. sama mánaðar eðaverðviðauka um skuldabréfið 5. október á því ári. Eins og málið liggur fyrirverður ekki annað ráðið af þessum skilmálum en að áfrýjandi hafi borið greiðsluskyldusamkvæmt skuldabréfinu við Deutsche Bank Trust Company Americas í þágu skráðseiganda þess, Cede & Co. Þessa skyldu hafi áfrýjandi á hinn bóginn ekkiborið við þá sem eignast höfðu hlutdeild í skuldabréfinu. Hann hefði því ekkigetað losnað undan skyldunni með greiðslu beint til eigenda hlutdeildar ískuldabréfinu og hefði eftir sem áður borið hana óskerta við skráðan eigandaþess þótt hann hefði innt af hendi slíkar greiðslur. Þá verður ekki annað ráðiðaf þessum heimildum en að eigendur hlutdeildar í umræddu skuldabréfi hafi ekkisjálfir getað snúið sér beint til áfrýjanda og krafið hann um greiðslu sér tilhanda, heldur hafi aðeins verið á færi Deutsche Bank Trust Company Americas íþágu skráðs eiganda skuldabréfsins að krefja áfrýjanda um greiðslu í einu lagihanda öllum eigendum hlutdeildar í því, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12.október 2011 í máli nr. 398/2011. Í þessu ljósi stóð áfrýjandi því hvorki ískuld við aðalstefnda né átti aðalstefndi kröfu um greiðslu úr hendi áfrýjandaog hafði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband í skilningimeginreglna fjármunaréttar. Til þess verður á hinn bóginn að líta að heimildiní 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld er ekki háðþví að hún hafi farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefurstaðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur getur ákvæðið einnig tekið tilráðstöfunar sem í raun leiðir til þess í senn að kröfuhafi fái efndir á kröfusinni og skuldari losni undan greiðsluskyldu sinni. Í máli þessu háttar svo tilað ráðstafanir áfrýjanda voru í þeim búningi að hann keypti af aðalstefndahlutdeild í skuldabréfi, sem áfrýjandi bar greiðsluskyldu á, en með því fékk aðalstefndií raun efndir á kröfuréttindum sínum, sem hann felldi sig við að gefa eftir aðhluta, með því að í viðskiptunum var ekki greitt fullt nafnverð krafna hans.Eftir þessi kaup hefði áfrýjandi getað kosið sem fyrr segir að fá kröfu Cede& Co. á hendur sér samkvæmt skuldabréfinu fellda niður að því marki, semsvaraði til hlutdeildarinnar í því sem hann hafði eignast með þessumráðstöfunum, en með því hefði hann losnað að þessu leyti undan skuld sinni. Þáleið fór áfrýjandi ekki, heldur valdi hann að eiga áfram hlutdeild ískuldabréfinu, svo sem heimilt var samkvæmt skilmálunum sem giltu um það. Þettaval hafði í raun þá afleiðingu að hann hefði á hverjum gjalddaga þurft aðstanda Deutsche Bank Trust Company Americas skil á fullri greiðslu samkvæmtskuldabréfinu, en fengið síðan fyrir atbeina milliliða til baka þann hluta afþeirri greiðslu sem svaraði til hlutdeildar hans sjálfs í skuldabréfinu. Meðþessu var áfrýjandi nánast eins settur og ef hlutdeild hans í skuldabréfinuhefði verið felld niður og hann losnað að því leyti undan skuld sinni. Að þessuöllu virtu getur engu breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991 að þessar ráðstafanir hafi farið fram beint milli áfrýjanda og aðalstefndaí stað þess að greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra semkröfuréttarsamband var á milli. Er því jafnframt fullnægt því skilyrðiákvæðisins að ráðstafanir áfrýjanda, sem hér um ræðir, hafi falið í sérgreiðslu á skuld við aðalstefnda, en eins og áður er fram komið verður lagt tilgrundvallar að aðalstefndi hafi sjálfur verið orðinn eigandi hlutdeildarinnar ískuldabréfinu þegar áfrýjandi keypti hana.Eftir 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991 verður ekki komið fram riftun á greiðslu skuldar, þótt öllumframangreindum skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt, ef greiðslan hefur virstvenjuleg eftir atvikum. Eins og fyrr greinir var ætlast til að viðskipti gætufarið fram á verðbréfamarkaði með hlutdeild í skuldabréfinu, sem áfrýjandihafði gefið út, og verður ráðið af gögnum málsins að sú hafi einnig veriðraunin. Í skilmálunum, sem giltu samkvæmt áðursögðu um skuldabréfið, varbeinlínis tekið fram að áfrýjandi gæti sjálfur átt slík viðskipti, bæði með þvíað kaupa hlutdeild í skuldabréfinu og selja hana á ný. Liggur jafnframt fyrirað það hafi hann gert í talsverðum mæli, svo og að viðskipti af þessum togahafi verið alvanaleg í tilvikum annarra fjármálafyrirtækja, bæði innlendra ogerlendra. Af þessum sökum verður að líta svo á að fyrir liggi að viðskiptinmilli áfrýjanda og aðalstefnda, sem málið varðar, hafi verið venjuleg eftiratvikum. Þegar af þeirri ástæðu verður einnig staðfest niðurstaða hins áfrýjaðadóms um sýknu aðalstefnda.Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað afmálinu á báðum dómstigum.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður umannað en málskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2016.IMál þetta er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26,Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 26. júní 2012 og birtri 27. samamánaðar, á hendur Brains Inc. Limited, Grenville Court, skráningarnr. 03650951,Britwell Road, Burnham, Buckinghamshire, SL1 8DF, Bretlandi, en til vara áhendur King Street (Europe) LLP, skráningarnr. OC313070, Leconfield House,Curzon Street, London W1J 5JA, Bretlandi.Stefnandi stefndi síðan þrautavarastefndu inn í málið meðsakaukastefnu, sem birt var 12. og 13. júní 2013, þá aðallega á hendur KingStreet Capital LP, c/o King Street Capital Management, L.P., 65 East 55thStreet, 30th Floor, New York, New York 10022, en til vara á hendur King StreetCapital Ltd., c/o Codan trust Company (B.V.I.) Ltd., Romasco Place, Wickhams Cay1, P.O. Box 3140, Road Town, Tortola, British Virgin Islands, VG 11 10, KingStreet Europe L.P., c/o King Street Capital management L.P., 65 East 55thStreet, 30th Floor, New York, New york 10022, og King Street Europe Master FundLtd., c/o Codan Trust Company (B.V.I.) Ltd., Romasco Place, Wickhams Cay 1,P.O. Box 3140, Road Town, Tortola, British Virgin Islands VG 11 10, en tilþautavara á hendur King Street Capital L.P., c/o King Street Caital managementL.P., 65 East 55th Street, 30th Floor, New york, New York 10022 fyrir hönd KingStreet Capital Ltd., King Street Europe L.P. og King Street Europe Master FundLtd. Á dómþingi 25. nóvember sl. voru málin í frumsök ogsakaukasök sameinuð en í greinargerð sakaukastefndu voru ekki gerðarathugasemdir við þá kröfu stefnanda að sakaukastefndu hefðu eftirleiðis stöðuþrautavarastefndu í málinu þannig að King Street Capital L.P. teldist 1.þrautavarastefndi, King Street Capital Ltd., King Street Europe L.P. og KingStreet Europe Master Fund Ltd. 2. þrautavarastefndu, og loks væri King StreetCapital L.P., fyrir hönd King Street Capital Ltd., King Street Europe L.P. ogKing Street Master Fund Ltd. 3. þrautavarastefndi.Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að rift verðieftirtöldum greiðslum stefnanda til aðalstefnda, Brains Inc. Limited:.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð USD4.326.840,28 (Bandaríkjadollarar), vegna viðskipta dags. 2. september 2008.2.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð USD2.603.604,17 (Bandaríkjadollarar), vegna viðskipta dags. 2. september 2008.3.Greiðslu hinn 12. september 2008, að fjárhæð USD4.363.680,56 (Bandaríkjadollarar), vegna viðskipta dags. 9. september 2008.4.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð USD1.715.736,11 (Bandaríkjadollarar), vegna viðskipta dags. 2. september 2008.Þess er krafist að aðalstefndi, Brains Inc. Limited,greiði stefnanda 13.009.861,12 Bandaríkjadollara, með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2012 tilgreiðsludags.Þá er þess krafist að aðalstefnda verði gert að greiðastefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða matiréttarins.Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu erugerðar eftirfarandi kröfur á hendur varastefnda:Að rift verði eftirtöldum greiðslum stefnanda tilvarastefnda, King Street (Europe) LLP: .Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 4.326.840,28bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.2.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 2.603.604,17bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.3.Greiðslu hinn 12. september 2008, að fjárhæð 4.363.680,56Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 9. september 2008.4.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 1.715.736,11bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008. Að varastefndi greiði stefnanda 13.009.861,12bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/200 umvexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Þá er þesskrafist að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmtsíðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.Verði hvorki aðalstefnda né varastefnda gert að þola dómí málinu er gerð eftirfarandi krafa í þrautavaraaðild: Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að rift verðieftirtöldum ráðstöfunum stefnanda til þrautavarastefnda, King Street CapitalL.P.:.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 4.326.840,28bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.2.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 2.603.604,17bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.3.Greiðslu hinn 12. september 2008, að fjárhæð 4.363.680,56bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 9. september 2008.4.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 1.715.736,11bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.Í öðru lagi krefst stefnandi þess aðþrautavarastefndi, King Street Capital L.P., greiði stefnanda 13.009.861,12bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi sakauka til greiðsludags.Í þriðja lagi er þess krafist að þrautavarastefnda,King Street Capital L.P. verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmtsíðar fram lögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. Að því marki sem þrautavarastefnda verður ekki gertað þola dóm fyrir heildarfjárhæð þrautavarakröfu er gerð eftirfarandi krafa í2. þrautavaraaðild:I. Þess er krafist að rift verði eftirtöldumgreiðslum stefnanda til 2. þrautavarastefnda, King Street Capital Ltd.:.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 2.655.814,56bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.2.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 1.597.745,09bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.3.Greiðslu hinn 12. september 2008, að fjárhæð 2.678.427,13bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 9. september 2008.4.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð USD1.053.461,97 bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.Þess er krafist að 2. þrautavarastefndi, King StreetCapital Ltd. greiði stefnanda 7.985.448,76 bandaríkjadollara með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frámálshöfðunardegi sakauka til greiðsludags. Þá er þess krafist að 2. þrautavarastefnda, KingStreet Capital Ltd. verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. II. Þess er krafist að rift verði eftirtöldumgreiðslum stefnanda til 2. þrautavarastefnda, King Street Europe L.P:. Greiðslu hinn 5.september 2008, að fjárhæð 212.880,54 bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags.2. september 2008.2. Greiðslu hinn 5.september 2008, að fjárhæð 128.444,47 bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags.2. september 2008.3. Greiðslu hinn 12.september 2008, að fjárhæð 214.693,08 bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags.9. september 2008.4. Greiðslu hinn 5.september 2008, að fjárhæð 84.071,07 bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags.2. september 2008.Þess er krafist að 2. þrautavarastefndi King StreetEurope L.P. greiði stefnanda 640.089,17 bandaríkjadollara með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frámálshöfðunardegi sakauka til greiðsludags. Þá er þess krafist að 2. þrautavarastefnda, KingStreet Europe L.P., verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. III. Þess er krafist að rift verði eftirtöldumgreiðslum stefnanda til 2. þrautavarastefnda, King Street Europe Master FundLtd:.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 494.990,53bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.2.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 297.678,74bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.3.Greiðslu hinn 12. september 2008, að fjárhæð 499.205,06bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 9. september 2008.4.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 196.451,78bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.Þess er krafist að 2. þrautavarastefndi, King StreetEurope Master Fund Ltd. greiði stefnanda 1.488.326,11 bandaríkjadollara meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá málshöfðunardegi sakauka til greiðsludags. Þá er þess krafist að 2. þrautavarastefnda, KingStreet Europe Master Fund Ltd. verði gert að greiða stefnanda málskostnaðsamkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. Að því marki sem þrautavarastefnda verður ekki gertað þola dóm fyrir heildarfjárhæð þrautavarakröfu og 2. þrautavarastefndu verðurekki gert að þola dóm í málinu er gerð eftirfarandi krafa í 3. þrautavaraaðild:Þess er krafist að rift verði eftirtöldum greiðslumstefnanda til 3. þrautavarastefnda, King Street Capital, L.P. fyrir hönd KingStreet Capital, Ltd., King Street Europe, L.P. og King Street Europe MasterFund, Ltd.:.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 3.363.685,63bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.2.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 2.023.868,31bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.3.Greiðslu hinn 12. september 2008, að fjárhæð 3.392.325,27bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 9. september 2008.4.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 1.333.984,83bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dags. 2. september 2008.Þess er krafist að 3. þrautavarastefndi, King StreetCapital L.P., fyrir hönd King Street Capital Ltd., King Street Europe L.P. ogKing Street Europe Master Fund Ltd., greiði stefnanda 10.113.864,03bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi sakauka til greiðsludags.Þá er þess krafist að 3. þrautavarastefnda, KingStreet Capital L.P., fyrir hönd King Street Capital Ltd., King Street EuropeL.P. og King Street Europe Master Fund Ltd., verði gert að greiða stefnandamálskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða matiréttarins.Afhálfu aðalstefnda, Brains Inc. Limited, er þess aðallega krafist að dómkröfumstefnanda verði vísað frá dómi, til vara er krafist sýknu af öllum dómkröfumstefnanda og til þrautavara krefst aðalstefndi stórfelldrar lækkunar ágreiðslukröfu stefnanda. Í öllum tilvikum er þess krafist að aðalstefnda verðidæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eðasamkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts ámálflutningsþóknun. Varastefndi,King Street (Europe) LLP, gerir þær dómkröfur, aðallega að dómkröfum stefnandaverði vísað frá dómi, en til vara er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda ogtil þrautavara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í öllum tilvikum krefstvarastefndi þess að sér verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að matidómsins eða samkvæmt málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts ámálflutningsþóknun.ÞrautavarastefnduKing Street Capital L.P., King street Capital Ltd., King Street Europe L.P.,King Street Europe Master Fund Ltd., og King Street Capital L.P., fyrir höndKing Street Capital Ltd., King Street Europe L.P. og King Street Master FundLtd., krefjast þess aðallega, að kröfum stefnanda á hendur þrautavarastefnduverði vísað frá héraðsdómi, til vara að þrautavarastefndu verði sýknaðir aföllum kröfum stefnanda, en til þrautavara að kröfur stefnanda verði lækkaðar.Í öllum tilvikum er þess krafist aðþrautavarastefndu verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að matidómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Gerð er krafa umað við ákvörðun málskostaðar verði tekið tillit til þess að þrautavarastefndueru ekki virðisaukaskattsskyldir hér á landi.Hinn 9. júlí 2013 var kröfu stefndu Brains Inc. Limitedog King Street (Europe) LLP um frávísun málsins á hendur þeim hrundið. Meðúrskurði dómsins, uppkveðnum 22. maí 2014, var málinu á hendurþrautavarastefndu King Street Capital LP, King Street Capital Ltd., King StreetEurope LP, og King Street Europe Master Fund Ltd. vísað frá dómi. Með dómiHæstaréttar Íslands, uppkveðnum 25. ágúst 2014 í máli réttarins nr. 399/2014var sá úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar að því er varðaði framangreinda þrautavarastefndu.Mál þetta var fyrst dómtekið að lokinni aðalmeðferð 23. febrúar2016. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundins frests og var máliðendurflutt og dómtekið að nýju 3. maí sl.IIHinn26. apríl 2006 birti stefnandi útboðslýsingu (e. Offering Circular) að fjárhæð10.000.000.000 bandaríkjadollara. Verðviðauki, dagsettur 5. október 2006, ogfjárvörslusamningur stefnanda við Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA),dagsettur 12. apríl 2006, mynda skilmála skuldabréfaútgáfunnar. Íútgáfulýsingunni eru umfangsmiklar upplýsingar um almenna lýsingu skuldabréfarammans,form skuldabréfanna, skilmála og skilyrði skuldabréfanna, auk þess semítarlegar upplýsingar er að finna um greiðslur skuldabréfanna, innlausn þeirraog kaup. Skuldabréfaútgáfurnarfóru þannig fram að fyrst var gefin út framangreind útboðslýsing og ágrundvelli hennar voru gefnir út verðviðaukar. Í útboðslýsingunni voru tiltekinþau ákvæði sem almennt giltu um skuldabréf í viðkomandi útgáfu og íverðviðaukunum var gerð nánari grein fyrir skilmálum tiltekinna skuldabréfa semstefnandi gæfi út. Dagana 27. september 2006 og 5. október 2006 gaf stefnandiút verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnvirði 1.500.000.000 bandaríkjadollara ítengslum við áðurnefnda skuldabréfaútgáfu að fjárhæð 10.000.000.000bandaríkjadollara. Þessi verðviðauki fékk ISIN númerið US48632GAA76. Uppbyggingallsherjarskuldabréfaútgáfunnar var með þeim hætti að stigskipt vörslukerfihélt utan um rafrænar skráningar hvers þátttakanda skuldabréfaútgáfunnar, ánþess þó að tekin væri ábyrgð á skráðum eignarhlut hvers eiganda fyrir sig, endakom DBTCA fram sem svokallaður forgangsvörsluaðili (e. Senior Trustee). Semslíkur kom DBTCA fram, samkvæmt vörslusamningi, sem umsjónaraðili greiðslna (e.Paying Agent). Sérstaklega er fjallað um rafræna eignaskráningu og nánarútskýrt hvert er hlutverk forgangsvörsluaðila með þeim hætti að DBTCA áskapiþátttakendum í allsherjarskuldabréfaútgáfunni rafrænt skráningarkerfi þar semhverjum sem vill gefst færi á að kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfaútgáfu.Við slík kaup séu verðbréf almennt skráð í nafni Cede & Co., nema annað sétekið fram. DBTCA geymi þannig í vörslum sínum verðbréf þar sem þátttakendurleggi inn hjá DBTCA, sem jafnframt annist greiðslujöfnun og uppgjör viðskiptaþátttakanda sinna með slík verðbréf með rafrænum eignaskráningum þátttakenda ogþannig sé áþreifanlegur flutningur verðbréfaskírteina óþarfur. Hinir beinuþátttakendur í allsherjarskuldabréfaútgáfunni, þ.e. kaupendur, séuverðbréfamiðlarar, bankar, vörslufyrirtæki, greiðslujöfnunarfyrirtæki ogákveðnar stofnanir. Þá beri þessir þátttakendur ábyrgð á því að halda utan umeignarhlutdeildir sínar fyrir hönd viðskiptavina sinna. Ífjárvörslusamningnum, dagsettum 12. apríl 2012, sem stefnandi gerði við DBTCAer einnig fjallað um eignarhald. Þar segir að handhafi (e. Holder) merki íhvers nafni skuldabréfið sé skráð í skuldabréfaskrá. Í fjárvörslusamningunumsegir að áður en skuldabréfi sé framvísað til skráningar framsals sé heimilt aðmeðhöndla þann aðila, í hvers nafni bréfið er skráð, sem eiganda skuldabréfsinsað því er er varðar móttöku og greiðslu höfuðstóls þess. Þá eru ífjárvörslusamningnum ákvæði um þau lög sem gilda skuli um skuldabréfasamninginnog skuldabréf sem eiga undir samninginn. Segir þar í gr. 1.11 að lög NewYork-fylkis gildi um lögskipti samningsins.Gjalddagiskuldabréfa í skuldabréfaútgáfunni var 4. október 2011 samkvæmt verðviðaukanum.Atvik við útgáfu skuldabréfa og skilmála þeirra eru óumdeild, auk þess sem ekkier ágreiningur um að stefnandi hafi nýtt sér heimildir í skilmálum bréfanna tilendurkaupa á þeim.Aðalstefndivar einn af rétthöfum skuldabréfa í útgáfu US48632GAA76 og dagana 5. og 12.september 2008 greiddi stefnandi upp skuld sína við stefnda að fjárhæð13.009.861,12 bandaríkjadollarar og bókfærði greiðsluna sem lækkun útistandandiskulda. Ágreiningur málsins snýr að því hvort umrædd greiðsla stefnanda aðframangreindri fjárhæð sé riftanleg greiðsla á grundvelli 134. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort aðalstefnda, varastefnda eðaþrautavarastefndu beri að greiða stefnanda framangreinda fjárhæð í samræmi við142. gr. sömu laga. Þá er ágreiningur um það, hver hinna stefndu sé rétturaðili að málinu. Stefndu hafa vísað hver á annan sem viðtakanda greiðslna oghluta sem málið snýst um. Einnig er ágreiningur um það, hvort íslenskumlagareglum um riftun verði beitt um kröfur stefnanda en allir stefndu byggjam.a. á því að ekki sé unnt að rifta viðskiptunum á grundvelli íslenskragjaldþrotaskiptalaga.Meðbréfi 8. desember 2011 óskaði stefnandi eftir upplýsingum um það hvort aðalstefnditeldi sig réttan aðila að viðskiptunum. Var m.a. sérstaklega óskað eftir því aðstaðfest yrði af hálfu aðalstefnda hvort hann hefði verið aðalrétthafi og/eðarétthafi í tengslum við hin umdeildu endurkaupaviðskipti. Fyrirspurn stefnandavar svarað með bréfi, dagsettu 21. desember 2011. Af bréfinu mátti ráða aðaðalstefndi teldi sig eiga í viðskiptum við stefnanda. Með bréfi lögmannsaðalstefnda, dagsettu 13. janúar 2012, er því hins vegar haldið fram aðaðalstefndi hefði gegnt stöðu miðlara í viðskiptum fyrir þriðja aðila. Ítölvupósti frá 21. júní 2012 upplýsti aðalstefndi að umræddur þriðji aðili værivarastefndi, King Street (Europe) LLP. Hinn 23. apríl 2012 lýsti stefnandi yfirriftun vegna framangreindra greiðslna og skoraði á aðalstefnda að endurgreiðaandvirði þeirra. Sakaukastefnavar gefin út á hendur þrautavarastefndu sem viðbót við stefnu en í greinargerðvarastefnda, King Street (Europe) LLP, og bókun fyrir dómi kom fram aðviðskiptin, sem stefnandi krefðist riftunar á, hefðu lotið að hagsmunum í eigufjögurra sjóða, aðallega King Street Capital L.P. sem taldist 1.þrautavarastefndi, King Street Capital Ltd., King Street Europe L.P. og KingStreet Europe Master Fund, Ltd. sem nefndir voru 2. þrautavarastefndu, og loksværi King Street Capital L.P., fyrir hönd King Street Capital Ltd., King StreetEurope L.P. og King Street Master Fund, Ltd. 3. þrautavarastefndi. Þannig varKing Street Capital L.P. bæði stefnt sjálfstætt og fyrir hönd þriggjafylgisjóða (e. feeder funds), sem nánar verður vikið að síðar.III. Málsástæður stefnanda gagnvart aðalstefndaUmaðild sína vísar stefnandi til þess að hann sé fjármálafyrirtæki íslitameðferð. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, umendurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmivið lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og 1. lið 2.mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis, sem teljistvera heimaríki við slit fjármálafyrirtækis, skuli gilda við slit fjármálafyrirtækisog að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengjastgjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana.Afhálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi viðslitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftunráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og viðhefðbundin gjaldþrotaskipti.Stefnandibyggir riftunarkröfu sína á því að greiðslur stefnanda hafi verið greiddar fyrren eðlilegt var en slíkar greiðslur séu riftanlegar samkvæmt 1. mgr. 134. gr.laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind séu íákvæðinu séu fyrir hendi, bæði gagnvart aðalstefnda, varastefnda og öllumþrautavarastefndu.Ífyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi átt sér stað á síðustusex mánuðum fyrir frestdag sem hafi verið 15. nóvember 2008. Stefnandi hafigreitt skuld sína samkvæmt skuldabréfunum 5. og 12. september 2008 og þannighafi greiðslurnar átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt134. gr. laga nr. 21/1991 beri að miða við það tímamark þegar afhendingfjármuna fari fram.Íöðru lagi sé byggt á því að greiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrr eneðlilegt var þar sem gjalddagi skuldabréfanna í flokki US48632GAA76 hafi verið4. október 2011 en stefnandi hafi greitt stefnda skuldina dagana 5. og 12.september 2008. Hafi skuldin því verið greidd fyrir gjalddaga en almennt sétalið þegar svo hátti til, sé um það að ræða að greitt sé fyrr en eðlilegtþykir í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.Stefnandiítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar ístefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn tilslitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi telur ljóst að ef ekki hefði komið tilhinna riftanlegu greiðslna hefðu stefndu máls þessa aldrei fengið kröfur sínargreiddar á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta en hefðu þess í stað eignastkröfur við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda munialmennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga.Bent sé á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumirþeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfursínar greiddar að fullu. Þannig hafi greiðslur stefnanda verið til hagsbóta meðótilhlýðilegum hætti fyrir stefndu á kostnað annarra kröfuhafa. Gangi kröfurstefnanda hins vegar eftir, muni stefndu njóta jafns réttar á við sambærilegakröfuhafa og þannig sé kröfugerð stefnanda um riftun greiðslna ætlað að skapajafnræði milli kröfuhafa. Íþriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslurnar hafi veriðvenjulegar eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.Stefnandi telur að þessi liður lagagreinarinnar feli í sér undantekningu semberi að skýra þröngt, auk þess sem stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því aðhún eigi við. Tilþess að til undantekningarreglan í 134. gr. laganna um að greiðslurnar hafivirst venjulegar eftir atvikum geti mögulega átt við, hafi greiðslur semþessar, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að veravenjulegar í viðskiptum milli aðila. Stefnandi byggir á því að uppgreiðslaskuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum millistefnanda og aðalstefnda.Jafnvelþótt stefnandi hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréf samkvæmthefðbundnum skilmálum skuldabréfsins, breyti það engu um að greiðslurnar séuriftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömuréttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði ískuldabréfi um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt aðgreiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991.Ef sú væri raunin, væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglum.Stefnanditekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram, að innlausnar- ogendurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Lögmætt sé að áskiljaslíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa, en slík samningsákvæði víki þófyrir riftunarreglum gjaldþrotalaga. Þá skipti ekki máli gagnvartriftunarreglunum þótt greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að ölluleyti, enda geti ráðstöfun verið riftanleg á þeim grundvelli þótt hún hafi ekkiverið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni. Meginreglansé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti ekki máli að því ervarðar riftun greiðslunnar. Stefnandibendir á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfin eðaaðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldir stefnanda viðaðalstefnda voru greiddar fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því aðhnekkja greiðslunum sjálfum og endurheimta í peningum þann hagnað einskröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræðikröfuhafa.Stefnanditelur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldanna rúmlega einuári fyrir gjalddaga hafi ekki verið eðlileg eftir atvikum. Ekkert íviðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri ígildi og þess háttar uppgjör skulda höfðu ekki tíðkast áður milli aðila. Þáhafi hvorki samkvæmt lögum né samningum hvílt á stefnanda skylda til að greiðaskuldabréfin fyrir gjalddaga þeirra. Einnig vísar stefnandi til þess að það séaðalstefnda að sýna fram á að greiðsla skuldanna, sem óumdeilanlega hafi veriðinntar af hendi fyrir gjalddaga, séu þrátt fyrir allt venjuleg eftir atvikum.Það hafi aðalstefndi ekki gert.Stefnandikveður kröfu um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. laga nr. 21/1991.Stefnandi telur að greiðsla krafnanna hafi orðið til þess að aðalstefndiauðgaðist sem nemur 756.427,70 evrum, enda hefði aðalstefndi ekki fengiðkröfurnar greiddar á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgunaðalstefnda og séu því uppfyllt skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1.mgr. 142. gr. laganna.Stefnandivísar til þess, hvað varðar kröfugerð sína, að stefndi hafi fyrst vísað tilþess 21. júní 2015 að annar aðili hefði verið raunverulegur móttakandigreiðslunnar. Í 142. gr. laga nr. 21/1991 segi að þegar riftun fari fram meðstoð í 131.-138. gr. laganna skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfungreiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Hafi hann fengið peninga greiddaskipti notkun peninganna engu máli hvað varðar kröfu þrotabúsins. Þar semaðalstefndi hafi verið móttakandi greiðslunnar frá stefnanda sé kröfu réttilegabeint að honum þar til sýnt sé fram á annað. Með tilliti til tilhögunarskuldabréfa í útgáfu með númerið US48632GAA76 skipti engu hvort skuldarasambandhafi verið milli stefnanda og aðalstefnda enda hafi stefnandi greitt þærgreiðslur, sem krafist sé riftunar á, beint til aðalstefnda. Þegar greiðslurhafi átt sér stað, hafi aðalstefndi fellt niður þá kröfu sem hann átti vegnaáðurnefndra skuldabréfa og stefnandi lækkað útistandandi skuldir sínar.Endanleg niðurstaða hafi því verið sú að krafan sem aðalstefndi átti vegnaskuldabréfanna var greidd. Aðalstefndi hafi móttekið peningana frá stefnanda ogsé því óumdeilanlega sá sem hafi haft hag af ráðstöfuninni. Stefnandi árétti aðriftunarreglum gjaldþrotaskiptalaga sé ekki ætla að ógilda samnings– eðaskuldarsambönd aðila og að riftun á grundvelli 134. gr. laganna beinist ekkiendilega að samningsaðila þrotamanns, heldur gagnvart sjálfri greiðslunni óháðformi hennar og burtséð frá því hvort og þá hvaða grundvöllur hafi legið aðbaki greiðslu. Þar sem aðalstefndi hafi móttekið greiðsluna sé málshöfðun beintað honum þótt formlegt samningssamband hafi verið á milli aðalstefnda ogfjárvörsluaðila. Aðalstefnda beri því að greiða stefnanda tjón búsins ágrundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, enda sé tjón búsins samsvarandi auðgunstefnda. Hvaðvarðar kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til þess að miðað sé við mánuð fráþeim degi sem stefnda var sent kröfubréf, hinn 23. apríl 2012 og eigi dráttarvaxtarkrafansér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001,sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.2. Málsástæður stefnanda gagnvart varastefndaStefnandigerir jafnframt kröfu á hendur varastefnda, King Street (Europe) LLP, um riftunvegna greiðslna hinn 5. og 12. september 2008, sem og kröfu um endurgreiðslu.Varastefnda sé stefnt til vara á grundvelli upplýsinga frá aðalstefnda um aðvarastefndi hafi verið móttakandi greiðslna í umræddum viðskiptum. Stefnandi vísartil þess að skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, séu fyrir hendi og verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu,séu sömu kröfur gerðar á hendur varastefnda. Stefnandi byggir á sambærilegummálatilbúnaði gagnvart varastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda, svo semrakið er hér að framan.Stefnandivísar til þess að varastefndi hafi verið kröfuhafi stefnanda á grundvelliumræddrar skuldabréfaútgáfu og að varastefndi hafi fengið þessa kröfu sínagreidda með greiðslu að fjárhæð 13.009.861,12 bandaríkjadollarar hinn 5. og 12.september 2008. Með framangreindum greiðslum hafi varastefndi fengið kröfursínar greiddar fyrr en eðlilegt var, enda hafi greiðslurnar verið inntar afhendi rúmlega ári fyrir gjalddaga. Greiðslurnar séu því riftanlegar ágrundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og beri varastefnda að endurgreiðastefnanda auðgun sína af uppgreiðslu skuldanna, sem jafnframt nemi tjónistefnanda, sbr. 142. gr. sömu laga. Stefnandikrefst greiðslu dráttarvaxta úr hendi varastefnda með vísan til III. kafla laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi, sbr. 4. mgr. 5.gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna. Aðöðru leyti sé vísað til sambærilegra lagatilvísana og málsástæðna gagnvartvarastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda.Stefnandibyggir kröfu sína um málskostnað á 129 og 130. gr. laga nr. 91/1991. Umkröfusamlag vísar stefnandi til ákvæða 27. gr. sömu laga, þ.m.t. um varaaðild,sem eigi sér stoð í 1. og 2. mgr. 19. gr. laganna og um varnarþing til 4. mgr.103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011.Ummálshöfðunarfrest vísar stefnandi til 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002,fjármálafyrirtæki, sbr. ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. og þá sérstaklega 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga nr.146/2011. 3. Málsástæður stefnanda gagnvartþrautavarastefndu, aðallega King Street Captital LP (þrautavarastefndi 1) entil vara King Street Capital Ltd. og King Street Europe L.P. og King StreetEurope Master Fund Ltd. (þrautavarastefndu 2)og til þrautavara á hendur KingStreet Capital, L.P. fyrir hönd King Street Capital Ltd., King Street EuropeL.P. og King Street Europe Master Fund, Ltd. (þrautavarastefndu 3) Undirrekstri málsins var sem fyrr greinir gefin út sakaukastefna í framhaldi af ogsem viðbót við stefnu sem þingfest var á hendur aðalstefnda og varastefnda hinn6. september 2012. Í greinargerð varastefnda hafi komið fram nýjar upplýsingarþar sem því hafi verið haldið fram að aðalstefndi væri ekki réttur aðili aðmálinu, viðsemjandi aðalstefnda hafi ekki verið varastefndi heldur King StreetCapital, L.P. og umræddir hagsmunir hafi verið í eigu fjögurra KingStreet-sjóða, þ.e. framangreinds King Street Capital, L.P. sem og sjóðanna KingStreet Capital, Ltd., King Street Europe L.P. og King Street Europe MasterFund, Ltd. Vegna þessara upplýsinga hafi stefnandi sakaukastefnt tilgreindumaðilum jafnskjótt og viðhlítandi skýringar lágu fyrir af hálfur varastefnda,King Street (Europe) LLP. Því hafi skilyrðum fyrir útgáfu sakaukastefnu veriðfullnægt, sbr. 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og húnverið gefin út í kjölfarið á hendur framangreindum aðilum. Stefnandivísar um skilmála skuldabréfaútgáfu stefnanda til þess, sem að framan er rakið,og kveður aðild aðalsakaukastefnda og vara – og þrautavarasakaukastefndu byggjaá sömu lögskiptum og lýst hafi verið.Stefnandibyggir kröfur sínar á hendur þrautavarastefndu á sömu málsástæðum og lagarökumog byggt hafi verið á í varasök og sé á því byggt í þrautavarasök aðþrautavarastefndi hafi verið hinn raunverulegi rétthafi bréfanna og móttakandihinnar umdeildu heildargreiðslu. Því sé King Street Capital L.P. stefnt semþrautavaraaðila ásamt tilgreindum sjóðum, fari svo að hvorki aðalstefnda névarastefnda verði gert að þola dóm í málinu. Aðildþrautavarastefnda 1, King Street Captital L.P., byggi á því að hann hafi veriðsvokallaður móðursjóður (e. master-feeder fund) hinna King Street-sjóðanna semeinnig séu gerðar kröfur á, sem jafnframt hafi verið svokallaðir fylgisjóðirmóðursjóðsins (e. feeder-funds) og áttu hlutdeild í móðursjóðnum, og þannighafi þeir óbeint, í gegnum móðursjóð sinn, átt hlutdeild í þeim fjárfestingumsem málið fjalli um. Þannig sé byggt á því í þrautavarasök að King StreetCapital L.P. hafi verið rétthafi hinna umdeildu greiðslna í málinu og því sériftunar- og endurgreiðslukröfu réttilega beint að honum. Verði ekki talið aðþrautavarastefndi 1 sé með réttu móðursjóður hinna King Street-sjóðanna, sé áþví byggt að hann, í eigin nafni, hafi verið rétthafi og móttakandi hlutagreiðslnanna frá stefnanda.Stefnanditelur að verði þrautavarastefnda 1 ekki gert að þola dóm vegnaheildarkröfufjárhæðar í þrautavarasök, sé rétt að beina kröfunni aðþrautavarastefndu 2, að því marki sem krafa stefnanda á hendurþrautavarastefnda, King Street Capital, L.P., verði ekki tekin til greina.Þannig sé gert ráð fyrir því að í þrautavarasök, að þegar þrautavarasök hafiverið dæmd um þann hluta, sem falli í skaut King Street Capital L.P. að hluta,beri þrautavarastefndu 2 að þola dóm um eftirstöðvar greiðslnanna og þáhlutdeild hvers fylgisjóðs fyrir sig í viðskiptunum. Verðiekki fallist á að þrautavarastefndu 2 eigi aðild að málinu, sé í þrautavarasök3 byggt á því, að King Street Capital L.P. komi fram í málinu fyrir hönd KingStreet Capital Ltd., King Street Europe L.P. og King Street Europe Master FundLtd., hafi þeir sjóðir ekki aðildarhæfi. Þannig séu gerðar kröfur á hendurþrautavarastefnda 3 að því marki sem sýknað verði af kröfum á hendurþrautavarastefnda 1 og 2 í þrautavarakröfu. Stefnandikveðst byggja kröfur sínar á hendur þrautavarastefndu 1, 2 og 3 á sömumálsástæðum og lagarökum og byggt sé á í frumsök á hendur aðalstefnda ogvarastefnda og vísar til framangreinds þar að lútandi. Þaðberi hins vegar í milli hvað varðar hlutdeild hvers þrautavarastefnda 1 fyrirheildarfjárhæð. Stefnandi byggir á því gagnvart þrautavarastefnda að hann hafiverið hinn raunverulegi rétthafi og móttakandi heildargreiðslnanna í málinu semmóðursjóður hinna King Street sjóðanna.Yrði ekki fallist á að þrautavarastefndisé móðursjóður og þannig rétthafi heildargreiðslnanna í málinu sé á því byggtað þrautavarastefndi 1, King Street Capital LP, hafi í það minnsta veriðhlutfallslegur rétthafi greiðslnanna á móti hinum King Street-sjóðunum.Stefnandibyggir hlutfallseign hvers þrautavarastefnda á bókun stefnanda í frumsök.Reiknað hafi verið út hlutfall hvers sjóðs í hverri greiðslu. Út frá þeimútreikningum stefnanda fáist dómkröfur á hendur hverjum og einumþrautavarastefndu í málinu.Aðþví er varðar málshöfðunarfrest telur stefnandi að miða beri viðmálshöfðunarfrest frumsakar að því er varðar þrautavarastefndu, enda skipti hérekki máli hvort aðilum sé bætt við á síðari stigum með sakaraukningu. Þótt ekkiverði fallist á að sakaraukning miðist við málshöfðun frumsakar, beri að lítasvo á að málshöfðunarfrestur sakaraukningar hafi ekki byrjað að líða fyrr enfullnægjandi upplýsingar hafi komið fram um réttan aðila, sbr. einnig 148. gr.laga nr. 21/1991. Stefnanda hafi enda fyrst átt kost á að gera riftunarkröfu áhendur þrautavarastefnda þegar upplýsingar um hann lágu fyrir. Þar semgreinargerð varastefnda hafi veri lögð fram 18. desember 2012 hafi 6 mánaðafresturinn samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 ekki verið útrunninn þegarsakaukastefna var gefin út.Stefnandibendir á að aðalstefndi hafi veitt upplýsingar um að varastefndi hafi veriðgagnaðili hans í viðskiptunum og tilkynnt um leið varastefnda um veittarupplýsingar í frumsök. Stefnandi hafi ekki verið upplýstur um þann aðila, semvarastefndi taldi réttan málsaðila, fyrr en í greinargerð varastefnda.Ósanngjarnt væri að seinagangur varastefnda við að upplýsa um aðildhlutaðeigandi bitnaði á stefnanda. Þá væri eðlilegt að sökum tengsla allrasakaukastefndu við frumstefndu í frumsök að vitneskja um málshöfðun í frumsökværi á vitorði allra stefndu. Tilgangi málshöfðunarfrestsins, sem sé að koma íveg fyrir óvissu riftunarþola um hvort stefnandi uni ráðstöfun sem um sé deilt,hafi því verið náð með hinni upphaflegu málshöfðun.IVAðalstefndivísar til þess að viðskiptin, sem krafist sé riftunar á, hafi farið fram ígegnum Euroclear-uppgjörskerfið og að innleiðing Evróputilskipunar nr. 98/26/ECmeð lögum nr. 90/1999, um öryggi greiðslufyrirmæla í greiðslukerfum, valdi þvíað íslensk gjaldþrotaskiptalög gildi ekki um riftun viðskiptanna. Mótaðilistefnanda hafi verið Fortis. Í 7. gr. laga nr. 90/1999 segir að um réttindi ogskyldur þátttakenda í greiðslukerfi, sem teknir hafi verið til gjaldþrotaskipta,skuli fara eftir lögum sem gildi um hlutaðeigandi greiðslukerfi. Aðalstefndivísar til þess að í athugasemdum frumvarps þess, sem orðið hafi að lögum nr.90/1999, segi um 7. gr. að með orðunum „í greiðslukerfi“, sé vísað tilskuldbindinga sem rekja megi til aðildar þátttakenda í greiðslukerfi eðatengist slíkri þátttöku hans á annan hátt. Aðalstefndi telur með vísan tilframangreinds að viðskiptunum verði ekki rift á grundvelli íslenskragjaldþrotaskiptalaga. Aðalstefndi vísar jafnframt til þess að jafnvel þó svotalið yrði að erlend lög yrðu talin gilda um öryggi greiðslufyrirmæla myndi þaðleiða til sömu niðurstöðu, enda 8. gr. tilskipunarinnar innleidd með samræmdumhætti í Evrópu.Aðalstefndibyggir á því að erlendar réttarreglur gildi um ágreining aðila og þá lög NewYork fylkis. Vísar hann að þessu leyti m.a. til dóms Hæstaréttar Íslands í máliréttarins nr. 398/2011 og í málum 9-12/2012. Aðalstefndi sé enskur lögaðili meðvarnarþing á Englandi. Enskir dómstólar myndu beita enskum lögum og lögum NewYork fylkis eftir því sem við ætti en ekkert tillit sé tekið til þessa ímálatilbúnaði stefnanda. Þá séu skilyrði riftunar samkvæmt enskum rétti oglögum New York fylkis ekki fyrir hendi, auk þess sem þar sé ekki litið svo á aðkaup útgefanda á skuldabréfi á markaði, og því síður hlutdeild íallsherjarskuldabréfi, feli í sér greiðslu á skuld samkvæmt viðkomandi bréfi.Þetta komi fram í framlagðri samantekt lögmannsstofunnar Freshfields BruckhausDeringer frá 30. desember 2008 og komi jafnframt heim og saman við skilmálasjálfrar útgáfulýsingarinnar. Aðalstefndi vísar til þess að framangreindarmálsástæður leiði til sýknu og að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að umuppgreiðslu skuldar hafi verið að ræða í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991,sbr. einnig 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Slíka sönnun skorti.Íöðru lagi byggir aðalstefndi kröfu um sýknu á aðildarskorti. Aðalstefndi heldurþví fram að hann hafi aðeins komið fram sem milligönguaðili í umræddumviðskiptum og hafi hvorki móttekið hina riftanlegu greiðslu né hina seldu hlutifyrir eigin reikning. Þannig hafi aðalstefndi ekki verið mótaðili (e.Counterparty) seljanda og kaupanda í hinum umstefndu viðskiptum, enda hafi þaðhlutverk fallið í skaut Fortis, greiðslujöfnunaraðila aðalstefnda, samkvæmtsamningi milli Fortis og aðalstefnda. Fortis hafi jafnframt verið mótaðilivarastefnda, King Street sem aðalstefndi telur hafa móttekið kaupverðið ígegnum Fortis. Þannig hafi kaupverðið aldrei haft viðkomu á reikningiaðalstefnda. Aðalstefndi vísar þessu til stuðnings til niðurstöðu dómsHæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 702/2011. Þá hefðu hvers kynsgreiðslur vegna skuldar útgefanda átt að beinast að þriðja aðila, þ.e.forráðaaðila eða greiðslumóttakanda (Deutsche Bank AG), þar sem aðalstefndihafi ekki verið kröfuhafi stefnanda en 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga takiaðeins til uppgreiðslna milli aðila í skuldarsambandi. Aðalstefndivísar til þess að greiðsla stefnanda hafi ekki leitt til neins konarskuldaniðurfellingar og að samkvæmt útgáfulýsingu yrði niðurfelling skuldar aðvera framkvæmd af greiðslumóttakanda. Stefnandi hefði því réttilega átt aðbeina málshöfðun sinni að þeim aðila, sem fellt hafi skuldina niður, hafi slíkniðurfelling í raun átt sér stað. Aðalstefndi vísar einnig til þess að hannhafi aldrei verið skráður eigandi hluta í allsherjarskuldabréfinu og þar afleiðandi hafi hann ekki verið þess umkominn að selja þá. Stefnandi hafi engingögn lagt fram sem sýni fram á að aðalstefndi hafi verið seljandi íviðskiptunum né að hann hafi móttekið kaupverðið.Íþriðja lagi byggir aðalstefndi á því að ekki sé um að ræða greiðslu skuldar þarsem kaup stefnanda á hlut í allsherjarskuldabréfi skoðist, samkvæmt skilmálumútgáfulýsingarinnar, ekki sem greiðsla á eigin skuld við seljanda. Aðalstefndibyggir jafnframt á því að jafnvel þótt 134. gr. laga nr. 21/1991 væru talineiga við um viðskiptin, teldust þau ekki fela í sér uppgreiðslu skuldar ískilningi ákvæðisins þar sem þau leiddu ekki til niðurfellingar skuldar, aukþess sem aðalstefndi hafi ekki verið kröfuhafi stefnanda. Vísist þessu tilstuðnings til Hæstaréttardóms nr. 398/2011 þar sem komist var að þeirriniðurstöðu að ekkert beint skuldarasamband væri á milli útgefanda oghlutdeildareiganda í allsherjarskuldabréfi og að krafa um greiðslu skv.allsherjarskuldabréfi væri ekki hefðbundin skuldabréfakrafa skv. íslenskumrétti. Þá hafi Hæstaréttardómar nr. 162-163/2010 ekkert fordæmisgildi í þessutilviki þar sem þau mál hafi varðað annars konar hagsmuni þ.e. hefðbundinendurkaup á skuldabréfi útgefanda að íslenskum rétti þar sem óumdeilt var að umbeint skuldarasamband væri að ræða. Aðalstefndivísar til þess að stefnanda hafi borið að greiða höfuðstóls– og vaxtagreiðslurá gjalddögum til milligönguaðila samkvæmt skilmálum útgáfunnar en ekki tilaðalstefnda. Því geti umrædd viðskipti aldrei talist fela í sér greiðslu fyrirgjalddaga.Bentsé á að hlutirnir í allsherjarskuldabréfum hafi verið keyptir á markaðsvirði áfrjálsum markaði og að skuld á degi viðskipta hafi verið hærri en kaupverðið.Sérstaklega sé kveðið á um það í skilmálum útgáfnanna að skuld falli ekkisjálfkrafa niður við frjáls kaup útgefanda. Samkvæmt útgáfulýsingu þurfi aðkoma til sérstakra aðgerða með atbeina milligönguaðila svo að skuld falliniður. Ákvæði þess efnis væru markleysa ef frjáls sala væri nægileg forsendaskuldaniðurfellingar og sé því ekki unnt að líta svo á að um greiðslu skuldarhafi verið að ræða. Stefnandi hafi samið einhliða skilmála útgáfulýsingarinnarog fjárvörslusamningsins, sem og önnur undirliggjandi skjöl málsins, ánnokkurrar aðkomu aðalstefnda. Þávísar aðalstefndi til þess að ekki hafi orðið neinn samruni á réttindum ogskyldum þegar stefnandi eignaðist hlutina í allsherjarskuldabréfinu. Til að svohefði verið, hefði útgefandinn þurft að kaupa heildarkröfurnar samkvæmtallsherjarskuldabréfinu frá handhafanum, þ.e. Cede & Co., enda hafihandhafi bréfsins verið eini aðilinn sem flokkast gæti sem kröfuhafi stefnandafram að gjaldþroti.Aðalstefndibyggir einnig á því að jafnvel þótt talið yrði að 134. gr. laga nr. 21/1991ætti hér við, sé ósannað að skuldin hafi verið felld niður eftir kaupin ískilningi ákvæðisins. Þá mótmælir aðalstefndi staðhæfingu stefnanda um að ígreiðslum hafi falist brot gegn reglum um jafnræði kröfuhafa, enda hafi aðalstefndiekki verið kröfuhafi í þessu samhengi. Þegar af þeirri ástæðu sé ekki unnt aðvísa til reglunnar um jafnræði kröfuhafa. Ef einhver hafi hagnast áviðskiptunum hafi það verið Fortis sem greiðslujöfnunaraðili og Deutsche Banksem greiðslumóttakandi f.h. Cede & Co., eiganda bréfsins, eða seljandihlutarins, þ.e. varastefndi. Þar sem ekki hafi verið vitað hver var kaupandibréfanna, sé ótækt að halda því fram að óþekktum aðilum hafi verið hyglað.Mótmæltsé staðhæfingu stefnanda um að ákvæði sem heimila endurkaup útgefanda séusambærileg ákvæðum sem heimila greiðslu skuldar fyrir gjalddaga. Ákvæði umendurkaup skuldar leiði hvorki til sjálfkrafa niðurfellingar skuldar, né snúiendurkaup að greiðslu til kröfuhafa stefnanda. Aðalstefndi telur að með vísantil framangreinds sé ekki unnt að halda því fram að skuld hafi verið greidd ískilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.Ífjórða lagi byggir aðalstefndi á því að það sé rangt og ósannað að greiðslurhafi átt sér stað fyrir gjalddaga. Þá hafi greiðslurnar ekki falið í sérniðurfellingu skuldar og þegar af þeirri ástæðu sé ekki hægt að halda því framað greitt hafi verið fyrir gjalddaga.Ífimmta lagi byggir aðalstefndi á því að umrædd viðskipti hafi virst venjulegeftir atvikum. Nægilegt sé að viðskipti „virðist“ venjuleg þótt svo sé ekki íreynd. Þá geti viðskiptin ekki talist óvenjuleg þar sem beinlíns sé gert ráðfyrir þeim í útgáfulýsingu stefnanda. Þá bendir aðalstefndi á að ídómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands sé, við mat á því hvort greiðsla hafi virstvenjuleg eftir atvikum, litið til þess hvort upphæð skuldar hafi samsvaraðupphæð greiðslu til kröfuhafa. Annars geti kröfuhafi ekki vitað eða mátt vitaað um greiðslu skuldar fyrir gjalddaga hafi verið að ræða. Í tilviki aðila hafikaupverð verið lægra en upphæð útistandandi skuldar og því virðist greiðslanekki hafa verið greiðsla á skuld. Þá hafi stefnandi átt að greiða skuldir ágjalddaga til þriðja aðila samkvæmt útgáfulýsingunum. Greiðslur hefðu ekki áttað berast beint til hlutdeildareigenda og því hafi aðalstefnda ekki getaðgrunað að um uppgreiðslu væri að ræða fyrir gjalddaga. Málsatvikhafi verið venjuleg, enda hafi verið um að ræða frjáls viðskipti á milliviljugs kaupanda og viljugs seljanda á markaðsvirði sem lokið hafi verið innansama dags. Seljandi bréfanna hafi átt frumkvæði að viðskiptunum og aðalstefndihafi fengið þóknun fyrir að miðla viðskiptunum og þá hafi kaupin verið lítillhluti bæði af heildarupphæð útgáfunnar og af heildarveltu skuldabréfaviðskiptaaðalstefnda. Aðalstefndi vísar til þess að endurkaup skuldaútgefanda séu algengog oft arðbær viðskipti, enda hafi skilmálar allra helstu fjármálastofnana áÍslandi falið í sér skilmála í útgáfulýsingum um slík viðskipti. Kaup á eiginskuldum séu því algeng og venjuleg viðskipti og í tilviki aðila hafi markmiðiðog tilgangurinn með kaupunum jafnframt verið venjulegur, þ.e. að stefnandihagnaðist sjálfur. Aðalstefndibendir á að kaupverð hafi gefið til kynna gjaldfærni og að málsaðila hafi ekkigrunað að stefnandi kynni að vera ógjaldfær. Samkvæmt mati Hæstaréttar Íslandsí dómum réttarins, sem snúist hafi að beitingu 134. gr. laga nr. 21/1991, hafihættumerki vegna íslenska bankakerfisins ekki verið sýnileg fyrr en 29.september 2008. Að þessu leyti beri að miða við opinberar upplýsingar um gjaldfærnien hins vegar hafi bæði ársreikningar stefnanda og ársfjórðungsreikningar hansá tíma viðskiptanna staðfest gjaldfærni stefnanda. Reikningarnir hafi veriðundirritaðar af endurskoðendum sem hafi haft yfirgripsmikla þekkingu áfjárhagsstöðu bankans. Aðalstefndi bendir einnig á að þegar viðskiptin hafi áttsér stað hafi verið almenn trú sérfræðinga og markaðsaðila að stærrifjármálafyrirtæki yrðu ekki látin fara í þrot. Auk þess hafi verð skuldabréfaog hlutabréfa gefið til kynna gjaldfærni sem og ýmsar skýrslur, lánshæfismöt ogfleiri greiningargögn. Bentsé á að ekki verði felld á aðalstefnda sem venjulegan verðbréfamiðlara meirirannsóknarskylda á gjaldfærni viðskiptamanna sinna en opinber gögn beri meðsér. Því hafi aðalstefndi enga ástæðu haft til að ætla annað en að upplýsingarum gjaldfærni bankans væru réttar á þeim tíma sem samið var um viðskiptin.Viðskiptin hafi því verið venjuleg eftir atvikum og í skilningi 134. gr. laganr. 21/1991.Aðalstefndi kveðst aldrei hafa móttekið kaupverð og það hafi aldrei haftviðkomu á reikningi sínum og séu staðhæfingar um annað rangar og ósannaðar.Hann hafi aldrei verið skráður eigandi hluta í allsherjarskuldabréfunum ogstefnandi hafi ekki lagt fram á gögn sem sýni fram á annað. Skuldarasambandhafi ekki verið milli aðalstefnda og stefnanda, engin skuld hafi verið felldniður og engin skuld hafi verið greidd fyrir gjalddaga. Þar af leiðandi getiákvæði 142. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við.Aðalstefndi bendir á að ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að 134. gr.laga nr. 21/1991 og 142. gr. sömu laga ættu við, geti krafa stefnanda aldreinumið hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins vegna viðskiptanna. Stefnandihafi ekki orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna, enda hafi hin endurkeypta skuldekki verið felld niður. Engin orsakatengsl séu því milli viðskiptanna og hinsmeinta tjóns. Aðalstefndi bendir á að stefnandi hefði getað endurselt hinaendurkeyptu hluti strax eftir kaupin á sama eða sambærilegu verði og þannigkomið í veg fyrir meint tjón. Það að stefnandi hafi kosið að endurselja ekkihlutina, og þannig takmarka tjón sitt og jafnvel græða á viðskiptunum, getiekki talist sök aðalstefnda. Stefnandi eigi því enga kröfu á henduraðalstefnda. Aðalstefndivísar til þess að sú staðreynd að eignaréttur yfir hlutunum hafi færst millitveggja aðila skerði á engan hátt jafnfræði kröfuhafa, hafi slíkt framsal ekkileitt til sjálfkrafa niðurfellingar skulda.Aðalstefndikveðst ekki hafa notið hags af viðskiptunum í skilningi 142. gr. laga nr.21/1991. Hafi einhver hagnast á viðskiptunum á kostnað annarra kröfuhafa hafiþað verið Fortis eða varastefndi. Þá mótmælir aðalstefndi því að önnur skilyrði142. gr. séu uppfyllt, enda hafi aðalstefndi hvorki vitað né mátt vita aðviðskiptin væru riftanleg þar sem slíkt hafi hvorki verið fyrirsjáanlegt nélíklegt.Þásé ósanngjarnt að fella áhættuna af viðskiptunum á aðalstefnda, enda eðlilegraað kaupandi eða seljandi beri þá áhættu. Aðalstefndi hafi gengið fram semverðbréfamiðlari í góðri trú og háttsemi hans hafi verið í samræmi við venjulegvinnubrögð verðbréfamiðlara á fjármálamarkaði. Aðallega skipti máli að upphæðinhafi aldrei verið móttekin af hálfu aðalstefnda og hann ekki haft hag afviðskiptunum sem sé eðli málsins samkvæmt skilyrði endurgreiðslukröfu ágrundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Upphæðin hafi verið millifærðbeint frá seljanda til kaupanda í gegnum greiðslujöfnunaraðila og aðalstefndihafi aldrei haldið hinum seldu hlutum fyrir sinn eigin reikning.Aðalstefndivísar einnig til 145. gr. laga nr. 21/1991 fari svo að fallist verði á að 134.gr. og 142. gr. sömu laga eigi við í tilviki aðila. Aðalstefndi bendir á aðhann sé lítið verðbréfafyrirtæki með takmarkað starfsleyfi sem geri ekki ráðfyrir þeim möguleika að aðalstefndi verði aðili að viðskiptum fyrir eiginreikning og beri á þeim ábyrgð sem slíkur. Þá hafi aðalstefndi semverðbréfamiðlari ekki fjárhagslegt bolmagn til að standa undir svo hárrigreiðslu. Yrði fallist á kröfur stefnanda yrði grafið undan verðbréfamiðluneins og hún sé nú starfrækt um allan heim.Aðalstefndihefur uppi þrautavarakröfu um lækkun kröfu stefnanda og byggir þá kröfu á samarökstuðningi og rakinn hefur verið að framan.Aðalstefndimótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti með þeim rökum að erlendurréttur gildi um þá og að um túlkun og beitingu þeirra samninga, sem liggi tilgrundvallar viðskiptum aðila, sé rétt að beita erlendum lögum. Vísaraðalstefndi þessari málsástæðu til stuðnings til 3. gr. og 12. gr. laga nr.43/2000 og c-liðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga. Jafnframt er vísað til dómaHæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 9-12/2012. Þá mótmælir aðalstefndiþví að greiða beri íslenska dráttarvexti af kröfu sem gerð sé í erlendri mynt.Slík krafa fari gegn forsendunni um órjúfanlegt samhengi myntar og vaxta.Jafnframt mótmælir aðalstefndi upphafsdegi vaxta varðandidráttarvaxtaútreikning stefnanda. Ekki liggi fyrir niðurstaða um það, hvortstefnandi eigi kröfu á hendur aðalstefnda fyrr en við dómsuppsögu í málinu ogþví gangi þvert gegn tilgangi dráttarvaxtaúrræðisins að reikna dráttarvexti fráfyrra tímamarki. VVarastefndiog þrautavarastefndu byggja kröfu um sýknu í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr.2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Með engum hætti hafiþeir átt aðkomu að þeim viðskiptum sem krafist sé riftunar á og því beri aðsýkna þá af kröfum stefnanda. Vísist til kaupnóta fyrir viðskipti stefnanda ogaðalstefnda þar sem fram komi að stefnandi hafi keypt umrædda hagsmuni afaðalstefnda. Kaupnóturnar tilgreini þannig sérstaklega að seljandi hagsmunannasé aðalstefndi og vísi bæði viðskiptamannanúmer og svonefnt Euroclear númer ákaupnótunum til aðalstefnda. Hvergi hafi á umræddum kaupnótum verið minnst áaðra stefndu. Aðalstefndihafi áður keypt umrædda hagsmuni af varastefnda, King Street Capital L.P., semhafi selt þá til aðalstefnda fyrir hönd þrautavarastefndu. Aðilaskipti aðhagsmununum í viðskiptunum milli þrautavarastefndu og aðalstefnda hafi fariðfram þegar aðalstefndi hafi átt í viðskiptum við stefnanda og hafi hvorkivarastefndi né þrautavarastefndu á neinum tímapunkti haft aðkomu að síðarnefnduviðskiptunum. Þannig hafi varastefndi ekki átt í neinum samskiptum við stefnanda.Aðalstefndi hafi ekki komið fram í viðskiptunum sem milliliður milli KingStreet-sjóðanna eða varastefnda, heldur hafi verið um að ræða aðskilinviðskipti þar sem aðalstefndi hafi komið fram í eigin nafni og á eiginforsendum í viðskiptum sínum við stefnanda. Aðalstefndi hafi viðurkennt stöðusína í viðskiptunum í bréfi 27. janúar 2012 en þar komi fram að hann hafimóttekið greiðslurnar á eigin reikning og að hann hafi verið rétthafigreiðslnanna. Aðalstefndihafi keypt umrædda hagsmuni í fjórum sjóðum, í nafni King Street Capital L.P.,á eigin áhættu og það hafi verið undir aðalstefnda komið að selja hagsmuninaáfram til stefnanda eða eitthvert annað eða halda þeim sjálfur. Um leið ogaðalstefndi hafi keypt hagsmunina af sjóðunum, hafi hann borið áhættuna afhagsmunum, þ. á m. áhættuna af breytingum á markaðsverði þeirra. Þá liggi fyrirað aðalstefndi hafi ekki selt stefnanda alla þá hagsmuni sem aðalstefndi keyptiaf King Street-sjóðunum, en slíkt staðfesti þá niðurstöðu að það hafi veriðundir aðalstefnda komið með hvaða hætti hagsmunum yrði ráðstafað, enda höfðu þáþegar átt sér stað aðilaskipti að hagsmununum.Varastefndiog þrautavarastefndu benda á að jafnvel þótt komist yrði að þeirri niðurstöðuað aðalstefndi hefði komið fram í viðskiptum aðila sem milliliður viðsemjandasíns, andstætt kröfum þeirra, þá hafi þeir allt að einu ekki verið viðsemjenduraðalstefnda. Kaupnótur frá aðalstefnda sýni að viðskiptin hafi farið fram ígegnum vörsluþjónustu Morgan Stanley í gegnum Euroclear. Þannig sé Euroclear-númerá kaupnótum í raun númer Morgan Stanley. Varastefndibendir á að hagsmunir þeir, sem King Street Capital L.P. seldi aðalstefnda ogaðalstefndi seldi síðar að hluta til áfram til stefnanda, hafi auk þess verið íeigu hinna fjögurra King Street-sjóðanna, þ.e. þrautavarastefndu. Því hafivarastefndi ekki haft aðra aðkomu að viðskiptunum og sé því ljóst aðvarastefndi hafi ekki verið raunverulegur seljandi umræddra hagsmuna og aðkaupverðið hafi runnið til eigenda þeirra, þ.e. þrautavarastefndu. Afframangreindum sökum beri að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda.Varastefndiog þrautavarastefndu byggja jafnframt á því að skilyrði riftunar séu ekkiuppfyllt. Um lögskipti aðila gildi lög New York-ríkis, sbr. ákvæðiútgáfulýsingar um allsherjarskuldabréfið. Þá er vísað til ákvæða n-liðar 2.mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sem túlka beri meðhliðsjón af 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, og til samræmisvið ákvæði 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins nr. 2001/24/EB. Þetta hafi þáþýðingu að forsenda þess að riftun nái fram að ganga sé sú að skilyrði fyrirriftun á Íslandi og í New York-fylki séu uppfyllt. Varastefndi ogþrautavarastefndu telja ljóst að hvorki sé í málinu fullnægt skilyrðumbandarískra né íslenskra gjaldþrotaskiptalaga. Bandarískgjaldþrotaskiptalög geri að skilyrði fyrir riftun að mál sé höfðað innanskemmri frests en gert sé í tilviki stefnanda, auk þess sem áskilið sé aðsönnuð séu svik af hálfu þess sem riftun beinist gegn. Engin slík sönnun liggifyrir í málinu og því sé ekki unnt að rifta umræddum greiðslum samkvæmt lögumNew York-fylkis.Þáséu skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun ekki fullnægt. Ekki hafiverið um greiðslu skuldar að ræða, heldur kaup hagsmuna af aðalstefnda á opnummarkaði. Framlagðri íslenskri þýðingu á útgáfulýsingu sé mótmælt sem rangri ogvillandi. Þá séu ákvæði í útgáfulýsingu um að heimila útgefanda bréfsins aðinnkalla það og að handhafi hafi möguleika á að endurgreiða bréfið, ef mælt séfyrir slíkum rétti í verðviðauka og þá fyrir gjalddagaallsherjarskuldabréfsins. Í verðvikauka sé skýrt tekið fram að útgefandi, þ.e.stefnandi, hafi ekki rétt til að innkalla allsherjarskuldabréfið nema vegnaskattalegra ástæðna. Hins vegar sé útgefandi, að beiðni handhafa allsherjarskuldabréfsins,skyldugur til þess að innkalla bréfið, í heild eða að hluta, og með þeim hættigeti handhafi krafist þess að bréfið sé endurgreitt fyrir gjalddaga. Þá sé íútgáfulýsingu umfjöllun um rétt útgefanda til að kaupa bréf á hvaða verði sem erá opnum markaði eða með öðrum hætti. Slíkum bréfum megi kaupandi halda, seljaaftur eða afhenda fjárvörsluaðila til niðurfellingar. Þeirhagsmunir, sem mál þetta lúti að, hafi ekki verið keyptir af útgefanda meðframangreindum skilmálum, þ.e. kaupin hafi ekki farið fram fyrir tilstillihandhafa allsherjarskuldabréfsins, Cede & Co. Því sé ljóst að kaupstefnanda á hagsmunum frá aðalstefnda hafi átt sér stað á opnum markaði.Kaupnótur styðji þá niðurstöðu, enda sé þar vísað til þess að um markaðspöntunhafi verið að ræða. Þannig hafi það verið undir stefnanda sjálfum komið hvorthann framseldi hagsmunina, sem hann keypti í allsherjarskuldabréfinu, tilþriðja aðila, héldi þeim sjálfur fram að gjalddaga eða hvort hann afhenti þáfjárvörsluaðila til niðurfellingar.Varastefndiog þrautavarastefndu benda á að til að niðurfelling geti átt sér stað þurfiútgefandi að tilkynna DBTCA sem fjárvörsluaðila um kaupin og óska eftir því viðfjárvörsluaðila að hagsmunir séu felldir niður í samræmi við ákvæði 3.9 ífjárvörslusamningi. Sjálfkrafa niðurfelling sé þannig ómöguleg. Af hálfustefnanda hafi engin gögn verið lögð fram sem sýni fram á að höfuðstóllallsherjarskuldabréfsins hafi verið færður niður sem nemi fjárhæð þeirrahagsmuna sem stefnandi keypti af aðalstefnda. Þvert á móti bendi gögn málsinstil þess að höfuðstóll allsherjarskuldabréfsins hafi verið sá sami fyrir ogeftir viðskiptin og að hann hafi því ekki verið færður niður.Íþessu sambandi breyti engu möguleg bókhaldsleg meðferð á viðskiptum, enda sýnislík meðferð ekki fram á að skuldin hafi í raun verið felld niður á grundvelliútgáfulýsingar og fjárvörslusamnings. Innri bókhaldsreglur stefnanda séu málinuóviðkomandi. Með vísan til framangreinds hafi því hvorki verið um greiðsluskuldar að ræða né niðurfellingu kröfu og beri því, þegar af þeirri ástæðu, aðsýkna varastefnda og þrautavarastefndu af kröfum stefnanda.Hagsmunaeigendurséu ekki kröfuhafar í skilningi íslensks kröfuréttar. Hvorki varastefndi nésjóðirnir hafi þannig átt kröfu á hendur stefnanda og þá hafi stefnandi ekkiverið í stöðu skuldara gagnvart sjóðunum. Einungis Cede & Co. hafi veriðskráður eigandi og handhafi allsherjarskuldabréfsins og haft stöðu kröfuhafagagnvart stefnanda. Í útgáfulýsingu komi skýrt fram að allsherjarskuldabréfið séskráð á nafn Cede & Co. samkvæmt tilnefningu DBTCA og hafi Cede & Co.verið eigandi og handhafi allsherjarskuldabréfsins.Meðútgáfulýsingu hafi stefnandi skuldbundið sig gagnvart eiganda og handhafaallsherjarskuldabréfsins, þ.e. Cede & Co. til að greiða höfuðstól bréfsinsásamt vöxtum, í gegnum DBTCA. Cede & Co. hafi þannig verið eini kröfuhafiallsherjarskuldabréfsins. Því sé um að ræða aðskilin kröfuréttarsambönd að ræðaþar sem hvorki aðalstefndi né varastefndi hafi verið í skuldarsambandi við stefnanda.Þásé í fjárvörslusamningnum ákvæði um að réttur aðili til að taka á móti greiðsluhöfuðstóls og vaxta sé Cede & Co. en jafnframt sé kveðið á um að útgefandiog fjárvörsluaðili megi ganga út frá því að skráður eigandi aðallsherjarskuldabréfinu sé réttur aðili til þess að beina öllum tilkynningum aðog til að taka á móti greiðslum höfuðstóls og vaxta. Þá komi enn fremur fram aðhvorki útgefandi né fjárvörslueigandi skuli vera skyldugir eða ábyrgir gagnvarthagsmunaeigendum, hvorki hvað varði greiðslur til þeirra né með öðrum hætti.Meðvísan til framangreinds sé ljóst að stefnandi hafi ekki getað einhliða komisthjá greiðsluskyldu sinni gagnvart Cede & Co., t.a.m. með því að greiðaeigendum hagsmuna milliliðalaust hlutdeild þeirra í heildarkröfu Cede & Co.á hendur stefnanda. Ljóst sé að ekkertskuldarsamband hafi verið milli stefnanda og varastefnda sem valdi sýknu.Varastefndiog þrautavarastefndu halda því fram að um staðgreiðsluviðskipti hafi verið aðræða sem ekki geti talist greiðsla á skuld. Af kaupnótum megi ráða að öllviðskiptin séu merkt sem markaðspantanir. Í því felist að umstaðgreiðsluviðskipti hafi verið að ræða þar sem afhending hagsmuna gegngreiðslu gagngjalds hafi verið forsenda viðskipta og átt sér stað samtímis.Þannig hafi stefnandi gegn greiðslu til aðalstefnda fengið afhenta hagsmunisína í allsherjarskuldabréfinu samtímis greiðslu. Þá hafi greiðslur fyrirhagsmuni ákvarðast af því semmarkaðurinn hafi verið tilbúinn að greiða fyrir þá. Varastefndi hafi samið umsölu hagsmunanna fyrir hönd King Street-sjóðanna, þrautavarastefndu, og hafiverð verið miðað við markaðsvirði. Þannig hafi ákvörðun kaupverðs veriðalgerlega óháð ákvæðum útgáfulýsingarinnar að því er varðar höfuðstól og vexti.Kaupverðið hafi því ekki numið uppgreiðsluverðmæti meintra skulda. Með vísantil framangreinds telur varastefndi ljóst að um staðgreiðsluviðskipti hafiverið að ræða sem verði til þess að sýkna beri af kröfum stefnanda. Varastefndiog þrautavarastefndu benda á að stefnandi hafi ekki byggt á reglunni um samrunaréttinda og skyldna. Komi slíkar málstæður til á síðari stigum, getimeginreglan ekki komið til álita þegar aðeins sé um að ræða kaup á hagsmunum íallsherjarskuldabréfi, enda skilmálar allsherjarskuldabréfsins skýrir um aðlögskipti vegna bréfsins fari eftir lögum New York-fylkis. Því gildi lög þessfylkis um lögskiptin og 3. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviðisamningaréttar, tryggi að fara skuli að lögum New York-fylkis en samkvæmt þeimlögum gildi umrædd meginregla ekki. Þótt fallist yrði á að mótbárur byggðar átéðri meginreglu kæmust að í málinu, vísar varastefndi til þess að skilyrði séuuppfyllt til þess að víkja frá reglunni og vísist í því tilliti framangreindrarumfjöllunar um að ekkert skuldarsamband sé milli aðila. Þótt talið yrði aðskuldarsamband væri milli aðila, mætti allt að einu víkja frá reglunni þar semkaup útgefanda á eigin skuldabréfi feli ekki í sér óhjákvæmilegan samrunaréttinda og skyldna þannig að kröfuréttindum ljúki. Þábyggja varastefndi og þrautavarastefndu á því að greiðslurnar hafi ekki átt sérstað fyrr en eðlilegt var en greiðsla stefnanda hafi falið í sérstaðgreiðsluviðskipti. Hagsmunir í allsherjarskuldabréfi gangi kaupum og sölumfyrir gjalddaga enda verði bréfið verðlaust á gjalddaga við uppgreiðslu þess.Kaupverð hafi farið eftir sveiflum á almennum markaði og vitneskja um kaupendurekki til staðar þegar viðskipti áttu sér stað. Því sé ómögulegt að halda þvífram að gerningar hafi verið til þess fallnir að hygla einum kröfuhafa umframannan. Þá hafi allir eigendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu átt þess kostað selja hagsmuni sína á eftirmarkaði, undir nafnvirði, eins og varastefndihafi ákveðið að gera, fyrir hönd King Street-sjóðanna. Sú staðreynd aðhagsmunaðilar í allsherjarskuldabréfinu kusu að selja ekki, feli ekki í sérmismunun heldur viðskiptalega ákvörðun hvers hagsmunaaðila fyrir sig.Yrðifallist á að um skuld hafi verið að ræða sem greidd hafi verið fyrr en eðlilegtvar, hafi greiðslan allt að einu verið eðlileg eftir atvikum. Vísist í þvítilliti til fjölda framlagðra gagna, sem sýni fram á að slík viðskipti hafiverið algeng á íslenskum jafnt sem erlendum markaði, staða stefnanda hafi litiðvel út í opinberum gögnum og fjárhagsstaða stefnanda hafi litið vel út. Þvíhafi varastefnda og þrautavarastefndu ekki verið ljóst að fjárhagsleg staðastefnanda hafi verið bág á umræddum tíma og engin sönnunargögn liggi fyrir ímálinu sem sýni fram á að svo hafi verið. Auk þessa heimili ákvæði íútgáfulýsingu stefnanda að kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfi áeftirmarkaði en slíkt ákvæði sé til vitnis um að um venjubundin viðskipti sé aðræða.Þótterfiðleikar hafi verið á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, hafi ekki verið ástæðatil að ætla að þeir sneru með einhverjum hætti sérstaklega að stefnanda, endahafi opinber gögn ekki bent til þess, auk þess sem um alvanaleg viðskipti hafiverið að ræða.Varastefndiog þrautavarastefndu byggja á því að þótt skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr.laga nr. 21/1991 verði talin vera fyrir hendi, beri að sýkna af kröfumstefnanda vegna tómlætis. Umrætt viðskipt hafi átt sér stað í september 2008 enfyrst þremur árum síðar hafi stefnandi haft samband við aðalstefnda og óskaðupplýsinga um þau. Fyrstu samskiptin við varastefnda hafi hins vegar átt sérstað 25. júní 2012 eða tæpum fjórum árum eftir að viðskiptin urðu.Hvaðvarðar kröfu stefnanda um endurgreiðslu samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991telja varastefndi og þrautavarastefndu að sýkna beri af slíkri kröfu, óháð þvíhvort umrædd viðskipti teljist riftanleg eður ei. Skilyrði endurgreiðslukröfuséu að sá sem riftun beinist gegn hafi haft hag af ráðstöfun sem sé rift og aðþrotabú hafi orðið fyrir tjóni. Slík sönnun liggi ekki fyrir en sönnunarbyrðihvíli á stefnanda. Því sé hafnað sem röngu og ósönnuðu að varastefndi ogþrautavarastefndu hafi hagnast með þeim hætti sem stefnandi haldi fram. Fyrirliggi að kaupverð stefnanda af hagsmunum hafi verið yfir nafnvirði þeirra ogþví óljóst hvernig tjón hafi hlotist af sölu hagsmuna miðað við gengi á þeimtíma. Hagsmunir hafi hækkað eftir kaup stefnanda og því hafi stefnanda veriðmögulegt að selja hagsmunina með hagnaði á eftirmarkaði. Þá hafi kaup stefnandaleitt til þess að hagsmunir hafi verið felldir niður, líkt og haldið sé fram afhálfu stefnanda, og verði að gera ráð fyrir því að skuldir stefnanda hafilækkað sem nemi nafnvirði hagsmunanna, sem keyptir voru á undirverði. Tjón hafiþví ekkert orðiðTilþrautavara sé krafist lækkunar á kröfum stefnanda og sé byggt á því að tjónstefnanda nemi undir engum kringumstæðum umkrafinni fjárhæð. Raunar hafiþrautavarastefndu keypt hagsmuni á meðalkaupverði sem hafi verið hærra ensöluvirði þeirra og hafi þeir því í reynd tapað á viðskiptunum. Auðgun sjóðannageti í öllu falli aldrei numið hærri fjárhæð en sem söluverði nemur. Þáliggi ekkert fyrir um hvernig stefnandi fór með hagsmunina eftir að hann keyptiþá af aðalstefnda, t.d. hvort hluti hagsmuna hafi verið nýttir til tekna. Komislíkt í ljós telji varastefndi slíkan hagnað stefnanda koma til lækkunarstefnukröfum.Lækkunarkrafastyðjist jafnframt við 145. gr. laga nr. 21/1991, enda sé ósanngjarnt að gerakröfu um stefnufjárhæð málsins á hendur varastefnda. Fjögur ár séu frá þvíumrædd viðskipti hafi átt sér stað, ekki hafi verið um greiðslu skuldar aðræða, engum kröfuhafa hafi verið gert hærra undir höfði en þeim næsta. Þá séfjárkrafan mjög há og yrði að líta sem svo á að stefnandi hafi leyntupplýsingum um fjárhag sinn, yrði komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla hafiekki virst venjuleg eftir atvikum. Að öðru leyti vísist til framangreindramálsástæðna hvað varðar frekari rökstuðning fyrir lækkunarkröfu varastefnda. Kröfumum vexti sé sérstaklega mótmælt enda andsætt lögum nr. 38/2001 að krefjastíslenskra dráttarvaxta af stefnukröfu í erlendri mynt. Þá sé upphafstímadráttarvaxta mótmælt enda engin efni til að krefjast dráttarvaxta fyrr en viðdómsuppsögu þegar fyrst verður ljóst hvort stefnandi eigi kröfu á hendurvarastefnda. Fyrr geti ekki verið um að ræða vanefndir á greiðslu sem réttlætidráttarvexti. Þá sé í öllu falli ekki unnt að krefjast frekari dráttarvaxtafyrr en mánuði frá birtingu stefnu, þar sem krafa gegn varastefnda kom fyrstfram.Krafavarastefnda um málskostnað úr hendi stefnanda byggi á 129-130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Að öðru leyti sé byggt á lögum umgjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, lögum nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, lögum nr. 43/2000 umlagaskil á sviði samningaréttar, lögum nr. 68/1995, um Lúganósamninginn umdómsvald og fullnustu dóma í einkamálum, lögum nr. 2/1993, um Evrópskaefnahagssvæðið, lögum nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, stjórnarskrálýðveldisins Íslands nr. 33/1944, auk almennra reglna samninga – ogkröfuréttar. Þá sé jafnframt byggt á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr.2001/25/EB frá 4. apríl 2001 um endurskipulagningu og slit lánastofnanna, semog lögum New York-ríkis og bandarískum gjaldþrotaskiptalögum.VIHinn27. september 2006 og 5. október 2006 gaf stefnandi út verðviðauka vegnaskuldabréfa að nafnvirði 1.500.000.000 USD í tengslum við áðurnefndaskuldabréfaútgáfu að fjárhæð 10.000.000.000 USD. Þessi verðviðauki fékk ISINnúmerið US48632GAA76 og gjalddagi skuldabréfa í skuldabréfaútgáfunni var 4.október 2011. Ekkier í máli þessu tölulegur ágreiningur. Hér á eftir verður tekin afstaða tilmálsástæðna aðila í tölusettum köflum. . Aðild . 1. Aðalstefndi Brains Inc. Ltd.Samkvæmtframlögðum kaupnótum kemur fram að seljandi hagsmunanna sé aðalstefndi ogbyggir stefnandi kröfu sína á hendur aðalstefnda á því að bæðiviðskiptamannanúmer og svonefnt Euroclear-númer á kaupnótunum vísi áaðalstefnda. Aðalstefndi heldur því hins vegar fram að Fortis,greiðslujöfnunaraðili stefnanda, hafi komið fram sem mótaðili (e. Counterparty) stefnanda í viðskiptunum.Fortis hafi móttekið kaupverð og hlutdeildir eða skuldabréf í eigin nafni og ígegnum eigin reikninga hjá Euroclear samkvæmt gr. B2 (a) ígreiðslujöfnunarsamningi milli Fortis og aðalstefnda. Aðalstefndi hafi því hvorkimóttekið skuldabréfahlutdeildir frá stefnanda né kaupverð frá kaupanda á eiginreikning. Endanlegur móttakandi kaupverðs hafi því verið varastefndi, KingStreet (Europe) LLP í gegnum Fortis. Þrátt fyrir efni fyrirliggjandi kaupnótna,hafi kaupverð bréfanna því aldrei haft viðkomu á eigin reikningi aðalstefnda.Aðalstefndi heldur því fram að hlutverk sitt í viðskiptunum hafi eingöngufalist í því að miðla saman viljugum aðilum til kaupanna og fyrir þá vinnu hafiverið greidd þóknun. Tímabundin millilending fjármuna á reikningi eða íbókhaldsfærslum aðalstefnda hafi því ekkert vægi að þessu leyti, enda hafiaðalstefndi einungis haft stöðu miðlara við viðskiptin en ekki stöðu kaupanda. Stefnanditelur aðalstefnda réttan aðila að málinu með vísan til kaupnótnanna, auk þesssem aðalstefndi hafi sjálfur viðurkennt í samskiptum sínum við stefnanda íaðdraganda málsóknarinnar að hafa verið verið sá sem hagnaðist á viðskiptunumog aðili að þeim. Stefnandi byggir á því að samningssamband Fortis og aðalstefndasé honum óviðkomandi og að slíkt samningssamband komi aðalstefnda ekki undanriftunarreglum laga nr. 21/1991. Þá vísaði stefnandi undir rekstri málsinseinnig til þess að samkvæmt einhliða yfirlýsingu Fortis hafi fyrirtækið ábyrgstuppgjör viðskiptanna eftir að þau komust á milli stefnanda og aðalstefnda.Súskuldabréfaútgáfa sem um ræðir byggir sem fyrr greinir á útboðslýsingu (e. Offering Circular) dagsettri 26. apríl2006, verðviðauka (e. Pricing Supplement),dagsettum 5. október 2006 og á fjárvörslusamningi stefnanda við DBTCA,dagsettum 12. apríl 2006. Á grundvelli skilmálana sem saman standa af þremurtilgreindum skjölum gaf stefnandi út allsherjarskuldabréf með ISIN nr.US48632GAA76 og voru hinir umdeildu hagsmunir í því allsherjarskuldabréfi sem deilaaðila snýst um. Samkvæmtskilmálum útgáfulýsingarinnar var allsherjarskuldabréfið við útgáfu þess afhent„The Depository Trust Company“ og skráð á nafn Cede & Co. sem þar með varðhandhafi og eigandi allsherjarskuldabréfsins. Eftir afhendingu allsherjarskuldabréfsinstil Cede & Co., voru þeir sem útgáfulýsingin tilgreindi sem sölu – eðaáskriftaraðila hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu skráðir fyrir viðkomandihagsmunum. Af verðviðaukanum voru Citigroup Global Market Inc., Credit SuisseSecurities (USA), L.L.C, Lehman Brothers, Inc., og Merill Lynch, Pierce, Fenner& Smith, Inc. hvert skráð fyrir hagsmunum að nafnvirði 375.000.000bandaríkjadala. Þessir áskriftaraðilar sáu svo um áframhaldandi sölu hagsmuna íallsherjarskuldabréfinu á eftirmarkaði (e. secondary market) þar semhagsmunirnir gengu kaupum og sölum milli fjárfesta. Viðskiptin á eftirmarkaðifóru fram með þeim hætti að aðeins var sýslað með hagsmunina íallsherjarskuldabréfinu og þannig aðeins hagsmunirnir sem slíkir sem gengukaupum og sölum á eftirmarkaði. Allsherjarskuldabréfin sjálf eru þannig ávalltí vörslu handhafa og eiganda þeirra, þ.e. Cede & Co. Geraþarf greinarmun annars vegar á allsherjarskuldabréfinu sem slíku og þeimhagsmunum sem rúmast innan þess ramma. Þannig má segja að uppbyggingallsherjarskuldabréfaútgáfunnar hafi verið með þeim hætti að stigskiptvörslukerfi hélt utan um rafrænar skráningar hvers þátttakandaskuldabréfaútgáfunnar, án þess að tekin væri ábyrgð á skráðum eignarhlut hverseiganda fyrir sig, enda kom DBTCA fram sem svokallaður forgangsvörsluaðili (e.Senior Trustee). Sem slíkur kom DBTCA fram, samkvæmt vörslusamningi, semumsjónaraðili greiðslna (e. Paying Agent). Um rafræna eignaskráningu ersérstaklega fjallað þar sem útskýrt er nánar hlutverk forgangsvörsluaðila meðþeim hætti að DBTCA áskapi þátttakendum í allsherjarskuldabréfaútgáfunnirafrænt skráningarkerfi þar sem hverjum sem vill gefst færi á að kaupa hagsmunií allsherjarskuldabréfaútgáfu en við slík kaup séu verðbréf almennt skráð ínafni Cede & Co., nema annað sé tekið fram. Hinir beinu þátttakendur íallsherjarskuldabréfaútgáfunni, þ.e. kaupendur, séu verðbréfamiðlarar, bankar,vörslufyrirtæki, greiðslujöfnunarfyrirtæki og ákveðnar aðrar stofnanir. Þá séuþessir þátttakendur sem beri ábyrgð á því að halda utan um eignarhlutdeildirsínar fyrir hönd sinna viðskiptavina. Miðaðvið framangreint fóru endurgreiðslur á grundvelli allsherjarskuldabréfs frammeð þeim hætti að skuldari allsherjarskuldabréfsins, þ.e. stefnandi, greiddikröfuhafanum, handhafa og eiganda allsherjarskuldabréfsins, þ.e. Cede &Co., höfuðstólinn og áfallna vexti. Fjársýsluaðilinn f.h. Cede & Co., komgreiðslunum áfram til sölu – og áskriftaraðilanna sem komu greiðslunum áframtil viðsemjanda og þannig gengu greiðslurnar að endingu til eiganda hagsmunannaí allsherjarskuldabréfinu.Semfyrr greinir eru verðviðaukar gefnir út á grundvelli útboðsyfirlýsingar ogflyst eignarétturinn raunar aldrei yfir til fjárvörsluaðila heldur til sölu- ogáskriftaraðila hagsmunanna í allsherjarskuldabréfinu, og þaðan til kaupenda,t.d. greiðslujöfnunarfyrirtækja. Miðað við kaupnótur sem liggja fyrir í málinuvirðist sem aðalstefndi hafi verið sá aðili sem skráður var fyrir hagsmununum.Hins vegar hafa einnig verið lögð fram í málinu yfirlit bankareikningsaðalstefnda á því tímabili sem greiðslurnar bárust en samkvæmt þeim bárustengar greiðslur frá stefnanda til aðalstefnda. Aðalstefndi hefur haldið þvífram að kaupnóturnar séu tilkomnar vegna samnings aðalstefnda við Fortis umþjónustu í tengslum við greiðslujöfnun. Hafi Fortis samþykkt að gera upp ogjafna viðskipti í eigin nafni og á eigin ábyrgð á grundvelli afhendingar gegngreiðslu. Fortis hafi þannig gefið út allar kvittanir vegna færslna beint tilviðskiptavinar aðalstefnda í eigin nafni með tilvísun til aðalstefnda enaðalstefndi hafi aldrei móttekið kaupverðið né hina seldu hluta.Afgögnum málsins verður ekki ráðið að aðalstefndi hafi greitt fyrir hina keyptuhluti með eigin fjármunum en fyrir liggur að hlutirnir voru afhentir á samatíma og greiðsla barst. Þá verður ekki annað séð en að þóknun sú, semaðalstefndi þáði vegna viðskiptanna, hafi verið með þeim hætti að samrýmistfullyrðingum aðalstefnda um að hún hafi verið þóknun fyrir verðbréfamiðlun. Afgögnum málsins þykir því hvorki leitt í ljós að umrædd viðskipti hafi fariðfram fyrir reikning aðalstefnda né að hann hafi haft þann fjárhagslega hagnaðsem af viðskiptunum leiddi og telst það ósannað. Er það því niðurstaða dómsinsað aðalstefndi hafi komið fram sem miðlari í þeim viðskiptum, sem stefnandikrefst riftunar á, og telst aðalstefndi því ekki vera réttur aðili að máliþessu. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna aðalstefnda, Brains Inc. Limited,af dómkröfum stefnanda vegna aðildarskorts með vísan til ákvæða 2. mgr. 16. gr.laga nr. 91/1991.. 2. Varastefndi King Street LLPSamkvæmtráðgjafasamningi, Investment Sub Adivisory Agrrement, dagsettum 29. júní 2007við King Street Capital Management, L.L.C. og tiltekna fjóra fjárfestingasjóðitók varastefndi að sér fjárfestingaráðgjöf og fjárfestingastjórnun fyrirumrædda sjóði undir stjórn King Street Management L.P. Samkvæmt grein 3.2 ísamningnum tók varastefndi að sér að kaupa, halda, selja eða eiga með öðrumhætti viðskipti með fjármálagerninga fyrir hönd sjóðanna fjögurra. Varastefndi,King Street Europe LLP var einn hinna fjögurra sjóða er féllu undir King StreetCapital Management L.P. Varastefndi fellur undir svokallaða evrópskra sjóði semfjárfesta einkum á evrópskum mörkuðum. Gerðurvar samningur við Morgan Stanley & Co. Incorporated af hálfu KingStreet-sjóðanna. Hlutverk Morgan Stanley & Co. Incorporated var að veravörsluaðili og halda utan um kaup og sölu fjármálagerninga fyrir sjóðina. Ígegnum vörsluþjónustu Morgan Stanley & Co., Incorporated og Bear SternsCompanies Inc., keyptu King Street sjóðirnir hagsmuni í allsherjarskuldabréfistefnanda með ISIN nr. US48632GAA76. Það var í gegnum þessa vörsluþjónustu semvarastefndi keypti hagsmuni í skuldabréfaútgáfunni.Óumdeilter milli aðalstefnda og varastefnda að kaup hafi átt sér stað milli stefnandaog aðalstefnda og fyrirliggjandi kaupnótur styðja þá fullyrðingu. Kaupnóturnartilgreina sérstaklega að seljandi hagmunanna hafi verið aðalstefndi en hvergier minnst á varastefnda á téðum kaupnótum. Með vísan til framangreinds er ljóstað aðalstefndi móttók ekki fjármuni og því rangur aðili að málinu, en engu aðsíður er ljóst að samkvæmt kaupnótum var aðalstefndi skráður fyrir viðskiptum ákaupnótum, en varastefndi hvergi tilgreindur. Kaupnótur sýna að viðsemjandihafi verið King Street Capital, L.P. og að viðskipti hafi farið fram í gegnumframangreinda vörsluþjónustu Morgan Stanley & Co., Incorporated og BearSterns Companies Inc., í gegnum Euroclear. Út frá gögnum málsins fæst ekki séðað varastefndi hafi haft nokkra aðkomu að viðskiptum aðalstefnda og stefnandaheldur haft viðkomu að viðskiptunum í gegnum vörsluþjónustu Morgan Stanely& Co., Incorparated og Bear Sterns Compaies Inc., og þannig verið liður íöðru skuldarasambandi innan sama skuldabréfaútboðs. Í þeim viðskiptum hafi KingStreet Capital LLP komið fram sem móðursjóður fyrir hönd fylgisjóða sinna,þ.m.t. varastefnda. Ber því að sýkna varastefnda, King Street LLP vegnaaðildarskorts með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. . 3. Þrautavarastefndu(aðallega King Street Capital L.P., til vara King Street Capital Ltd., KingStreet Europe, L.P., og King Street Europe Master Fund Ltd., en til þrautavaraKing Street Capital, L.P. f.h. King Street Capital Ltd., King Street Europe,L.P. og King Street Europe Master Fund Ltd)Þrautavarastefndi1, King Street Capital L.P., var samlagsfélag sem tilheyrði King Street CapitalManagement L.P. Staða King Street Capital L.P. var sú að innanfélagseiningarinnar gegndi hann því hlutverki að fjárfesta á alþjóðlegummörkuðum. King Street Capital L.P. er sameignafélag skráð í Delawere íBandaríkjunum. Eitt helsta einkenni samlagsfélaga er að innan þeirra eru tværtegundir félagsmanna, annars vegar einn félagsmaður (eining innan samstæðu),sem ber beina, óskipta og ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingum félagsins, oghins vegar einn eða fleiri félagsmenn (dótturfélög í samstæðu) sem bera ábyrgðá skuldbindingum sem nemur þeirra eigin fjárframlagi. Fyrir liggur að gerðurvar ráðgjafasamningur, Investment Sub Advisory Agreement, hinn 29. júní 2007við King Street Capital Management L.L.C. um fjóra fjárfestingasjóði envarastefndi tók að sér fjárfestingaráðgjöf og fjárfestingastjórnun fyrirumrædda sjóði undir stjórn King Street Capital Management L.L.C. Í ljósi stöðusinnar framkvæmdi King Street Captital L.P. hin umdeildu viðskipti fyrir höndKing Street-sjóðanna.Samkvæmtfyrirliggjandi yfirliti yfir reikninga King Street Capital L.P. móttók hannhina umdeildu fjármuni inn á reikninga sína. Ekki liggur annað fyrir en aðþessi þrautavarastefndi hafi í þessum tilvikum komið fram sem greiðandi fyrirhlutina og á vissu tímabili verið skráður eigandi nafnverðsfjárhæðar þeirrasamkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar, að frádreginni þóknun vegnaviðskiptanna. Þannig hafi fjármunirnir borist inn á reikning þrautavarastefndafrá greiðslujöfnunaraðila. Þrautavarastefndi hefur ekki fært sönnur á að hannhafi einungis haft milligöngu um viðskiptin fyrir hönd annarra KingStreet-sjóða. Við túlkun 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl.,er tímamark riftanlegrar ráðstöfunar miðað við greiðsluna sjálfa og er það þvíafhending fjármuna sem ræður úrslitum hvenær greiðsla á sér stað. Að ölluframangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að málsókn stefnanda sé réttilegabeint að þrautavarastefnda 1, King Street Capital L.P. Eins og kröfugerðstefnanda á hendur þrautavarastefndu er sett fram í sakaukastefnu og lýst hefurverið, koma ekki til frekari skoðunar málsástæður aðila að því er varðar aðildannarra þrautavarastefndu og verða þeir því sýknaðir af dómkröfum stefnanda.2. Skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. laga nr.21/1991.Stefnandikrefst riftunar á umræddum greiðslum á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991.Ákvæði þetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laganr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki ersýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Ákvæði134. gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laganna sem fjallar um riftunráðstafana til þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðsluskuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegumgreiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skertgreiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst eðlileg eftiratvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslurnar sem krafist er riftunar á hafifalið í sér greiðslur á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegtvar. Frestdagurvið slitin var 15. nóvember 2008 og greiðslurnar voru inntar af hendi 12.september 2008. Því er ljóst að greiðslurnar áttu sér stað á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svoá að með greiðslunum hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svoer, hvort þær hafi virst venjulegar eftir atvikum.Stefnandivar skuldari samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi sem umræddir hlutirtilheyrðu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 eiga einungis við þegar skuld ergreidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandivar í skuld á grundvelli fyrrgreindra skuldabréfa þegar greiðslurnar voruinntar af hendi. Við þær aðstæður sem hér eru uppi þykir ekki skipta máli viðtúlkun 134. gr. laga nr. 21/1991 þótt milligönguaðili hafi einn átt rétt á þvíað hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfanna á hendur stefnanda í þágu eigendakröfuréttindanna. Ekki verður fallist á það með stefnanda, að niðurstaðaHæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011, eða í síðari dómum réttarinsum hliðstæð efni, sýni að raunverulegir eigendur að hlutum íallsherjarskuldabréfi eigi ekki kröfurétt samkvæmt þeim.Kemurnæst til skoðunar hvort þær greiðslur, sem inntar voru af hendi af stefnandageti talist greiðsla á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 sem hafifarið fram fyrr en eðlilegt var. Ekki hefur verið talið að skýra ætti ákvæðiðsvo þröngt að það taki einungis til greiðslna sem fela með skýrum hætti í sérefndir á skuldbindingum skuldarans. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málumréttarins nr. 162 og 163/2010, sem í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 ognr. 545/2013, hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla vegna kaupaútgefanda á kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum feli í sérgreiðslu skuldar í þessari merkingu, enda falli krafa þá niður samkvæmtmeginreglu kröfuréttar þar eð réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvelvið þótt greiðslan sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun áskuldbindingu útgefandans. Íþví máli sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að samkvæmt skýrum skilmálumútgáfulýsingarinnar giltu lög New York-fylkis um viðskipti með hlutdeild íallsherjarskuldabréfum sem gefin voru út á þeim grundvelli. Í útgáfulýsingunnivoru jafnframt ákvæði sem tóku til endurkaupa stefnanda á hlutum íallsherjarskuldabréfunum. Inntak ákvæðanna er að keypt skuldabréf sé heimilt aðeiga, endurútgefa, endurselja eða að vali útgefanda, afhenda hvaðaumsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar. Útgáfulýsing var þannig úrgarði gerð að sérstakra aðgerða var þörf, með atbeina milligönguaðila eðaumsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent), til þess að fella niður skuld. Slíkákvæði væru merkingarlaus ef litið yrði svo á að skuldin félli sjálfkrafa niðurvið endurkaup. Viðtúlkun útgáfulýsingarinnar verður að taka mið af bandarískri löggjöf og þegarlitið er til þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram um efni hennar, verðurráðið að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelliskuldabréfa falli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist ásömu hendi. Þaðer mat dómsins að af útgáfulýsingunni megi ráða að útgefandi allsherjarskuldabréfsteljist eigandi þeirra hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsummarkaði, og eigi að njóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að farafram á það við vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hanssamkvæmt því verði lækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðnihefði því verið nauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á hlutdeild íallsherjarskuldabréfinu gengi til lækkunar á skuld hans. Að íslenskum rétti erekkert því til fyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frámeginreglum kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttindaog skyldna en það virðist stefnandi hafa gert með útgáfulýsingunni.Meðhliðsjón af framangreindu liggur ekki fyrir að endurkaup stefnanda á umræddumhlutum hafi gengið til lækkunar á skuldbindingum hans samkvæmt skuldabréfunum.Engu breytir þótt stefnandi hafi sjálfur fært kaupin þannig til bókar íreikningum sínum að skuldbindingar hans lækkuðu sem þessu nemur. Því liggurekki fyrir að greiðslurnar, sem stefnandi innti af hendi til þrautavarastefndasem endurgjald fyrir hlutina, hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr eneðlilegt var þannig að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við.Þáer það mat dómsins að af hálfu allra stefndu hafi verið færð fyrir þvíviðhlítandi rök að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum þannig aðstefnanda sé ekki unnt að bera 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Í skilmálumframangreindrar útgáfulýsingar vegna skuldabréfaútgáfunnar var gert ráð fyrirþví að stefnandi gæti keypt hlutdeildirnar á frjálsum markaði m.a. í því skyniað lækka skuldbindingar sínar. Gáfu kaupstefnanda honum því færi á að lækka skuldir og bókfæra muninn á endurkaupsverðiog nafnverði sem hagnað og verður að ætla að þess vegna hafi bankinn taliðendurkaupin vera sér hagstæð og m.a. haft í för með sér lækkunskuldatryggingarálags hans. Kaupin virðast hafa verið liður í almennri stefnubankans um endurkaup á eigin skuldum sem telja verður að hafi byggt áviðskiptalegum forsendum. Þá liggur fyrir í málinu nokkur fjöldi gagna sem sýnafram á að á þeim tíma sem framangreindir gerningar áttu sér stað, hafi veriðalvanalegt af hálfu fjármálastofnana að kaupa skuldabréf af sjálfum sér í þeimtilgangi að lækka skuldir. Í þessu ljósi geta umrædd endurkaup stefnanda ekkitalist óvenjuleg, auk þess sem ekkert er komið fram sem leiðir líkur að því aðumrædd viðskipti hafi grundvallast á öðru en markaðslegum sjónarmiðum og meðviðskiptahagsmuni bankans að leiðarljósi. Afgögnum málsins verður ráðið að endurkaup á eigin skuldum hafi tíðkast hjábankanum á árunum 2005 til 2008 en fóru vaxandi milli ára og voru mest á árinu2008. Þótt líklegt megi telja að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum áþví ári megi rekja til versnandi fjárhagsstöðu hans, er það niðurstaða dómsinsað því verði ekki slegið föstu að stefndu eða aðrir aðilar, sem stunduðu slíkviðskipti á alþjóðlegum mörkuðum, hafi á þessum tíma mátt gera sér grein fyrirþví að greiðsluþrot stefnanda væri yfirvofandi. Framlögð gögn um stöðu stefnandaá þessum tíma breyta ekki þeirri niðurstöðu, enda eru þau ekki að öllu leyti ásama veg. Meðvísan til framangreinds og þar sem umrædd viðskipti verða ekki með óyggjandihætti tengd þeirri staðreynd að stefnandi varð skömmu síðar ógjaldfær, er þaðniðurstaða dómsins að ekki liggi fyrir að með þeim viðskiptum, sem mál þettalýtur að, hafi verið vikið svo frá þvísem venjulegt geti talist í rekstri viðskiptabanka að þau hafi ekki virstvenjuleg eftir atvikum.Afframangreindu leiðir að hafna verður riftunarkröfum stefnanda á grundvelli 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er það því niðurstaða dómsins að þegar afþeirri ástæðu beri að sýkna þrautavarastefnda 1, King Street Capital L.P., aföllum kröfum stefnanda. Í þessu ljósi eru ekki efni til að fjalla um þærmálsástæður allra stefndu sem lúta að því að íslensk lög gildi ekki umréttarágreining aðila. Aðfenginni þessari niðurstöðu og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða öllum stefndu málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn til handa hverjum stefnda fyrir sig þannig, að stefnandigreiði aðalstefnda, Brains Inc. Ltd., og varastefnda, King Street LLP,5.000.000 króna hvorum fyrir sig en þrautavarastefndu, þ.e. King Street CapitalL.P., King Street Capital Ltd., King Street Europe L.P. og Kings Street Europe Master Fund Ltd.,1.000.000 króna hverjum fyrir sig. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð:Aðalstefndi, Brains Inc. Limited, varastefndi, King Street (Europe) LLP, ogþrautavarastefndu, King Street Capital L.P., King Street Capital Ltd., KingStreet Europe L.P. og King Street Europe Master Fund Ltd., eru sýkn af kröfumstefnanda, Kaupþings hf. Stefnandi greiði aðalstefnda 5.000.000 króna í málskostnað.Stefnandi greiði varastefnda 5.000.000 króna í málskostnað.Stefnandi greiði þrautavarastefndu hverjum fyrir sig 1.000.000 króna ímálskostnað.
Mál nr. 469/2007
Kærumál Þinglýsing Forkaupsréttur
Með bréfi þinglýsingarstjóra 9. maí 2007 var S og F tilkynnt að rituð hefði verið athugasemd í þinglýsingabók um þinglýsingu á kaupsamningi og afsali 1. júní 2006 milli S og F um 1/8 hluta jarðarinnar Syðra-Lágafells I. S og F kröfðust þess að felld yrði úr gildi framangreind athugasemd og að þinglýsingarstjóra yrði gert að færa F sem eiganda eignarhlutans í þinglýsingabók í samræmi við skjalið. Þegar kaupsamningur og afsal S og F var lagt inn til þinglýsingar lá ekkert fyrir um að þeir sem nytu forkaupsréttar hefðu fallið frá þeim rétti. S brast því þinglýsta heimild til að ráðstafa eignarhlutanum til F. Að réttu lagi átti þinglýsingarstjóri því að vísa skjalinu frá þinglýsingu, sbr. 2. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 24. gr. þinglýsingalaga. Þegar mistökin komu í ljós var þinglýsingarstjóra bæði rétt og skylt að rita athugasemd í þinglýsingabók um þennan ágalla, sbr. 1. mgr. 27. gr. sömu laga. Var niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu S og F því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 2007, sem barst réttinum 12. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 20. ágúst 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi sú ákvörðun sýslumanns Snæfellinga að skrá athugasemd í þinglýsingabók um þinglýsingu á kaupsamningi og afsali 1. júní 2006 milli sóknaraðila um 1/8 hluta jarðarinnar Syðra-Lágafells I í Eyja- og Miklaholtshreppi og að þinglýsingarstjóra yrði gert að færa sóknaraðila Frístundahús ehf. sem eiganda eignarhlutans í þinglýsingabók í samræmi við skjalið. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðilar krefjast þess að sýslumanni verði gert að afmá athugasemdir sem hann færði í þinglýsingabók um þinglýsingu á kaupsamningi og afsali 1. júní 2006 milli sóknaraðila um 1/8 hluta jarðarinnar Syðra-Lágafells I í Eyja- og Miklaholtshreppi og að þinglýsingarstjóra verði gert að færa sóknaraðila Frístundahús ehf. sem eiganda eignarhlutans í þinglýsingabók í samræmi við skjalið. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðili Helga Guðjónsdóttir krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka. Fyrir Hæstarétti hafa sóknaraðilar fært fram málsástæðu sem lýtur að því að varnaraðili Helga hafi tilkynnt sóknaraðila Sigurði of seint, samkvæmt 9. gr. samþykkta félags um rekstur jarðarinnar Syðra-Lágafells I, 22. ágúst 2002, að hún hygðist nýta meintan forkaupsrétt sinn, auk þess sem hún hafi ekki tilkynnt stjórn félagsins um þessa ákvörðun sína í samræmi við fyrrnefnda 9. grein. Er um að ræða nýja málsástæðu sem er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum, sem hér á við samkvæmt 4. mgr. 150. gr. sömu laga og 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins. Með vísan til forsendna hins kærðar úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar greiði varnaraðila Helgu Guðjónsdóttur kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sigurður Jóhannsson og Frístundahús ehf., greiði varnaraðila Helgu Guðjónsdóttur 200.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest 26. júní 2007 og tekið til úrskurðar 9. ágúst 2007. Sóknaraðilar eru Frístundahús ehf., Logafold 69 í Reykjavík, og Sigurður Jóhannsson, Skólastíg 14 í Bolungarvík. Varnaraðilar eru Anna Þórisdóttir, Álakvísl 58 í Reykjavík, Helga Guðjónsdóttir, Grettisgötu 96 í Reykjavík, Jensína Jensdóttir, Grænuhlíð 8 í Reykjavík, Jóhann M. Kristjánsson, Fremstagili á Blönduósi, Sesselja Jóhannsdóttir, Høje Gladsaxe, Sørborg í Danmörku, Steinunn Jóhannsdóttir, Goðatúni 12 í Garðabæ, og Vigdís Jóhannsdóttir, Dynskógum 1 í Hveragerði. Sóknaraðilar gera þá kröfu að felld verði úr gildi sú ákvörðun sýslumannsins í Stykkishólmi sem þinglýsingarstjóra að skrá athugasemd í þinglýsingabók um þinglýsingu á kaupsamningi og afsali 1. júní 2006 milli sóknaraðila um 1/8 hluta jarðarinnar Syðra-Lágafells I í Eyja- og Miklaholtshreppi og að þinglýsingarstjóra verði gert að færa sóknaraðila Frístundahús ehf. sem eiganda eignarhlutans í þinglýsingabók í samræmi við skjalið. Þá gera sóknaraðilar kröfu um málskostnað að skaðlausu. Varnaraðili Helga krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hrundið og að sóknaraðilum verði gert að greiða málskostnað. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið mál þetta til sín taka. I. Í málinu deila aðilar um þinglýsingu á kaupsamningi og afsali 1. júní 2006 þar sem sóknaraðili Sigurður selur sóknaraðila Frístundahúsi ehf. 1/8 hluta jarðarinnar Syðra-Lágafell I í Eyja- og Miklaholtshreppi. Með hliðsjón af úrlausnarefninu verður að gera nokkra grein fyrir eignarhaldi jarðarinnar. Vorið 2006 keypti sóknaraðili Frístundahús ehf. fjórðungs hlut í jörðinni. Var annars vegar um að ræða fyrrgreindan samning milli sóknaraðila og hins vegar hliðstæðan samning frá 30. maí 2006 þar sem varnaraðili Anna selur eignarhluta sinn í jörðinni. Fyrir þessi kaup var jörðin í óskiptri sameign sóknaraðila Sigurðar og varnaraðila í jöfnum hlutum. Hinn 22. ágúst 2002 voru undirritaðar samþykktir fyrir félag um rekstur jarðarinnar. Samkvæmt þeim er tilgangur félagsins að stofna samrekstrarfélag um rekstur allra eigna félagsmanna á jörðinni, auk þess sem félagið skyldi annast viðhald þeirra, sjá um útleigu og aðra ráðstöfun. Í samþykktunum er að finna venjuleg ákvæði um starfsemi félagsins en því til viðbótar er kveðið á um forkaupsrétt félagsmanna að fölum eignarhlutum í jörðinni í réttu hlutfalli við eignarhlut þeirra. Samkvæmt samþykktunum skal forkaupsréttur boðinn félagsmönnum með sannanlegum hætti, ásamt afriti af kauptilboði, en tilkynna ber stjórn innan 14 daga hvort félagsmaður vill nýta sér forkaupsréttinn með þeim kjörum sem fram koma í kauptilboði. Að öðrum kosti telst félagsmaður hafa fallið frá forkaupsrétti. Allir þáverandi eigendur jarðarinnar áttu aðild að félaginu og ritaði sóknaraðili Sigurður undir samþykktirnar. Samþykktum þessum var þinglýst á jörðina 27. ágúst 2002. Hinn 16. september 2004 voru undirritaðar nýjar samþykktir fyrir félagið. Í þeim er að finna hliðstæð ákvæði og í eldri samþykktum um tilgang félagsins og starfsemi án þess að efni séu til að rekja það nánar í einstökum atriðum. Jafnframt er að finna efnislega samhljóða ákvæði um forkaupsrétt félagsmanna. Því til viðbótar er í nýju samþykktunum tekið fram að óheimilt sé að selja eignarhluta til annarra en félagsmanna. Samkvæmt nýju samþykktunum eru félagsmenn sagðir vera þeir sömu og tilgreindir eru í eldri samþykktum að öðru leyti en því að varnaraðili Jóhann kom í stað Svövu Sigmundsdóttur, en hún seldi honum eignarhluta sinn í jörðinni með afsali 25. júní 2003. Þessar síðari samþykktir eru undirritaðar af fimm af eigendum jarðarinnar en sóknaraðili Sigurður er meðal þeirra sem ekki hafa undirritað þær. Hinn 2. febrúar 2005 var nýju samþykktunum þinglýst á jörðina. II. Hinn 12. júní 2006 var móttekinn til þinglýsingar fyrrgreindur kaupsamningur og afsal milli sóknaraðila og var skjalið fært í þinglýsingabók 13. sama mánaðar. Sýslumaðurinn í Stykkishólmi ritaði sóknaraðilum bréf 9. maí 2007 en þar segir að við þinglýsinguna hefðu hvorki legið fyrir upplýsingar um afstöðu forkaupsréttarhafa né um aðild sóknaraðila Frístundahúsa ehf. að félagi um rekstur jarðarinnar. Af þeirri ástæðu hefði að réttu lagi átt að vísa skjalinu frá þinglýsingu, sbr. 1. mgr. 24. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þau mistök hafi hins vegar verið gerð að þinglýsa skjalinu. Þá er í bréfi sýslumanns vísað til 27. gr. laganna um að þinglýsingarstjóra beri að bæta úr ef hann verði þess áskynja að færsla í fasteignabók sé röng eða að mistök hafi ella orðið um þinglýsinguna. Af þessu tilefni hafi athugasemd um þetta verið rituð í þinglýsingabók og því njóti sóknaraðili Frístundahús ehf. ekki lengur fullnægjandi eignarheimildar yfir eigninni. Lögmaður sóknaraðila tilkynnti sýslumanninum í Stykkishólmi með bréfi 1. júní 2007, sem barst sýslumanni samdægurs, að úrlausn hans um þinglýsinguna yrði borin undir héraðsdóm samkvæmt heimild í 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 í því skyni að fá henni hnekkt. Með bréfi lögmannsins 6. júní 2007 var krafist úrlausnar dómsins en málið var síðan þingfest 26. sama mánaðar, eins og áður er komið fram. III. Sóknaraðilar reisa málatilbúnað sinn á því að sóknaraðili Sigurður hafi hvorki ritað undir né samþykkt nýjar samþykktir um rekstur jarðarinnar frá 16. september 2006. Um hafi verið að ræða nýjar samþykktir sem undirritaðar hafi verið af fimm af átta eigendum og hafi þær komið í stað eldri samþykkta. Sóknaraðilar vísa til þess að ýmsar breytingar hafi verið gerðar með nýjum samþykktum félagsins. Þannig sé ákvæði um tilgang félagsins ekki orðrétt samhljóða eldri samþykktum, breyting hafi verið gerð á reglum um aðild að félaginu, skipun stjórnar lengd um eitt ár og heimildir stjórnar til að taka ákvarðanir um fjárhagslegar skuldbindingar auknar. Jafnframt hafi stjórninni verið heimilað með síðari samþykktum að úthluta lóðum úr landinu til félagsmanna, auk þess sem lagt hafi verið bann við því að ráðstafa eignarhluta í jörðinni til annarra en félagsmanna. Með því að sóknaraðili Sigurður hafi ekki átt aðild að síðari samþykktum fyrir félagið halda sóknaraðilar því fram að hann hafi verið óbundinn af forkaupsréttinum og haft frjálsar hendur við að ráðstafa eignarhlutanum í samræmi við almennar reglur eignarréttar. Í þessu sambandi benda sóknaraðilar á að forkaupsrétt og önnur íþyngjandi höft af því tagi beri að túlka þröngt auk þess sem sönnunarbyrði fyrir slíkum rétti hvíli á rétthafa. Hér verði einnig að líta til þess að höft af þessu tagi geti hamlað því að eigandi fái markaðsverð fyrir eign sína. Þá benda sóknaraðilar á að fordæmi sé fyrir því að ekki hafi verið gætt að forkaupsréttarákvæði í eldri samþykktum meðan þær voru í gildi. Þannig hafi forkaupsréttur ekki verið boðinn við sölu á eignarhluta Svövu Sigmundsdóttur til varnaraðila Jóhanns á árinu 2003. IV. Varnaraðili Helga vísar til þess að með samningi milli sóknaraðila um sölu á eignarhluta í jörðinni hafi verið brotið gegn skýlausu ákvæði um forkaupsrétt í samþykktum félags um rekstur jarðarinnar. Sá forkaupsréttur sé samningsbundinn og þinglýstur og því bindandi fyrir alla félagsmenn. Sóknaraðila Sigurði hafi því verið skylt að bjóða jarðarhlutann til sölu en það hafi hann látið undir höfuð leggjast. Af því tilefni hefur varnaraðili höfðað mál á hendur sóknaraðilum til að fá sölunni hnekkt og forkaupsréttinn virtan. Varnaraðili telur engu breyta þótt sóknaraðili Sigurður hafi ekki undirritað yngri samþykktir, enda sé samhljóða forkaupsréttarákvæði að finna í eldri samþykktum sem sóknaraðili sé bundinn af. Þá mótmælir varnaraðili því að fordæmi séu fyrir að ekki hafi verið gætt að ákvæði um forkaupsrétt í samþykktum félagsins og bendir á að félagsmenn hafi skriflega með yfirlýsingu 1. ágúst 2003 fallið frá forkaupsrétti við sölu á eignarhluta í jörðinni frá Svövu Sigmundsdóttur til varnaraðila Jóhanns M. Kristjánssonar með afsali 25. júní 2003. Að öðru leyti en hér hefur verið rakið tekur varnaraðili undir þau rök sem sýslumaður hefur fært fyrir ákvörðun sinni. V. Með bréfi sýslumannsins í Stykkishólmi 9. maí 2007 var sóknaraðilum tilkynnt að rituð hefði verið athugasemd í þinglýsingabók á jörðina. Tilefnið var að hvorki hefðu legið fyrir upplýsingar um að forkaupsréttar hefði verið gætt við þinglýsingu á kaupsamningi og afsali frá 1. júní 2006 á eignarhluta sóknaraðila Sigurðar til sóknaraðila Frístundahúsa ehf. né heldur upplýsingar um aðild sóknaraðila Frístundahúsa ehf. að félagi um rekstur jarðarinnar. Þessa úrlausn um þinglýsingu hafa sóknaraðilar borið undir dóminn samkvæmt heimild í 3. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978. Var þinglýsingarstjóra afhent tilkynning um málskotið áður en sá frestur leið sem getur í 3. mgr. sömu greinar. Samkvæmt samþykktum félags um rekstur jarðarinnar Syðra-Lágafells I frá 22. ágúst 2002 skulu félagsmenn eiga forkaupsrétt við sölu á eignarhlutum í jörðinni. Forkaupsréttur skal boðinn með sannanlegum hætti og ber að láta fylgja kauptilboð sem borist hefur í eignarhlutann. Undir þessar samþykktir ritaði sóknaraðili Sigurður ásamt öðrum þáverandi eigendum eignarinnar og var samþykktunum þinglýst á jörðina 27. ágúst 2002. Sóknaraðili Sigurður ritaði hins vegar ekki undir síðari samþykktir félagsins frá 16. febrúar 2004 og hafa þær því engin áhrif í lögskiptum aðila. Sóknaraðili Sigurður er því hvorki við þær bundinn né heldur geta þær valdið því að sóknaraðili Sigurður hafi einhliða losnað undan samningsbundnum forkaupsrétti samkvæmt eldri samþykktum. Er þá jafnframt til þess að líta að yngri samþykktirnar gera ekki ráð fyrir að forkaupsréttur falli niður heldur þvert á móti hafa þær að geyma samhljóða forkaupsréttarákvæði og í eldri samþykktum. Þegar kaupsamningur og afsal sóknaraðila frá 1. júní 2006 var lagður inn til þinglýsingar 12. sama mánaðar lá ekkert fyrir um að þeir sem nutu forkaupsréttar hefðu fallið frá þeim rétti. Sóknaraðila Sigurði brast því þinglýsta heimild til að ráðstafa eignarhlutanum á þann veg sem í skjalinu greindi. Að réttu lagi átti þinglýsingarstjóri því að vísa skjalinu frá þinglýsingu, sbr. 2. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 24 gr. laga nr. 39/1978. Þegar þessi mistök komu í ljós var þinglýsingarstjóra bæði rétt og skylt að rita athugasemd í þinglýsingabók um þennan ágalla, sbr. 1. mgr. 27. gr. laganna, en með því móti sætti eignarheimild sóknaraðila Frístundahúsa ehf. takmörkun. Samkvæmt þessu verður krafa sóknaraðila ekki tekin til greina. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðilum gert óskipt að greiða varnaraðila Helgu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í úrskurðarorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Sigurðar Jóhannssonar og Frístundahúsa ehf., um að felld verði úr gildi sú ákvörðun þinglýsingarstjóra að skrá athugasemd í þinglýsingabók um þinglýsingu á kaupsamningi og afsali 1. júní 2006 milli sóknaraðila um 1/8 hluta jarðarinnar Syðra-Lágafells I í Eyja- og Miklaholtshreppi og að þinglýsingarstjóra verði gert að færa sóknaraðila Frístundahús ehf. sem eiganda eignarhlutans í þinglýsingabók í samræmi við skjalið. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðila, Helgu Guðjónsdóttur, 80.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 534/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 25. ágúst 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. ágúst 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. september2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að farbanni verði beitt í staðgæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmritími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Í hinum kærða úrskurði er frá þvígreint að Y hafi verið ökumaður bifreiðar sem kom hingað til lands með ferjunni[...] að morgni [...]. ágúst 2017. Þar er því jafnframt lýst að bifreiðinnihafi verið ekið til Reykjavíkur meðan lögregla fylgdist með ferðum hennar ogsamskiptum ökumannsins við aðra. Samkvæmt skýrslum lögreglu lagði hann bifreiðinnifyrst á bílastæði við [...] hótel þar sem hann beið í um klukkustund unsannarri bifreið var ekið inn á stæðið. Farþegi úr þeirri bifreið settist inn íbifreið Y og var bifreiðunum síðan ekið að gistiheimili að [...] þar semvarnaraðili gisti um nóttina ásamt Y og Z, en varnaraðili kvaðst hafa komiðhingað til lands frá Póllandi fyrr þennan sama dag. Snemma morguninn eftir, [...]ágúst 2017, óku þeir Z svo bifreiðinni, sem Y hafði komið með til landsins, umborgina og loks inn í bílskúr við gatnamót [...] og [...] þar sem þeir vorubáðir handteknir. Í kjölfarið var Þ, sem opnað hafði bílskúrinn fyrir þeim,tekinn höndum á flótta af vettvangi. Í greinargerð sóknaraðila tilHæstaréttar er tekið fram að í bifreiðinni, sem Y kommeð til landsins, hafi fundist 1310 ml af amfetamínbasa. Þá hafi meira óþekktmagn af sama efni lekið úr bifreiðinni þar sem gat hafi verið á brúsanum semefnið fannst í. Samkvæmt framansögðu liggur fyrirrökstuddur grunur um að varnaraðili hafi brotið gegn 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Sökum þess og að öðru leyti með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar er fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr.98. gr. laga nr. 88/2008 til að úrskurða varnaraðila í gæsluvarðhald og látahann jafnframt sæta einangrun þann tíma sem þar greinir. Verður úrskurðurinnþví staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25.ágúst 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X, fæddur [...] 1985, verði gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til föstudagsins 8. september 2017 kl. 16. Þá er þess krafist að kærðaverði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu segir að hann hafi nú til rannsóknar innflutning áfíkniefnum hingað til lands. Lögreglu hafi borist upplýsingar um að grunur lékiá að í [...] bifreiðinni [...] væru falin fíkniefni, en bifreiðin hafi verið umborð í ferjunni [...]á leið hingað til lands. Ökumaður bifreiðarinnar hafiverið Y. Ferjan hafi komið hingað til lands frá Danmörku að morgnifimmtudagsins [...]. ágúst. Við skoðun á bifreiðinni hafi komið í ljósfroðukenndur vökvi sem virtist hafa lekið úr undirvagni bifreiðarinnar. Viðfrekari skoðun og frumrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að um væri að ræðaamfetamínvökva. Með heimild Héraðsdóms Reykjaness hafi lögreglan m.a. komiðfyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinni og fylgt henni eftir þar sem hennihafi verið ekið áleiðis til Reykjavíkur. Y hafi komið til Reykjavíkur seint áfimmtudagskvöldi og lögregla fylgst með ferðum hans. Y hafi átt í samskiptumvið óþekkta aðila á leiðinni. Er hann kom til Reykjavíkur hafi hann lagtbifreiðinni við [...] hótelið og hitt þar aðila. Þeir hafi rætt saman í annarribifreið í dágóða stund. Í morgun hafi kærði svo verið handtekinn ásamt tveimuröðrum aðilum þar sem þeir hafi verið staðsettir inn í bílskúr við [...] íReykjavík, en kærði og meðkærði Z hefðu ekið bifreiðinni sem innihéltfíkniefnin þangað inn. Rannsókn málsins sé nú á frumstigi. Alls hafi fjórir aðilarverið handteknir í tengslum við innflutninginn. Í ljósi ofangreinds er það matlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að kærði sé undir rökstuddum grun umaðild að innflutningi á miklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands.Ljóst sé að fíkniefnin hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi oger það grunur lögreglu að fleiri aðilar tengist málinu. Telur lögregla þvíbrýna nauðsyn á því að kærði sæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, á þessu stigimáls þar sem ljóst sé að ef kærði gangi laus þá geti hann sett sig í sambandvið meinta samverkamenn eða þeir sett sig í samband við hann. Þá geti kærðieinnig komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafi ekki lagt hald ánú þegar.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008, og b-liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömulaga, er þess krafist að krafan nái framað ganga eins og hún er sett fram. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærðiundir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni af sterkumfíkniefnum og getur meint brot varðað fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er áfrumstigi og virðist umfangsmikil. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hanntorveldað rannsókn málsins, s.s. með því að koma sönnunargögnum undan eða hafasamband við samseka. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr.99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfurlögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærða, X, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allttil föstudagsins 8. september 2017, kl. 16:00. Kærði skal sæta einangrun meðaná gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 702/2011
Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Riftun Endurgreiðslukrafa Aðild
L hf. krafðist þess að rift yrði tveimur greiðslum til R hf. sem áttu sér stað 6. október 2008, vegna greiðslu á tveimur víxlum með gjalddaga 5. nóvember sama ár, en víxlarnir voru gefnir út af L hf. Þá var þess jafnframt krafist að R hf. yrði gert að endurgreiða L hf. þá fjárhæð sem greidd hafði verið vegna víxlanna. Deildu aðilar um það hvort L hf. hefði með greiðslunum greitt skuld samkvæmt víxlunum fyrr en eðlilegt var, þannig að heimilaði riftun þeirra á grundvelli laga um gjaldþrotaskipti, eða hvort hann hefði keypt víxlana af R hf. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að líta yrði svo á að L hf. hefði samið um að greiða kröfu R á hendur sér 3. október 2008 og efnt þann samning með uppgjöri 6. sama mánaðar. Á þeim tíma hefði verið um mánuður í gjalddaga kröfunnar og hefði L hf. því greitt skuld sína við R hf. fyrr en eðlilegt var. Hefði R hf. ekki leitt líkur að því að hann hefði mátt reikna með því að tilboðin stöfuðu frá öðrum en L hf. vegna hlutverks hans sem viðskiptavaka og hefði R hf. því ekki sýnt fram á að greiðsla skuldarinnar hefði við þessar aðstæður getað virst venjuleg eftir atvikum. Með vísan til þessa var krafa L hf. um riftun greiðslnanna tekin til greina. Var fjárkrafa L hf. á hendur R hf. einnig tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. desember 2011. Hann krefst þess aðallega að staðfest verði riftun á tveimur greiðslum hans 6. október 2008 til aðalstefnda Rekstrarfélags verðbréfasjóða ÍV hf. vegna Skuldabréfasjóðs ÍV, annars vegar að fjárhæð 49.297.500 krónur og hins vegar að fjárhæð 98.645.000 krónur, vegna greiðslu á víxlum að nafnverði 50.000.000 krónur og 100.000.000 krónur með gjalddaga 5. nóvember 2008, sem gefnir voru út af áfrýjanda 20. júní 2008. Þá krefst áfrýjandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða sér 147.942.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. september 2010 til greiðsludags. Til vara gerir áfrýjandi sömu kröfur á hendur varastefnda Íslenskum verðbréfum hf. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að fjárkrafa áfrýjanda verði felld niður eða lækkuð. Að þessu frágengnu krefjast stefndu þess að dráttarvextir verði fyrst dæmdir frá uppsögu dóms Hæstaréttar, en ella frá þingfestingu málsins í héraði. Þá krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gaf áfrýjandi út víxla 20. júní 2008 í flokki, sem auðkenndur var LAIS 08 1105 með ISIN-númerinu IS000001720, á grundvelli útgefendalýsingar sem mun hafa verið birt 22. desember 2007. Við skráningu í kauphöll 15. júlí 2008 voru útgefnir víxlar samtals að nafnvirði 100.000.000 krónur og var sú fjárhæð hækkuð um 900.000.000 krónur 13. ágúst sama ár, en heildarheimild víxlaflokksins 20.000.000.000 krónur. Stóð fjárhæð útgefinna víxla óbreytt upp frá því, en gjalddagi þeirra 5. nóvember 2008. Í útgefandalýsingu kom fram að óheimilt væri að greiða eða innleysa víxlana fyrir gjalddaga, svo og að áfrýjandi væri viðskiptavaki víxlanna og bæri honum af þeim sökum að halda úti kauptilboðum í þá að fjárhæð allt að 300.000.000 krónur daglega. Í málinu er óumdeilt að varastefndi Íslensk verðbréf hf. keypti tvo víxla í framangreindum flokki að fjárhæð 50.000.000 krónur og 100.000.000 krónur. Áfrýjandi gaf síðan út kvittanir til varastefnda, þar sem fram kemur að sá síðarnefndi hafi selt báða víxlana 3. október 2008, þann hærri fyrir 98.645.000 krónur kl. 12.21 þann dag og þann lægri kl. 14.11 fyrir 49.297.500 krónur. Samkvæmt þessum kvittunum skyldu viðskiptin gerð upp 6. október 2008 og liggur fyrir að það hafi gengið eftir. Í kvittununum kemur ekki fram hver hafi keypt víxlana, en óumdeilt er að það var áfrýjandi. Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Áfrýjanda var síðan skipuð slitastjórn 29. apríl 2009. Með bréfi til varastefnda 16. ágúst 2010 lýsti slitastjórnin yfir riftun á greiðslu víxlanna tveggja og krafðist endurgreiðslu fjárins. Varastefndi svaraði með bréfi 7. september sama ár og taldi að riftuninni væri beint gegn röngum aðila þar sem aðalstefndi væri eigandi víxlanna. Með bréfi 17. sama mánaðar beindi áfrýjandi riftunaryfirlýsingu að aðalstefnda, sem hafnaði henni með bréfi 22. desember 2010. II Í málinu byggja stefndu kröfu sína um sýknu meðal annars á því að áfrýjandi sé ekki réttur aðili að málinu. Telja stefndu að skjöl, sem varða hin umdeildu viðskipti, beri með sér að þau stafi frá NBI hf., sem nú heitir Landsbankinn hf., en þar sé getið kennitölu og bankareiknings þess félags. Í framhaldi af því að áfrýjandi var tekinn til slita 7. október 2008 voru innlendar innstæður hjá honum sem og helstu eignir hans, sem tengdust innlendri starfsemi, fluttar til nýs banka, Nýja Landsbanka Íslands hf. sem síðar fékk nafnið NBI hf., með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. sama mánaðar. Viðskiptin sem hér er fjallað um fóru fram áður en hinn nýi banki hóf starfsemi og eru engin gögn í málinu um að hann hafi tekið yfir þau réttindi á hendur stefndu, sem áfrýjandi reisir málsókn sína á. Verða stefndu því ekki sýknaðir af kröfum áfrýjanda á þeirri forsendu að hann sé ekki réttur aðili að málinu. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti féll aðalstefndi frá þeirri málsástæðu að hann væri ekki réttur aðili að málinu. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafði varastefndi einungis milligöngu sem verðbréfamiðlari fyrir aðalstefnda í þeim viðskiptum sem mál þetta fjallar um. Þegar af þeirri ástæðu verður varastefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda. III Kröfur áfrýjanda á hendur aðalstefnda eru reistar á því að áfrýjandi hafi greitt víxilkröfurnar 6. október 2008 og þar með fyrr en eðlilegt var þar sem gjalddagi þeirra hafi ekki verið fyrr en 5. nóvember sama ár. Séu greiðslurnar því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins má krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Ekki er deilt um að viðskipti aðilanna fóru fram innan þessa tímafrests. Ágreiningur þeirra snýst á hinn bóginn um það hvort um hafi verið að ræða greiðslu skuldar og ef svo var hvort hún hafi virst venjuleg eftir atvikum. Aðalstefndi byggir á því að áfrýjandi hafi ekki með fyrrgreindum ráðstöfunum greitt skuld samkvæmt víxlunum, heldur hafi áfrýjandi keypt þá af aðalstefnda. Samkvæmt skilmálum fyrir útgáfu víxlanna hafði áfrýjandi umsjón með þeim og gegndi jafnframt hlutverki viðskiptavaka, en á grundvelli þess bar honum að setja fram í kauphöll tilboð um kaup og sölu á þeim fyrir tiltekna lágmarksfjárhæð. Í skilmálunum kom fram að víxlarnir skyldu greiddir í einu lagi á gjalddaga og að hvorki væri heimilt að greiða þá né innleysa fyrir þann tíma. Með þessu hefur sýnilega verið gengið út frá því að áfrýjandi kynni að eiga viðskipti með víxlana, sem hann hafði sjálfur gefið út. Þrátt fyrir þá ráðagerð stendur engin haldbær heimild til að víkja við þessar aðstæður frá þeirri meginreglu fjármunaréttar að krafa falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi og getur þar engu breytt þótt áfrýjandi hefði í kjölfar kaupa á víxlunum getað stofnað á nýjan leik til skuldar með því að selja þá öðrum. Verður því að líta svo á að áfrýjandi hafi samið um að greiða kröfu aðalstefnda á hendur sér 3. október 2008 og efnt þann samning með uppgjöri 6. sama mánaðar. Á þeim tíma sem greiðsla fór fram var um mánuður í gjalddaga kröfunnar 5. nóvember 2008 og greiddi áfrýjandi því þessa skuld við aðalstefnda fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá málatilbúnaði áfrýjanda, sem lýtur að erfiðleikum fjármálafyrirtækja hér á landi og erlendis allt frá árinu 2007, svo og hvernig þeir erfiðleikar hafi ágerst þegar leið að hausti 2008. Að því er varðar áfrýjanda sérstaklega er þar getið um kröfur, sem breska fjármálaeftirlitið beindi að honum í byrjun október 2008 í tengslum við innlán í útibúi hans í Bretlandi, svo og breytingar, sem Seðlabanki Evrópu boðaði um þær mundir á skilmálum um endurhverf viðskipti við áfrýjanda, en í tengslum við þetta hefur hann meðal annars vísað til framlagðrar fundargerðar stjórnar félagsins, þar sem rætt hafi verið um erfiðleika af þessum sökum. Ekkert liggur fyrir um að aðalstefnda hafi á þeim tíma mátt vera kunnugt um þessi atriði. Til þess verður á hinn bóginn að líta að tilkynnt var 29. september 2008 að Glitnir banki hf. hafi leitað til Seðlabanka Íslands um aðstoð vegna lausafjárvanda, sem ákveðið var að bregðast við með því að íslenska ríkið legði þeim banka til aukið hlutafé gegn því að eldra hlutafé yrði fært verulega niður. Vegna starfsemi sinnar á fjármálamarkaði gat aðalstefnda ekki dulist að veruleg hætta var á að niðurfærsla hlutafjár í Glitni banka hf. gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir stöðu áfrýjanda sem lánveitanda til hluthafa í því félagi. Einnig lá fyrir að í framhaldi af ákvörðun um aðgerðir varðandi Glitni banka hf. hækkaði svonefnt skuldatryggingarálag annarra íslenskra fjármálafyrirtækja verulega á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og lánstraust þeirra fór þverrandi. Ekki síðar en 3. október 2008 var hafið áhlaup á íslenska viðskiptabanka hér á landi og erlendis með stórfelldum úttektum innstæðna á innlánsreikningum. Þótt aðalstefndi hafi þann sama dag stofnað til þeirra viðskipta, sem leiddu til greiðslu kröfu hans á hendur áfrýjanda, með því að taka í kauphöll tilboðum ótilgreinds kaupanda hefur aðalstefndi engar líkur leitt að því að hann hafi mátt reikna með því að þessi tilboð hafi stafað frá öðrum en áfrýjanda vegna hlutverks hans sem viðskiptavaka. Að þessu öllu virtu hefur aðalstefndi ekki sýnt fram á að greiðsla skuldar áfrýjanda við hann hafi við þessar aðstæður getað virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Verður krafa áfrýjanda um riftun greiðslnanna því tekin til greina. Samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hefur hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum. Ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfu áfrýjanda en aðalstefndi krefst þess til vara að hún verði lækkuð eða felld niður og vísar í því sambandi til 145. gr. sömu laga. Þar segir að ef sérstaklega standi á megi lækka eða fella niður kröfu á þann sem hafði hag af ráðstöfun ef greiðsla kröfunnar væri svo miklum erfiðleikum bundin að ósanngjarnt megi teljast og önnur atvik leiði til þess sama. Stefndi hefur ekki með haldbærum gögnum sýnt fram á að svo standi sérstaklega á í þessu máli að skilyrði séu til að beita undantekningarákvæði þessu og verður hann að bera hallann af því. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður fjárkrafa áfrýjanda á hendur aðalstefnda tekin til greina. Rétt er að hún beri dráttarvexti frá 17. desember 2010, en þá var liðinn mánuður frá því að áfrýjandi krafði aðalstefnda um greiðslu hennar, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Aðalstefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir, en eftir atvikum er rétt að málskostnaður milli áfrýjanda og varastefnda falli niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Rift er greiðslum áfrýjanda, Landsbanka Íslands hf., til aðalstefnda, Rekstrarfélags verðbréfasjóða ÍV hf., 6. október 2008 annars vegar að fjárhæð 49.297.500 krónur og hins vegar 98.645.000 krónur. Aðalstefndi greiði áfrýjanda 147.942.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. desember 2010 til greiðsludags. Varastefndi, Íslensk verðbréf hf., er sýkn af kröfum áfrýjanda. Aðalstefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 7. desember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 14. október, er höfðað með stefnu, þingfestri 3. febrúar 2011, af Landsbanka Íslands hf. í slitameðferð, kt. 540291-2259, Austurstræti 16, Reykjavík, á hendur aðallega Rekstrarfélagi verðbréfasjóða ÍV hf., kt. 491001-2080, Strandgötu 3, Akureyri, vegna Skuldabréfasjóðs ÍV sem sé deild í Verðbréfasjóði ÍV, og til vara Íslenskum verðbréfum hf., kt. 610587-1519, Strandgötu 3, Akureyri. Dómkröfur Gagnvart aðalstefnda krefst stefnandi þess, að staðfest verði riftun tveggja greiðslna Landsbanka Íslands hf. til aðalstefndu vegna Skuldabréfasjóðs ÍV sem átt hafi sér stað hinn 6. október 2008, annars vegar að fjárhæð 49.297.500 krónur og hins vegar að fjárhæð 98.645.000 krónur, vegna greiðslu á víxlum að nafnverði 50.000.000 krónur og 100.000.000 krónur og verið hafi með gjalddaga hinn 5. nóvember 2008 og gefnir út af Landsbanka Íslands hf. með auðkennin LAIS 08 1105 og ISIN númer IS0000017200. Jafnframt verði aðalstefnda, vegna Skuldabréfasjóðs ÍV, dæmt til að greiða stefnanda 147.942.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. september 2010 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi aðalstefnda að mati dómsins í samræmi við hagsmuni sem um sé teflt, vinnu málflytjanda og annan kostnað. Gagnvart varastefnda krefst stefnandi þess, að staðfest verði riftun tveggja greiðslna Landsbanka Íslands hf. til varastefnda sem átt hafi sér stað hinn 6. október 2008, annars vegar að fjárhæð 49.297.500 krónur og hins vegar að fjárhæð 98.645.000 krónur, vegna greiðslu á víxlum að nafnverði 50.000.000 króna og 100.000.000 króna og verið hafi með gjalddaga hinn 5. nóvember 2008 og gefnir út af Landsbanka Íslands hf. með auðkennin LAIS 08 1105 og ISIN númer IS0000017200. Jafnframt verði varastefnda dæmt til að greiða stefnanda 147.942.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. september 2010 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi varastefndu að mati dómsins í samræmi við hagsmuni sem um sé teflt, vinnu málflytjanda og annan kostnað. Aðal- og varastefnda krefjast bæði sýknu af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt krefjast bæði þess að dæmt verði að riftun stefnanda á tveimur greiðslum Landsbanka Íslands hf. til aðalstefnda vegna Skuldabréfasjóðs ÍV, sem átt hafi sér stað hinn 6. október 2008, annars vegar að fjárhæð 49.297.500 krónur og hins vegar að fjárhæð 98.645.000 krónur, vegna kaupa á víxlum að nafnvirði 50.000.000 króna og 100.000.000 króna, sem verið hafi með gjalddaga hinn 5. nóvember 2008 og gefnir hafi verið út af Landsbanka Íslands hf. með auðkennin LAIS 08 1105 og ISIN númer IS0000017200 sé ólögmæt og ógild. Til vara krefjast bæði aðal- og varastefnda þess að krafa stefnanda verði felld niður eða lækkuð stórlega. Önnur varakrafa beggja er að upphafstími dráttarvaxta verði markaður við dómsuppsögu en þriðja varakrafa að upphafstíminn verði markaður við þingfestingu í héraði hinn 3. febrúar 2008. Bæði aðal- og varastefnda krefjast málskostnaðar að mati dómsins í samræmi við hagsmuni sem um sé teflt, vinnu málflytjanda og annan kostnað, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Málavextir Hinn 14. júlí 2008 gaf Landsbanki Íslands hf. út víxlaflokk, auðkenndan LAIS 08 1105 og með ISIN-númerinu IS0000017200. Víxilútgáfan var byggð á útgefendalýsingu sem gefin var út hinn 21. desember 2007. Víxlarnir voru gefnir út hinn 20. júní 2008 en skráðir og teknir til viðskipta í kauphöllinni hinn 15. júlí 2008. Voru útgefnir víxlar við skráningu samtals að nafnvirði eitt hundrað milljónir króna en heildarheimild víxlaflokksins tuttugu milljarðar króna. Hinn 13. ágúst 2008 var víxlaútgáfan hækkuð um 900 milljónir króna og skráð stærð víxlaflokksins í kauphöll að nafnvirði einn milljarður króna frá þeim degi til gjalddaga, sem samkvæmt skilmálum verðbréfalýsingar var 5. nóvember 2008. Í útgefendalýsingu víxilflokksins segir að ekki sé heimilt að greiða upp víxlana fyrir skráðan gjalddaga. Jafnframt kemur fram í lýsingunni að Landsbanki Íslands hf. sé viðskiptavaki víxlanna og felist í því hlutverki að bankinn setji kaup- og sölutilboð í víxlana í kauphöll fyrir opnun markaða. Skuli bankinn almennt setja nýtt tilboð fram innan tíu mínútna frá því tilboði hefur verið tekið. Varastefnda, Íslensk verðbréf hf., var skráður kaupandi að hlutum í víxlaútgáfunni, en félagið keypti tvo víxla, annan að fjárhæð fimmtíu milljónir króna en hinn að fjárhæð eitt hundrað milljónir króna. Í málinu liggja fyrir tvö yfirlit um viðskipti með umrædda víxla varastefnda Íslenskra verðbréfa hf. Á fyrra segir að Íslensk verðbréf hf. hafi selt víxil að nafnvirði eitt hundrað milljónir króna og hafi söluverð verið 98.645.000 krónur. Dagsetning viðskipta er sögð 3. október 2008, tími viðskiptanna klukkan 12:21, en dagsetning uppgjörs 6. október 2008. Á síðara yfirlitinu segir að Íslensk verðbréf hf. hafi selt víxil að nafnvirði fimmtíu milljónir króna og hafi söluverð verið 49.297.500 krónur. Dagsetning viðskipta er sögð 3. október 2008, tími viðskiptanna klukkan 14:11, en dagsetning uppgjörs 6. október 2008. Aðila greinir á um eðli þessara viðskipta. Stefnandi segir að mánudaginn 6. október hafi Landsbanki Íslands greitt upp skuldir við Íslensk verðbréf hf. samkvæmt víxlunum og hafi greiðslurnar verið „færðar í búning kaupa á víxlunum þar sem ekki [hafi verið] komið að gjalddaga þeirra.“ Á kvittunum hafi viðskiptadagur verið tilgreindur sem 3. október. Stefndu mótmæla bæði því að viðskiptin hafi farið fram mánudaginn 6. október og segja þau hafa farið fram föstudaginn 3. október, klukkan 12:21 og 14:11. Hafi þau átt sér stað með svokölluðu T+1 kerfi, en í því felist að viðskipti eigi sér stað á tilteknum degi en séu gerð upp með sjálfvirku greiðslujöfnunarkerfi næsta bankadag. Í málinu liggja fyrir reglur Verðbréfaskráningar Íslands, dagsettar 4. júlí 2008. Í grein 4.1.3. segir að í lok viðskiptadags sendi Verðbréfaskráning Íslands, í umboði viðkomandi reikningsstofnunar, greiðslufyrirmæli inn í greiðslukerfið til Reiknistofu bankanna. Reiknistofan setji greiðslufyrirmælin á bið fram á næsta dag og séu þau skráð sem fyrstu færslur þann dag. Í grein 4.1.4. segir að þegar greiðsluuppgjör hafi verið staðfest að morgni fyrir klukkan níu, færi Verðbréfaskráningin rafbréf milli svonefndra VS-reikninga, sem eru skrár um lokafærslur reikningseiganda yfir rafbréfi í verðbréfamiðstöð, enda hafi greiðslufyrirmæli vegna þeirra verið skráð í greiðslukerfið. Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið hinn 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Eftir að lögum nr. 161/2002 hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi hinn 22. apríl 2009, var bankanum skipuð slitastjórn. Í málinu liggur fyrir riftunaryfirlýsing, dagsett 16. ágúst 2010, frá slitastjórn Landsbanka Íslands til Íslenskra verðbréfa hf. Segir þar að rift sé „greiðslum á skuld bankans við Íslensk verðbréf hf. sem fram fóru þann 3. október 2008 annars vegar að fjárhæð kr. 49.297.500 og hins vegar að fjárhæð kr. 98.645.000“, og er jafnframt krafizt endurgreiðslu 147.942.500 króna. Með bréfi dagsettu 7. september 2010 höfnuðu Íslensk verðbréf hf. riftunaryfirlýsingunni. Segir í bréfinu að riftuninni sé beint að röngum aðila en Skuldabréfasjóður ÍV, verðbréfasjóður rekinn af Rekstrarfélagi verðbréfasjóða ÍV, hafi verið eigandi bréfanna. Sá sjóður hafni öllum málsástæðum bankans og er tekið fram í bréfinu að ekki hafi verið greidd skuld heldur hafi farið fram viðskipti með verðbréf. Með bréfi dagsettu 17. nóvember beindi slitastjórn Landsbanka Íslands hf. sambærilegri riftunaryfirlýsingu að Skuldabréfasjóði ÍV. Með bréfi dagsettu 22. desember 2010 hafnaði Skuldabréfasjóður ÍV riftuninni. Var riftunaryfirlýsingin sögð vera án viðhlítandi stoðar, svo sem yrði rökstutt fyrir dómstólum ef á reyndi. Málsástæður og lagarök stefnanda Rétt þykir að geta þess hér, að í málavaxtalýsingu sinni segir stefnandi meðal annars að upp úr miðju ári 2007 hafi hafizt lausafjárkreppa á fjármálamörkuðum í heiminum. Upphaf hennar hafi mátt rekja til þess að svokölluð undirmálslán til fasteignakaupa í Bandaríkjunum hafi verið talin mun minna virði en áður hefði verið haldið. Á árinu 2008 hafi ástandið á erlendum og íslenzkum fjármálamörkuðum farið versnandi og hafi staða Landsbanka Íslands hf. og flestra annarra íslenzkra fjármálafyrirtækja verið orðin mjög alvarleg sökum hinnar alþjóðlegu lánsfjárkreppu þegar liðið hafi á árið. Hinn 29. september hafi verið tilkynnt að ríkisstjórn Íslands og helztu hluthafar Glitnis banka hf. hefðu gert með sér samning um yfirtöku ríkisins á 75% hlutafjár bankans. Með þeirri aðgerð hafi verið reynt að mæta lausafjárþörf bankans þar sem allar leiðir til lánsfjáröflunar íslenzku bankanna hafi verið lokaðar. Hafi þetta haft í för með sér að virði eignarhluta annarra hluthafa í bankanum hafi rýrnað verulega frá skráðu markaðsvirði. Stærsti eigandi Glitnis banka hf., FL Group hf. og fleiri tengdir aðilar, hafi verið stórir lántakendur í Landsbanka Íslands hf. Ljóst hafi verið að þetta myndi hafa veruleg áhrif á stöðu fjármálafyrirtækja í landinu. Á fundi bankaráðs Landsbanka Íslands hf. hinn 29. september 2008 hafi verið rætt um að þetta hafi haft neikvæð áhrif á eigið fé bankans. Þá hafi komið fram á fundinum að leita þyrfti allra skynsamlegra leiða til að treysta og styrkja eiginfjárstöðu hans. Hafi legið fyrir að bankinn uppfyllti ekki þær kröfur sem til hans væru gerðar um stöðu eiginfjárgrunns. Síðdegis hinn 3. október hafi fjármálaeftirlit Bretlands gert kröfu um að bankinn greiddi Englandsbanka 400 milljónir punda að morgni mánudagsins 6. október til að auka við varasjóð vegna reikninga hans þar. Á sama tíma hafi Seðlabanki Evrópu tilkynnt breytingar á skilmálum í endurhverfum viðskiptum. Fyrir breytinguna hafi Landsbankinn átt 400 milljónir evra upp á að hlaupa hjá Seðlabanka Evrópu en breytingar hafi hins vegar leitt til þess að bankinn þurfti að leggja Seðlabanka Evrópu til 400 milljónir evra. Samtals hefðu þessar breytingar haft í för með sér að lausafjárþörf bankans hafi aukizt um 800 milljónir evra. Sunnudaginn 5. október hafi hins vegar legið fyrir að Seðlabanki Evrópu hefði frestað því að gera kröfu um 400 milljón evra fyrirgreiðslu en hafi haldið til streitu að lækka fyrirgreiðslu sína um 400 milljónir evra. Brezka fjármálaeftirlitið hafi lækkað kröfu sína en hafi áfram krafizt 200 milljóna punda. Eini möguleiki Landsbankans til að fjármagna slíka kröfu hafi verið að leita hennar hjá Seðlabanka Íslands. Helgina 4. og 5. október hafi beiðnir um úttektir af reikningum Landsbanka Íslands hf. í Bretlandi, svonefndum Icesave-reikningum, aukizt verulega. Hafi tölvukerfi sem tók við beiðnunum ekki haft undan og hafi orðið að loka heimasíðu reikninganna og þar með fyrir úttektir. Vegna skorts á erlendum gjaldeyri hinn 6. október hafi ekki verið unnt að greiða út allar beiðnir um úttektir sem safnazt hefðu um helgina. Við upphaf viðskipta mánudaginn 6. október hafi legið fyrir að Landsbanki Íslands hf. fengi ekki hjá Seðlabanka Íslands þá fjármuni sem hann hefði þurft til að mæta kröfu fjármálaeftirlits Bretlands. Hafi bankinn þá ekki getað staðið við skuldbindingar sínar og verið ógjaldfær við upphaf viðskipta þessa viðskiptadags. Upp úr hádegi þann dag hafi verið boðað að þáverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, myndi flytja ávarp til þjóðarinnar kl. 16:00. Í ávarpinu hafi verið formlega tilkynnt um yfirvofandi hrun bankakerfisins og að lagt yrði fyrir Alþingi frumvarp að lögum til að bregðast við hinum bráða og aðsteðjandi vanda. Frumvarpið hafi verið lagt fram síðar þann dag og hafi orðið að lögum nr. 125/2008 um kvöldið. Stefnandi segir að við slit fjármálafyrirtækis ráðstafi slitastjórn hagsmunum þess eftir sömu reglum og gildi um bústjórn skiptastjóra við gjaldþrotaskipti samkvæmt 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laganna geti slitastjórn rift ráðstöfunum fjármálafyrirtækis í slitameðferð eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti enda sé sýnt að eignir fyrirtækisins muni ekki nægja til að efna skuldbindingar þess. Fyrir liggi að stefnandi geti ekki efnt að fullu skuldbindingar sínar við kröfuhafa sína svo sem fram hafi komið á kröfuhafafundi stefnanda hinn 23. nóvember 2009 í samræmi við fyrirmæli í 5. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009. Stefnandi segir að slitastjórn Landsbanka Íslands hf. lýsi yfir riftun gagnvart stefndu á þeim tveimur greiðslum sem stefnandi hafi innt af hendi til stefndu hinn 6. október 2008 og sé þess krafizt að dómurinn staðfesti riftunaryfirlýsingar og fjárkröfur sem sendar hafi verið stefndu með tveimur bréfum, dagsettum 16. ágúst og 18. nóvember 2010. Séu dómkröfur stefnanda aðallega byggðar á því að Landsbanki Íslands hf. hafi hinn 6. október 2008 greitt skuld við stefndu fyrr en eðlilegt hafi verið, þar sem framangreindar víxlakröfur hafi verið greiddar fyrir gjalddaga. Samkvæmt skilmálum víxlaútgáfunnar hafi gjalddagi hennar verið 5. nóvember 2008 og telji stefnandi greiðslurnar því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Vísi stefnandi þessu til stuðnings til dóma Hæstaréttar í málum nr. 162/2010 og 163/2010. Stefnandi segist beina kröfu sinni að Rekstrarfélagi verðbréfasjóða ÍV vegna Skuldabréfasjóðs ÍV. Varastefnda, Íslensk verðbréf hf., hafi verið skráður eigandi og seljandi víxlanna í viðskiptunum sem hafi átt sér stað og jafnframt tekið við greiðslunum. Varastefnda Íslensk verðbréf hf. hafi vísað til þess að Skuldabréfasjóður ÍV hafi í raun átt víxlana og að Íslensk verðbréf hf. hafi aðeins komið að viðskiptunum sem verðbréfamiðlari. Samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 beri þeim, sem haft hafi hag af ráðstöfun, að greiða stefnanda ávinninginn. Krafan á hendur aðalstefndu sé byggð á því að Skuldabréfasjóður ÍV hafi haft allan hag af ráðstöfuninni. Greiðslurnar hafi numið alls 147.942.500 krónum og sé kröfugerð miðuð við að auðgun Skuldabréfasjóðsins hafi numið samanlagðri fjárhæð greiðslnanna og beri því aðalstefnda, Rekstrarfélagi verðbréfasjóða ÍV vegna Skuldabréfasjóðs ÍV að endurgreiða þá fjárhæð. Krafa stefnanda sé sett fram á hendur varastefnda, Íslenskum verðbréfum hf., þar sem félagið hafi verið skráður eigandi víxlanna og viðtakandi greiðslnanna. Þyki stefnanda því nauðsynlegt að stefna Íslenskum verðbréfum hf. til vara, verði krafan á hendur aðalstefnda ekki talin réttmæt. Aðalstefnda hafi stofnað og reki Verðbréfasjóð ÍV á grundvelli laga nr. 30/2003. Verðbréfasjóður ÍV sé starfræktur í tveimur aðskildum sjóðsdeildum með heimild í 13. gr. laganna. Í ákvæðinu komu jafnframt fram að hver sjóðsdeild sé með aðgreindan fjárhag innan rekstrarfélags og að hver sjóðsdeild beri ábyrgð á skuldbindingum sínum. Hvorki Verðbréfasjóður ÍV né sjóðsdeildin Skuldabréfasjóður ÍV séu sjálfstæðir lögaðilar og sé því rétt að stefna Rekstrarfélagi verðbréfasjóða ÍV hf. vegna skuldabréfasjóðs ÍV sem sé deild í Verðbréfasjóði ÍV. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á lögum nr. 21/1991, einkum 134. gr. laganna. Undir rekstri málsins féll stefnandi frá málsástæðum sem byggðar voru á 131. og 141. gr. laganna. Kröfu um málskostnað kvaðst stefnandi byggja á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 en vegna kröfugerðar aðallega á hendur aðalstefnda en til vara á hendur varastefnda sé vísað til 2. mgr. 19. gr. laganna. Málið sé rekið hér fyrir dómi með heimild í 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök aðalstefnda Rekstrarfélags verðbréfasjóða ÍV hf. og varastefnda Íslenskra verðbréfa hf. Sami lögmaður flutti mál þetta fyrir aðal- og varastefnda og eru málsvarnir beggja í stórum dráttum hinar sömu. Verða þær til einföldunar raktar sameiginlega en þess sem á milli ber getið sérstaklega þar sem það á við. Bæði stefndu segjast hafna öllum málsástæðum stefnanda og mótmæla þeim sem ýmist röngum eða ósönnuðum. Séu stefndu ekki aðilar að málinu og beri þess vegna að sýkna þau. Verði ekki fallizt á þetta sé teflt fram efnislegum vörnum. Sé því hafnað algerlega sem ósönnuðu að ljóst hafi mátt vera að stefnandi væri ógjaldfær þegar viðskiptin hafi átt sér stað. Sé mótmælt sem ósönnuðum fullyrðingum að nokkuð hafi legið fyrir um ógjaldfærni stefnanda fyrr en langt hafi verið liðið á 6. október 2008. Bæði stefndu segjast telja að sýkna eigi sig vegna aðildarskorts og veilu sem sé í málsgrundvelli stefnanda. Stefnandi hafi lagt fram skjöl sem beri með sér að vera greiðsluviðurkenning af reikningi sem sé í eigu NBI hf., kt. 471008-0280, „Nýja Landsbanka Íslands“. Vísi skjölin á bankareikning nr. 0100-26-010600, sem sé í eigu NBI hf. Af þeim sökum verði að telja með öllu ósannað að stefnandi hafi innt af hendi þær greiðslur sem krafizt sé riftunar á. Enn síður verði ráðið af gögnum málsins að stefnandi sé réttur aðili málsins. Engra gagna njóti við sem sýni stefnanda eiga þá hagsmuni sem hann byggi málatilbúnað sinn á. Umræddar greiðsluviðurkenningar beri alls ekki með sér að stafa frá stefnanda heldur beri firmamerki NBI hf., en stefnandi noti gerólíkt merki. Beri því að sýkna. Bæði stefndu segjast vera rangur aðili til varnar í málinu og eigi að sýknast vegna aðildarskorts. Réttara hefði verið að stefna Verðbréfasjóði Íslenskra verðbréfa eða Skuldabréfasjóði ÍV. Samkvæmt lögum nr. 30/2003 sé verðbréfasjóður sjóður með starfsleyfi á hinu evrópska efnahagssvæði og gefi út hlutdeildarskírteini eða hlutabréf. Verðbréfasjóður sé í eigu sjóðsfélaga eða hlutdeildarskírteinishafa, sbr. 14. gr. laga nr. 30/2003. Skuldabréfasjóður ÍV sé deild í Verðbréfasjóði ÍV, sbr. 13. gr. laga nr. 30/2003. Hver sjóðsdeild beri ábyrgð á skuldbindingum sínum, þó deildir beri óskipta ábyrgð á sameiginlegum kostnaði þeirra. Einstakar sjóðdeildir eigi því réttindi og beri skyldur samkvæmt landslögum og séu aðildarhæfar. Breyti þar engu hvort sjóðdeildin hafi sérstaka kennitölu eða ekki, enda sé slíkt auðkenni hvorki nauðsynlegt né nægjanlegt skilyrði þess að njóta aðildarhæfis. Í 1. mgr. 18. gr. eldri laga nr. 20/1989 hafi verið sérstætt ákvæði þar sem sjálfstætt aðildarhæfi verðbréfasjóða hafi að verulegu leyti verið útilokað. Á grundvelli þeirrar reglu hafi máli verið vísað frá dómi í hæstaréttarmáli nr. 1989:1624. Í lögum nr. 10/1993 um verðbréfasjóði hafi hins vegar verið horfið frá þessari skerðingu aðildarhæfis og í athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga hafi meðal annars verið sagt að felldar væru brott takmarkanir þágildandi kaga að því er varði aðild verðbréfasjóðs að dómsmálum. Af þessu verði ráðið að stefndu eigi ekki aðild að máli þessu. Verði fallizt á kröfu stefnanda eignist hann aðfararhæfa kröfu á hendur stefndu og geti gengið að hvaða eign þess sem stefnandi kjósi. Sé það í andstöðu við ákvæði laga nr. 30/2003 og fái þessi túlkun stoð með gagnályktun frá 16. gr. laganna. Auk þessa tekur varastefnda Íslensk verðbréf hf. fram að það sé verðbréfafyrirtæki og starfi á grundvelli starfsleyfis Fjármálaeftirlitsins. Starfsheimildir félagsins nái samkvæmt því meðal annars til þess að miðla fjármálagerningum fyrir viðskiptavini sína. Í því tilviki sem stefna og riftunaryfirlýsing lúti að hafi atvik verið þannig að eigandi bréfanna hafi haft samband við verðbréfamiðlara félagsins og óskað eftir því að hann „seldi fyrir sig inn á kauptilboð sem sett hafði verið fram í viðskiptakerfi kauphallarinnar í umrædd skuldabréf eða víxla.“ Eigandi bréfanna hafi verið Skuldabréfasjóður ÍV, deild í Verðbréfasjóði ÍV sem rekinn sé af Rekstrarfélagi verðbréfasjóða ÍV. Bæði stefndu segja að stefnandi byggi mál sitt ekki á 135. gr. laga nr. 21/1991, en það sé sérregla um riftun víxilgreiðslna. Sýna verði fram á að undantekningarskilyrðum greinarinnar sé fullnægt til að unnt sé að rifta greiðslu á víxli. Með því að ekki sé byggt á þeirri lagagrein eða málsástæðum sem henni tengist beri að sýkna aðalstefnda enda sé það á ábyrgð stefnanda að afmarka málsgrundvöll. Bæði stefndu segja stefnanda byggja á því, að með kaupum á víxlunum hafi stefnandi greitt skuld við stefndu fyrr en eðlilegt hafi verið, þar sem kröfurnar hafi verið greiddar fyrir gjalddaga. Vísi stefnandi hér til 134. gr. laga nr. 21/1991. Þessu segjast bæði stefndu mótmæla, en skilyrði greinarinnar séu ekki uppfyllt. Fyrir þeirri skoðun telja bæði stefndu fram nokkurar ástæður. Í fyrsta lagi séu engin gögn í málinu um að stefnandi hafi greitt fyrir víxlana. Í öðru lagi hafi ekki verið um að ræða greiðslu á skuld. Í skilmálum verðbréfalýsingar komu fram að óheimilt sé að greiða víxlana upp fyrir gjalddaga. Þetta verði að skoðast í samhengi við 11. gr. laga nr. 93/1993 þar sem berum orðum sé gert ráð fyrir því að unnt sé að framselja víxil til greiðanda og útgefanda. Þessir aðilar geti svo framselt víxilinn aftur. Þegar litið sé til þess að um sé að ræða markaðsvíxil sem skráður sé í kauphöll, gagngert til að unnt sé að eiga með hann viðskipti fyrir gjalddaga, og að stefnandi hafi verið með viðskiptavakt á víxlunum, þá sé ekki með nokkuru móti hægt að segja að skuld hafi verið greidd með því að stefnandi hafi keypt víxilinn á markaði samkvæmt tilboði sem hann sjálfur hafi haft frumkvæði af því að setja fram á markaði föstudaginn 3. október 2008. Í þriðja lagi, verði talið að stefnandi sé réttur aðili málsins og að hann hafi með greiðslu greitt skuldina fyrir gjalddaga, hafi ekki verið um að ræða greiðslu sem með nokkuru móti geti talizt óeðlileg eftir atvikum. Stefndu hafi ekki getað gert ráð fyrir því að greiðsla, kaup markaðsvíxils á markaði, þar sem tekið hefði verið kauptilboði í viðskiptakerfi kauphallarinnar, hafi verið á nokkurn máta óvenjuleg. Þvert á móti hafi hún ekki getað talizt annað en venjuleg eftir atvikum. Sé til þess að líta að í kauphallarkerfinu komi ekki fram hver mótaðili í viðskiptunum sé og hafi stefndu ekki getað vitað að það hafi verið stefnandi. Allt að einu hefði tilboð stefnanda verið venjulegt þar eð hann hafi haft viðskiptavakt á bréfunum og í alla staði venjulegt að frá honum kæmi tilboð um kaup víxlanna. Séu skilyrði riftunar því ekki fyrir hendi. Greitt hafi verið fyrir víxlana með peningum. Sé það hinn venjulegi greiðslumáti í kauphallarviðskiptum. Þá liggi fyrir að fjárhæðir þessa máls séu ekki slíkar að viðskiptin hafi skert greiðslugetu stefnanda verulega. Samkvæmt verðbréfalýsingu hafi stefnandi skuldbundið sig til að halda úti viðskiptavakt fyrir allt að þrjú hundruð milljónir króna á hverjum degi, eða um tvöfalda þá upphæð sem hér sé deilt um. Önnur viðskipti þennan dag, ef fallizt verði á að viðskipti á reikningi NBI hf. samkvæmt gögnum málsins, séu greinilega langt yfir þessum mörkum, svo ljóst megi vera að viðskipti þessa máls hafi ekki ein og séð getað skert greiðslugetu stefnanda. Þá megi líta til yfirlýsinga stefnanda sjálfs um fjárhagsstöðu sína, sem liggi fyrir í málinu. Þá segjast stefnu byggja á því, verði talið að í kaupunum hafi falizt greiðsla á víxli, að sú greiðsla hafi verið á ábyrgð stefnanda sjálfs, sbr. 2. mgr. 40. gr. laga nr. 93/1933. Hafi stefnandi þar ekki við annan að sakast en sjálfan sig. Stefndu segjast byggja á því, að ekki hafi verið um greiðslu á víxli að ræða, enda beri málavextir ekkert slíkt með sér. Stefnandi hafi sett fram tilboð sem kauptilboð á víxli undir nafnverði, enda hefði ekki þurft að afhenda víxilinn að öðrum kosti vegna ákvæða 39. gr. laga nr. 93/1933, heldur hefði verið gefin út greiðsluviðurkenning vegna hlutagreiðslu. Þá segja bæði stefndu að réttaráhrif viðskipta aðila miðist við 3. október 2008. Sé alls ósannað að stefnandi hafi þá verið ógjaldfær. Bæði þá og svo einnig þegar viðskiptin hafi verið gerð upp hinn 6. október, hafi bankinn verið í rekstri og sleitulaust unnið að því að bjarga honum frá falli. Þá segja stefndu að tilgangur aðila hafi ekki verið sá að stefndu auðguðust á þeim, hvorki þegar þau hafi átt sér stað né þegar þau hafi verið gerð upp. Ósannað sé að stefnandi hafi haft ásetning um að gefa stefndu nokkura fjármuni, eingöngu hafi verið um viðskiptagerning að ræða. Eins og áður segir féll stefnandi frá þeim málsástæðum sem hann hafði stutt við 131. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Þykir því ekki ástæða til að rekja sérstaklega öll þau sjónarmið stefndu sem vissu að þeim. Stefndu segjast bæði byggja varakröfu sína á 145. gr. laga nr. 21/1991. Væri í alla staði ósanngjarnt að gera þeim að endurgreiða þá fjármuni sem krafizt sé í málinu. Skuldabréfasjóður ÍV sé sjóður um sameiginlega fjárfestingu sjóðfélaga. Innlausnarkrafa sjóðfélaga hafi verið tilefni víxilsölunnar. Vegna þeirra reglna er um sjóðinn hafi gilt hafi sjóðnum borið að verða við þeirri kröfu. Mótteknir fjármunir hafi þegar verið greiddir til þess eða þeirra aðila sem innleyst hafi hlutdeildarskírteini sín og gangi sá eða þeir skaðlausir frá borði. Aðalstefnda segir að verði það dæmt til greiðslunnar verði það á kostnað þeirra sjóðfélaga sem ekki höfðu innleyst skírteini sín, en varastefnda Íslensk verðbréf hf. segir, að verði það dæmt til greiðslunnar geti félagið ekki aflað þess fjár hjá fyrrum sjóðfélögum, Skuldabréfasjóði ÍV, eða öðrum aðilum, og muni stefnandi þá hagnast með óréttmætum hætti á kostnað varastefnda, sem ekki hafi notið fjármunanna. Segir hvort um sig, aðalstefnda og varastefnda, að niðurstaðan að því er það varðar yrði svo ósanngjörn að rétt væri að beita 145. gr. laga nr. 21/1991 og fella kröfuna niður. Þá segja bæði stefndu að til þess sé að líta að með því að stefnandi hafi sett kauptilboð í viðskiptakerfi kauphallarinnar hafi hann sjálfur tekið áhættuna af því að viðskiptin reyndust arðbær. Ósanngjarnt væri að núverandi sjóðfélagar, sem ekki hafa haft hag af ráðstöfuninni, þurfi að þola skerðingu endurgreiðslna sinna vegna hagsmuna stefnanda. Sé og til þess að líta að umkrafðir fjármunir séu smámunir í „búmassa“ stefnanda og muni í raun ekki hafa nein áhrif á endurheimtur kröfuhafa stefnanda. Sé því fullt tilefni til að beita lækkunarreglu 145. gr. laga nr. 21/1991 að fullu. Bæði stefndu segjast gera þá þrautavarakröfu að upphafstími dráttarvaxta verði við dómsuppsögu. Riftunaryfirlýsing hafi ekki verið send fyrr en 17. nóvember 2010 og dómsmál ekki höfðað fyrr en með þingfestingu stefnu hinn 3. febrúar 2011. Þá sé svo mikill vafi um greiðsluskyldu að ótækt sé að verða við greiðslukröfunni og því síður hægt að greiða hana með fyrirvara þar sem stefnandi sé þrotabú og ógjaldfært og ekki fært um að endurgreiða ofgreidda fjármuni. Bæði stefndu segjast byggja málskostnaðarkröfu sína á reglum XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þar sem hvorugt sé virðisaukaskattskylt sé báðum nauðsynlegt að fá tildæmdan virðisaukaskatt á málskostnað úr hendi stefnanda. Verða nú rakin skýrsla og framburður fyrir dómi eftir því sem ástæða þykir til. Jón Helgi Pétursson, framkvæmdastjóri stefnda Rekstrarfélags verðbréfasjóða ÍV, sagðist hafa tekið ákvörðun um sölu umræddra víxla. Viðskiptavinur sem hefði átt fé í sjóði hefði farið fram á innlausn hinn þriðja október og félaginu borið að verða við því innan sólarhrings og losa hefði þurft um eignir til að mæta innlausninni. Beinast hefði þá legið við að „losa bankavíxla“, sem yfirleitt hefðu verið nýttir til skammtímafjárfestinga enda verið auðseljanlegir. Hefðu, að því er vitnið minnti, verið seldir víxlar þriggja aðila, Landsbankans og tveggja annarra. Vitnið kvaðst engin samskipti hafa átt við Landsbankann um kaup og kjör vegna víxlasölunnar. Þegar vitnið hefði komið til vinnu um morguninn hefði því verið skýrt frá innlausnarbeiðninni og „á þinginu“ hefði það séð kauptilboð í víxlana og þá haft samband við miðlara og beðið þá um að selja víxlana. Eftir þetta hefði vitnið orðið að hverfa af vinnustaðnum af persónulegum ástæðum. Vitnið sagði að verðbréf sem þessi væru keypt og seld á markaðinum en gerð upp í gegnum nær alsjálfvirkt greiðslukerfi næsta virkan dag. Væru baktryggingar fyrir hendi ef greiðsla brygðist. Viðskiptin með víxlana hefðu komizt á hinn þriðja október og hvorki kaupandi né seljandi hefðu eftir það getað horfið frá þeim. Ekki hefði verið annað eftir en „uppgjörsferli“. Vitnið sagði að Íslensk verðbréf hf. hefðu aldrei haft peninga vegna víxilsölunnar til eigin ráðstöfunar. Félagið hefði eingöngu verið miðlari í viðskiptunum. Hefðu Íslensk verðbréf hf. aðild að kauphöllinni en Rekstrarfélagið ekki. Vitnið Kjartan Þórólfsson, sérfræðingur hjá Landsbankanum hf., kvaðst hafa sett inn tilboð um víxlakaup í kauphöllina, vegna viðskiptavaktar Landsbankans á eigin víxlaútgáfu. Hefði vitnið sett tilboðin inn við opnun viðskipta að morgni föstudagsins þriðja október og hefðu Íslensk verðbréf hf. gengið að þeim um klukkan tólf og aftur eftir hádegið. Íslensk verðbréf hf. hefðu ekki haft neitt frumkvæði að því að tilboðin hafi verið sett fram heldur einfaldlega tekið boðum sem bankinn hefði sett fram á kauphöllinni. Viðskiptin hefðu verið eðlileg og hver sem hefði haft aðgang að kauphöllinni hefði getað gengið að tilboðunum. Verðið á víxlunum hefði verið miðað við markaðsvexti í krónum en ekki með hliðsjón af skuldatryggingaálagi bankans í erlendri mynt. Vitnið hefði haft samráð við þá starfsmenn fjárstýringar bankans sem hefðu séð um „lausafjárstýringu í krónum“, þegar tilboðsverðið hefði verið ákveðið. Þegar ákvörðun hefði verið tekin um viðskiptin hinn þriðja október færu þau „inn í uppgjör verðbréfaskráningar þann sjötta“. Vitnið kvaðst ekki vita nákvæmlega hvernig bakvinnsla bankans stæði að framkvæmd þessa, en kvaðst álíta að einhver yrði að framkvæma greiðsluna hinn sjötta en hún gerðist ekki fullkomlega sjálfvirkt. Ef engin fyrirmæli kæmu frá yfirmönnum um að framkvæma hana ekki, þá yrði hún hins vegar framkvæmd. Sjálft hefði vitnið engin fyrirmæli gefið varðandi þessi viðskipti og enginn annar yfirmaður sem vitnið vissi um. Vitnið sagði að með viðskiptum sem þessum hefði bankinn keypt til baka eigin útgáfu og yrðu víxlarnir eftir það til í bókum bankans. Aðrir hefðu svo getað keypt þá aftur af bankanum allt fram að gjalddaga. Ekki hefðu verið mikil viðskipti á eftirmarkaði með bréfin og Landsbankinn verið sá eini sem „var með viðskiptavakt á þetta“. Mjög lítil viðskipti hefðu verið í kring um þá viðskiptavakt. Vitnið var spurt um mat sitt á virði krafna á hendur Landsbankanum hinn 6. október. Kvaðst vitnið ekki hafa vitað betur en „að bankinn væri í góðu standi“ og vitnið hefði haft „engar betri upplýsingar en svo að sú krafa sem við værum að sýna væri eðlileg, sú ávöxtunarkrafa.“ Niðurstaða Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og fleira má krefjast riftunar greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamanns verulega, nema greiðslan hafi virzt venjuleg eftir atvikum. Stefnandi byggir kröfur sínar í máli þessu á þessari lagagrein, sbr. 103. gr. laga nr. 161/2002 svo sem henni hefur verið breytt með 7. gr. laga nr. 44/2009. Ekki er deilt um að þær greiðslur, sem málið snýst um, voru inntar af hendi innan þess tímamarks sem áskilið er í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi byggir á því að með greiðslum þessum hafi Landsbanki Íslands hf. hinn 6. október 2008 greitt skuld við stefndu fyrr en eðlilegt hafi verið, þar sem víxilkröfurnar hafi verið greiddar fyrir gjalddaga, sem var 5. nóvember sama ár. Segir stefnandi að greiðsla skuldarinnar hafi verið „[færð] í búning kaupa á víxlunum“. Það er meginregla í íslenzkum fjármunarétti að krafa fellur niður komist réttindi og skyldur vegna hennar á sömu hendi. Verður ekki talið að öðruvísi skuli líta á mál hér, þrátt fyrir að Landsbanki Íslands hf. muni út af fyrir sig hafa getað stofnað að nýju til sambærilegrar skuldar með því að selja aftur þá sömu víxla sjálfs sín sem hann hafði keypt. Verður í þeim skilningi að líta svo á, að með greiðslum sínum fyrir víxlana hafi bankinn greitt að fullu víxilskuld sína samkvæmt þeim. En þó þetta hafi verið ein afleiðing þeirra gerninga sem mál þetta snýst um, er ekki þar með sagt að þessi fjármunaréttarlega niðurstaða hafi verið tilgangur gerninganna. Eins og áður greinir segir stefnandi að hér hafi verið á ferð greiðsla á skuld sem hafi verið færð í búning kaupa. Þykir þetta verða að skiljast svo, að stefnandi telji að tilgangur greiðslnanna hafi verið að greiða skuld bankans, en sú greiðsla verið færð í annan búning þar sem gjalddagi víxlanna hafi enn verið ókominn. Fyrir því verður stefnandi að bera sönnunarbyrðina. Að mati dómsins hefur ekkert komið fram í málinu sem gefi til kynna að tilgangur aðila, annars eða beggja, hafi verið sá að annað hvort stefndu skyldi fá fullnustu krafna sinna á hendur bankanum og þá hugsanlega á kostnað annarra kröfuhafa hans. Ekkert er komið fram um samskipti aðila fyrir gerninganna, annað en það að bankinn hafi sett tilboð á kauphöllina, í samræmi við skyldu sína sem viðskiptavaki víxlanna, og þeim tilboðum hafi verið tekið, svo sem rakið hefur verið. Að mati dómsins er ekki komið fram að neitt hafi verið óeðlilegt við að bankinn uppfyllti föstudaginn þriðja október þá skyldu sína sem viðskiptavaki víxlanna að senda tilboð í þá á kauphöllina. Ekki er annað komið fram en að bankinn hafi þá verið í fullum rekstri og þykir nær að telja að það hefði verið óeðlilegt af honum að sinna ekki þeirri skyldu sinni að setja fram tilboð í víxlana umræddan morgun. Þá þykir ljóst að gengið hafi verið að tilboðinu þann dag og viðskiptin þá orðið bindandi fyrir aðila, þó uppgjör færi fram næsta bankadag. Ekkert þykir komið fram sem bendi til þess að fyrir aðilum hafi vakað að komast fram hjá gjalddaga víxilsins eða því ákvæði að ekki mætti greiða víxlana upp fyrir gjalddaga. Það ákvæði þykir verða að skýra í ljósi þess að bankinn, útgefandi víxlanna, var viðskiptavaki þeirra og hafði þar með þá skyldu að setja fram dagleg kauptilboð í víxlana, en eins og áður segir verður að líta svo á, að í hvert sinn sem bankinn keypti víxil til baka samkvæmt samþykktu slíku boði, hafi hann í raun greitt víxilskuld sína. Þykja atvik hér ekki sambærileg við atvik sem komu til skoðunar í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 162/2010 og 163/2010, að því leyti að þau þóktu hafa miðað að því að lánardrottinn fengi forgangsrétt sem hann ella hefði ekki notið gagnvart hliðstæðum lánardrottnum og hefðu þannig leitt til tjóns. Þykir hér ekki hafa verið gert sennilegt að slíkt hafi vakað fyrir aðilum. Þykir dóminum sem boð Landsbanka Íslands hf. inn á kauphöll um kaup víxlanna hafi verið eðlilegt, enda bankinn í fullum rekstri og með skyldur sem viðskiptavaki, og að ekki hafi verið leitt í ljós að nokkuð hafi verið óeðlilegt við þá ákvörðun að ganga að boðinu. Greiðslur fóru fram mánudaginn 6. október. Var bankinn þá í fullum rekstri en Fjármálaeftirlitið tók vald hluthafafundar hans ekki í sínar hendur fyrr en 7. október, en lög nr. 125/2008 öðluðust gildi hinn 7. október 2008. Ljóst má vera, að hefði Landsbanki Íslands hf. að morgni mánudagsins 6. október ekki staðið við samþykkt kauptilboð sitt frá föstudeginum um fyrrgreind víxilkaup, hefði traust til hans beðið verulegan hnekki og allar tilraunir til að bjarga rekstri hans orðið mun þyngri í vöfum ef þá mögulegar. Ljóst er að samkomulag tókst um kaup víxlanna föstudaginn 3. október og bar að greiða þá mánudaginn 6. október í gegnum það greiðslukerfi sem lýst hefur verið. Þann dag var bankinn í rekstri. Þykir dóminum sem telja verði að slík greiðsla í greiðslukerfinu, samkvæmt hinum samþykktu kaupum, hafi verið eðlileg. Þykir ekki hafa verið sýnt fram á í málinu að skilyrði séu uppfyllt til að umræddum greiðslum verði rift með afli 134. gr. laga nr. 21/1991. Eins og áður hefur komið fram féll stefnandi frá þeim málsástæðum sem byggðar voru á 131. og 141. gr. sömu laga og í ljósi framanritaðs verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnanda í máli þessu. Stefnandi verður dæmdur til að greiða hvoru stefndu 564.750 krónur í málskostnað og hefur þá verið litið til skyldu þeirra til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Fyrir stefnanda fór með málið Jóhannes Sigurðsson hæstaréttarlögmaður en fyrir stefndu Ólafur Rúnar Ólafsson héraðsdómslögmaður. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Aðalstefnda og varastefnda, Rekstrarfélag verðbréfasjóða ÍV hf. og Íslensk verðbréf hf., eru sýkn af kröfum stefnanda, Landsbanka Íslands hf. í slitameðferð, í máli þessu. Stefnandi greiði aðalstefnda og varastefnda 564.750 krónur í málskostnað hvoru.
Mál nr. 235/1999
Vátrygging Kaupleiga
E tók bílkrana á kaupleigu hjá G. Sagði í samningi um leiguna að G væri eigandi kranans allan samningstímann. Að beiðni G gaf vátryggingafélagið V út vátryggingarskírteini fyrir húftryggingu á krananum með vátryggingarfjárhæðinni 8.500.000 krónur. Kraninn eyðilagðist nokkrum vikum eftir að kaupleigu-samningurinn var gerður. Greiddi V vátryggingarfjárhæðina til G. E stefndi V og krafðist þess að fá greiddar bætur fyrir kranann á grundvelli markaðsverðs hans, sem E taldi vera 13.007.385 krónur. Í vátryggingarbeiðni G, sem V samþykkti, var tekið fram að G væri rétthafi bóta, ef til tjóns kæmi. Var því talið var að G hefði verið vátryggður í skilningi laga um vátryggingarsamninga og húftryggingin einungis til hagsbóta G, sbr. 54. gr. laganna. Þá þótti ekki sannað að E að hefði sjálfur keypt húftrygginu á bílkrananum hjá V. Samkvæmt því þótti E ekki hafa sýnt fram á að hann ætti kröfu til húftryggingarbóta úr hendi V. Var félagið sýknað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 19. apríl 1999, en það var fellt niður 4. júní með vísan til 157. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Ný áfrýjunarstefna var gefin út 14. júní með vísan til 4. mgr. 153. gr. laganna. Krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 13.007.385 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. nóvember 1997 til greiðsludags, að frádregnum 8.384.700 krónum, sem stefndi greiddi 28. janúar 1998. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara, að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Með samningi 4. september 1997 tók áfrýjandi bílkrana á kaupleigu hjá Glitni hf. Kom skýrt fram í samningnum að Glitnir hf. væri eigandi bílkranans og eignarréttur félagsins að leiguhlutnum héldist á samningstímanum, en honum skyldi ljúka 1. október 2004. Í 12. gr. samningsins sagði að hið leigða skyldi allan samningstímann vera vátryggt í samræmi við kröfur Glitnis hf. og að leigutaki skyldi greiða iðgjöld af þeim vátryggingum. Þar sagði einnig að leigutaka væri heimilt að taka frekari vátryggingar vegna hins leigða. Á forsíðu samningsins var ritað „ábyrgðar og kaskótrygging“ í reit, sem merktur var: „Tegundir trygginga“. Er óumdeilt að hér hafi verið átt við að skylda áfrýjanda eftir samningnum næði bæði til lögmæltrar ábyrgðartryggingar og húftryggingar bílkranans. Sama dag og kaupleigusamningurinn var gerður sendi Glitnir hf. stefnda í símbréfi beiðni um ábyrgðar- og kaskótryggingu vegna bílkranans. Í beiðninni var tekið fram, að áfrýjandi væri vátryggingartaki, að verðmæti tækis væri 8.500.000 krónur og loks að Glitnir hf. væri eigandi hins leigða og væri því „rétthafi bóta“, ef tjón yrði. Gaf stefndi í framhaldi af því út vátryggingarskírteini með vátryggingarfjárhæðinni 8.500.000 krónum fyrir tímabilið frá 8. september 1997 til 1. september 1998. Afrit af skírteininu ber með sér að áfrýjandi var vátryggingartaki. Ekki er deilt um að stefndi krafði áfrýjanda um iðgjöld af vátryggingum þessum með því að senda honum gíróseðla. Ekki liggja fyrir gögn um hvort iðgjöldin hafi verið greidd eða hver það gerði. Áfrýjandi fór í september á skrifstofu stefnda og keypti þar svonefnda frjálsa ábyrgðartryggingu vegna rekstrar bílkranans fyrir vátryggingartímabilið frá 4. september 1997 til 1. september 1998. Hann kveðst einnig hafa beðið um „al-kaskótryggingu“ fyrir bílkranann og heldur því fram að samningur hafi stofnast um hana með sér og stefnda. Starfsmenn stefnda, sem komu fyrir dóm, báru að áfrýjandi hafi komið á skrifstofuna um þessar mundir og keypt ábyrgðartrygginguna, en þeir könnuðust ekki við að önnur húftrygging hefði verið tekin vegna bílkranans en sú, sem áður getur, og gilda skyldi fyrir vátryggingartímabilið frá 8. september 1997 til 1. september 1998. Áfrýjandi hefur ekki sannað með víðhlítandi gögnum að rétt sé staðhæfing hans um að stefndi hafi tekið að sér húftryggingu með öðru efni en fyrr greinir. Í héraðsdómi er því lýst að bílkraninn skemmdist svo 19. nóvember 1997 að hann var metinn ónýtur. Greiddi stefndi Glitni hf. 28. janúar 1998 bætur fyrir algert tjón með vátryggingarfjárhæðinni 8.500.000 krónum, að frádreginni eigin áhættu vátryggðs 115.300 krónum, eða 8.384.700 krónur. II. Í 1. mgr. 54. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga er svohljóðandi meginregla um rétt vátryggðs til bóta, þegar vátryggingaratburð hefur borið að höndum: „Sé hlutur vátryggður og eigi greint, hverjum sú trygging skuli til hagsbóta, þá telst vátryggingin vera hverjum þeim til hagsbóta, er bíða mundi tjón við það, að hluturinn skemmdist eða færi forgörðum, vegna þess að hann ætti hlutinn eða veðrétt í honum eða önnur óbein eignarréttindi, eða vegna þess, að hann bæri áhættuna af því, að hluturinn færist.“ Í vátryggingarbeiðni Glitnis hf. 4. september 1997 var eins og fyrr segir berum orðum tekið fram að félagið væri rétthafi bóta, ef til tjóns kæmi. Er ljóst að með orðinu rétthafi er átt við vátryggðan í merkingu 3. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1954. Ekki er annað komið fram en að stefndi hafi samþykkt vátryggingarbeiðnina athugasemdalaust. Verður því að legga til grundvallar að með húftryggingarsamningnum hafi verið kveðið sérstaklega á um að vátryggingin væri einungis til hagsbóta Glitni hf. Samkvæmt framansögðu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að hann eigi kröfu á húftryggingarbótum úr hendi stefnda vegna vátryggingaratburðarins 19. nóvember 1997. Þarf þá ekki að taka afstöðu til annarra röksemda, sem hann styður dómkröfu sína við. Verður héraðsdómur því staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Eyþór Steinarsson, greiði stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., samtals 450.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 1999. 1. Mál þetta var höfðað með framlagningu skjala í dómi 5. febrúar 1998 og dómtekið 11. þ.m. Stefnandi er Eyþór Steinarsson, kt. 110165-5529, Goðaborgum 3, Reykjavík. Stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 13.007.385 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 17. nóvember 1997 til greiðsludags. Allt að frádregnum 8.384.700 krónum, sem voru greiddar 28. janúar 1998, en sú lækkun kröfunnar var sett fram við aðalmeðferð málsins 11. þ.m. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans, en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. 2. Með kaupleigusamningi, dagsettum 4. september 1997, seldi Glitnir hf. stefnanda á kaupleigu bílkranann RS-709 af gerðinni Coles, árgerð 1982. Samningsverð nam 8.500.000 krónum og samningstími var til 31. október 2004. Samningurinn var á grundvelli almennra samningsskilmála samkvæmt kjörleið 2. Samkvæmt 1. grein samningsins skyldi eignarrétturinn að hinu leigða haldast hjá Glitni hf., en flytjast til leigutaka við lok samningstíma, og þá skyldi, samkvæmt 17. grein, leigutaki eignast hið leigða með afsali, enda hefði hann að fullu efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Í 11. grein segir, að leigutaki beri ábyrgð á og skuli bæta Glitni hf. allt það tjón, sem verða kunni á hinu leigða, meðan það er í vörslum hans eða meðan hann beri að öðru leyti áhættuna af því. Vátryggingarfé, sem kunni að fást vegna tjóns á hinu leigða, skuli renna til Glitnis hf. og lækki þá krafa félagsins á hendur leigutaka sem því nemur. Um vátryggingar og skaðabótaábyrgð segir í 12. grein: “Hið leigða skal vera vátryggt í samræmi við kröfur Glitnis hf. á meðan samningur þessi varir. Leigutaki greiðir iðgjöld af vátryggingum þessum og eru þau ekki innifalin í greiðslu samkvæmt 2. grein samningsins. Leigutaka er heimilt að taka sjálfur frekari vátryggingar vegna hins leigða ef slíkt skerðir ekki hagsmuni Glitnis hf. Á meðan samningur þessi er í gildi ber leigutaki ábyrgð á því tjóni sem hið leigða kann að valda með beinum eða óbeinum hætti. Verði Glitni hf. gert að greiða bætur fyrir slíkt tjón getur félagið endurkrafið leigutaka um þá fjárhæð.” Samkvæmt ökutækjaskrá var Glitnir hf. skráður eigandi bílkranans frá 8. september 1997. Með símbréfi til stefnda hinn 4. september 1997 bað Glitnir hf. um lögboðna ábyrgðartryggingu og kaskótryggingu fyrir bílkranann RS-709. Var bílkraninn verðsettur í tryggingarbeiðninni á 8.500.000 krónur. Í beiðninni er stefnandi tilgreindur sem tryggingartaki og vísað er til þess að um kaupleigusamning sé að ræða. Þá segir: “Glitnir hf. er eigandi hins leigða þar til samningurinn fellur úr gildi og er því rétthafi bóta ef til tjóns kemur. Óheimilt er að fella trygginguna úr gildi án samráðs við Glitni hf.” Í samræmi við beiðni Glitnis hf. var bílkraninn tekin í húftryggingu (alkaskótryggingu) fyrir 8.500.000 krónur og var tryggingartímabilið ákveðið 8. september 1997 til 1. september 1998. Samkvæmt staðfestingu stefnda frá 26. september 1997 tryggði stefnandi bílkranann frjálsri ábyrgðartryggingu fyrir tímabilið 4. september 1997 til 1. september 1998. Í stefnu segir, að stefnandi hafi snemma í september 1997 farið í skrifstofur hins stefnda félags og gengið frá tryggingu fyrir bílkranann. Hann hafi tekið hefðbundna ábyrgðartryggingu og einnig alkaskótryggingu. Einnig hafi hann beðið um rekstrarstöðvunartryggingu, en verið sagt, að hann hefði ekki þá tekjureynslu að hægt væri að veita honum slíka tryggingu. Þá hafi stefnandi tekið svokallaða “króktryggingu” eða ábyrgðartryggingu fyrir því, sem kynni að skemmast við hífingar bílkranans. Stefnandi hafi skýrt starfsmanni stefnda frá því, að bílkraninn væri ekki undir 11.500.000 krónum að verðmæti og að hann vildi tryggja verðmæti hans eða raunvirði. Þetta hafi verið ákvörðunarástæða stefnanda fyrir því að taka hjá hinu stefnda félagi alkaskótryggingu fyrir bílkranann. Hinn 19. nóvember 1997 var stefnandi að vinna með bílkranann að hífingu dráttarbáts upp í skip í Þorlákshöfn, þegar kraninn féll niður í skipið. Var hann metinn ónýtur af stefnda og Vinnueftirliti ríkisins. Stefnandi snéri sér til stefnda varðandi bótaákvörðun um uppgjör tjónsins. Hann hélt því fram, að sér væri ekki unnt að fá jafngóðan krana kominn til landsins fyrir minna en um 12 milljónir króna og væri það því vátryggingarverð kranans. Stefnanda var tjáð, að Glitnir hf. væri rétthafi húftryggingarbóta fyrir bílkranann og yrði verðmæti hans bætt í samræmi við vátryggingarsamning Glitnis hf. og stefnda, eða með 8.500.000 krónum. Í bréfi stefnda frá 29. desember 1997 til stefnanda segir, að hugleiðingar hans um að vátryggingarverðið hafi ekki verið ákveðið fyrirfram séu skiljanlegar í ljósi skilmála alkaskó þar sem segi í 15. grein, að vátryggingarfjárhæð sé ekki tilgreind í vátryggingarskírteini. Skilmálar alkaskó taki fyrst og fremst mið af einkabifreiðum þar sem verðmæti sé mjög breytilegt. Þegar um sé að ræða atvinnutæki, svo sem kranabíla, vörubíla og fleira, sé verðmæti ákveðið fyrirfram og því eigi 15. grein skilmála ekki að öllu leyti við, þar sem vátryggingarupphæðin hafi verið ákveðin fyrirfram. Í bréfi stefnda, dagsett 31. desember 1997, til lögmanns stefnanda segir, að þegar um sé að ræða kaupleigutæki, sé það nær undantekningarlaus regla, að kaupleigufyrirtækið annist sjálft milligöngu um tryggingartöku. Vátrygging sé gefin út á nafni kaupleiguhafa, en kaupleigufyrirtækið sé jafnframt rétthafi og bætur jafnan greiddar kaupleigufyrirtæki ef tjón verði. Þá er vísað til þess, að fram komi í gögnum félagsins að vátryggingin hafi komist á fyrir milligöngu Glitnis hf. Glitni hf. voru þann 28. janúar 1998 greiddar 100% bætur vegna tjóns á umræddum bílkrana, eða 8.384.700 krónur, að frádregnum 115.300 krónum vegna sjálfsáhættu. 3. Málsástæður stefnanda og lagarök. Stefnandi hafi sem tryggingartaki og samningsaðili hins stefnda félags samið við félagið um að bílkraninn RS-709 væri tryggður alkaskótryggingu í samræmi við almenna skilmála félagsins númer 12 fyrir húftryggingu ökutækja. Vísað er til efnis 15. greinar: “Vátryggingarupphæð er ekki tilgreind í vátryggingarskírteininu en vátryggingarverðmæti ökutækisins er sú upphæð sem sambærilegt ökutæki að tegund, aldri og gæðum kostaði á almennum markaði á tjónsdegi miðað við staðgreiðslu.” Glitnir hf. hafi ekki haft neitt umboð til þess frá stefnanda að gera tryggingarsamning við hið stefnda félag. Slíkur samningur geti því engan veginn haft gildi milli stefnanda og stefnda. Stefnandi byggir á því, að ekki fari milli mála, að hann sé tryggingartaki þeirrar tryggingar sem mál þetta snúist um, þó að Glitnir hf. sé ákveðinn rétthafi bótanna að 8.500.000 krónum. Þá hafi Glitnir hf. ekki haft heimild til að semja um ákveðið þak á vátryggingarupphæð tryggingarinnar, enda brjóti ákveðin vátryggingarfjárhæð í bága við ofangreinda vátryggingarskilmála. Stefnandi styður fjárhæð dómkröfu sinnar við það, að sér hafi ekki verið unnt að fá sambærilegan bílkrana fyrir lægra verð en sem nemur kröfu sinni. Örðugt hafi verið að finna nákvæmt markaðsverð bílkranans RS-709. Þess vegna hafi verið farin sú leið að fá upplýsingar frá fimm innflytjendum líkra bílkrana um verð þeirra kominna hingað til lands. Fjárhæð dómkröfunnar, 13.007.385 krónur, er fundin með því að taka meðaltal af verðupplýsingum fyrirtækjanna, en öllu nær markaðsverði eða enduröflunarverði umrædds bílkrana verði ekki komist. Stefnandi styður dómkröfu sína einnig við það, að bersýnilega sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig samningstilboð Glitnis hf. frá 4. september 1997. Í því efni verði að líta til efnis slíks samnings, stöðu samningsaðila og síðan þau atvik, sem urðu til þess að bílkraninn eyðilagðist. Stefnandi byggir á því, að það sé bersýnilega ósanngjarnt að bæta honum ekki raunvirði bílkranans og að hann hafi mátt treysta því að alkaskótryggingin væri þess efnis. Stefnandi bendir á, að með 8.500.000 krónum verði raunvirði bílkranans engan veginn bætt. Brjóti það einnig í bága við góða viðskiptavenju og heiðarleika í viðskiptum, með hliðsjón af atvikum öllum, að bera slíkan samning fyrir sig. Stefnandi byggir á því, að ekki geti staðist að Glitnir hf., sem vátryggður, geti verið einráður um efni tryggingarsamningsins, og hafi borið að kynna samningsgerðina fyrir stefnanda þannig að hún öðlaðist gildi gagnvart honum. Stefndi hafi sönnunarbyrði fyrir því, að sá samningur, sem hann byggi afstöðu sína á, sé í gildi milli aðila málsins, svo og hvers eðlis samningurinn sé og hvaða tryggingarskilmálar liggi honum til grundvallar. Stefnandi styður kröfu sína við 2. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingar­samninga, sbr. og 5. gr. og 24. gr. sömu laga. Þá vísar stefnandi til grunnreglna samningaréttarins og til laga nr. 7/1936; sérstaklega er vísað til 36. gr. þeirra laga, a, b og c liða, sbr. lög nr. 14/1995. Stefnandi skírskotar til þeirrar sönnunarbyrði, sem lögð sé á atvinnurekanda samkvæmt 2. mgr. a lið 36. gr. og einnig til 1. mgr. b liðar 36. greinar. 4. Málsástæður stefnda og lagarök. Sýknukrafa stefnda er reist á því, að rangt sé og ósannað að stefnandi hafi gert samning við stefnda um húftryggingu fyrir bílkranann RS-709. Hann eigi því engan rétt til húftryggingarbóta úr hendi stefnda á grundvelli slíks samnings, svo sem hann krefst. Enginn hjá stefnda hefur tekið við beiðni frá stefnanda um húftryggingu fyrir RS-709, eins og stefnandi staðhæfir, hvað þá að slík beiðni hafi verið samþykkt og gengið frá tryggingu. Hefur stefnandi engar sönnur fært fram til stuðnings fullyrðingum sínum, þrátt fyrir óskir um skýringar . Þá er rangt, sem stefnandi heldur fram, að Glitnir hf. hafi ekki haft heimild til að semja um verðmæti hins húftryggða eða skort umboð frá stefnanda til að gera tryggingarsamning við stefnda. Þurfti Glitnir hf. að lögum og samkvæmt kaupleigusamningi ekkert umboð frá stefnanda til að húftryggja bílkranann og verðsetja hið tryggða. Var Glitnir hf. eigandi bílkranans en ekki stefnandi sem aðeins hafði kranann á leigu með rétti til að fá hann keyptan við lok leigutímans eða árið 2004. Hafði Glitnir hf. því allar heimildir til að tryggja kranann án umboðs eða leyfis frá stefnanda. Er samningur Glitnis hf. og stefnda um húftryggingu bílkranans gildur og bindandi að lögum, þ.m.t. umsamið vátryggingarverð 8.500.000 krónur. Á 15. grein alkaskó skilmálanna ekki við hér, þar sem um verð hins vátryggða var samið fyrirfram. Enn er rangt, sem stefnandi heldur fram, að það sé bersýnilega ósanngjarnt gagnvart honum og andstætt góðri viðskiptavenju, að stefndi beri fyrir sig “samningstilboð Glitnis hf. frá 4. september 1997” og bæti ekki stefnanda raunvirði bílkranans RS-709. Fyrir það fyrsta átti stefnandi, eins og áður segir, ekki bílkranann eða þá hagsmuni í bílkrananum, sem húftryggðir voru í samræmi við samningstilboð Glitnis hf. Var þar og skýrt tekið fram, að Glitnir hf. væri rétthafi bótanna, kæmi til tjóns. Var stefnandi aðeins leigutaki kranans á tjónsdegi. Átti stefnandi því engan rétt á húftryggingarbótum, sbr. og 54. gr. vsl. nr. 20/1954. Í öðru lagi er ósannað, að vátryggingarupphæðin, 8.500.000 krónur, hafi ekki svarað raunvirði bílkranans. Sanna upplýsingar um verð á bílkrönum frá fyrirtækjum, sem tilgreind eru af hálfu stefnanda, ekki hvert hafi verið markaðsverð eða raunvirði RS-709 á tjónsdegi. Er þar ekki um sams konar tæki að ræða, kaupkjör lítt tilgreind og óupplýst hvort verð sé með eða án virðisaukaskatts. Hins vegar er viðurkennt af stefnanda, að bílkraninn RS-709 hafi kostað 8.500.000 krónur við komu til landsins. Að framangreindu virtu ætti að vera ljóst, að stefnandi hefur hvorki laga- eða samningsgrundvöll fyrir kröfum sínum. Yrði af einhverjum ástæðum talið, að stefnandi ætti rétt til húftryggingarbóta fyrir RS-709, takmarkast sá bótaréttur við sannað tjón stefnanda við að RS-709 fór forgörðum, vegna þess að stefnandi átti þá eignarrétt í kranabílnum eða veðrétt eða bar áhættuna af því að RS-709 færist, sbr. 1. mgr. 54. gr. vsl. nr. 20/1954. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á, að nokkuð af þessu sé til staðar. Þá gætu bætur til stefnanda aldrei numið meiru en sönnuðu markaðsverði RS-709 á tjónsdegi að frádregnum hinum umsömdu bótum til Glitnis hf. að fjárhæð 8.500.000 krónur. Á Glitnir hf. líka, hvað sem öðru líður, sjálfstæðan rétt til húftryggingarbóta á grundvelli 54. gr. vsl. nr. 20/1954, þar sem Glitnir hf. átti eignarréttinn að RS-709, en stefnandi var aðeins leigutaki samkvæmt kaupleigusamningi Glitnis hf. og stefnanda. Námu hagsmunir Glitnis hf. í RS-709 vátryggingarfjárhæðinni, 8.500.000 krónum.Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi og krafist er málskostnaðar úr hendi stefnanda á grundvelli c liðs 131. gr. eml. hver sem úrslit máls verða. 5. Aðilar öfluðu matsgerða undir rekstri málsins. Hinn 14. maí 1998 var dómkvaddur óvilhallur, sérfróður matsmaður, Valgarð Zophaníasson bifvélavirkjameistari, til að meta raunvirði bílkranans RS-709 þann 19. nóvember 1997 og markaðsverð sams konar bílkrana þann dag. Í ódagsettri matsgjörð segir, að sambærilegir kranar muni ekki vera til sölu hér á landi og hafi því verið skoðaðir erlendir sölulistar og verðviðmiðun samkvæmt listum. Verð á sambærilegum krana muni vera um 80.000 sterlingspund. Að viðbættum flutningskostnaði til landsins og aðflutningsgjöldum er niðurstöðufjárhæð matsins 11.661.000 krónur. Stefndi óskaði yfirmats, og á dómþingi 1. október 1998 voru Jón Haukur Sigurðsson framkvæmdastjóri og Teitur Gústafsson viðskiptafræðingur dómkvaddir til starfans. Samkvæmt yfirmatsgjörð, dagsettri 30. nóvember 1998, mátu þeir verð á sambærilegum krana um 80.000 sterlingspund. Að viðbættum flutningskostnaði og aðflutningsgjöldum nemur niðurstöðufjárhæð matsins 11.569.000 krónum. Stefndi samdi um húftryggingu bílkranans, sem um ræðir í málinu, á grundvelli tryggingarbeiðni eiganda hans, Glitnis hf., 4. september 1997. Hefur stefndi greitt Glitni hf. fullar bætur vegna altjóns kranans. Glitnir hf. var vátryggingartaki og vátryggður í skilningi 2. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, en með því að stefnandi var tilgreindur sem vátryggingartaki krafði stefndi hann um iðgjaldagreiðslur, sem hann átti að standa straum af samkvæmt kaupleigusamningi Glitnis hf. og stefnanda. Gegn neitun stefnda hefur stefnandi ekki sýnt fram á, að réttarsamband hafi stofnast milli þeirra um húftryggingu bílkranans. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins sú, að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem er ákveðinn 400.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 567/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. október 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til c liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að X, kt. [...],[...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. október nk. kl. 16:00. Kærði krefst þess að kröfunni verði hafnað. Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn 244., 248. og 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 37. gr., 1., sbr. 2. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í kröfu lögreglustjórans kemur m.a. fram að miðvikudaginn 12. ágúst 2009 hafi ákærði verið handtekinn ásamt meðákærðu Y og Z, þar sem þeir hafi verið staðnir að verki við innbrot að [...] í Reykjavík. Í þágu rannsóknar málsins hafi þeim verið gert að sæta gæsluvarðhaldi frá 13. ágúst til 4. september 2009 en frá þeim degi hafi ákærði sætt síbrotagæslu, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands nr. 510/2009. Í dag hafi lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gefið út ákæru á hendur ákærða auk sjö samlanda hans fyrir fjölda afbrota, einkum auðgunarbrota. Með vísan til gagna málsins og framburðar ákærða hjá lögreglu sé ljóst að hann er undir rökstuddum grun um að hafa framið fjölmörg afbrot sem fangelsisrefsing er lögð við. Þá telur lögreglustjórinn að yfirgnæfandi líkur séu til þess að ákærði haldi áfram afbrotum gangi hann frjáls ferða sinna. Því sé það mat lögreglustjórans að lagaskilyrðum síbrotagæslu sé fullnægt og þess vegna sé þess krafist að ákærða verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi uns máli hans sé lokið hjá dómstólum. Eins og framan er lýst gaf lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu út ákæru í dag á hendur ákærða og sjö öðrum samlöndum hans. Með vísan til þess sem að framan er rakið úr greinargerð lögreglustjóra, og ennfremur með hliðsjón af rannsóknargögnum málsins, er það mat dómsins að ákærði sé undir rökstuddum grun um að eiga aðild að innbrotsmálum, fjölmörgum auðgunarbrotum, brotum á fíkniefnalöggjöfinni auk umferðarlagabrots. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið telur dómurinn að uppfyllt séu skilyrði c liðar 1. mgr. 95. gr. 88/2008 til að verða við kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald. Með hliðsjón af framangreindu þykja vægari úrræði ekki koma til greina og verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ákærði, X, skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. október 2009 kl. 16.00.
Mál nr. 427/2005
Verðbréfaviðskipti Hlutabréf Aðild Málsástæða
S byggði fjárkröfu sína á því að hann hefði átt viðskipti við G um kaup á hlutafé í K 11. nóvember 1999, en G hafi ekki afhent hlutabréf til efnda á kaupsamningnum. G mótmælti því að hafa átt umrædd viðskipti við S og byggði á því að kaupandi hlutabréfa sem hann seldi umrætt sinni hafi verið fyrirtækið B, sem nú sé gjaldþrota. Talið var að S bæri sönnunarbyrði fyrir því að hann hefði átt umrædd viðskipti við G. Ekki var talið að sú sönnun hefði tekist, enda bentu gögn málsins bentu fremur til þess að B hefði keypt bréfin af G og síðan selt þau S. Með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var niðurstaða héraðsdóms um sýknu G staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2005. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 9.421.875 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. nóvember 1999 til 30. júní 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi byggir kröfu sína á því, að hann hafi átt viðskipti við stefnda um kaup á hlutafé í Kögun hf. 11. nóvember 1999. Stefndi hafi ekki afhent hlutabréf til efnda á kaupsamningnum og beri honum því að endurgreiða kaupverðið að viðbættum kostnaði, sem áfrýjandi kveðst hafa orðið fyrir við kaupin. Stefndi hefur mótmælt því að hafa átt umrædd viðskipti við áfrýjanda. Telur hann kaupanda hlutabréfa sem hann seldi umrætt sinn hafa verið fyrirtækið Burnham International á Íslandi hf., sem nú er gjaldþrota. Áfrýjandi ber sönnunarbyrði fyrir staðhæfingu sinni um að hann hafi átt umrædd viðskipti við stefnda. Þessi sönnun hefur ekki tekist, og benda gögn í málinu fremur til þess, að Burnham International á Íslandi hf. hafi keypt bréfin af stefnda og síðan selt þau áfrýjanda. Þannig sýna söluseðlar fyrirtækisins mismunandi gengi við kaup á bréfunum af stefnda og sölu þeirra til áfrýjanda, auk þess sem tekin er þóknun í báðum tilvikum. Bendir það til þess að þetta hafi verið tvenn aðskilin viðskipti. Hvorugur málsaðila vissi af hinum þegar viðskiptin áttu sér stað og í yfirlýsingu forstjóra Kögunar hf., sem hann staðfesti fyrir dómi, kemur fram að hluthafaskrá Kögunar hf. hafi á umræddum tíma borist óformlegt bréf frá Burnham, þar sem tilkynnt hafi verið að það fyrirtæki hafi keypt þessi hlutabréf í Kögun hf. Áður en málið gekk til dóms í héraði lagði áfrýjandi fram skriflega yfirlýsingu frá skiptastjóra þrotabús Burnham International á Íslandi hf., sem sögð er gefin í tilefni af þessu dómsmáli. Þar segir meðal annars að fyrirtækið hafi aðeins haft milligöngu við sölu hlutabréfanna og þau hafi ekki orðið eign þess á neinu tímabili í viðskiptunum. Síðan segir: „Þar sem því mun vera haldið fram í fyrrgreindu máli að sala bréfa þessara hafi verið til Burnham lýsir skiptastjóri því yfir að hann framselji Sameinaða lífeyrissjóðnum kröfu Burnham á hendur Guðmundi Oddssyni ... vegna framangreindra viðskipta, teljist slík krafa vera fyrir hendi.“ Kveðst áfrýjandi til vara byggja kröfu sína á þessu framsali. Stefndi mótmælti framlagningu þessarar yfirlýsingar og málsástæðunni sem of seint fram kominni. Bendir hann á að allt aðrar efnisvarnir eigi við gegn kröfu þrotabúsins heldur en áfrýjanda, sem til dæmis geti snert rétt til skuldajöfnunar gegn kröfum þess, en hann kveðst einmitt eiga gagnkröfur sem hefðu getað nýst honum í þessu skyni. Í stefnu til héraðsdóms var ekki byggt á þessari málsástæðu og var ekkert að henni vikið í greinargerð stefnda. Kemur hún því ekki til athugunar við úrlausn málsins. Samkvæmt því sem fyrr var sagt hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að hann hafi átt í þeim lögskiptum við stefnda, sem hann byggir kröfu sína á. Með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sameinaði lífeyrissjóðurinn, greiði stefnda, Guðmundi Oddssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2005. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 9. júní sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþingi af Sameinaða lífeyrissjóðnum, Borgartúni 30, Reykjavík, á hendur Guðmundi Oddssyni, Fögrubrekku 39, Kópavogi, og Agnari Jóni Ágústssyni, Aðaltúni 10, Mosfellsbæ, með stefnu birtri 28. nóvember 2002 og 12. desember 2002. Stefnandi féll síðar frá öllum kröfum á hendur stefnda, Agnari Jóni Ágústssyni. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 9.421.875 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. nóvember 1999 til 30. júní 2001 og frá þeim degi samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, til greiðsludags. Krafist er vaxtavaxta, sbr. 12. gr. vaxtalaganna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu, in solidum. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Hinn 23. apríl var kveðinn upp dómur í máli þessu í Héraðsdómi Reykjavíkur, sem var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar hinn 20. janúar 2005 var dómur héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Málavextir eru þeir, að hinn 11. nóvember 1999 keypti Lífeyrissjóðurinn Hlíf hlutabréf í Kögun hf., að nafnvirði 500.000 krónur, á genginu 18.75000. Lífeyrissjóðurinn greiddi fyrir hlutinn 9.375.000 krónur, ásamt 48.875 krónum í þóknun, eða samtals 9.421.875 krónur, til Burnhams International á Íslandi hf., sem annaðist milligöngu um sölu hlutafjárins. Hinn 17. nóvember 1999 greiddi Burnham International á Íslandi hf. 9.188.400 krónur af reikningi sínum inn á reikning nr. 0111-26-11833, á nafni Agnars Jóns Ágústssonar. Stefnandi kveður, að stefndi hafi, á þeim tíma er viðskiptin fóru fram, verið eigandi hlutafjár í Kögun hf., að nafnvirði 919.288 krónur. Um hafi verið að ræða 5 hlutabréf, sem stefndi hafi keypt, samtals að fjárhæð 282.118 krónur, og jöfnunarhlutabréf að fjárhæð 637.170 krónur, sem gefið hafi verið út hinn 24. febrúar 1999 og sent hluthöfum í ábyrgðarpósti 19. apríl 1999. Stefnandi kveður, að af hálfu Lífeyrissjóðsins Hlífar hafi ekki verið gerður reki að því að kalla eftir þessu hlutabréfi eða tryggja sér eignayfirráð þess með öðrum hætti. Hafi það ekki verið fyrr en Lífeyrissjóðurinn Hlíf og stefnandi sameinuðust haustið 2001, að farið hafi verið að grennslast fyrir um hlutabréf þetta. Í fyrstu var kröfu um afhendingu hlutabréfs beint til skiptastjóra Burnhams International á Íslandi hf., sem svipt hafði verið starfsleyfi hinn 27. nóvember 2001, og í kjölfarið úrskurðað gjaldþrota. Skiptastjóri hafi gert leit að bréfinu, en í ljós hafi komið að það væri ekki í vörslum þrotabúsins. Samkvæmt yfirlýsingu forstjóra Kögunar, var félaginu tilkynnt að Lífeyrissjóðurinn Hlíf hefði keypt, gegnum Burnham International á Íslandi, hlutabréf að nafnvirði 500.000 krónur. Hlutabréfið hafi aldrei komið í hendur Kögunar hf., þannig að Burnham International á Íslandi hf. hafi aldrei getað yfirfært hlutabréfið á nafn kaupandans, Lífeyrissjóðsins Hlífar, með útgáfu nýs hlutabréfs. Þar sem hlutabréfið hafi aldrei verið sent Kögun hf. til breytinga á hlutafélagaskrá fyrirtækisins vegna sölunnar, hafi hlutaféð verið talið eign stefnda, í bókum Kögunar hf. Hinn 22. apríl 2002 sendi lögmaður stefnanda stefnda, Guðmundi, bréf, þar sem þess var krafist að hann afhenti hlutabréfið eða annað sambærilegt hlutabréf, eða jafnvirði þess sem hann seldi. Stefndi hefur ekki orðið við þessum tilmælum lögmannsins. Stefndi kveður, að hann hafi ásamt Agnari Jóni Ágústssyni, átt í umtalsverðum hlutabréfaviðskiptum á árunum 1998 til 2000. Hafi þeir keypt og selt töluvert af hlutabréfum í gegnum Burnham. Þeir séu vinir, en hafi ekki haft með sér formlegt samstarf um fjárfestingar. Hafi þeir hvor um sig átt töluverða inneign hjá Burnham, sem notuð hafi verið til að kaupa og selja hlutabréf. Við gjaldþrot þess félags hafi þeir tapað umtalsverðum fjárhæðum. Stefndi kveðst fyrst hafa vitað um kröfur stefnanda í apríl 2002. Fram að þeim tíma hafi hann talið að eignastaða hans hjá Kögun hf. væri í góðu lagi. Hann hafi aldrei átt í viðskiptum við stefnanda. Stefndi, Guðmundur, hafi á þeim tíma sem liðinn sé frá meintri sölu til stefnanda, árlega fengið senda staðfestingu um hlutafjáreign sína samkvæmt hlutaskrá Kögunar. Stefndi kveðst hins vegar aldrei hafa fengið eiginlegt hlutabréf í Kögun hf. í hendur. Stefnandi lagði fram yfirlýsingu skiptastjóra Burnham International á Íslandi hf., þar sem þeirri afstöðu skiptastjórans er lýst að umrædd hlutabréf hafi aldrei orðið eign Burnham í umræddum viðskiptum. Jafnframt er því lýst yfir, að verði talið að Burnham hafi keypt bréfin af stefnda þá framselji hann fyrir hönd þrotabúsins kröfu á hendur stefnda vegna umræddra viðskipta, teljist hún vera fyrir hendi. Stefndi mótmælti þessari yfirlýsingu, sem óstaðfestri og þýðingalausri, þar sem ekki væri til úrlausnar í máli þessu viðskipti Burnham International á Íslandi hf. Stefnandi færir þau rök fyrir sóknaraðild sinni, að hann hafi við sameiningu stefnanda og Lífeyrissjóðsins Hlífar tekið við öllum eignum og skuldbindingum Lífeyrissjóðsins Hlífar og þar með kröfu þeirri sem stefnt er vegna. Kveðst stefnandi byggja mál sitt á því, að hann hafi keypt hinn 11. nóvember 1999 af verðbréfamiðlunarfyrirtækinu Burnham International á Íslandi hf., hlutabréf í Kögun hf. í eigu stefnda, Guðmundar Oddssonar, að fjárhæð að nafnvirði 500.000 krónur á gengi 18.75000, og greitt fyrir það samtals 9.375.000 krónur auk kostnaðar að fjárhæð 48.875 krónur, eða samtals vegna kaupanna 9.421.875 krónur. Kaupverðið hafi verið lagt inn á reikning Agnars Jóns, að frádreginni þóknun, eða samtals 9.188.400 krónur, samkvæmt umboði til hans til þess að taka við þeirri greiðslu vegna stefnda. Sama dag hafi Burnham gengið frá sölu hlutabréfa að sama nafnvirði til Lífeyrissjóðsins Hlífar. Af númeri sem umrædd viðskipti hafi fengið hjá Burnham, H000370, megi sjá að sömu hlutir og stefndi hafi selt hafi verið seldir áfram til Lífeyrissjóðsins Hlífar. Stefndi hafi hins vegar aldrei afhent stefnanda þetta ákveðna hlutabréf í Kögun hf., enda hafi það hvorki verið afhent verðbréfafyrirtækinu né Kögun hf. til þess að hægt væri að yfirfæra hlutabréfið á nafn kaupanda, þ.e. stefnanda. Hugsanlega kunni þetta hlutabréf að hafa verið selt þriðja aðila, þótt stefnandi geti ekkert um það fullyrt. Stefndi hafi heldur ekki látið stefnanda hafa annað sambærilegt hlutabréf eða gert tilraun til þess. Þá hafi hann ekki gert neina tilraun til þess að endurgreiða stefnanda vegna kaupa hans á hlutabréfi þessu. Stefnandi krefst þess, að stefndi standi við sinn hluta kaupsamningsins og afhendi stefnanda þetta ákveðna hlutabréf í Kögun hf., eða annað sambærilegt hlutabréf í Kögun hf., sem þá yrði væntanlega keypt á almennum hlutabréfamarkaði. Gangi það ekki eftir hjá stefnda, Guðmundi, þá greiði hann stefnanda til baka þá fjárhæð, sem stefnandi hafi lagt út á sínum tíma vegna hlutabréfakaupanna, ásamt dráttarvöxtum og kostnaði vegna þessarar innheimtu. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfu-, kaupa- og samningaréttar, sérstaklega þeirrar grundvallarreglu kauparéttar, að seljanda beri skylda til að afhenda kaupanda hinn selda hlut, en ella endurgreiða kaupandanum andvirði hins selda hlutar, þannig að kaupandinn verði eins settur og kaupin hefðu aldrei átt sér stað. Einnig vísar stefnandi til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, II., III. og IV. kafla, einkum 6. gr., 9. gr., 12. gr., 13. gr. og 22. gr. laganna. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á aðildarskorti. Stefnandi hafi ekki getað sýnt fram á að hafa átt þau viðskipti við stefnda, sem dómkröfur hans byggja á. Gögn málsins bendi frekar til þess að stefnandi og stefndi hafi átt viðskipti við Burnham International á Íslandi hf. sama dag, annars vegar um kaup og hins vegar um sölu á hlutum í Kögun hf., en í bæði skiptin hafi hlutir, að nafnverði 500.000 krónur, skipt um eigendur. Ekkert bendi hins vegar til að viðskiptin hafi verið milli stefnanda og stefnda. Mismunandi gengi viðskiptanna sýni og að ekki hafi verið um sömu viðskiptin að ræða. Stefndi, ásamt Agnari Jóni Ágústssyni, hafi átt í miklum viðskiptum með hlutabréf á þessum tíma og sé því ekki ljóst hvers vegna umrædd greiðsla á bankareikning í nafni Agnars Jóns Ágústssonar hafi verið. Ekkert kröfusamband sé því á milli stefnanda og stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á þeirri forsendu, að málatilbúnaður sé ákaflega hæpinn, í engu sé sýnt fram á að hann hafi átt í viðskiptum við stefnanda, að stefndi hafi vanrækt að standa við meint viðskipti á vegum Burnham og að ekki liggi fyrir sönnun þess hvaða viðskipti hafi átt sér stað. Þvert á móti liggi frammi skjöl um eignastöðu stefnda í Kögun hf., sem engin athugasemd hafi verið gerð við í um tvö ár. Stefnda hafi ekki verið kunnugt um viðskipti við stefnanda fyrr en fram hafi komið staðhæfingar í þá átt í byrjun síðasta árs. Stefndi kveður skýringar stefnanda og forstjóra Kögunar hf. um afhendingu stefnda á hlutabréfi fjarstæðukenndar. Viðskipi hafi verið með bréf í félaginu svo sem um rafræna skráningu væri að ræða, sökum þess að hlutaskrá Kögunar hf. hafi verið allt of svifasein um útgáfu á hlutum. Það sé hreinn fyrirsláttur af hálfu félagsins rúmum tveimur árum síðar að halda fram að eignastöðu stefnda, vegna meintra viðskipta, hafi ekki verið unnt að breyta af þessum sökum og að þess í stað hafi inneign hans verið ofskráð þennan tíma. Stefnandi og Kögun hf. virðast vera að gera aðra ábyrga fyrir eigin tómlæti og vanrækslu Burnham. Stefnda hafi aldrei verið kunnugt um meint viðskipti né hafi hann móttekið greiðslu á þessum tíma vegna þeirra. Stefndi hafi bæði fyrr og síðar átt í verðbréfaviðskiptum, m.a. í gegnum félag sitt Fögrubrekku ehf. en kannast ekki við að hafa móttekið nefnda greiðslu. Á þessum tíma hafi Fagrabrekka ehf. hins vegar átt um 638.897 króna hlut í Kögun hf., sem seldur hafi verið. Þetta sé hluti af þeirri sölu sem því miður liggi ekki fyrir um nægjanleg gögn frá Burnham, sem keypt hafi bréfin af Fögrubrekku ehf. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti, með því að láta undir höfuð leggjast í tvö og hálft ár að gera kröfu á stefnda. Stefndi ítrekar óskýrleika kröfugerðar stefnanda í þessum efnum og bendir á að með framlögðu minnisblaði Kögunar hf. sé fyrirtækið að reyna að draga úr ábyrgð sinni vegna óskipulags á hlutaskrá. Stefndi hafi alltaf verið í góðri trú um hlutafjáreign sína, svo sem hann hafi fengið staðfest frá hlutaskrá Kögunar. Stefnandi hafi ekki lagt fram í málinu sönnun fyrir þeirri fjárhæð eða hluta, sem hann telji að sér beri frá stefnda og sé dráttarvaxtakröfu hafnað á þeirri forsendu, að eigi stefnandi kröfu, liggi hún ekki fyrir fyrr en við uppkvaðningu dóms í málinu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfuréttar, samningaréttar, sem og meginreglna réttarfars. Einnig vísa stefndu til ákvæða kaupalaga nr. 50/2000, samningalaga nr. 7/1936 og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 2. mgr. 16. gr. laganna. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, aðallega 130. gr. laganna. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggja stefndu á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort málsaðilar hafi átt í hlutabréfaviðskiptum, þar sem stefnandi hafi keypt af stefnda, Guðmundi, hlutabréf í Kögun hf., en ekki fengið afhent hlutabréf í samræmi við það. Í máli þessu liggur fyrir, að Lífeyrissjóðurinn Hlíf keypti hlut í Kögun hf., að nafnvirði 500.000 krónur á genginu 18.75000, eða 9.375.000 krónur, samkvæmt ljósriti af kvittun frá Burnham. Samkvæmt yfirlýsingu endurskoðanda, sem skoðaði tölvugögn Burnham International á Íslandi hf., eftir að það fyrirtæki hafði verið úrskurðað gjaldþrota, fannst í bókhaldinu innkaupareikningur þar sem stefndi er sagður hafa selt hlut í Kögun hf., að nafnvirði 500.000 krónur á genginu 18.60000, eða 9.300.000 krónur. Þóknun hafi verið 11.600 krónur og til útborgunar hafi verið 9.188.400 krónur. Samkvæmt símbréfi frá Landsbanka Íslands var fjárhæð þessari ráðstafað inn á reikning Agnars Jóns Ágústssonar hinn 17. nóvember 1999. Samkvæmt yfirlýsingu forstjóra Kögunar hf., barst fyrirtækinu óformleg tilkynning frá Burnham Int. á Íslandi þess efnis, að fyrirtækið hefði keypt hlutabréf í Kögun að nafnvirði 500.000 krónur og að Burnham International á Íslandi hafi selt hlutabréf í Kögun hf. að nafnverði 500.000 krónur til Lífeyrissjóðsins Hlífar. Eins og áður greinir byggir stefnandi á því, að hann hafi átt í viðskiptum við stefnda og keypt af honum hlut í Kögun hf. á árinu 1999, en ekki fengið afhent bréf vegna kaupanna. Fyrir liggur að hlutafjárviðskipti þessi annaðist verðbréfafyrirtækið Burnham International á Íslandi hf. Stefnandi fullyrðir að hann hafi ekki fengið afhent bréf í samræmi við hlutafjárkaupin. Þegar gögn málsins eru virt liggur ekki fyrir með óyggjandi hætti að málsaðilar hafi átt umrædd viðskipti. Þegar það er virt er ekki unnt að fullyrða nú, svo mörgum árum síðar, gegn andmælum stefnda, að stefndi hafi ekki á þeim tíma er hlutafjárviðskiptin urðu, afhent þann hlut sem hann seldi, og stefnandi keypti, eða að atvik hafi verið með þeim hætti sem stefnandi lýsir. Með vísan til þess ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Guðmundur Oddsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Sameinaða lífeyrissjóðsins, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 132/2015
Útlendingur Stjórnsýsla Gjafsókn
M, nígerískur ríkisborgari, krafðist þess að ógiltur yrði úrskurður innanríkisráðuneytisins og felld úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar þess efnis að umsókn hans um hæli á Íslandi yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi og að hann ásamt umsókn sinni skyldi sendur til Ítalíu. Hélt M því fram að liðinn væri sex mánaða frestur til að endursenda hann til Ítalíu samkvæmt d. lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar og því bæri að taka hælisumsókn hans til efnismeðferðar hér á landi. Fyrir lá að innanríkisráðuneytið hafði fallist á ósk M, um frestun réttaráhrifa framangreinds úrskurðar ráðuneytisins, þar til að niðurstaða lægi fyrir í tilteknu máli sem flutt var munnlega fyrir Hæstarétti sama dag og mál þetta og dæmt samhliða því. Með vísan til 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga var því talið að framangreindur frestur byrjaði að líða við uppsögu dóms þessa. Þá var ekki talið að á Ítalíu væri fyrir hendi kerfislægur galli sem leiddi til þess að M stæði frammi fyrir raunverulegri hættu á að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð, yrði hann sendur þangað. Af þeim sökum stæðu ákvæði 45. gr. laga nr. 96/2002 því ekki í vegi að synjað væri að taka umsókn M til efnismeðferðar. Var Í því sýknað af kröfum M.
Stefndu leggja áherslu á að málshraðaregla 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sé afstæð að efni til, en meta verði málsmeðferðina heildstætt í hverju máli fyrir sig, þ.e. hvað geti talist eðlilegur málsmeðferðartími. Ljóst sé að viðfangsefni stjórnsýslunnar séu mörg og því taki úrlausn þeirra óhjákvæmilega mislangan tíma og oft sé fyrirsjáanlegt að afgreiðsla umfangsmikils máls geti óhjákvæmilega tekið langan tíma. Af þeim sökum sé ekki við neitt ákveðið tímaviðmið að miða. Hælismál séu þess eðlis að málsmeðferð þeirra geti verið flókin og umfangsmikil. Ítarlega þurfi að skoða upplýsingar um aðstæður í því landi sem senda eigi hælisleitenda til, auk þess sem skoða þurfi málsgögn af nákvæmni og taka hælisleitenda í viðtal. Að því leyti sé eðlilegt að afgreiðsla hælismála taki einhvern tíma. Í máli þessu hafi heildarmálsmeðferðartími hjá Útlendingastofnun og ráðuneytinu verið um 21 mánuður. Verði sá tími ekki talinn óeðlilegur samkvæmt eðli málsins og málsmeðferðartíma í sambærilegum málum sem og í ljósi aðstæðna í hæliskerfinu á Íslandi, en eins og fram hafi komið hafi umsóknum hælisleitenda fjölgað og málsmeðferð því dregist. Þá beri enn fremur að benda á að í máli þessu hafi verið óskað eftir að réttaráhrifum úrskurðar stefnda innanríkisráðuneytisins frá 14. mars 2013 yrði frestað þar til niðurstaða lægi fyrir í sambærilegu máli sem rekið var fyrir dómstólum á árinu 2013 (Hrd. 445/2013), en það varðaði endursendingu til Ítalíu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Eins og fram hafi komið hafi ráðuneytið fallist á það með bréfi, dagsettu 7. júní 2013, að fresta réttaráhrifum þar til niðurstaða lægi fyrir í fyrrnefndu dómsmáli. Á sama tíma hafi mál stefnanda verið til meðferðar hjá umboðsmanni Alþingis. Stefndi innanríkisráðuneytið hafi, með bréfi, dagsettu 8. júlí 2013, fallist á að taka mál stefnda upp á ný. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 445/2013 hafi fallið 17. desember 2013. Með vísan til framangreindrar málsmeðferðar hafni stefndu því að brotið hafi verið á málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá hafna stefndu því enn fremur að um tilhæfulausa endurupptöku hafi verið að ræða í máli þessu. Stefndu mótmæla því að þau hafi ekki uppfyllt rannsóknarreglu í máli stefnanda. Stefndu segja að Dyflinnarsamstarfið byggi á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki sem gangi út á það að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir efnislega enda geti þau treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að grundvallarmannréttindi þeirra verði virt. Öll aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar séu aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu og Flóttamannasamningi SÞ. Í ljósi þessa hafi ekki verið fjallað um og tekin afstaða til þess hvort aðstæður stefnanda hafi verið með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a-liðar 1. mgr. Flóttamannasamnings SÞ, sbr. 44. gr. og 44. gr. a í lögum nr. 96/2002 sem fyrr greinir. Af sömu ástæðu hafi ekki verið tekið til skoðunar hvort stefnandi teldist flóttamaður „sur place“. Stefndu telja það úrlausnarefni vera á ábyrgð ítalskra yfirvalda. Mótmæla stefndu því að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með því að kanna ekki aðstæður í Nígeríu. Slíkt hafi ekki verið á hendi stefndu heldur ítalskra yfirvalda. Stefndu leggja áherslu á að úrlausnarefnið hafi verið hvort senda bæri stefnanda ásamt hælisumsókn sinni til Ítalíu eða taka umsóknina til efnislegrar meðferðar hér á landi. Við úrlausn málsins hafi þess vegna verið skoðað sérstaklega hvort stefnandi hefði fullnægjandi málsmeðferðarúrræði við komuna til Ítalíu, sbr. 1. mgr. 45. gr. laga nr. 96/2002, sbr. 3. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 33. gr. flóttamannasamnings SÞ. Stefndu segjast hafa hagað rannsókn málsins þannig að unnt væri að varpa upp hlutlægri mynd af aðstæðum í endurviðtökuríki. Þá hafi stefnanda á báðum stjórnsýslustigum gefist kostur á að taka þátt í að upplýsa málið og koma að sjónarmiðum sínum í samræmi við andmælarétt sinn. Stefnandi hafi lagt fram hælisbeiðni og við það tækifæri svarað mikilvægum spurningum. Stefnandi hafi fengið hælisviðtal hjá stefnda Útlendingastofnun og lagt fram greinargerð. Stefnandi hafi einnig notið aðstoðar talsmanns þegar mál hans hafi verið til meðferðar og hafi hann komið greinargerð ásamt fylgigögnum á framfæri við stefnda innanríkisráðuneytið. Hafi kæran og greinargerðin verið kannaðar gaumgæfilega við úrlausn málsins og málatilbúnaður stefnanda rakinn í úrskurði stefnda innanríkisráðuneytisins. Þá hafi stefndu aflað gagna um stöðu hælisleitenda á Ítalíu og málsmeðferðina þar. Stefndu telja því að við meðferð málsins hafi réttindi og hagsmunir stefnanda á engan hátt verið fyrir borð borin að lögum og málið verið nægilega rannsakað áður en ákvörðun hafi legið fyrir og síðar úrskurður upp kveðinn. Stefndu benda auk þess á að þau hafi enga hagsmuni af því að leiða mál til lykta án þess að vera fyllilega örugg um að kröfum 10. gr. stjórnsýslulaga sé fullnægt. Stefndu leggja enn fremur áherslu á að í 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 sé stjórnvöldum einungis gert að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ og leita þar upplýsinga þegar það eigi við. Í ákvæðinu sé með öðrum orðum ekki lögð fortakslaus skylda á stjórnvöld til að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ. Stefndu telja stjórnvöld því hafa svigrúm til að meta hvort beita eigi þessari heimild við öflun upplýsinga í hælismálum. Í málinu hafi ekki verið fjallað efnislega um hælisbeiðni stefnanda heldur hvort lögmætt væri að senda stefnanda til ríkis sem beri ábyrgð á málsmeðferð og efnislegri afgreiðslu málsins. Í máli þessu hafi heldur ekki verið talið eiga við að leita eftir formlegri samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ þar sem stefndu hafi talið fyrirliggjandi gögn fullnægjandi og málið því fullrannsakað. Hafi því hvorki verið um að ræða brot á 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 né 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002. Eftir nákvæma skoðun á málsgögnum öllum þurfi að rökstyðja niðurstöður stjórnvalda með tilvísun til lagaákvæða sem ákvörðun sé byggð á og þeirra sjónarmiða sem séu ráðandi við niðurstöðuna, sem og á mati á sjónarmiðum kæranda í málinu. Sé það mat stefndu að því hafi verið fylgt á báðum stjórnsýslustigum. Er því alfarið hafnað að brotið hafi verið gegn málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga við meðferð málsins. V Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort taka eigi hælisumsókn stefnanda til efnismeðferðar hér á landi. Niðurstaða Útlendingastofnunar og innanríkisráðuneytisins um að taka hælisumsókn stefnanda ekki til meðferðar er byggð á Dyflinnarsamstarfinu, sbr. reglugerð ráðsins (EB) nr. 343/2003 frá 18. febrúar 2003, svonefndri Dyflinnarreglugerð. Ísland er aðili að Dyflinnarsamstarfinu og voru ákvæði þessarar reglugerðar birt hér á landi með auglýsingu í C-deild Stjórnartíðinda 30. maí 2003, nr. 14/2003. Ítalía á sömuleiðis aðild að samningnum. Af lestri reglugerðarinnar er ljóst að að meginstefnu til skal fjallað um hælisumsóknir í einu aðildarríki, sbr. einnig d-lið 1. mgr. 46. gr. a laga um útlendinga nr. 96/2002. Ber þá almennt að miða við að því ríki þar sem hælisleitandinn lagði fyrst fram umsókn um hæli, sé skylt að fjalla efnislega um umsóknina. Samkvæmt þessu bar ítölskum yfirvöldum að fjalla um umsókn stefnanda, en fyrir liggur að hann sótti þar um hæli árið 2004. Í fyrsta lagi reynir á þá málsástæðu stefnanda hvort íslenskum stjórnvöldum beri, þrátt fyrir meginregluna, að taka umsókn stefnanda til efnismeðferðar þar sem sending stefnanda til Ítalíu hafi dregist fram yfir þau tímamörk sem mælt er fyrir um í Dyflinnarreglugerðinni, en í 4. mgr. 19. gr. reglugerðarinnar segir að flytja þurfi hælisleitanda til þess ríkis, sem skylt er að fjalla efnislega um umsókn hælisleitanda, innan sex mánaða frá því síðarnefnda ríkið samþykkti að taka við hælisleitandanum. Af d-lið 1. mgr. 20. gr., sbr. c-lið 1. mgr. 20. gr. samningsins, má ráða að þrjú tímamörk komi til greina sem upphafsmark áðurnefnds sex mánaða frests: í fyrsta lagi þegar móttökuríki samþykkir að taka við hælisleitanda og umsókn hans, í öðru lagi þegar liðinn er sá frestur, sem móttökuríki hefur til að svara hvort það samþykki móttöku hælisleitanda, í þriðja lagi þegar fyrir liggur niðurstaða málskots eða áfrýjunar á ákvörðun um að senda hælisleitanda til annars samningsríkis, að því gefnu að réttaráhrifum upphaflegu ákvörðunarinnar hafi verið frestað. Að því er varðar síðastnefnda tímamarkið ber að hafa í huga að 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga mælir fyrir um að ekki megi framkvæma ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið fyrr en útlendingurinn hefur fengið færi á að leggja fram kæru eða niðurstaða liggur fyrir í máli þar sem útlendingur hefur óskað eftir frestun réttaráhrifa. Kemur þá til skoðunar hvort fyrrgreindur sex mánaða fresturinn teljist hafa verið liðinn í máli stefnanda. Fyrir liggur að stefnandi kom hingað til lands 29. júlí 2012 og óskaði eftir hæli á Íslandi. Við leit að fingraförum stefnanda í svonefndum Eurodac-gagnagrunni kom í ljós að hann hafði verið skráður í grunninn af yfirvöldum á Ítalíu. Hinn 15. ágúst 2012 var farið fram á við ítölsk yfirvöld að þau tækju við stefnanda og umsókn hans um hæli. Var það gert á grundvelli áðurnefndrar Dyflinnarreglugerðar. Að sögn stefndu barst ekki svar frá ítölskum yfirvöldum og ber því að líta svo á að ítölsk yfirvöld hafi samþykkt 30. ágúst 2012 að taka við stefnanda og umsókn hans um hæli, sbr. c-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarsamningsins. Hinn 8. október 2012 tók Útlendingastofnun ákvörðun um að taka ekki til efnismeðferðar umsókn stefnanda um hæli og dvalarleyfi hér á landi. Byggði stofnun þessa ákvörðun á d-lið 1. mgr. 46. gr. a og a-lið 1. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Stefnanda var birt ákvörðunin 10. október 2012. Með bréfi til innanríkisráðuneytisins, dagsettu 12. október 2012, fór stefnandi fram á að réttaráhrifum ákvörðunarinnar yrði frestað. Réttaráhrif ákvörðunarinnar frestuðust sjálfkrafa við þessa beiðni, sbr. það sem áður hefur verið sagt um 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002. Stefnandi kærði ákvörðun Útlendingastofnunar til innanríkisráðuneytisins með bréfi dagsettu 23. janúar 2012. Ráðuneytið kvað upp úrskurð í málinu 14. mars 2013 en í úrskurðinum staðfesti ráðuneytið ákvörðun Útlendingastofnunar frá 8. október 2012. Úrskurðurinn var birtur stefnanda 26. mars 2013. Með bréfi, dagsettu 8. apríl 2013, óskaði stefnandi eftir því að frestað yrði réttaráhrifum úrskurðar ráðuneytisins. Þeirri beiðni var hafnað með úrskurði innanríkisráðuneytisins 16. apríl 2013, sem birtur var stefnanda 30. apríl 2013. Með bréfi til innanríkisráðuneytisins 14. maí 2013 ítrekaði stefnandi beiðni um frestun réttaráhrifa og var sú beiðni nú samþykkt með bréfi til lögmanns stefnanda dagsettu 7. júní 2013. Af framansögðu leiðir að í máli því sem hér er til meðferðar frestuðu ítrekaðar beiðnir stefnanda réttaráhrifum ákvörðunar Útlendingastofnunar frá 8. október 2012, sbr. 3. mgr. 32. gr. og laga nr. 96/2002 um útlendinga. Sökum þessara frestana á réttaráhrifum leið áðurnefndur sex mánaða frestur aldrei. Gildir þá einu þótt stefndi innanríkisráðuneytið hafi látið hjá líða að svara beiðni stefnanda frá 12. október 2012, enda frestuðust réttaráhrif ákvörðunar stefndu Útlendingastofnunar strax við það að beiðni um frestun réttaráhrifa var sett fram. Ber íslenska ríkið því ekki ábyrgð á efnislegri meðferð hælisumsóknar stefnanda á grundvelli 4. mgr. 19. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, sbr. og dóma Hæstaréttar í málum nr. 405/2013 og 430/2014. Í öðru lagi reynir á hvort íslenskum stjórnvöldum sé óheimilt að endursenda stefnanda til Ítalíu þar sem þarlend yfirvöld hafi ákveðið að senda stefnanda til Nígeríu. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til ákvæða 45. gr., sbr. 46. gr. a í lögum um útlendinga, en þar segir að ekki megi senda útlending til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir sem geta leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður eða ef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks staðar. Samsvarandi verndar skuli útlendingur njóta sem vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Vísar stefnandi í þessu samhengi einnig til 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Af þessum ákvæðum leiðir að við endursendingu hælisleitanda til Ítalíu hvílir sú skylda að ganga úr skugga um að aðstæður séu með þeim hætti á Ítalíu að áfrýjanda sé þar tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd og að ekki sé þar brotið gegn tilvitnuðum ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Í ákvörðun Útlendingastofnunar frá 8. október 2012 kemur fram að aðstæður hælisleitanda á Ítalíu hafi verið kannaðar og bendi ekkert til annars en að ítölsk stjórnvöld séu í stakk búin til að veita stefnanda bæði viðeigandi málsmeðferð og móttöku. Hefur stefnandi ekki hnekkt þessu mati fyrir dómi. Að þessu virtu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands frá 17. desember 2013 í máli nr. 445/2013 er ekki unnt að fallast á með stefnanda að íslenskum stjórnvöldum sé á grundvelli 45. gr., sbr. 46. gr. a, laga um útlendinga, óheimilt að endursenda stefnanda til Ítalíu. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að stefndu hafi brotið gegn málshraðareglu þeirri sem fram kemur í 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 23. gr. a í lögum um útlendinga. Ákvörðun Útlendingastofnunar var kynnt stefnanda 10. október 2012, rúmlega tveimur mánuðum eftir komu stefnanda til landsins. Endanleg niðurstaða innanríkisráðuneytisins vegna kæru stefnanda lá þó ekki fyrir fyrr en 15. apríl 2014. Þegar litið er til þeirra skyldna sem á stjórnvöldum hvíla við meðferð hælismála, m.a. í ljósi rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og andmælareglu 13. gr. laganna, verður ekki á það fallist að málshraðaregla 9. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin við meðferð máls þessa. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að stefndu hafi brotið gegn rannsóknarreglunni sem mælt er fyrir um í 10. gr. stjórnsýslulaga og 50. gr. laga um útlendinga. Eins og áður er rakið er meginregla Dyflinnar-samkomulagsins sú að efnismeðferð hælisumsóknar útlendings fari að meginstefnu til aðeins fram í einu aðildarríki. Rannsókn stjórnvalda hér á landi hlýtur því að miða að því að upplýsa hvort ástæða sé að ætla að meðferð eða aðbúnaður hælisleitenda í móttökulandi, í tilviki stefnanda Ítalíu, sé í andstöðu við 3. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu eða aðrar þjóðréttarlegar skuldbindingar sem íslenska ríkið er bundið af. Rannsóknin ætti hins vegar ekki að snúa að aðstæðum í upprunalandi stefnanda, enda væri slík rannsókn hluti af efnismeðferð hælisumsóknarinnar. Af ákvörðun Útlendingastofnunar frá október 2012 verður ekki annað ráðið en að stofnunin hafi kynnt sér aðstæður hælisleitenda á Ítalíu og málsmeðferð hælisleitenda þar í landi. Innanríkisráðuneytið lagði sömuleiðis mat á þessi atriði í úrskurði sínum frá apríl 2014, þar sem ráðuneytið fjallaði sérstaklega um hvernig stefnanda væri tryggð frekari umfjöllun ítalskra stjórnvalda með því að leggja fram viðbótarhælisumsókn, eftir atvikum á þeim grundvelli að hann ætti á hættu að sæta ofsóknum í upprunaríki sínu vegna kynhneigðar sinnar. Þá ætti hann þess kost að leita réttar síns fyrir ítölskum dómstólum. Samkvæmt þessu og í ljósi þess í hvaða farvegi mál stefnanda var fyrir íslenskum stjórnvöldum verður að telja að mál hans hafi verið nægilega upplýst. Að þessu virtu er ekki unnt að fallast á að stefndu hafi brotið gegn rannsóknarreglum þeim sem fram koma í stjórnsýslulögum og lögum um útlendinga. Þegar allt framangreint er virt hefur ekki verið í ljós leitt að fyrrgreindar stjórnvaldsákvarðanir hafi verið haldnar þeim annmörkum að leitt geti til ógildingar þeirra. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, sem þykir hæfilega ákveðin 800.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, innanríkisráðuneytið og Útlendingastofnun, eru sýkn af kröfum stefnanda, Martin Omolu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.
Mál nr. 197/2017
Kærumál Kröfugerð Sakarefni Dómstóll Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
Í málinu gerðu S og V aðallega kröfu um að tiltekið ákvæði reglugerðar um framleiðslu, innflutning og heildsölu áfengis í atvinnuskyni yrði dæmt ógilt, en til vara að þeim væri heimilt, þrátt fyrir umrætt reglugerðarákvæði og með nánar tilgreindum hætti, að afhenda frönsk vín til íslenskra einstaklinga. Héraðsdómur vísaði aðalkröfu S og V frá dómi á grundvelli 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með vísan til þess að það væri ekki á færi dómstóla að kveða á um gildi ákvæða reglugerða eða annarra stjórnvaldsfyrirmæla án tengsla við úrlausn tiltekins sakarefnis. Þá vísaði héraðsdómur varakröfum S og V frá dómi á grundvelli 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 með vísan til þess að kröfurnar lytu hvorki að tiltekinni stjórnvaldsákvörðun né væru þær settar fram í tengslum við tiltekið sakarefni. Brysti dómstóla því vald til að leggja dóm á þær. Í dómi Hæstaréttar var áréttað að við málflutning um frávísunarkröfu Í hefðu S og V gert breytingar á varakröfum sínum sem Í hefði mótmælt, en samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 skuli vísa frá dómi kröfu, sem ekki komi fram í stefnu, nema stefndi samþykki að hún komist að. Að því gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar meðkæru 24. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. apríl sama ár. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2017, þar sem máli sóknaraðila gegnvarnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka máliðtil efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Við málflutning í héraði um frávísunarkröfuvarnaraðila gerðu sóknaraðilar breytingar á varakröfum sínum, sem mótmælt varaf hálfu varnaraðila. Samkvæmt öðrum málslið 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991skal kröfu, sem kemur ekki fram í stefnu, vísað frá dómi nema stefndi hafisamþykkt að hún kæmist að án þess. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar,Sante ehf. og Vins Divins s.á.r.l., greiði óskipt varnaraðila, íslenska ríkinu,350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur föstudaginn 10. mars 2017Málþetta, sem var höfðað með birtingu stefnu 7. september 2016, var tekið tilúrskurðar 6. febrúar sl. Stefnendur eru Sante ehf., Hellusundi 6 í Reykjavík ogVins Divins s.á.r.l., 9B Boulevard Georges Clémenceau, 21200 Beaune,Frakklandi. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnendur gera báðir, hvorfyrir sitt leyti, þá aðalkröfu að ákvæði 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr.828/2005 um framleiðslu, innflutning og heildsölu áfengis í atvinnuskyni, semútgefin var í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu þann 6. september 2005, verði dæmtógilt. Stefnandi Vins Divins s.á.r.l.gerir til vara þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að honum sé heimilt, þráttfyrir 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 828/2008 um framleiðslu, innflutning ogheildsölu áfengis í atvinnuskyni, að fela Sante ehf., sem handhafainnflutningsleyfis, að afhenda frönsk vín fyrir sína hönd með póstsendingu tilíslenskra einstaklinga sem uppfylla aldursskilyrði 18. gr. áfengislaga nr.75/1998. Stefnandi Sante ehf. gerir þákröfu til vara að viðurkennt verði með dómi að honum sé heimilt, þrátt fyrir 1.mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 828/2008 um framleiðslu, innflutning og heildsöluáfengis í atvinnuskyni, að afhenda, í umboði Vins Divins, frönsk vín með póstsendingutil íslenskra einstaklinga sem uppfylla aldursskilyrði 18. gr. áfengislaga nr.75/1998. Að auki gera báðir stefnendur íöllum tilvikum, hvor fyrir sitt leyti, þá kröfu að stefndi greiði þeimmálskostnað að skaðlausu, eftir atvikum samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðaryfirlitum. Stefndi krefst aðallegafrávísunar málsins frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfumstefnenda. Í báðum tilvikum krefst stefndi greiðslu málskostnaðar úr hendistefnenda. Málflutningur um frávísunarkröfustefnda fór fram 6. febrúar sl. og var málið að því loknu tekið til úrskurðar.I.Stefnendurtelja að ákvæði 1. mgr. 5. gr. reglugerðar um framleiðslu, innflutning ogheildsölu áfengis í atvinnuskyni setji innflutningi áfengis ólögmætar skorðurog því sé nauðsynlegt að fá framangreindu reglugerðarákvæði hnekkt í því skyniað geta hafið samstarf um innflutning gæðavína með þeim hætti sem þeir ráðgera. Stefnandinn Sante ehf. kveðstsérhæfa sig í innflutningi og sölu dýrra, franskra gæðavína, aðallega til veitingahúsaog diplómata. Fyrirtækið fékk leyfi til innflutnings áfengis 31. ágúst sl. tileins árs en kveðst áður hafa haft leyfi til heildsölu með áfengi. Sante kveðstekki selja Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, ÁTVR, neinar vörur m.a. vegnaþess að innflutningsvörur Sante henti illa fyrirkomulagi viðskipta ÁTVR oggeymsluaðstæðum hjá henni. Stefnandi, Vins Divins s.á.r.l.,kveðst sérhæfa sig í sölu og útflutningi franskra vína frá Búrgúndarhéraðinu,þar sem starfsstöð fyrirtækisins er, í sama gæðaflokki og stefndi flytur inn.Stefnendur kveðast hafa átt í samstarfi um innflutning og sölu vína til Íslandsum nokkurt skeið, þeir hafi áhuga á því að auka samstarfið og hyggist gerasamning um það samstarf. Í þeim samningi muni verða kveðið á um að Sante seljivín frá Vins Divins, bæði sem sjálfstæður milliliður og sem umboðsmaðurfyrirtækisins. Þá kemur fram í stefnu að stefnendur hyggist koma á fótvefverslun með vín. Fyrirætlanir stefnenda geri ráð fyrir því að Sante afhendivín til kaupenda, eftir atvikum með póstsendingu í skilningi laga umpóstþjónustu nr. 19/2002. Stefnendur telja að 1. mgr. 5.gr. reglugerðar nr. 828/2005, um framleiðslu, innflutning og heildsölu áfengisí atvinnuskyni, kunni að standa í vegi fyrir ofangreindri fyrirætlan og leiði tilþess að Sante geti ekki veitt Íslendingum sams konar þjónustu og erlendirvínkaupmenn geri. Vísa þeir í því sambandi til bréfs innanríkisráðuneytisinstil þeirra, sem dagsett er 4. desember 2015. Bréfið er svar ráðuneytisins viðminnisblaði lögmanns Sante frá 15. ágúst sama ár þar sem óskað er eftir afstöðuráðuneytisins til lögmætis fyrirætlana þeirra. Í minnisblaðinu er spurt hvortþeim sem hafi innflutnings- eða heildsöluleyfi með áfengi sé heimilt að setja áfót vefsíðu með upplýsingum um vín sem hann hafi til sölu, hvort honum séheimilt að taka við og afgreiða (þ.e. samþykkja pöntun og taka við greiðslu)pantanir á víni í gegnum vefverslunina til annarra en taldir eru upp í 5. gr.reglugerðar nr. 828/2005, að því tilskildu að þeir hafi aldur til áfengiskaupa.Loks er spurt hvort þeir sem hafi innflutnings- eða heildsöluleyfi með áfengimegi afhenda það sjálfir eða senda það með pósti til kaupenda eða hvort skyltsé að afhenda áfengið með milligöngu ÁTVR. Í svari ráðuneytisins er vísaðtil takmarkana á sölu áfengis samkvæmt lögum nr. 86/2011, um verslun með áfengiog tóbak og bent á 7. gr. laganna og 10. gr. áfengislaga nr. 75/1998, þar semfram komi að ÁTVR hafi einkaleyfi á því að selja og afhenda áfengi í smásölu.Ráðuneytið segir í svari sínu að ekki þurfi leyfi til að opna vefsíðu ogjafnframt að ekki sé bannað að einstaklingar panti löglega vöru í gengnumvefverslun. Hins vegar bendir ráðuneytið bæði á ákvæði 1. og 2. mgr. 20. gr.áfengislaga um bann við áfengisauglýsingum og ítrekar að öðrum en ÁTVR sé ekkiheimilt að selja eða afhenda neytendum áfengi. Feli það sem í minnisblaðinu erkallað að „afgreiða pöntun“ á áfengi í sér verslun með áfengi sé það óheimilttil annarra aðila sem taldir eru upp í áðurnefndri 5. gr. reglugerðar nr.828/2005, óháð því hvort þau viðskipti fari fram í gegnum vefverslun eða meðöðrum hætti. Loks er spurningunni um heimild til að afhenda áfengi svarað á þáleið að afhending þurfi að fara fram í gegnum ÁTVR nema til aðila sem meðtæmandi hætti eru taldir upp í 2. mgr. 8. gr. og 2. mgr. 9. gr. laga nr.75/1998. Í stuttu máli felur svarráðuneytisins í sér þá afstöðu að einkaréttur ÁTVR nái til hvers kyns verslunarmeð áfengi og að hvers konar afhending áfengis í smásölu til neytenda þurfi aðfara fram fyrir tilstilli ÁTVR. Stefnendur telja þessa lagatúlkun ráðuneytisinsí mótsögn við beina sölu erlendra vínkaupamanna til neytenda hér á landi semstefnendur segja vera umfangsmikla og fara fram án aðkomu ÁTVR. Stefnendurkveða að hin afdráttarlausa afstaða innanríkisráðuneytisins til þess aðeinkaréttur ÁTVR nái til þess að afhenda áfengi í smásölu sé tilefni þessararmálsóknar. Afstaða ráðuneytisins sé í samræmi við ákvæði 1. mgr. 5. gr.nefndrar reglugerðar, sem stefnendur byggja á að hafi ekki viðhlítandilagastoð. Þrátt fyrir þá sannfæringu stefnenda, að lögskýringar ráðuneytisinsfái ekki staðist, telja stefnendur ekki koma til álita að hefja samstarfið, aðóbreyttu, með þeim hætti sem lýst hefur verið, þar sem búast megi við því aðríkisvaldið beiti margvíslegum valdheimildum sínum til hins ýtrasta af slíkutilefni. Slíkar aðgerðir gætu hugsanlega raskað starfsgrundvelli stefnenda hérá landi, a.m.k. til skemmri tíma. Málsókn þessi sé því óhjákvæmileg.II.Stefnendurbyggja málatilbúnað sinn á því að í einkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis, sbr.10. gr. áfengislaga nr. 75/1998 og 7. gr. laga nr. 86/2011, um verslun meðáfengi og tóbak, felist einkaleyfi til reksturs smásöluverslana, en ekki ségirt fyrir heimild þeirra, sem hafi leyfi til innflutnings eða heildsölu áfengis,að „afgreiða pantanir [...] og afhenda þeim vín, eftir atvikum meðpóstsendingum í skilningi laga um póstþjónustur nr. 19/2002“, enda séu þeir semþannig kaupa áfengi orðnir 20 ára gamlir sbr. 18. gr. áfengislaga. Með öðrumorðum byggja stefnendur á því að þeim sé heimilt að selja neytendum áfengi ígegnum vefverslun, þrátt fyrir ákvæði laga um einkasölu ÁTVR á áfengi. Stefnendur reisa aðalkröfu sína,um ógildingu 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 828/2008 á því að ákvæðið skortiviðhlítandi lagastoð. Í ákvæðinu er kveðið á um að þeim sem hafi innflutnings-eða heildsöluleyfi á áfengi sé óheimilt að afhenda það öðrum en þeim sem taldireru upp í ákvæðinu. Afending til neytenda er ekki meðal þess sem talið er upp íákvæðinu. Byggja stefnendur á því, svo sem að framan greinir, að túlka verðieinkaleyfi ÁTVR til smásölu áfengis á þann veg að einkaleyfið nái einvörðungutil reksturs smásöluverslana. Til samræmis við þetta beri að túlka ákvæði 2.mgr. 8. gr. og 2. mgr. 9. gr. áfengislaga, þar sem segir að handhöfuminnflutnings- og heildsöluleyfis sé ekki heimilt að selja áfengi í smásölu, meðþeim hætti að þar sé einvörðungu vísað til sölu í áfengisverslunum.Reglugerðarákvæðið feli samkvæmt orðanna hljóðan í sér víðtækari takmörkun enlögin kveði á um en takmarkanir á atvinnufrelsi, sem njóti verndar samkvæmt 75.gr. stjórnarskrárinnar, verði að styðjast við skýra og ótvíræða heimild ísettum lögum og allan vafa beri að túlka stefnendum í hag. Jafnframt byggja stefnendur áþví að það fari í bága við ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar að banna íslenskumhandhafa innflutningsleyfis að gera sams konar samninga um sölu og afhendinguvíns við íslenska neytendur, sem erlendum vínkaupmönnum er heimilt að gera en ístefnu er staðhæft að slíkur innflutningur og sala sé heimiluð. Þá fari það íbága við 16. gr. EES-samningsins að mismuna vínkaupmönnum, sem eru meðstarfsstöð hér á landi, miðað við þá sem eru annars staðar á EES-svæðinu og séauk þess brot á meðalhófsreglu þar sem viðskipti sem stefnendur hyggjast bjóða uppá, raski á engan hátt því markmiði löggjafar um áfengismál, að koma í veg fyrirmisnotkun áfengis. Sömu reglur eigi að gilda um heimild þessara aðila til aðselja neytendum áfengi í gegnum vefverslun. Stefnendur byggja á því að sústarfsemi sem þeir fyrirhuga, sbr. málsgr. nr. 7 og 8 í stefnu þessari, teljistinnflutningur í skilningi áfengislaganna, og af þeim ástæðum sé fyrirhuguðstarfsemi ótvírætt heimil Sante sem handhafa innflutningsleyfis. Teljastefnendur að ekki fái staðist að íslenskum neytendum sé heimilt að pantafrönsk vín beint frá Frakklandi, en óheimilt að fela íslenskum víninnflytjandaað hafa milligöngu um innflutninginn frá sama aðila. Varakröfur sínar byggjastefnendur á sömu málsástæðum og lagarökum og aðalkröfuna. Tilgangurinn með varakröfumsé að fá viðurkennt með dómi að Sante geti haft milligöngu um afhendingufranskra vína í tengslum við innflutning Vins Divins, og þar með hafið, a.m.k.að hluta, það samstarf sem stefnendur í máli þessu hafa í undirbúningi.Framangreint sé meðal annars mikilvægt til þess að stefnendur geti hafiðsameiginlegan rekstur á vefverslun, með þeim hætti að Sante hafi með höndumafhendingu vörunnar á Íslandi. Þá er í stefnu gerð grein fyrirþví að stefnendur krefjist þess að dómurinn afli álits EFTA-dómstólsins umskýringu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið að því leyti sem samningurinnhefur þýðingu fyrir mál þetta, sbr. 1. gr. laga nr. 21/1994, um öflun álitsEFTA-dómstólsins, og leggja stefnendur til að tilteknar spurningar verði lagðarfyrir dómstólinnIII. Stefndi byggir frávísunarkröfusína á því að kröfugerð og málatilbúnaður stefnenda standist ekki formskilyrðilaga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, stefnendur skorti lögvarða hagsmuni afþví að fá skorið úr um kröfur sínar, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 aukþess sem málið sé svo vanreifað að ekki verði lagður á það dómur, sbr. einkume- og f-lið 1. mgr. 80. gr. laganna. Enn fremur telur stefndi að skilyrðisamlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 séu ekki fyrir hendi. Hvað kröfugerðina varðar þá geristefnendur sameiginlega þá aðalkröfu að ákvæði 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr.828/2005 um framleiðslu, innflutning og heildsölu áfengis í atvinnuskyni verðidæmt ógilt. Þessi krafa sé sett fram án tengsla við raunhæft úrslausnarefni ogsé því í raun lögspurning sem ekki verði með réttu lögð fyrir dómstóla. Ímálinu liggi ekki fyrir nein ákvörðun stefnda um rétt eða skyldu stefnenda ogúrlausn dómstóla um kröfuna hefði ekkert raunhæft gildi fyrir réttarstöðuþeirra. Í lið 1 í stefnu sé kveðið á um að stefnendur þurfi að hnekkja ákvæði1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 828/2005 „í því skyni að geta hafið samstarf uminnflutning gæðavína með þeim hætti sem þeir ráðgera“. Undirstriki þessimálatilbúnaður að kröfugerð stefnenda sé lögspurning. Raunverulegir, virkirhagsmunir stefnenda af niðurstöðu málsins séu ekki fyrir hendi. Kröfur þeirralúti ekki að úrlausn um ákveðna kröfu heldur feli í sér óljósar ráðagerðir umsamstarf þeirra í framtíðinni. Sjáist þetta víða í stefndu, m.a. þar semfjallað er um fyrirhugaðan sameiginlegan rekstur á vefverslun stefnenda. Sé þvíljóst að málið varðar hagsmuni sem ekki eru orðnir til, sbr. einnig 1. mgr. 26.gr. laga nr. 91/1991. Stefnendur krefjast þess síðanhvor um sig til vara að viðurkennt verði með dómi að þeim sé heimilt, þráttfyrir framangreint reglugerðarákvæði, að afhenda frönsk vín með póstsendingutil íslenskra einstaklinga sem uppfylla aldursskilyrði 18. gr. áfengislaga nr.75/1998. Erfitt sé að átta sig á innihaldi þeirra dómkrafna og óljóst sé hvortstefnendur séu að óska eftir heimild dómstólsins til þess að ganga gegnákvæðinu eða virða það að vettugi og þá á hvaða grundvelli. Þá sé alls óljósthvað sé átt við með „afhendingu með póstsendingu“. Stefnendur hafa ekki heimildtil reksturs póstþjónustu í samræmi við ákvæði laga nr. 19/2002 um póstþjónustuog vandséð hvernig dómstóllinn getur veitt þeim slíka heimild. Ef marka megimálatilbúnað stefnenda virðast áform þeirra um samstarf snúast um að stefnandiSante ehf. reki einhvers konar vefverslun með áfengi stefnanda Vins Divinss.á.r.l. Að mati stefnda endurspeglast þetta hins vegar ekki í kröfugerðinni.Sé tilgangur málsóknarinnar sá að fá úr því skorið hvort milliganga stefnandaSante ehf. um afhendingu innflutts áfengis til neytenda sé heimil sé ljóst aðfjölmörg ákvæði laga og reglugerða hljóti að koma til skoðunar. Gildi ákvæðis1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 828/2005, sem stefnendur fara fram á að verðiógilt með dómi, ráði þannig ekki úrslitum um hvort háttsemin teljist í samræmivið gildandi rétt. Þá byggir stefndi á því að ekkisé uppfyllt í málinu sú meginregla íslensks einkamálaréttarfars að kröfugerðþurfi að vera svo ákveðin og ljós að unnt sé að taka hana upp óbreytta semályktunarorð í dómsorði ef efnisleg skilyrði eru fyrir þeim málalokum. Við matá því hvort kröfugerð sé nægilega ákveðin og ljós, sbr. 4. mgr. 114. gr. laganr. 91/1991, verði að líta til þess að enda þótt ákvæði 1. mgr. 5. gr.reglugerðar nr. 828/2005 verði ógilt standi eftir önnur lagaákvæði sem varðistefnandann Sante sem handhafa innflutningsleyfis. Ef fallist yrði á kröfurstefnenda yrði með öðrum orðum engin breyting á réttarstöðu stefnenda. Að þvíer lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins varðar bendir stefndi einnig á aðstefnandinn Vins Divins s.á.r.l. sé ekki handhafi innflutningsleyfis og þvímuni úrlausn dómstóla ekki hafa bein áhrif á réttarstöðu hans. Samandregið eru aðal- ogvarakröfur stefnenda að mati stefnda í raun ekki annað en lögspurningar; þar ermeð öðrum orðum velt upp álitaefnum um tilvist eða skýringu réttarreglna semtengjast ekki úrslausn um ákveðna kröfu. Þá er það álit stefnda að tilgreiningmálsástæðna og atvika sem málsóknin er byggð á sé svo óskýr og ruglingsleg aðómögulegt sé fyrir stefnda að átta sig á hvert sakarefnið raunverulega sé oggrípa til efnislegra varna. Stefnendur byggja sameiginlegaaðild sína á 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 án þess að það sé rökstuttfrekar. Samkvæmt ákvæðinu er fleiri en einum heimilt að sækja mál í félagi efdómkröfur þeirra eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings.Sú aðstaða sem stefnendur vísi til sé að þeir hyggist gera með sér samning þarsem Sante taki að sér að afhenda vín sem viðskiptavinir panta í vefverslun semstefnendur virðast ætla að koma á fót í sameiningu. Sante hafiinnflutningsleyfi samkvæmt 8. gr. áfengislaga og njóti réttinda sem slíkur.Vins Divins sé hins vegar erlendur birgir Sante ehf. sem hafi í huga að geraviðskiptasamning við Sante ehf. sem muni, að minnsta kosti að hluta, byggjast áþví að réttarstaða Sante verði sú sem málatilbúnaður þeirra gengur út á. Afþessu sé ljóst að aðstaða Sante ehf. og Vins Divins s.á.r.l. sé ekki hin samaog því sé skilyrði samlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991ekki uppfyllt. Óljóst sé hvaða sérstöku hagsmunir hvors stefnenda um sig kalliá aðild þeirra beggja að málinu og sérstakar varakröfu hvors þeirra um sig.Málsatvik og málsástæður í stefnu varpi engu ljósi á þetta og enga aðgreiningumálsástæðna fyrir kröfum hvors þeirra um sig sé að finna í stefnu. Sé máliðverulega vanreifað að þessu leyti.IV.Ímáli þessu krefjast stefnendur þess aðallega að ákvæði 1. mgr. 5. gr.reglugerðar nr. 828/2005 verði ógilt með dómi. Byggja stefnendur þá kröfu á þvíað ákvæðið skorti viðhlítandi lagastoð og í stefnu er sú málsástæða rökstuddnánar svo sem rakið hefur verið. Til vara gerir hvor stefnenda um sig kröfu umað viðurkennt verði með dómi að Sante ehf. sé heimilt að afhenda íslenskumeinstaklingum sem hafa aldur til vín frá Vins Divins s.á.r.l. með póstsendingu.Fallast verður á það með stefnda að kröfugerð aðila sé ekki í samræmi viðáskilnað laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Með aðalkröfu sinni krefjaststefnendur þess að dómurinn ógildi ákvæði 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr.828/2005. Það er ekki á færi dómstóla að kveða á um gildi ákvæði reglugerða eðaannarra stjórnvaldsfyrirmæla án tengsla þess við úrlausn tiltekins sakarefnis.Niðurstaða dóms um gildi framangreinds ákvæðis í reglugerð 828/2005, hefði þvíekki í för með sér annað en að dómurinn veitti svar við þeirri lögfræðileguspurningu hvort umdeilt ákvæði færi í bága við lög eða hefði ónóga lagastoð.Dómstólar verða ekki krafðir álits um lögfræðileg efni nema að því leyti semþað er nauðsynlegt til úrlausnar um ákveða kröfu í dómsmáli skv. 1. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991. Aðalkrafa stefnenda fer í bága við þessa reglu og verðurhenni af þeim sökum vísað frá dómi. Með varakröfum sínum krefjaststefnendur þess að viðurkenndur verði réttur Sante ehf., þrátt fyrir 1. mgr. 5.gr. reglugerðar nr. 828/2008, til að afhenda einstaklingum, sem uppfyllaaldursskilyrði 18. gr. áfengislaga nr. 75/1998, vín með póstsendingu. Annarsvegar er krafan sett fram af hálfu Vins Divins og þess krafist að Sante getifyrir þeirra hönd afhent áfengi og hins vegar er af hálfu Sante krafistviðurkenningar á því að þeir sjálfir geti afhent áfengi í umboði meðstefnanda.Með hliðsjón af málavöxtum, eins og þeim er lýst í stefnu, verður að skiljavarakröfur stefnenda þannig að í þeim felist krafa um að viðurkennt verði aðSante ehf. sé heimilt að selja neytendum áfengi í smásölu í gegnum vefverslunsem fyrirtækið hyggst setja á fót á grundvelli samnings við meðstefnanda.Vefverslun þessari hefur þó ekki verið komið á fót og engir samningar þar aðlútandi enn verið gerðir milli stefnenda. Stefnandinn Sante ehf. hefurleyfi til innflutnings á áfengi. Varakröfur málsins lúta í reynd að því aðdómstólar skýri hvaða heimildir felist í innflutningsleyfinu. Það er hvorkihlutverk dómstóla að veita leyfi sem stjórnvöldum er lögum samkvæmt falið aðveita sbr. 8. gr. áfengislaga nr. 75/1998, né heldur að kveða á um þærheimildir sem leyfinu fylgja. Samkvæmt 60. gr. og 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar er unnt að bera ákvarðanir stjórnvalda undir dómstóla aðuppfylltum ákveðnum skilyrðum. Varakröfur stefnenda lúta hins vegar ekki aðtiltekinni stjórnvaldsákvörðun og eru heldur ekki settar fram í tengslum viðtiltekið sakarefni. Breytir það engu í þessu efni þótt fyrir liggi bréf fráinnanríkisráðuneytinu þar sem lýst er afstöðu þess til lagalegra álitaefna semtengjast deiluefninu. Dómstóla brestur því vald til að leggja dóm á varakröfurstefnenda og verður þeim vísað frá dómi sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.Er því ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort stefnandi Vins Divins hafisjálfstæða lögvarða hagmuni af því að dómurinn afmarki inntakinnflutningsleyfis meðstefnanda. Með framangreindum rökstuðningiverður öllum kröfum stefnenda vísað frá dómi. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 skulu stefnendur greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilegaákveðinn 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari kvað upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi.Stefnendur greiði stefnda óskipt 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 173/2004
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Stefnendur eru Jón Ágúst Jóhannsson, kt. [...], og Sigríður Sveinsdóttir, kt [...], bæði persónulega og fyrir hönd Jóns Jóhannssonar ehf., kt. [...], öll Ásmundarstöðum, Ásahreppi, Rangárvallasýslu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 15. apríl 2004 um frávísun máls sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilar gagnkærðu 26. apríl 2004 og krefjast staðfestingar úrskurðar héraðsdóms, en þó þannig að dæmdur málskostnaður í héraði verði verulega hækkaður. Einnig krefjast þeir kærumálskostnaðar. Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að vísa beri málinu sjálfkrafa frá dómi á grundvelli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðilar greiði varnaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðilar, Jón Ágúst Jóhannsson, Sigríður Sveinsdóttir og Jón Jóhannsson ehf., greiði varnaraðilum, Holtabúinu ehf., Gunnari Andrési Jóhannssyni og Sigurði Garðari Jóhannssyni, samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 461/1999
Erfðaábúð Lífstíðarábúð Samningur Gjafsókn
H bjó á jörðinni K í hreppnum V frá 1920 og þar til íbúðarhús á jörðinni brann í nóvember 1998. Var hún bústýra fyrst hjá föður sínum og síðar hjá bróður sínum, en þeir höfðu erfðaábúð á jörðinni. Eftir að bróðir H lést, en hann var ókvæntur og barnlaus, fór hún fram á lífstíðarábúð á jörðinni við landbúnaðarráðuneytið. Skrifaði H undir leigusamning þar að lútandi í maí 1997, en samningurinn var gerður með fyrirvara um samþykki hreppsnefndar V og jarðanefndar sýslunnar. Hreppsnefnd V hafnaði samþykkt samningsins vegna ákvæða hans um búfjárhald á jörðinni. Var þá gerður viðauki við samninginn og honum breytt þannig að jörðin K var leigð H meðan hún hefði búsetu þar meginhluta ársins og skuldbatt hún sig til að heimila G, sem frá árinu 1994 hafði leigt nærliggjandi jarðir til reksturs golfvallar, afnot af hluta jarðarinnar. H undirritaði viðaukann í september 1997 og ráðherra í október sama ár. Í júní 1998 afturkallaði H undirskrift sína á leigusamninginn og krafðist þess að jörðin yrði byggð sér á erfðaleigu. Með leigusamningi undirrituðum í maí 1998 leigði landbúnaðarráðherra V hluta K, en undanskilin var landspilda sem leigja átti H. Í september 1999 var V síðan leigður sá hluti K sem undanskilinn var í fyrri samningi. H höfðaði mál og krafðist aðallega viðurkenningar á að hún hefði erfðaábúð á K með vísan til 37. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Talið var að H uppfyllti ekki skilyrði ákvæðisins og ætti því ekki rétt til erfðaábúðar á K. Þá var heldur ekki fallist á varakröfu H um viðurkenningu lífstíðarábúðar á grundvelli 1. tl. 37. gr., sbr. 5. gr. ábúðarlaga. Til þrautavara gerði H kröfu um viðurkenningu lífstíðarábúðar samkvæmt leigusamningi sem hún undirritaði í maí og september 1997. Talið var að samningurinn hefði aldrei tekið gildi gagnvart H og að ekki væri unnt að líta svo á að undirskrift ráðherra fæli í sér stjórnsýsluákvörðun í samræmi við 3. mgr. 6. gr. jarðalaga nr. 65/11976. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að H ætti hvorki rétt til erfðaábúðar né lífstíðarábúðar á jörðinni K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi er jörðin Kálfatjörn í Vatnsleysustrandarhreppi kirkjujörð á forræði jarðadeildar landbúnaðarráðuneytisins. Áfrýjandi flutti þangað 1920, en hún er fædd í desember 1917. Faðir hennar var með erfðaábúð á jörðinni til ársins 1971, er bróðir hennar, Gunnar Erlendsson, tók við erfðaábúðinni. Áfrýjandi var bústýra hjá föður sínum frá árinu 1955 og síðar hjá bróður sínum, en þau voru bæði ógift og barnlaus. Fjárbúskap var hætt á jörðinni 1982 og hænsnarækt 1995. Með leigusamningi 21. janúar 1994 leigði landbúnaðarráðuneytið Golfklúbbi Vatnsleysustrandar nágrannajarðir Kálfatjarnar, eyðijarðirnar Hátún og Fjósakot, til reksturs golfvallar. Gunnar Erlendsson hafði haft Fjósakot á leigu, og skrifaði hann undir samninginn vegna þeirrar jarðar. Gunnar andaðist 11. nóvember 1995, en áfrýjandi bjó áfram á jörðinni þar til íbúðarhúsið brann í nóvember 1998. Með bréfi 8. ágúst 1996 fór áfrýjandi fram á lífstíðarábúð á jörðinni Kálfatjörn. Golfklúbbur Vatnsleysustrandar hafði einnig áhuga á því að fá jörðina til þess að unnt væri að stækka golfvöllinn. Gögn málsins bera með sér, að margir fundir voru haldnir í landbúnaðarráðuneytinu með áfrýjanda og talsmanni hennar og fulltrúa golfklúbbsins. Skrifaði áfrýjandi undir leigusamning 7. maí 1997 um lífstíðarábúð. Í samningnum var tekið fram, að hann tæki ekki til jarðanna Móakots og Fjósakots, sem áður fylgdu jörðinni Kálfatjörn, og að leigutaka væri kunnugt um þau áform leigusala að leigja Golfklúbbi Vatnsleysustrandar jörðina Móakot til áframhaldandi uppbyggingar golfvallar á svæðinu. Þá var einnig tekið fram í samningnum, að hann væri gerður með fyrirvara um samþykki hreppsnefndar Vatnleysustrandarhrepps og jarðanefndar Gullbringusýslu, sbr. 1. mgr. 6. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Á fundi hreppsnefndar Vatnleysustrandarhrepps 3. júní 1997 var því hafnað að samþykkja samninginn og talið, að hann samrýmdist ekki aðalskipulagi hreppsins, sem staðfest var 16. nóvember 1994. Samningurinn gerði ráð fyrir framleigurétti á beit fyrir 15 hross, og kvaðst hreppsnefndin ekki heimila hrossabeit á jörðinni með tilvísan í samþykkt um búfjárhald í Vatnsleysustrandarhreppi nr. 225/1992. Jafnframt tók hreppsnefndin fram, að hún myndi á engan hátt leggja stein í götu þess, að áfrýjandi gæti búið á Kálfatjörn svo lengi sem hún óskaði. Viðauki var gerður við framangreindan leigusamning og honum breytt á þá leið, að jörðin var leigð áfrýjanda meðan hún hefði búsetu á jörðinni meginhluta ársins. Þá skuldbatt hún sig til að heimila Golfklúbbi Vatnsleysustrandar afnot af svokölluðu norðurtúni Kálfatjarnar. Nánari afmörkun þess svæðis var háð samkomulagi leigutaka og golfklúbbsins. Næðist ekki samkomulag skæri leigusali úr. Að öðru leyti skyldu gilda ákvæði leigusamningsins, sem áfrýjandi undirritaði 7. maí 1997. Áfrýjandi undirritaði viðauka þennan í september 1997, og ráðherra undirritaði samninginn með viðauka 15. október sama ár. Hreppsnefndin samþykkti aldrei samninginn svo breyttan. Með bréfi 1. júní 1998 afturkallaði áfrýjandi undirskrift sína á leigusamninginn, sem hún kvaðst hafa undirritað í þeirri trú, að hann væri um erfðaábúð en ekki lífstíðarábúð. Krafðist hún þess, að jörðin yrði byggð sér á erfðaleigu. Með leigusamningi undirrituðum 12. og 25. maí 1998 leigði landbúnaðarráðherra Vatnsleysustrandarhreppi hluta af jörðinni Kálfatjörn. Undanskilin leigu var landspilda, sem var afmörkuð á meðfylgjandi uppdrætti, sem leigusali áformaði að leigja áfrýjanda. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður viðauki við þennan leigusamning, undirritaður í september 1999, þar sem hreppnum er leigður sá hluti Kálfatjarnar, sem undanskilinn var í fyrri leigusamningi. II. Aðalkrafa áfrýjanda er sú, að viðurkennt verði að hún hafi erfðaábúð á jörðinni Kálfatjörn. Styður hún þá kröfu við 37. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, sem kveður á um það, hvernig réttur til ábúðar erfist. Samkvæmt skýrum orðum greinarinnar er ljóst, að áfrýjandi uppfyllir ekki skilyrði 1. - 7. tl. greinarinnar. Þá á ákvæði 8. tl. ekki við, þar sem bróðir áfrýjanda hafði haft jörðina til ábúðar í meira en 10 ár, er hann andaðist. Loks er ósannað, að hann hafi látið uppi tillögur eða sérstakar óskir um ráðstöfun jarðarinnar, sbr. 9. tl. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans, að áfrýjandi eigi ekki rétt til erfðaábúðar á jörðinni. Varakröfu sína um viðurkenningu lífstíðarábúðar styður áfrýjandi við 1. tl. 37. gr., sbr. 5. gr., ábúðarlaga. Staðfest er það álit héraðsdóms, að 1. tl. 37. gr. um ábúðarrétt milli hjóna geti ekki átt við það tilvik, sem hér um ræðir. Þrautavarakrafa áfrýjanda er um viðurkenningu lífstíðarábúðar samkvæmt leigusamningnum, sem hún undirritaði 7. maí 1997 og í september sama ár. Eins og fram er komið var samningur þessi gerður með skýrum fyrirvara um samþykki hreppsnefndar Vatnsleysustrandarhrepps. Að framan er því lýst, að hreppsnefndin hafnaði samningnum á fundi sínum 3. júní 1997, og ekki verður séð af gögnum málsins, að viðaukinn við samninginn hafi verið borinn undir hreppsnefnd. Þá er og fram komið, að áfrýjandi afturkallaði undirskrift sína undir samninginn með bréfi 1. júní 1998. Samkvæmt framansögðu tók samningurinn aldrei gildi gagnvart áfrýjanda. Ekki er unnt að líta svo á, að undirskrift ráðherra feli í sér stjórnsýsluákvörðun í samræmi við 3. mgr. 6. gr. jarðalaga. Er fallist á það með héraðsdómi, að áfrýjandi eigi hvorki erfðaábúðar- né lífstíðarábúðarrétt á jörðinni. Kemur því ekki til frekari umfjöllunar ógildingarkrafa áfrýjanda á leigusamningi milli stefndu. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur. Rétt þykir, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar er kveðið á um í dómsorði. D ó m s o r ð : Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Herdísar Erlendsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun talsmanns hennar, 200.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 26. maí sl., var þingfest 11. nóvember 1998. Stefnandi er Herdís Erlendsdóttir, kt. 181217-2439, Kálfatjörn, Vatnsleysustrandarhreppi. Stefndu eru íslenska ríkið annars vegar og Vatnsleysustrandarhreppur hins vegar. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að viðurkennt verði með dómi, að stefnandi hafi erfðaábúð á allri jörðinni Kálfatjörn á Vatnsleysuströnd ásamt jörðinni Goðhól, en til vara, að stefnandi hafi lífstíðarábúð á allri jörðinni, ásamt jörðinni Goðhól, en til þrautavara, að stefnandi hafi lífstíðarábúð á jörðunum skv. leigusamningi, er stefnandi undirritaði 7. maí 1997, og ráðherra 15. október 1997. Jafnframt er gerð krafa, um að leigusamningur milli stefndu um sömu jörð sé dæmdur ógildur frá upphafi. Þá er gerð krafa um málskostnað að mati dómsins óskipt úr hendi stefndu. Báðir stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavaxtalýsing stefnanda Málavextir eru þeir að foreldrar stefnanda fluttu að Kálfatjörn á Vatnsleysuströnd 1920 er stefnandi var þriggja ára. Hefur hún búið þar síðan. Faðir stefnanda, Erlendur Magnússon, var með erfðaábúð á jörðinni til ársins 1971, en þá tók bróðir stefnanda, Gunnar Erlendsson við erfðaábúðinni og hélt henni þar til hann andaðist 11. nóvember 1995. Stefnandi varð bústýra hjá föður sínum árið 1955 er móðir hennar veiktist. Hefur stefnandi staðið fyrir búinu síðan, fyrst með föður sínum og síðar bróður sínum Gunnari. Þau systkinin voru bæði ógift og barnlaus og bjuggu saman á Kálfatjörn. Voru þau með kindur og hænsni. Þau hættu fjárbúskapnum 1982 og hænsnarækt 1995. Gunnar var með hross á hagagöngu í 3-4 sumur og hafði af því tekjur eftir að hann hætti að geta unnið. Stefnandi kveðst ekki hafa haft tekjur af jörðinni undanfarin ár. Íbúðarhúsið að Kálfatjörn brann 9. nóvember 1998 og flutti stefnandi þá af jörðinni. Önnur mannvirki á jörðinni eru hlaða, reist um 1886 og geymsla frá 1927, en þau eru sögð í mjög lélegu ástandi í úttektarskýrslu Vatnsleysustrandarhrepps 13. ágúst 1996. Þá er einnig á jörðinni bogaskemma klædd bárujárni um 20m x 8m á stærð, sem hefur verið notuð sem hlaða og bárujárnsklædd hlaða, 8m x 6m að stærð. Ræktað land er samkvæmt fasteignamati 7,5 hektarar. Fram kom við aðalmeðferð að Friðrik H. Ólafsson, systursonur stefnanda, á tvær litlar jarðir sem liggja að Goðhóli sem er næsta jörð við Kálfatjörn. Dóttir Friðriks stundar hrossarækt á Kálfatjörn og samkvæmt forðagæsluskýrslu 1997 var hún með 25 hesta á jörðinni það árið. Nýtur hún túnin til heyskapar og heldur við girðingum. Ingibjörg Erlendsdóttir, systir stefnanda, hafði samband við landbúnaðarráðuneytið stuttu eftir andlát Gunnars Erlendssonar. Kveður hún sér hafa verið tjáð að stefnandi gæti tekið við erfðaábúð af bróður sínum með einfaldri nafnaskiptingu. Þegar gengið var á ráðuneytið um efndir hafi komið í ljós að Golfklúbbur Vatnsleysustrandarhrepps var búinn að óska eftir því að fá jörðina á leigu. Upp úr því hafi stefnanda verið sagt að hún myndi aðeins geta fengið lífstíðarábúð á jörðinni. Í samræmi við það sótti stefnandi um lífstíðarábúð með bréfi til landbúnaðarráðuneytisins 8. ágúst 1996. Var útbúinn leigusamningur í ráðuneytinu og hann undirritaður 7. maí 1997 af hálfu stefnanda. Um var að ræða leigusamning til lífstíðar frá fardögum 1996 að telja. Var samningurinn gerður með fyrirvara um samþykki hreppsnefndar og jarðanefndar. Jarðanefnd Gullbringusýslu samþykkti samninginn 22. maí 1997 en hreppsnefnd Vatnsleysustrandarhrepps synjaði um staðfestingu á fundi hreppsnefndar 3. júní 1997. Var þá eftirfarandi m.a. bókað: ,,Hreppsnefnd samþykkir að hafna fyrirliggjandi samningi. Ákvörðun ráðuneytisins samræmist að mati hreppsnefndar ekki gildandi aðalskipulagi sem staðfest var 16/11 1994. Á grundvelli skipulagsins hefur hafist uppbygging golfvallar á jörðinni og var það gert í fullu samráði við þáverandi leigutaka, Gunnar Erlendsson og landbúnaðarráðuneytið. Vilyrði lá fyrir um Kálfatjarnarlandið að undanskildu nánasta umhverfi kirkjunnar og íbúðarhússins. Fyrirliggjandi samningur gerir ráð fyrir framleigurétti á beit fyrir allt að 15 hross og lýsir hreppsnefnd undrun sinni á að ákvæði sem þetta skuli sett í samning af hálfu ráðuneytisins. Það er álit hreppsnefndar að hrossabeit og starfræksla golfvallar fari ekki saman og mun hreppsnefnd ekki heimila hrossabeit á jörðinni með tilvísun í samþykkt um búfjárhald í Vatnsleysustrandarhreppi nr. 225 frá 22/6 1992. Hreppsnefnd ítrekar að höfnun á leigusamningnum er á engan hátt beint gegn nefndum leigutaka Herdísi Erlendsdóttur og mun á engan hátt leggja stein í götu þess að hún geti búið á Kálfatjörn svo lengi sem hún óskar. Hreppsnefnd óskar þess eindregið að hæstvirt ráðuneyti gangi til samninga við Golfklúbb Vatnsleysustrandar og ljúki þessu máli á þann hátt að ekki sé gengið á skjön við gildandi aðalskipulag og yfirlýstan vilja hreppsyfirvalda." Þegar þessi afstaða hreppsnefndar lá fyrir útbjó ráðuneytið viðauka við leigusamninginn. Segir í viðaukanum að jörðin sé leigð leigutaka meðan hann hafi búsetu á jörðinni meginhluta ársins. Þá skuldbindi leigutaki sig til þess að heimila Golfklúbbi Vatnsleysustrandarhrepps afnot af svokölluðu norðurtúni Kálfatjarnar. Þennan viðauka undirritaði stefnandi í byrjun október 1997 og ráðherra 15. sama mánaðar. Fram hefur komið í málinu að hreppsnefnd hefur ekki samþykkt leigusamninginn þannig breyttan. Stefnandi segir að þegar hana hafi farið að lengja eftir leigurétti sínum hafi hún ritað landbúnaðarráðherra bréf 1. júní 1998. Í bréfinu segist hún hafa verið blekkt til þess að samþykkja að hún fengi jörðina aðeins byggða sér til lífstíðar í stað erfðaábúðar. Gerði hún kröfu um að fá erfðaábúð að Kálfatjörn og afturkallaði undirskrift sína á leigusamninginn. Síðar hafi komið í ljós að landbúnaðarráðuneytið hefði leigt Golfklúbbi Vatnsleysustrandarhrepps hluta jarðarinnar 25. maí 1998. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á að faðir hennar og síðan bróðir hafi báðir haft erfðaábúð á Kálfatjörn og Gunnar bróðir hennar byggt jörðina skv. lögum um ættaróðul, ættarjarðar o.fl. nr. 102, 21. desember 1962. Þeim lögum hafi verið breytt með ábúðarlögum nr. 64, 31. maí 1976, en eftir sem áður hafi verið ætlast til þess, að þeir, sem erfðu erfðaábúð nytu hennar áfram, sbr. V. kafla þeirra laga. Telur stefnandi sig eiga beinan erfðaábúðarrétt að jörðinni, sbr. 2. tl. 37. gr. laganna. Ef ekki verði fallist á, að stefnandi eigi beinan rétt til erfðaábúðar, er því haldið fram, að skv. 9. tl. 37. gr. beri að byggja henni jörðina á erfðaábúð, en ljóst sé, að Gunnar heitinn bróðir hennar hafi ætlast til þess, að hún tæki við ábúð, enda hafi hún verið bústýra hans. Jafnframt er því haldið fram, að stefnandi hafi verið blekkt til þess að óska eftir lífstíðarábúð. Verði ekki fallist á að stefnandi eigi erfðaábúðarrétt, er því haldið fram, að hún eigi rétt til lífstíðarábúðar skv. 1. tl. 37. gr. ábúðarlaga eða vegna þess að hún hafi setið jörðina, sbr. 5. gr. ábúðarlaga, jafnframt því að búið hafi verið að byggja henni jörðina af landbúnaðarráðherra. Sá samningur eigi hvorki undir sveitarstjórn né jarðanefnd. En jafnvel þótt samningurinn hafi átt undir fyrrgreindar nefndir, heldur stefnandi því fram, að með undirskrift sinni 15. október 1997 hafi landbúnaðarráðherra fullgilt samninginn, sbr. 3. mgr. 6. gr. jarðarlaga nr. 65, 31. maí 1976. Stefnandi heldur því fram að öll afskipti stefnda Vatnsleysustrandarhrepps hafi verið lögleysa og hafi stjórnast af sjónarmiðum, sem séu ósamrýmanleg anda jarða- og ábúðarlaga. Fullyrðingar í synjunarbréfi hreppsins 6. júní 1997 um að jörðin hafi verið skipulögð sem golfvöllur séu rangar. Hafi engar skipulagsákvarðanir verið teknar um jörðina aðrar en að not hennar séu eins og fyrr. Með því að stefnandi telur, að hún eigi ábúðarrétt á Kálfatjörn, telur hún jafnframt að sá leigumáli, sem stefndu gerðu sín í milli sé markleysa og að engu hafandi. Málavaxtalýsing stefnda ríkisins Stenda íslenska ríkið kveður að skömmu eftir lát Gunnars Erlendssonar hafi komið fram óskir um að stefnandi fengi leigurétt á jörðinni eftir bróður sinn og staðið vilji til þess af hálfu jarðadeildar landbúnaðarráðuneytis að koma til móts við þær óskir. Þótt vitað væri um aðra aðila er sæktust eftir leiguafnotum af jörðinni, og þrátt fyrir að það væri í andstöðu við vinnureglur jarðadeildar, hafi jörðin ekki verið auglýst til leigu. Enginn bústofn hafi verið á jörðinni skráður á nafn stefnanda og því legið fyrir að stefnandi áformaði ekki að nýta jörðina til landbúnaðar. Með bréfi dagsettu 8. ágúst 1996 hafi stefnandi farið fram á lífstíðarábúð á jörðinni Kálfatjörn. Aðrar jarðir eða hjáleigur séu ekki nefndar í umsókninni. Aðrar umsóknir um jörðina hafi borist frá ábúanda og leiguliða að Þórustöðum í Vatnsleysustrandarhreppi og frá Golfklúbbi Vatnsleysustrandar. Þar sem ljóst þótti, að stefnandi áformaði ekki að nota jörðina sjálf til landbúnaðar, hafi af hálfu jarðadeildar verið talið eðlilegt að koma til móts við óskir golfklúbbsins og leigja klúbbnum land hjáleigunnar Fjósakots og hluta af landi Kálfatjarnar. Þannig yrði unnt að halda áfram uppbyggingu golfvallarins og fjölga þar brautum úr 6 í 9, sem sé eðlileg stærð golfvallar af minni gerðinni. Um þessi mál hafi margoft verið fundað í landbúnaðarráðuneytinu með stefnanda og talsmanni hennar og fulltrúa golfklúbbsins. Þessar viðræður hafi leitt til samkomulags, sem stefnandi undirritaði 7. maí 1997. Tekið sé fram að samningurinn nái ekki til jarðanna Móakots og Fjósakots, sem áður fylgdu jörðinni Kálfatjörn, og jafnframt að leigusali áformi að sameina jörðina Goðhól jörðinni Kálfatjörn. Samningurinn hafi verið gerður með fyrirvara um samþykkt hreppsnefndar og jarðanefndar. Jarðanefnd hafi fallist fyrir sitt leyti á samninginn með bréfi 22. maí 1997, en hreppsnefnd hafnað honum með bréfi 6. júní 1997. Í viðauka við samninginn, sem gerður hafi verið eftir að hreppsnefnd hafði hafnað honum sé tekið fram að jörðin sé leigð stefnanda meðan hún hafi búsetu á jörðinni meginhluta ársins og jafnframt að stefnandi skuldbindi sig til að heimila Golfklúbbi Vatnsleysustrandar afnot af norðurtúni Kálfatjarnar. Ráðherra hafi skrifað undir samninginn og viðaukann 15. október 1997 í þeirri trú, að aðilar væru sáttir við svo breytta skilmála og stefnandi hafi undirritað viðaukann einnig. Hreppsnefndin muni hins vegar ekki hafa samþykkt samninginn svo breyttan. Með bréfi 1. júní 1998 hafi stefnandi afturkallað undirskrift sína á fyrrnefndan leigusamning og gert kröfu um að jörðin Kálfatjörn yrði byggð henni á erfðaleigu. Í svarbréfi landbúnaðarráðuneytisins frá 4. september 1998 segi m.a., að ekkert bindandi samkomulag sé í gildi um ábúð stefnanda á jörðinni, en stefnanda sé kunnugt um, að hreppsnefnd Vatnsleysustrandarhrepps hafi hafnað samkomulaginu. Frá gildistöku laga nr. 64/1976 hafi ekki verið stofnað til erfðaábúðar og stefnandi eigi ekki kröfu til slíkrar ábúðar á grundvelli ákvæða 37. gr. laganna. Sé ekki lagagrundvöllur til að verða við kröfu stefnanda um, að jörðin verði byggð henni á erfðaleigu. 1. Stefnandi krefjist þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að hún hafi erfðaábúð á allri jörðinni Kálfatjörn á Vatnsleysuströnd ásamt jörðinni Goðhóli. Réttur til ábúðar á jörðum á grundvelli erfða byggist á ákvæðum 37. gr. laga nr. 64/1976. Ljóst sé að stefnandi uppfylli ekki ákvæði 1.-7. tl. greinarinnar og ákvæði 8. tl. eigi ekki við, enda hafi ábúð Gunnars bróður stefnanda varað lengur en 10 ár. Þá liggi ekkert fyrir í málinu um að fyrri ábúandi hafi lagt fram tillögur eða sérstakar óskir um ráðstöfun jarðarinnar. Verði ákvæðið heldur ekki túlkað á þann veg, að skylt sé að fara að tillögum eða óskum fráfarandi ábúanda, þótt hann kunni í lifandi lífi að geta skilyrt uppsögn á ábúð. Þeirri kenningu stefnanda, að hún eigi ábúðarrétt eftir 2. tl. 37. gr. laganna sé að sjálfsögðu mótmælt sem fjarstæðukenndri, en erfðaábúð föður hennar hafi lokið þegar bróðir hennar tók við ábúð jarðarinnar á fardögum 1971. Rétt sé að taka fram, að jörðin Goðhóll hafi aldrei verið leigð ábúanda á Kálfatjörn. Gunnar Erlendsson, sem síðast hafði ábúð á Kálfatjörn hafi aldrei haft Goðhól á leigu og stefnandi hafi ekki sóst eftir jörðinni fyrr en með málshöfðun þessari. Þessi athugasemd eigi einnig við um aðra kröfuliði stefnanda varðandi jörðina Goðhól. Sérstaklega og af gefnu tilefni sé því mótmælt, að stefnanda hafi verið tjáð, að hún gæti fengið erfðaábúð á jörðinni. 2. Í öðru lagi krefjist stefnandi viðurkenningar á lífstíðarábúð sinni á jörðinni Kálfatjörn ásamt jörðinni Goðhól. Þessari kröfu til stuðnings vísi stefnandi til 1. tl. 37. gr. ábúðarlaga, sbr. einnig 5. gr. laganna. Stefnandi rökstyðji ekki frekar hvernig 1. tl. 37. gr. ábúarlaga, sem fjallar um erfðarétt milli hjóna, geti átt við í tilviki hennar og tilvísun til 5. gr. ábúðarlaga verði heldur ekki skilin. Sé þessum málatilbúnaði og kröfugerð alfarið mótmælt. 3. Til þrautavara krefjist stefnandi viðurkenningar á lífstíðarábúð á jörðunum samkvæmt leigusamningi. Verði rökstuðningur stefnanda fyrir þessari kröfu helst skilinn á þann veg, að samningurinn sem stefnandi undirritaði 7. maí 1997 sé í raun gildur sbr. 3. mgr. 6. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Sú málsástæða að byggja kröfu á samningi, sem stefnandi lýsir sig jafnframt óbundna af og hafi í raun verið blekkt til að undirrita, sé vægt sagt illskiljanleg. Krafa stefnanda sé því um viðurkenningu á rétti til lífstíðarábúðar á jörðinni án tengsla við þann leigusamning, sem hún sjálf skrifaði undir, en hafði síðan lýst sig óbundna af.Leigusamningurinn innihaldi fyrirvara um samþykki m.a. hreppsnefndar Vatnsleysustrandarhrepps. Þeim fyrirvara hafi ekki verið fullnægt og að auki hafi stefnandi sjálf afturkallað samþykki sitt. Í undirskrift ráðherra felist enginn úrskurður, hvorki að formi eða efni. Ráðherra hafi undirritað samninginn með viðauka í þeirri trú, að allir aðilar væru þá við samninginn sáttir. Stefnda tekur fram að greiðsluseðill vegna síðasta fardagaárs hafi verið sendur stefnanda vegna mistaka, enda hafði stefnandi ekki fengið leigusamning um jörðina. Muni jarðasjóður því endurgreiða stefnanda leigugjöldin. 4. Loks geri stefnandi kröfu um að leigusamningur milli landbúnaðarráðherra fyrir hönd jarðadeildar landbúnaðarráðuneytisins og Vatnsleysustrandarhrepps um "sömu jörð" sé dæmdur ógildur frá upphafi. Samningur þessi hafi verið undirritaður 12. og 25. maí 1998 og varði eyðijarðirnar Móakot, Hátún og Fjósakot og hluta Kálfatjarnar. Í 2. mgr. 1. gr. samningsins sé tekið fram að landspildu úr jörðinni Kálfatjörn, sem undirskilin er samningnum, áformi leigusali að leigja stefnanda þessa máls. Sýnir það með öðru vilja stefnda til að koma til móts við óskir stefnanda um að fá að búa að Kálfatjörn. Ávæningi í málsskjölum stefnanda í þá veru að fulltrúar ráðuneytis hafi komið illa fram við hana sé mótmælt sem tilhæfulausum og ósönnuðum. Stefnandi eigi enga beina aðild að umræddum leigusamningi, enda eigi hún ekki til neinna réttinda að telja yfir jörðinni Kálfatjörn. Ber því annað tveggja að vísa þessari kröfu frá dómi án kröfu eða sýkna af henni, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga 91/1991. Stefnandi höfði málið gegn stefnda Vatnsleysustrandahreppi á þeim grunni að ógiltur verði samningur hreppsins og ríkisins frá 25. maí 1998 um leigu eyðijarðanna Móakots, Hátúns og Fjósakots svo og hluta jarðarinnar Kálfatjarnar. Stefndi Vatnsleysustrandarhreppur heldur því fram að samningurinn verði ekki ógiltur í heild sinni þar sem stefnandi eigi aðeins lögvarða hagsmuni vegna hluta Kálfatjarnar. Málsástæður stefnda er að öðru leyti eftirfarandi: 1. Íslenska ríkið hafi verið eigandi hins leigða lands er samningurinn var gerður. Með málefni jarða í ríkiseign fari jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins skv. 36. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Leigusamninginn hafi hreppurinn gert við landbúnaðarráðherra f.h. jarðadeildar landbúnaðarráðuneytis og hann sé því gerður af til þess bærum aðila og engir formlegir annmarkar á honum. 2. Skilja megi kröfugerð stefnanda svo að ógildingarkrafan byggi á því, að með leigusamningnum hafi verið ráðstafað landi sem stefnandi hafi átt einhvers konar afnotaréttindi yfir. Þetta sé ekki rétt. Stefnandi hafi í raun engin réttindi haft yfir landi Kálfatjarnar á þeim tíma er samningurinn var gerður. Hugsanlegt var að þau kæmu til síðar og hafi verið fyrir því séð í 2. mgr. 1. gr. leigusamningsins með eftirfarandi ákvæði:,,Leigusamningur þessi tekur til hluta af jörðinni Kálfatjörn. Landspilda sú sem er undanskilin leigu samkvæmt samningi þessum er afmörkuð á meðfylgjandi uppdrætti, en þann hluta jarðarinnar áfomar leigusali að leigja Herdísi Erlendsdóttur." Með þessu ákvæði hafi það verið tryggt að leigusamningurinn væri samþýðanlegur fyrirhuguðum leiguafnotum stefnanda. Fyrri leigusamningur um lífstíðarábúð hafi aldrei komist til framkvæmda vegna synjunar Vatnsleysustrandarhrepps á staðfestingu hans. 3. Falli dómur gegn meðstefnda þess efnis að stefnandi fái viðurkenningu fyrir afnotarétti sínum á Kálfatjörn, hvort sem er með lífstíðar- eða erfðaábúð, geti sá réttur með engu móti þokað löglega stofnuðum afnotarétti Vatnsleysustrandarhrepps. Dómur geti ekki haft afturvirk áhrif í málinu enda sé þess ekki krafist af hálfu stefnanda. Því verði fyrr stofnuðum réttindum ekki rutt brott. 4. Málatilbúnaður stefnanda uppfylli ekki kröfur einkamálaréttarfarsins. Stefnandi eigi ekki aðild að leigusamningnum milli stefndu og sá samningur snerti ekki með neinu móti réttindi hennar. Því blasi við aðildarskortur sem skv. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 leiði til sýknu. Stefnan í málinu uppfylli tæpast kröfur 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga, einkum d-f. lið þeirrar málsgreinar. Þá komi einnig til álita að vísa málinu frá án kröfu á grundvelli 1. mgr. 26. gr. einkamálalaga. Niðurstaða. Eins og að framan er rakið flutti stefnandi af jörðinni eftir að íbúðarhúsið á Kálfatjörn brann 9. nóvember 1998. Dóttir systursonar hennar hefur nýtt jörðina undanfarin ár og er með 25 hesta þar. Þá hefur jafnframt komið fram í málinu að stefnda ríkið hefur boðið stefnanda lífstíðarábúð á jörðinni með þeim skilmálum sem að framan er getið. Jörðin Kálfatjörn í Vatnsleysustrandarhreppi er kirkjujörð á forræði jarðadeildar landbúnaðarráðuneytis, sbr. 9. tl. 9. gr. reglugerðar fyrir Stjórnarráð Íslands nr. 96/1969, sbr. einnig 36. gr. jarðarlaga nr. 65/1976 með síðari breytingum. Stefnda íslenska ríkið er því þinglýstur eigandi jarðarinnar og hefur allar þær heimildir er felast í beinum eignarrétti að landinu. Réttur til ábúðar á jörðum á grundvelli erfða byggist á ákvæðum 37. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Ekki verður talið að ákvæði 2. tl. 37. gr. laganna eigi við í málinu enda fjallar það ákvæði aðeins um erfðaábúðarrétt frá foreldri til barns eða kjörbarns. Verður talið að erfðaábúð föðurs stefnanda hafi lokið er bróðir hennar tók við þeim réttindum. Í öðru lagi byggir stefnandi kröfu sína um erfðaábúðarrétt á 9. tl. 37. gr. ábúðarlaga. Ekki verður heldur talið að túlka megi þetta ákvæði laganna á þann hátt að fráfarandi ábúandi hafi ráðstöfunarrétt yfir eigninni enda þótt vilji hans kunni að hafa staðið til þess að stefnandi tæki við síðar. Samkvæmt 1-9. tl. 37. gr. ábúðarlaga erfist ábúðarréttur eingöngu milli hjóna og til barna þeirra og kjörbarna í beinan legg. Erfðaábúðarréttur getur því aðeins gengið til systkina eða annarra erfingja ef erfingi ábúðarréttar deyr barnlaus innan 10 ára frá því að hann tók við ábýli sínu, sbr. 8. tl. 37. gr. laganna. Svo var ekki í tilviki stefnanda. Verður því talið að stefnandi eigi ekki rétt til erfðaábúðar á jörðinni. Að fenginni þessari niðurstöðu telst óþarfi að fjalla um þá málsástæðu stefnanda að hún hafi verið beitt blekkinum til þess að falla frá kröfu sinni um erfðaábúð og undirgangast leigusamning um lífstíðarábúð. Kröfu sína um viðurkenningu á lífstíðarábúð á jörðinni styður stefnandi við 1. tl. 37. gr. ábúðarlaga, sbr. 5. gr. laganna svo og þeirri málsástæðu að með undirskrift ráðherra undir leigusamninginn 15. október 1997 hafi landbúnaðarráðherra fullgilt samninginn, sbr. 3. mgr. 6. gr. jarðarlaga nr. 65/1976. Það er álit dómsins að ákvæði 1. tl. 37. gr. ábúðarlaga um ábúðarerfðarrétt milli hjóna geti ekki átt við um tilvik stefnanda, sem var bústýra föður síns og síðar bróður síns á Kálfatjörn. Þykir bera að skýra ákvæðið eftir orðanna hljóðan og telja að það taki aðeins til erfðaréttar milli hjóna. Þá verður ekki heldur fallist á þá málsástæðu stefnanda að hún hafi öðlast rétt til lífstíðarábúðar með undirskrift ráðherra undir leigusamninginn. Sú undirskrift, f.h. ríkisins, var með þeim fyrirvara að hreppsnefnd Vatnsleysustrandarhrepps samþykkti samninginn. Hreppsnefnd hafnaði aftur á móti samningnum og því öðlaðist hann ekki gildi gagnvart stefnanda. Þá verður ekki fallist á með stefnanda að undirskrift landbúnaðarráðherra hafi verið ígildi stjórnsýsluúrskurðar í samræmi við ákvæði 3. mgr. 6. gr. jarðarlaga nr. 65/1976. Þar sem niðurstaða málsins er sú að stefnandi eigi hvorki erfðaábúðar- né lífstíðarábúðarrétt á jörðinni kemur ekki til frekari umfjöllunar ógildingarkrafa stefnanda á leigusamningi milli stefndu ríkisins og Vatnsleysustrandarhrepps frá 25. maí 1998 um jarðirnar Móatún, Hátún, Fjósakot og hluta Kálfatjarnar. Dómkrafa stefnanda varðar leigurétt yfir Kálfatjörn og jörðinni Goðhóli. Óumdeilt er í málinu að erfðaábúðarréttur Gunnars Erlendssonar náði aðeins til jarðarinnar Kálfatjarnar. Hins vegar kemur fram í leigusamningi stefnanda og stefnda ríkisins frá 15.október 1997 um jörðina Kálfatjörn að jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins áformi að jörðin Goðhóll verði sameinuð Kálfatjörn. Af þessum ástæðum tekur kröfugerð stefnanda einnig til jarðarinnar Goðhóls. Hins vegar er ekki upplýst í málinu hvort af sameiningunni varð. Þetta atriði þykir þó ekki skipta máli miðað við niðurstöðu málsins. Niðurstaða málsins er því sú að stefndu verða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, en eftir öllum atvikum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómsari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndu, íslenska ríkið og Vatnsleysustrandarhreppur, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Herdísar Erlendsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 799/2016
Akstur sviptur ökurétti Umferðarlagabrot
R var sakfelld fyrir brot gegn umferðarlögum nr. 50/1987 með því að hafa ekið bifreið svipt ökurétti. Að virtum sakaferli R var refsing hennar ákveðin 30 daga fangelsi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttirog Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2016 í samræmivið yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms. Ákærða krefst þess að refsinghennar verði milduð. Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærðu og heimfærslu brotshennar til refsiákvæðis.Sakarferli ákærðu er lýst í hinumáfrýjaða dómi en samkvæmt sakavottorði hefurhún ítrekað gerst sek um sams konar brot og hún er nú sakfelld fyrir með því aðaka bifreið svipt ökurétti, sbr. 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Meðsátt 10. júní 2014 gekkst ákærða undir greiðslu sektar meðal annars fyrir aðaka bifreið svipt ökurétti. Með dómi 5. febrúar 2015 var ákærða dæmd tilgreiðslu sektar fyrir að hafa, annars vegar 28. maí 2014 og hins vegar 4.september sama ár, meðal annars ekið bifreið svipt ökurétti. Þar sem fyrrabrotið var framið áður en ákærða gekkst undir fyrrnefnda sátt var henni dæmdurhegningarauki við sáttina hvað það brot varðaði. Þá var ákærða með dómi 14.september 2015 dæmd til greiðslu sektar og í 30 daga fangelsi fyrir að hafa 3.febrúar 2015 ekið bifreið svipt ökurétti og undir áhrifum fíkniefna. Voru þaubrot framin áður en fyrrgreindur dómur 5. sama mánaðar gekk og var henni þvídæmdur hegningarauki við þann dóm vegna brotanna.Samkvæmt því sem hér hefur veriðrakið er brot það sem ákærða er nú sakfelld fyrir ítrekað öðru sinni. Að teknutilliti til þess, sakarferils ákærðu og dómvenju er refsing hennar ákveðinfangelsi í 30 daga.Með vísan til 1. mgr. 220. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður allur áfrýjunarkostnaður málsinsfelldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, semákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærða, Rebekka Rut Guðmundsdóttir, sæti fangelsi í 30 daga.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 248.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 31. ágúst2016.Mál þetta, sem dómtekiðvar 20. október síðastliðinn, er höfðað með ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, útgefinni 6. september 2016, á hendur Rebekku RutGuðmundsdóttur, kennitala [...], Daltúni 36, Kópavogi, „fyrir umferðarlagabrotí Hafnarfirði með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 25. mars 2016 ekiðbifreiðinni [...] svipt ökurétti suður Hafnarfjarðarveg við Engidal unsaksturinn var stöðvaður. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr.100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987.“ Er þess krafist að ákærða verði dæmd tilrefsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærða sótti þing viðþingfestingu málsins, játaði sök og krafðist vægustu refsingar sem lög leyfa. Um atvik málsins er vísaðtil ákæru. Ákærða hefur fyrir dómi játað brot sitt skýlaust og því var fariðmeð mál þetta samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og þaðtekið til dóms án frekari sönnunarfærslu eftir að sækjandi og ákærða höfðu tjáðsig stuttlega um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Þykir sannað með játninguákærðu, sem er í samræmi við framlögð sakargögn, að ákærða hafi gerst sek um þáháttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru og er brot hennar þar rétt heimfærttil refsiákvæða. Ákærða hefur því unnið sér til refsingar.Ákærða er fædd í júlí 1993og hefur samkvæmt framlögðu saka­vottorði áður gerst brotleg við refsilöggjöf,þar af þrisvar sinnum áður fyrir sams konar brot og ákærða er nú sakfelld fyrir.Með sátt hjá lögreglustjóra 10. júní 2014 samþykkti ákærða greiðslu sektar ogsviptingu ökuréttar fyrir brot gegn 1., sbr. 4. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 48. gr.umferðarlaga. Með dómi 5. febrúar 2015 var ákærðu gert að greiða sekt fyrirbrot gegn 1. mgr. 37. gr. og 1., sbr. 4. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 48. gr.umferðarlaga. Var dómurinn hegningarauki, sem og dómur 14. september 2015 þarsem ákærða var dæmd í 30 daga fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr.umferðarlaga og 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga. Var ákærðu að aukigerð sekt og svipt ökurétti ævilangt. Loks samþykkti ákærða greiðslu sektar meðsátt hjá lögreglustjóra fyrri brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Að virtum framangreindumsakarferli ákærðu þykir refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í 60 daga.Sakarkostnað leiddi ekki af málinu. Jón Höskuldssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Ákærða, Rebekka Rut Guðmundsdóttir, sæti fangelsi í 60 daga.
Mál nr. 287/1999
Kærumál Gæsluvarðhaldsvist
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta einangrun var staðfestur með vísan til b. liðar 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júlí 1999, þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila um að varnaraðili sæti einangrun í gæsluvarðhaldi meðan rannsóknarhagsmunir krefjast þess. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, auk kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, sem einnig var kveðinn upp 20. júlí sl., var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 22. september nk. Sá úrskurður var ekki kærður til Hæstaréttar. Með vísan til b. liðar 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 verður á það fallist, að rannsóknarnauðsyn réttlæti, að svo stöddu, að varnaraðili sæti einangrun í gæsluvarðhaldi. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 sbr. 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 424/2005
Leiga Yfirmat
Aðilar deildu um leigugjald fyrir afnot af hluta lóðar G í Stykkishólmi vegna fjarskiptamasturs í eigu S sem þar stóð. Var talið ósannað að S hafi gert leigusamning við fyrri eiganda lóðarinnar, ríkissjóð, um endurgjaldslaus afnot af lóðinni, líkt og S hélt fram. Var því talið að S bæri að greiða F sanngjarnt endurgjald fyrir afnot af lóðinni og var niðurstaða yfirmats lögð til grundvallar um fjárhæð leigugjaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2005. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Á hluthafafundi áfrýjanda 20. desember 2005 var samþykkt að breyta nafni félagsins úr Landssími Íslands hf. í Síminn hf. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt mat tveggja dómkvaddra yfirmatsmanna 12. desember 2005 og endurrit skýrslna sem teknar voru í Héraðsdómi Reykjavíkur 19. sama mánaðar, þar sem þeir staðfestu yfirmatsgerðina. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjanda beri að greiða stefnda sanngjarnt endurgjald fyrir afnot af hluta lóðar hans að Aðalgötu 7 í Stykkishólmi vegna fjarskiptamasturs í eigu áfrýjanda sem þar stendur. Samkvæmt yfirmatsgerð, sem áfrýjandi hefur nú lagt fyrir Hæstarétt, telst sanngjarnt leigugjald 18.000 krónur á mánuði miðað við verðlag í maí 2001, er stefndi eignaðist lóðina að Aðalgötu 7. Verður sú niðurstaða lögð til grundvallar dómi í málinu. Krafa stefnda tekur yfir tímabilið maí 2001 til og með febrúar 2004. Hefur hann byggt á því að leigugjaldið eigi að taka hækkunum á tímabilinu til samræmis við vísitöluhækkanir og hefur það atriði í kröfugerð hans ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu áfrýjanda. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt útreikning á leigugjaldi fyrir spilduna miðað við yfirmatsgerðina til febrúarloka 2004, þar sem mánaðarleg leiga er látin taka breytingum miðað við byggingarvísitölu. Nemur fjárhæð leigunnar 665.193 krónum samkvæmt þessum útreikningi. Af hálfu áfrýjanda var tekið fram við málflutning fyrir Hæstarétti, að hann féllist á að þessi fjárhæð yrði dæmd ef sýknukröfu hans yrði hafnað. Verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda þessa fjárhæð. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um dráttarvexti verður staðfest, en stefndi hefur ekki áfrýjað dóminum fyrir sitt leyti. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Síminn hf., greiði stefnda, Gullveri sf., 665.193 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. mars 2004 til greiðsludags Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 8. júní sl., var höfðað 30. mars 2004 af Gullveri sf., Strandgötu 25, Hafnarfirði, á hendur Landssíma Íslands hf., Ármúla 25, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða 2.006.702 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 449.974 krónum frá 1. janúar 2002 til 10. maí sama ár, en þá af 685.341 krónu frá þeim degi til 25. ágúst s.á., en þá af 922.254 krónum frá þeim degi til 25. október s.á., en þá af 1.040.697 krónum frá þeim degi til 30. desember s.á., en þá af 1.159.966 krónum frá þeim degi til 25. júlí 2003, en þá af 1.520.382 krónum til 5. desember s.á., en þá af 1.884.157 krónum frá þeim degi til 25. febrúar 2004, en þá af 2.006.702 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.519.496 krónur að við­bættum dráttarvöxtum samkvæmt sömu lagaákvæðum og í aðalkröfu af 933.995 krónum frá 1. janúar 2003 til 1. janúar 2004, en þá af 1.519.496 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.013.004 krónur að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt sömu laga­ákvæðum af 622.668 krón­um frá 1. janúar 2003 til 1. janúar 2004, en af 1.013.004 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins, en til vara að hvor aðili verði látinn bera sinn kostnað af málinu. Í greinar­gerð stefnda var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi, en fallið var frá kröfunni í þing­haldi 15. september 2004. Með kaup­samningi 3. maí 2001 keypti stefnandi fasteignina Aðalgötu 7 í Stykkis­hólmi af ríkissjóði og fékk stefndi hana afhenta sama dag. Afsal var gefið út 27. nóvem­ber sama ár. Á lóðinni er fjarskipta­mastur í eigu stefnda. Stefnandi sendi stefnda reikninga fyrir leigu vegna afnota af lóðinni vegna mastursins, fyrst 25. apríl 2002. Reikningarnir eru fyrir tímabilið maí 2001 til febrúar 2004 þar sem mánaðar­leiga er 55.000 krónur að teknu tilliti til vísitöluhækkunar. Stefndi hefur ekki greitt reikningana en af hans hálfu er því haldið fram að honum sé óskylt að greiða þá. Aðalkrafa stefnanda í málinu er byggð á þessum reikningum. Í varakröfu stefnanda er reiknað með 45.000 króna mánaðarleigu þar sem bætt er við vísitöluhækkun. Stefndi aflaði matsgerðar undir rekstri málsins um það hvert væri sanngjarnt leigugjald fyrir lóðarskikann, sem fjarskiptamastrið stendur á, miðað við verðlag í maí 2001 og var hún lögð fram í málinu 29. mars 2005. Í matsgerðinni er meðal annars miðað við að leigugjaldið vegi upp annmarka sem mastrið valdi stefnanda. Hæfilegt endurgjald miðað við verðlag í maí 2001 er metið 360.000 krónur á ári. Þrauta­vara­krafa stefnanda er byggð á þessu þannig að leigan er reiknuð 30.000 krónur á mánuði fyrir mánuðina maí til desember 2001, samtals 240.000 krónur, en fyrir árið 2002 er hún reiknuð eftir vísitölu neysluverðs 382.668 krónur og fyrir árið 2002 með sömu aðferð 390.336 krónur. Þrautavarakrafa stefnanda er því samtals að fjárhæð 1.013.004 krónur. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefndi hafi með leigusamningi við ríkissjóð endurgjaldslaus afnot af lóðinni. Stefnda telur sér því óskylt að greiða stefnanda nokkra leigu fyrir afnotin enda hafi stefnandi vitað um þau þegar hann keypti fasteignina og hann geti ekki átt ríkari rétt en fyrri eigandi, ríkissjóður, hafi átt. Til vara krefst stefndi þess að leigufjárhæðin verði lækkuð. Málsástæður og lagarök stefnanda Aðalkrafa stefnanda er byggð á 12 reikningum, samtals að fjárhæð 2.006.702 krónur. Krafan sé vegna afnota stefnda af aðstöðu í fjarskiptamastri á lóðinni nr. 7 við Aðalgötu í Stykkishólmi á tímabilinu frá maí 2001 til og með febrúar 2004. Stefnandi hafi keypt á árinu 2001 alla fasteignina og tilheyrandi lóð við Aðalgötu 7, en stefndi hafi lengi haft á sínum vegum ýmsan fjarskiptabúnað í mastri sem standi á lóðinni. Stefnandi hafi keypt öll mannvirki á lóðinni kvaðalaust samkvæmt kaupsamningi 3. maí 2001 og afsali 27. nóvember s.á. Stefnandi hafi ítrekað krafið stefnda um endurgjald fyrir afnot fasteignarinnar, en án árangurs. Kröfu stefnanda hafi síðast verið hafnað af hálfu stefnda með bréfi 7. nóvember 2002. Í stað hóflegrar árlegrar greiðslu vilji stefndi svipta stefnanda eignarréttindum af hluta lóðarinnar með eignar­námi. Um sé að ræða eftirgreinda reikninga: Stefnda hafi verið sent innheimtubréf 30. október 2002, en hann hafi hafnað greiðslu leigu fyrir aðstöðuna á lóðinni með bréfi 7. nóvember 2002. Aðrar innheimtu­tilraunir stefnanda með bréfum 11. júlí og 21. nóvember 2003 og 13. febrúar 2004 hafi engan árangur borið og hafi skuldin þannig ekki fengist greidd þrátt fyrir ítrekaðar inn­­heimtu­tilraunir stefnanda og sé málið höfðað til innheimtu skuldarinnar. Stefndi hafi haft u.þ.b. 30 ár til að tryggja sér aðstöðu fyrir fjarskiptabúnaðinn í mastrinu, en hann hafi aldrei hirt um það og því sýnt af sér vítaverða vanrækslu og tómlæti. Engar upplýsingar um fjarskiptamastrið hafi komið fram í heimildum sem legið hafi fyrir við kaup stefnanda á fasteigninni. Stefnandi hafi enn fremur eignast fasteignina kvaða­lausa. Mótmælt sé að stefndi hafi endurgjaldslaus afnot af lóðinni samkvæmt leigusamningi sem stefndi vísi til en hafi ekki stutt nokkrum gögnum. Vísað sé til samningaréttarins og meginreglna kröfuréttarins um efndir fjárskuld­bindinga, en reglan fái m.a. stoð í 45. og 51. gr. laga nr. 50/2000. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til 49. gr. sömu laga. Krafan um dráttarvexti styðjist við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og krafa um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing sé vísað til 32. gr. sömu laga. Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að stefndi hafi um árabil átt fjar­skipta­mastur að Aðalgötu 7 í Stykkishólmi. Talið sé að mastrið hafi verið reist á árunum 1960-70. Fasteignin, þ.e. húsbygging ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, hafi áður verið í eigu ríkissjóðs og hafi samist svo um milli ríkissjóðs og stefnda að afnot þess síðarnefnda af lóðarskika undir mastrið væru ótímabundin og endurgjaldslaus. Lóðin að Aðalgötu 7 sé erfðafestulóð samkvæmt þinglýstum lóðar­leigu­­samningi frá árinu 1914, en þinglýst kvöð hvíli á lóðinni um forkaupsrétt sveitarfélagsins á staðnum. Ríkiskaup hafi auglýsti fasteignina til sölu f.h. ríkissjóðs 4. febrúar 2001 og hafi tilboðsfrestur runnið út 15. sama mánaðar. Stefnandi hafi átt hæsta boð. Stefnandi og ríkissjóður hafi undirritað samning um kaup stefnanda á fasteigninni 3. maí 2001, en eignin hafi verið afhent sama dag. Afsal hafi verið gefið út 27. nóvember sama ár. Stefnandi hafi ritað stefnda fyrst bréf 15. desember 2001 vegna afnota stefnda af lóðinni undir fjarskiptamastur. Stefndi hafi svarað með bréfi til stefnanda 30. janúar 2002, þar sem stefnandi hafi verið upplýstur um að stefndi teldi sér óskylt að greiða nokkurt leigugjald fyrir umrædd not. Fjarskiptamastrið hefði um alllangt skeið staðið á lóðinni á grundvelli óslitinnar framkvæmdar um ótímabundin og endurgjaldslaus afnot. Þar sem stefnanda hefði ekki getað dulist staðsetning mastursins við kaup á eigninni hefði hann hafi ekki getað öðlast ríkari rétt en fyrri eigandi, ríkissjóður, hefði áskilið sér. Í apríl 2002 hafi stefnandi sent stefnda reikninga vegna meintrar leiguskuldar stefnda við stefnanda. Stefndi hafi ítrekað höfnun á greiðsluskyldu með tölvuskeyti til lögmanns stefnanda 6. júní s.á., en stefndi hafi verið reiðubúinn til viðræðna um kaup á landskikanum. Óskað hafi verið eftir viðbrögðum stefnanda hið fyrsta. Þegar ekkert svar hafði borist 25. júní s.á. hafi stefndi aftur ritað stefnanda bréf, áréttað formlega hugmyndir stefnda um kaup á skikanum og ítrekað óskir um viðbrögð stefnanda. Þessu hafi verið hafnað með bréfi 8. júlí s.á. Lögmaður stefnanda hafi sent stefnda innheimtubréf vegna hinnar meintu leigu­skuldar 30. október 2002. Stefndi hafi enn á ný mótmælt greiðsluskyldu sinni með bréfi 7. nóvember s.á. og hafi enn fremur vísað til eignarnámsbeiðni vegna skikans sem stefndi hefði þá þegar sent til samgönguráðuneytis. Stefndi hafi óskað eftir heimild samgönguráðuneytis til eignarnáms á umræddum lóðarskika á grundvelli fjarskiptalaga 26. ágúst 2002. Af því tilefni hafi samgöngu­ráðuneytið óskað eftir umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar um eignarnámið, svo sem mælt sé fyrir um í fjarskiptalögum. Umsögn stofnunarinnar sé dagsett 12. febrúar 2003 og samgönguráðuneytið hafi veitt heimild til eignarnáms með ákvörðun 5. janúar 2004. Eignarnámsheimildin nái til og afmarkist af 12x12 metra reit út frá miðju fjarskiptamastursins ásamt tveggja metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignarnumda hluta. Að fenginni eignarnámsheimild hafi stefndi farið fram á mat matsnefndar eignar­náms­bóta á eignarnámsbótum, sbr. matsbeiðni 27. febrúar 2004. Matsnefndin hafi kveðið upp úrskurð 17. maí s.á., þar sem bætur fyrir skikann hafi verið metnar 200.000 krónur, en bætur fyrir aðra þætti, svo sem vegna lagna, umferðarréttar o.fl., 800.000 krónur. Stefndi hafi aflað mats löggilts fasteignasala í Stykkishólmi á verði lóðarskikans, en samkvæmt mati hans 11. mars 2004 sé verð skikans talið vera í mesta lagi 100.000 krónur. Sýknukrafa stefnda byggi á því að stefnandi hafi við kaup á fasteigninni árið 2001 tekið sem framsalshafi yfir leigusamning þann sem hafi verið í gildi milli stefnda og ríkissjóðs um lóðarskikann undir fjarskiptamastrið. Samningurinn hafi efnislega verið sá að leigan væri ótímabundin og endurgjaldslaus. Hann sé enn í gildi og hafi ekki verið sagt upp, hvorki af hálfu stefnanda sem leigusala né stefnda sem leigutaka. Á meðan svo hátti til geti stefnandi ekki átt ríkari rétt samkvæmt leigusamningnum en framseljandi, ríkissjóður, hafi átt og geti því enga kröfu átt á hendur stefnda um sérstakt leigugjald. Fjarskiptamastrið hafi verið reist á árabilinu 1960-70 og hafi því staðið á lóðar­skikanum í um 40 ár. Þann tíma hafi svo samist milli ríkissjóðs og stefnda að stefndi hefði lóðarskikann til umráða ótímabundið og án greiðslu leigugjalds. Hlutafélag um rekstur stefnda hafi tekið til starfa 1. janúar 1997, en þrátt fyrir slíkan aðskilnað stefnda frá ríkissjóði hafi áfram verið vilji beggja að ekki yrði hróflað við efni leigusamningsins. Gildi einu í þessu sambandi þó að leigusamningurinn hafi ekki verið skriflegur þar sem gildi samningsins sé óháð formi. Ríkiskaup hafi auglýst fasteignina til sölu með auglýsingu í Morgunblaðinu sunnu­daginn 14. febrúar 2001. Á mynd sem auglýsingunni fylgir sjáist fjarskipta­mastur stefnda á lóðinni glögglega. Stefnandi hafi því mátt vera fullkomlega með­vitaður um tilvist mastursins fyrir kaupin. Í úrskurði matsnefndar eignar­náms­bóta, þar sem sjónarmið stefnanda sem eignarnámsþola séu rakin, segi að stefnandi hafi skoðað eignina þegar ljóst var að tilboð hans í eignina hefði verið samþykkt um miðjan febrúarmánuð 2001. Þá hafi enn verið hálfur þriðji mánuður í undirritun kaupsamnings. Í honum lýsi stefnandi því yfir að hann hafi kynnt sér eignina með skoðun og sætt sig við að öllu leyti. Stefnandi hafi notið lögfræði­aðstoðar við gerð kaupsamningsins, en lögmaður hans votti samninginn. Auk vitneskju stefnanda um fjarskiptamastrið hafi honum mátt vera ljóst, þar sem annar aðili en seljandi, ríkis­sjóður, hafi haft umráð mastursins og engum skriflegum leigusamningi hafi verið til að dreifa, hvernig leigusambandi var háttað. Afsal hafi ekki verið gefið út fyrr en 27. nóvember 2001, þ.e. um 6 mánuðum frá því að kaupsamningur var undirritaður. Þrátt fyrir vitneskju stefnanda um fjarskipta­mastrið á því tímabili og að afnot stefnda af lóðarskikanum væru ótímabundin og endurgjaldslaus, þá virtist stefnandi engum athugasemdum hafa hreyft um tilvist þess eða gera einhverjar kröfur eða áskilnað fyrir eða við afsalsútgáfu um mannvirkið eða leigusambandið gagnvart seljandanum, ríkissjóði. Í afsali sé tekið fram að eignin sé seld í því ásigkomulagi „sem hún var í þegar kaupandi skoðaði hana en hann sætti sig þá við ástand hennar“. Verði að álíta að með þessu hafi stefnandi í raun fallist í einu og öllu á tilhögun leigusambandsins og yfirtöku á því sem leigusali. Stefnandi hafi verið upplýstur um leigufyrirkomulag vegna skikans með bréfi stefnda 30. janúar 2002. Einu gildir í þessu sambandi þó að fjarskiptamastursins eða leigusambandsins hafi ekki verið getið í þinglýstum gögnum þar sem stefnandi hafi vitað um það og með hvaða hætti leigusamband stefnda og ríkissjóðs væri háttað. Fyrrgreindur samningur um leigu lóðarskikans sé enn í fullu gildi, enda hafi stefnandi ekki sagt samningnum upp þrátt fyrir vitneskju um tilvist hans. Hefði stefn­anda verið í lófa lagið, ef hann hefði ekki sætt sig við umrætt leigufyrir­komulag sem gilt hefði í áratugi, að segja samningnum upp með tilheyrandi upp­sagnar­fresti. Það hafi hann ekki gert og sé leigusamningurinn því ótvírætt enn í gildi frá því að stefnandi keypt fasteignina af ríkissjóði og fram að eignarnámi. Á þeim tíma sem liðinn sé frá því að stefnandi festi kaup á fasteigninni að Aðalgötu 7 hafi hvorki stofnast til annars konar samnings­sambands um leigu stefn­anda á lóðarskikanum undir fjarskiptamastrið en gilt hefði milli stefnda og ríkissjóðs, né samkomulag verið gert milli aðila málsins um breytingar á fyrra leigu­sambandi. Öll sönnunarbyrði um annað hvíli á stefnanda. Eðli máls samkvæmt verði slíkum breytingum eða nýju leigufyrirkomulagi eingöngu komið á að tilstuðlan beggja aðila, en stefnandi hafi ekki rétt til þess að mæla einhliða fyrir um slíkt. Af þessu leiði að ekkert samkomulag liggi fyrir milli aðila málsins um að stefndi sem leigutaki skuli greiða endurgjald fyrir afnot lóðarskikans. Stefndi hafi alltaf hafnað greiðslu leigugjalds til stefnanda, enda ekki talið sér skylt að greiða það. Fallist dómurinn á að stefnandi eigi rétt á endurgjaldi úr hendi stefnda vegna afnota af umræddum lóðarskika krefjist stefndi þess að stefnukröfur verði lækkaðar verulega en stefndi telji að leigufjárhæð beri að ákveða eins hóflega kostur sé. Eðlilegt og sanngjarnt leigugjald fyrir lóðarskikann sé mun lægra en það sem stefnandi geri kröfu um. Meðal þess sem líta verði til í því sambandi sé staðsetning, aðstæður og eðli réttinda stefnanda yfir lóðinni. Lóðin öll sé erfðafestulóð. Lóðarleigusamningur hafi verið gerður árið 1914 og hafi Stykkishólmshreppur öðlast forkaupsrétt að lóðinni með þeim samningi sem hann hafi enn samkvæmt þinglýstri kvöð. Ljóst sé því að stefnandi hafi ekki eignast fullkominn eignarrétt yfir lóðinni með kaupum sínum á fasteigninni. Dómafordæmi séu fyrir því að meta verðgildi erfðafestulóða lægra í ljósi takmarkaðra réttinda fasteignareigenda yfir þeim sem hafi í för með sér lægra leiguverð fyrir slíkar lóðir. Með sama hætti verði að ákveða leigufjárhæð fyrir lóðarskikann undir fjarskipta­mastrið lægra en ef um eignarlóð stefnanda væri að ræða. Þá verði að ákveða leiguverð lægra en ella með tilliti til staðsetningar lóðarskikans og aðstæðna. Sá reitur sem fjarskiptamastrið standi á sé hóll í horni lóðarinnar sem sé hvorki ræktanlegur né unnt að byggja á sem myndi hvorki nýtast umráðaaðila lóðarinnar til byggingar né ræktunar jafnvel þótt mastrið yrði fjarlægt. Fjarskipta­búnaðurinn skerði því á engan hátt þau not sem stefnandi hafi af landinu. Þá beri og að virða til lækkunar leiguverði að aðstaða stefnda á staðnum hafi nokkra sérstöðu miðað við aðrar skika, sem stefndi nýti undir fjarskiptamöstur annars staðar á landinu, þar sem eingöngu mastrið sem slíkt sé staðsett á lóð stefnanda, en tækjahús með tilheyrandi búnaði, aðgangi að rafmagni o.s.frv. sé þar ekki, heldur á nálægri eignarlóð stefnda að Skúlagötu 8 í Stykkishólmi. Sjónarmið um tekjumöguleika stefnda af fjarskipta­mastrinu og kostnað við að fjar­lægja fjarskiptabúnaðinn geti engin áhrif haft á mat á raunhæfu leiguverði. Mats­nefnd eignar­náms­bóta hafi t.a.m. hafnað því að slíkt geti haft áhrif á verðmæti lóðarskikans til hækkunar eins og fram komi í úrskurði nefndarinnar frá 17. maí 2004. Stefndi vísi þeim sjónarmiðum á bug að fjárkröfur stefnanda geti talist hóflegar. Þvert á móti ýti allt undir sjónarmið stefnda um að fjárkröfur stefnanda séu fjarri nokkrum raunveruleika. Í umsögn Póst- og fjarskipta­stofnunar 12. febrúar 2003 komi fram að leigukröfur stefnanda séu metnar „mjög háar í saman­burði við það sem tíðkast almennt í samningum um aðstöðu fyrir fjarskipta­möstur, miðað við þær upplýsingar sem Póst- og fjarskiptastofnun hefur getað aflað sér“. Taka verði mið af leiguverði nokkurra lóða undir fjarskiptabúnað úti á landi sem stefndi sé leigutaki að. Leiði slíkur samanburður í ljós að stefnukröfur séu ekki í takti við almennt leiguverð fyrir sambærilegar lóðir. Samningar sem lagðir hafi verið fram í málinu gefi til kynna þær leigufjárhæðir sem stefndi greiði fyrir lóðir sem þar um ræði á árinu 2000: Stefndi hafi aflað mats löggilts fasteignasala í Stykkishólmi á markaðsverðmæti lóðarskikans. Niðurstaða hans hafi verið sú að verðmætið næmi „í mesta lagi kr. 100.000 “. Þá hafi matsnefnd eignarnámsbóta skilað mati og telji hæfilegar eignar­námsbætur fyrir hina 144 fermetra spildu 200.000 krónur, auk annars konar bóta. Með hliðsjón af almennri venju um tiltekið hlutfall leigugreiðslna af heildarverð­mæti eignar sé ekki unnt að ákvarða leiguverð skikans hærra en sem nemi einungis litlum hluta af slíku mati á verðmæti hans. Sú venja sé oft viðhöfð að ákveða leiguverð atvinnuhúsnæðis á höfuðborgarsvæðinu sem nemi 1% af verðmæti fasteignar, en það hlutfall yrði þó að telja mjög ríflegt við mat á leiguverði óbyggilegs lóðarskika á landsbyggðinni, líkt og í þessu tilviki. Stefndi hafni því með öllu að unnt sé að byggja ákvörðun um leigugjald á þeim reikningum sem stefnandi geri kröfu um greiðslu á. Ekkert samræmi sé milli fjárhæða reikninganna og stefnandi geri ekki kröfu um sama leigugjaldið milli mánaða. Þá sé órökstutt með öllu hvaða viðmiði um leiguverð stefnandi beiti við framsetningu krafna sinna. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Með hliðsjón af því að stefndi hafi ekki talið sér skylt, í ljósi allra atvika, að greiða leigu til stefnanda og þar sem umkrafðar fjár­hæðir séu svo fjarri raunhæfu leiguverði geri stefndi þá kröfu, komi til þess að honum verði gert að greiða stefnanda vangoldna leigu, að upphafstími vaxta verði miðaður við þingfestingu stefnu í málinu, sbr. ákvæði 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi mótmæli sérstaklega þeim hluta dráttarvaxtakröfu stefnanda að reikna dráttarvexti vegna fyrsta umkrafða reikningsins 25. apríl 2002 frá 1. janúar 2002, en slíkt viðmið sé óeðlilegt með hliðsjón af útgáfudegi reikningsins. Auk framangreindra lagaraka vísi stefndi til almennra reglna kröfuréttar, samningaréttar og leiguréttar, en málskostnaðarkrafa sé byggð á 130., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að honum beri endurgjaldslaus afnot af lóðinni að Aðalgötu 7 í Stykkishólmi samkvæmt leigusamningi sem gilt hafi milli stefnda og fyrri eiganda, ríkissjóðs. Stefndi vísar til þess að samningurinn hafi verið munnlegur og sé hann jafn gildur og skriflegur samningur. Réttindi til endurgjaldslausra afnota af lóðinni, sem stefndi vísar þarna til, hafa eftir því sem fram hefur komið hvergi verið skráð og ekki verður ráðið að stefndi hafi á nokkurn hátt gert reka að því að fá þau staðfest með dómi eða á annan hátt. Stefndi hefur heldur ekki lagt fram gögn um efni eða tilvist samningsins um afnotin af lóðinni. Verður því að telja ósannað að leigusamningur um endurgjaldslaus afnot stefnda af lóðinni hafi verið gerður eða að stefnandi hafi haft vitneskju um efni slíks samnings, enda er ósannað gegn andmælum stefnanda hvert efni hans hefur verið. Þar sem stefndi verður að bera hallann af þeim sönnunarskorti getur hann ekki byggt rétt gagnvart stefnanda um endurgjaldslaus afnot af fasteigninni á þessu. Verður því að telja að stefnda beri að greiða stefnanda sann­gjarnt endurgjald fyrir afnot af lóðinni. Stefnandi hefur engin rök fært fyrir því að sanngjarnt sé að miða leiguverð við 55.000 eða 45.000 krónur á mánuði eins og stefnandi hefur krafið stefnda um, en fyrir liggur að stefnandi hefur ákveðið leigufjárhæðina einhliða og án þess að fram hafi komið hverjar viðmiðanir hann hefur stuðst við í þeim efnum. Samkvæmt matsgerð, sem stefndi hefur lagt fram í málinu, er sanngjarnt leiguverð talið vera 360.000 krónur á ári miðað við verðlag í maí 2001. Þar kemur meðal annars fram að matsmaður telji sjónmengun af mastrinu umtalsverða og að mastrið geti rýrt notagildi lóðarinnar í einhverjum tilfellum, t.d. vegna mögulegrar slysahættu. Þetta megi orða þannig að leigugjaldið verði að mestu að vega upp annmarka sem mastrið valdi leigusala. Þessu mati hefur ekki verið hnekkt af hálfu stefnda, en leigusamningar sem vísað er til af hálfu stefnda hafa ekki þýðingu í því sambandi. Stefnandi hefur í þrautavarakröfu miðað við 30.000 króna leigu á mánuði og tekið tillit til verðlagsbreytinga samkvæmt vísitölu neysluverðs við útreikninga á kröfunni. Rétt þykir að miða við þá útreikninga og ber stefnda því að greiða stefnanda samtals 1.013.004 krónur sem leigu fyrir afnot af lóðinni á tímabilinu maí 2001 til desember 2003, eins og krafist er. Rétt þykir að dráttarvextir verði greiddir frá þeim degi er málið var höfðað, 30. mars 2004, til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr. 5. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndi, Landssími Íslands, greiði stefnanda, Gullveri sf., 1.013.004 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. mars 2004 til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 292/2000
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Þ og G höfðuðu mál gegn Í og F og kröfðust skaðabóta og viðurkenningar á því að Í og F væri óheimilt að nota ættfræðigrunna, sem unnir hefðu verið í samvinnu við Þ og G. Undir rekstri málsins lögðu Þ og G fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna til að meta hvernig Í og F hefðu staðið að gerð ættfræðigrunns. Í og F mótmæltu beiðninni, en héraðsdómari féllst á dómkvaðningu matsmanna. Talið var að samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 ætti aðili rétt á að afla og leggja fram í einkamáli sönnunargögn, sem hann teldi málstað sínum til framdráttar. Þá var talið að þótt leitað væri eftir áliti matsmanna á atriðum, sem vörðuðu lagalega þætti, bindi niðurstaða matsgerðar í engu dómara eða takmarkaði svigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Þá var einnig talið að Þ og G yrðu að bera halla af því að matsgerð, sem unnin væri eingöngu eftir ábendingum þeirra, teldist af þeim sökum ekki hafa viðhlítandi sönnunargildi við úrlausn málsins. Var því staðfest niðurstaða héraðsdómara um að dómkveðja ætti matsmenn samvkæmt beiðni Þ og G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júlí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2000, þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að nefndri beiðni varnaraðila verði hafnað og þeim gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðilar dæmdir til að greiða kærumálskostnað. I. Varnaraðilar höfðuðu mál á hendur sóknaraðilum með stefnu 11. janúar 2000, þar sem krafist var að viðurkennt yrði með dómi að sóknaraðilum væri óheimilt, saman eða hvorum um sig, að nota með nokkrum hætti ættfræðigrunna, sem hafi verið unnir í samvinnu varnaraðila, hvort sem er með eigin notum sóknaraðila eða með því að gera öðrum kleift að nota þá, svo og að sóknaraðilar yrðu dæmdir til að greiða varnaraðilanum Genealogia Islandorum hf. skaðabætur að fjárhæð 293.125.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 13. janúar 2000. Sóknaraðilar tóku til varna í málinu og krefjast þar sýknu af kröfum varnaraðila. Undir rekstri málsins lögðu varnaraðilar í sameiningu fram á dómþingi 27. júní 2000 beiðni um dómkvaðningu tveggja manna til að meta hvernig sóknaraðilar „hafi saman eða hvor um sig staðið að gerð ættfræðigrunns/ættfræðigrunna (stundum nefndur Íslendingabók).“ Í beiðninni var gerð nánari grein fyrir því, sem meta ætti, með svofelldum hætti: „Þess er óskað að matsmenn kynni sér til hlítar þann stafræna gagnagrunn, einn eða fleiri, sem matsþolar hafa kynnt almenningi undir heitinu Íslendingabók og er í vörslum og umráðum matsþola, annars eða beggja. Matsmenn skulu einkum leitast við að kynna sér hvort ráðið verður af Íslendingabók á hvern hátt hún er til orðin og lýsa því í matsgerð. Einkum er þess óskað að matsmenn geri grein fyrir því hvort unnt er að komast að því með skoðun og samanburði hvort Íslendingabók hefur orðið til með þeim hætti aðallega að aðstandendur hennar hafi leitað í útgefin ættfræðirit og lagt þau til grundvallar verki sínu eða hvort þeir hafi aðallega leitað sjálfstætt í frumheimildir þær sem hafa að geyma þær upplýsingar sem ættfræðingar almennt leita til í því skyni að semja ættfræðiverk (kirkjubækur, dómabækur, manntalsgögn, síðari tíma skráningar Hagstofu Íslands o.fl.) og unnið úr þeim frumheimildum með aðferðum ættfræðinnar þannig að úr hafi orðið heilsteypt sjálfstætt verk, óháð útgefnum ættfræðiritum.“ Sagði síðan í matsbeiðni að varnaraðilar teldu unnt að sjá þetta meðal annars með samanburði á niðjatali í Íslendingabók við annars vegar útgefið niðjatal, sem þeir eða aðrir ættu höfundarrétt að, og hins vegar við niðjatal, sem til væri í handriti, með samanburði á ábúendatali í sömu gögnum, með samanburði á annars vegar eldra útgefnu ættfræðiriti og hins vegar nýuppfærðu handriti um sömu ætt við það, sem kynni að finnast í Íslendingabók um sömu ætt, með samanburði á annars vegar viðurkenndum villum í útgefnum ritum varnaraðila og hins vegar leiðréttum handritum um sömu ættir við það, sem kynni að finnast í Íslendingabók, og með því að kynna sér hvort í Íslendingabók væri einkum að finna upplýsingar um ættir og landsvæði, sem þegar liggja fyrir útgefin rit um. Í matsbeiðni var hvert þessara atriða skýrt nánar. Sóknaraðilar lögðu fram á dómþingi í héraði 30. júní 2000 skrifleg mótmæli gegn beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Voru mótmæli þeirra rökstudd annars vegar með því að í beiðninni væri óskað eftir mati á atriðum, sem ættu undir mat dómara samkvæmt ákvæði 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, þar sem í matsbeiðni væri í reynd verið að leggja í hendur matsmanna að meta og gera greinarmun á því hvar mörk höfundarréttar liggi, en með réttu ætti undir dómara að meta þetta og hvar skil lægju milli heimillar og óheimillar notkunar á útgefnum ættfræðiritum. Hins vegar reistu sóknaraðilar mótmæli sín á því að í beiðni varnaraðila væri matsmönnum á nánar tiltekinn hátt lagðar leiðandi línur um framkvæmd mats og þeim gefnar leiðandi forsendur. Með hinum kærða úrskurði var þessum mótmælum sóknaraðila hrundið. II. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 á aðili rétt á að afla og leggja fram í einkamáli sönnunargögn, sem hann telur málstað sínum til framdráttar. Er að meginreglu hvorki á valdi gagnaðila né dómara að takmarka þann rétt umfram það, sem leiðir af ákvæði 3. mgr. sömu lagagreinar. Þótt þess gæti í matsbeiðni varnaraðila að leitað sé eftir áliti matsmanna á atriðum, sem varða lagalega þætti í máli þeirra við sóknaraðila, myndi niðurstaða í matsgerð um slík atriði engan veginn binda dómara eða takmarka svigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Verður og að fallast á með varnaraðilum að þær ábendingar, sem þeir setja fram í matsbeiðni um hvernig framkvæma mætti matsstörf, skerði ekki frelsi matsmanna til ákvörðunar í þeim efnum. Verður í því sambandi heldur ekki litið fram hjá því að varnaraðilar yrðu að bera halla af því að matsgerð, sem unnin væri eingöngu eftir ábendingum þeirra, teldist af þeim sökum ekki hafa viðhlítandi sönnunargildi við úrlausn máls þeirra við sóknaraðila. Að öllu þessu gættu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að dómkveðja beri matsmenn samkvæmt beiðni varnaraðila. Sóknaraðilum verður gert í sameiningu að greiða hvorum varnaraðila um sig kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Íslensk erfðagreining ehf. og Friðrik Skúlason ehf., greiði í sameiningu varnaraðilum, Þorsteini Jónssyni og Genealogia Islandorum hf., hvorum um sig 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 15/2008
Kærumál Aðför Innsetning Börn
Beiðni sóknaraðila barst dóminum 3. desember 2007. Málið var þingfest 5. desember sl. og tekið til úrskurðar að afloknum munnlegum málflutningi 17. desember sl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Eins og nánar er lýst í hinum kærða úrskurði var þar fallist á kröfu varnaraðila um að komið yrði á lögmætu ástandi varðandi hagi og búsetu barns aðila. Sóknaraðili hefur hvorki sett fram röksemdir né lagt fram gögn sem réttlætt geta þá röskun á lögmætu ástandi sem hún viðhafði gagnvart barni sínu og varnaraðila og standa lög því ekki til annars en að fallist verði á kröfu varnaraðila. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem nánar greinir í dómsorði. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Sóknaraðila, M, er heimilt að fá A tekna úr umráðum varnaraðila, K, og afhenta sér með beinni aðfarargerð. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 204/2014
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Kærður var úrskurðurhéraðsdóms þar sem bú I var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu L hf. Með vísantil 5. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.skoraði L hf. á I að lýsa því yfir með skriflegum hætti innan þriggja vikna frámóttöku áskorunarinnar að hann væri fær um að greiða tiltekna gjaldfallna skuldinnan skamms tíma. I sinnti ekki þessari áskorun og hvorki varð fundin stoðfyrir því í gögnum málsins að krafa bankans væri upp gerð né fyrnd. Varniðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Ekki var fallist á það með I að á þaðhafi skort að L hf. lýsti kröfu sinni nægilega skýrt í áskoruninni til þess aðhann gæti áttað sig á grundvelli hennar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru sem barst héraðsdómi 13. mars 2014 og réttinum ásamt kærumálsgögnum 20.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2014 þarsem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila.Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði vísað frá dómi, entil vara að henni verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur lagt fram ný skjöl fyrirHæstarétti. Meðal þeirra eru afrit kaupnóta og kvittana fyrir greiðslu lána semtekin voru á grundvelli samnings Landsbanka Íslands hf. og sóknaraðila 13. júní2006 sem gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði. Af þessum skjölum verðurráðið að lánsviðskipti samkvæmt samningnum fóru fram með þeim hætti aðsóknaraðili greiddi upp útistandandi lán sín samhliða því að hann fékk ný lán ágrundvelli samningsins. Þannig gaf Landsbanki Íslands hf. 22. september 2008 útkvittun fyrir greiðslu sóknaraðila á láni, sem verið hafði á gjalddaga 10.janúar sama ár, jafnframt því sem þá var formlega gengið frá nýju láni til hansmeð gjalddaga 30. október 2008. Ennfremur hafa verið lögð fram ný skjöl semsýna að varnaraðili tilkynnti sóknaraðila í janúar 2012 að hann hafi innleysthlutabréf sóknaraðila í Lífsvali ehf., sem sett höfðu verið að handveði tiltryggingar greiðslu á skuldum hans við Landsbanka Íslands hf., en samkvæmtyfirlýsingu um handveðið gat bankinn sem veðhafi tekið til sín bréfin í stað þessað selja þau nauðungarsölu. Þá kveðst varnaraðili hafa tilkynnt sóknaraðila meðábyrgðarbréfi 23. maí sama ár að hann hafi látið meta verðgildi umræddra hlutabréfaog sent sóknaraðila jafnframt kvittun þar sem fram kæmi að 9. janúar 2012 hafi61.839.340 krónum af innlausnarverði bréfanna verið ráðstafað inn áframangreint lán hans. Að framansögðu virtu, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Sóknaraðili, Ingvar Jónadab Karlsson, greiði varnaraðila, Landsbankanum hf.,250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 203/2016
Kærumál Aðfarargerð Eignarnám
L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Hæstiréttur vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. S ehf., G, K og S hefðu fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum og hefði borið þann ágreining undir dómstóla. Þar sem heimild L hf. til eignarnáms væri ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar væri að vænta innan skamms var kröfu L hf. hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að nánar greind landsréttindi í óskiptu landi jarðanna Stóru-Vatnsleysuog Minni-Vatnsleysu á Vatnsleysuströnd yrðu tekin úr vörslum varnaraðila meðbeinni aðfarargerð og fengin sér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin tilgreina. Þá krefst hann kærumálskostnaðarVarnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarer staðfest sú niðurstaða að aðfararbeiðni sóknaraðila fullnægi þeim skilyrðum,sem gerð eru til forms slíkrar beiðni í 1. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 78. gr.laga nr. 90/1989.Eins og greinir í úrskurðinum gerirsóknaraðili kröfu um að sér verði fengin umráð áðurgreindra landsréttinda meðbeinni aðfarargerð á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24.febrúar 2014 þar sem sóknaraðila var heimilað með vísan til raforkulaga nr.65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu, svonefndrarSuðurnesjalínu, um óskipt land jarðanna Stóru-Vatnsleysu og Minni-Vatnsleysusem er í eigu varnaraðila. Er krafa sóknaraðila jafnframt byggð á úrskurðimatsnefndar eignarnámsbóta 30. júlí 2015 um hæfilegar bætur fyrireignarréttindin til handa varnaraðilum.Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989verða þau réttindi gerðarbeiðanda, sem hann tjáir sig eiga, að vera svo ljós aðsönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður eftir 83. gr.laganna. Þótt svo sé fyrir mælt í 60. gr. stjórnarskrárinnar, að enginn getikomið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði í bráð með því að skjóta málinu til dóms,hafa varnaraðilar fært fyrir því rök, sem ekki verður augljóslega vísað á bug,að heimild sóknaraðila til eignarnáms þess, sem hér um ræðir, fái ekki staðistað lögum og borið þann ágreining undir dómstóla. Héraðsdómur í því máli varkveðinn upp 30. júní 2015 og hefur málinu verið áfrýjað til Hæstaréttar þar semfyrirhugað er að flytja það 20. apríl 2016. Sökum þess að heimild sóknaraðilatil eignarnáms er sem fyrr segir ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnardómstóla um lögmæti hennar er að vænta innan skamms verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Landsnet hf., greiði varnaraðilum, STV ehf., GeirlauguÞorvaldsdóttur, Katrínu Þorvaldsdóttur og Skúla Þorvaldssyni, 150.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016.Málþetta, sem barst dóminum 10. nóvember 2015, var tekið til úrskurðar 18. febrúar2016. Gerðarbeiðandi er Landsnet hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík. Gerðarþolar eruSTV ehf., Stóru-Vatnsleysu, Vogum, Geirlaug Þorvaldsdóttir, Stigahlíð 80,Reykjavík, Katrín Þorvaldsdóttir, Háuhlíð 12, Reykjavík, og Skúli Þorvaldsson,Lúxemborg. Dómkröfur gerðarbeiðanda eru þærað eftirgreind landsréttindi verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslumgerðarþola og fengin gerðarbeiðanda: Samtals 17,235 hektarar lands gerðarþola íóskiptu landi Stóru-Vatnsleysu, landnr. 130886, og Minni-Vatnsleysu, landnr.130869, á Vatnsleysuströnd, sem gerðarbeiðanda var heimilað að taka eignarnámimeð eignarnámsákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra, dags. 24. febrúar 2014,undir 3.650 metra langt og 46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 633 metralanga og 6 metra breiða vegslóða og 10 burðarmöstur, sem nánar er afmarkað áfylgiskjali 3. Gerðarþolar krefjast þess að aðfararbeiðni gerðarbeiðandaverði hafnað. Verði fallist á beiðni gerðarbeiðanda krefjast gerðarþolar þessað kveðið verði á um að málskot til Hæstaréttar fresti aðfarargerð á hendurþeim þar til endanlegur dómur réttarins gengur. Þá gera gerðarþolar kröfu ummálskostnað. I.Málsatvikeru þau að með beiðni 20. febrúar 2013 fór gerðarbeiðandi þess á leit viðatvinnuvega- og nýsköpunarráðherra að gerðarbeiðanda yrði heimilað að takaeignarnámi tiltekin réttindi í óskiptu landi jarðanna Stóru- ogMinni-Vatnsleysu á Vatnsleysuströnd, í þágu hluta Suðurnesjalínu 2, ágrundvelli 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Um er að ræða háspennulínu semfyrirhugað er að reisa milli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar. Meðákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 var gerðarbeiðandaheimilað að „framkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu(Suðurnesjalínu 2) á landi undir 3.650 metra langt og tæplega 46 metra breittháspennulínubelti, samtals 633 metra langa og 6 metra breiða vegslóða og 10burðarmöstur, samanber yfirlitskort í fylgiskjali 1 við framlagðaeignarnámsbeiðni, dags. 20. febrúar 2013. Eignarnámið er heimilað tilótímabundinna afnota fyrir Landsnet hf.“ Í þessu skyni skyldi kvöð verðaþinglýst á jörðina. Með henni fylgdi að óheimilt væri að koma fyrir mannvirkjumá 46 metra breiðu belti undir og við línuna. Einnig var Landsneti heimilað aðleggja 633 metra langan vegslóða að línunni.Í kjölfar ákvörðunar ráðherra fórgerðarbeiðandi þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að meta til fjárendurgjald það sem gerðarbeiðandi skyldi greiða gerðarþolum fyrir hin eignarnumdulandsréttindi, sbr. 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Í úrskurði30. júlí 2015 í máli nr. 5/2014 var það mat nefndarinnar að hæfilegar bæturvegna þess svæðis sem byggingarbann náði til væru ein milljón króna fyrir hvernhektara eða 16,79 ha, samtals 16.790.000 kr. Einnig leit nefndin til þess aðlagning línunnar væri til þess fallin að rýra verðmæti stærra svæðis eneignarnámið og byggingarbannið næði til, eða sem næmi 400 metrum. Þannig kæmutil viðbótar bætur fyrir 354 metra breitt svæði (400 metrar að frádregnum 46metrum vegna byggingarbannsins). Taldi nefndin hæfilegar bætur vera 19.381.500kr. II.Íaðfararbeiðni segir að gerðarbeiðandi geri kröfu um að eftirgreindireignarhlutar gerðarþola verði afhentir honum:Nafngerðarþola: Samtals ha:STVehf. 10,342SkúliÞorvaldsson 2,298GeirlaugÞorvaldsdóttir 2,298KatrínÞorvaldsdóttir 2,298Gerðarbeiðandibyggir á því að samkvæmt 13. gr. laga nr. 11/1973 um eignarnám geti eignarnemi,þegar mat liggur fyrir, tekið umráð eignarnumins verðmætis gegn greiðslumatsfjárhæðar og kostnaðar af mati. Með bréfi lögmanns gerðarbeiðanda 18. ágúst2015 til lögmanns gerðarþola hafi verið óskað eftir upplýsingum umreikningsnúmer vegna greiðslu eignarnámsbóta og kostnaðar. Í bréfi lögmannsgerðarþola Geirlaugar og STV ehf. 25. ágúst 2015 hafi komið fram að gerðarþolarmyndu ekki veita gerðarbeiðanda umráð hins eignarnumda lands nema þar til bæriraðilar heimiliðu aðför, sbr. 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms.Aðrir gerðarþolar hafi ekki svarað boði um greiðslu. Afstaða gerðarþola sé súað afhenda ekki hið eignarnumda land fyrr en niðurstaða liggi fyrir í dómsmálisem gerðarþoli hefur höfðað á hendur gerðarbeiðanda um ógildingueignarnámsákvörðunar ráðherra. Með dómi 30. júní 2015 hafi héraðsdómur hafnaðkröfum gerðarþola um ógildingu eignarnámsins. Dóminum hafi verið áfrýjað tilHæstaréttar en það fresti á engan hátt réttaráhrifum eignarnámsins.Gerðarbeiðandi þurfi að fá hið eignarnumda land sem fyrst, enda hafi hannfengið útgefið framkvæmdaleyfi í öllum sveitarfélögum á línuleiðinni. Gerðarbeiðandi kveðst hafagreitt bætur inn á geymslureikning samkvæmt heimild í lögum nr. 9/1978, en í 1.gr. laganna segir að hver sá sem eigi að inna af hendi peningagreiðslu en fáiekki greitt kröfueiganda vegna aðstæðna eða atvika sem kröfueigandi beri ábyrgðá geti fullnægt greiðsluskyldu sinni með því að greiða skuldina ágeymslureikning í viðskiptabanka eða sparisjóði. Gerðarbeiðandi byggir á því aðenginn ágreiningur sé um það að lögformleg heimild gerðarbeiðanda liggi fyrir.Afstaða gerðarþola sé engu að síður sú að andlagið verði ekki afhentgerðarbeiðanda nema með beinni aðfarargerð. Gerðarbeiðanda sé því nauðugur einnsá kostur að krefjast úrskurðar um að umrædd réttindi verði tekin með beinniaðfarargerð úr vörslu gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda. Ekki verði séð aðneinar varnir geti komið sem hindri rétt gerðarbeiðanda. III.Gerðarþolar byggja á því í greinargerð sinni að hvorki form- néefnisskilyrði fyrir aðfararbeiðninni séu uppfyllt. Um skort á formskilyrðumvísa gerðarþolar til 10. gr. laga nr. 90/1989um aðför, þar sem m.a. séu fyrirmælium að í aðfararbeiðni skuli koma fram, svoekki verði um villst, við hverja heimild hún styðst. Í aðfararbeiðni sé hvergiað finna tilvísun til þeirra lagaheimilda sem gerðarbeiðandi styður beiðni sínavið. Ekki sé að finna eina einustu tilvísun til laga um aðför. Gerðarþolar eigiþví mjög örðugt með að setja fram varnir sínar. Telja gerðarþolar hafið yfirvafa að aðfararbeiðni málsins fullnægi ekki skilyrðum 10. gr. laga um aðför,sbr. og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar afþessari ástæðu beri að hafna beiðni gerðarbeiðanda. Gerðarþoli byggir jafnframt á því að framsetning kröfugerðargerðarbeiðanda uppfylli ekki áskilnað 72. gr. aðfararlaga, sbr. 1. mgr. 78. gr.laganna. Af ákvæðunum leiði að krafa gerðarbeiðanda um beina aðför verði aðvera í þeim búningi að þess sé krafist að „sýslumaður“ taki umráð afgerðarþola, enda standi ekki heimild í tilvitnuðum ákvæðum til annars. Krafagerðarbeiðanda sé hins vegar á þá leið að krafist er dómsúrskurðar um aðtiltekin landsréttindi verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþolaog fengin gerðarbeiðanda, án þess að tilgreint sé hverjum eigi að felaframkvæmd aðfararbeiðninnar. Slík krafa uppfylli sýnilega ekki fyrirmælid-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991, þar sem mælt sé fyrir um skýrleika krafna. Með vísan til framangreinds telja gerðarþolar ljóst aðstórkostlegir formgallar séu á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda og gerðarþolum sé ómögulegt að verjast málatilbúnaði gerðarbeiðanda ogundirbúa efnislegar varnir. Framsetningaðfararbeiðninnar fullnægi auk þess ekki réttarfarskröfumeinkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. d- og f-lið 1. mgr.80. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. og 1. mgr. 84. gr. aðfararlaga. Telja gerðarþolar að af þessum sökum verði ekki hjá þvíkomist að hafna beiðni gerðarbeiðanda í heild sinni á grundvelli 1. mgr. 10.gr., 13. gr. og 78. gr. aðfararlaga. Að öðrum kosti gefist gerðarþolum ekkisanngjarn kostur á að verjast beiðninni. Gerðarþolar telja að hvað sem formgöllum líði sé ekki unnt aðfallast á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda á meðan verulegur vafi leiki á umlagagrundvöll þeirrar framkvæmdar er liggi beiðninni að baki. Gerðarþolar vísatil þess að þeir hafi skotið eftirfarandi ágreiningsefnum er varða framkvæmdinatil dómstóla: 1) Dómum HéraðsdómsReykjavíkur frá 30. júní 2015 í málum nr. E-2012/2014, E-2073/2014, E-2624/2014og E-2625/2014, um lögmæti ákvarðanaatvinnuvega- og nýsköpunar­ráðuneytisins frá 24. febrúar 2014 um eignarnám ájörðum gerðarþola, hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnum 7.ágúst 2015, sbr. mál nr. 511/2015, 512/2015, 513/2015 og 541/2015. Gagnaöflunmálsins í Hæstarétti sé lokið og bíði málið munnlegs málflutnings. 2) DómiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 21. október 2015 í máli nr. E-1051/2014 um lögmætiákvörðunar Orkustofnunar frá 5. desember 2013 hafi verið áfrýjað tilHæstaréttar með áfrýjunarstefnu 30. nóvember 2015, sbr. mál 706/2015.Ákvörðunin varði leyfisveitingu Orkustofnunar til handa gerðarbeiðanda til aðreisa og reka Suðurnesjalínu 2. Gerðarþoli hafi skilað Hæstarétti greinargerðsinni 13. janúar sl. 3) Ákvörðun Sveitarfélagsins Voga frá 25. febrúar 2015 umað veita gerðarbeiðanda framkvæmdaleyfi vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 hafiverið borin undir Héraðsdóm Reykjaness með réttarstefnu, dags. 3. nóvember2015. Fallist hafi verið á að málið sæti flýtimeðferð á grundvelli 1. mgr. 123.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Auk framangreindra mála séu rekin mál ástjórnsýslustigi fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála um lögmætiútgefinna framkvæmdaleyfa í Hafnarfjarðarbæ, Sveitarfélaginu Vogum,Grindavíkurbæ og Reykjanesbæ, bæði af hálfu gerðarþola og annarra hagsmunaðila.Að mati gerðarþola er ótækt aðgerðarbeiðanda verði veitt umráð lands meðan dómstólar og úrskurðarnefndir hafatil umfjöllunar lögmæti eignarnáms, framkvæmdaleyfis og ákvörðunarOrkustofnunar. Gerðarþolarsegja að mál þessi varði öll kjarnaatriði eignarréttarákvæðis stjórnar­skrárinnarum almenningsþörf og meðalhóf. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnar­skrárinnar og1. gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, sé eignarrétturinn friðhelgur. Gerðarþolar telja framangreindarákvarðanir haldnar verulegum form- og efnisannmarka og óhjákvæmilegt sé aðfella þær úr gildi. Af þessum sökum sé afar brýnt að fá úrlausn dómstóla um þaðhvort umrædd framkvæmd, sem skerði eignarréttindi gerðarþola, hafi sætt lögmætuundirbúnings­ferli og hvíli á lögmætum grunni. Það hljóti að vera rétturgerðarþola að fá niðurstöðu um slíkt áður en gerðarbeiðandi fái umráð oghefjist handa við óafturkræfar framkvæmdir á eignarlandi þeirra. Sú staða gætikomið upp að dómstólar myndu komast að þeirri niðurstöðu að framangreindarákvarðanir séu reistar á ólögmætum grundvelli en að óafturkræft jarðrask væriþá þegar yfirstaðið á landi gerðarþola. Þábyggja gerðarþolar á því að skilvirkur aðgangur að dómstólum og réttur tilraunhæfrar endurskoðunar á úrskurðum stjórnvalda njóti einnigstjórnarskrárverndar og verndar mannréttindasáttmálans, sbr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmálans. Gerðarþolar eigi rétt áþví að fá úrlausn dómstóla um lögmæti framangreindra ákvarðana. Að öðrum kosti verði að engu gerð þauréttindi gerðarþola að geta leitað til dómstóla til þess að fá skorið úr umlögmæti íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana sem að þeim beinast. Ekki sé heldurútilokað að í áðurnefndum dómsmálum muni dómendur vilja ganga á vettvang tilþess að skoða aðstæður. Mikilvægt sé að vettvangsgöngur fari fram áður enóafturkræf spjöll séu unnin á landinu. Auk þessa fáistekki séð að það myndi vera gerðarbeiðanda íþyngjandi að þurfa að bíðaniðurstöðu dómstóla og stjórnvalda um framangreind álitaefni. Í þessu sambandi benda gerðarþolar á aðundirbúningur að lagningu Suðurnesjalínu 2 hafi staðið yfir í langan tíma, eðaallt frá árinu 2007. Álit Skipulagsstofnunar vegna framkvæmdarinnar hafi legiðfyrir í september 2009, en gerðarbeiðandi hafi þó ekki hafið samningaviðræðurvið gerðarþola fyrr en á árinu 2011. Seint á árinu 2012 og snemma árs 2013 hafigerðarbeiðandi sótt um leyfi til Orkustofnunar og heimild til eignarnáms.Athafnir gerðarbeiðanda sjálfs bendi því ekki til að nauðsyn standi til þess aðhann fái umráð landsins nokkrum vikum eða mánuðum áður en dómstólar komast aðniðurstöðu um lögmæti áformanna. Samkvæmt framanrituðu telja gerðarþolar það íandstöðu við eignarréttar­ákvæði stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglurstjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar að veita gerðarbeiðanda umráð landsins. Afþeim sökum sé óhjákvæmilegt annað en að synja aðfararbeiðninni með vísan tilþess að varhugavert sé að hún fari fram í skilningi 3. mgr. 83. gr.aðfararlaga.Um lagarök vísa gerðarþolar til 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1.gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Þá vísast, eftir því sem við á, til ákvæða laga nr. 90/1989 um aðför og laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Krafa gerðarþola um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. IV. Í máli þessu byggja gerðarþolará því að ekki séu fyrir hendi formskilyrði til að fallast á kröfugerðarbeiðanda. Í aðfararbeiðni gerðarbeiðanda kemur skýrt fram hvers erkrafist með aðfarargerð og fullnægir kröfugerð gerðarbeiðanda formskilyrðum 1.mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í aðfararbeiðninni er um heimild tilaðfarargerðar vísað til sérreglu 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms, sem kveður á um heimild til að beita beinni aðfarargerð, og íkröfugerð gerðarbeiðanda kemur skýrt fram að krafist er „beinnaraðfarargerðar“. Að þessu virtu og þar sem gerðarþolar virðast ekki hafa átt ívandræðum með að taka til varna í málinu leiðir sá annmarki á aðfararbeiðnigerðarbeiðanda að vísa ekki til ákvæða í lögum nr. 90/1989 ekki til þess aðkröfu gerðarbeiðanda verði hafnað. Samkvæmt1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 verður krafa gerðarbeiðanda að vera svo ljósað hægt sé að sanna réttindi hans með þeim gögnum sem verður aflað samkvæmt 83.gr. laganna, þ.e. með sýnilegum sönnunargögnum. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr.laganna skal að jafnaði hafna aðfararbeiðni ef varhugavert verður talið aðgerðin nái fram að ganga. Þannig veldur vafi um réttmæti kröfu gerðarbeiðandaþví að synja ber um aðför. Gerðarbeiðandireisir kröfu sína á ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá 24. febrúar2014, þar sem heimilað var að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínuá landi gerðarþola, og úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 5/2014þar sem metnar voru bætur til gerðarþola. Ágreiningur er um téða ákvörðunráðherra. Einnig er ágreiningur um lögmæti ákvörðunar Orkustofnunar frá 5.desember 2013 til handa gerðarbeiðanda til að reisa og reka Suðurnesjalínu 2 ogeinnig um ákvörðun Sveitarfélagsins Voga frá 25. febrúar 2015 um að veitagerðarbeiðanda framkvæmdaleyfi vegna lagningar línunnar. Úr þessum ágreiningiverður ekki leyst í aðfararmáli þessu. Að mati dómsins er að svo stödduvarhugavert að fallast á kröfu gerðarbeiðanda, sem myndi hafa í för með sér óafturkræfumhverfisáhrif, meðan ekki hefur verið endanlega leyst úr ágreiningi umframangreindar ákvarðanir fyrir dómstólum. Af þessu, sem og e-lið 1. mgr. 114.gr. laga nr. 91/1991, leiðir að ekki er ástæða til að fjalla um þær málsástæðursem teflt var fram af hálfu gerðarþola við munnlegan flutning málsins tilviðbótar því sem fram kemur í greinargerð þeirra, um að krafa gerðarbeiðandagangi mun lengra en leiða má af ákvörðun ráðherra frá 24. febrúar 2014 og aðkrafa gerðarbeiðanda sé ekki í samræmi við meginreglur um sérstaka sameign. Samkvæmtframansögðu er kröfu gerðarbeiðanda um aðför hafnað. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr.84. gr. laga nr. 90/1989, verður gerðarbeiðanda gert að greiða gerðarþolum málskostnað.Við ákvörðun málskostnaðar verður litið til þess að vinna lögmanns gerðarþola íþessu máli nýtist jafnframt í málum nr.A-351/2015, A-353/2015 og A-354/2015. Er málskostnaður hæfilega ákveðinn 65.000krónur til hvers gerðarþola um sig. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Hafnað er kröfu gerðarbeiðanda,Landsnets hf., um að eftirgreind landsréttindi verði tekin með beinniaðfarargerð úr vörslum gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda: Samtals 17,235hektarar lands gerðarþola í óskiptu landi Stóru-Vatnsleysu, landnr. 130886, ogMinni-Vatnsleysu, landnr. 130869, á Vatnsleysuströnd, sem gerðarbeiðanda varheimilað að taka eignarnámi með eignarnámsákvörðun iðnaðar- ogviðskiptaráðherra, dags. 24. febrúar 2014, undir 3.650 metra langt og 46 metrabreitt háspennulínubelti, samtals 633 metra langa og 6 metra breiða vegslóða og10 burðarmöstur, sem nánar er afmarkað á fylgiskjali 3. Gerðarbeiðandi greiðigerðarþolum, STV ehf., Geirlaugu Þorvaldsdóttur, Katrínu Þorvaldsdóttur ogSkúla Þorvaldssyni, hverjum um sig 65.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 696/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. október 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 23. október 2015 klukkan 15 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. október 2015. Lögreglustjórinn á Suðurlandi hefur gert þá kröfu að X, kt. [...], til lögheimilis að [...],[...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 allt fram til kl. 15:00 föstudaginn 23. október n.k. Þess er krafist að kærða sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu. Kærða mótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að einangrun verði ekki beitt og til þrautavara að fallist dómari á fulla lengd kröfunnar þá verði ekki verði beitt einangrun. Í greinargerð lögreglu segir að með vísan til fyrirliggjandi gagna sé kærða undir rökstuddum grun um að hafa átt aðild að a.m.k. ellefu lögreglumálum, á tímabili sem hafi hafist í gær þann 8. október og staðið fram til þess að lögregla handtók kærðu skömmu eftir hádegi og kaffileyti þann sama dag. Kærða hafi verið handtekin um kaffileytið í gær og hún þá verið stödd sofandi í sumarhúsi að [...] í Skaftárhreppi. Í sumarhúsinu hafi verið að finna nokkurt magn þýfis, sem strax hafi reynst mögulegt að tengja að einhverju leyti við einstök mál er komið höfðu upp fyrr þann sama dag, og sem séu til rannsóknar hjá embætti lögreglustjórans á Suðurlandi. Skömmu áður en kærða hafi verið handtekin í gær, sbr. framangreint, hafi tveir karlmenn verið handteknir, en þeir hafi þá verið staddir í bifreiðinni [...], við [...] á Kirkjubæjarklaustri. Í bifreiðinni hafi fundist nokkurt magn þýfis, sem strax hafi reynst mögulegt að tengja að einhverju leyti við einstök mál er komið höfðu upp fyrr þann sama dag, og sem séu til rannsóknar hjá embætti lögreglustjórans á Suðurlandi. Við eftirgrennslan lögreglu hafi komið í ljós að umrædd bifreið hafi verið tilkynnt stolin fyrr þennan sama dag. Tvö vitni hafi borið um að þeir hafi að morgni þess 8. október séð pallbifreið af gerðinni [...] fyrir utan framangreint sumarhús, sem kærða hafi fundist sofandi í. Þá hafi tveir karlmenn verið á gangi umhverfis bifreiðina. Rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós að um sé að ræða bifreið sömu tegundar og sem svipað hafi að öðru leyti til þeirrar bifreiðar sem framangreindir karlmenn hafi verið handteknir í. Þá hafi vitnin upplýst að á palli bifreiðarinnar hafi verið mikið magn muna, sem hafi samræmst því hvernig aðkoma lögreglu hafi verið að bifreiðinni umrætt sinn. Umrædd mál sem nú þegar séu til rannsóknar hjá lögreglu, og kærða sé undir rökstuddum grun um að hafa átt aðild að, séu eftirfarandi: 007-2015-58139, 318-2015-11540, 318-2015-11541, 318-2015-11542, 318-2015-11543, 318-2015-11544, 318-2015-11550, 318-2015-11552, 318-2015-11560, 318-2015- ?, 318-2015- ?. Þá sé lögreglu ennþá að berast upplýsingar um mál sem kærða kunni að tengjast, enda mjög skammt liðið frá því að ætluð brotahrina kærðu hafi hafist og nýjar upplýsingar stöðugt að koma fram, bæði utan að og við rannsókn. Lögregla vinni nú hörðum höndum við að upplýsa framangreind mál, en rannsókn þeirra allra sé eðlilega á algjöru frumstigi. Um sé að ræða yfirgripsmikla rannsókn, enda brotavettvangar víða, mikið magn þýfis hafi fundist í fórum kærðu og grunaðra samverkamanna sem ennþá eigi eftir að rannsaka frekar, skrá og tengja við ólíka brotavettvanga, vitni eigi eftir að yfirheyra, rannsaka þurfi hlut hvers og eins grunuðu í ætluðum brotum, auk þess sem lögreglu sé ennþá að berast upplýsingar um brot sem ætla megi að kærða og samverkamenn hennar eigi aðild að. Þá megi gera ráð fyrir að upplýsingar um slíkt haldi áfram að berast lögreglu eftir því sem líður á helgina, enda sé alls ekki útilokað að kærða hafi farið á fleiri staði þ.á m. sumarhús, sem ekki hafi verið tilkynnt til lögreglu enda hafi húsráðendur ekki uppgötvað það ennþá. Teknar hafi verið myndir af ætluðu þýfi og rituð um það skýrsla, en um sé að ræða mikið magn ætlaðs þýfis, sem lögreglu hafi ennþá ekki unnist tími til þess að útbúa munaskrá vegna. Þá séu fyrir hendi augljósir rannsóknarhagsmunir kærðu og samverkamanna hennar að bera sig saman, en eins og mál þetta liggi fyrir sé ekki mögulegt að gera upp á milli þátttöku einstakra aðila í málunum. Öll eigi þau nokkurn sakarferil að baki og eigi ólokin mál í lögreglukerfinu. Ekki hafi reynst unnt að taka skýrslu af kærðu og meintum samverkamönnum hennar fyrr en um hádegi í dag, sökum þess að þau hafi öll verið undir miklum vímuefnaáhrifum. Með vísan til sakaferils kærðu og fyrirliggjandi gagna um ætluð brot sé það mat lögreglustjóra að fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærða hafi gerst sek um háttsemi sem fangelsisrefsing sé lögð við, að hún muni næst hljóta óskilorðsbundinn dóm. Stutt skýrslutaka af kærðu hafi farið fram nú fyrir stundu. Hún neiti alfarið sök. Kveðist kærða hafa vaknað í umræddum bústað, muni ekkert sökum vímuefnaáhrifa. Þekki meinta samverkamenn en muni ekki eftir að hafa verið með þeim þennan umrædda dag. Kunni enga skýringu á tilvist bifreiðarinnar. Með vísan til framangreinds, fyrirliggjandi gagna og tilvísaðra rannsóknarhagsmuna, svo og með vísan til a.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sé þess farið á leit að framangreind krafa um gæsluvarðhald nái fram að ganga. Nái krafa þessi fram að ganga sé þess óskað að varnaraðila verði gert með úrskurði að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu skv. b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Forsendur og niðurstaða Samkvæmt því sem að framan greinir og að virtum rannsóknargögnum verður fallist á það með lögreglustjóra að kærða sé undir rökstuddum grun um auðgunarbrot skv. XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, í framangreindum málum lögreglu, en við brotum sem hún er grunuð um liggur allt að 6 ára fangelsi samkvæmt nefndum ákvæðum. Rannsókn málanna er skammt á veg komin og ljóst að mati dómsins að kærða geti torveldað rannsókn málanna, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni, haldi hún frelsi sínu, en af því hefur hún augljósa hagsmuni sé hún sek um þau brot sem hún er grunuð um, en hún neitar sök. Er þannig fullnægt skilyrðum a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá þykir ekki vera sýnt að kærðu verði aðeins gerð fésektarrefsing eða skilorðsbundin fangelsisrefsing miðað við aðstæður, verði hún fundin sek um þau brot sem hún er grunuð um, sbr. 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Frá því að kærða var handtekin liðu meira en 24 klukkustundir uns hún var leidd fyrir dómara. Sá dráttur sem á því varð þykir þó hafa verið nægilega réttlættur af hálfu lögreglustjóra en vísað hefur verið til þess að ástand kærðu hafi verið á þann veg að ekki hafi verið unnt að taka af henni skýrslu fyrr, en drátturinn var ekki umfram þau tímamörk sem getið er í niðurlagsákvæði 94. gr. laga nr. 88/2008. Þá verður að geta þess að lögreglustjóri hafði komið gæsluvarðhaldskröfu sinni til dómsins innan tímamarka, en vakthafandi dómari var upptekinn við þinghald í öðru máli og dómsalur í notkun. Ber því að fallast á kröfu lögreglustjóra um að kærða sæti gæsluvarðhaldi eins og krafist er, en kröfunni þykir í hóf stillt. Að virtum rannsóknarhagsmunum ber að fallast á kröfu lögreglustjóra um að kærða sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu skv. 2. mgr. 98. gr. og b lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærða, X, sæti gæsluvarðhaldi til föstudagsins 23. október 2015 kl. 15.00. Kærða sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu.
Mál nr. 772/2013
Kærumál Kæruheimild Gagnaöflun Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X og Y ehf. um að ákæruvaldinu yrði gert að afla nánar tiltekinna upplýsinga. Kærunni var vísað frá Hæstarétti þar sem úrskurðurinn sætti ekki kæru samkvæmt 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2013, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að lagt yrði fyrir sóknaraðila að afla nánar tiltekinna tölulegra upplýsinga. Í kærunni er ekki vísað til kæruheimildar. Varnaraðili krefst þess að úrskurðinum verði hrundið og lagt fyrir sóknaraðila að afla greindra upplýsinga. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Samkvæmt p. lið 1. mgr. 192. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sætir kæru til Hæstaréttar úrskurður héraðsdómara um skyldu til að láta af hendi sönnunargagn til framlagningar í máli eða hald til að fylgja þeirri skyldu eftir. Þetta ákvæði tekur samkvæmt orðanna hljóðan til gagna sem þegar eru fyrir hendi. Krafa varnaraðila lýtur á hinn bóginn að því að lögregla eða ákæruvald taki saman tilteknar upplýsingar í þágu meðferðar sakamálsins sem höfðað hefur verið gegn honum. Úrskurður þess efnis sætir ekki kæru eftir fyrrgreindri heimild eða öðrum stafliðum 1. mgr. 192. gr. laganna, sbr. dóma Hæstaréttar 21. nóvember 2012 í máli nr. 692/2012 og 4. apríl 2013 í máli nr. 220/2013. Kæruheimild er því ekki fyrir hendi og verður málinu vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 83/2002
Kynferðisbrot Börn Miskabætur
H var gefið að sök kynferðisbrot annars vegar gegn stúlkunni A, fæddri 1982, í nóvember 1999 og hins vegar gegn stúlkunni B, fæddri 1990, í desember 1999 og einnig um haustið 1999. H neitaði sök. Atferli H gegn B í desember 1999 hafði þegar í stað verið kært til lögreglu og B gengist undir læknisskoðun strax daginn eftir atvikið. Niðurstöður hennar, svo og framburður annars læknisins fyrir dómi, voru á þá leið að áverkar þeir sem voru á kynfærum telpunnar samræmdust verknaðarlýsingu ákæru. Var H sakfelldur fyrir þetta atriði ákærunnar. Varðandi atferli H gegn B um haustið 1999 var talið að framburður B væri út af fyrir sig trúverðugur en nyti þó takmarkaðs stuðnings af gögnum málsins. Varð ekki talið, gegn eindreginni neitun H, að ákæruvaldinu hefði tekist að færa fram nægilega sönnun um sök ákærða, sem ekki yrði vefengd með skynsamlegum rökum. Samkvæmt því var H sýknaður af þessum ákærulið. Stúlkan A hafði búið á heimili H frá því í október 1999. Það var fyrst við skýrslugjöf hjá lögreglu í febrúar 2000 vegna brota H gegn B, sem hún greindi frá því að H hefði einnig brotið gegn sér í nóvember 1999. Nokkrum dögum eftir að brotið var talið hafa verið framið hafði A farið ásamt H og eiginkonu hans til Dublin á Írlandi, og verið kvöldstund ein með H. A bjó heima hjá H þar til um miðjan janúar 2000 er henni var vísað burtu af heimilinu. Framburður A þótti út af fyrir sig ekki ótrúverðugur en ýmis atriði í skýrslunni þóttu þó óljós. Var ekki talið að tekist hefði að sanna brot H að þessu leyti. Þótt sýknað væri af hluta ákæruefnis, sem sakfellt hafði verið fyrir í héraðsdómi, var refsiákvörðun héraðsdóms staðfest og H gert að sæta fangelsi í 18 mánuði. Voru B dæmdar miskabætur en miskabótakröfu A vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Pétur Kr. Hafstein og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. febrúar 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu, þyngingar á refsingu og greiðslu miskabóta samkvæmt ákæru. Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi. Til vara er þess krafist, að héraðsdómur verði ómerktur og til þrautavara að refsing verði milduð og höfð skilorðsbundin og skaðabætur lækkaðar. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram er ákærða með ákæru 27. júní 2001 gefið að sök kynferðisbrot, annars vegar aðfaranótt 14. nóvember 1999 gagnvart A, fæddri 1982, er hún bjó á heimili hans, og hins vegar aðfaranótt 27. desember 1999 gagnvart B, fæddri 1990, er hún var gestkomandi á heimili ákærða í Breiðholti. Þá er ákærða gefið að sök í ákæru 3. september 2001 kynferðisbrot gagnvart B haustið 1999 á þáverandi heimili hans í Grafarvogi þar sem hún var gestkomandi. II. Eins og fram kemur í héraðsdómi var atferli ákærða gagnvart B 27. desember 1999 þegar í stað kært til lögreglu og gekkst hún undir læknisskoðun strax næsta dag. Niðurstöður hennar, svo og framburður annars læknisins fyrir dómi, eru á þá leið, að áverkar þeir, sem voru á kynfærum telpunnar samræmdust verknaðarlýsingu ákæru. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta sakarmat hans um þetta ákæruatriði. Að því er varðar atferli það, sem ákært er fyrir í ákæru 3. september 2001, liggur fyrir, að telpan sagði ekki frá því fyrr en í júlí 2000. Við yfirheyrslu í Barnahúsi 30. desember 1999 vegna atviksins 27. desember sagði hún, að það hefði verið í fyrsta skiptið, sem ákærði hefði gert svona við sig, hann hefði aldrei gert það áður. Telpan bar fyrir dómi, að hún hefði gist tvisvar á heimili ákærða, í fyrra skiptið haustið 1999, á tímabilinu frá því að skóli hófst og til jóla, er ákærði bjó í Grafarvogi, og í seinna skiptið 27. desember 1999, er hann bjó í Breiðholti. Móðir telpunnar sagði hana hafa gist þrisvar heima hjá ákærða, einu sinni á fyrri staðnum og tvisvar á seinni staðnum. Ákærði neitaði því, að telpan hafi gist á heimili hans, er hann bjó á fyrri staðnum og kvað hana aðeins hafa gist einu sinni á síðara heimili hans, það er aðfaranótt 27. desember 1999. Eiginkona ákærða bar fyrir dómi, að telpan hefði aðeins gist einu sinni á heimili þeirra, 27. desember 1999. Ljóst er af vitnisburði Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings og Guðlaugar Snorradóttur sérkennara, að telpan hefur orðið fyrir alvarlegu áfalli. Taldi Vigdís, að tilvik það, sem hún greindi frá seinna, hafi haft meiri og verri áhrif á hana, hún ætti erfiðara með að tala um það. Í skýrslu Guðlaugar fyrir dómi kom hins vegar fram, að mikil breyting hafi orðið á telpunni eftir áramótin 1999 og 2000. Ákærði hefur staðfastlega neitað því að hafa brotið gegn telpunni haustið 1999 svo sem lýst er í ákæru 3. september 2001. Er ákæran byggð á framburði telpunnar. Dómarar Hæstaréttar hafa skoðað myndband það af skýrslu stúlkunnar, sem tekin var í Barnahúsi 16. mars 2001. Fallast má á það með héraðsdómi, að framburður hennar sé út af fyrir sig trúverðugur, en hann nýtur takmarkaðs stuðnings af gögnum málsins. Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir héraðsdómi, verður Hæstiréttur að meta, hvort ákæruvaldinu hafi í heild tekist að færa fram nægilega sönnun um sök ákærða, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. 45. gr. og 46. gr. laganna. Verður ekki talið, gegn eindreginni neitun ákærða, að ákæruvaldinu hafi tekist slík sönnun. Samkvæmt þessu verður því að sýkna ákærða af kröfum ákæruvaldsins í ákæru 3. september 2001. III. Í I. kafla ákæru 27. júní 2001 er ákærða gefið að sök kynferðisbrot gagnvart A aðfaranótt 14. nóvember 1999. Stúlkan hafði þá búið á heimili ákærða og eiginkonu hans frá því í október 1999. Það var fyrst við skýrslugjöf hjá lögreglu 17. febrúar 2000 vegna áðurgreinds atviks 27. desember 1999, að stúlkan lýsti því, að ákærði hefði einnig brotið gegn sér. Fyrir dómi bar stúlkan, að hún hefði sagt vinkonu sinni frá þessu seint í desember, en vinkonan sagði hana hafa sagt sér frá því nokkru eftir að upp komst um atvik það, sem gerðist 27. desember. Hefði hún sagt sér, að hún hafi vaknað við að ákærði var að káfa á fætinum á henni. Fram er komið, að 18. nóvember 1999, fjórum dögum eftir að brotið er talið hafa verið framið, fór stúlkan ásamt ákærða og eiginkonu hans til Dublin á Írlandi, og var kvöldstund ein með ákærða. Stúlkan bjó heima hjá ákærða þar til um miðjan janúar 2000, er henni var vísað í burtu af heimilinu. Ákærði hefur staðfastlega neitað sök. Sonur hans, sem var á heimilinu þetta kvöld, bar fyrir dómi, að ákærði hefði verið sofnaður að minnsta kosti klukkutíma áður en hann fór í burtu um nóttina, og eiginkona ákærða segir hann hafa farið að sofa á svipuðum tíma og hún. Dómarar Hæstaréttar hafa skoðað myndband það af skýrslu stúlkunnar, sem fyrir liggur í málinu. Fallast má á það með héraðsdómi, að framburður hennar sé út af fyrir sig ekki ótrúverðugur, en ýmis atriði í skýrslunni eru þó óljós svo sem lýsing hennar af því, er hún vaknaði og hvernig klæðnaður hennar var. Eins og að framan segir verður Hæstiréttur að meta, hvort ákæruvaldinu hafi tekist að færa fram nægilega sönnun um sök ákærða, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum. Verður ekki talið, gegn eindreginni neitun ákærða, að ákæruvaldinu hafi tekist slík sönnun. Samkvæmt þessu verður að sýkna ákærða af kröfum ákæruvaldsins í þessum ákærulið. Samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 ber að vísa bótakröfu stúlkunnar frá héraðsdómi. IV. Brot það, sem ákærði er sakfelldur fyrir, er alvarlegt og beinist að mikilvægum hagsmunum. Þykja ekki efni til að breyta refsiákvörðun héraðsdóms, þótt sýknað sé af hluta ákæruefnis, og skal ákærði sæta fangelsi í 18 mánuði. Í skýrslu Barnahúss 9. október 2001 kemur fram, að B hefur verið í meðferð hjá Vigdísi Erlendsdóttur sálfræðingi frá 15. janúar 2000 til 4. október 2001 og sótt 21 viðtal. Viðtölin leiddu í ljós, að telpan hafi orðið fyrir áfallaröskun og voru einkennin þrálát og ollu henni umtalsverðum erfiðleikum í daglegu lífi. Hafði hún meðal annars tvívegis gengist undir lyfjameðferð vegna þunglyndis að ráði barnageðlæknis. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt vottorð Margrétar Valdimarsdóttur deildarlæknis á Landspítala, barna- og unglingageðdeild, 11. apríl 2002 þar sem fram kemur, að áfallastreitueinkenni jukust, er lyfjameðferð var hætt, og var það mat lækna deildarinnar, að telpan hefði þörf fyrir þunglyndislyf enn um sinn. Þá hefur verið lagt fyrir Hæstarétt bréf Guðlaugar Snorradóttur sérkennara 2. maí 2002, þar sem greinir, að telpan hafi átt í mjög miklum tilfinningalegum erfiðleikum síðustu mánuði. Brot ákærða hefur haft alvarlegar afleiðingar fyrir telpuna og er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, að hún eigi rétt á bótum úr hendi ákærða. Eru þær hæfilega ákveðnar í héraðsdómi og skulu bera dráttarvexti frá 14. maí 2000, er mánuður var liðinn frá því að krafa var sett fram. Sakarkostnaður í héraði greiðist að hálfu úr ríkissjóði og að hálfu af ákærða. Ákvörðun héraðsdóms um þóknun til verjanda er staðfest, en þóknun réttargæslumanns brotaþola skal vera 120.000 krónur. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist að jöfnu af ríkissjóði og ákærða, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Hafsteinn Sveinbjörn Pétursson, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði B 600.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. maí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Miskabótakröfu A er vísað frá héraðsdómi. Sakarkostnaður í héraði greiðist til helminga úr ríkissjóði og af ákærða. Ákvörðun héraðsdóms um málflutningsþóknun skipaðs verjanda er staðfest, en þóknun réttargæslumanns brotaþola, Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, ákveðst 120.000 krónur. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist að hálfu úr ríkissjóði og að hálfu af ákærða, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru útgefinni dags. 27. júní 2001. á hendur: ,X, kennitala [ ], til heimilis [ ], Reykjavík, fyrir eftirgreind kynferðisbrot á heimili ákærða að [ ], Reykjavík: I. Mað því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 14. nóvember 1999, þegar stúlkan A fædd 1982, var sofandi á heimili ákærða, þuklað á kynfærum hennar innanklæða og farið með fingur inn í þau. II. Með því að hafa, aðfaranótt þriðjudagsins 28. desember 1999, þegar stúlkan B, fædd 1990 var gestkomandi á himili ákærða, farið með fingur inn í kynfæri hennar með þeim afleiðingum að úr þeim blæddi. Brot ákærða skv. 1. lið ákæru telst varða við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40, 1992 og brot skv. II. lið við fyrri málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærða verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur: 1. Af álfu stúlkunnar A, kennitala ´82, er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur kr. 500.000, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1989 frá 14.11.1999 til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun við ráttargæslu og lögmannsaðstoð við gerð bótakröfu að viðbættum virðisaukaskatti. 2. Af hálfu stúlkunnar B, kt. ´90, er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur kr. 2.000.000 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 27. desember 1999 til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknum við réttargæslu a viðbættum virðisaukaskatti.” Önnur ákæra var gefin út 3. september 2001 á hendur ákærða og þá ákært: ,,fyrir kynferðisbrot, með því að hafa haustið 1999 á heimili ákærða að X , Reykjavík, nuddað og sleikt kynfæri stúlkunnar B fæddrar 1990, sem þar var gestkomandi. Brot þetta telst varða við síðari málsið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 með áorðnum breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Málin voru sameinuð. Undir dómsmeðferð málsins var leiðrétt villa í II. kafla ákærunnar frá 27. júní sl., þar sem á að standa aðfaranótt mánudagsins 27. desember 1999, í stað þriðjudagsins 28. desember. Þessi villa sem nú hefur verið leiðrétt kemur ekki að sök. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Aðallega er krafist sýknu af bótakröfum, en til vara að þeim verði vísað frá dómi og til þrautavara að þær sæti verulegri lækkun. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins. Upphaf máls þessa sem má rekja til þess að starfsmaður fjölskyldudeildar félagssviðs Kópavogs greindi lögreglu frá grunsemdum um að kynferðisbrot hefði verið framið gagnvart B, sem er fædd 1990. Daginn eftir tilkynninguna ræddi lögreglan við ÁB, móður B. Í lögregluskýrslu dags. 29. desember 1999 er því meðal annars lýst að B hefði komið heim til sín illa sofin eftir að hafa gist á heimili ákærða aðfaranótt 27. desember 1999. Síðar sama dag kom móðir B að henni í herbergi sínu er hún var að fela nærbuxur ataðar blóði. B hefði greint móður sinni frá því að ákærði hefði áreitt hana kynferðislega á þann hátt sem lýst er í ákærulið II í ákærunni frá 27. júní sl. ÁB afhenti lögreglu þrennar að því er talið var blóðugar nærbuxur, þar á meðal nærbuxur er B hafði klæðst er hún gisti á heimili ákærða aðfaranótt 27. s.m. B var hinn 28. desember 1999 skoðuð af barnalækni og kvensjúkdómalækni og verður vikið að því síðar. Tekin var skýrsla af B fyrir dómi 1999 og verður efni hennar rakið síðar. Við rannsókn ætlaðs sakarefnins sem lýst var að ofan var tekin góð vitnaskýrsla af A 17. febrúar 2000. Við þá skýrslutöku greindi hún frá kynferðisbroti ákærða gagnvart henni. Eftir það var tekin skýrsla af A fyrir dómi 7. apríl 2000. Hún kom fyrir dóminn undir aðalmeðferð málsins og verður sá vitnisburður rakinn síðar. Hinn 12. mars sl. lagði ÁB, móðir B, fram aðra kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gegn dóttur hennar. Hún kvað B hafa greint frá því í viðtali hjá sálfræðingi að ákærði hefði framið kynferðisbrot gagnvart henni eins og lýst er í ákæru dags. 3. september sl. Vegna þessa ætlaða brots ákærða var tekin skýrsla af B fyrir dómin 16. mars sl., en skýrslan verður rakin síðar. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi og hjá lögreglu, ef ástæða þykir. Ákæra dagsett 27. júní 2001 I Ákærði neitar sök. Hann kvað A hafa búið á heimili hans á þeim tíma sem í ákæru greinir. Samkomulagið hefði verið gott uns upp kom misklíð sem leiddi til þess að A flutti út. Hann kvað miskilíðina ekki hafa tengst sakarefni máls þessa, en ásakanirnar á hendur sér hefðu komið fram síðar. Ákærði kvað A því hafa gist á heimili hans þessa nótt. Hann viti ekki hvort hún gisti í sófa í stofunni, en þar hafi hún verið ásamt K, syni ákærða, er ákærði fór að sofa, en þau þrjú hefðu setið að drykkju um nóttina, en eiginkona ákærða hefði verið farin að sofa fyrr um kvöldið eða nóttina. Þau þrjú sem vöktu horfðu á box í sjónvarpinu uns ákærði gafst upp og gekk til náða og kvaðst ekki eftir það hafa komið aftur fram í stofu um nóttina. Hann lýsti ferð sem hann og eiginkona hans fóru til Dublinar stuttu eftir þann tíma, sem í þessum ákærulið greinir, og að A hefði komið með í þá ferð. Hún hefði til að mynda farið með ákærða út að borða í ferðinni. Ákærði lýsti því að hann hefði rætt við A um ásakanirnar á hendur sér, sem um ræðir í II. kafla ákærunnar, eftir að atburður sá sem hér er ákært vegna er talinn hafa átt sér stað. Þá hafi komið fram í máli hennar að hún tryði ekki ásökunum á hendur ákærða. A kvaðst hafa búið á heimili ákærða frá því í október 1999 fram í jánúar 2000, en á þessum tíma vann hún með ákærða og eiginkonu hans. Hún kvaðst hafa neytt áfengis á heimili ákærða að X samt ákærða, eiginkonu hans og syni að kvöldi 13. nóvember 1999. Hún mundi ekki hvort fólkið fór á skemmtistað síðar um kvöldið. Horft var á box í sjónvarpinu, en þegar það hófst hefði hún farið að sofa en hún kvaðst hafa sofnað í hornsófa í stofunni. Hún kvaðst hafa farið fyrst að sofa af fólkinu sem þarna var. Hún hefði síðan vaknað um nóttina við það að einhver var með fingur inni í kynfærum hennar. Maðurinn hefði einnig þuklað á kynfærum hennar. Hún hefði ekki vitað hvað hún átti að gera, en vafði sænginni utanum sig til að reyna að hindra þetta og þóst vera sofandi. Hún kvaðst hafa talið að þetta væri sonur ákærða, þar sem komið hefði til tals um kvöldið að hann fengi að gista í sama sófa og hún. Hún hefði síðan séð er maðurinn gekki í burtu að þetta var ákærði. Hún kvað það ekki hafa farið á milli mála og skýrði hún það nánar. Hún kvaðst ekki hafa rætt þetta við neinn morguninn eftir, en ástæðuna kvað hún hafa verið þá að ákærði og eiginkona hans hefðu alltaf verið sér góð og hún þess vagna ekki hafa vitað hvað hún ætti að gera. Hún kvaðst því hafa brugðið á það ráð að forðast að vera nærri ákærða og þóst ekkert vita, þar sem hún hafði látist vera sofandi um nóttina. A kvaðst hafa greint Ö, vinkonu sinni, frá því sem ákærði gerði henni, en það hafi hún gert, að því er hún taldi, á milli jóla og nýárs 1999, eftir að J eiginkona ákærða hringdi hágrátandi í hana og sagði henni frá því, er móðir B hefði hringt, eins og rakið var úr vitnisburði A við ákærulið II. hér að aftan. Auk vitnisburðar A fyrir dómi undir aðalmeðferð málsins var tekin ef henni dómskýrsla 7. apríl 2000 eins og rakið var. Sú skýrsla var tekin upp á myndband sem hefur verið skoðað. Ekki þykir ástæða til að rekja vitnisburð hennar þar, en hann var efnislega á sama veg og undir aðalmeðferð málsins J, eiginkona ákærða, kvað þau ákærða, A, K son ákærða og að hana minnti kunningja ákærða hafa farið að skemmta sér á Fjörukránna í Hafnarfirði að kvöldi 13. nóvember 1999. Hún kvaðst ekki vita betur en að þau hefðu öll verið samferða heim. A og K sonur ákærða hefðu horft á sjónvarpið fram eftir nóttu, en þau ákærðu gengu til náða um svipað leyti. Í mesta lagi hafi liðið 5 til 10 mínútur á milli þeirra hjóna. Hún bar ekkert um það sem gerðist á heimilinu eftir þetta og ekki fyrr en hún vaknaði um morguninn. Hún kvað ásökun á hendur ákærða, sem í þessum ákærulið greinir, hafa komið fram eftir að hún vísaði A á dyr eftir slæma umgengni um íbúðina í fjarveru þeirra ákærða. K, sonur ákærða, kvaðst hafa verið á heimili föður síns um kvöldið 13. nóvember og síðan farið ásamt honum og konu hans og A á dansleik um kvöldið. J fór fjótlega að sofa eftir heimkomu, en hin þrjú ræddu saman í stofunni og horfðu á box í sjónvarpinu. Ákærði hefði farið næstur að sofa. K kvað A hafa sofnað í sófanum, þar sem henni var ætlaður svefnstaður, en komið hafði til tals að K svæfi þar einnig, sem ekki varð úr. Hann kvaðst hafa farið eftir að A lagðist til svefns og taldi hann að þá hefðu verið liðnar ein til tvær klukkustundir frá því að faðir hans fór að sofa, en er hann fór kvaðst hann hafa heyrt hrotur í föður sínum. Hann kvaðst ekki hafa komið aftur á staðinn fyrr en daginn eftir. Þ, vinkona A, lýsti kunningsskap þeirra, en hún kvaðst hafa umgengist A mikið þann tíma sem hún bjó á heimili ákærða í [ ]. Þ kvað A hafa greint sér frá því hvað ákærði gerði henni og er þá átt við háttsemi þá, sem í þessum ákærulið greinir. Hún mundi ekki vel hvenær A greindi henni frá þessu, en taldi að það hafa verið eftir að kæran um ætlað brot ákærða gagnvart B var komin fram. Þ kvað A hafa greint sér frá því að hún hefði vaknað við það að ákærði var að káfa á fæti hennar. Frásögnin hafi ekki verið ítarlegri. II Ákærði neitar sök. Hann kvað B hafa gist á heimili sínu aðfaranótt 27. desember 1999, en tímasetning ætlaðs brots samkvæmt þessum ákærulið hefur verið leiðrétt eins og rakið var. Ákærði mundi óljóst eftir heimkomu sinni þessa nótt, en hann kvaðst hafa verið undir talsverðum áhrifum áfengis. Hann kvaðst ekki hafa tekið eftir því hvort börnin voru sofnuð, en hann hefði farið að sofa strax eftir heimkomuna. Hann kvað ÁB, móðir B, hafa hringt í sig daginn eftir og boðað forföll frá vinnu, en hún var á þessum tíma í vinnu hjá ákærða. Álfhildur hefði greint honum frá því að hún þyrfti að fara með B í læknisskoðun vegna þess sem hann hefði gert henni. Hann kvaðst hafa rétt konu sinni símann eftir þetta. Hann kvað sér hafa orðið svo mikið um þetta að hann hefði leitað sér læknisaðstoðar daginn eftir. Í lögregluskýrslu 7. febrúar 2000 greindi ákærði svo frá að hann gæti ekki tjáð sig um atburði eftir að hann kom heim til sín aðfaranótt 27. desember. Við þá skýrslutöku var honum kynntur vitnisburður B um að ákærði hefði sett fingur inn í kynfæri hennar þessa nótt. Hann kvaðst þá ekki muna eftir þessu. Fyrir dómi var ákærði spurður að því hvort hann ætti vanda til þess að það detti úr minni hans atburðir, sem átt hafa sér stað meðan hann væri undir áhrifum áfengis. Hann kvað það geta komið fyrir eins og hjá öðrum. Hann tók hins vegar fram að atburðir eins og sá, sem hann var sakaður um, muni aldrei hverfa úr minni hans. Hann kvaðst í öðru máli, þar sem hann var dæmdur fyrir kynferðisbrot, hafa verið aðvaraður um það, að hann kynni að vera sakaður um kynferðisbrot aftur ef hann neytti áfengis. Hann skýrði þetta nánar. Hann greindi frá því að hann hefði verið því mjög mótfallinn að B gisti á heimili hans eins og hún gerði og þá kvaðst hann helst ekki vilja að stúlkubörn gistu á heimili hans. Tekin var vitnaskýrsla af B fyrir dómi 30. desember 1999. Skýrslan var tekin upp á myndband, sem var skoðað undir aðalmeðferð málsins. Nú verða rakin helstu atriði úr vitnisburði hennar. B lýsti því er hún gisti þessa nótt á heimili ákærða og að hún hefði átt að sofa í rúmi með 6 ára gömlum syni hans. Hún lýsti því hvar aðrir íbúar sváfu. Hún kvaðst hafa sofið í náttkjól. Hún kvaðst hafa vaknað um 5 leytið um nóttina er hún heyrði eitthvað úr eldhúsinu. Hún kvaðst hafa reynt að sofna aftur, en ekki tekist það. Ákærði hefði síðan komið inn í herbergið, en þá var hún vakandi. Ákærði hefði lagst við hliðina á syni sínum, sem þá var á milli ákærða og hennar í rúminu. Hún kvaðst telja að ákærði hefði ekki vitað að hún var vakandi þegar hann kom inn, en hann hefði ,,hótað mér bara að leggjast á bakið” og að hann ,,sagðist myndi verða öskureiður ef ég myndi ekki hlýða honum.” Hún kvaðst hafa gert það. Hún lýsti því síðan með aðstoð teikninga hvar ákærði snerti hana og kvað hann hafa farið með höndina inn undir nærbuxur hennar og sett fingur inn í kynfæri hennar. Hún kvaðst hafa orðið hrædd og hafa fundið til, en strax hefði komið blóð og einnig er hún fór á klósettið um morguninn. Hún kvað nærbuxur sínar hafa orðið blóðugar og skipti hún um nærbuxur eftir heimkomu daginn eftir. Ákærði fór síðan út úr herberginu, en áður hefði hann sagt að hann yrði öskureiður ef hún segið móður sinni frá því sem gerðist. Hún kvaðst síðan hafa reynt að sofna aftur. Daginn eftir fór hún í bíó en kom heim til sín um eftirmiðdaginn og greindi móður sinni frá því sem gerðist. ÁB, móður B, lýsti því er B kom heim til sín um 5 leytið 28. desember 1999 eftir að hafa gist á heimili ákærða. B hefði ekki talað við neinn, verið dul og lokað sig mikið inni í herbergi og inni á salerninu. ÁB kvaðst hafa gengið á hana og séð að hún hélt á blóðugum nærbuxum, sem hún reyndi að fela. B sýndi móður sinni þá aðrar blóðugar nærbuxur, sem hún hefði reynt að þvo og hinar þriðju sem einnig voru blóðugar. B hefði í fyrstu sagst hafa sest á plasthníf, en ekki viljað ræða þetta nánar, en sagðist hafa fleygt hnífnum. Hún lýsti því síðan er dóttir hennar brast í grát og greindi henni skömmu síðar frá því að ákærði hefði kvöldið áður ætlað að svæfa hana og þá sett fingur inn í hana svo úr blæddi. Hún kvað gott samband vera á milli þeirra mæðgna, en ástæðuna fyrir því að B vildi ekki greina henni frá í fyrstu hafi verið sú að ákærði hefði hótað ófarnaði í garð fjöslkyldunnar, einkum móður hennar, ef hún greindi frá því sem gerðist. ÁB kvaðst hafa hringt í ákærða og sagt honum af fráösgn B og taldi hún að ákærði hefði brotnað saman og afhent konu sinni símann og greindi hún henni frá því sama. ÁB kvað J, eiginkonu ákærða, hafa hringt daginn eftir og beðið sig um að kæra ekki atburðinn, en þá var málið þegar úr hennar höndum, því hún kvaðst hafa farið með dóttur sína til læknisskoðunar deginum áður. ÁB lýsti afleiðingum verknaðarins á B, kvað hana hafa átt við svefntruflanir að stríða, henni tekið að ganga illa í skóla, en áður hefði henni gengið vel eftir að hún naut sérkennslu. Það hefði eins og slokknað á henni, sem alltaf hefði verið brosmild og glöð. Hún lýsti fleiri alvarlegum afleiðingum af meintri háttsemi ákærða á B. ÁB kvað B hafa gist þrisvar sinnum á heimili ákærða, þar af í tvö skipti er ákærði bjó í [ ], en er hún gisti þar hafi ÁB farið út að skemmta sér með ákærða og konu hans. B hafi í öll skiptin sem hún gisti á heimili ákærða verið ekið heim til sín og hún ekki tekið eftir neinu sérstöku í fari hennar eftir að hún gisti í [ ]. Það hafi síðan verið í eitt sinn er þær mæðgur ræddu saman um fyrirhugaða ferð B í sveit að hún sagðist ætla að greina henni frá dálitlu og að hún mætti ekki reiðast. B greindi henni þá frá því að eitt sinn er hún gisti á heimili ákærða í [ ] í Grafarvogi þá hefði ákærði gert það sama og í það skipti sem hún hefði þegar greint frá, þ.e. að hann hefði verið að svæfa hana og strokið hana um kynfærin og kysst þau. Þóra F. Fischer, kvensjúkdóma- og fæðingalæknir, skoðaði B ásamt Jóni R. Kristinssyni bærnalækni 28. desember 1999. Læknarnir rituðu skýrslu um skoðunina og staðfesti Þóra hana og skýrði fyrir dóminum. Hún lýsti áverkum á kynfærum B, meðal annars grunnum ,,léttblæðandi” áverka og mari í kring. Lögð var fram teikning sem Þóra studdist við er hún skýrði mál sitt fyrir dóminum og það álit sitt að áverkinn á kynfærum B samrýmdist því vel að fingri hefði verið stungið inn í þau. Þóra kvað áverkana ekki hafa getað verið af völdum sýkingar, sem valda yfirleitt almennum roða og ertingu á húð, sem ekki hefði verið fyrir hendi. Þá lýsti Þóra því áliti sínu að í hæsta máta væri ólíklegt að stúlkan veitti sér áverkann sjálf og nefndi hún dæmi til stuðnings máli sínu um hversu ólíklegt þetta væri. Guðlaug Snorradóttir sérkennari lýsti könnun sinni á stöðu nemenda í upphafi skólagöngu, en Guðlaug er sérkennari í kennslufræðum og talmeinafræði. Hún kvað fljótlega hafa komið í ljós að B átti við erfiðleika að stríða á ákveðnum sviðum og lýsti hún því. Hún lýsti aðstoð sem B og önnur börn í skólanum nutu vegna þessara erfiðleika og kvaðst hún því þekkja B vel bæði sem nemanda og sem persónu. Hún lýsti góðum eiginleikum í fari B og miklum framförum í náminu. Framfarir B voru stöðugar frá byrjun þar til í janúar 2000, er hún kvaðst hafa tekið eftir því að B var eins og annað barn. Hún kvaðst hafa merkt miklar breytingar í fari hennar og lýsti hún þeim og meðal annars því, þegar B hefði ekki verið sú opna og glaða sál sem fyrr. Aðrir sérkennarar merktu sömu breytingar í fari B á þessum tíma að sögn Guðlaugar. Hún kvaðst hafa haft samband við móður B eftir að þessi breyting varð orðin á henni og þá var henni greint frá því að B hefði orðið fyrir alvarlegu áfalli. Guðlaug lýsti því hvernig B var haldin þráhyggju og sá stöðugt fyrir sér manninn sem beitt hefði hana ofbeldinu. Hún kvað B nú í betra jafnvægi en áður og lýsti því hvernig fylgst væri með námi hennar, en hún nyti ekki lengur sérkennslu. Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur lýsti meðferðarviðtölum sem hún hefur átt við B og staðfesti hún skýrslu sína um viðtölin, en þar kemur meðal annars fram að hún átti 21 viðtal við B á tímabilinu frá 15. janúar 2000 til 4. október sl., en tilefni viðtalanna var grunur um að B hefði sætt kynferðislegu ofbeldi. Hún kvað B enn vera í viðtölum hjá sér. Vigdís kvað niðurstöðu sína eftir viðtölin við B vera þá, að hún uppfylli öll greiningarviðmið áfallaröskunar. Vígdís lýsti einkennum sem hún hefði orðið vör við hjá B þessu til stuðnings. Hún kvað þessi einkenni dæmigerð hjá barni sem orðið hefði fyrir kynferðislegu ofbeldi, en einkennin geti einnig verið dæmigerð hjá börnum sem eru í kreppu af öðrum orsökum. Hins vegar þurfi mikið áfall til að einstaklingur greinist með áfallaröskun. Kristján Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður staðfesti skýrslu sem hann ritaði um vinnu sína við málið, en hann rannsakaði nærbuxur af B með tilliti til þess hvort í þeim fyndist blóð. Hann kvaðst ekki hafa fundið merki um blóð í buxunum. A mundi eftir því er B gisti á heimli ákærða þessa nótt. Hún kvaðst hafa verið úti að skemmta sér með ákærða og eiginkonu hans og fóru þau heim á undan A, sem kom heim seint þessa nótt og þurfti að hringja í farsíma ákærða til að fá hann til að opna húsið, þar sem hún hefði gleymt húslyklunum. Hana minnti að ákærði hefði hleypt sér inn. Hún kvaðst síðan hafa frétt hvað gerðist um nóttina. J, eiginkona ákærða, hefði hringt í sig og greint sér frá því hágrátandi að ÁB, móðir B, hefði hringt og borið fram ásakanir á hendur ákærða. Ákæra dagsett 3. september 2001 Vísað er til þess sem áður greindi um aðdraganda rannsóknar þessa sakarefnis. Ákærði neitar sök. Hann kveðst ekki viss um það hvenær hann flutti frá [Grafarvogi í Breiðholt], en á þeim tíma sem hann bjó [í Grafarvogi] hafi lítil samskipti verið á milli ákærða og ÁB, móður B. Samskipti þeirra urðu meiri síðar, en eiginkona hans þekkti hana hins vegar frá fyrri tíð. Hann mundi ekki til þess að B hefði gist á heimili hans er hann bjó [í Grafarvogi] og taldi hann að stúlkan hefði einungis gist einu sinni á heimili hans og það hefði verið aðfaranótt 27. desember 1999. Hjá lögreglunni bar ákærði að B hefði gist tvisvar til fjórum sinnum á heimili hans. Fyrir dómi kvað hann framburð sinn hjá lögreglunni um þetta rangan, en hann hafi komist að því við að rifja upp samskipti sín og ÁB móður B. Tekin var sýrsla af B fyrir dómi 16. mars sl. Sú skýrsla var tekin upp á myndband, sem skoðað var undir aðalmeðferð málsins. Helstu atriði vitnisburðar hennar verða nú rakin. Fram kom hjá B að hún kallar meint sakarefni samkvæmt þessari ákæru ,,fyrra skiptið.” Fram kom að ákærði hefði þá ,,gert það sama og fyrst” og er þá vísað til fyrra viðtalsins við B sem rakið var vegna sakarefnis í II. kafla fyrri ákærunnar. Ekki kom skýrt fram hvenær atburðurinn, sem hún lýsti átti sér stað, en það var á heimili ákærða í Grafarvogi, líklega í [ ]. Fram kom hjá B að hún var byrjuð í skólanum er þetta gerðist. Hún mundi ekki hvort hún var búin að eiga afmæli, 29. nóvember, en þetta gerðist örugglega fyrir jól. Hún kvaðst hafa verið í náttkjól og nærbuxum. Ákærði kom inn í herbergi þar sem hún lá vakandi í rúminu með P, syni ákærða, en hann var sofandi. Hann vissi að B var vakandi, þar sem hún var með opin augun, eins og hún lýsti. Þetta átti sér stað að kvöldi um miðnætti að því er hún taldi. Hann hefði girt niður um hana nærbuxurnar og síðan kysst og nuddað á henni kynfærin. Hún kvað hann haf notað tungu sína og sleikt á henni kynfærin. Hún kvað sér hafa liðið illa og hún hafi sagt ákærða að hún vildi fá að sofa. Hann sagði henni að hún mætti ekki segja frá því sem gerðist og lýsti hún nákvæmlega aðstæðum er hann skipaði henni fyrir um þetta daginn eftir. Hún kvaðst hafa sagt móður sinni frá þessum atburði fyrst allra. Hún lýsti vanlíðan sinni eftir þetta. ÁB, móðir ákærðu, kvað B hafa gist þrisvar sinnum á heimili ákærða, þar af í tvö skipti er ákærði bjó í [Grafarvogi] og er hún gisti þar hafi ÁB farið út að skemmta sér með ákærða og konu hans. B hafi í öll skiptin sem hún gisti á heimili ákærða verið ekið heim til sín og hún ekki tekið eftir neinu sérstöku í fari B eftir að hún gisti í [Grafarvoginum]. Það hafi síðan verið í eitt sinn er þær mæðgur ræddu saman um fyrirhugaða ferð B í sveit að B sagðist ætla að greina henni frá svolitlu og hún mætti ekki reiðast. Hún greindi henni þá frá því að eitt sinn er hún gisti á heimili ákærða [ ] í Grafarvogi, þá hefði ákærði gert það sama og það skipti sem hún hafði þá þegar greint frá, þ.e. að hann hafi verið að svæfa hana og strokið hana um kynfærin og kysst þau. Vísað er til vitnisburðar Vigdísar Erlendsdóttur og Guðlaugar Snorradóttur sem rakin var undir ákæruliði II í fyrri ákærunni en vitnisburður þeirra um hagi B á einnig við um sakarefni sem lýst er í þessari ákæru. Niðurstaða Ákæra dagsett 27. júní 2001 A hefur tvisvar sinnum gefið skýrslu fyrir dómi vegna málsins. Vitnisburður hennar er efnislega eins í bæði skiptin. Eins og rakið var taldi hún í fyrstu að sonur ákærða ætti hlut að máli vegna þess að komið hafði til tals að hann gisti í sama sófa og hún svaf í. Hún lýsti við báðar skýrslutökurnar fyrir dómi vissu sinni um það að maðurinn sem gekk út úr stofunni hefði verið ákærði, hann væri svo breiður, eins og hún komst að orði. Af vitnisburði og öðrum gögnum málsins má ráða að ákærði var eini karlmaðurinn í íbúðinni um nóttina eftir að sonur hans fór. Þótt dimmt hafi verið í stofunni á þeim tíma telur dómurinn engan vafa leika á því með vísan til alls ofanritaðs að A sem var heimilismaður og vann auk þess með ákærða þekkti hann við þessar aðstæður, enda ákærði bæði stór maður og mikill vexti. Eins og rakið var hefur A tvívegis borið um atburð þann sem lýst er í þessum ákærulið og er vitnisburður hennar efnislega á sama veg í bæði skiptin. Hún greindi vinkonu sinni frá atburðinum þótt það hafi ekki verið í smáatriðum. Hún lýsti viðbrögðum sínum eftir atburðinn, meðal annars því að hún hafi látið sem hún vissi ekki af því sem átti sér stað, þar sem hún lést vera sofandi í stofunni um nóttina eins og rakið var. Þótt hún hafi eftir þetta farið í ferðalag með ákærða og eiginkonu hans til útlanda rýrir það að áliti dómsins ekki trúverðugleik vitnisburðar hennar. Samkvæmt öllu ofanrituðu og með vitnisburði A telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða, að hann hafi framið þá háttsemi, sem hér er ákært fyrir og er brot hans rétt fært til refsiákvæða í ákærunni B gekkst undir læknisskoðun 28. desember 1999 daginn eftir hið meinta brot ákærða. Samkvæmt vitnisburði Þóru F. Fischer samrýmast áverkarnir á B því vel að fingri hafi verið stungið inn í kynfæri hennar. Vísað er til þess sem áður er rakið um þetta. Af vitnisburði Guðlaugar Snorradóttur og Vigdísar Erlendsdóttur má ráða að B hefur á þeim tíma sem í ákærunni greinir orðið fyrir alvarlegu áfalli sem hún hefur sjálf skýrt frá hvert var. Vitnisburður ÁB, móður B, er og á sama veg. Vísað er til vitnisburðar þessara vitna hér að framan. Vitnisburður B um atvikið sem hér um ræðir er trúverðugur og fær stuðning af vitnisburði allra vitnanna sem lýst er að ofan. Það er álit dómsins og með með vísan til vitnisburðarins sem rakinnn var og gagna málsins að öðru leyti að breytingin á B um og eftir áramótin 1999/2000, sem áður er lýst, megi að mestu eða öllu leyti rekja til brota ákærða gagnvart henni. Að öllu þessu virtu telur dómurinn sannað með vitnisburði B, sem fær stoð af vitnisburði vitnanna sem lýst er að ofan, en gegn neitun ákærða að hann hafi framið þá háttsemi sem hér er lýst og er brot hans rétt fært til refsiákvæða í ákærunni. Ákæra dagsett 3. september 2001 Ákærði bar hjá lögreglunni að B hefði gist tvisvar til fjórum sinnum á heimili hans. Fyrir dómi mundi hann ekki til þess að hún hefði gist á heimili hans að [ í Grafarvogi]. Dómurinn telur hins vegar sannað með vitnisburði B og AB, móður hennar, að B gisti á heimili ákærða haustið 1999, en af vitnisburði B má ráða að það var á tímabilinu eftir að skóli hófst þetta haust og fram að jólum. Þótt ekki sé unnt að tímasetja þennan atburð nákvæmar kemur það ekki að sök eins og hér stendur á, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991, enda ljóst að vörn ákærða var ekki áfátt af þessum sökum. Af vitnisburði Guðlaugar Snorradóttur og Vigdísar Erlendsdóttur má ráða að B hefur á þeim tíma sem í ákærunni greinir orðið fyrir alvarlegu áfalli, sem hún hefur sjálf greint frá hver voru eins og áður er lýst. Vitnisburður ÁB móður B styður þetta einnig. Vísað er til röksemda í niðurstöðu við II. lið fyrri ákærunnar um það álit dómsins að breytingar í fari B sem vart varð um og upp úr áramótum 1999/2000 verði raktar til brota ákærða gagnvart henni. Þá er vitnisburður B um sakarefni þessarar ákæru trúverðugur og fær stuðning af vitnisburði vitnanna, sem vísað var til að ofan. Samkvæmt öllu ofanrituðu telur dómurinn sannað með vitnisburði B, sem fær stuðning af vitnisburði Guðlaugar Snorradóttur, Vigdísar Erlendsdóttur og ÁB móðir B, en gegn neitun ákærða, að hann hafi framið það brot sem lýst er í þessari ákæru og er brot hans rétt fært til refsiákvæða. Ákærði var í nóvember 1993 dæmdur í Hæstarétti í 12 mánaða fangelsi fyrir kynferðisbrot. Áður hafði hann hlotið þrjá dóma fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og gegn umferðarlagabrot. Fram til ársins 1985 gekkst hann undir fjórar dómsáttir fyrir tékkabrot, áfengislagabrot og fyrir umferðarlagabrot. Brot ákærða eru til þess fallin að hafa í för með sér alvarlegar afleiðingar og er ljóst að brot hans höfðu það í för með sér fyrir B. Brotin beindust þannig að mikilvægum gæðum, sem er sálarheill brotaþolana, sbr. 1. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, og er þetta virt ákærða til refsiþyngingar. Brot ákærða beindust að barni sem gisti á heimili hans annars vegar og hins vegar gegn unglingi, sem bjó þar um tíma. Brot hans eru alvarleg. Refsing ákærða er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir þannig hæfilega ákvörðuð fangelsi í 18 mánuði. Með háttsemi sinni gagnvart A hefur ákærði gerst sekur um refsiverða meingerð gegn henni og á hún rétt á bótum úr hendi hans, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 300.000 krónur. Með háttsemi sinni gagnvart B hefur ákærði gerst sekur um refsiverða meingerð. Brot ákærða hafði sérlega alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir hana. B á rétt á bótum úr hendi ákærða, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Af öllu ofanverðu virtu þykir bætur til hennar hæfilega ákvarðaðar 600.000 krónur. Bæturnar skulu í báðum tilvikum bera dráttarvexti frá uppsögu dómsins að telja og til greiðsludags Þá greiði ákærði 240.000 króna þóknun til Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A og B. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með taldar 300.000 krónur í málsvarnarlaun til Þorvaldar Jóhannessonar héraðsdómslögmanns og hefur þá verið tekið tillit til vinnu verjandans fyrir ákærða á rannsóknarstigi málsins. Sigríður Jósefsdóttir saksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Guðjón St. Marteinsson, sem dómsformaður, Skúli J. Pálmason og Sigríður Ingvarsdóttir. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði A , kt. ´82, 300.000 krónur í miskaskaðabætur. Ákærði greiði B, kt. ´90, 600.000 krónur í miskaskaðabætur. Miskabæturnar skulu í báðum tilvikum bera dráttarvexti frá uppsögu dómsins að telja og til greiðsludags. Ákærði greiði 240.000 króna þóknun til Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A og B. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með taldar 300.000 krónur í málsvarnarlaun til Þorvaldar Jóhannessonar héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 17/2021
Faðerni Börn Aðild Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Frávísun frá héraðsdómi
A og B kröfðust þess að viðurkennt yrði að C, sem er látinn, hafi verið faðir föður þeirra sem einnig er látinn. Ágreiningur í málinu laut að því hvort börn látins manns gætu haft uppi kröfu um viðurkenningu á faðerni hans með dómi þrátt fyrir fyrirmæli 1. mgr. 10. gr. barnalaga nr. 76/2003 um að eingöngu barnið sjálft, móðir þess eða maður sem telur sig föður barns geti verið stefnendur faðernismáls. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 1. mgr. 10. gr. barnalaga hefði að geyma sérreglu um aðild til sóknar í faðernismálum sem gengi framar ákvæðum almennra réttarfarslaga. Skýr vilji löggjafans stæði til þess að einskorða málsaðild í faðernismálum við þá aðila sem taldir væru í umræddu ákvæði og af þeim sökum væri ókleift annað en að skýra það með þeim hætti að þar væru taldir með tæmandi hætti þeir sem geti höfðað dómsmál um viðurkenningu á faðerni barns. Hæstiréttur taldi þann greinarmun sem gerður væri á málsaðild barns og foreldra í slíkum málum annars vegar og afkomendum og öðrum ættingjum barns hins vegar hvíla á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum um að vernda hagsmuni barnsins og því tengt réttindi foreldra þess, en ekki annarra ættingja. Voru hagsmunir A og B ekki taldir slíkir að fallast bæri á að víkja til hliðar 1. mgr. 10. gr. barnalaga vegna fyrirmæla 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þar sem í málinu reyndi á formreglur um aðild máls til sóknar var málinu vísað frá héraðsdómi án kröfu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. apríl 2021. Þær krefjast þess að viðurkennt verði með dómi að C, sem er látinn, hafi verið faðir D sem einnig er látinn og var faðir áfrýjenda. Þá krefjast þær málskostnaðar fyrir héraðsdómi, Landsrétti og Hæstarétti.3. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Í málinu er deilt um hvort áfrýjendur geta krafist viðurkenningar á að C, sem lést árið 2016, hafi verið faðir D föður þeirra, sem lést árið 2006, þrátt fyrir fyrirmæli 1. mgr. 10. gr. barnalaga nr. 76/2003 um að aðild til sóknar í faðernismálum sé takmörkuð við barnið sjálft, móður eða mann sem telur sig föður barns.5. Niðurstaða héraðsdóms varð á þann veg að ákvæði 1. mgr. 10. gr. barnalaga gæti ekki, vegna fyrirmæla 70. gr. stjórnarskrárinnar og þess megintilgangs reglna um feðrun barna að faðerni væri rétt skráð, staðið því í vegi að áfrýjendur fengju efnislega úrlausn um sakarefnið. Jafnframt var viðurkennt að C hafi verið faðir D. Í dómi Landsréttar var vísað til röksemda að baki ákvæðum barnalaga um aðild í faðernismálum um ríka hagsmuni barns af því að vera réttilega feðrað og njóta réttar til umgengni við foreldra sína auk fjárhagslegra hagsmuna. Þótt dómur í málinu gæti skotið stoðum undir tilkall áfrýjenda til arfs væru þeir menn sem málið hverfðist um allir látnir og hagsmunir áfrýjenda ekki sambærilegir við hagsmuni barns af því að fá dóm um faðerni sitt. Voru stefndu því sýknuð af kröfum áfrýjenda vegna aðildarskorts.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 20. apríl 2021 á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um aðildarreglu 1. mgr. 10. gr. barnalaga og hvort hún fari að þessu leyti í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar um rétt til að bera mál undir dómstóla. Málsatvik7. Stefndu eru lögerfingjar C sem lést […] apríl 2016 en áfrýjendur krefjast viðurkenningar á að C hafi verið faðir D föður þeirra. Amma áfrýjenda, L, höfðaði mál 21. september 2016 til vefengingar á faðerni sonar síns, D sem fæddist 1954 og lést 2006. Lagði hún fram yfirlýsingu um að M, sem lést árið 2003 og hún var komin í sambúð með við fæðingu D, hefði ekki verið líffræðilegur faðir hans heldur C. Í tengslum við vefengingarmálið fór fram mannerfðafræðileg rannsókn sem leiddi í ljós að meira en 99% líkur væru á því að C hefði verið faðir D. Með héraðsdómi 11. apríl 2017 var viðurkennt að M hefði ekki verið faðir D.8. L höfðaði í kjölfarið, 28. apríl 2017, faðernismál gegn lögerfingjum C til viðurkenningar á því að C hefði verið faðir D. L lést hins vegar tveimur dögum eftir málshöfðunina, […] apríl sama ár. Í úrskurði héraðsdóms var ekki fallist á að lagaskilyrði væru til að dánarbú L gæti tekið við aðild málsins til sóknar og var málinu vísað frá dómi 31. október 2017. Hæstiréttur staðfesti þann frávísunarúrskurð með dómi 7. desember sama ár í máli nr. 722/2017.9. Í gögnum málsins kemur fram að bú C hafi verið tekið til opinberra skipta en skiptum er ólokið. Í kröfu sýslumannsins á Vesturlandi 19. desember 2017 um opinber skipti eru taldir upp lögerfingjar C sem eru systkini hans og systkinabörn. Tekið er fram að áfrýjendur í máli þessu hafi gefið sig fram og telji að faðir þeirra D hafi í raun verið sonur C og þær séu því lögerfingjar hans. Er þar jafnframt vísað til fyrrgreindrar niðurstöðu héraðsdóms 11. apríl 2017 og álitsgerðar vegna mannerfðafræðilegrar rannsóknar um að líkurnar á að C hafi verið faðir D séu meiri en 99%. Loks segir í kröfu um opinber skipti að eignir dánarbúsins nemi um 16,8 milljónum króna.0. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta á fyrri hluta árs 2018 gegn 16 lögerfingjum C og tóku sjö þeirra til varna og eru stefndu í máli þessu. Með úrskurði héraðsdóms 7. febrúar 2019 var málinu vísað frá dómi þar sem aðilar faðernismáls væru tæmandi taldir í 1. mgr. 10. gr. barnalaga. Áfrýjendur kærðu þann úrskurð til Landsréttar. Með úrskurði 9. apríl 2019 í máli nr. 149/2019 felldi Landsréttur úrskurð héraðsdóms úr gildi á þeim grundvelli að væri aðildarskortur fyrir hendi leiddi það til sýknu en ekki frávísunar máls, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Eins og áður greinir lauk nýrri meðferð málsins í héraði með dómi 11. nóvember 2019 þar sem sýknukröfu vegna aðildarskorts var hafnað og viðurkennt að C hefði verið faðir D. Stefndu áfrýjuðu dóminum til Landsréttar sem komst, sem fyrr segir, að öndverðri niðurstöðu.Niðurstaða1. Kjarni ágreinings í máli þessu lýtur að því hvort börn látins manns geta haft uppi kröfu um viðurkenningu á faðerni hans með dómi þrátt fyrir fyrirmæli 1. mgr. 10. gr. barnalaga um að eingöngu barnið sjálft, móðir þess eða maður sem telur sig föður barns geti verið stefnendur faðernismáls. Auk tilgreiningar á því hverjir geta átt aðild til sóknar faðernismáls er þar tekið fram að hafi móðir barns höfðað mál en andast áður en því er lokið, geti sá sem tekur við forsjá þess haldið málinu áfram.2. Í II. kafla barnalaga eru sérreglur um dómsmál til feðrunar barna, þar á meðal 10. gr. um málsaðild. Samkvæmt 12. gr. laganna sæta faðernismál almennri meðferð einkamála að því leyti sem ekki er á annan veg mælt í lögunum. Fram kemur í 15. gr. að dómari geti, samkvæmt kröfu, ákveðið með úrskurði að blóðrannsókn verði gerð á aðilum máls og barninu og enn fremur aðrar sérfræðilegar kannanir, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir. Þá er tekið fram í 17. gr. laganna að maður skuli talinn faðir barns ef niðurstöður mannerfðafræðilegra rannsókna benda eindregið til að hann sé faðir þess. 3. Reglur barnalaga um aðild að faðernismálum eiga sér nokkra forsögu sem rakin er í hinum áfrýjaða dómi og þýðingu hefur fyrir skýringu þeirra. Álitaefni um hvort takmörkun á aðild til sóknar í slíkum málum samkvæmt eldri barnalögum nr. 20/1992 færi í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar kom til úrlausnar í dómi Hæstaréttar 18. desember 2000 í máli nr. 419/2000 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 4394. Samkvæmt 43. gr. eldri barnalaga gátu eingöngu móðir og barn höfðað faðernismál en sá sem taldi sig föður barns gat ekki átt aðild að slíku máli. Í dóminum var vísað til þess að í 70. gr. stjórnarskrárinnar fælist sjálfstæð regla um að menn skuli almennt eiga rétt á að bera mál undir dómstóla og yrði að skýra lagaákvæði sem takmörkuðu þann rétt í því ljósi. Fæli 43. gr. barnalaga eftir orðanna hljóðan í sér tálmun þess að sóknaraðili í málinu gæti leitað dómsviðurkenningar á að hann væri faðir umrædds barns. Yrði ekki ráðið af lögskýringargögnum að sú mismunun kynjanna sem birtist í því ákvæði byggðist á málefnalegum rökum er hnigu sérstaklega að því að vernda hagsmuni kvenna í þessu tilliti fremur en karla. Þá var litið til þess að mikilvægir þjóðfélagslegir hagsmunir væru fólgnir í að faðerni barna væri í ljós leitt og ákvarðað og ekki síst bæri að hafa í huga ríka hagsmuni barnsins sjálfs af því að vera réttilega feðrað. Nægði þar að nefna rétt barns til að njóta umgengni við foreldra sína og umsjár þeirra, auk fjárhagslegra hagsmuna sem þessu tengdust. Loks var vísað til lögskýringar¬gagna um að ætlunin með faðernismálum væri að leita sannleikans um hver væri faðir barns. Þar væri ekki síst hagur og heill barnsins í húfi og réttarfarsreglum yrði að haga svo að þær þjónuðu þeim tilgangi sem að væri stefnt um könnun á faðerni barns. Væri í þessu ljósi ekki unnt að fallast á að nægar málefnalegar forsendur stæðu til þeirrar mismununar sem birtist í reglum barnalaga um málsaðild í faðernismálum. Með vísan til 70. gr. stjórnarskrárinnar var því ekki talið að fyrirmæli þágildandi 43. barnalaga gætu staðið í vegi fyrir því að sóknaraðili fengi efnisúrlausn dómstóla um kröfu sína. 4. Í tilefni af þessum dómi Hæstaréttar voru reglur um málsaðild í faðernismálum teknar til ítarlegrar endurskoðunar í frumvarpi til barnalaga sem varð að núgildandi lögum og lagt mat á þá hagsmuni sem slíkum reglum væri ætlað að vernda. Í athugasemdum um helstu nýmæli frumvarpsins var vísað til framangreinds dóms um að takmarkanir eldri barnalaga á sóknaraðild í faðernismálum brytu gegn 70. gr. stjórnarskrárinnar. Í því ljósi svo og sjónarmiða sem reifuð voru í frumvarpinu um rétt barns til að þekkja báða foreldra sína, svo sem mælt væri fyrir um í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins var lögð til sú breyting á reglum um aðild að faðernismálum að maður sem telur sig föður barns geti höfðað faðernismál. Einnig var tekið fram að þetta ákvæði frumvarpsins væri í samræmi við meginreglur sérfræðinganefndar Evrópuráðsins um lagalega stöðu barnsins. Var viðurkenning á rétti manns sem telur sig föður barns til að höfða faðernismál talin fallin til að styrkja þau réttindi barns til að þekkja báða foreldra sína og rétti þess til að njóta samvista við þá. Í frumvarpinu voru einnig rakin sjónarmið um mikilvægi þess að sporna við því að hinar nýju aðildarreglur sem opnuðu fyrir málshöfðun þess sem teldi sig föður barns gæfu tækifæri til tilhæfulausra málshöfðana. Í athugasemdum við 10. gr. frumvarpsins komu fram frekari skýringar á markmiðum þess nýmælis að maður sem teldi sig föður barns gæti átt aðild til sóknar. Tekið var fram að barnið væri sett í öndvegi og lögð áhersla á að það væru fyrst og fremst hagsmunir þess sem mörkuðu form og efni aðildarreglnanna, eins og annarra reglna barnalaga.5. Áfrýjendur í máli þessu telja sig hafa lögvarða hagsmuni af því að fá staðfest með dómi að C hafi verið faðir föður þeirra og að slík skráning sé rétt. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 hafi þær almenna heimild til að leita viðurkenningar¬dóms um kröfur sínar sem 10. gr. barnalaga fái ekki breytt og ekki sé hægt að gagnálykta að aðrir en þeir sem taldir eru í 1. mgr. 10. gr. geti ekki átt aðild. Um sé að ræða viðurkenningarmál um faðerni á grundvelli almennra reglna en ekki samkvæmt barnalögum.6. Ekki verður fallist á framangreinda málsástæðu áfrýjenda, enda geymir umrætt ákvæði barnalaga sérreglu um aðild til sóknar í faðernismálum sem gengur framar ákvæðum almennra réttarfarslaga og hefur um langt skeið verið í lögum. Auk þess er tekið fram í 12. gr. barnalaga að faðernismál sæti almennri meðferð einkamála að því leyti sem ekki er á annan veg mælt í lögunum, en dæmi slíks fráviks frá almennum reglum er einmitt í 10. gr. þeirra. Ef sérreglur barnalaga um málsaðild í faðernismálum gengju ekki framar almennum fyrirmælum laga nr. 91/1991 um viðurkenningarmál væri tilvist slíkra reglna óþörf. Yrði þá jafnframt að engu það markmið fyrrgreindu laganna að tryggja hagsmuni barns og eftir atvikum foreldra í þessu tilliti. Engin mörk væru þá sett heimildum manna til að höfða faðernismál þegar bæði barn og foreldrar eru látnir. Til viðbótar þessu stendur skýr vilji löggjafans til að einskorða málsaðild í faðernismálum við þá aðila sem tilgreindir eru í 1. mgr. 10. gr. barnalaga svo sem fram kom í þeim lögskýringargögnum sem áður voru reifuð. Af þessu verður einnig ályktað að réttur aðila til sóknar í slíkum málum sé persónubundinn og færist hvorki á hendur dánarbúi né erfist við andlát hans. Verður sú niðurstaða einnig leidd af fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 722/2017 þar sem meðal annars var tekið fram að sóknaraðilinn, dánarbú L, hefði ekki fært nein haldbær rök fyrir því að lög gætu staðið til þess að búið héldi áfram rekstri málsins eftir andlát hennar eða aðrir gætu tekið við rekstri þess. Að öllu framangreindu virtu er ókleift annað en að skýra 10. gr. barnalaga með þeim hætti að þar séu taldir með tæmandi hætti þeir sem geti höfðað dómsmál um viðurkenningu á faðerni barns. 7. Að þessu frágengnu þarf að skera úr um hvort fyrirmæli 1. mgr. 10. gr. barnalaga um aðild til sóknar í faðernismálum eru í andstöðu við stjórnarskrárvernduð mannréttindi áfrýjenda þannig að láta verði hjá líða að beita hinu setta lagaákvæði. Áfrýjendur vísa til grundvallarmannréttinda um aðgengi að dómstólum og réttar til að fá úrlausn um réttindi sín samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt þeirri grein ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstólum og hefur ákvæðið verið skýrt í ljósi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Hefur réttur þessi ekki verið talinn svo fortakslaus að honum verði ekki settar neinar skorður. Slíkar takmarkanir verða þó að hvíla á málefnalegum og lögmætum sjónarmiðum og hvorki fela í sér mismunun sem fari í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar né önnur grundvallarréttindi, svo sem staðfest var í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 419/2000.8. Þegar lagt er mat á þær forsendur sem reglur barnalaga um málsaðild í faðernismálum hvíla á kemur glögglega í ljós að hagsmunir barnsins eru þar í fyrirrúmi eins og skilmerkilega er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Reglurnar byggðust upphaflega á því að eingöngu móðir og barn hefðu ákvörðunarvald um höfðun faðernismáls, ekki síst við aðstæður þar sem barn og móðir hefðu myndað fjölskyldutengsl með öðrum einstaklingi, og einnig að tryggja þyrfti friðhelgi þeirra gagnvart tilhæfulausum málsóknum. Þær aðstæður sem eru uppi í þessu máli eru í veigamiklum atriðum ólíkar þeim sem voru í máli nr. 419/2000. Sá greinarmunur sem gerður er á málsaðild barns og foreldra í faðernismálum annars vegar og afkomendum eða öðrum ættingjum barns hins vegar hvílir á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum og hnígur sérstaklega að því að vernda hagsmuni barnsins og því tengt réttindi foreldra þess, en ekki annarra ættingja. 9. Réttur barns til að þekkja báða foreldra sína nýtur verndar 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þegar einstaklingur kemst á fullorðinsár telst réttur hans til að þekkja líffræðilegan uppruna sinn og rétt faðerni áfram til mikilvægra persónulegra réttinda hans og er jafnframt þáttur í einkalífi hans sem nýtur verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Því er rökrétt að sóknaraðild barns að faðernismálum haldist eftir að einstaklingur nær 18 ára aldri. Við meðferð slíks máls er einnig unnt að krefjast mannerfðafræðilegrar rannsóknar til að skera úr um faðerni samkvæmt 15. gr. barnalaga, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 18. janúar 2017 í máli nr. 866/2016. Einnig ber að líta til sjálfsákvörðunarréttar einstaklings um hvort hann gerir reka að því að höfða mál til að fá faðerni sitt staðfest að lögum. Það undirstrikar einnig persónubundið eðli þessa réttar barns að hann færist ekki á hendur annarra eftir andlát. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að áfrýjendum og D föður þeirra hefði verið kunnugt um að hann væri ekki sonur M heldur C. Það hafi almennt verið vitað í fjölskyldunni og jafnframt að áfrýjendur hafi þekkt til C. Af því sést að faðir áfrýjenda nýtti sér ekki þann rétt að höfða mál til að leiða í ljós faðerni sitt. 20. Áfrýjendur hafa ekki fært skýr rök fyrir því í hverju hinir lögmætu hagsmunir þeirra eru fólgnir en vísa almennum orðum til réttar sem þær eigi að njóta sem barnabörn til að dæmt verði um réttindi látins föður þeirra auk þess sem borgarar hafi hagsmuni af því að fá skorið úr um ætterni sitt. Þeim er þó í reynd kunnugt um ætterni sitt vegna þeirrar mannerfðafræðilegu rannsóknar sem fram fór í tengslum við vefengingarmál um faðerni föður þeirra. Þannig verður ekki séð að hagsmunir þeirra lúti að þörf til að fá upplýsingar um uppruna sinn eða tengist á annan hátt stjórnarskrárverndaðri friðhelgi einkalífs þeirra eða fjölskyldu.21. Af gögnum málsins verður ráðið að einu hagsmunir áfrýjenda af því að fá viðurkenningu á faðerni látins föður síns séu að þær hyggist reisa tilkall til arfs úr dánarbúi C á dómi þar um. Arfstilkall er ekki þáttur í þeim réttindum barns sem lýst er í barnalögum þótt faðernisviðurkenning samkvæmt lögunum renni stoðum undir kröfu um arf samkvæmt ákvæðum erfðalaga nr. 8/1962. Þótt þessir hagsmunir búi að baki kröfu um faðernisviðurkenningu verður í ljósi framangreindra sjónarmiða um markmið aðildarreglna barnalaga í faðernismálum, sem löggjafinn hefur tekið skýra afstöðu til, ekki fallist á að slíkir hagsmunir leiði til þess að víkja beri til hliðar ákvæði 1. mgr. 10. gr. barnalaga vegna fyrirmæla 70. gr. stjórnarskrárinnar.22. Það athugast að skortur á að uppfylla lagaskilyrði um aðild að faðernismálum leiðir til frávísunar en ekki sýknu, eins og lagt var til grundvallar í fyrrgreindum úrskurði Landsréttar nr. 149/2019 og hinum áfrýjaða dómi. Er þannig ekki um aðildarskort að ræða í skilningi 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 heldur reynir á formreglur um aðild máls til sóknar. Af þessum sökum verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi án kröfu vegna fyrirmæla 1. mgr. 10. gr. barnalaga.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Málskostnaður á öllum dómstigum fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=a09ddc41-a74c-4c0e-81ee-38831fffb965
Mál nr. 526/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa V ehf. um dómkvaðningu matsmanna. Hæstiréttur hafnaði beiðni V ehf. þar sem talið var að matsgerð sú sem V ehf. hugðist afla yrði bersýnilega tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 18. júlí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2016, þar sem tekin var tilgreina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðbeiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærðar úrskurðar og kærumálskostnaðar. IMeð kyrrsetningarbeiðni 28. ágúst 2015 fórvarnaraðili fram á að Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu kyrrsetti „svo mikiðaf eignum“ sóknaraðila að nægði til tryggingar fullnustu kröfu varnaraðila áhendur sóknaraðila, annars vegar að fjárhæð 5.023.200 evrur með tilgreindum dráttarvöxtumog hins vegar 28.510.835 krónur, en síðarnefnda fjárhæðin var samtala útlagðskostnaðar vegna þýðingar, málskostnaðar, virðisaukaskatts ogkyrrsetningargjalds í ríkissjóð. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumanns varbeiðnin tekin fyrir 7. september sama ár og kyrrsett innstæða á tilgreindumreikningi sóknaraðila fyrir framangreindum fjárhæðum. Varnaraðili höfðaði síðaní júní og september 2015 mál á hendur sóknaraðila og þremur einstaklingum, semfékk málsnúmerið E-3170/2015 í héraði, þar sem hann krafðist þess aðkyrrsetningargerðin yrði staðfest til tryggingar kröfu varnaraðila á hendursóknaraðila „í héraðsdómsmáli nr. E-2785/2015“ um að sóknaraðili yrði skyldaðurtil að innleysa 6,9% hlut varnaraðila í sóknaraðila. Jafnframt krafðistvarnaraðili staðfestingar kyrrsetningargerðarinnar „að frágengnum öðrum kröfum“varnaraðila í héraðsdómsmáli nr. E-2785/2015 til tryggingar kröfu varnaraðilaum skaðabætur úr hendi sóknaraðila að fjárhæð 5.023.200 evrur vegna tjóns semvarnaraðili hafi orðið fyrir vegna ólögmætrar riftunar á 6,9% hlutaeign ísóknaraðila og afmáningar hlutarins af hlutaskrá sóknaraðila ogmálskostnaðarkröfu að fjárhæð 28.510.835 krónur. Enn fremur krafðistvarnaraðili þess að sóknaraðila og fyrrgreindum einstaklingum yrði óskipt gertskylt að færa 6,9% hlutafjáreign varnaraðila í sóknaraðila inn á hlutaskrásóknaraðila að viðlögðum dagsektum og „að frágengnum öðrum kröfum“ varnaraðilaí héraðsdómsmáli nr. E-2785/2015 yrði sóknaraðili dæmdur til greiðslu skaðabótaað fjárhæð 5.023.200 evrur vegna tjóns sem varnaraðili hafi orðið fyrir vegnaólögmætrar riftunar á 6,9% hlutaeign varnaraðila í sóknaraðila og afmáningarhlutarins af hlutaskrá sóknaraðila. Að lokum krafðist varnaraðili þess að málþetta yrði sameinað héraðsdómsmáli nr. E-2785/2015.Með úrskurði héraðsdóms 16. mars 2016 varkröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila og einstaklingunum þremur um að þeimyrði óskipt gert skylt að færa 6,9% hlutafjáreign varnaraðila í sóknaraðila inná hlutaskrá sóknaraðila og kröfu varnaraðila um skaðabætur úr hendi sóknaraðilaað fjárhæð 5.023.200 evrur vegna ólögmætrar riftunar á 6,9% hlutaeignvarnaraðila í sóknaraðila og afmáningar hlutarins af hlutaskrá sóknaraðilavísað frá dómi, þar sem talið var að ágreiningur út af kröfunum ætti undirgerðardóm samkvæmt hluthafasamkomulagi og kaupréttarsamningi milli aðila. Þávar kröfu varnaraðila um sameiningu áðurnefndra mála vísað frá dómi. Á hinnbóginn var hafnað kröfu sóknaraðila um frávísun kyrrsetningarkröfu varnaraðilaog málskostnaðar vegna hennar. Varnaraðili kærði úrskurðinn til Hæstaréttar,sem staðfesti hann með dómi 6. maí 2016 í máli nr. 246/2016. Við meðferðmálsins hér fyrir dómi féll varnaraðili frá kröfu sinni á hendur áðurnefndumeinstaklingum.Í þinghaldi 6. júní 2016 í framangreindu héraðsdómsmálinr. E-3170/2015 lagði varnaraðili fram beiðni um að dómkvaddir yrðu menn til aðsvara nánar tilgreindum spurningum. Sagði í matsbeiðni að matinu væri ætlað aðvera sönnunargagn fyrir gerðardómi, en jafnframt sönnunargagn ístaðfestingarmálum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur vegna þriggjakyrrsetningargerða, sem fram hafi farið 7. september 2015, þar sem kyrrsettirhafi verið fjármunir á reikningi sóknaraðila, samtals að fjárhæð 14.477.112evrur. Með hinum kærða úrskurði var fallist á matsbeiðni varnaraðila.IIVarnaraðili vísar í matsbeiðni sinni umlagastoð fyrir dómkvaðningu matsmanna til 61. gr. laga nr. 91/1991, en samkvæmtþeirri grein skal matsbeiðni beint til þess dómara sem fer með mál eftir að þaðer höfðað. Svo sem að framan greinir var öðrum kröfumvarnaraðila en kröfu hans um staðfestingu kyrrsetningargerðarinnar 7. september2015 og málskostnaðar vegna hennar vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu aðmálsaðilar hafi samið um að efnislegur ágreiningur þeirra ætti undir gerðardóm.Liggur þannig fyrir að afdrif efniskrafna varnaraðila, sem liggja að bakikyrrsetningarkröfu hans, munu ráðast af úrlausn gerðardóms. Þar sem fjárkröfuvarnaraðila hefur verið vísað frá héraðsdómi yrði matsgerð bersýnilegatilgangslaus til sönnunar kyrrsetningarkröfu hans, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganr. 91/1991. Verður kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna því hafnað.Varnaraðila, Vita ehf., verður gert aðgreiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hafnaðer beiðni varnaraðila, Vita ehf., um dómkvaðningu matsmanna.Varnaraðili,Viti ehf., greiði sóknaraðila, LS Retail Holding ehf., 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2016Mál þetta, sem vartekið til úrskurðar 23. júní sl. er höfðað af Vita ehf., Fornubúðum 12 íHafnarfirði, með stefnu birtri 30. júní, 17. og 19. september sl., á hendur LSRetail Holding ehf., Borgartúni 25 í Reykjavík, Brynjari Þór Hreinssyni,Kjalarlandi 12 í Reykjavík, Birnu Hlín Káradóttur, Þinghólsbraut 49 í Kópavogiog Gísla Val Guðjónssyni, Lálandi 22 í Reykjavík. Með úrskurði dómsins þann 16.mars sl. var kröfum á hendur Brynjari, Birnu og Gísla Val vísað frá dómi sem oghluta krafna á hendur LS Retail Holding ehf. Með dómi Hæstaréttar þann 6. maísl., í máli nr. 246/2016, var staðfestur úrskurður dómsins að því er varðarfrávísun krafna á hendur LS Retail Holding. Á dómþingi þann 6. júní lagðistefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna. Í næsta þinghaldi á eftir,þann 23. júní sl., krafðist stefndi þess að beiðninni yrði hafnað. Gerðu aðilarmáls grein fyrir sjónarmiðum sínum um þann ágreininginn og var málið tekið tilúrskurðar að honum loknum. Mál þetta, svo sem það lítur úrað gengnum framangreindum úrskurði héraðsdóms og dómi Hæstaréttar, er höfða tilstaðfestingar á kyrrsetningu sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði á innistæðustefnda á tilteknum reikningi að fjárhæð 5.120.520 evrur og 28.510.834 krónumþann 7. september sl. í kyrrsetningarmáli K-17/2015, sbr. VI. kafla laga nr.31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Svo sem fram kemur í framangreindumdómi Hæstaréttar í máli nr. 246/2016 og í dómi réttarins í máli nr. 247/2016,hefur kröfum stefnanda, sem kyrrsetningunni er ætlað að tryggja, verið vísaðfrá dómi. Byggir sú niðurstaða á því að efnislegur ágreiningur málsins eigiundir gerðardóm samkvæmt samningi aðila þar um. Í matsbeiðni óskar stefnandieftir því að dómkvaddir verði tveir matsmenn til að svara eftirfarandispurningum:. Hvert var markaðsvirði heildarhlutafjárLS Retail ehf. á alþjóðlegum markaði á þeim tíma sem viðskiptin fóru fram þann27. apríl 2015?2 Var það verð sem greitt var fyrir LSRetail ehf. í samræmi við markaðsvirði hlutafjár LS Retail ehf. á alþjóðlegummarkaði á þeim tíma sem viðskiptin fóru fram þann 27. apríl 2015? 3. Hversu söluvænlegt var LS Retail ehf. áalþjóðlegum markaði þann 27. apríl 2015 og hvert var vænt söluandvirði allshlutafjár í LS Retail ehf. þann 27. apríl 2015 miðað við að ekki hafi veriðtímapressa á söluferlinu, þ.e. ekki sé gert ráð fyrir afslætti af söluverði tilað flýta fyrir sölu.4. Hvert var virði hlutafjár í LS RetailHolding ehf. kt. 470610-0770, þann 27. apríl 2015, að teknu tilliti tilniðurstöðu matsmanna í lið 3.1. – 3.3. áður en hluthafafundur tók ákvörðun umsölu LS Retail ehf. til Anchorage Capital?Í matsbeiðni ervísað til 61. gr. laga nr. 91/1991 og tilgangur matsins sagður sá að sannahvert raunverulegt söluverð LS Retail ehf. hafi verið þann 27. apríl 2015,daginn sem hluthafafundur LS Retail Holding ehf. tók ákvörðun um að seljafélagið. Matinu sé ætlað að vera sönnunargagn fyrir gerðardómi þar semstefnandi hafi m.a. uppi kröfu um ógildingu og breytingu á framangreindriákvörðun hluthafafundar stefnda. Þá segir í matsbeiðninni að matinu séjafnframt ætlað að vera sönnunargagn í staðfestingarmálum fyrir héraðsdómivegna þriggja kyrrsetningargerða. Auk þeirrar kyrrsetningagerðar sem er tilúrlausnar í þessu máli er vísað til tveggja annarra staðfestingarmála sem núeru rekin af öðrum aðilum gegn stefnda. Stefndi mótmælir dómkvaðningumatsmanna og krefst þess að matsbeiðninni verði hafnað. Byggir hann þá kröfuaðallega á því að matsgerðin sé bersýnilega tilgangslaus, sbr. 3. mgr. 46. gr.laga nr. 91/1991, þar sem öllum efniskröfum í málinu hafi verið vísað frá dómiog til úrlausnar gerðardóms. Gerðardómur hafi þegar verið skipaður í máliÖ-10/2013. Þá vísar hann til þess að stefnandi hafi þegar höfðað sérstaktmatsmál, M-81/2016, þar sem sama matsbeiðni sé til úrlausnar. Hafi stefnandiþví ekki skýrt hvað hann hyggist í raun sanna með matsgerðinni og hvernig þaðtengist sakarefni málsins, sem nú lúti einvörðungu að því hvort skilyrðikyrrsetningar hafi verið fyrir hendi. Jafnframt byggir stefnandi á því aðmatspurningar séu ótækar, órökréttar og óljóst orðaðar. Stefnandi mótmælir því aðmatgerð sé þýðingarlaus og vísar til þess að það sé stefnanda að sanna aðfjárhæð kyrrsetningar hafi verið rétt með hliðsjón af fjárhæð þeirra krafna semað liggja að baki henni. Stefandi hafi forræði á sönnunarfærslu í málinu og séþví frjálst að afla matgerðar til stuðnings umdeildum staðhæfingum. Þá sé honumbrýnt að afla sönnunargagna þegar í stað þar sem að öðrum kosti sé hætta á réttarfarsspjöllumþar sem skammir frestir séu til málarekstur til ógildingar ákvarðanahluthafafundar, sbr. 71. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Mál þettahafi sjálfstæða þýðingu gagnvart gerðardómi og matgerðar megi afla í þessu málióháð málsmeðferð fyrir gerðardómi. Þá mótmælir stefnandi sjónarmiðum stefnda umformgalla á matsspurningum. NiðurstaðaSvo sem mál þettasnýr við héraðsdómi nú, lýtur ágreiningur þess að því hvort skilyrðikyrrsetningar í kyrrsetningarmáli K-17/2015 séu fyrir hendi, sbr. VI. kaflalaga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Svo sem ráða má af VI. kaflalaga nr. 31/1990 er gert ráð fyrir því leyst sé úr ágreiningi um gildikyrrsetningar samhliða því sem dæmt er um gildi þeirrar kröfu sem kyrrsetninguer ætlað að tryggja. Úrlausn þess hvort stefnandi eigi þá kröfu á hendurstefnda sem hann heldur fram hefur verið vísað til gerðardóms. Tilgangur þeirrar matsgerðar semstefnandi hyggst afla er að sanna sanna staðhæfingar sem stefnandi byggirefnislegar kröfur sínar á. Segir í matsbeiðni að matsgerðinni sé m.a. ætlað aðvera sönnunargagn í gerðardómsmáli milli aðila og jafnframt í öðrumkyrrsetningarmálum sem rekin eru gegn stefnda. Svo sem að framan er rakið hefurdómurinn vísað þessum hluta ágreinings aðila frá dómi. Stefndi byggir á því aðmatsgerð um þetta atriði sé bersýnilega þarflaus vegna þess að hún lúti aðágreiningi sem gerðardómi hafi verið falið að leysa úr. Á það er fallist með stefnda aðmatsgerðin lúti að atriðum sem heyrir undir gerðardóm að leysa úr skv. samningiaðila, sbr. 9. gr. hluthafasamkomulags frá 6. desember 2013 og fyrir liggur aðhéraðsdómur hefur, með úrskurði í máli Ö-10/2016, þegar tilnefnt gerðardómsmannað kröfu stefnanda, enda komu aðilar sér ekki saman um gerðardómsmann. Verðurþví að leggja til grundvallar að gerðardómur muni nú taka til starfa og leysaúr framangreindum ágreiningi aðila. Að mati dómsins verður hinsvegar ekki talið að stefnanda sé með öllu óheimilt að afla sönnunargagna fyrirdómi um úrlausnaratriði sem gerðardómi hefur verið falið að leysa úr. Vísast íþessu efni til ummæla í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 53/1989, þar semí skýringum við ákvæði sem varð að 7. gr. laganna er vikið að því að heimildaðila til að óska eftir vitnaskýrslum fyrir dómi til notkunar í gerðardómsmáli.Gilda sömu sjónarmið um öflun matsgerða fyrir dómi. Að auki er ekki hægt að útilokanú að afdrif málsmeðferðar gerðardóms verði önnur en sú að kveðinn verði uppgildur gerðardómur í málinu. Ætla verður að málatilbúnaður stefnda nú sé byggðurá því að stefnandi muni byggja rétt sinn í þessu máli á niðurstöðu gerðardóms.Í 2. mgr. 13. gr. laga nr. 53/1998 segir að ef aðili geri það, geti gagnaðilihans vefengt gildi gerðardóms vegna þeirra atriði sem talin eru í 12. gr.laganna. Í 12. gr. er fjallað um það hvað valdið geti ógildi gerðardóms. Meðhliðsjón af þessum ákvæðum laga nr. 53/1998, er ekki loku fyrir það skotið aðgildi gerðardóms verði vefengt á síðari stigum. Undir þeim kringumstæðum kannþað að koma til kasta dómsins að taka afstöðu til réttmæti efnislegra krafnastefnanda. Að þessu virtu er ekki fallist á það með stefnda að ljóst sé á þessustigi málsins að matsgerð í málinu yrði bersýnilega þýðingarlaus. Verðurmatsbeiðni því ekki hafnað á þeim grundvelli. Svo sem rakið er að framan lútaþær matsspurningar sem stefnandi setur fram í matsbeiðninni að ætluðumarkaðsvirði hlutafjár í LS Retail ehf. á tilteknum degi og samanburði þess viðraunverulegt söluverð félagsins, sbr. spurningu 1 og 2. Þá er óskað eftir þvíað matsmenn leggi mat á það hversu söluvænlegt félagið hafi verið og hvertlíklegt söluandvirði hafi verið, miðað við tilteknar forsendur sem settar erufram í 3. spurningu og loks óskað mats á virði hlutafjár í LS Retail Holdingehf., með hliðsjón af niðurstöðu matsmanna af framangreindum spurningum.Spurningar þessar lúta að kjarna ágreinings aðila og er ekki fallist á það meðstefnanda að þær séu órökréttar eða ótækar. Þá er ekki heldur fallist á aðnotkun hugtaka sé svo óljós að valdið geti vafa um það um hvað er spurt enda erþað á áhættu matsbeiðanda ef ágreiningur um afmörkun matspurninga leiðir tilþess að sönnunargildi matsgerðar verði rýrara en ella. Með vísan til þess sem að framaner rakið er ekki fallist á mótmæli stefnda við umbeðnu mati og mun dómkvaðningmatsmanna fara fram í samræmi við beiðni stefnanda. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U RÐ A R O R ÐFallist er á beiðni stefnanda um dómkvaðningumatsmanna.
Mál nr. 392/1999
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdómara um að hafna kröfu X um að fellt yrði úr gildi samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til þess að hún yrði vistuð gegn vilja sínum á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 1999, þar sem staðfest var ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 16. sama mánaðar um að sóknaraðili skuli vistast á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Auk þess krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 4. mgr. 31. gr., sbr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Hjördísar Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Hjördísar Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 75.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 374/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. maí 2016 klukkan 16 og einangrun ámeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði ekki gert að sæta einangrun.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16.maí 2016.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verðigert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 20. maí 2016 kl. 16:00. Þáer gerð krafa um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerð kemur fram að klukkan19:29 í gær (15.05.2016) hafi lögreglu borist tilkynning um slagsmál við [...]í [...] og að vopnum kynni að hafa verið beitt. Er lögregla hafi komið ávettvang hafi hún séð fjölda manns fyrri utan [...], þau [...], [...], [...],[...], [...], [...] og [...]. Í anddyri [...] hafi svo verið þeir X og A. Sjáhafi mátt stungusár á vinstri handlegg A sem síðar hafi verið saumaður samtals19 sporum á slysadeild Landsspítala-Háskólasjúkrahúss í Fossvogi. Í framburði [...] og [...] hafi komiðfram að X hafi verið ógnandi og veist að A fyrir utan [...] og að X ásamt [...]hafi elt A inn í húsið.Í framburði A hafi komið fram að X og[...], ásamt annarri manneskju, hafi verið með læti fyrir utan heimili hans að[...]. Er A hafi farið út og spurt hverju sætti hafi X gengið að honum meðhníf, otað honum að hálsi hans og öskrað að hann ætlaði að skera alla sem væruað meiða vinkonu hans. A hafi sagt að hann hafi hörfað inn áheimili sitt en X og [...] hafi elt hann. Hann sagðist hafa verið hræddur ogsjálfur náð í hníf í íbúð sína til að hræða þá á brott ásamt því að kalla ábróður sinn sem búi á hæðinni fyrir ofan hann að [...]. Mennirnir hafi svoráðist á hann og bróður hans, [...] , og í átökunum hafi X veitt A áverka meðhníf á vinstri hendi með fyrrgreindum afleiðingum. Í framburði þeirra [...] og [...],sem séu búsettir að [...] hafi komið fram að þeir hafi orðið varir við læti íþeim X og [...] nokkru fyrir átökin er þeir ásamt stúlku nokkurri hafi veriðmeð læti og hárreisti fyrir utan húsnæðið.Eftir að þeir hafi orðið varir við átökin á neðri hæðinni hafi þeirhaldið þangað og séð X halda á hníf og A særðan á vinstri hendi. A hafi beðiðþá um að afvopna X sem þeir og gerðu með því að ógna honum með borðplötu semhann hafi svo lagt hnífinn ofan á. Þeir hafi farið með hníf X svo á efri hæðinaog hringt á lögreglu sem þá þegar hafi verið á leiðinni. Lögregla hafi komið á vettvang oghafi X verið handtekinn kl. 19:50. Hann hafi verið í annarlegu ástandi, valturá fótum og froðufellandi. X sé þekktur hjá lögreglu og eigi að baki töluverðansakarferil sem einkennist meðal annars af ofbeldis- og fíkniefnabrotum. Hannhafi viðurkennt fyrir lögreglu að hafa stungið A í hendina og veitt umræddaáverka og sagði það hafa verið í sjálfsvörn. Í framburði [...] hafi komið framað 2 [...] hafi ráðist á hann og X alveg fyrirvaralaust og upp úr því hafihafist átök. Hann sagðist ekki hafa orðið var við hníf í átökunum en hafi lýsthníf sem hann eigi og X hafi haft undir höndum og stemmi sú lýsing við vopniðsem lögregla hafi haldlagt.Rannsókn málsins sé enn á frumstigi.X hafi viðurkennt að hafa veist að A með hníf en að það hafi verið ísjálfsvörn. Framburður hans þess efnis stangist á við framurð annarra vitna ímálinu enn sem komið sé en enn eigi eftir að taka skýrslur af vitnum sem öllséu af erlendu bergi brotin. Þá eigi tæknideild lögreglu eftir að rannsakahaldlagðan hníf sem og að önnur sönnunargögn og verksummerki og enn eigi eftirað hafa upp á stúlkunni sem hafi verið í för með þeim X og [...] skömmu fyrirátökin. Það sé mat lögreglustjóra að hendinghafi ráðið því að ekki hafi farið verr en atlagan hafi að því er virðist hafaverið af mjög litlu tilefni. Telji lögregla að ef kærði verði látinn laus munihann eiga þess kost að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að reyna aðhafa áhrif á framburð vitna. Lögregla telji það brýnt fyrir framgang málsins aðfallist verði á framkomna kröfu um gæsluvarðhald á grundvellirannsóknarhagsmuna svo unnt sé að rannsaka málið án hættu á að kærði getispillt rannsókn þess. Sakarefni málsins sé talið varða við2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot gegn ákvæðunumgeti varðað fangelsi allt að 16 árum ef sök sannast. Um heimild tilgæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008. Um heimild til einangrunar á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur sévísað til 2. mgr. 98. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga. NiðurstaðaSamkvæmt því sem framkemur í greinargerð lögreglu og rannsóknargögnum málsins er á það fallist aðkærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 sem getur varðað 16 ára fangelsi. Rannsókn málsins erenn á frumstigi og eftir er að yfirheyra vitni og hafa upp á þeirri stúlku semgetið er um í kröfugerð. Þá á tæknideild lögreglu eftir að rannsaka haldlagðanhníf og önnur sönnunargögn og verksummerki. Ætla að kærði muni geta torveldaðrannsókn málsins svo sem með því að reyna að hafa áhrif á framburð vitna. Teljaverður að í kröfugerð lögreglu sé gætt meðalhófs. Með hliðsjón af framangreindueru ekki efni til annars en að fallast á kröfu sóknaraðila endarannsóknarhagsmunir í húfi og fullnægt öðrum skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með vísan til sömu raka er einnig fallistá kröfu um að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Er þvífallist á kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu eins og hún er fram sett.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:X, kt. [...], skal sætagæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 20. maí 2016 kl. 16:00. Þá skal hann sætaeinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 144/2000
Skuldabréf Sjálfskuldarábyrgð Samningalög Ógildingarkrafa
B fékk víxillán hjá SH árið 1993. Bar víxillinn nafn B sem samþykkjanda og nafn S sem útgefanda og framseljanda. Sambúðarmaður S ritaði nafn sitt á bakhlið víxilsins. Vanskil urðu og var lánið framlengt með nýjum víxli, sem bar sams konar nafnritun og sá fyrri. Enn urðu vanskil og var láninu komið í skil með útgáfu skuldabréfs, sem tryggt var með sjálfskuldarábyrgð S og sambúðarmanns hennar. Vanskil urðu á greiðslu bréfsins, en S greiddi tiltekna fjárhæð upp í skuldina og féll SH frá frekari kröfum á hendur S vegna skuldarinnar. Í kjölfarið höfðaði S, sem hafði lengi átt við veikindi að stríða, mál á hendur SH og krafðist ógildingar á undirritun sinni á skuldabréfið. Bar hún fyrir sig 31.gr., 33.gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Ekki var talið, þrátt fyrir veikindi S, að hún hefði ekki gert sér fulla grein fyrir þeirri ábyrgð, sem hún tókst á herðar með undirritun sinni. Þá þótti aðdragandi lánveitingarinnar ekki þess eðlis að unnt væri að fallast á að undirritunin væri ógild. Var kröfu S um ógildingu hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson og Gunnlaugur Claessen og Sigurður Líndal prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2000. Krefst hún þess að ógilt verði með dómi undirritun hennar um sjálfskuldarábyrgð á skuldabréf, útgefið í maí 1995 að fjárhæð 1.600.000 krónur, sem greitt skyldi með 96 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 15. júní 1995. Hún krefst þess jafnframt að stefndi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. I. Svo sem rakið er í héraðsdómi á ágreiningur málsaðila rætur að rekja til þess að 4. júní 1993 samþykkti stefndi að veita Baldvin Arngrímssyni víxillán að fjárhæð 1.030.000 krónur. Af gögnum málsins verður ráðið að það hafi verið innt af hendi 7. sama mánaðar. Vanskil urðu og var lánið framlengt með nýjum víxli 19. ágúst sama árs. Ber sá víxill nafnritun Baldvins sem samþykkjanda og áfrýjanda sem útgefanda og framseljanda, en sambúðarmaður áfrýjanda, Anton Antonsson, ritaði nafn sitt á bakhlið víxilsins. Er óumdeilt að nafnritunum á fyrri víxlinum var hagað með sama hætti. Vanskil urðu einnig á greiðslu þessa víxils og af hálfu stefnda er komið fram að hann hafi í kjölfarið fengið dóm um greiðsluskyldu þeirra, sem að framan er getið. Að ósk áfrýjanda og sambúðarmanns hennar var láninu ásamt áföllnum vöxtum og kostnaði komið í skil í maí 1995 með þeim hætti að skuldararnir undirrituðu skuldabréf að fjárhæð 1.600.000 krónur, sem skyldi greitt upp á átta árum. Ritaði Baldvin nafn sitt sem skuldara, en áfrýjandi og Anton sem sjálfskuldarábyrgðarmenn. Ekki var greitt af bréfinu þegar kom að gjalddögum þess. Stefndi hefur hins vegar ekki mótmælt því, sem fram kom í stefnu og skýrslu Antons fyrir dómi, að hinn fyrrnefndi hafi fengið greiddar 604.000 krónur upp í skuldina frá áfrýjanda með þeim hætti, sem greinir í héraðsdómi. Stefndi lýsti því jafnframt yfir undir rekstri málsins að hann hafi fallið frá frekari kröfum á hendur áfrýjanda vegna umræddrar skuldar. Málavextir og málsástæður aðilanna eru að öðru leyti raktar í héraðsdómi. II. Óumdeilt er í málinu að áfrýjandi og sambúðarmaður hennar áttu frumkvæði að því að Baldvin Arngrímsson leitaði um vorið 1993 eftir kaupum á íbúð að Hafnarstræti 79 á Akureyri, sem var þá í eigu Gunnlaugs Halldórssonar. Er jafnframt komið fram að Baldvin og Anton Antonsson eru skyldir, en nánari skýring á því liggur ekki fyrir. Lán, sem hvíldu þá á íbúðinni, voru í vanskilum. Með aðstoð Antons leitaði Baldvin eftir því við sparisjóðsstjóra stefnda að honum yrði veitt lán, sem næmi fjárhæð víxils þess, sem að framan greinir, en hana þyrfti hann að fá að láni til þess að af kaupum gæti orðið, meðal annars til að greiða vanskil af áhvílandi lánum. Var lánið veitt Baldvin í kjölfar þessa með ábyrgð áfrýjanda og Antons. Meðal málsskjala er kaupsamningur 4. júní 1993 um áðurnefnda íbúð og er hann undirritaður samkvæmt umboði af Antoni Antonssyni fyrir hönd seljandans, Gunnlaugs Halldórssonar. Við skýrslugjöf fyrir dómi skýrði sparisjóðsstjórinn svo frá að áfrýjandi og Anton hafi á þessum tíma verið í ábyrgð fyrir skuldum áðurnefnds Gunnlaugs við stefnda, sem voru í vanskilum. Hafi þau krafist þess að andvirði víxilsins yrði varið til að greiða upp þessar skuldir, sem hafi verið gert. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var lögð fram kvittun frá stefnda til Gunnlaugs 7. júní 1993 fyrir greiðslu skuldar að fjárhæð 235.933,50 krónur að meðtöldum dráttarvöxtum og kostnaði. Hefur áfrýjandi ekki mótmælt þeirri staðhæfingu stefnda að skuld Gunnlaugs, sem hún og Anton voru í ábyrgð fyrir, hafi verið greidd af andvirði víxilsins. Verður lagt til grundvallar niðurstöðu í málinu að svo hafi verið. Er samkvæmt því ljóst að þau hafa haft nokkra hagsmuni af því að Baldvin yrði veitt áðurnefnt lán í þessu skyni. Ekki er um það ágreiningur að Baldvin lofaði við lánveitinguna að greiða víxilinn með bótafé, sem hann fengi fljótlega í hendur vegna slyss, sem hann hafi orðið fyrir. Er jafnframt komið fram að Baldvin fékk umræddar skaðabætur greiddar með rúmlega 3.000.000 krónum. Þær fékk hann hins vegar mun síðar en hann hafði vænst og var fénu að öllu leyti varið til að greiða aðrar kröfur á hendur honum. Reisir áfrýjandi málsóknina meðal annars á því að hún hafi gengið í ábyrgð fyrir Baldvin í trausti þess að stefndi myndi sjá til þess að bótafénu yrði varið til að greiða víxilinn. Ekkert er hins vegar fram komið um að sparisjóðsstjórinn hafi vakið traust hjá áfrýjanda um að hann myndi sérstaklega hlutast til um að gera ráðstafanir í þessu skyni. Hún ábyrgðist lánið að ósk Baldvins sjálfs, en ræddi málið ekki við sparisjóðsstjórann á þessu stigi. Verður ekki annað ráðið en að hún og sambúðarmaður hennar hafi treyst loforði Baldvins um endurgreiðslu með bótafénu og að þau yrðu þann veg fljótlega losuð undan skuldbindingu sinni. Af hálfu stefnda er fram komið að loforð um greiðslu af bótafénu hafi einnig valdið því að Baldvin var veitt lánið, þrátt fyrir vitneskju stefnda um bága fjárhagsstöðu hans. Í skýrslu Antons fyrir dómi kom fram að áfrýjandi hafi hikað við að verða við beiðni Baldvins um ábyrgð vegna annarra ábyrgða, sem hún hafi tekist á hendur, og fallið höfðu á hana. Í bréfi lögmanns hennar til stefnda 2. febrúar 1997 er jafnframt getið um fjárhagslegt tjón hennar 1994 vegna ábyrgðar fyrir annan mann. Er samkvæmt þessu víst að henni hafi í júní 1993 mátt vera fullljós sú áhætta, sem því fylgdi að gangast í ábyrgð fyrir annan. III. Áfrýjandi styður kröfu sína öðrum þræði við tvö læknisvottorð um heilsufar hennar, sem fram hafa verið lögð í málinu, og nánar er gerð grein fyrir í héraðsdómi. Áfrýjandi kom ekki fyrir dóm, en sambúðarmaður hennar gerði í skýrslu sinni grein fyrir líkamlegri og andlegri heilsu áfrýjanda. Er ljóst að hún hefur lengi átt við veikindi að stríða. Að virtu því, sem fram er komið, telst engu að síður ósannað að heilsu áfrýjanda hafi verið þannig farið að hún hafi ekki getað gert sér fulla grein fyrir þeirri ábyrgð, sem hún tókst á herðar með nafnritun sinni á víxilinn. Til stuðnings kröfu sinni vísar áfrýjandi til ákvæða 31. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum. Ekki hefur verið skotið stoðum undir að krafan geti náð fram að ganga á grundvelli tveggja fyrstnefndu lagagreinanna. Samkvæmt því, sem að framan hefur verið rakið um atvik og aðdraganda þess að umrætt lán var veitt, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður ekki heldur fallist á að næg efni séu til að verða við kröfunni með stoð í síðastnefnda ákvæðinu. Samkvæmt því verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. desember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 2. þ.m. að undangengnum aðalflutningi þann dag, hefur Sigurður Eiríksson, hdl., höfðað með stefnu útgefinni á Akureyri 30. mars 1999, birtri og þingfestri 8. apríl s.á., fyrir hönd Sigríðar K. Guðmundsdóttur, kt. 160852-2599, Gilsá I, Eyjafjarðarsveit, á hendur Sparisjóði Höfðhverfinga, kt. 610269-6569, Túngötu 11 A, Grenivík, til ógildingar á fjárskuldbindingu og til greiðslu málskostnaðar. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógild verði með dómi undirritun stefnanda sem sjálfskuldarábyrgðaraðilja á skuldabréf útgefið í maí 1995 að fjárhæð kr. 1.600.000, sem greiða bar með 96 afborgunum á eins mánaðar fresti í fyrsta sinn 15. júní 1995, en aðalskuldari er Baldvin Arngrímsson, kt. 191249-4379, Hrefnugötu 7, 105 Reykjavík. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmd til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Til vara er krafist sýknu og að málskostnaður falli niður. Til þrautavara er þess krafist að málskostnaður falli niður. Í stefnu rekur stefnandi málavexti og málsástæður svo, að sumarið 1993 hafi Baldvin Arngrímsson, kt. 191249-4379, Hrefnugötu 7, 105 Reykjavík, aðalskuldari ofangreinds veðskuldabréfs, verið í vinnu hjá þeim stefnanda og Antoni Antonssyni, kt. 211244-7049, þá búsettum að Túngötu 30, Grenivík, við að múra hús stefnanda að Túngötu 30. Hafi Baldvin fengið á þessum tíma áhuga á að flytja til Akureyrar og því farið að leita fyrir sér á fasteignamarkaði á Akureyri. Anton Antonsson hafi bent honum á að hann vissi af íbúð sem væri til sölu á fasteignasölunni Eignakjör á Akureyri, sem sennilega væri unnt að eignast með yfirtöku vanskilaskulda. Hafi Baldvin þá snúið sér til fyrrgreindrar fasteignasölu og fengið að skoða umrædda íbúð, sem er að Hafnarstræti 79, miðhæð, hér í bæ. Páll Halldórsson, fasteignasali, hafi sagt honum að íbúð þessi væri á leiðinni í nauðungarsölu og möguleiki væri að kaupa hana með yfirtöku vanskilaskulda og með því að koma þeim í skil. Hafi Páll reiknað út hversu mikið fé þurfti í þessu skyni og reyndist það vera rúmlega kr. 1.000.000- með sölulaunum. Á þessum tíma hafi þannig hagað til að Baldvin átti óuppgerðar skaðabætur vegna slyss sem hann hafði orðið fyrir. Jón Steinar Gunnlaugsson, hrl., hafi annast uppgjör þetta. Slysabætur þessar sagðist Baldvin ætla að nota til að festa kaup á umræddri íbúð. Anton Antonsson segist hafa ítrekað óskað eftir því við Þórstein Jóhannesson, sparisjóðsstjóra stefnda, að hafa samband við Jón Steinar Gunnlaugsson, hrl., til að tryggja að bæturnar gengju til Sparisjóðsins, en það hafi ekki verið gert. Ein af umræddum vanskilaskuldum áhvílandi á Hafnarstræti 79 hafi verið við hinn stefnda Sparisjóð ca. kr. 634.000. Því var það ábending frá Páli Halldórssyni og Antoni Antonssyni að Baldvin Arngrímsson færi á fund Þórsteins Jóhannessonar, sparisjóðsstjóra stefnda, á Grenivík. Það varð úr að Anton Antonsson fór með Baldvini Arngrímssyni til sparisjóðsstjórans þar sem Baldvin Arngrímsson kynnti sig og bar fram erindi og greindi sparisjóðsstjóranum frá fyrirhuguðum kaupum sínum og þar með að stefndi ætti þar hagsmuna að gæta vegna fyrrgreinds vanskilaláns. Jafnframt fór Baldvin fram á það að umrædd fasteign yrði látin nægja sem trygging fyrir skuldinni, þ.e.a.s. skuld Baldvins við Sparisjóðinn. Þá hafi Baldvin greint sparisjóðsstjóra frá því að hann ætti í vændum skaðabætur, eins og áður er getið og mögulegt væri að ekki væri langt þar til uppgjör bótanna kæmi og bæturnar gætu gengið til greiðslu láns Baldvins við Sparisjóðinn. Hafi Þórsteinn sparisjóðsstjóri fallist á lánveitinguna til Baldvins með því skilyrði að stefnandi yrði sjálfskuldarábyrgðarmaður ásamt Antoni Antonssyni, sem þá hafði nokkru áður verið lýstur gjaldþrota. Þá hafi sparisjóðsstjórinn stofnað tékkareikning á Baldvin Arngrímsson án hans beiðni. Sparisjóðsstjóranum hafi verið kunnugt um gjaldþrot Antons Antonssonar. Þá liggur ljóst fyrir að skiptum á gjaldþrotbúi Baldvins Arngrímssonar hafi lokið 21. júní 1989 og hefði hinum stefnda sparisjóði ekki átt að dyljast það, enda auðvelt á þessum tíma að staðreyna slíkt, en eign aðalskuldarans Baldvins, að Ránargötu 10, Flateyri, hafi verið seld nauðungarsölu 24. september 1986. Stefnandi hafi fallist á að taka á sig ábyrgð þessa til skamms tíma og í trausti þess að hinn stefndi sparisjóður hefði kannað það að aðalskuldarinn, Baldvin Arngrímsson, væri gjaldfær og að að áðurnefndar slysabætur rynnu til greiðslu lánsins. Hafi hún treyst því að sparisjóðsstjóri byggi þannig um hnúta að skaðabæturnar rynnu til þessara hluta. Tekið er fram að sparisjóðsstjóra stefnda var fullkunnugt um slæma fjárhagsstöðu stefnanda og veikindi hennar og hafði m.a. í tvö skipti stuttu áður greiðslumetið stefnanda vegna húsbréfalána. Þá hafði stefnandi fengið persónulán hjá stefnda og voru a.m.k. tvö lán í vanskilum hjá stefnda þegar til skuldarinnar var stofnað þann 4. júní 1993. Sparisjóðsstjóra stefnda átti því að vera fullkunnugt um þörfina fyrir það að búa þannig um hnúta að tryggt yrði að skaðabæturnar kæmu til greiðslu skuldarinnar. Skuld þessi hafi í upphafi verið í formi víxils, útgefins 4. júní 1993 með gjalddaga 4. ágúst s.á., en þann 19. ágúst s.á. hafi víxillinn verið framlengdur til 17. september 1993. Víxill þessi hafi ekki verið greiddur á gjalddaga og ekki framlengdur. Gert hafi verið fjárnám á grundvelli víxilsins í fasteign stefnanda að Túngötu 30, Grenivík, þann 1. nóvember 1994. Eignin hafi síðan verið seld nauðungarsölu 12. apríl 1995 og hafi ekkert fengist greitt upp í þessa kröfu stefnda. Hafi þá farið fram samningaviðræður af hálfu stefnanda við sparisjóðinn, sem hafi endað með því að skuldinni hafi verið breytt í skuldabréf til 15 ára með stefnanda og Anton Antonsson sem ábyrgðarmenn og Baldvin Arngrímsson sem aðalskuldara. Var skuldin þá orðin kr. 1.600.000-. Skuldbreyting þessi kom þannig til að stefnandi hafi þurft að leita til Húsnæðisskrifstofunnar á Akureyri til að afla sér húsnæðis og var það sett að skilyrði af hálfu Húsnæðisskrifstofunnar að gengið yrði frá þessari skuld. Fór svo að vegna innheimtuaðgerða stefnda greiddi Húsnæðisskrifstofan á Akureyri kr. 604.000- upp í skuld stefnanda af inneign stefnanda hjá Húsnæðisskrifstofunni. Á það er bent að kaupsamningur um Hafnarstræti 79 hér í bæ er dagsettur 4. júní 1993, en víxillinn er útgefinn þann sama dag. Þá bjó stefnandi á Grenivík. Fram er komið að Baldvin Arngrímsson greiddi út af tékkareikningi 1187-26-392 daginn eftir undirritun kaupsamnings og þá m.a. miklar skuldir Gunnlaugs H. Halldórssonar, kt. 131162-4052, við hinn stefnda sparisjóð. Málsástæður stefnanda. Samkvæmt upplýsingum lauk gjaldþrotaskiptum á búi Baldvins Arngrímssonar 21. júní 1989 og eign hans Ránargötu 10, Flateyri, var seld nauðungarsölu 24. september 1986. Sparisjóðsstjóri stefnda talaði aldrei sjálfur við stefnanda og gerði henni ekki grein fyrir því hvers konar ábyrgð hún var að taka á sig, sbr. nú samkomulag milli fjármálafyrirtækja og neytandasamtakanna og stjórnvalda frá 27. janúar 1998, og framkvæmdi ekki greiðslumat vegna þessarar lántöku. Þá var ekki framkvæmt greiðslumat á Baldvini Arngrímssyni, sbr. 6. gr. laga nr. 121, 1994 um neytendalán, sem í gildi voru þegar skuldabréfið var undirritað og gerði stefndi þannig stefnanda ekki grein fyrir slæmri greiðslustöðu Baldvins Arngrímssonar, sbr. það sem áður er rakið um fjárhagsstöðu hans. Þá er því haldið fram af hálfu stefnanda að stefnda hafi verið ljóst að með lánveitingunni myndu leysast innheimtuvandamál tengd Gunnlaugi H. Halldórssyni, kt. 131162-4059, og væri stefndi þannig að leysa nær óleysanlegt innheimtuvandamál sitt á kostnað stefnanda. Því er haldið fram að stefnandi hafi verið þannig sett á þessum tíma að hún hafi verið ófær um að taka á sig skuldbindingar, er þá bæði átt við fjárhagsstöðu hennar og heilsufarslegt ástand, sbr. vottorð læknanna, Nick Cariglia og Þórarins Tyrfingssonar. Engum hafi verið betur kunnugt eða mátt vera betur kunnugt um framangreindar málsástæður en stefnda og er það álit stefnanda að þetta sé nægjanlegt til ógildingar framangreindrar skuldbindingar samkvæmt 31., 33. og 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11, 1986 og 1. gr. laga nr. 14, 1995. Vegna máls þessa hafi stefnandi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af völdum stefnda, m.a. með því að hún hafi neyðst til að greiða kr. 604.000- upp í skuldina ásamt því að stefndi gerði með ólögmætum hætti fjárnám í bifreið stefnanda, sem átti að vera undanþegin fjárnámi samkvæmt aðfararlögum. Stefnandi hafi því ríka fjárhagslega hagsmuni af því að skorið verði úr því með dómi hvort ógilda beri umrædda skuldbindingu. Varðandi málskostnaðarkröfuna er vísað til laga nr. 91, 1991 og kröfuna um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988. Stefndi rekur málavexti svo, að í maí 1993 hafi þeir Baldvin Arngrímsson og Anton Antonsson, sambýlismaður stefnanda, komið á fund Þórsteins Jóhannessonar, sparisjóðsstjóra stefnda, og vildu leita eftir aðstoð við að Baldvin keypti fasteignina Hafnarstræti 79, 3. hæð, hér í bæ, með því að yfirtaka skuldir sem á eigninni hvíldu. Hafi Baldvin vakið athygli á því að sparisjóðurinn ætti hagsmuna að gæta og gaf í skyn að það myndi fást lausn þeirra mála með því að hann yfirtæki þessar skuldir. Átti hann við vanskilaskuld sem Gunnlaugur H. Halldórsson, kt. 131162-4059, var í við stefnda og örðugt myndi að innheimta. Aðdraganda að því að þeir félagar leituðu til stefnda megi rekja til þess að Baldvin var að leita að ódýrri eign og Anton og stefnandi vöktu athygli hans á Hafnarstræti 79, Akureyri. Hafi þeir Anton og Baldvin farið saman á fasteignasölu þá sem hafði eignina til sölu, en hafi upp frá því verið samstíga í gegnum allt ferlið þegar Baldvin var að fjármagna og kaupa eignina. Þannig vissi Anton, samábyrgðarmaður og sambýlismaður stefnanda um allar staðreyndir málsins á öllum stigum. Um frekari málavaxtalýsingu vísast til stefnu. Um stefnuna sé það annars að segja að hún sé ruglingsleg og illa afmörkuð og velta megi því fyrir sér hvort vísa hefði átt málinu frá dómi án kröfu, sem ekki sé þó höfð uppi. Málsástæður og lagarök stefnda. Því er alfarið mótmælt að sparisjóðsstjóri stefnda hafi misnotað sér aðstöðu sína til að áskilja stefnda hagsmuni sem hann ekki átti þegar hann féllst á það með skilyrðum að Baldvin fengi að yfirtaka veðskuldir Gunnlaugs. Skilyrðin voru að Anton og stefnandi myndu ábyrgjast greiðslu víxils sem Baldvin ætlaði að taka til að geta eignast Hafnarstræti 79 með þeim hætti sem lýst er í stefnu. Sparsjóðsstjóra stefnda var kunnugt um bága fjárhagsstöðu þremenninganna, Baldvins, Antons og Sigríðar. Þess vegna sé fráleitt að stefndi hafi með þessari ráðstöfun ætlað að leysa nær óleysanlegt innheimtuvandamál sitt á kostnað stefnanda eins og segi í stefnu. Hafi stefndi haft jafngóða vitneskju og haldið sé fram í stefnu um fjárhagsstöðu þeirra þremenninga sé það meira en lítið einkennileg röksemdafærsla að þarna hafi stefndi séð sér leið til að leysa nær óleysanlegt innheimtuvandamál sitt. Hefur það enda komið á daginn að svo reyndist ekki vera, sbr. dskj. nr. 50. Framkoma sparisjóðsstjóra og stefnda hafi í öllu einkennst af því, að koma Baldvini til hjálpar við útvegun húsnæðis. Markmiðið var að hann gæti fengið húsnæðið á sem ódýrastan hátt. Hafi Baldvin vakið þá trú hjá sparisjóðsstjóra með frásögn af væntanlegum slysabótum að hann væri sannarlega borgunarmaður fyrir þeim skuldbindingum sem hann leitaði eftir að takast á hendur. Sparisjóðsstjóri leitaði eftir staðfestingu á þessu og fór þess á leit við Anton að hann staðfesti þessa frásögn með því að þau stefnandi ábyrgðust víxilinn. Það hafi Anton gert. Því var nú útlit fyrir að Baldvin gæti komist í ágætt húsnæði fyrir minnsta mögulegan tilkostnað, en svo hafi farið að víxillinn hafi ekki verið greiddur. Því var það svo að frumkvæði stefnanda að hinni vangoldnu víxilskuld skyldi breytt í skuldabréf það sem nú er deilt um í málinu. Enn hafi það verið af hjálpsemi sem sparisjóðsstjóri féllst á það að breyta víxilláninu í skuldabréf með sama skuldara og sömu ábyrgðarmönnum. Því er mótmælt að stefnandi hafi verið þannig á sig komin að hún hafi ekki verið fær um að taka á sig skuldbindingar. Ekkert sé fram komið um andlega annmarka hennar og læknisvottorð þeirra Nick Cariglia og Þórarins Tyrfingssonar hafa þar ekkert að segja. Sé vandséð hvað vottorð þessi eigi að sanna. Enginn eiginlegur samningur sé gerður við stefnanda heldur sé samningurinn í raun milli stefnda og Baldvins. Ekki sé því mögulegt að beita 31. gr. laga nr. 7, 1936 um gerninginn. Ekkert endurgjald hafi komið frá stefnanda eins og ákvæðið áskilji heldur átti það að koma frá Baldvini. Ekkert sé óheiðarlegt við framkomu sparisjóðsstjórans, þvert á móti hafi hann sýnt vilja til að koma til móts við illa settan og húsnæðislausan mann, sem a.m.k. í orði kveðnu naut stuðnings vina sinna og skyldmenna. Mikilvægt sé að hafa í huga að 33. gr. samningalaga nr. 7, 136 eigi við atvik sem fyrir hendi voru við samningsgerð, en ekki ágiskanir eða ímyndanir stefnanda. Staðreyndin sé sú að Baldvin hafi fullyrt við sparisjóðsstjóra að hann ætti von á slysabótum og lofaði að greiða með þeim fyrir kaupin á Hafnarstræti 79. Með ábyrgð sinni voru Anton og stefnandi á þeim tíma í raun að staðfesta að bótakrafa þessi væri til og þau myndu leggja sitt af mörkum til að Baldvin gæti eignast þessa íbúð. Því er mótmælt sem rangri fullyrðingu að sparisjóðsstjóri hafi aldrei talað við stefnanda. Um það vísast til stefnu þar sem fram komi að samningaviðræður hafi farið fram milli aðila þar sem sparisjóðsstjóri féllst á að breyta víxilskuldinni í skuldabréf. Fullyrðingu um skyldu sparisjóðsstjóra til að gera stefnanda grein fyrir stöðu ábyrgðarmanns er mótmælt sem órökstuddri. Þá er á það bent að vart hefur stefnandi, sem aðalskuldari á tveimur persónulánum sem voru í vanskilum við stefnda og getið er um í stefnu, verið í nokkrum vafa um hver staða ábyrgðarmannsins var. Hún hafði sjálf verið aðili að slíkum lögskiptum sem hér er um deilt og ætli lögmaður stefnanda henni ekki mikla dómgreind ef hún þekki ekki stöðu ábyrgðarmanns. Enn fremur megi hér benda á bréf lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 2. febrúar 1997, sbr. dskj. nr. 17, þar sem segir í 7. lið að stefnandi hafi áður tapað kr. 270.000- vegna ábyrgðar fyrir annan aðila á árinu 1994. Stefnanda hafi því ekki verið ókunnugt um hvað fólst í ábyrgð sjálfskuldarábyrgðarmanns og alveg örugglega ekki við undirritun skuldabréfsins í maí 1995, sem nú er krafist ógildingar á. Verði því algjörlega að hafna því að stefnandi hafi orðið fyrir misneytingu vegna léttúðar sinnar, einfeldni eða fákunnáttu. Þá sé fráleitt að ætla að leggja ábyrgð á sparisjóðsstjórann fyrir það að hafa ekki tryggt að slysabætur gengju til sparisjóðsins. Til slíks hafði sparisjóðsstjóri ekki umboð og Jóni Steinari Gunnlaugssyni, hrl., því ómögulegt að standa skil á bótakröfu Baldvins með því að láta hana í hendur óviðkomandi aðila. Sé með ólíkindum að lögmaðurinn ætli sparisjóðs-stjóranum slíkt hlutverk og er spurt hvernig hann hefði átt að tryggja slíkt. Slíkt frumkvæði hlaut að verða að koma frá vini stefnanda, Baldvini sjálfum, sem bæturnar átti. Í stefnu segi að stefnandi hafi tekið á sig ábyrgðarskuldbindinguna í því trausti að stefndi hefði kannað að Baldvin aðalskuldari væri gjaldfær og margnefndar slysabætur rynnu til greiðslu lánsins. Stefndi gaf stefnanda aldrei tilefni til að trúa slíku. Hefði slík trygging legið fyrir sé vandséð hvers vegna stefndi hefði átt að krefjast ábyrgðarmanna. Í stefnu sé því haldið fram að Anton Antonsson hafi farið þess á leit við stefnda að hann tryggði að slysabæturnar rynnu til stefnda. Sé því langlíklegast að Anton hafi sjálfur vakið þá trú hjá stefnanda, sambýliskonu sinni, að stefndi hafi búið þannig um hnútana að bæturnar rynnu til greiðslu lánsins. Því fari fjarri að sparisjóðsstjóri stefnda hafi nokkru sinni gefið slíkt loforð. Það fái því ekki stoð í neinni réttarreglu að óljós yfirlýsing Antons eða annarra veiti stefnanda einhvern rétt til tiltekinna athafna af hálfu stefnda. Ekki verði séð hvaða skyldur samkomulag milli tilgreindra fjármálafyrirtækja, Neytendasamtakanna og stjórnvalda, sem vísað er til í stefnu og gert var 27. janúar 1998, hafi lagt á stefnda þann 4. júní 1993 þegar víxillinn var gefinn út né heldur í maí 1995 þegar skuldabréfið var gefið út. Í bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 25. apríl 1997 sbr. dskj. nr. 16, segi á þá leið að þegar lánið var veitt á sínum tíma stofnaði Baldvin Arngrímsson tékkareikning hjá Sparisjóði Höfðhverfinga og var andvirði lánsins kr. 1.030.000- lagt inn á þann reikning. Í stefnunni segir lögmaðurinn um þetta að sparisjóðsstjóri stefnda hafi stofnað tékkareikning á Baldvin Arngrímsson án hans beiðnar. Varðandi þetta er vísað til dskj. nr. 49, sem er skrifleg beiðni Baldvins um stofnun þessa tékkareiknings. Að öllu þessu virtu telur stefndi að ekkert sé fram komið sem stutt geti það sem ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri fyrir sig löggerninginn. Þvert á móti hafi framkoma stefnda og sparisjóðsstjórans öll einkennst af mikilli hjálpsemi og samúð með stefnanda og vinum hennar, Baldvini og Antoni. Rétt sé að hafa í huga að allt frumkvæði að þessum málum sé frá þeim komið, þ.e. Baldvini, Antoni og stefnanda, en Anton og stefnandi hafi átt frumkvæðið að því að Baldvin fór yfirleitt að skoða kaup á Hafnarstræti 79. Á því er byggt að sparisjóðsstjóra stefnda hafi verið kunnugt um bága fjárhagsstöðu aðila. Samt hafi hann fallist á að lána Baldvini rúmlega kr. 100.000- með ábyrgð Antons og stefnanda, sbr. það sem að framan er rakið. Þetta beri vott um að sparisjóðsstjóri hafi af velvild við þremenningana, sem til hans leituðu, fallist á að veita illa stöddu fólki liðsinni. Verði það ekki talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi hafi borið fyrir sig skuldabréf sem runnið sé af þessum viðskiptum. Til lagaraka vísar stefndi til laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, gr. nr. 31, 33 og 36. Málskostnaðarkrafan er studd við 129. og 130. gr. laga nr. 91, 1991. Við aðalmeðferð málsins leiðrétti lögmaður stefnanda það sem fram kemur í stefnu að upphaflega lánið hafi runnið til stefnda að hluta til að leysa innheimtuvandræði vegna Gunnlaugs H. Halldórssonar. Sparisjóðsstjóri stefnda lýsti því einnig yfir að stefndi félli algjörlega frá öllum frekari fjárkröfum á hendur stefnanda, skv. margnefndu skuldabréfi. Verða nú raktir framburðir vitna og aðila og önnur gögn málsins eftir því sem dómari telur þurfa til skýringar á málsefninu. Þórsteinn Arnar Jóhannesson, kt. 180741-2249, Bárðartjörn, Grýtubakkahreppi, sparisjóðsstjóri stefnda, bar um tilurð skuldabréfsins að það hafi verið framhald af víxilláni Baldvins Arngrímssonar, sem breytt hafi verið í skuldabréf að beiðni stefnanda og sambýlismanns hennar Antons Antonssonar, en þau hafi verið viðskiptamenn Sparisjóðsins og öll þeirra viðskipti þar. Hafi vinur Antons Baldvin Arngrímsson verið staddur á Grenivík og verið að kaupa íbúðarhúsnæði á Akureyri. Hafi Anton komið í Sparisjóðinn og beðið um fyrirgreiðslu fyrir hann og síðan þau bæði, Anton og stefnandi. Hafi Baldvin komið til sín með Antoni, hafi Anton sagt að þetta hafi allt verið mistök með gjaldþrot Baldvins og það yrði afturkallað, eða dregið til baka, en þetta hafi verið einhver fjölskylduvandræði, en hægt hafi verið að nálgast upplýsingar um gjaldþrot Baldvins. Sú fjárhæð sem Baldvin hafi vantað til að húsakaupin gengju fyrir sig hafi verið kr. 1.030.000- og hafi það verið sú upphæð sem hafi verið lögð fyrir mætta og hafi verið andvirði þeirra vanskilaskulda sem þurfti að gera upp. Hann sagði að stefndi, Sparisjóðurinn, hafi ekki fengið eina einustu krónu af þessu láni Baldvins. Víxillinn hafi lent í vanskilum, en þá hafi stefnandi og Anton verið flutt til Akureyrar. Þau hafi ætlað að kaupa í félagslega kerfinu, en þau hafi misst íbúð sína á Grenivík. Til þess að komast inn í félagslega húsnæðiskerfið hafi þau þurft að losna við víxilskuldina og að þeirra beiðni hafi víxilláninu verið breytt í skuldabréfalán. Upphaflega hafi víxillinn verið til þriggja mánaða og síðan framlengdur í þrjá mánuði, að því er hann minnti. Stefndi hafi ekki hagnast á þessu láni á nokkurn hátt, mætta var kunnugt um fjárhagsstöðu stefnanda og taldi meira gert úr fjárhagsvandræðum hennar í stefnu en hann vissi til. Hafi hann gert greiðslumat á stefnanda skömmu áður og hafi hún staðist það greiðslumat. Hann kvaðst ekki hafa gert kröfu um að stefnandi yrði ábyrgðarmaður á víxlinum 1993. Ekki hafi hann bent stefnanda á að afla sér baktryggingar fyrir ábyrgð sinni vegna fjárhagsstöðu Baldvins og Antons, hann hafi talið fullan skilning hjá öllum aðiljum hvað þau væru að gera. Hann kvaðst hafa vitað um að Anton var gjaldþrota. Baldvin hafi ætlað að færa öll viðskipti sín til Sparisjóðsins og hafi stofnað þar sjálfur reikning. Húseign sú sem Baldvin var að festa kaup á hafi verið eign Gunnlaugs H. Halldórssonar og hafi Anton og stefnandi haft með hann að gera og verið ábyrgðarmenn á skuldabréfum sem Gunnlaugur var skuldari að og hafi stefnandi og Anton sett það á oddinn að greiða þær skuldir til þess að komast inn í félagslega húsnæðiskerfið. Stefndi hafi átt veð í Hafnarstræti 79 og hafi ekkert komið upp í þá veðkröfu er sú eign endaði síðan á nauðungaruppboði, en sú krafa komi máli þessu ekki við. Hann hafi alls ekki blekkt Anton og stefnanda til að leysa óleysanlegt innheimtuvandamál stefnda. Og eins og áður getur hafi Baldvin ekki greitt krónu til Sparisjóðsins af því víxilláni sem hann fékk. Ástæðan fyrir því að ekki var tekið veð fyrir láninu til Baldvins í íbúðinni hafi verið sú að eignin hafi verið yfirveðsett. Þegar víxilskuldin var í gjalddaga fallin og komin í innheimtu hafi þau Anton og stefnandi komið til hans þó nokkuð oft, Anton þó oftar, og hafi viljað breyta skuldinni í skuldabréf. Hafi skuldabréfið á dskj. nr. 28 verið útbúið af stefnda. Baldvin hafi þá verið fluttur til Reykjavíkur og erfitt að ná í hann og þegar í hann náðist þá hafi hann oftar en ekki verið ölvaður. Ekki kvaðst hann vita að neitt væri að geðheilsu stefnanda, hún hafi verið með fullu ráði og rænu og dómgreind hennar í góðu lagi, svo og hafi fjármálavit hennar verið í lagi, að því er honum virtist, en Anton hafi verið meira í skýjunum, en stefnandi jarðbundnari þann tíma sem þau bjuggu á Grenivík. Hann lýsti því yfir að krafan á hendur stefnanda samkvæmt skuldabréfinu væri niður fallin og engar frekari kröfur gerðar á hendur stefnanda út af þessu skuldbréfi. Slysabætur Baldvins hafi komið inn í umræðuna 1993 og hafi Baldvin lofað að þær kæmu inn til greiðslu. Hafi Anton fullyrt að Baldvin myndi standa við þetta. Þegar bæturnar komu til útborgunar hafi allt verið reynt til að fá þær greiddar, en það hafi ekki tekist, en Baldvin hafi aldrei gefið stefnda umboð til að fá bætur þessar greiddar og aldrei hafi náðst samband við Baldvin. Ekki vissi mætti hve há bótafjárhæðin var, en það hafi verið umtalsverðir peningar. Hann hafi vitað að málaferli hafi verið í gangi út af þessari bótakröfu Baldvins. Vitnið Baldvin Arngrímsson, múrari, kt. 191249-4379, Kaldaseli 10, Reykjavík, bar svo um víxillánið 1993, að hann hafi verið að kaupa íbúð og hafi átt von á að fá slysabætur, sem síðan hafi dregist að hann fengi. Hafi honum verið bent á að fá lán í Sparisjóðnum á Grenivík, þar sem hann hafi verið staddur. Hafi íbúðin öll verið í vanskilum og hafi vantað rúmlega kr. 1.000.000- til að koma lánum í skil og hafi hann getað fengið íbúðina keypta upp á þau kjör. Hafi hann beðið sparisjóðsstjórann að taka veð í íbúðinni fyrir þessari fjárhæð, en hann bent á að ef stefnandi vildi skrifa upp á þá gæti hann fengið víxillán, en hafi hafnað að fá veð í íbúðinni. Þegar víxillánið kom til útborgunar hafi sparisjóðsstjórinn opnað tékkareikning. Hann sagði það hljóti að vera að sparisjóðsstjórinn hefði haft frumkvæði að því að stofna þennan reikning. Aðspurður um gjaldþrot sitt þá kvaðst hann hafa orðið var við áhrif þess í bílaviðskiptum. Ekki minntist hann þess að gjaldþrot sitt hafi verið rætt í Sparisjóðnum. Fjárhæð víxilsins hafi verið reiknuð út í Sparisjóðnum, en vitnið var búið að reikna út að þetta var rúmlega kr. 1.000.000- sem vantaði. Fjárhæðin hafi farið í að greiða vanskil hér og þar, en vitnið mundi ekki nánar um þetta. Ekki hafi verið rætt um greiðslumat á vitninu. Vitnið sagði að hann og Anton Antonsson hafi farið til sparisjóðsstjórans út af víxilláninu, en stefnandi hafi ekki farið til hans, eftir því sem hann mundi. Vitnið kvaðst hafa átt von á slysabótum en það hafi dregist, en hann hafi átt von á að fá þær innan þriggja mánaða, það dregist eins og áður greinir og lánið farið í vanskil. Ekki hafi verið rætt um að hann gæfi Sparisjóðnum umboð vegna slysabótanna og hann hafi ekki boðið það fram. Slysabæturnar hafi síðan verið greiddar haustið 1995 og verið að fjárhæð kr. 3.000.000- og eitthvað, þær hafi farið til greiðslu skulda, þar sem hann hafi verið búinn að vera tekjulaus lengi. Ekki mundi hann verð íbúðarinnar að Hafnarstræti 79, en mundi að brunabótamat hennar hafi verið um 11,5 milljónir króna. Upplýst var í dóminum að verðið hafi verið kr. 6.200.000- og áhvílandi hafi verið kr. 5.500.000-. Vitnið kvaðst ekki hafa hugsað út í þetta dæmi, hann hafi ekki verið í óreglu á þessum tíma og hafi ætlað að greiða víxilinn með slysabótunum. Ekki var hann viss hvort hann var klár á því sem hann var að gera, er þetta skeði hafi hann verið í heimsókn hjá Antoni á Grenivík og sambýliskonu hans. Hafi hann verið u.þ.b. 2 vikur á heimili þeirra. Hafi heilsufar stefnanda verið slæmt, henni hafi ekki liðið vel hvorki andlega né líkamlega. Aðspurður hvort stefnandi hafi verið með sjálfri sér, þá kvaðst hann ekki vita það, hún hafi ekki verið í óreglu. Aðspurður um dómgreind hennar kvaðst hann ekki vera fær um að meta það, þar sem dómgreind hans hafi ekki verið í lagi. Hann taldi dómgreind Antons Antonssonar hafi verið í lagi, að hans mati. Aðspurður hver hafi ráðið ferðinni í fjölskyldunni, þá kvaðst hann ekki vita það, en Anton hafi hjálpað stefnanda mikið. Ekki mundi hann hvort hafi þurft að beita stefnanda fortölum til að gangast í ábyrgð, en það hljóti að hafa verið hann, þ.e.a.s. vitnið, sem talaði við stefnanda. Ekki vissi hann betur en að Anton Antonsson hafi verið í lagi og engin óregla hafi verið þarna. Hann kvaðst hafa búið einhverja mánuði á Akureyri og flutt síðan til Reykjavíkur, fjármálin hafi verið í kalda koli og slysabæturnar hafi ekki dugað fyrir skuldum. Hann kannaðist við nafnritun sína undir skuldabréfið í maí 1995, en mundi ekki hvenær eða hvar hann undirritaði bréfið, en kannaðist við annan vottinn, sem er bróðir vitnisins, en hann þekkti undirskrift sína undir skuldbréfið. Hann kvaðst hafa fengið höfuðhögg í bílslysi sem hann varð fyrir 16. febrúar 1992, minnið væri gloppótt og eins og vanti í það kafla. Vitnið Anton Ófeigur Antonsson, kt. 211244-7049, Gilsá I, Eyjafjarðarsveit, kom fyrir dóm. Hann upplýsti að hann og stefnandi hafi hafið sambúð 28.09.1989. Aðdragandinn að víxilláninu 1993 var sá að Baldvin Arngrímsson hafi verið ókunnugur hér fyrir norðan og Páll Halldórsson, fasteignasali, hafi bent á Sparisjóðinn á Grenivík. Kvaðst vitnið hafa farið með Baldvini til sparisjóðsstjóra stefnda og kynnt þá. Þannig sé aðkoma vitnisins að málinu. Hafi Baldvin strax fengið jákvætt svar, stefnandi hafi aldrei farið í Sparisjóðinn, enda veik og illa haldin. Hafi sparisjóðsstjóri vitað að vitnið var gjaldþrota þegar sparisjóðsstjórinn svari því að Baldvin fái lánið, þá sé það með því skilyrði að stefnandi ábyrgist það og þá segi sparisjóðsstjórinn að hann muni opna tékkareikning og leggja lánið inn á hann. Baldvin hafi borið fram erindið um lánið, en sparisjóðsstjórinn ekki viljað veð í Hafnarstræti 79, en hann gæti fengið lánið ef stefnandi gengist í ábyrgð, svo og vitnið sjálft. Hann sagði að sparisjóðsstjórinn hefði þekkt mjög vel til stefnanda. Með þessi svör þá fari Baldvin á fund stefnanda, út af þessu víxilláni og spyrji stefnanda í sinni áheyrn, hvort hún vilji skrifa upp á víxilinn. Forsenda af hálfu stefnanda fyrir ábyrgðinni hafi verið sú að tryggt væri að þetta yrði greitt, þá myndi hún ábyrgjast til skamms tíma. Hafi stefnandi beðið vitnið að ganga frá því við sparisjóðsstjórann að öruggt væri að þetta yrði greitt. Hann sagði að sparisjóðsstjórinn hefði aldrei talað við stefnanda, aldrei hafi farið fram greiðslumat á vitninu né stefnanda í þessu ferli. Baldvin hafi sagt stefnanda að hann ætti von á skaðabótum, þó hann vissi ekki hvenær. Þetta hafi verið viðkvæmt mál fyrir stefnanda þar sem að fallið hafði nýlega á hana ábyrgð. Hann sagði að stefnandi og sparisjóðsstjórinn hefðu aldrei hist út af þessu víxilláni. Síðan hafi víxillinn fallið og hann síðan framlengdur og síðan hafi skuldabréfalánið orðið til. Hafi stefnandi verið að kikna undan þessari víxilábyrgð og kvaðst vitnið hafa gengist í því fyrir stefnanda við sparisjóðsstjórann að skuldin hafi farið á skuldabréf til langs tíma. Hafi vitnið samið um þetta við sparisjóðsstjórann fyrir stefnanda. Húsið á Grenivík hafi verið selt og forsenda að stefnandi gæti keypt íbúð hér í bæ hjá félagsíbúðum hafi verið sú að þetta skuldamál yrði gert upp. Hafi stefnandi keypt íbúð, sem hún síðan hafi þurft að selja, en gert hafi verið fjárnám í íbúðinni af stefnda og þannig sé innborgunin kr. 604.000- inn á þessa kröfu stefnda tilkomin, sem hafi verið allur eignarhluti stefnanda í íbúðinni. Aðspurður um heilsufar stefnanda, þá sagði hann andlegt ástand hennar afskaplega aumt svo og líkamlegt og vísaði til vottorðs Nick Cariglia á dskj. nr. 4, svo og líkamlegt ástand hennar mjög slæmt. Hún væri á mjög sterkum verkjalyfjum sem slævðu hana mjög mikið. Er þau bjuggu á Grenivík hafi hún reynt að rölta eftir götunni sem þau bjuggu við á hverjum degi, ca. 250 m., en við þá götu stendur Sparisjóðurinn. Vitnið sagði að á þeirra heimili væru allir hlutir ræddir og kvaðst geta fullyrt að stefnandi hefði aldrei hitt sparisjóðsstjórann út af þessu máli, en honum hafi verið fullkunnugt um sjúkdómsástand stefnanda. Vitnið kvaðst hafa átt mikil viðskipti við stefnda og hafi sparisjóðsstjórinn alltaf gert mjög vel við stefnanda og greitt götu þeirra beggja og honum mjög vel kunnugt um sjúkrasögu stefnanda og oft spurst fyrir um líðan hennar. Aðspurður sagði hann stefnanda hafa borið það undir sig þegar hún skrifaði upp á víxilinn. Hafi hann svarað henni því að hún skyldi ákveða þetta sjálf, en stefnandi hafi sagt að forsendan fyrir uppáskrift hennar hafi verið bætur þær sem Baldvin ætti í vændum. Þegar skuldabréfið var undirritað hafi stefnandi dvalist á FSA og bréfið verið þá undirritað af aðalskuldaranum Baldvini Arngrímssyni. Aðspurður um hvað vitninu og sparisjóðsstjóranum hafi farið á milli um tryggingu til stefnda þá kvaðst vitnið bara hafa komið þessum skilaboðum stefnanda til sparisjóðsstjórans og að ganga frá tryggingu við Baldvin eins vel og hann gæti. Vitnið vissi að Jón Steinar Gunnlaugsson, hrl., var með mál Baldvins. Kvaðst vitnið hafa hringt tvisvar sinnum í Jón Steinar út af þessu máli. Hafi hann reynt að fá framsal í kröfuna frá Baldvini, en það hafi ekki gengið, eins hefði sparisjóðsstjórinn reynt það, að því að hann best vissi. Aðspurður hvort stefnandi hafi verið fær um að taka ákvörðun um ábyrgðina, þá svaraði vitnið því til að hann þekkti það að stefnandi yrði sjálf að taka ákvörðun og ábyrgð vegna þess hversu lágt sjálfsmat hennar væri. Hann kvaðst draga það mjög í efa að stefnandi hafi verið fær um að taka þessa ábyrgð. Aðspurður af dómara um siðferðislega ábyrgð vitnisins, þá kvaðst hann ekki hafa hugsað út í þennan þátt. Hann hafi alltaf verið í þessu umhverfi og þetta hafi alltaf verið svona. Hann hafi látið hana um þetta hennar vegna. Eftirá að hyggja hefði hann betur tekið af skarið. Hann bjóst við að hann hafi talið það frekar fjarlægt að ábyrgðin félli á þau. Þetta hafi verið hennar ákvörðun og hún væri sjálfstæður einstaklingur. Aðspurður um ástand Baldvins Arngrímssonar þá hafi hann verið nýkominn af Grensásdeild eftir eins árs endurhæfingu og verið líkamlega illa á sig kominn. Aðspurður um andlegt ástand hans, þá kvaðst hann ekki hafa skynjað annað en hann væri í lagi, en hann hafi verið mjög niðurbrotinn eftir slysið, þannig. Ekki hafi hann skynjað að hann væri með skerta dómgreind. Aðspurður um breytingu á högum stefnanda frá því að hún skrifaði upp á víxilinn 1993 og undir skuldabréfið 1995, þá upplýsti hann að krabbamein það sem hún þjáðist af hafi verið komið á „fullt sving“ aftur og hún þyldi ekki fleiri uppskurði, þ.e.a.s. krabbameinið hafi tekið sig upp aftur. Hafi það verið mikið andlegt áfall fyrir hana 1995 að krabbameinið hefði tekið sig upp. Hann sagði dómgreind hennar afskaplega svipaða öll þessi ár, hún slævðist ekki meira í áranna rás. Stefnandi væri áttuð á stað og stund og gerði sér grein fyrir hvað ábyrgðin þýddi, að því er hann skildi. Árið 1995 hugsi hann þannig hvernig hægt sé að bjarga málunum, þannig að Baldvin ætti auðveldara með að greiða þetta. Stefnandi hafi verið verr stödd andlega vegna krabbameinsins og kann að hafa verið öðruvísi vímuð en áður, en kvaðst ekki geta dæmt um dómgreind stefnanda. Hann taldi stefnanda ófæra um að mæta fyrir dóm varðandi andlegu hliðina, ekki treysta sér til að svara spurningum, hún ýti þessi máli frá sér og reyni að hugsa ekki um það og kvaðst vitnið axla þetta. Hún væri nú í krabbameinsmeðferð og dveldist ýmist á FSA eða Kristnesi. Á dskj. nr. 3 liggur fyrir vottorð Þórarins Tyrfingssonar, yfirlæknis SÁÁ, Vogi, dagsett 15. október 1998, þar sem kemur fram að stefnandi hefur leitað sér meðferðar á sjúkrahúsinu Vogi vegna áfengis- og lyfjaneyslu árin 1989, 1991 og 1992, 8 daga árin 1991 og 1992 og árið 1993 tímabilið 11.11.-19.11. Í vottorði Nick Cariglia , lyflæknis og meltingarsérfræðings, dagsettu 12. október 1998, sbr. dskj. nr. 4, þar sem rakin er sjúkrasaga stefnanda frá árinu 1971 er hún greindist fyrst með krabbamein og þar til læknirinn kynnist henni fyrst 1989. Hefur stefnandi meira og minna frá 1989 verið undir læknishendi vegna krabbameins og gengist undir skurðaðgerðir og lyfjameðferðir. Segir í vottorðinu að allan þennan tíma frá 1990 hafi stefnandi verið með dálítið af lyfjameðferð, bætiefni og meðferð vegna skurðaðgerða sem hún hefur farið í og líka verkjameðferð með sterkum verkjalyfjum, Morfín fast og 1996 hafi hún versnað af sjúkdómi sínum vegna stíflu í sogæð í hægra ganglim, sem brugðist hafi verið við með aukinni lyfjagjöf, bæði vegna verkjameðferðar og krabbameinslyfjum. Síðan segir í vottorðinu: „1996 þegar sjúklingur skrifaði undir víxil, var hún að nota Morfín, ofnæmislyf, sem bæði geta gert dómgreind sjúklings sljóa, ofan á þetta var á þeim tíma hennar æxli að taka sig upp aftur eins og kemur fram í bréfinu, var gripið til sterkrar krabbameinsmeðferðar.“ Á dskj. nr. 32, sem er skattframtal stefnanda árið 1994, vegna tekna ársins 1993, eru heildareignir stefnanda taldar kr. 5.471.000 og skuldir samtals kr. 5.050.821. Í árslok á stefnandi þá 3 bifreiðar og gerð er grein fyrir a.m.k. 9 kaupum og sölum bifreiða það ár. Álit dómsins: Á það má fallast með stefnda að lýsing málavaxta og málsástæðna stefnanda sé frekar ruglingsleg og illa afmörkuð, en þó ekki svo að ekki verði lagður efnisdómur á kröfur stefnanda án frávísunar. Með vísan til vottorða þeirra Þórarins Tyrfingssonar og Nick Cariglia svo og framburðar vitnisins, Antons Ófeigs, sambýlismanns stefnanda, telur dómurinn ósannað að heilsufari stefnanda hafi verið svo farið að hún hafi verið ófær um að undirgangast skuldbindingar sínar. Stefnandi gekkst í ábyrgð fyrir Baldvin Arngrímsson vegna lántöku hans hjá stefnda. Stóð það stefnanda næst að tryggja sig sem ábyrgðarmann gagnvart Baldvini, sem var aðalskuldarinn. Hvort sem stefnandi hafi haft beint samband við sparisjóðsstjóra stefnda eða ekki, þá er það ljóst að sambýlismaður stefnanda hafði samband við hann. Einnig ber að líta til sambands sambýlismanns stefnanda og Baldvins, sem virðist hafa verið samstíga Baldvini við húsakaupin og sambýlismaður stefnanda skrifar undir kaupsamninginn um húseignina við Baldvin samkvæmt umboði fyrir hönd seljanda hennar, sem var margnefndur Gunnlaugur Halldórsson. Við skuldbreytingu lánsins 1995 ber að líta til þess að hér er um sömu aðalskuldara og ábyrgðarmenn að ræða og voru að upphaflegu skuldinni og fram er komið að stefndi hefur ekki hagnast á lánveitingu sinni til Baldvins og ekki er hann að bjarga eigin innheimtumálum með henni. Dómurinn fellst ekki á að í þessu tilviki eigi við ógildingar- og hliðrunarreglur 31., 33. og 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 14, 1995 og lög nr. 11, 1986. Þá má einnig líta til þess að stefndi hefur fallið frá öllum frekari fjárkröfum á hendur stefnanda út af ábyrgðarskuldbindingu hennar. Samkvæmt þessu er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður, þ.e.a.s. hvor aðili beri kostnað sinn af málarekstrinum sjálfur. Dóm þennan kvað upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Sparisjóður Höfðhverfinga, er sýknaður af kröfu stefnanda, Sigríðar K. Guðmundsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 319/2014
Bifreið Líkamstjón Skaðabætur Fyrning Gjafsókn
B höfðaði 7. nóvember 2012 skaðabótamál á hendur A og ábyrgðartryggjandanum V hf. vegna líkamstjóns sem hún taldi mega rekja til umferðarslyss 24. maí 2006. Talið var að gögn málsins bæru með sér að orsakatengsl væru milli þess líkamstjóns sem B krefðist bóta fyrir og umferðarslyssins. Þá var talið að krafa B hefði við málshöfðun ekki verið fallin niður fyrir fyrningu eftir ákvæðum 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sem mælti fyrir um fjögurra ára fyrningarfrest, enda veittu gögn málsins, einkum sérfræðilegt álit tveggja manna sem staðfest var fyrir héraðsdómi, sterka vísbendingu um að áverkar B hefðu verið þess eðlis að hún hefði ekki fyrr en á árinu 2010 getað gert sér grein fyrir að hún hefði hlotið þau varanlegu mein af slysinu sem um ræddi. Var V hf. og A óskipt gert að greiða B skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. maí 2014. Þau krefjast sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar úr hennar hendi í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, B, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 700.000 krónur. Áfrýjendur, Vátryggingafélag Íslands hf. og A, greiði sameiginlega 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2014. Mál þetta sem dómtekið var 3. febrúar sl. var höfðað 7. nóvember 2012 af hálfu B […] á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík og A, […], til greiðslu skaðabóta, vaxta og málskostnaðar. Endanleg dómkrafa stefnanda er að stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og A, verði dæmd óskipt (in solidum) til að greiða stefnanda 4.998.280 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 24. maí 2006 til 28. október 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Dómkröfur stefndu eru aðallega þær að stefndu verði sýknuð af kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr stefnanda hendi að mati dómsins, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Þann 24. maí 2006 var stefnandi, sem þá var 23 ára, ökumaður bifreiðarinnar […], sem tryggð var hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Varð hún fyrir því að ekið var aftan á bifreiðina, þegar hún var kyrrstæð á rauðu ljósi, á gatnamótum Kringlumýrarbrautar og Háaleitisbrautar. Bifreiðin […], sem ekið var á bifreiðina sem stefnandi ók, var á tjónsdegi í eigu stefndu A og tryggð hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefnandi leitaði tveimur dögum síðar, þann 26. maí 2006, á slysadeild Landspítalans vegna verkja í baki og hnakka og var greind með tognun og ofreynslu á hálshrygg og tognun og ofreynslu á brjósthrygg. Hún fékk ávísað bólgueyðandi og verkjastillandi lyfjum og var heimilislækni hennar, C, á það bent í læknabréfi slysadeildar, að rétt væri að hún fengi sjúkraþjálfun eftir tvær til þrjár vikur ef einkenni væru enn til staðar. Fór stefnandi heim að skoðun lokinni og var eftirlit í höndum heimilislæknis eftir þörfum. Stefnandi hafði símasamband við heimilislækni sinn 10. júlí 2006 og fékk þá ávísað meiri bólgueyðandi og verkjastillandi lyfjum. Stefnandi var að ljúka námi þegar óhappið varð en hóf síðar störf við […]. Hún fór til heimilislæknis í mars 2007 en var að öðru leyti aðeins í símasambandi við hann. Stefnandi leitaði ekki til annarra lækna vegna áverkanna, en fór til heimilislæknisins 3. febrúar 2010. Skráði hann þá að koman væri vegna bakverkjarins, sem komið hefði í kjölfar bílslyssins og truflaði svefn, þannig að hún þyrfti að komast í sjúkraþjálfun. Í beiðni heimilislæknisins til sjúkraþjálfara kemur fram að stefnandi hafi lent í aftanákeyrslu í maí 2006. Þá ætlunin að færi í sjúkraþjálfun en af því gat ekki orðið. Nú er farið að há henni með verkjum og stirðleika í hálsi og herðum og niður brjósthrygg. Stefnandi fór í sjúkraþjálfun í alls sjö skipti frá 8. til 25. febrúar 2010 og var niðurstaða um árangur meðferðar sú að hann væri viðunandi, minni spenna og eymsli í baki. Stefnandi leitaði í kjölfarið til lögmanns sem sendi hana til skoðunar bæklunarlækna og taugalæknis. Samkvæmt læknisvottorði E bæklunarskurðlæknis dagsettu 9. maí 2012 er stefnandi greind með tognun á hálshrygg, lendhrygg og brjósthrygg. Haft er eftir stefnanda að um aftanákeyrslu hafi verið að ræða á litlum hraða. Verkur hafi verið í mjóbaki sem sé enn til staðar. Stefnandi vinni sem […] í fullu starfi og hafi gert frá 2007. Stefnandi kvarti yfir verkjum við áreynslu og svefntruflunum vegna verkja í baki og hálsi, hún eigi erfitt með að skúra og ryksuga en hafi verið hraust fyrir slysið. Er niðurstaða E sú að ekki megi búast við frekari bata og að einkennin séu komin til að vera. Samkvæmt læknisvottorði F bæklunarskurðlæknis, dagsettu 18. júní 2012, varð stefnandi fyrir varanlegu líkamstjóni í slysinu. Annars vegar mjög vægri tognun á hálsi sem hún sé einkennalaus vegna í dag. Hins vegar sé um að ræða tognun í baki sem síðan hafi háð henni. Telur F að ekki hafi verið um neinn bata að ræða í bakinu lengi og ekki sé að búast við frekari bata úr þessu. Telur F tímabært að meta afleiðingarnar. Samkvæmt læknisvottorði G heila- og taugaskurðlæknis dagsettu 17. júlí 2012 hefur stefnandi allt frá slysinu glímt við viðvarandi verki sem herji á brjóstbak og lendhrygg. Er það niðurstaða G að stefnandi hefði fengið tognun í hrygg við aftanákeyrslu 2006 og hafi haft viðvarandi einkenni neðst í brjósthrygg og lendhrygg. Óþægindin séu álagsbundin og sjúkraþjálfun og nudd hafi litlu skilað. Stefnanda finnist einkennin hafa versnað síðustu misseri. Álagsbundnir verkir neðst í brjóstbaki og lendhrygg séu afleiðingar slyssins og varðandi framtíðarhorfur sé nú, sex árum eftir slysið, ekki að vænta neins bata. Samkvæmt læknisvottorði C heimilislæknis 3. ágúst 2012 er ekki getið um nein stoðkerfiseinkenni í sjúkraskrá stefnanda fyrir slysið. Stefnandi telur að hún hafi fyrst fengið vitneskju um tjón sitt, það er varanlega áverka eftir slysið, árið 2012, eftir að hafa farið til bæklunarlækna og taugalæknis. Í fyrsta lagi hafi hún fengið þessa vitneskju árið 2010, innan fjögurra ára fyrir málshöfðun. Aðilar deila því um það hvort krafan sé fyrnd eða ekki, en auk þess hafna stefndu kröfum stefnanda með vísun til þess að orsakatengsl líkamstjóns og slyssins séu ósönnuð. Stefnandi kom fyrir dóm og gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Þá bar annar matsmanna, D læknir, vitni í síma við aðalmeðferðina. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggi dómkröfu sína á bótakafla umferðarlaga, nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 88. gr., 90. gr. og 97. gr. laganna. Stefnandi byggi fjárhæð dómkröfu sinnar á matsgerð H og D og almennum reglum skaðabótaréttar, sem og ákvæðum skaðabótalaga, nr. 50/1993. Samkvæmt matsgerðinni sé miski stefnanda metinn til 7 stiga og varanleg örorka hennar 7%. Krafa um skaðabætur sé sundurliðuð á eftirfarandi hátt. Varanlegur miski sé þannig metinn samkvæmt framlögðu sérfræðimati: Einkenni í brjósthrygg 5 stig Einkenni í hálsi 2 stig Samtals 7 stig Varanleg örorka samkvæmt framlögðu sérfræðimati: Matsmennirnir H og D telji varanlega örorku stefnanda vegna afleiðinga umferðarslyssins 24. maí 2006 rétt metna að álitum 7%. Í stefnu var gerð dómkrafa um bótafjárhæðina 5.264.299 krónur, en samtala einstakra kröfuliða í tölulegri útlistun í stefnu er 5.327.299 krónur. Í greinargerð stefndu var útreikningi dómkröfu stefnanda mótmælt og talið að lækka bæri fjárhæð hennar um a.m.k. 266.019 krónur. Lögmaður stefnanda féllst á kröfu stefndu um lækkun dómkröfunnar um þessa fjárhæð og lýsti því yfir við málflutning að endanleg dómkrafa stefnanda væri að fjárhæð 4.998.280 krónur. Stefnandi bendi á að hún hafi fyrir 3. febrúar 2010 vissulega fundið fyrir einkennum í hálsi og baki, en hafi lifað í þeirri von að þeir áverkar myndu ganga til baka með tímanum. Stefnandi hafi getað haldið verkjunum bæði í hálsi og baki í skefjum með verkjalyfjum, hreyfingu og líkamsrækt. Af þeim sökum hafi stefnandi talið að áverkarnir myndu ganga til baka og að varanlegt tjón væri ekki fyrir hendi. Það sé svo ekki fyrr en vorið 2012 sem stefnandi hafi leitað til bæklunar- og taugalækna. Samkvæmt matsgerð H og D miði matsmenn við að stefnandi hafi ekki getað gert sér grein fyrir varanlegum afleiðingum umferðarslyssins 24. maí 2006 fyrr en eftir 25. febrúar 2010, eftir að hafa reynt sjúkraþjálfun með takmörkuðum árangri. Þann dag hafi stefnandi öðlast vitneskju um kröfu sína og átt þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Stefnandi hafi haft samband við heimilislækni sinn vegna umferðarslyssins þann 10. júlí 2006, en þá hafi heimilislæknirinn ekki gefið stefnanda fyrirmæli um sérhæfða meðferð. Sé því ekki hægt að fallast á það með stefndu að miða beri við daginn sem stefnandi hafi leitað til heimilislæknis vegna áverka sinna í kjölfar umferðarslyssins. Stefnandi hafi vonast eftir og talið, að þau einkenni sem hún hafi fundið fyrir strax í kjölfar umferðarslyssins 24. maí 2006, myndu ganga til baka með tíð og tíma. Stefnandi hafi því ekki farið í neina sérstaka meðferð vegna einkenna sinna fyrr en í febrúar 2010. Þá hafi stefnandi fundið fyrir auknum einkennum, sökum aukins álags í vinnu og minni endurhæfingar. Heimilislæknir stefnanda hafi þá vísað henni í meðferð hjá sjúkraþjálfara. Beri því að miða við það að stefnandi hafi fyrst áttað sig á því að hún ætti kröfu vegna varanlegs líkamstjóns 25. febrúar 2010 og miða fyrningarfrest kröfu hennar við þann dag. Slíkt sé mat sérfræðimatsmanna sem báðir hafi mikla reynslu af mati á líkamstjónum. Stefnandi byggi kröfu sína enn fremur á því, að ganga megi lengra í röksemdafærslu og halda því fram að hún hafi ekki átt þess kost að leita kröfu sinnar, fyrr en hún hafi fengið álit E bæklunarskurðlæknis og F bæklunarlæknis um að hún hefði hlotið varanlegt mein í umferðarslysinu 24. maí 2006, sem hafi ekki verið fyrr en sumarið 2012. Byggi stefnandi einnig á því að útilokað sé í þessu máli, samkvæmt eðli máls og meginreglum laga, að miða upphaf fyrningarfrest samkvæmt 1. mgr. 99. gr. umferðarlaga við stöðugleikadag samkvæmt skaðabótalögum, þar sem ljóst sé að enginn tjónþoli sendi tryggingafélagi sínu kröfur sínar um bætur eftir svo skamman tíma frá slysi, heldur verði að miða við hvenær stefnandi hafi fyrst fengið vitneskju um að um varanlega áverka væri að ræða og hún hafi fyrst átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar. Það hafi ekki verið fyrr en í fyrsta lagi sumarið 2012, þegar stefnandi hafi leitað til bæklunarlækna, ellegar í ársbyrjun 2010, þegar henni hafi verið vísað í sjúkraþjálfun. Byggi stefnandi á því, að orðalag 99. gr. umferðarlaga á þessa leið fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar, sé í samræmi við kröfugerð hennar í málinu og að með engu móti sé hægt að miða við stöðugleikadag, sem ákvarðaður hafi verið 24. ágúst 2006, aftur í tímann. Þá verði einnig að miða við, að hún hafi ekki verið nema 23 ára við slysið og ekki farin að reyna til ýtrasta á sinn líkamlega styrk við vinnu. Tryggingafélög hafi í slíkum tilvikum beðið um að áverkar verði ekki metnir fyrr en nokkuð sé liðið frá tjónsatburði, sérstaklega þegar um unga tjónþola sé að ræða. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga fyrnist bótakröfur á hendur þeim sem ábyrgð beri og vátryggingafélagi á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fái vitneskju um kröfu sína og eigi þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Fyrningarfrestur bótakröfu vegna líkamstjóns byrji ekki að líða, fyrr en tjónþoli geri sér grein fyrir því að áverkar eftir slys séu varanlegir, en þá eigi tjónþoli þess fyrst kost að leita fullnustu kröfu sinnar sbr. 99. gr. umferðarlaga. Þetta sjónarmið komi fram í hrd. nr. 615/2007, hrd. nr. 661/2007, hrd. nr. 259/2008 og hrd. nr. 536/2008. Samkvæmt þessum hæstaréttardómum sé miðað við það hvenær sérfræðingur, annaðhvort í bæklunarskurðlækningum eða taugalækningum, greini varanlegan áverka. Stefnandi telji að samkvæmt framansögðu hafi fyrningarfrestur kröfu hennar hafist í maí 2012 eða í júní 2012. Að öðrum kosti verði miðað við almennan fyrningarfrest kröfu, sem fram komi í 99. gr. umferðarlaga, það er að krafan fyrnist á 10 árum frá tjónsdegi. Samkvæmt greinargerð með ákvæði 9. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, miðist upphaf fyrningarfrests skaðabótakrafna um líkamstjón utan samninga við þann dag, er tjónþoli fái nauðsynlegar upplýsingar um tjón sitt. Með þessu ákvæði hafi fyrri fyrningarlögum verið breytt, en samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda hafi verið miðað við þann tímapunkt er krafan hafi orðið gjaldkræf. Í greinargerð með ákvæði 9. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, segi að fyrir komi að tjón eða umfang tjóns komi ekki í ljós fyrr en síðar. Af þeim sökum sé opnuð heimild fyrir því að miða fyrningarfrest skaðabótakrafna utan samninga fyrir líkamstjón við þann tíma, er umfang tjóns verði tjónþola ljóst. Um sé að ræða almennar reglur um fyrningu samkvæmt kröfurétti, sem séu í samræmi við ákvæði 99. gr. umferðarlaga og framangreinda hæstaréttardóma. Í þessu máli verði umfang tjóns ekki ljóst fyrr en í fyrsta lagi þegar stefnandi hafi hafið sérhæfða meðferð vegna einkenna í kjölfar umferðarslyssins 24. maí 2006 með sjúkraþjálfun 25. febrúar 2010, en að öðrum kosti þegar stefnandi hafi leitað álits bæklunarlækna sumarið 2012. Beri að miða fyrningarfrest kröfu stefnanda við annan þessara tveggja daga. Stefnandi vísi til þeirra lagareglna sem að framan séu raktar og til almennra reglna skaðabótaréttar og ákvæða skaðabótalaga, nr. 50/1993, með síðari breytingum. Þá sérstaklega 1. – 7. gr. skaðabótalaga um bótakröfu stefnanda og til 10. gr. skaðabótalaga varðandi sérfræðimatið sem hann byggi kröfur sínar á. Þá vísi stefnandi til bótakafla umferðarlaga. Stefnandi vísi þannig til 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga og 90. gr. sömu laga um bótarétt sinn, og til 99. gr. umferðarlaga varðandi upphaf fyrningarfrests bótakröfu sinnar. Stefnandi vísi að auki til ákvæðis 9. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, og greinargerðar með því ákvæði um upphaf fyrningarfrests bótakröfunnar. Krafa stefnanda um vexti sé byggð á 16. gr. skaðabótalaga og 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað sé reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu bendi á að um sönnun í málinu fari eftir almennum sönnunarreglum skaðabótaréttar og af þeim leiði að sönnunarbyrðin sé hjá stefnanda um að hafa orðið fyrir því tjóni sem stefnukrafan hljóði um. Nái það bæði til þess að sanna meiðsl vegna umferðaróhappsins, að orsakatengsl séu á milli þess og einkenna í dag, sem og um umfang hins meinta tjóns. Stefnandi verði því að færa sönnur á þær kröfur sem hún haldi fram og þau rök sem hún telji vera fyrir þeim. Takist slík sönnun ekki komi ekki til bótaábyrgðar stefndu í málinu. Stefndu byggi sýknukröfu sína á því, að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir því tjóni sem bóta sé krafist vegna, enda sé ekki fyrir að fara neinum orsakatengslum á milli þeirra meintu áverka sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir og umrædds atviks. Matsgerðinni sé mótmælt sem sönnun á slíkum orsakatengslum. Af málsgögnum sé ljóst að stefnandi hafi hvorki leitað lækna né læknismeðferða vegna einkenna fyrr en löngu eftir umferðaróhappið og því sé ósannað að tengsl séu þar á milli. Eina koma stefnanda til læknis vegna umferðaróhappsins hafi verið á slysadeild tveimur dögum síðar þar sem hún hafi verið greind með tognun og ofreynslu á hálshrygg og brjósthrygg. Hafi henni verið leiðbeint um sjúkraþjálfun ef verkir löguðust ekki. Ekki hafi verið um frekari læknisheimsóknir að ræða og ósannað sé að símtal stefnanda við heilsugæslu um einum og hálfum mánuði síðar tengist atvikinu, enda sé þar ekki getið um slíkt eða ráðlagðar frekari verkjameðferðir. Það sé svo ekki fyrr en tæpum fjórum árum síðar að stefnandi fari í sjúkraþjálfun (febrúar 2010) og svo rúmlega tveimur árum eftir það að hún leiti til læknis (maí 2012). Stefndu telji ósannað og í raun mjög ólíklegt að samhengi sé á milli þessa og umferðaróhappsins, enda sé það ólíklegt í ljósi þess að svo langur tími hafi liðið á milli. Stefndu bendi á að verkir eins og þeir sem stefnandi lýsi séu alls ekki sértækir heldur almennir og geti stafað af ýmsum ástæðum öðrum en umferðaróhappi. Það þurfi ekki að hafa komið til sérstakra atvika í lífi stefnanda til að slík einkenni geri vart við sig auk þess sem hvers konar önnur atvik en umferðaróhapp hefðu getað leitt til þess að einkenni sem þessi kæmu fram. Það sé því ósannað með öllu að þau einkenni sem stefnandi kvarti yfir í dag séu afleiðing af þeim tognunaráverka sem hún hafi hlotið við umferðaróhappið, enda eðli slíkra tognunaráverka að þeir gangi til baka og séu ekki varanlegir. Skortur á sönnun um orsakatengsl sé því augljóslega fyrir hendi. Stefndu telji einnig ósannað og í raun mjög ólíklegt að stefnandi hafi getað orðið fyrir varanlegum áverka við að lenda í slíku minni háttar umferðaróhappi eins og því sem málið snúist um. Þegar um slíkt sé að ræða megi ganga út frá því að þeir kraftar sem virkað hafi á stefnanda hafi verið afar litlir og þar með séu hverfandi líkur á því að varanlegt líkamstjón, líkt því sem stefnandi lýsi í stefnu og byggi kröfur sínar á, hljótist af óhappinu. Stefndu áskilji sér rétt til þess undir rekstri málsins að óska dómkvaðningar matsmanna til að meta hraða bifreiða aðila við umferðaróhappið, þá krafta sem virkuðu á líkama stefnanda og aðra þætti sem varði líkur á því að umstefnt líkamstjón geti verið afleiðing umferðaróhappsins sem málið snúist um, auk afleiðinga óhappsins ef einhverjar eru. Ekkert varð af frekari gagnaöflun af hálfu stefndu við rekstur málsins. Sýknukrafa stefndu sé byggð á því, verði ekki fallist á framangreint, að umstefnd bótakrafa stefnanda á hendur stefndu hafi, áður en mál þetta var höfðað, fallið niður fyrir fyrningu samkvæmt fjögurra ára fyrningarreglu 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Beri því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Bótakrafa stefnanda sé reist á bótareglum umferðarlaga nr. 50/1987. Óumdeilt sé því að um fyrningu kröfunnar fari eftir ákvæðum 99. gr. laganna. Um sé að ræða sérreglu sem gildi um fyrningu skaðabótakrafna sem eigi rætur í XIII. kafla (fébótakafla) laganna og eigi því almennar reglur um fyrningu kröfuréttinda samkvæmt fyrningarlögum ekki við. Umfjöllun í stefnu um fyrningarreglur laga nr. 150/2007 eigi ekki við í þessu máli. Í 99. gr. umferðarlaga segi að allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi hafi fengið vitneskju um kröfu sína og eigi þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Kröfurnar fyrnist þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatviki. Í þessu felist að fjögurra ára fresturinn sé virkur og gildi innan tíu ára frestsins og verði tjónþoli að leita réttar síns innan fjögurra ára frestsins annars fyrnist krafan þó að tíu árin séu ekki liðin. Tvö skilyrði séu sett vegna fjögurra ára fyrningartímans, annars vegar verði tjónþoli að hafa vitneskju um kröfuna og hins vegar verði sá tími að hafa runnið upp að hann eigi þess fyrst kost að leita fullnustu kröfunnar. Stefndu mótmæli því sem stefnandi byggi á, að miða beri upphaf fjögurra ára fyrningarfrestsins við það þegar hún hafi farið í sjúkraþjálfun í febrúar 2010, og telja stefndu niðurstöðu matsmanna um það vera ranga. Því síður sé hægt að miða við það, sem stefnandi byggi einnig á, að viðmiðunartími sé þegar hún hafi fyrst farið til bæklunarlæknis á árinu 2012. Stefndu telji að beita beri hlutlægum mælikvarða á það hvenær tjónþoli teljist hafa fengið vitneskju um kröfu sína og átt þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Ekki beri að miða við það hvenær tjónþoli láti verða af því að leita læknis eða afla matsgerðar um afleiðingar slyssins, eins og stefnandi vilji miða við. Ef svo væri, réði stefnandi því sjálf hvenær fyrningarfresturinn hæfist. Í því sambandi sé vakin athygli á því að fyrningarákvæði 99. gr. séu ekki sett í þágu tjónþola (kröfuhafa) heldur í þágu bótagreiðanda og almannahagsmuna. Stefndu telji það því ekki skipta máli við mat á upphafi fyrningarfrestsins, hvenær stefnandi hafi loksins ákveðið að hefjast handa við að leita bótar meina sinna með því að fara í sjúkraþjálfun, leita til sérfræðinga eða afla matsgerðar og krefjast bóta, eins og stefnandi miði við í málinu, heldur hvenær þess hafi fyrst verið kostur fyrir hana að gera eitthvað af framantöldu. Í þeim læknisfræðilegum gögnum sem liggi fyrir í málinu komi fram að megineinkenni sem stefnandi sé talin hafa eftir óhappið sé bakverkur. Segi til að mynda í vottorði F að aðalvandamál hennar sé bakið þar sem hún hafi haft verki frá því hún hafi lent í slysinu. Sama komi fram í vottorði G en þar segi að stefnandi hafi glímt við viðvarandi verki frá slysinu. Í matsgerð sé haft eftir stefnanda að hún geri sér ekki grein fyrir því hvenær verkir í mjóbaki hafi byrjað, en telji það hafa verið sumarið eftir slysið, þ.e. sumarið 2006. Þar staðfesti stefnandi einnig að hún hefði ekkert lagast af einkennum í langan tíma, heldur hafi hún haldið að þau myndu ganga til baka. Ljóst megi því vera að bakverkur, sem sé megineinkenni sem stefnandi telji stafa af óhappinu og megingrundvöllur að niðurstöðu matsmanna, hafi að sögn stefnanda verið til staðar hjá henni í það minnsta frá því um mitt ár 2006. Það hafi því engar nýjar og/eða auknar afleiðingar verið sem leitt hafi til þess að stefnandi hafi loksins ákveðið að fara í sjúkraþjálfun. Beri málsgögn, og þá einkum matsgerðin, þetta greinilega með sér. Komi þar fram að stefnandi hafi haldið einkennum frá baki niðri með verkjalyfjum og hreyfingu. Það hafi svo verið meira álag í vinnu og minni tími til að sinna endurhæfingu, auk breytinga á vinnuaðstöðu, sem hafi valdið því að hún hafi fundið meira fyrir verkjunum en áður og þá ákveðið að fara í sjúkraþjálfun. Megi vera ljóst að hér sé á engan hátt um að ræða ný og/eða aukin meiðsl eða einkenni vegna óhappsins heldur nákvæmlega það sama og stefnandi segi hafa háð sér allt frá því óhappið hafi orðið, eða í það minnsta frá því um sumarið 2006. Þó að stefnandi hafi síðar fundið meira fyrir verkjunum, af því að hún hafi ekki lengur sinnt því sem hafi haldið þeim niðri, þýði það ekki að eitthvað annað og meira hafi komið fram sem ekki hafi verið til staðar áður. Stefndu bendi á að matsmenn meti það sem svo að ekki hafi verið að vænta frekari bata þegar þrír mánuðir hafi verið frá óhappinu, í ágúst 2006, enda sé ekki að sjá að eftir það hafi verið um að ræða neinn bata sem skipti máli. Einnig að matsmenn telji að tímabært hafi verið að meta afleiðingar þegar ár hafi verið liðið frá slysi, eða í maí 2007. Stefndu vísi á bug hugleiðingum matsmanna um að þrátt fyrir þetta hafi stefnandi ekki mátt gera sér grein fyrir varanlegum afleiðingum fyrr en næstum þremur árum síðar, eða í febrúar 2010. Stefndu telji að hér séu matsmenn í raun í andstöðu við niðurstöður sínar um stöðugleika og tímamark þegar tímabært hefði verið að meta afleiðingar. Málsgögn séu hins vegar skýr um það að í raun og veru hafi engar breytingar sem máli skipta orðið á einkennum sem stefnandi telji stafa af óhappinu, frá því skömmu eftir að það hafi orðið (sumarið 2006) og þar til stefnandi hafi loks látið verða af því að fara í sjúkraþjálfun og leita til sérfræðinga. Engar haldbærar skýringar hafi heldur komið fram á því af hverju stefnandi hafi beðið svo lengi með að kanna rétt sinn. Það að verkir hefðu orðið verri vegna aukins álags í vinnu og breytinga á vinnuaðstöðu þýði ekki að um aukin og/eða ný einkenni sé að ræða sem réttlæti þennan drátt á því að stefnandi kannaði stöðu sína. Stefndu telji ljóst af öllu framangreindu að stefnandi hafi mátt gera sér grein fyrir kröfu sinni og átt þess fyrst kost að láta staðreyna hana og leita fullnustu hennar á þeim tíma sem matsmenn telji að tímabært hafi verið að meta afleiðingar óhappsins, í maí 2007. Fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga hafi því byrjað að líða um áramótin 2007/2008 og lokið í árslok 2011. Krafan hafi því verið löngu fyrnd þegar mál þetta hafi verið höfðað. Stefndu hafni því að þeir dómar sem stefnandi vísi til hafi fordæmisgildi í þessu máli um að miða beri upphaf fyrningarfrestsins við síðara tímamark, enda málsatvik í þeim ekki sambærileg. Benda megi á að ekki hafi legið fyrir mat á því hvenær tímabært hafi verið að meta afleiðingar (H 615/2007 og 661/2007) og hafi því orðið að nota annað viðmið. Hér liggi hins vegar fyrir mat á þessu tímamarki. Í hrd. nr. 536/2008 hafi verið um að ræða afleiðingar af tveimur slysum og skipt hafi máli að tjónþoli þar hafi ekki mátt gera sér grein fyrir hvaða afleiðingar hafi verið vegna hvors slyss. Orðalag í hrd. nr. 259/2008 bendi eindregið til þess, að niðurstaðan miðist við atvik eins og þau hafi verið í því máli eingöngu, og að niðurstaðan geti verið önnur þar sem atvik séu með öðrum hætti eins, eins og í þessu máli. Stefndu mótmæli niðurstöðum matsgerðar og telji þær of háar og stefnukröfur þar með sömuleiðis. Stefnufjárhæð sé tölulega mótmælt sem of hárri og útreikningur hennar talinn rangur. Af hálfu stefnanda var fallist á andmæli stefndu við útreikning stefnukröfunnar og tekur endanleg dómkrafa stefnanda, sem greint er frá í kafla um dómkröfur hér að framan, mið af kröfu stefndu um lækkun stefnukröfu um 266.019 krónur. Vaxtakröfum stefnanda sé mótmælt. Eldri vextir en fjögurra ára frá birtingu stefnu séu fyrndir og dráttarvextir eigi ekki rétt á sér fyrr en frá dómsuppsögudegi, eða a.m.k. ekki frá fyrri tíma en mánuði frá því krafa hafi fyrst verið sett fram, 28. október 2012 (fyrsta kröfubréf dags. 28. sept. 2012). Stefndu vísi einkum til almennra reglna skaðabótaréttar, umferðarlaga, nr. 50/1987, og laga um meðferð einkamála og sé málskostnaðarkrafan byggð á 129. og 130 gr. þeirra laga. Niðurstaða Stefndu krefjast sýknu, annars vegar á þeim grundvelli að ósannað sé að orsakatengsl séu milli meiðsla stefnanda og umferðaróhappsins og hins vegar halda stefndu því fram að bótakrafa stefnanda á hendur stefndu hafi fallið niður fyrir fyrningu áður en mál þetta var höfðað. Ekki er ágreiningur um bótaábyrgð stefndu á afleiðingum umferðaróhappsins. Upplýst er og viðurkennt af hálfu stefndu að tveimur dögum eftir áreksturinn var stefnandi greind með áverka sem raktir verða til slyssins. Líta verður til þeirra upplýsinga sem fyrir liggja um heilsufar og sjúkrasögu stefnanda og þess að ekkert hefur komið fram í málinu er bendi til þess að þau einkenni er stefnandi glímir við í dag verði rakin til annars en umferðarslyssins í maí 2006. Verður með hliðsjón af því að telja stefnanda hafa fært sönnur að því að orsakatengsl séu milli líkamstjóns þess, sem hún hlaut í umferðarslysinu 24. maí 2006 og þeirra varanlegu einkenna sem hún býr nú við og hafa verið metin til 7 miskastiga og 7% varanlegrar örorku. Í 99. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, er mælt fyrir um að allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Jafnframt er kveðið á um að kröfurnar fyrnist í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Samkvæmt þessu hefst hinn lögmælti fjögurra ára fyrningartími við lok þess almanaksárs er tjónþoli telst hafa fengið vitneskju um kröfuna, hafi hann þá átt þess kost að leita fullnustu hennar. Bæði skilyrðin þurfa að vera fyrir hendi til þess að reglunni um fjögurra ára fyrningartíma verði beitt, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 71/2008 og nr. 418/2008. Talið verður að til hins síðarnefnda skilyrðis heyri að tjónþola hafi mátt vera orðið ljóst umfang þess líkamstjóns sem bóta er krafist fyrir, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 378/2009. Í matsgerð læknis og lögfræðings frá 27. september 2012 kemur fram að tímabært hefði verið að meta afleiðingar tjónsins ári eftir slysið, þann 24. maí 2007. Taka matsmenn fram að almennt séð verði að gera ráð fyrir því að fyrst sé tímabært að meta afleiðingar, hvað varði tjónþola og aðra tjónþola sem verði fyrir sama líkamstjóni og búi ekki við fyrra heilsufar sem skipti máli, þegar um eitt ár sé liðið frá tjónsatburði. Þá taka matsmenn í þessu sambandi fram að þetta breyti því ekki að tjónþoli virðist ekki hafa gert sér grein fyrir varanlegum afleiðingum slyssins fyrr en nokkru síðar eða eftir 25. febrúar 2010. Þá taka matsmenn enn fremur í þessu sambandi sérstaklega fram að stöðugleikadagur breyti því ekki heldur, en matsmenn ákváðu að 24. ágúst 2006 væri stöðugleikadagur. Upphaf fyrningarfrests ræðst ekki af því hvenær heilsufar stefnanda var orðið stöðugt, enda var sá dagur ákveðinn afturvirkt út frá læknisfræðilegu mati á bata, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 418/2008. Af hálfu stefndu er því haldið fram að í matsgerðinni felist innbyrðis ósamræmi að því leyti að umrætt ákvæði umferðarlaga hafi verið túlkað þannig, að í þeim tilvikum sem staðreynt hafi verið hvenær tímabært hafi verið að leggja mat á afleiðingar slyss, þá hafi í dómaframkvæmd verið litið svo á að tjónþola hafi á þeim tíma mátt vera ljósar afleiðingar þess og hafi átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar. Af hálfu stefndu var við málflutning einkum vísað til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 661/2010 um þetta atriði. Í því máli sem stefndu vísa til hafði matsmaður verið sérstaklega um það spurður hvenær hann teldi tjónþola hafa gert sér grein fyrir því að líkamstjón væri varanlegt eftir slys og svar hans var að það hefði verið sama ár og matsmenn töldu tímabært að leggja mat á varanlegar afleiðingar slyss, en það tímamark leiddi til þeirrar niðurstöðu Hæstaréttar að krafan væri fyrnd. Að því leyti eru aðstæður aðrar í máli þessu, þar sem matsmenn hafa svarað sérstakri matsspurningu um sambærilegt atriði með allt öðrum hætti. Með fyrrnefndum skýringum matsmanna í máli þessu við niðurstöðu sína um tímamarkið þegar meta hefði mátt afleiðingar slyssins, þ.e. um að niðurstaða þeirra sé almenn og breyti engu um mat þeirra á því hvenær stefnandi hafi gert sér grein fyrir því að afleiðingarnar væru varanlegar, þykir málsástæðu stefndu um að innbyrðis ósamræmi sé í matsgerðinni að þessu leyti hafa verið hrundið. Efasemdir stefndu um sönnunargildi fyrirliggjandi matsgerðar verður að skoða í því ljósi að stefndu áttu þess kost að hnekkja henni, með því að óska eftir mati örorkunefndar, dómkvaðningu matsmanna eða með öðrum hætti, en það hafa stefndu ekki gert. Verður matsgerðin því lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Matsgerðin var við aðalmeðferð málsins staðfest, um annað en lögfræðileg atriði, af hálfu læknisins sem vann að henni, en löglærði matsmaðurinn er nú látinn. Upplýsti læknirinn sérstaklega fyrir dóminum á hverju matsmenn byggðu álit sitt um það hvenær þeir töldu stefnanda hafa gert sér grein fyrir því að afleiðingar slyssins yrðu varanlegar. Á því var byggt að stefnandi hefði ekki verið með mikil einkenni fyrr en meira fór að reyna á hana. Hún hafi verið send í sjúkraþjálfun og það hafi verið skoðun matsmanna að þegar árangurinn var ljós þá hefði hún átt að vera farin að gera sér grein fyrir því að einkennin væru varanleg. Læknirinn kvað ekki unnt að svara því með vissu hvort stefnandi hefði mátt gera sér grein fyrir varanleika meiðslanna fyrir þann tíma. Þá niðurstöðu að tímabært hefði verið að meta afleiðingar slyssins eftir eitt ár kvað læknirinn byggða á því að oftast vildi læknir sjá fólk eftir eitt ár, því þá ættu afleiðingar að vera komnar fram, en hjá stefnanda hafi ekki reynt svo á þessa tognuðu líkamshluta þetta ár. Það hafi því ekki verið fyrr en seinna sem hafi farið að reyna á þetta hjá henni. Fyrir 2010 hefðu öll einkenni verið komin fram og stefnandi hafi gert sér grein fyrir því að einkennin væru afleiðingar slyssins. Algengt væri að fólk teldi að svona áverkar löguðust og sem betur fer gerðist það oftast við tognanir, en því miður ekki alltaf. Þá tók læknirinn fram að þegar sjúkraþjálfun bar ekki árangur á árinu 2010 hafi stefnandi hlotið að gera sér grein fyrir því að afleiðingar slyssins yrðu varanlegar þannig að hún sæti uppi með þær fyrir lífstíð. Framburður stefnanda fyrir dóminum var á sömu lund um þetta atriði. Hún bar að hún hefði vonast til að einkennin myndu lagast og hefði ekki gert sér grein fyrir því, að hún hefði hlotið varanlega örorku við slysið, fyrr en eftir að einkennin versnuðu og sjúkraþjálfun hafði verið reynd árangurslaust á árinu 2010. Framburður stefnanda var trúverðugur og þykir ljóst að ástæður þess að hún leitaði sér ekki lækninga fyrr en árið 2010, heldur leitaðist við að halda einkennum í skefjum með töku verkjalyfja, voru væntingar hennar um að meiðslin myndu ganga til baka. Þegar það gekk ekki eftir var sjúkraþjálfun reynd, eins og ráðlagt hafði verið, en án árangurs. Þótt matsmenn hafi ákveðið afturvirkt, að tímabært hefði verið að meta afleiðingar slyssins í maí 2007, þá gat stefnanda ekki, samkvæmt fyrirliggjandi atvikum, verið það ljóst á þeim tíma að hún fengi ekki frekari bata. Að þessu virtu verður að telja að stefnanda hafi fyrst mátt vera ljóst á árinu 2010 að hún hefði hlotið varanlegt mein af slysinu og átti hún þar með kost á að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að leita fullnustu kröfu sinnar. Niðurstaða dómsins um þetta tímamark á sér stoð í dómum Hæstaréttar í málunum nr. 615/2007, nr. 661/2007 og nr. 378/2009. Hinn fjögurra ára fyrn­ingar­­frestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga hefur því ekki byrjað að líða fyrr en í árslok 2010. Málið var höfðað 7. nóvember 2012 og var fyrning því rofin innan þess fyrningarfrests sem ákveðinn er í lagagreininni. Krafa stefnanda er því ekki fallin niður fyrir fyrningu samkvæmt henni.Stefnandi trúði því lengi vel að afleiðingar slyssins gengju til baka og heilsufar hennar myndi batna. Þó að nokkuð langur tími hafi liðið þar til annað kom í ljós verður ekki talið að um tómlæti af hennar hálfu hafi verið að ræða. Í ljósi alls framangreinds ber því að fallast á að stefndu beri að greiða stefnanda skaðabætur vegna afleiðinga umferðarslyss hennar þann 24. maí 2006. Stefnandi byggir kröfur sínar á framlagðri matsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt, um afleiðingar slyssins. Stefnandi hefur fallist á þá tölulegu lækkun stefnukröfunnar, sem stefndu gerðu kröfu um í greinargerð og verður endanleg dómkrafa stefnanda um fjárhæð skaðabóta því tekin til greina. Stefnandi krefst vaxta á kröfu sína frá tjónsdegi, en þann dag telst krafan hafa stofnast. Fallist er á það með stefndu að vextir eldri en fjögurra ára frá málshöfðunardegi séu fyrndir samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Lög nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sem vísað er til í stefnu, tóku gildi 1. janúar 2008, en þau lög gilda einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku þeirra. Fallist er á kröfu stefnanda um dráttarvexti frá þeim degi er mánuður var liðinn frá dagsetningu kröfubréfs. Verður stefndu gert að greiða stefnanda vexti og dráttarvexti, með vísun til 16. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993 og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, þannig: Frá 7. nóvember 2008 dæmast 4,5% ársvextir af 4.998.280 krónum til 28. október 2012, en frá þeim degi dæmast dráttarvextir af sömu fjárhæð til greiðsludags. Eftir þessari niðurstöðu ber stefndu, með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 890.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. apríl 2013. D Ó M S O R Ð Stefndu Vátryggingafélag Íslands hf. og A greiði stefnanda óskipt 4.998.280 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. nóvember 2008 til 28. október 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda 890.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 240/1999
Fjárnám Skaðabætur
H gerði fjárnám í kröfu P á hendur R um lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi um íbúð í fjöleignarhúsi. P var í vanskilum við F, sem selt hafði honum lóðina undir húsið og var þinglýstur eigandi fasteignarinnar. Eftir að fjárnámið var gert samdi P við F og alla kaupendur íbúða í húsinu um riftun kaupsamninga. Í framhaldi af þessu samdi R ásamt öðrum kaupendum við F um kaup á sömu skilmálum og áður höfðu gilt í viðskiptum þeirra við P. Í framhaldi af þessu innti R af hendi lokagreiðslu til F í stað þess að greiða kröfu P. G, sem fengið hafði kröfu H framselda, fór í skaðabótamál við R vegna þess tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir þegar greiðslan var innt af hendi til R. Talið var að andlag fjárnámsins væri krafa P á hendur R, en ekki greiðsla R. Hvorki H né G hefðu krafist nauðungarsölu á kröfunni innan árs og væri fjárnámið því fallið niður. Þegar þessa væri gætt, yrði ekki fallist á að R hefði valdið G tjóni með greiðslu sinni til F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. júní 1999. Hann krefst þess að stefndu verði dæmd sameiginlega til að greiða sér 549.130 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. janúar 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 6. nóvember 1997 fjárnám hjá Páli Friðrikssyni að kröfu Holts ehf. fyrir skuld að fjárhæð alls 510.348 krónur í réttindum Páls „skv. kaupsamningi í fasteigninni Grænumýri 20, Seltjarnarnesi, þ.e. greiðsla sem kaupandi mun inna af hendi við afhendingu íbúðarinnar að fjárhæð kr. 1.160.000,00.“ Stefndu höfðu keypt efri hæð hússins með samningi við Pál 22. apríl 1997. Sama dag og fjárnámið var gert sendi áfrýjandi stefndu ábyrgðarbréf fyrir hönd gerðarbeiðandans og tilkynnti þeim að óheimilt væri að inna af hendi til Páls fyrrnefnda greiðslu nema krafan, sem fjárnámið var gert fyrir, yrði áður greidd áfrýjanda. Með yfirlýsingu 15. desember 1997 framseldi Holt ehf. áfrýjanda kröfuna. Hinn 10. desember 1997 beindu Á.H.Á.-byggingar hf. yfirlýsingu til Páls um riftun á kaupum þess síðarnefnda á byggingarlóðum að Grænumýri 6-28. Yfirlýsing þessi var árituð af Páli og Festingu ehf. um samþykki, en samkvæmt gögnum málsins hafði það félag selt Á.H.Á.-byggingum hf. lóðirnar og var enn þinglýstur eigandi þeirra. Festing ehf. og stefndu gerðu samkomulag 15. desember 1997, þar sem félagið skuldbatt sig til að ljúka á sinn kostnað smíði hússins að Grænumýri 20 og afsala efri hæð þess til stefndu gegn því að þau greiddu félaginu eftirstöðvar kaupverðsins. Á þessum grunni skeyttu stefndu ekki um fjárnám áfrýjanda. Í málinu krefur hann stefndu um skaðabætur sömu fjárhæðar og krafan, sem fjárnámið var gert fyrir. II. Með áðurnefndu fjárnámi fékk Holt ehf. og síðar áfrýjandi með framsali óbeinan eignarrétt yfir kröfu Páls Friðrikssonar um greiðslu úr hendi stefndu samkvæmt kaupsamningi þeirra. Þegar fjárnámið var gert var sú greiðsla ekki gjaldfallin. Réttur Holts ehf. samkvæmt gerðinni var því háður þeim skilyrðum, sem um ræðir í 48. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Þótt áfrýjandi hafi tilkynnt stefndu um gerðina og gætt þannig að ákvæði 2. mgr. 57. gr. sömu laga, var Páll eftir sem áður réttur eigandi kröfunnar. Áfrýjandi var því ekki að svo vöxnu máli bær um að taka við greiðslu hennar nema eftir þeirri leið, sem mælt er fyrir um í 4. mgr. 57. gr., sbr. 55. gr. laga nr. 90/1989. Í kjölfar fjárnámsins naut Holt ehf. og síðar áfrýjandi réttar til að krefjast nauðungarsölu á kröfu Páls á hendur stefndu. Hefði kröfunni verið ráðstafað með þeim hætti, hefði nýr eigandi hennar átt kost á að reyna að krefja stefndu um greiðslu á grundvelli 3. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1989 án tillits til fyrrnefndra skipta þeirra við Festingu ehf. Af þessu hefur hins vegar ekki orðið. Vegna ákvæðis 60. gr. laga nr. 90/1989 féll fjárnámið niður 6. nóvember 1998 og er áfrýjanda því ekki lengur fært að fá kröfuréttindi Páls á hendur stefndu seld nauðungarsölu. Þegar þessa er gætt verður ekki fallist á með áfrýjanda að stefndu hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart honum. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefndu. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 12. mars síðastliðinn að afloknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu, þingfestri 15. september 1998. Stefnandi er Guðmundur Örn Guðmundsson hdl., kt 200561-5039, Fagrabergi 16, Hafnarfirði. Stefndu eru Hannes Richardsson, kt. 140563-2509, og Ragnhildur M. Kristjáns­dóttir, kt. 100867-3039, bæði til heimilis að Grænumýri 20, Seltjarnarnesi. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 549.130 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. janúar 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndu gera þá kröfu, að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Þann 6. nóvember 1997 var að kröfu Holts ehf., kt. 560196-2029, gert fjárnám í greiðslu, að fjárhæð 1.160.000 krónur, sem stefndu í máli þessu áttu að inna af hendi til gerðarþola, Pál Friðrikssonar, kt. 160530-3409, Depluhólum 10, Reykjavík, samkvæmt kaupsamningi um 111,4 fermetra íbúð á efri hæð í húsinu nr. 20 við Grænumýri á Seltjarnarnesi, ásamt tilheyrandi hlutdeild í lóð, milli gerðarþola og stefndu, dagsettum 22. apríl 1997. Fjárnámið var gert til tryggingar kröfu gerðar­beiðanda á hendur gerðarþola, samtals að fjárhæð 510.800 krónur, en stefnandi fékk kröfuna framselda sér 15. desember 1997. Inna átti umrædda kaupsamningsgreiðslu af hendi við afhendingu íbúðarinnar, sem fara átti fram í síðasta lagi 15. ágúst 1997. Stefndu var send tilkynning í ábyrgðarbréfi um fjárnámið sama dag og það var gert, þar sem fram kom, að þeim væri óheimilt að afhenda gerðarþola umrædda greiðslu, nema að undangenginni greiðslu fjárnámskröfunnar. Þá ritaði stefnandi stefndu annað bréf 7. janúar 1998, þar sem hann tilkynnti þeim, að með því að þau hefðu fengið áðurnefnda fasteignin afhenta, væri greiðslan í gjalddaga fallin. Jafnframt var skorað á stefndu að gera skil á fjárnámskröfunni fyrir 25. janúar 1998. Af því tilefni ritaði lögmaður stefndu stefnanda bréf 21. janúar 1998. Kom þar fram, að nefndum kaupsamningi um Grænumýri 20 milli stefndu og Páls Friðrikssonar hefði verið rift með samkomulagi 15. desember 1997. Teldu stefndu sig því óbundna af fjárnáminu og höfnuðu greiðslu til stefnanda. Samkvæmt ofangreindu samkomulagi, sem er á milli stefndu í máli þessu og Festingar ehf., sem afsalshafa lóðarinnar að Grænumýri 20, skuldbatt Festing ehf. sig til að afsala fasteigninni til stefndu og þá skuldbundu stefndu sig til að greiða að fullu eftirstöðvar kaupverðs eignarinnar til Festingar ehf. Í samkomulaginu segir, að tilgangur þess sé að lágmarka tjón, sem leiddi af vanefndum Páls Friðrikssonar annars vegar samkvæmt samningi við Á.H.Á.- byggingar hf., um greiðslu á söluverði byggingar­lóðarinnar nr. 6 – 28 við Grænumýri, Seltjarnarnesi, til Festingar ehf. og riftun á þeim samningi, sbr. yfirlýsingu þess efnis, dagsettri 10. desember 1997, og hins vegar á skyldum samkvæmt kaupsamningi. Undir samkomulagið ritaði Páll Friðriksson og lýsti sig samþykkan því með öllum skilmálum, sem í því greinir. Jafnframt liggur fyrir í málinu yfirlýsing, dagsett 10. desember 1997, um riftun Á.H.Á. bygginga hf. á kaupsamningi fyrirtækisins við Pál Friðriksson, dagsettum 31. maí 1995, um kaup á ofangreindum byggingarlóðum við Grænumýri, vegna stórfelldra vanefnda Páls á ákvæðum samningsins. Á yfirlýsinguna hefur Páll ritað samþykki sitt með vísan til forsendna riftunarinnar. Stefnandi byggir á því, að með fjárnáminu 6. nóvember 1997 hafi hann öðlast óbeinan eignarrétt á hluta af greiðslu samkvæmt kaupsamningi. Hafi þar með orðið aðilaskipti að hluta greiðslunnar, sem tilkynnt hafi verið stefndu, áður en þau gerðu umrætt samkomulag við Festingu ehf., sbr. 2. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1989. Gangi réttur stefnanda samkvæmt fjárnáminu framar rétti viðsemjenda gerðarþola og skuldheimtumanna hans. Ekkert réttarsamband hafi verið á milli Festingar ehf. og stefndu á þeim tíma, sem aðfarargerðin fór fram. Á.H.Á. byggingar hf. hafi keypt umrædda lóð af Festingu ehf., Páll Friðriksson hafi keypt af Á.H.Á. byggingum hf. og stefndu af Páli Friðrikssyni. Kaupsamningi milli Páls Friðrikssonar og stefndu hafi ekki verið rift, heldur hafi stefndu og Festing ehf. gert með sér samning, sem Páll hafi staðfest. Þar sé kveðið á um, að Festing ehf. taki við öllum réttindum og skyldum Páls Friðrikssonar. Ástæðan fyrir þessum löggerningum hafi fyrst og fremst verið vanefndir Páls við Á.H.Á. byggingar hf. og vanefndir Á.H.Á. bygginga hf. við Festingu ehf., en ekki vanefndir Páls gagnvart stefndu. Um hreina málamynda­gerninga sé því að ræða, m.a. gerða til að reyna að komast hjá greiðslu fjárnáms­kröfunnar. Eingöngu sé því um að ræða framsal réttinda og skyldna Páls til Festingar ehf. Hafi stefndu þurft að taka tillit til fjárnámsins við gerð samkomulagsins, enda hafi þau haldið eftir greiðslum fyrir mun hærri fjárhæð, en eftir var að framkvæma fyrir. Með því að greiða Festingu ehf., án þess að gera fyrst upp fjárnámskröfuna, hafi stefndu brotið gegn skýlausu ákvæði 59. gr. laga nr. 90/1989 og með þeirri athöfn valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti. Hafi stefndu því fellt á sig bótaábyrgð á grundvelli 3. mgr. 57. gr. og 59. gr. gr. nefndra laga og almennu skaðabótareglunnar. Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að riftun á kaupsamningi þeirra við Pál Friðriksson hafi verið lögmæt og skuldbindandi fyrir stefnanda. Sá, sem gerir fjárnám í kröfu gerðarþola á hendur þriðja manni, öðlist ekki betri eða meiri rétt, en gerðarþoli á sjálfur og verði hann að hlíta öllum þeim mótbárum skuldara, sem gerðarþoli hefði orðið að hlíta lögum samkvæmt. Sé stefnandi því bundinn við riftunarákvörðun aðila samningsins. Ástæða riftunarinnar hafi verið sú, að gerðarþoli fjárnámsins, Páll Friðriksson, hafi vanefnt verulega skyldur sínar gagnvart Festingu ehf. og því ekki getað afsalað fasteigninni til stefndu. Er fullyrðingum stefnanda um málamyndagerninga mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Réttarleg áhrif riftunarinnar hafi verið þau, að hvorum samningsaðila um sig hafi borið að skila til baka fengnum greiðslum vegna samningsins. Hafi stefndu ekkert fengið frá Páli Friðrikssyni nema veðsett mannvirki og vanefndir vegna lóðar. Fasteignin hafi enn verið í byggingu og því ekki verið nýtt af þeim meðan samningurinn var gildur. Páll hafi hins vegar fengið greiðslur frá stefndu, m.a. vegna skuldabréfa, sem tryggð voru með veði í fasteigninni, haft leigutekjur af uppítöku íbúða og fengið greiðslur fyrirfram í tengslum við framkvæmdir. Hafi verið fyrirsjáanlegt, að það fjártjón, sem leiddi af veðsetningunni, myndi lenda á Festingu ehf. sem lóðareiganda. Hafi riftunin haft þær verkanir, að fasteignin, ásamt mannvirkjum, hafi gengið aftur til Páls og síðan beint áfram til Festingar ehf., þar sem Páll hafi vanefnt gróflega kaupsamning sinn um hana. Hafi riftunin því verið réttmæt og aðgerð og nauðsynleg. Í öðru lagi byggja stefndu sýknukröfu sína á því, að jafnvel þó að um hafi verið að ræða framsal á greiðslum samkvæmt kaupsamningi til Festingar ehf., eins og stefnandi haldi fram, hefði það framsal ætíð rýmt út réttindum stefnanda samkvæmt fjárnáminu á grundvelli réttinda í veðröð. Í þriðja lagi byggja stefndu á því, að stefnandi sé rangur aðili máls þessa. Í fjórða lagi er á því byggt af hálfu stefndu, að þeir hafi ekki valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og því engin skilyrði til bótaábyrgðar. Þá eigi 59. gr. aðfararlaga hér ekki við. Stefnandi byggir sýknukröfu sína í fimmta lagi á því, að réttur stefnanda sé niður fallinn á grundvelli 60. gr. aðfararlaga og að undantekningarákvæði 2. mgr. sömu greinar eigi ekki við hér. Ágreiningslaust er, að staðið var með formlega réttum hætti að fjárnámi því, er mál þetta er risið af, sem og eftirfarandi tryggingarráðstöfunum gerðarbeiðanda. Á því er byggt af hálfu stefndu, að sá, sem gerir fjárnám í kröfu gerðarþola á hendur þriðja manni, öðlist ekki betri eða meiri rétt, en gerðarþoli á sjálfur og verði hann að hlíta öllum þeim mótbárum skuldara, sem gerðarþoli hefði orðið að hlíta lögum samkvæmt. Sé stefnandi því bundinn við riftun stefndu á kaupsamningi við gerðarþola, Pál Friðriksson, sem hafi vanefnt verulega skyldur sínar gagnvart Festingu ehf. og því ekki getað afsalað umræddri fasteign til stefndu. Samkvæmt 48. gr laga nr. 90/1989 um aðför verður fjárnám ekki gert í kröfu samkvæmt gagnkvæmum samningi, ef gerðarþoli hefur ekki efnt hann af sinni hálfu. Umræddur gerðarþoli hafði gert kaupsamning við Á.H.Á.- byggingar hf. 31. maí 1995 um kaup á 12 byggingarlóðum við Grænumýri á Seltjarnarnesi, þar á meðal lóð nr. 20, sem tilheyrir íbúð þeirri, er stefndu keyptu af gerðarþola með kaupsamningi 22. apríl 1997. Vegna stórfelldra vanefnda gerðarþola rifti seljandi samningi um lóðina með yfirlýsingu 10. desember 1997, sem gerðarþoli samþykkti sama dag. Þá liggur fyrir í málinu “SAMKOMULAG vegna lúkningar framkvæmda að Grænumýri, Seltjarnarnesi”, dagsett 15. desember 1997, vegna vanefnda gerðarþola. Í niðurlagi samkomulagsins er að finna svofellda yfirlýsingu: “Samningur (svo) Páls Friðrikssonar og kaupsamningshafa [stefndu], dags. 22. apríl 1997 er hér með rift enda hefur samningi Páls og ÁH.Á. - bygginga ehf. (svo) áður verið rift. Er því ljóst að Páll Friðriksson getur ekki staðið við þær skuldbindingar sem greinir í framangreindum samningi við kaupsamningshafa.” Undir samkomulagið ritaði Páll Friðriksson sama dag og það var gert og lýsti sig samþykkan því “með öllum skilmálum sem í því greinir.” Upplýst er í málinu, að Festing ehf. tók við skyldum gerðarþola samkvæmt kaupsamningi um eignina og er því ekki um málamyndagerning að ræða, svo sem stefnandi heldur fram. Bú gerðarþola var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 30. september 1998. Samkvæmt bréfi skiptastjóra í þrotabúinu, dagsettu 12. mars 1999, hafði kröfum að fjárhæð 98.656.489 krónur verið lýst í búið þann dag, en kröfulýsingarfresti lauk 20. sama mánaðar. Fjárnám í rétti seljanda samkvæmt gagnkvæmum samningi getur því aðeins náð fram að ganga, að tryggt sé, að kaupandinn fái samt sem áður efndir með sama hætti og léti gerðarþoli þær af hendi, þannig að ætla megi, að hann verði eins settur á þann hátt. Með vísan til þess, sem rakið hefur verið hér að framan, má ljóst vera, að gerðarþola var fyrirsjáanlega ókleift að efna skyldur sínar samkvæmt umræddum kaupsamningi við stefndu í máli þessu. Þar sem þannig háttaði til, leiðir af reglum kröfuréttar, að stefndu var óskylt að efna samninginn við gerðarþola af sinni hendi. Breytti fjárnám í rétti gerðarþola þar engu um, enda getur gerðarbeiðandi ekki öðlast meiri rétt, en hinn fyrrnefndi átti á hendur stefndu. Var stefndu því rétt að ráðstafa greiðslu þeirri, er fjárnám var gert í, svo sem þau gerðu. Verða þau þar af leiðandi sýknuð af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar, er þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun lögmanns stefndu. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, Hannes Richardsson og Ragnhildur M. Kristjánsdóttir, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Guðmundar Arnar Guðmundssonar, í máli þessu.
Mál nr. 378/2010
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð Forgangskrafa Laun Lífeyrisréttindi Aðfinnslur
Fjármálafyrirtækinu S hf. var skipuð slitastjórn 11. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tl. ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Þann 12. maí 2009 gaf slitastjórnin út innköllun til lánardrottna S og lauk kröfulýsingarfresti 18. júlí sama ár. F lýsti þremur kröfum til slitastjórnar 7. júlí 2009 um greiðslu á samtals 572.731,09 sterlingspundum sem hann taldi sig eiga tilkall til í tengslum við ráðningarsamband sitt við S og krafðist þess að þær nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit S. Slitastjórn S hafnaði með öllu að viðurkenna þessar kröfur. Krafðist F þess fyrir dómi að umræddar kröfur yrðu viðurkenndar sem forgangskröfur samkvæmt áðurgreindu ákvæði en til vara almennar kröfur samkvæmt 113. gr. sömu laga. Talið var að lýst krafa F að fjárhæð 70.079 sterlingspund sem átti sér stoð í svokölluðum samningsviðauka I, væri greiðsla sem háð væri árangri hans í starfi. Var sú greiðsla í samningsviðaukanum nefnd „bonus reward“, en við það heiti, sem bæri engan keim af kröfuréttindum, væri þó ekki setið, heldur væri tekið fram að slík greiðsla myndaði engan hluta launa F eða endurgjalds til hans. Var því ekki unnt að líta svo á að greiðsla þessi gæti talist til launa eða annars endurgjalds fyrir vinnu í skilningi 1. tl. 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Var umrædd krafa hins vegar viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá hafði F jafnframt lýst kröfu að fjárhæð 462,003,98 sterlingspund sem reist var á ákvæðum samnings með heitinu „terms of agreement“. Í samningnum kom fram að tilkall F til greiðslunnar héldist þótt hann léti af störfum hjá S ef ástæða þess væri „a redundancy“. Var uppsögn F úr starfi hjá S rakin til þeirrar ástæðu og var því ekki fallist á það með S að tilkall til greiðslunnar væri fallið niður. Um rétthæð þessarar kröfu við slit S yrði að líta til þess að samningurinn, sem hún var reist á, geymdi engin ákvæði um vinnu F sem launþega í þjónustu S. F hafði ekki fært fram nein gögn til sönnunar því að samningurinn hefði þrátt fyrir þetta tekið til launa sér til handa eða annars endurgjalds fyrir vinnu. Yrði kröfunni því ekki skipað í réttindaröð samkvæmt áðurgreindu ákvæði 112. gr. laga nr. 21/1991 og var hún talin til almennra krafna eftir 113. gr. sömu laga. Þá var krafa F að fjárhæð 40.648,11 sterlingspund, sem laut að skilum S á greiðslum í tiltekinn eftirlaunasjóð fyrir F, ekki talin studd viðhlítandi gögnum og var niðurstaða héraðsdóms um að hafna henni staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. maí 2010, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu lýstra krafna varnaraðila við slit sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfum varnaraðila verði hafnað og sér dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 21. júní 2010. Hann krefst þess að lýstar kröfur sínar á hendur sóknaraðila að fjárhæð samtals 572.731,09 sterlingspund verði aðallega viðurkenndar sem forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en til vara sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá krefst hann að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verði staðfest og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. I Samkvæmt gögnum málsins réði varnaraðili sig til starfa hjá sóknaraðila 2. mars 2007 og gerðu þeir í tengslum við það þrjá samninga, sem allir voru á ensku. Í fyrsta lagi var gerður ráðningarsamningur, þar sem meðal annars var kveðið á um að varnaraðili ætti að starfa við „the Proprietary Trading department“ hjá sóknaraðila og hafa að staðaldri starfstöð í Stokkhólmi í Svíþjóð. Laun varnaraðila áttu að nema samtals 187.000 evrum á ári og greiðast mánaðarlega. Að auki var mælt svo fyrir að hann gæti öðlast rétt til aukagreiðslu samkvæmt samningsviðauka 1, en sóknaraðili áskildi sér þó rétt til að breyta henni eða fella hana niður hvenær sem verða vildi. Tekið var fram í samningnum að hjá sóknaraðila væri ekkert eftirlaunakerfi, en hann myndi á hinn bóginn greiða fjárhæð sem svaraði 10% af föstum launum varnaraðila til eftirlaunasjóðs samkvæmt vali þess síðarnefnda. Þá voru ákvæði í samningnum um rétt varnaraðila til launa í orlofi og við fjarvistir vegna veikinda, svo og um gagnkvæman rétt aðilanna til að segja ráðningunni upp með þriggja mánaða fyrirvara. Í annan stað gerðu aðilarnir fyrrnefndan samningsviðauka 1, þar sem mælt var fyrir um greiðslu til varnaraðila á hlutdeild í hagnaði sóknaraðila, sem ætti rætur að rekja til viðskipta, sem sá fyrrnefndi kæmi á. Greiðsla þessi, sem nefnd var „Bonus Reward“ í samningsviðaukanum, átti að taka mið af afkomu sóknaraðila á hverju fjárhagsári og geta numið samkvæmt nánari ákvörðun forstjóra hans allt að 12% af þeim tekjum félagsins, sem varnaraðili aflaði. Með þeim skilyrðum að varnaraðili væri enn í þjónustu sóknaraðila og uppsagnarfrestur á ráðningunni stæði ekki yfir átti fjárhæð, sem þannig væri ákveðin, að koma til greiðslu 1. febrúar vegna næstliðins reikningsárs, en þó þannig að sóknaraðili gæti látið við það sitja að inna aðeins af hendi helming hennar þá þegar. Sóknaraðila væri heimilt að fresta greiðslu fjórðungs fjárhæðarinnar til 1. febrúar næsta árs og annars fjórðungs til sama dags ári síðar, en þessir hlutar greiðslunnar skyldu þá taka breytingum í samræmi við gengi á hlutabréfum í sóknaraðila í kauphöll hér á landi. Tekið var fram að þessi samningsviðauki skyldi á engan hátt teljast hluti ráðningarsamnings milli aðilanna eða veita varnaraðila réttindi á hendur sóknaraðila, sem fylgja mætti eftir með lögsókn. Þá var einnig tekið fram að greiðslur til varnaraðila samkvæmt samningsviðaukanum ættu ekki að mynda „any part of his wages or remuneration or count as pay or remuneration for pension fund or other purposes.“ Í samningsviðaukanum voru jafnframt sérstök fyrirmæli um hvernig farið skyldi með hluta af greiðslu, sem sóknaraðili hefði ákveðið að fresta að inna af hendi samkvæmt framansögðu, ef ráðningarsambandi aðilanna lyki áður en að gjalddaga kæmi. Um þetta var kveðið svo á að réttur til greiðslu skyldi haldast ef ráðningu hefði lokið vegna andláts varnaraðila, heilsubrests hans eða örorku, svo og sökum þess að starfa hans hafi ekki lengur verið þörf, en þessi síðastnefnda aðstaða var nefnd „a redundancy“ í samningsviðaukanum. Undir öðrum kringumstæðum átti réttur til greiðslu á hinn bóginn að falla niður við starfslok varnaraðila eða uppsögn ráðningarsamnings. Í þriðja lagi gerðu aðilarnir samning, sem nefndur var „Terms of agreement“. Þar var kveðið á um að varnaraðili eða félag, sem lyti yfirráðum hans, tæki að sér að veita ráðgjöf til að koma á fót fyrir sóknaraðila „a proprietary trading desk in North-Europe focusing on fixed income products in the Nordics“ og skyldi þessu viðfangsefni lokið á tveimur mánuðum frá dagsetningu, sem aðilarnir kæmu sér síðar saman um. Fyrir þetta skyldi sóknaraðili greiða „compensation“, sem nema ætti 1.550.000 evrum í peningum eða hlutum í sóknaraðila, en þetta skyldi innt af hendi annaðhvort í einu lagi eða með þremur jöfnum árlegum greiðslum með því skilyrði að varnaraðili tæki til starfa hjá sóknaraðila eða sú starfsemi væri hafin, sem að framan greinir. Um tilhögun á greiðslum ef fjárhæðinni yrði skipt í þrennt sagði í samningnum að 1.033.333 evrur skyldu inntar af hendi 1. mars 2008, 516.667 evrur 1. mars 2009 og 258.333 evrur 1. september sama ár. Tekið var fram að yrði greitt í einu lagi bæri varnaraðila að endurgreiða sóknaraðila þá hluta fjárhæðarinnar, sem hefði mátt fresta til fyrrgreindra dagsetninga, ef varnaraðili hefði á þeim tíma látið af störfum hjá sóknaraðila eða starfseminni, sem varnaraðila væri ætlað að fást við, hefði verið hætt. Léti varnaraðili af störfum á þessu tímabili skyldu þó að breyttu breytanda gilda fyrrgreind ákvæði í samningsviðauka 1. Í niðurlagi samningsins, sem hér um ræðir, kom fram að tæki sóknaraðili ekki aðra ákvörðun væri samningurinn háður íslenskum lögum og skyldu mál, sem risu vegna hans, rekin fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. II Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ákvað Fjármálaeftirlitið 9. mars 2009 að taka yfir vald hluthafafundar sóknaraðila, víkja stjórn hans frá störfum og skipa honum skilanefnd í samræmi við þágildandi ákvæði 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og þeim hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008. Á þeim tíma mun varnaraðili enn hafa gegnt störfum hjá sóknaraðila samkvæmt framangreindum ráðningarsamningi frá 2. mars 2007. Með bréfi starfsmannadeildar sóknaraðila 19. mars 2009 var varnaraðila tilkynnt um uppsögn ráðningarsamningsins með þriggja mánaða fyrirvara sökum þess að sóknaraðili væri að hætta reglulegri starfsemi og lyki því störfum varnaraðila „by reason of redundancy“, svo sem tekið var til orða í bréfinu. Þar var varnaraðila jafnframt tilkynnt að hann væri þegar í stað leystur undan vinnuskyldu gagnvart sóknaraðila. Síðastgreindan dag var sóknaraðila veitt heimild til greiðslustöðvunar, sem standa átti til 11. júní 2009, en áður en sá tími var á enda var honum skipuð slitastjórn 11. maí sama ár samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Slitastjórnin mun hafa gefið út innköllun til lánardrottna sóknaraðila 12. maí 2009 og kröfulýsingarfresti lokið 18. júlí sama ár. Innan hans lýsti varnaraðili kröfum til slitastjórnarinnar 7. júlí 2009 um greiðslu á samtals 572.731,09 sterlingspundi, sem hann taldi sig eiga tilkall til í tengslum við ráðningarsamband sitt við sóknaraðila, og krafðist þess að þær nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit sóknaraðila. Slitastjórnin hafnaði með öllu að viðurkenna þessar kröfur og tókst ekki að jafna ágreining aðilanna á kröfuhafafundum, sem haldnir voru 6. og 25. ágúst 2009. Af þeim sökum leitaði sóknaraðili 2. september 2009 úrlausnar héraðsdóms um ágreininginn og var mál þetta þingfest af því tilefni 30. október sama ár. Af málatilbúnaði aðilanna verður ráðið að varnaraðili hafi að fullu fengið greidd þau laun, sem kveðið var á um í ráðningarsamningi þeirra, þar á meðal laun í uppsagnarfresti og orlofsfé. Sá samningur kemur því ekki frekar við sögu í máli þessu. Á hinn bóginn lýtur ágreiningur aðilanna að kröfum, sem varnaraðili reisir á öðrum grunni og gerir í þremur liðum, sem nú verður nánar greint frá. Í fyrsta lagi hefur varnaraðili lýst kröfu að fjárhæð 70.079 sterlingspund, sem hann telur eiga stoð í áðurnefndum samningsviðauka 1. Samkvæmt gögnum málsins mun sóknaraðili snemma árs 2008 hafa tekið ákvörðun um greiðslu til varnaraðila að fjárhæð 313.482 evrur á grundvelli samningsviðaukans vegna rekstrarársins 2007. Sóknaraðili mun hafa ákveðið að skipta greiðslunni eftir ákvæðum samningsviðaukans þannig að helmingur hennar, 156.741 evra, yrði ásamt sérstakri viðbót að fjárhæð 18.259 evrur innt af hendi 1. mars 2008, en fjórðungi greiðslunnar, 78.371 evru, yrði frestað til ársins 2009 og öðrum fjórðungi til 2010. Ekki er ágreiningur um að sóknaraðili hafi staðið varnaraðila skil á framangreindum fjárhæðum á árinu 2008. Samkvæmt tilkynningu sóknaraðila til varnaraðila 17. febrúar 2009 hafði þá verið ákveðið að ekkert yrði greitt eftir samningsviðaukanum vegna rekstrarársins 2008, en á hinn bóginn yrði fjórðungur greiðslunnar vegna rekstrarársins 2007, sem frestað var á árinu 2008, inntur af hendi samhliða launaútborgun fyrir þann mánuð. Fyrir liggur í málinu að laun varnaraðila hafi að staðaldri verið greidd í sterlingspundum, en samkvæmt tilkynningu sóknaraðila var gengi evru gagnvart þeim gjaldmiðli 0,89646 hinn 17. febrúar 2009 og svaraði áðurgreind fjárhæð því til 70.256,46 sterlingspunda. Samkvæmt gögnum, sem sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt, komu til uppgjörs við varnaraðila samtals 533.428 sterlingspund út af „bonus“ við launaútborgun 28. febrúar 2009 og staðhæfir sóknaraðili í greinargerð hér fyrir dómi að þar hafi verið um að ræða annars vegar frestuðu greiðsluna samkvæmt samningsviðauka 1 vegna rekstrarársins 2007 og hins vegar greiðslu á grundvelli áðurnefnds samnings, sem nefndur var „Terms of agreement“, en að henni verður vikið hér á eftir. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti er því ekki andmælt að sóknaraðili hafi staðið skil á þessu. Verður því að leggja til grundvallar að krafa varnaraðila, sem reist er á samningsviðauka 1, taki til þriðja og síðasta hluta greiðslunnar fyrir rekstrarárið 2007, sem sóknaraðili átti að inna af hendi á árinu 2010, en ekki annan hluta greiðslunnar, svo sem miðað var við í hinum kærða úrskurði. Í öðru lagi hefur varnaraðili lýst kröfu að fjárhæð 462.003,98 sterlingspund, sem hann reisir á fyrrnefndum samningi með heitinu „Terms of agreement“. Eins og áður var lýst skuldbatt sóknaraðili sig þar til að greiða varnaraðila 1.550.000 evrur, sem annaðhvort yrðu inntar af hendi í einu lagi eða með þremur afborgunum. Fyrir liggur að sóknaraðili neytti heimildar til að skipta greiðslunni. Í samningnum voru fyrrgreind ákvæði um hvernig skiptingunni yrði hagað, sem greinilega hafa aflagast við ritun hans, en aðilarnir munu hafa sammælst um að varnaraðili fengi greiðsluna með þremur jöfnum árlegum afborgunum. Óumdeilt er að fyrsta afborgunin, 516.666 evrur, hafi verið greidd í apríl 2008. Í fyrrnefndri tilkynningu sóknaraðila til varnaraðila 17. febrúar 2009 kom fram að önnur afborgunin, 516.667 evrur, yrði gerð upp samhliða launaútborgun fyrir þann mánuð, en með umreikningi á þeirri fjárhæð á genginu 0,89646 svaraði hún til 463.171,29 sterlingspunds. Svo sem áður greinir hefur sóknaraðili lagt fyrir Hæstarétt gögn um launaútborgun til varnaraðila 28. febrúar 2009, þar sem fram kemur að til uppgjörs hafi meðal annars verið 533.428 sterlingspund vegna „bonus“, en sú fjárhæð samsvarar 463.171,29 sterlingspundi að viðbættum 70.256,46 sterlingspundum, sem varnaraðili átti sem fyrr segir tilkall til á þessum tíma á grundvelli samningsviðauka 1. Af heildarfjárhæðinni, sem hér um ræðir, átti að ósk varnaraðila að ráðstafa 189.000 sterlingspundum ásamt mótframlagi frá sóknaraðila að fjárhæð 24.192 sterlingspund til eftirlaunasjóðs með heitinu Scottish Widows og var fyrrgreinda fjárhæðin dregin frá við útborgun samkvæmt skilagrein til varnaraðila. Í greinargerð fyrir Hæstarétti staðhæfir sóknaraðili að hann hafi innt þessa útborgun af hendi til varnaraðila og verður að skilja málatilbúnað þess síðarnefnda hér fyrir dómi á þann veg að það sé óumdeilt. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að krafa varnaraðila, sem reist er á samningnum „Terms of agreement“, taki til þriðju og síðustu afborgunarinnar, sem hefði átt að koma til greiðslu í byrjun mars 2010, en ekki 1. mars 2009, svo sem miðað var við í hinum kærða úrskurði. Fyrir héraðsdómi andmælti sóknaraðili meðal annars fjárhæð þessarar kröfu með þeim rökum að hann hafi staðið skil á áðurnefndum 189.000 sterlingspundum til eftirlaunasjóðs í þágu varnaraðila og ætti hún því að lækka sem því svaraði, en á þetta var fallist í hinum kærða úrskurði. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili fallið frá þessum andmælum með vísan til þess að umrædd greiðsla til eftirlaunasjóðs hafi verið dregin af annarri afborguninni samkvæmt samningi aðilanna, en hún hafi verið gerð upp til fullnaðar í febrúar 2009 og sé óviðkomandi kröfu varnaraðila í máli þessu um þriðju afborgunina, sem ekki hafi átt að koma til greiðslu fyrr en í mars 2010. Í þriðja lagi hefur varnaraðili lýst kröfu að fjárhæð 40.648,11 sterlingspund. Þessa kröfu reisir hann á því að sóknaraðili hafi sem áður segir haldið eftir 189.000 sterlingspundum við útborgun launa 28. febrúar 2009 og átt að standa skil á fénu ásamt mótframlagi, samtals 213.192 sterlingspundum, í þágu varnaraðila til eftirlaunasjóðsins Scottish Widows. Sóknaraðili hafi reynt að inna þessa fjárhæð af hendi 10. mars 2009, en erlendur banki hafi hafnað greiðslu af ástæðum, sem varði ekki varnaraðila, og hafi hún ekki skilað sér fyrr en 8. apríl sama ár. Samkvæmt framlögðu bréfi eftirlaunasjóðsins hafi þessi dráttur á greiðslu rýrt réttindi varnaraðila á hendur honum um sem svarar áðurnefndum 40.648,11 sterlingspundum, sem varnaraðili krefst að sóknaraðili bæti sér, en kröfu þessa telur sá fyrrnefndi eiga að njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit sóknaraðila. III Um þá kröfu varnaraðila, sem fyrst var greint frá hér að framan og reist er á ákvæðum svonefnds samningsviðauka 1, er þess að gæta að þrátt fyrir kröfugerð sóknaraðila í málinu hefur hann í greinargerð fyrir Hæstarétti lýst því að einungis sé deilt um stöðu þessarar kröfu í réttindaröð. Af þeim sökum verður að líta svo á að hvorki sé ágreiningur um réttmæti né fjárhæð þessarar kröfu, heldur aðeins hvort viðurkenna skuli hana sem forgangskröfu eða almenna kröfu við slit sóknaraðila. Eins og málið er lagt fyrir ræðst niðurstaða um það af því hvort telja megi ákvæði samningsviðaukans geyma fyrirmæli um laun eða annað endurgjald handa varnaraðila fyrir vinnu í þjónustu sóknaraðila í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt efni samningsviðaukans var greiðsla á grundvelli hans háð árangri varnaraðila í starfi ásamt því að hann gegndi því enn á þeim tíma, sem til greiðslunnar kynni að koma. Til þess verður á hinn bóginn að líta að ekki var mælt þar fyrir um kröfu varnaraðila til greiðslu, heldur var greiðslan háð ákvörðun sóknaraðila, sem hafði samkvæmt grein 4.2 í ráðningarsamningi aðilanna óskert forræði á því að breyta henni eða fella hana niður hvenær sem honum svo sýndist. Af sama meiði voru ákvæði greinar 2.5 í samningsviðaukanum, þar sem sagði meðal annars að hann veitti ekki varnaraðila „any legal or equitable rights against the Company“ og gæti hann heldur ekki „give rise to any cause of action of law or in equity“. Sem áður segir var greiðsla eftir samningsviðaukanum nefnd „bonus reward“, en við það heiti, sem ber engan keim af kröfuréttindum, var þó ekki setið, heldur tekið fram að slík greiðsla myndaði engan hluta launa varnaraðila eða endurgjalds til hans. Þótt ekki kæmi annað til en það, sem hér síðast var getið, er ekki unnt að líta svo á að greiðsla eftir samningsviðaukanum geti talist til launa eða annars endurgjalds fyrir vinnu í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila að fjárhæð 70.079 sterlingspund getur því ekki notið forgangsréttar samkvæmt því lagaákvæði við slit sóknaraðila, en í samræmi við áðurgreinda yfirlýsingu í greinargerð hans fyrir Hæstarétti verður hún á hinn bóginn viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Um kröfu varnaraðila að fjárhæð 462.003,98 sterlingspund, sem reist er á ákvæðum samningsins með heitinu „Terms of agreement“, er þess að gæta að í málinu hefur hvorugur aðilanna gefið viðhlítandi skýringu á þeim skiptum, sem hann tók til, en því hefur ekki verið borið við að í raun hafi verið ætlunin að sóknaraðili greiddi varnaraðila eða félagi á vegum hans 1.550.000 evrur einungis fyrir ráðgjöf, sem virðist hafa átt að ljúka á tveimur mánuðum eftir orðalagi samningsins. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að fyrir liggur að sóknaraðili stóð varnaraðila skil á samtals ⅔ hlutum umsaminnar fjárhæðar á árunum 2008 og 2009 og auðkenndi hann greiðsluna sem „bonus“ í skilagrein um útborgun á síðarnefnda árinu. Með þessu hefur sóknaraðili viðurkennt í verki tilkall varnaraðila til greiðslu samkvæmt samningnum og er ekkert fram komið til stuðnings þeirri málsástæðu sóknaraðila að telja megi kröfu varnaraðila á þessum grunni vera um gjöf í skilningi 3. töluliðar 114. gr. laga nr. 21/1991. Eins og áður greinir var mælt svo fyrir í samningnum að greiðslur samkvæmt honum væru háðar því að varnaraðili hefði ekki hætt störfum eða starfsemin, sem honum væri ætlað að fást við, hefði ekki verið lögð niður, en léti hann af störfum áður en til greiðslu kæmi skyldi þó beita ákvæðum í samningsviðauka 1 um áhrif þess á tilkall hans til hennar. Í grein 3.2 í samningsviðaukanum kom fram að tilkall varnaraðila til greiðslu héldist þótt hann léti af störfum hjá sóknaraðila ef ástæða þess væri „a redundancy“. Sem fyrr segir var uppsögn varnaraðila úr starfi rakin til þeirrar ástæðu í tilkynningu sóknaraðila 19. mars 2009. Verður því ekki fallist á með honum að tilkall varnaraðila til lokagreiðslu samkvæmt samningnum sé fallið niður, en um fjárhæð hennar er ekki deilt í málinu. Um rétthæð þessarar kröfu við slit sóknaraðila verður að líta til þess að samningurinn, sem hún er reist á, geymdi engin ákvæði um vinnu varnaraðila sem launþega í þjónustu þess fyrrnefnda. Varnaraðili hefur ekki fært fram nein gögn til sönnunar því að samningurinn hafi þrátt fyrir þetta tekið til launa sér til handa eða annars endurgjalds fyrir vinnu. Þegar af þeirri ástæðu verður þessari kröfu varnaraðila ekki skipað í réttindaröð samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 og telst hún því til almennra krafna eftir 113. gr. sömu laga. Þriðja krafa varnaraðila er sem áður segir reist á því að hann telur sig hafa farið á mis við ávöxtun lífeyrisréttinda hjá eftirlaunasjóðnum Scottish Widows um sem svarar 40.648,11 sterlingspundum sökum þess að greiðsla í þágu hans til sjóðsins frá sóknaraðila á 213.192 sterlingspundum hafi ekki komist til skila 10. mars 2009, svo sem sá síðarnefndi hafi ætlast til, heldur borist 8. apríl sama ár. Að virtum málatilbúnaði varnaraðila verður að líta svo á að krafa hans af þessu tilefni sé um skaðabætur úr hendi sóknaraðila og getur hún þegar af þeirri ástæðu ekki talist krafa um gjald til lífeyrissjóðs á grundvelli laga eða kjarasamnings í skilningi 4. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Um þessa kröfu er að öðru leyti til þess að líta að hún er einvörðungu reist á bréfi eftirlaunasjóðsins til varnaraðila 4. maí 2009, en þar kemur meðal annars fram að 10. mars sama ár hafi framlag fyrir hann verið „collected by Scottish Widows by Direct Debit from your employers bank account“. Viðkomandi banki hafi síðan hafnað greiðslunni og hún borist sjóðnum frá sóknaraðila 31. mars 2009, en réttindi handa varnaraðila á grundvelli hennar hafi ekki verið reiknuð fyrr en 8. apríl sama ár. Í bréfinu kemur síðan fram að vegna tafa frá 10. mars til 8. apríl 2009 hafi réttindi varnaraðila orðið verðminni um sem svarar áðurnefndum 40.648,11 sterlingspundum. Að því verður að gæta að í málinu hefur varnaraðili ekki skýrt frekar ástæðu þess að sóknaraðila hefði borið að greiða umrætt framlag til eftirlaunasjóðs 10. mars 2009 fremur en á öðrum degi. Þá er engin viðhlítandi skýring fram komin á ástæðu þess að sóknaraðili ætti að bera ábyrgð á töfum við réttindaákvörðun hjá eftirlaunasjóðnum fram yfir 31. mars 2009, þegar greiðsla mun hafa borist, en í bréfi sjóðsins kemur ekkert fram um hvert tjón varnaraðila hefði getað verið ef miðað hefði verið við þann dag við ákvörðun réttinda hans. Að þessu athuguðu er krafa varnaraðila af þessu tilefni ekki studd viðhlítandi gögnum og verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna henni. Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða málsins sú að við slit sóknaraðila eru viðurkenndar kröfur varnaraðila að fjárhæð samtals 532.082,98 sterlingspund, sem njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Það athugast að nánast öll skrifleg sönnunargögn í málinu, þar með taldir samningar aðilanna, sem ágreiningur hefur staðið um, hafa andstætt ákvæðum 10. gr. laga nr. 91/1991 verið lagðir fram á erlendu tungumáli án þýðinga á íslensku. Þessi málatilbúnaður aðilanna er vítaverður, en ekki er alveg næg ástæða til að vísa málinu frá héraðsdómi af þessum sökum. Dómsorð: Við slit sóknaraðila, Straums-Burðaráss Fjárfestingabanka hf., eru viðurkenndar kröfur varnaraðila, Flemming Bendsen, að fjárhæð samtals 532.082,98 sterlingspund og njóta þær stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 403/2007
Kærumál Ákæruvald Reglugerðarheimild Frávísunarúrskurður staðfestur
Með 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 1050/2006 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota var meðferð „alvarlegra brota” gegn meðal annars 262. gr. almennra hegningarlaga og skattalögum, auk skipulagðra fjármunabrota sem tengjast atvinnurekstri, felld undir verksvið saksóknara efnahagsbrota. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 er ákæruvald í höndum ríkissaksóknara og lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra. Ákæruvaldið í máli þessu var lögum samkvæmt í höndum ríkislögreglustjóra. Heimild 4. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 stendur til þess eins að saksóknari, sem skipaður er við embætti ríkislögreglustjóra, höfði og flytji mál í umboði forstöðumanns þess. Ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006, þar sem ráðgert er að saksóknari efnahagsbrota við embætti ríkislögreglustjóra fari sjálfstætt með ákæruvald í þeim málum, sem eiga undir það, en ekki í umboði ríkislögreglustjóra, voru því talin í andstöðu við framangreind ákvæði. Ekki var að finna viðhlítandi lagastoð til að víkja á þennan hátt frá lögbundinni skipun ákæruvaldsins með reglugerð. Var niðurstaða héraðsdóms um frávísun því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkislögreglustjóri skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 18. júlí 2007, þar sem máli ákæruvaldsins á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í a. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann þess að allur sakarkostnaður verði lagður á varnaraðila. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að sér verði gert að greiða sakarkostnað í þessum þætti málsins. Mál þetta var höfðað með ákæru 17. apríl 2007 á hendur varnaraðila fyrir að hafa með nánar tilgreindri háttsemi gerst sekur um umboðssvik og brotið með því gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt upphafsorðum ákærunnar höfðaði „saksóknari efnahagsbrota“ málið og var hún gefin út á „skrifstofu Ríkislögreglustjórans“ af Helga Magnúsi Gunnarssyni saksóknara. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum fara ríkissaksóknari og lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri, með ákæruvald. Í 4. mgr. sömu lagagreinar er dómsmálaráðherra heimilað að skipa saksóknara við einstök embætti lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra, til að annast saksókn og málflutning samkvæmt lögunum „í umboði þeirra.“ Þá er í 1. mgr. 28. gr. laganna mælt svo fyrir að lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri, höfði önnur opinber mál en þau, sem ríkissaksóknari höfðar samkvæmt 3. mgr. 27. gr. þeirra. Eftir síðastgreindu lagaákvæði fer ríkissaksóknari ekki með ákæruvald vegna auðgunarbrota, sem varða við XXVI. kafla almennra hegningarlaga, og eiga slík mál því undir lögreglustjóra. Samkvæmt a. lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 skal ríkislögreglustjóri starfrækja lögreglurannsóknardeild til að rannsaka skatta- og efnahagsbrot, en um verkaskiptingu milli hans og annarra lögreglustjóra við rannsókn brota á þessu sviði skal mælt fyrir í reglugerð, sbr. 3. mgr. 8. gr. laganna. Ræðst þá af sömu heimild hvernig verkum skuli skipt milli ríkislögreglustjóra og annarra lögreglustjóra að því er ákæruvald varðar, þar á meðal vegna brota gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga. Með 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 1050/2006 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota hefur meðferð „alvarlegra brota“ gegn meðal annars 249. gr. almennra hegningarlaga verið felld undir verksvið þeirrar lögreglurannsóknardeildar við embætti ríkislögreglustjóra, sem um ræðir í áðurnefndum a. lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga. Brotin, sem varnaraðila eru gefin að sök, eru þess eðlis að þetta ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006 á við um þau. Að lögum fara því hvorki ríkissaksóknari né aðrir lögreglustjórar en ríkislögreglustjóri með ákæruvald vegna þessara ætluðu brota. Samkvæmt fyrrnefndri 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 er ákæruvald í höndum ríkissaksóknara og lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra. Heimildin í 4. mgr. sömu lagagreinar, sem áður er getið, stendur til þess eins að saksóknari, sem skipaður er við embætti ríkislögreglustjóra, höfði og flytji mál í umboði forstöðumanns þess. Ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006, þar sem ráðgert er að saksóknari efnahagsbrota við embætti ríkislögreglustjóra fari sjálfstætt með ákæruvald í þeim málum, sem eiga undir það, en ekki í umboði ríkislögreglustjóra, eru því að þessu leyti í andstöðu við framangreind lagaákvæði. Í 3. mgr. 5. gr. og 3. mgr. 8. gr. lögreglulaga, sem vísað er til í 7. gr. reglugerðarinnar sem heimild fyrir setningu hennar, verður ekki fundin viðhlítandi stoð til að víkja á þennan hátt frá lögbundinni skipan ákæruvaldsins. Með því að annmarkar voru að þessu leyti á höfðun málsins og meðferð þess verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Samkvæmt 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður kærumálskostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Allur kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila, Sigmundar Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var þann 15. júní sl., er höfðað með ákæru saksóknara efnahagsbrota, útgefinni 17. apríl 2007, á hendur X, kt. [...], [heimilisfang], „fyrir umboðssvik með því að hafa á tímabilinu frá 23. til 29. ágúst 2006, misnotað aðgang sinn að gjaldeyrisviðskiptakerfi í Netbanka hlutafélagsins Glitnis, með því að nýta sér með kerfisbundnum og sviksamlegum hætti kerfisvillu í gjaldeyrisviðskiptakerfinu, sem var til komin vegna mistaka starfsmanna félagsins við forritun þess sem leiddi til þess að kaup- og sölugengi víxlaðist, og hafa þannig aflað sér kr. 24.290.251,87 með samtals 3908 færslum á gjaldeyrisreikningum sínum nr. 565-38-710120, 565-38-710163, 565-38-100111 og 565-38-100077, þar sem hann í öllum tilvikum keypti dollara fyrir evrur og seldi síðan strax aftur fyrir evrur. Vegna kerfisvillunnar fékk ákærði í öllum tilvikum í þessum viðskiptum til sín þá fjárhæð sem undir eðlilegum kringumstæðum rennur til bankans í formi álags. Telst þetta varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreint brot.“ Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing verði felld niður og til þrautavara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði þ.á.m. hæfileg málsvarnarlaun hans. Í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála segir að með ákæruvald fari ríkissaksóknari og lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri. Í 4. mgr. sömu lagagreinar er dómsmálaráðherra fengin heimild til að skipa saksóknara við einstök embætti lögreglustjóra, þar á meðal embætti ríkislögreglustjóra, til að annast saksókn og málflutning samkvæmt lögum þessum í umboði þeirra. Þann 11. desember 2006 setti dómsmálaráðherra reglugerð um rannsókn og saksókn efnahagsbrota nr. 1050/2006, sem tók gildi 1. janúar 2007. Í 1. mgr. 1. gr., sbr. 3. gr. reglugerðarinnar er saksóknara efnahagsbrota falið að annast rannsókn á tilgreindum brotum og meðferð þeirra mála fyrir dómstólum. Í 4. mgr. 1. gr. segir að saksóknari efnahagsbrota, sem sé skipaður til starfa hjá ríkislögreglustjóranum samkvæmt heimild í lögum um meðferð opinberra mála, sé í fyrirsvari fyrir rannsóknum efnahagsbrota. Hann annist ákæruvald ríkislögreglustjórans vegna efnahagsbrota en beri faglega ábyrgð gagnvart ríkissaksóknara. Í 6. mgr. kemur fram að ríkissaksóknari geti gefið fyrirmæli um meðferð einstakra mála hjá saksóknara efnahagsbrota, kveðið á um rannsókn máls, mælt fyrir um framkvæmd rannsóknar og fylgst með henni og í því sambandi er vísað til 5. mgr. 27. gr. laga um meðferð opinberra mála þar sem fjallað er um stöðu ríkissaksóknara gagnvart „öðrum ákærendum“. Í 1. mgr. 2. gr. framangreindrar reglugerðar er saksóknara efnahagsbrota falið að taka ákvörðun um hvort höfða skuli mál á grundvelli rannsóknar sem hann hefur látið framkvæma. Hann höfði mál í nafni saksóknara efnahagsbrota og flytji þau fyrir héraðsdómi nema ríkissaksóknara beri að höfða málið samkvæmt fyrirmælum laga um meðferð opinberra mála. Í 7. gr. reglugerðarinnar segir að reglugerðin sé sett með heimild í 3. mgr. 5. gr. og 3. mgr. 8. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, með síðari breytingum. Af þessu verður ráðið að saksóknara efnahagsbrota sé með framangreindri reglugerð í raun falið sjálfstætt ákæruvald. Ekki verður talið að í tilvitnuðum ákvæðum lögreglulaga felist heimild til að stofna embætti sjálfstæðs handhafa ákæruvalds enda eru meginreglur um ákæruvaldið í lögum um meðferð opinberra mála. Í 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð opinberra mála kemur fram hverjir fara með ákæruvaldið. Verður að telja að með ákvæðum umræddrar reglugerðarinnar sé farið út fyrir heimild 4. mgr. 25. gr. laga um meðferð opinberra mála sem heimilar aðeins skipun saksóknara sem annist saksókn og málflutning í umboði lögreglustjóra. Verður saksóknara efnahagsbrota ekki falin sjálfstæð meðferð ákæruvalds með reglugerð að óbreyttum lögum. Brast hann því heimild til að gefa út ákæru í máli þessu í eigin nafni. Er því ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Eftir úrslitum málsins og 1. mgr. 166. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður allur skarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Guðmundssonar hdl., sem þykja hæfilega ákveðin kr. 300.000, að virðisaukaskatti meðtöldum. Uppkvaðning úrskurðar þessa hefur tafist vegna anna dómarans. Úrskurðinn kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. Á L Y K T A R O R Ð : Máli þessu er vísað sjálfkrafa frá dómi. Sakarkostnaður þ.á.m. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Guðmundssonar hdl., kr. 300.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 490/2010
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
L og H gerðu með sér framvirka samninga þar sem L skuldbatt sig til að selja H hlutabréf í nánar tilgreindum félögum á gjalddaga samninganna gegn því að H greiddi samningsfjárhæðirnar inn á reikning L. L höfðaði síðar mál og krafði H um efndir á samningunum. Samningar báru með sér að arður af hlutabréfunum, sem kynni að vera greiddur út á samningstímabilinu, hefði átt að koma í hlut L en leiða til lækkunar á framvirku gengi bréfanna og þar með á fjárhæðinni sem H bar að greiða L. Kröfugerð L í málinu byggðist á samtölu samningsfjárhæða eins og þær voru í öllum samningunum. Í stefnu var í engu vikið að því hvort og þá af hvaða bréfum hefði verið greiddur arður á samningstímabilinu eða eftir gjalddaga samninganna og hvort þær greiðslur hefðu áhrif á kröfugerð L í málinu. Talið var að L hefði borið að taka tillit til arðgreiðslna við framsetningu kröfugerðar sinnar í málinu, sbr. d. lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ef L teldi að samkomulag hafi verið milli aðila um að arði af bréfunum skyldi ráðstafað með öðrum hætti en kveðið væri á um í samningnum hefði þurft að geta þess í stefnu samkvæmt e. lið sömu greinar. Engu breytti í því efni þótt aðilar hefðu ekki lýst gagnaöflun lokið. Í ljósi þessara annmarka á málatilbúnaði L var fallist á kröfu H um að málinu yrði vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða máli þessu eru fyrir Hæstarétti rekin tvö önnur mál um samkynja ágreining aðilanna. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Landsbanki Íslands hf., greiði varnaraðila, Hafliða Þórssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 196/2002
Börn Kynferðisbrot Skýrslutaka Miskabætur Ómerkingarkröfu hafnað
X var ákærður fyrir kynferðismök við stjúpdóttur sína. Fallist var á mat héraðsdóms um að framburður stúlkunnar væri trúverðugur. Það að stúlkan reyndist smituð af tveimur kynsjúkdómum sem X gekk með var talið styðja að um kynferðismök hefði verið að ræða. Þá væri ekkert komið fram sem benti til að það mat héraðsdóms væri rangt að frásögn X um frumkvæði telpunnar að kynferðismökum að honum sofandi væri mjög ótrúverðug. Að þessu virtu var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu X og heimfærslu atferlis hans til refsiákvæða staðfest. Tekið var fram að X ætti sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar bæri að líta til þess að hann braut gegn mjög ungri telpu, 6-7 ára að aldri, sem var stjúpdóttir hans og undir umsjá hans á heimili þeirra. Brást hann þannig með öllu trúnaðarskyldum sínum gagnvart henni. Atferli hans var gróft og náði yfir ekki skemmri tíma en eitt ár. Ljóst var af fyrirliggjandi gögnum að atferlið hafði valdið henni tjóni, sem hún kynni að búa lengi að, og mátti ákærða vera þetta ljóst. Óhjákvæmilegt væri einnig að hafa í huga framferði X eftir að upp um brotin komst en hann hefði ekki sýnt eftirsjá og reynt að varpa allri ábyrgð yfir á herðar telpunnar. Á hinn bóginn bæri að líta til þess að ákærði hefði ekki áður verið dæmdur fyrir brot gegn lögum. Með framanritað í huga þótti refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Með hliðsjón af greinargerðum sérfræðinga sem höfðu annast stúlkuna og þess að það var virt honum til stórfellds gáleysis að hann lét sig það engu skipta að hann var með kynsjúkdóm sem hætt væri við að smitaðist við athæfi hans var hann gerður bótaábyrgur á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dæmdur til að greiða stúlkunni 1.200.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 2002 með skírskotun til heimildar í 148. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 37/1994, einvörðungu til endurskoðunar á ákvörðun refsingar til þyngingar og til greiðslu miskabóta til A, að fjárhæð 1.200.000 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hann sýknu og frávísunar skaðabótakröfu en til þrautavara verulegrar mildunar refsingar, sem verði þá jafnframt skilorðsbundin, og lækkunar á dæmdum skaðabótum. Ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt, sem síðar verður að vikið. I. Upphaf máls þessa er kæra, sem félagsmálafulltrúi [...] sendi sýslumanninum á [...] með bréfi 29. janúar 2001 um ætlað kynferðislegt athæfi ákærða í máli þessu gagnvart stjúpdóttur sinni, sem fædd er 1993, en kæran er byggð á frásögn móður telpunnar. Er nánar greint frá efni kærunnar í héraðsdómi. Ákærði var boðaður til rannsóknardeildar lögreglunnar á [...] 31. janúar 2001 og kemur fram í skýrslu, er þá var gerð, að honum væri kunnugt tilefni skýrslutöku og jafnframt að tilgangur hennar væri fyrst og fremst að gefa honum kost á að tilnefna sér verjanda. Tók hann sér frest til þess og tjáði sig ekki um málið að svo stöddu. Skýrsla var tekin í Barnahúsi af telpunni hinn 6. febrúar 2001 undir stjórn dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur, þar sem mætt voru saksóknari, verjandi ákærða, réttargæslumaður brotaþola og fulltrúi félagsmálayfirvalda í [...]. Ragna Guðbrandsdóttir sálfræðingur, starfsmaður Barnahúss, tók skýrsluna og er greint frá henni í héraðsdómi. Móðir telpunnar kom til yfirheyrslu hjá ríkislögreglustjóra 8. febrúar 2001 og staðfesti þar meðal annars það sem eftir henni var haft í kærubréfi. Hinn 9. febrúar 2001 mætti ákærði til yfirheyrslu hjá ríkislögreglustjóra ásamt skipuðum verjanda sínum. Var honum kynnt tilefni yfirheyrslunnar, sem væri fram komin kæra á hendur honum fyrir kynferðisbrot gagnvart stjúpdóttur sinni. Kvað hann þessar ásakanir rangar. Var honum kynnt það sem fram hafði komið hjá sambúðarkonu hans við skýrslutöku daginn áður um aðkomu hennar að honum og dóttur hennar í rúmi á gamlaársdag 2000. Sagði hann þessa frásögn ranga og skýrði frá því að honum hefði orðið það á að halda fram hjá henni með sömu konunni þrisvar sinnum og hefði hann sagt henni frá því í októbermánuði 2000. Þau hafi rætt um að slíta samvistir og deilur hafi verið þeirra í milli um forræði sonar þeirra. Við yfirheyrslu þessa var ákærða tjáð að rannsóknin væri enn á frumstigi og væri verið að afla gagna. Af þessum ástæðum yrði frekari spurningum ekki beint að honum að svo komnu máli. Jafnframt var aflað samþykkis hans til að gangast undir líkamsrannsókn. Samkvæmt vottorði Jóns R. Kristinssonar barnalæknis og Þóru F. Fischer kvensjúkdómalæknis 26. febrúar 2001 kom fram við rannsókn á telpunni hinn 7. sama mánaðar að hún var haldin tveimur kynsjúkdómum, kynfæravörtum (condyloma accuminata) og klamidíu (chlamydiu). Við rannsókn á ákærða á húð- og kynsjúkdómadeild Landpítala háskólasjúkrahúss 13. febrúar 2001 kom í ljós að hann bar kynfæravörtur og samkvæmt vottorði Jóns Hjaltalíns Ólafssonar yfirlæknis deildarinnar 23. apríl 2001 er þar um smitandi kynsjúkdóm að ræða og er tími frá smiti þar til vörtur koma í ljós frá nokkrum vikum upp í eitt ár. Jafnframt kom í ljós að ákærði var einnig haldinn kynsjúkdómnum klamidíu. Að áeggjan Braga leitaði ákærði til Óttars Guðmundssonar sérfræðings í geðlækningum og kom til hans í nokkur viðtöl. Í bréfi sérfræðingsins 10. júlí 2001 kveður hann ákærða hafa sagt sér frá kynferðislegum samskiptum sínum og telpunnar og er frásögn hans á svipaðan veg og fram kom hjá Braga Guðbrandssyni. Hafi verið um að ræða munnmök og mök í endaþarm. Hann neiti allri ábyrgð og segi að allt sem gerst hafi sé stúlkunni að kenna. Sérfræðingurinn kom fyrir dóm með samþykki ákærða og staðfesti þar efnislega það sem fram hafði komið í umræddu bréfi. Aðspurður sagði hann að ákærði hefði verið í mikilli afneitun á sinni eigin ábyrgð. Afneitun með þessum hætti væri vel þekkt sem og að gerendur kenni brotaþolum um og telji að þeir séu sjálfir þolendur. Hann kvaðst hafa haft marga kynferðisbrotamenn í viðtölum og nokkra í langtímameðferð. Hinn 11. maí 2001 kom telpan til skýrslutöku á ný í Barnahúsi. Var hún yfirheyrð af sama starfsmanni hússins og áður undir stjórn dómara og að viðstöddum saksóknara, verjanda og réttargæslumanni sínum. Í héraðsdómi er rakið það sem fram kom við skýrslutökuna. Ákærði kom til yfirheyrslu vegna málsins hjá ríkislögreglustjóra 7. júní 2001 og skýrði þá frá nokkrum tilvikum um kynferðislegt samneyti sitt og telpunnar og var sú frásögn að miklu leyti í samræmi við það sem hann skýrði síðar frá fyrir dómi, eins og rakið er í héraðsdómi. II. Aðalkrafa ákærða um ómerkingu og heimvísun er á því reist að verulegir gallar hafi verið á rannsókn málsins. Er þar tiltekið að ekki hafi verið tekin skýrsla af ákærða fyrr en 7. júní 2001 og að telpan hafi ekki verið yfirheyrð á ný eftir að sú skýrsla lá fyrir, sem hefði verið fullt tilefni til með hliðsjón af því sem þar kom fram. Þá telur hann það andstætt grundvallarreglum um réttláta málsmeðferð að sami aðili, þ.e. Barnahús, sjái um skýrslutöku fyrir dómi af telpunni og sé með hana í meðferð sem stuðningsaðili að beiðni móður, sem upphaflega bar ákærða sökum. Meðferð og skýrslutaka í Barnahúsi sé og með endemum og verði ekki á þeim byggt, hvorki rannsóknarskýrslu Vigdísar Erlendsdóttur né skýrslum, er Ragna Guðbrandsdóttir tók af telpunni. Um hafi verið að ræða þrýsting á hana og leiðandi spurningar. Að lokum sé einnig ljóst að rannsóknaraðilar hafi ekkert gert til að afla gagna sem rennt gætu stoðum undir framburð ákærða, t.d. læknisfræðilegra gagna um svefnsjúkdóm, sem ákærði hafi lýst. Að framan er því lýst hver framvinda rannsóknar máls þessa var hjá lögreglu. Eins og málið bar að þykir ljóst að nokkrum tíma þyrfti að verja til öflunar gagna og þykir það ekki hafa leitt til réttarspjalla þótt dregist hafi nokkuð að heildarskýrsla væri tekin af ákærða, en honum var fljótlega eftir að kæra lá fyrir kynnt efni hennar. Þá verður ekki á það fallist að nauðsynlegt eða rétt hefði verið að taka þriðju skýrsluna af telpunni eftir skýrslutöku af ákærða 7. júní 2001 og var því lýst yfir af hálfu ákæruvalds og ákærða í þinghaldi 21. febrúar 2002 að ekki væri óskað eftir því að hún kæmi fyrir dóm. Skýrslur í Barnahúsi voru teknar á grundvelli a-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, af sérfróðum starfsmanni Barnahúss undir stjórn dómara. Ljóst er af myndböndum að telpunni leið illa á meðan á yfirheyrslum stóð og að henni var erfitt að tjá sig um málið. Hafa verður í huga að yfirheyrslur yfir svo ungum börnum eru vandmeðfarnar, enda um viðkvæm mál að ræða. Með hliðsjón af þessu og eftir skoðun á umræddum myndböndum verður ekki fallist á fullyrðingar af hálfu ákærða um að skýrslutökur af telpunni hafi verið óeðlilegar, en þær fóru fram að viðstöddum verjanda hans. Þá verður ekki talið að það horfi til réttarspjalla hér þótt telpan hafi farið í stuðningsviðtöl hjá öðrum sérfróðum starfsmanni Barnahúss. Við rannsókn og meðferð málsins voru leidd vitni, sem ákærði tilgreindi í framburði sínum til styrktar frásögn sinni og lá vætti þeirra fyrir héraðsdómi við endanlegt sönnunarmat. Ekki þykir skipta máli hér að læknisfræðilegra gagna um ætlaða svefnsýki ákærða var ekki aflað af hálfu rannsóknaraðila og verður þá einnig að líta til þess að ákærði hefur sjálfur ekki talið það ómaksins vert að leggja fram í málinu gögn um meðferð sína hjá lækni af þessu tilefni. Samkvæmt framansögðu er hafnað ómerkingar- og heimvísunarkröfu ákærða. III. Í ákæru er byggt á lýsingum ákærða sjálfs hjá lögreglu um kynferðismök hans við stjúpdóttur sína, sem hann lýsti síðan á svipaðan veg fyrir dómi. Hins vegar hafði hann jafnframt sagt að telpan hefði í öllum tilvikum átt upptökin að þessu að sér sofandi og hann stöðvað hana er hann vaknaði. Svo sem áður er fram komið var tvívegis tekin skýrsla af telpunni í Barnahúsi og liggja fyrir myndbönd af þeim. Í fyrra skiptið tjáði hún sig nánast ekkert um málið, en í hið síðara komu fram ýmis atriði, sem styðja það að kynferðislegt athæfi hafi átt sér stað, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Kom meðal annars fram að ákærði hefði sagt að hún mætti ekki segja frá, hvernig þau lékju sér og að hann hefði stungið upp á þessum leik. Ákærði hefur viðurkennt fyrir dómi að hann hafi á einhverju stigi beðið hana að segja ekki frá. Ekki verður á það fallist með héraðsdómi að það dragi úr sönnunargildi síðari skýrslu stúlkunnar að hún hafði áður verið yfirheyrð. Allt að einu taldi héraðsdómur framburð hennar trúverðugan og er fallist á það mat. Í sönnunarmati sínu telur héraðsdómur frásögn ákærða um frumkvæði telpunnar að kynferðismökum að honum sofandi mjög ótrúverðuga. Þegar litið er til alls þess í heild, sem fyrir liggur í málinu, er ekkert fram komið, er bendir til þess að þetta mat sé rangt, sbr. 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Að þessu virtu verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og heimfærslu atferlis hans til refsiákvæða staðfest. Ákærði á sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að hann braut gegn mjög ungri telpu, 6 - 7 ára að aldri, sem var stjúpdóttir hans og undir umsjá hans á heimili þeirra. Brást hann þannig með öllu trúnaðarskyldum sínum gagnvart henni. Atferli hans var gróft og náði yfir ekki skemmri tíma en eitt ár. Ljóst er af fyrirliggjandi gögnum að atferlið hefur valdið henni verulegu tjóni, sem hún kann að búa lengi að, og mátti ákærða vera þetta ljóst. Óhjákvæmilegt er einnig að hafa í huga framferði ákærða eftir að upp um brotin komst, sbr. 8. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en hann hefur ekki sýnt eftirsjá og reynt að varpa allri ábyrgð yfir á herðar telpunnar. Á hinn bóginn ber að líta til þess að ákærði hefur ekki áður verið dæmdur fyrir brot gegn lögum. Með framanritað í huga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. IV. Af hálfu brotaþola er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 1.200.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 19. nóvember 2001 til greiðsludags samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Til stuðnings kröfunni er vísað bæði til a. og b. liða 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Í héraðsdómi er rakin skýrsla Vigdísar Erlendsdóttur, sálfræðings og forstöðumanns Barnahúss, um meðferð telpunnar þar og niðurstöður hennar. Fyrir héraðsdóm kom einnig Dagbjörg Birna Sigurðardóttir, sérfræðingur í barna- og unglingageðlækningum og almennum geðlækningum, sem átti viðtal við telpuna. Lýsti hún greinilegri vanlíðan hennar og taldi hana sýna töluverð áfallastreitueinkenni, sem sérfræðingurinn taldi stafa af kynferðisbroti gagnvart telpunni. Samkvæmt vottorði barna- og unglingageðdeildar Landspítala, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, lá telpan á deildinni frá 8. apríl til 7. júní 2002. Einnig hefur verið lögð fyrir Hæstarétt greinargerð Hrefnu Ólafsdóttur, félagsráðgjafa og sérfræðings í meðferð með börn, unglinga og fjölskyldur, sem stundaði telpuna á deildinni og átti við hana samtals 17 viðtöl. Segir þar meðal annars að í fyrstu viðtölum hafi hún sýnt mörg merki um að hafa orðið fyrir áfalli og vera með áfallastreituröskun. Hún hafi einnig verið með önnur einkenni, sem oft hrjái unga þolendur kynferðislegrar misnotkunar, en þau séu einna helst neikvæð sjálfsmynd, markaleysi í samskiptum, að finna til eigin vanmáttar og óeðlileg kynferðisleg hegðan miðað bæði við aldur og þroska. Í niðurstöðukafla greinargerðarinnar segir að á grundvelli þess hve skammtímaeinkenni vegna hinnar kynferðislegu misnotkunar séu mikil megi leiða að því líkur að langtímaeinkenni verði einnig mikil. Sé í rannsóknum talað um að þolendur kynferðislegrar misnotkunar þurfi að takast á við einkenni hennar á breytingartímum í lífi sínu. Það megi því augljóst vera að telpan eigi eftir að takast á við afleiðingar hinnar kynferðislegu misnotkunar á þroskaárum sínum allt fram á fullorðinsár. Með hliðsjón af framansögðu verður ákærði gerður bótaskyldur samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, þar sem segir að heimilt sé að láta þann greiða miskabætur, sem ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns. Samkvæmt a. lið sömu greinar skal hið sama gilda um þann, sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni. Eins og áður er að vikið verður að telja hafið yfir allan vafa að telpan smitaðist af ákærða af tveimur kynsjúkdómum, er hann gekk með. Samkvæmt áðurgreindu vottorði barnalæknis og kvensjúkdómalæknis komu einkenni þessara sjúkdóma fram við skoðun á telpunni 7. febrúar 2001. Segir þar meðal annars að telpan hafi verið með útbreiddar kynfæravörtur á endaþarmssvæði og á kynfærum alveg að leggangaopi. Var gerð aðgerð í svæfingu 9. febrúar, þar sem vörtur voru fjarlægðar með lasergeislum. Telpan var síðan áfram í lyfjameðferð á sjúkrahúsinu vegna klamidíusýkingarinnar, og þurfti hún að hafa þvaglegg eftir laserbrennsluna til 19. febrúar, en 20. febrúar var hún útskrifuð af sjúkrahúsinu. Samkvæmt framburði ákærða fyrir dómi hafði hann tekið eftir því 2 – 3 árum áður en mál þetta kom upp að vörtur voru á getnaðarlim hans. Fyrst hafi verið aðeins ein, en síðan hafi þeim fjölgað og hélt hann að þær hefðu í lokin verið fjórar. Kvaðst hann ekkert hafa hugsað út í það að þetta væri eitthvað, sem gæti smitast við kynferðisleg samskipti. Móðir telpunnar sagði við yfirheyrslu hjá lögreglu 8. febrúar 2001 að hún hafi vitað að ákærði hefði verið með eina til tvær vörtur á getnaðarlim sínum er þau hófu búskap, en þeim hafi síðan fjölgað. Hafi ákærði aldrei viljað gera neitt í þessu. Ákærði vissi samkvæmt framansögðu um vörtur þær, er hann bar á kynfærum sínum, er hann framdi brot sín gagnvart barninu. Hann mátti gera sér grein fyrir því að um kynsjúkdóm væri að ræða, sem hætt væri við að smitaðist við athæfi hans. Verður að virða honum það til stórfellds gáleysis að hann lét sig þetta engu skipta og verður hann því gerður bótaábyrgur einnig á grundvelli a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Að þessu virtu þykir rétt að fallast á bótakröfu brotaþolans, þó þannig að upphafstími dráttarvaxta miðist við 22. nóvember 2001, er ákærða var birt bótakrafan. Staðfest verða ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Dæma ber ákærða til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Ákærði greiði A 1.200.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. nóvember 2001 til greiðsludags. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Málið, sem þingfest var 23. nóvember 2001 og dómtekið var 21. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 19. október 2001 gegn X [...], „fyrir kynferðisbrot með því að hafa, á árinu 2000, nokkrum sinnum haft kynferðismök við stjúpdóttur sína, A, [...], á heimili þeirra að [...], með því að láta telpuna taka getnaðarlim sinn í munn og sleikja, snerta kynfæri hennar með fingrum, leggja liminn að kynfærum telpunnar og viðhafa samfarahreyfingar og í eitt skipti reyna að stinga limnum í endaþarm hennar. Telst þetta varða við 1. mgr. 201. gr. og 1. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 40, 1992. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A er krafist skaðabóta sem hér segir: 1. Þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993, nú að fjárhæð kr. 1.690 eða kr. 910 á dag, fyrir það tímabil þjáningabóta tjónþola sem metið verður af dómkvöddum matsmönnum í matsmálinu nr. M 6/2001, en til vara fyrir tímabil að mati dómsins. 2. Bóta fyrir varanlegan miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga í samræmi við væntanlega niðurstöðu dómkvaddra matsmanna í matsmáli nr. M 6/2001 um miskastig tjónþola, en til vara að mati dómsins, allt að kr. 7.808.000. 3. Bóta fyrir varanlega örorku samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga í samræmi við væntanlega niðurstöðu dómkvaddra matsmanna í matsmálinu nr. M 6/2001 um örorkustig tjónþola og útreikning tryggingastærðfræðings á fjárhæð í samræmi við það mat. 4. Bóta fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga samkvæmt mati dómsins og í samræmi við væntanlegt álit dómkvaddra matsmanna í matsmálinu nr. M 6/2001 um framtíðarþörf tjónþola fyrir meðferð allt að kr. 500.000. 5. Miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga allt að kr. 1.200.000 samkvæmt mati dómsins. Krafist er hækkunar fjárhæð í kröfuliðum 1 og 2 miðað við dómsuppsögudag samkvæmt 15. og 29. gr. skaðabótalaga. Krafist er dráttarvaxta í öllum tilvikum frá dómsuppsögudegi eða fyrr að mati dómsins. Krafist er bóta vegna kostnaðar af því að halda fram bótakröfu. Loks er krafist dóms um þóknun réttargæslumanns.“ Af hálfu ákæruvaldsins er auk þess, sem fram kemur í ákæru, krafist að ákærða verði gert að greiða allan sakarkostnað. Við munnlegan flutning málsins var fallið frá að svo stöddu þeim bótakröfum, sem fram koma í ákæru, að öðru leyti en því, að gerð sé krafa af hendi A um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, allt að kr. 1.200.000 eftir mati dómsins. Krafist er dráttarvaxta frá dómsuppsögudegi eða fyrr að mati dómsins. Þá gerir réttargæslumaðurinn kröfu um þóknun vegna réttargæslunnar. Af hálfu ákærða eru gerðar þær kröfur, aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing ákærða verði svo væg sem lög leyfa. Verjandinn gerir kröfu um málsvarnarlaun og réttargæslulaun að mati réttarins. Málavextir eru þeir, samkvæmt því, sem segir í bréfi félagsmálafulltrúa [...], til sýslumannsins [...], dagsettu 29. janúar 2001, að B, hafði símasamband við félagsmálafulltrúann þann 26. janúar 2001, „til að tilkynna meint kynferðislegt ofbeldi” af hálfu sambýlismanns hennar, ákærða í máli þessu, gagnvart dóttur hennar, A, en ákærði er stjúpfaðir hennar. Að ósk félagsmálafulltrúans kom B samdægurs til viðtals við hann á skrifstofu hans. Í bréfinu segir, að B hafi skýrt svo frá, að á gamlársdag, 31. desember sl. hafi hana farið að gruna, að ekki væri allt með felldu um samskipti X við dóttur hennar, en áður hefði hana ekki grunað neitt óeðlilegt. Þennan dag kvaðst hún hafa fundið blóðugar nærbuxur af A og við það hafi vaknað grunur um að eitthvað væri að. Þennan sama dag um eða rétt eftir hádegi segist hún hafa komið inn í svefnherbergi þeirra og hafi X þá verið uppi í rúmi með A, en um leið og hún hafi komið inn hafi hún kallað til A, og spurt hvað hún væri að gera. Í sömu andrá sagði B, að X hefði snúið sér skyndilegan frá A og til veggjar. Nokkru síðar segir B, að X hafi farið eitthvað út. Hún hafi þá farið að ganga á A og spyrja hana um blóðið í brókinni. A hafi í fyrstu ekkert þóst vita um þetta, en síðan hafi hún farið að lýsa fyrir B, að ákærði hefði haldið saman á sér hnjánum eða lærunum og „hreyft sig mjög hratt”. B hafi þó skilist á A, að ákærði hefði ekki sett getnaðarlim sinn í leggöng hennar („ekki inn í gatið”). B sagði, að A hefði einnig sýnt henni vörtur, sem hún hafi verið komin með á kynfæri, en X sé með sams konar vörtur við eða á kynfærunum. B sagði, að A hafi ekki sagst muna, hve oft svona eða svipaðir atburðir hafi gerst, en það hafi verið nokkrum sinnum. B sagði, að A hefði átt mjög erfitt með að tjá sig um þetta, hún hafi grátið mikið og stundum ekki getað sagt orðin, sem hún ætlaði að segja nema stafa þau. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi, að hann hefði hafið sambúð með B, móður A, vorið 1995. A hafi þá komið á heimili ákærða með móður sinni, en sambúðinni hafi lokið eftir að þetta mál, sem hér er til meðferðar kom upp. Ákærði skýrði svo frá, að skömmu eftir ársbyrjun 2000, hann mundi ekki dagsetningu nákvæmlega, hafi hann farið á [..] um nótt. Hann hafi komið heim um daginn, en B hafi þá verið að heiman við vinnu fram eftir kvöldi. Hann hafi séð um að koma börnunum í rúmið um kvöldið, en hann hafi síðan tekið með sér sæng og lagst frammi í stofu og horft þar á sjónvarp og beðið þess, að börnin sofnuðu. Hann hafi vaknað einhverju seinna við þá tilfinningu, að hann væri að fá kynferðislega fullnægingu, og hafi þá áttað sig á því, að A var að sleikja á honum kynfærin. Hann kvaðst hafa rifið hana af sér og spurt hana hvað hún væri að gera, skammað hana og rekið hana aftur inn í rúm. Ákærði kvaðst ekki hafa haft kjark til að skýra B frá þessu þetta kvöld, en hann talaði við hana kvöldið eftir og sagði henni, að telpan hefði leitað á hann. Hann kvaðst ekki hafi farið út í nánari lýsingu á því, sem gerst hafði. Viðbrögð hennar voru mjög hörð og eitthvað á þá leið, hvort hann væri orðinn svo langt leiddur, að hann væri farinn að leita á barnið líka. Hann kvaðst hafa reynt að útskýra, að þannig væri þessu ekki farið, heldur hefði A leitað á hann. Hann hafði spurt B, hvað væri hægt að gera í málinu, hvort hún vildi tala við A og útskýra fyrir henni, að þetta mætti ekki gera. Þessu hafi B neitað og hefði þessi samræða endað með því, að B hafði sagt, að þetta væri hans vandamál. Ákærði segir, að í apríl sama ár, hafi hann verið við viðgerðarvinnu í landi og verið jafnframt við áfengisdrykkju. Hann hafi komið heim um nóttina og fór að sofa í rúmi sínu og hafði B verið þar einnig. Hann hafa vaknað um morguninn við að búið var að taka getnaðarlim hans út úr brókinni og var hann reistur, en A hafi setið klofvega ofan á honum og verið skaka sér á limnum. Hann hafi rifið hana af sér og skammað hana en hún hafi ekki sagt neitt, en hann hafi rekið hana í burt úr rúminu. Ákærði kvaðst hafa reynt að ræða þetta við móðurina, en viðbrögðin hafi verið svipuð og í fyrra sinnið, að þetta væri hans vandamál. Ákærði taldi, að líklega í júní eða júlí sama ár, hafi þetta komið upp aftur. Hann hafi í það skipti vaknað við það að morgni til, að A er að sleikja á honum kynfærin og hafi það í raun verið mjög keimlíkt fyrsta skiptinu. Hann hefði í raun vaknað við, að hún ætlaði að spretta upp og hafi ætlað að fara, en hann hafi argað á hana að koma aftur og hafi hann þá rætt þetta mjög ítarlega við hana, hvað væri rétt og rangt í þessu. Hann hafi óskað skýringa á því, hvers vegna hún gerði þetta. Hefði hún meðal annars gefið þá skýringu, að þetta væri gott, eða eitthvað í þá átt. Hann hefði sagt henni, að hún ætti heldur að fikta við sig sjálf. Hann hafi tekið af henni margfalt loforð um að gera þetta ekki aftur, þar sem hún vissi, að hann vaknaði ekki við þetta, sér í lagi ef hann hefði drukkið áfengi. Ákærði sagði, að enn hefði komið fyrir atvik, hann minnti, að það hefði verið í september sama ár. Hann hafði verið að vinna um nóttina og hafi komið heim undir morgun og lagst inn í rúm og farið að sofa. Hann hafi vaknað rétt fyrir hádegi og hafa legið á vinstri hlið. A hafi legið á vinstri hlið og þétt upp að honum og hafði tekið getnaðarlim hans út úr brókinni og tekið niður brókina af sjálfri sér. Hún hafi legið það þétt upp að honum, að limurinn hafi legið milli læra hennar og uppvið kynfæri hennar. Hún hefði viðhaft einhvers konar samfarahreyfingar svo að hann mundi nuddast við hana. Þegar hann hafi vaknað kvaðst hann hafa spurt hana hvað hún væri að gera og hvort hún hefði ekki verið búin að lofa honum einhverju öðru. Hefði hann verið mjög höstugur við hana. Hún hefði legið kyrr. Hann hafi nú lagt aðra hendina á mjöðm hennar dregið sig aðeins frá henni og ýtt limnum í átt að klofinu eða rassinum, endaþarmi eða kynfærum, eða þarna á milli og ýti svolítið á. Sagði hann að verið gæti að hann hefði snert endaþarm og kynfæri hennar með limnum. A hafi þá farið að skæla og taldi ákærði að það mundi hafa stafað af því, henni hafi ekki litist á hversu grimmdarlegur hann hafi verið. Hann hefði skammað hana mikið og allt að því misst stjórn á sér af reiði og hefði hann hrist hana þannig að hún hafi farið gráta. Nánar aðspurður sagði ákærði að tilgangur sinn með þessu hefði verið að setja liminn í átt að rassi hennar og í þeim tilgangi að meiða hana til að gera hana afhuga sér. Hefði hann rámað í, að hafa lesið grein um konu, sem hefði sætt kynferðislegri misnotkun og hefði lýst því, hversu sárt hafði verið þegar höfð voru við hana endaþarmsmök. Hefði tilgangur hans verið að gera stúlkuna afhuga sér með þessum hætti. Hann hefði um leið og hann gerði þetta gert sér grein fyrir því, að hann hefði nú snúið dæminu við þannig, að hann væri farinn að gera eitthvað við hana og dregið sig til baka. Borinn var undir ákærða hluti skýrslu, sem hann hafði gefið fyrir lögreglu þann 19. júlí 2001, þar sem segir: „Þá minntist ég þessarar umræddu blaðagreinar og setti aðra hendina ofan á mjöðmina á henni og beindi reistum limnum að endaþarmi hennar og þrýsti honum fast að endaþarminum. Ég fann ekki að limurinn færi inn í endaþarminn.” Ákærði sagði, að þessi lýsing væri það sem hann væri að segja nú. Sérstaklega aðspurður sagði ákærði, að í öll skipti, sem hér hefur verið lýst, hafi limur hans verið stífur, en þó einna síst í síðastnefnda skiptið. Þá sagði ákærði, að hann hefði verið undir áhrifum áfengis í öll skiptin nema það fyrsta. Ákærði sagði frá því, að hann hefði sagt mági sínum, [..], frá því sem gerst hafði og leitað hjá honum ráða um hvað hann gæti gert. Þetta hefði hann gert fyrst áður en þeir fóru saman til [...] í apríl 2000, en einnig í þeirri ferð. Ekki mundi ákærði, hvað [...] hefði ráðlagt honum annað en að þyrfti að útskýra þetta ítarlega fyrir henni og skamma hana fyrir það. Ákærði sagði frá því aðspurður, að honum hefði ekki verið kunnugt um að hann væri haldinn kynsjúkdómum, fyrr en í rannsókn þessa máls. Hann sagði, að tveimur árum áður, hefði hann tekið eftir því, að alveg upp við rótina uppi í hárum, var eitthvað, sem líktist fæðingarbletti, aðeins útstandandi og líktist vörtum. Þetta hefði ekki angrað hann neitt og hann gerði sér ekki grein fyrir að um gæti verið að ræða kynsjúkdóm. Hann hefði ekki leitað læknis út af þessu. Hann kvaðst ekki hafa vitað um neitt sem héti kynfæravörtur og hann hefði ekki gert sér grein fyrir því, að þarna væri um eitthvað að ræða, sem hann hefði getað smitað telpuna með. B gaf skýrslu fyrir dómi og skýrði svo frá, að hún hefði hafið sambúð með ákærða 1995 og eigi þau tvö börn saman, en fyrir hafi hún átt A. Hún sagði, að fyrst hefði vaknað grunur um kynferðisbrot að hana minnti um jólaleytið 1999, þegar A hefði sagt henni frá því, að ákærði hefði verið inni hjá henni og setið í rúminu hjá henni en ekki gat hún greint frá því, hvað hann hefði gert, en vitnið sagði, að hún hefði verið mjög sár út í hann. Vitnið sagðist einhverju seinna hafa reynt að tala um þetta við ákærða, en hann hefði ekki kannast við að hafa leitað á telpuna og leystist þessi umræða upp í rifrildi þeirra á milli. Næst hafi málið borið á góma á gamlársdag 2000. Þá hefði A kvartað undan því, að hún fyndi til og bað vitnið hana þá að sýna sér hvar það væri Þá hefði A sýnt henni vörtur á kynfærum sínum, en einnig hafði komið frá henni blóð í nærbuxur hennar. Vitnið sagði frá því, að þennan sama dag hafi hún komið inn í herbergi þeirra, þar sem ákærði lá í rúminu, og hafði A þá skriðið upp í til hans. Ákærði lá upp við vegginn og hún lá við hlið honum. Um leið og vitnið kom inn í herbergið og hafði sagt: „A, hvað ertu að gera?”, hafði ákærði snúið sér snöggt til veggjar. Telpan hafði komið þá út, og í framhaldi af þessu hafði A sýnt henni vörturnar. Vitnið ræddi fyrra atvikið við vinkonu sína, [...]. Vitnið sagði, að einhvern tíma hefði ákærði haft orð á því, að honum þætti óþægilegt, hvernig A kæmi fram við hann, en þessi umræða hefði ekki snúist um neitt kynferðislegt. Að öðru leyti taldi vitnið, að ekki hefði orðið neitt úr þessu samtali frekar en hinu fyrra og hefði það sömuleiðis snúist upp í reiði. Vitnið sagðist ekki hafa orðið þess vör að A hefði verið með neina kynferðislega tilburði við ákærða. Vitnið sagði, að samband telpunnar og ákærða hefði að einhverju leyti einkennst af samkeppni við bróður hennar um athygli. Vitnið sagði aðspurt, um það, hvort breytingar hefðu orðið á A á þessum tíma, að þær hefðu orðið, til dæmis þegar hún var að byrja í skóla. Hún hefði alltaf verið henni erfið og verið sár út í vitnið, ef henni fannst vitnið ekki vera eins og hún vildi. Vitnið taldi engan vafa leika á því, að þetta mál hefði haft mikil áhrif á líðan hennar og lýsti hún því svo, að hún sæti oft ein og segðist bara vilja deyja og hefði allt á hornum sér. Vitnið sagðist hafa vitað af vörtum á ákærða frá því að þau hófu sambúð, en þær höfðu ekki verið ræddar neitt sérstaklega þeirra á milli, enda hefði vitnið aldrei fengið þær. Vitnið sagði, að hún hefði enn einhver samskipti við ákærða, enda væri slíkt óhjákvæmilegt, barnanna vegna. A hefði einnig hitt ákærða. Lýsti vitnið viðbrögðum hennar svo: „Hún klínir sig alveg upp við hann.” Samt vilji hún ekki eftir því sem vitnið best veit tala við hann í síma og kallar hann ekki lengur pabba sinn. Vitnið segir, að A hafi orðið fyrir miklum áhrifum af öllu þessu og sérstaklega aðspurð um það, hvort málareksturinn í framhaldi af atvikunum með ákærða, hafi haft áhrif, segir hún, að A sé í rosalegum feluleik í þessu sambandi. Þannig megi enginn vita, að hún sé að fara í Barnahús af því að þetta sé svo viðkvæmt fyrir henni. Vitnið, A, var yfirheyrð tvisvar sinnum fyrir dómi, sem settur var í Barnahúsi, 6. febrúar 2001 og 11. maí sama ár. Í fyrra viðtalinu kom lítið sem ekkert efnislegt fram, en í því síðara tjáði vitnið sig lítið eitt um sakarefnið, þó mest með því að kinka kolli eða hrista höfuðið. Meðal annars sem fram kom í framburði hennar var, að ákærði hefði sagt við hana: „Þú mátt ekki segja hvernig við leikum okkur”, en hún sagðist samt hafa sagt það. Þá kom fram hjá henni að ákærði hefði stungið upp á leiknum. Þá mátti lesa það út úr framburðinum, að ákærði hefði komið við klof hennar. Þá kom fram hjá henni, að hún hefði verið í fötum þegar þetta gerðist, en ákærði hefði snert hana innan við fötin. Eftir þetta voru svör vitnisins við spurningum að mestu höfuðhreyfingar, sem svör við ítarlegum spurningum sálfræðingsins, en lesa mátti út úr þessum svörum hennar, að ákærði hefði einnig komið við klof hennar með typpinu og að stundum hafi hún fundið til þegar hann gerði það. Þá kom fram hjá vitninu, að ákærði hefði ekki farið með typpið inn í kynfæri hennar. Rétt er að taka fram, að myndbandsupptakan af skýrslu stúlkunnar er þannig úr garði gerð að andlit hennar er lítill hluti af myndfletinum og andlitsdrættir og svipbrigði sjást ekki eða mjög ógreinilega. Sú aðferð við skýrslutökuna að halda áfram yfirheyrslunni öðru sinni, þar sem ekki náðist sá árangur sem stefnt var að í fyrra skiptið leiðir til þess, að sönnunargildi skýrslunnar af stúlkunni A er mjög takmarkað. Fram hefur farið rannsókn á ákærða með tilliti til kynsjúkdóma. Reyndist hann samkvæmt vottorði Jóns Hjaltalín Ólafssonar, yfirlæknis húð- og kynsjúkdómadeildar Landspítalans, frá 23. apríl 2001, hafa kynfæravörtur (condyloma accuminata). Um er að ræða vörtur sem koma aðallega á kynfærin og eru orsakaðar af veirum. Þetta er smitandi kynsjúkdómur. Þá sýndi rannsóknin að ákærði hafði einnig kynsjúkdóminn klamydíu. Reyndist ákærði vera smitaður af bakteríu, sem tilheyrir undirflokknum D3a. Þá fór einnig fram skoðun á brotaþola, A. Í vottorði Jóns R. Kristinssonar, barnalæknis og Þóru F. Fischer, kvensjúkdómalæknis, dagsettu 26. febrúar 2001, um A, segir: „[...] og síðar í vottorðinu: „Niðurstaða rannsóknarinnar er, að stúlkan greindist með tvo kynsjúkdóma, conyloma acuminata og Chlamydiu.” Í vottorði sömu lækna, dagsettu 8. júní 2001, segir: „Kynmök eru nánast undantekningalaust ástæða fyrir condyloma- og Chlamydiusmiti á kynfærum barna sem eru eldri en 2ja-3ja ára gömul. Varðandi greiningu á Chlamydiu í undirflokka fylgir hér með afrit af svari frá Rannsóknarstofu Landspítalans, sýklafræðideild.” Með vottorðinu fylgdu niðurstöður stofngreiningar Chlamydia trachomatis. Fram kemur í niðurstöðunni [...]. Stofn í viðkomandi sýnum reyndist vera: Serotypa: D og Arfgerð: D3a. Í framburði dr. Jóns Hjaltalín Ólafssonar, kom fram að kynfæravörtur eða condyloma acuminata, sé veirusjókdómur, sem mjög erfitt sé að lækna að fullu. Chlamydia sé bakteríusjúkdómur, sem tiltölulega auðvelt sé að lækna með lyfjum en gæti þó haft þær afleiðingar að valda bólgum í eggjaleiðurum hjá konum og þessar bólgur geti valdið ófrjósemi. Þar kom einnig fram, að sjúkdómar þessir smitist nánast eingöngu við kynmök. Hann hafði aldrei heyrt um að börn smitist af Chlamydiu af móður við fæðingu nema þá í augu. Þá sagði hann, að bæði vörtur og Chlamydia smitist fyrst og fremst við að kynfæri snerti kynfæri. Læknirinn upplýsti, að mun meiri líkur væru fyrir því, að ungt fólk, einkum ungar stúlkur, smituðust af vörtum þessum. Vigdís Erlingsdóttir, sálfræðingur og forstöðumaður Barnahúss, hafði A til meðferðar og gaf skýrslu um þá meðferð og athugun. Skýrslunni lýkur með samantekt og áliti, þar sem segir: „A uppfyllir greiningarskilyrði áfallastreitu 309.81 Posttraumatic Stress Disorder) en hún sýnir einkenni a) endurupplifana (truflandi minningar um atvikið, hugsanir, ímyndir, skynjanir, ítrekaðir draumar um atvikin), b) hliðrunar (hliðrun við hugsunum, tilfinningum eða umræðu sem tengist atvikinu, minnkaður áhugi á eða þátttaka í athöfnum, firring frá öðru fólki) og c) aukinnar örvunar (pirringur eða reiðiköst, einbeitingarerfiðleikar) Sjálfsmat telpunnar er lágt, hún er döpur, áhyggjufull og á í erfiðleikum með samskipti við aðra, m.a. vegna tortryggni og skapsveiflna. Hún hefur sektarkennd vegna atvikanna. Eftirtaldir þættir veita forspá um hversu vel börn sem þolað hafa kynferðisofbeldi munu ná sér af afleiðingum ofbeldisins: a) Stuðningur innan fjölskyldu/viðbrögð fjölskyldunnar þegar barnið segir frá ofbeldinu, b) fjölskyldutengsl gerandans við þolandann. Náin tengsl milli geranda og þolanda (ss. stjúpföður og dóttur) hefur jafnan alvarlegri afleiðingar fyrir þolandann en ef gerandinn er einhver sem barnið ber takmarkað traust til. Ef gerandinn er einhver sem barnið treystir, er það líklegt til að auka sektarkennd barnsins og gera því erfitt fyrir að treysta fólki á nýjan leik , c) hversu lengi hefur ofbeldið varað. Ef ofbeldið hefur varað lengi eru meiri líkur á því að barnið hafi hlotið varanlegan skaða. Við slíkar aðstæður má ætla að þau einkenni sem barnið fær festist í sessi og verði þrálátari, d) hversu alvarlegt var ofbeldið. Tilraunir til innþrengingar í leggöng, munn eða endaþarm valda jafnan alvarlegri einkennum en vægari áreitni. Ljóst er að A hefur þörf fyrir áframhaldandi meðferð. Ætla má að hún muni eiga við langvinnan vanda að etja vegna misnotkunarinnar sem hún varð fyrir og óvíst hvort hún nái sér nokkurn tíman að fullu.” Niðurstaða: Ákærði hefur játað, að hafa í fjórum tilvikum, í ársbyrjun 2000, í apríl 2000, í júní eða júlí 2000 og haustið 2000 haft kynmök við A. Í því atviki, sem varð haustið 2000, játaði ákærði, að hafa reynt endaþarmsmök við telpuna í þeim tilgangi að meiða hana eða hrekkja. Til stuðnings þessari frásögn er það litla, sem telpan, A, hefur sagt frá í skýrslu fyrir dómi þann 11. maí 2001. Hún sagði þá að ákærði hefði komið við klof hennar innan klæða með fingrum. Þá kom einnig fram hjá henni að hann hefði einnig komið við klof hennar með lim sínum og oftar en einu sinni. Mátti lesa það úr framburði hennar að hann hefði ekki farið inn í leggöng. Þá kom fram hjá henni, að henni hefði liðið illa á meðan á þessu stóð, en ekki fundið til nema stundum. Telpan var mjög treg til frásagnarinnar, en telja verður, þrátt fyrir þá annmarka sem voru á skýrslutökunni og áður er getið, óhætt að leggja trúnað á það, sem hún sagði um samskipti hennar og ákærða. Ákærði hefur haldið því fram, að í öll skiptin hafi þessi kynmök, sem lýst er að ofan, orðið að frumkvæði telpunnar og hafi hún hafið þessi mök að honum sofandi og hann vaknað við að þau væru hafin. Sú staðhæfing hans, að stúlkan hafi átt frumkvæðið að kynferðismökunum og byrjað þau meðan hann svaf þykir vera mjög ótrúverðug og fær ekki stuðning í framburði telpunnar, og ber að hafna henni. Má slá því föstu að ákærði hafi átt allt frumkvæði að þeim og stýrt þeim að öllu leyti. Þá verður að telja hafið yfir allan vafa, að telpan hafi smitast af þeim tveimur kynsjúkdómum, sem hún greindist með og eru þeir sömu og ákærði ber. Þá hefur komið fram, að Chlamydiusýkingin er af sjaldgæfri undirtegund, sem er hin sama hjá þeim báðum. Fram hefur komið hjá sérfræðingi á þessu sviði, að smit þessara sjúkdóma, sem fram koma í kynfærum verði aðeins við snertingu kynfæris við kynfæri, sem styður þá enn frekar, að ákærði hafi átt kynmök með þeim hætti við telpuna. Telst þannig sannað, að ákærði hafi gerst sekur um brot þau sem honum eru gefin að sök í ákæru og eru þar rétt fært til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði dagsettu 27. júlí 2001 hefur ákærði ekki gerst sekur um nein þau brot, sem ítrekunarverkun hafa í þessu máli. Þykir hæfileg refsing ákærða, X, vera fangelsi í 18 mánuði. Brotaþolinn, A, hefur orðið fyrir miskatjóni, sem fram hefur komið við sjálfa framningu brotanna, og kemur einnig fram í afleiðingum brotanna, eins og þeim er lýst hér að ofan í skýrslu sálfræðings. Þá verður að hafa í huga miskatjón, sem brotaþoli hefur orðið við vegna smits af kynsjúkdómum þeim, sem lýst er í læknisvottorðum þeim, sem rakin hafa verið. Með vísan til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999 verður ákærði dæmdur til að greiða A miskabætur, sem ákveðast 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá dómsuppkvaðningu til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun og þóknun fyrir réttargæslu á rannsóknarstigi 400.000 krónur til skipaðs verjanda ákærða, Arnar Clausen, hrl., og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Sifjar Konráðsdóttur, hrl. 200.000 krónur. Dóm þennan dæma Logi Guðbrandsson, dómstjóri, ásamt meðdómsmönnunum, Frey Ófeigssyni, dómstjóra og Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögskilinn tíma vegna veikinda í röðum dómara. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði, AS, kr. 1.000.000 í miskabætur, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá dómsuppkvaðningu til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun og þóknun fyrir réttargæslu á rannsóknarstigi 400.000 krónur til skipaðs verjanda ákærða, Arnar Clausen, hrl., og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Sifjar Konráðsdóttur, hrl. 200.000 krónur.
Mál nr. 339/1998
Líftrygging Lögræði Fyrning Gjafsókn
I tók við líftryggingarfé eftir mann sinn árið 1970. Í stað þess að varðveita hlut ólögráða sonar þeirra, S, ráðstafaði hún fénu. S varð lögráða árið 1986. Árið 1997 höfðaði hann mál á hendur I til heimtu síns hlutar af tryggingafénu auk þeirrar ávöxtunar sem hann hefði fengið, hefði féð verið varðveitt frá greiðsludegi. Kvaðst hann fyrst hafa frétt af tryggingunni árið 1995, en I kvað S hafa vitað um trygginguna frá því hann hafði aldur og þroska til. Talið var ósannað að I hefði þagað um trygginguna, vitandi að S væri ókunnugt um hana. Yrði S að bera hallann af þessu og væru því ekki fyrir hendi skilyrði þess að fyrning kröfunnar frestaðist á grundvelli 7. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda fram yfir það sem mælt er fyrir um í 8. gr. laganna. Krafa S var því talin fyrnd og var I sýknuð af kröfu hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 1998. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða sér 2.848.965 krónur með dráttarvöxtum frá 17. nóvember 1996 til greiðsludags, en til vara lægri fjárhæð með dráttarvöxtum frá 15. júlí 1970 eða síðara tímamarki. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt í héraði. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 14. október 1998. Hún krefst aðallega sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hún þess að aðaláfrýjanda verði aðeins dæmdar 56.488 krónur með dráttarvöxtum frá 17. nóvember 1996 til greiðsludags, en málskostnaður falli þá niður. Málavextir eru raktir í héraðsdómi. Um þá er ekki ágreiningur að öðru leyti en því, að gagnáfrýjandi kveður aðaláfrýjanda hafa vitað um líftryggingar föður síns frá því hann hafði aldur og þroska til, en aðaláfrýjandi kveðst ekkert hafa vitað um þær fyrr en nákominn ættingi hafi vakið athygli hans á þeim árið 1995. Gagnáfrýjandi mótmælir því ekki að hún hafi ráðstafað fé því, sem greitt var vegna líftrygginganna 15. júlí 1970, þegar aðaláfrýjandi var tveggja ára og hún sjálf orðin ekkja tvítug, í stað þess að varðveita og ávaxta hans hluta fjárins, eins og boðið hafi verið í 33. gr. þágildandi laga nr. 95/1947 um lögræði og síðar 33. gr. lögræðislaga nr. 68/1984. Þetta hafi hún gert af vanþekkingu og gáleysi. Gagnáfrýjandi reisir sýknukröfu sína á fyrningu, sbr. 2. tölulið 8. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Í ákvæði þessu sé sérregla um fyrningu krafna ómyndugra á hendur fjárhaldsmönnum. Þar sé kveðið á um lengri fyrningarfrest með þeim hætti, að án tillits til þess hvenær krafan stofnist byrji hún ekki að fyrnast fyrr en fjárhaldinu lýkur og þá á fjórum árum. Gagnáfrýjandi hafi verið fjárhaldsmaður og lögráðamaður aðaláfrýjanda, sem hafi orðið lögráða 31. janúar 1986. Hafi krafa hans því fyrnst 31. janúar 1990. Aðaláfrýjandi andmælir þessu og vísar til 7. gr. laga nr. 14/1905, sem hér eigi við. Þar sé kveðið á um að dragi skuldari sviksamlega dul á eða vanræki að skýra frá atvikum, er krafa byggist á eða valdi því að hún verði gjaldkræf og skuldaranum hafi borið skylda til að segja frá, þá fyrnist skuldin ekki, hvað sem öðru líði, fyrr en fjögur ár séu liðin frá þeim degi er kröfueigandinn fékk vitneskju um þessi atvik. Gagnáfrýjandi hafi vanrækt að segja frá tryggingarfénu og því hafi fyrningarfrestur ekki byrjað að líða fyrr en árið 1995. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins þurfi vanræksla gagnáfrýjanda ekki að hafa verið sviksamleg. Á þessi málsrök aðaláfrýjanda verður ekki fallist. Af orðalagi nefnds ákvæðis 7. gr. laga nr. 14/1905 er ljóst, að skilyrði þess að fyrningarfrestur lengist með þessum hætti eru þau, að skuldunautur hafi annaðhvort sviksamlega dregið dul á eða sviksamlega vanrækt að skýra frá atvikum, sem krafan er reist á og honum var skylt að skýra frá. Aðaláfrýjandi ber þannig sönnunarbyrði fyrir því, að gagnáfrýjandi hafi sviksamlega vanrækt upplýsingaskyldu sína gagnvart honum. Ekki er í ljós leitt að gagnáfrýjandi hafi þagað yfir vitneskju sinni um líftryggingarféð vitandi að aðaláfrýjanda væri um það ókunnugt. Er því ekki sýnt að hún hafi að þessu leyti komið sviksamlega fram við aðaláfrýjanda. Ber því að fallast á með gagnáfrýjanda að krafa aðaláfrýjanda sé fyrnd, sbr. 2. tölulið 8. gr. laga nr. 14/1905. Verður gagnáfrýjandi þannig sýknuð af kröfum aðaláfrýjanda í máli þessu. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Ingunn H. Þóroddsdóttir, er sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, Steingríms Blöndal. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 2. júní 1998. Mál þetta höfðaði Steingrímur Blöndal, kt. 310168-5809, Albertslund, Danmörku, með stefnu birtri 19. mars 1997 á hendur Ingunni H. Þóroddsdóttur, kt. 110949-7669, Vesturbyggð 4, Biskupstungum. Stefnandi krefst greiðslu á kr. 2.848.965 með dráttarvöxtum frá 17. nóvember 1996 til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Hann leggur fram kostnaðaryfirlit samtals að fjárhæð kr. 642.067. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara að hún verði ekki dæmd til að greiða hærri fjárhæð en kr. 56.488 með vöxtum eins og stefnandi krefst og að málskostnaður verði þá felldur niður. Málið var dómtekið 11. maí sl. Það var síðan endurupptekið 27. maí til þess að gefa stefnanda færi á að leggja fram tiltekna útreikninga. Var málið síðan dómtekið á ný. Stefnandi er sonur stefndu. Hann krefur hana um skaðabætur vegna vanrækslu hennar á að ávaxta í hans þágu líftryggingarfé er greitt var til hennar 1970 vegna föður hans, sem lést fyrr á því ári. Stefnandi er fæddur 31. janúar 1968, sonur stefndu og eiginmanns hennar, Steingríms Blöndal, kt. 190247-2369. Steingrímur lést 13. júní 1970. Aðilar máls þessa voru einkaerfingjar. Skiptameðferð á dánarbúinu var sleppt á grundvelli yfirlýsingar um að ekki fyndust eignir umfram útfararkostnað. Er faðir stefnanda lést voru í gildi tvær líftryggingar vegna hans hjá Líftryggingafélaginu Andvöku. Önnur tilgreindi lögerfingja sem rétthafa og greiddust úr henni kr. 289.000 (gamlar krónur). Hin tilgreindi ekki rétthafa, úr henni greiddust kr. 25.000 (gamlar krónur). Féð var greitt til stefndu 15. júlí 1970. Stefnandi kveðst aldrei hafa vitað um líftryggingar þessar og ekki frétt af þeim fyrr en ættingi hans spurði hann hvort hann ætti ekki eignir því faðir hans hefði verið “svo vel líftryggður”. Stefnda hefði af þessu tilefni tjáð honum að um smápeninga hefði verið að ræða. Loks eftir könnun hjá Líftryggingafélaginu Andvöku hefði hann í maí 1995 fengið að vita um áðurgreindar líftryggingar og hversu háar fjárhæðir hefðu verið greiddar til stefndu. Málsástæður stefnanda. Stefnandi kveður kröfu sína vera skaðabótakröfu og að hún byggist á 33. gr. lögræðislaga nr. 68/1984. Hann hafi sem lögerfingi verið rétthafi líftryggingarbótanna og borið að fá 2/3 hlut þeirra, gamlar krónur 210.083 af 315.125. Stefnandi vísar til skyldu stefndu sem lögráðamanns hans til að ávaxta fé hans tryggilega. Kröfu sína kveðst stefnandi miða við að hann verði eins settur fjárhagslega og ekkert réttarbrot hefði átt sér stað. Að beiðni stefnanda reiknaði Böðvar Þórisson, hagfræðingur, starfsmaður Seðlabanka Íslands verðmæti fjárhæðarinnar 315.125, ef stefnda hefði varðveitt og ávaxtað féð með kaupum á spariskírteinum ríkissjóðs frá 15. júlí 1970 til 13. september 1996, en þann dag var útreikningur gerður. Niðurstaða hans er sú að líftryggingabæturnar þannig ávaxtaðar hefðu numið kr. 4.273.447. Stefnandi kveðst eiga rétt á 2/3 hlutum þeirrar fjárhæðar, kr. 2.848.965, sem sé stefnufjárhæðin. Undir rekstri málsins var Vilhjálmur Bjarnason viðskiptafræðingur kvaddur af dóminum til að reikna ávöxtun sparifjár frá 15. júlí 1970. Niðurstaða hans er dagsett 1. febrúar sl. Hann gerir grein fyrir aðferðum sínum. Þær byggja allar á því að fé sé lagt til ávöxtunar 15. júlí 1970 og að lokadagur sé 13. september 1996. Reiknar hann þrjá möguleika með því að kaupa spariskírteini ríkissjóðs á hverjum tíma og eiga þau til loka binditíma og þá sé fjárfest á ný í spariskírteinum sem þá bjóðist. Með mismunandi fjárfestingarleiðum í spariskírteinum eru niðurstöður hans að 315.125 gamlar krónur væru a) kr. 6.166.956, b) kr. 4.290.011 eða c) 4.914.441. Í matsgerðinni er einnig reiknað með ávöxtun á bankareikningum. Er þá reiknað með hæstu vöxtum á bundnum reikningum frá 15. júlí 1970 til 30. júní 1979, en meðaltali banka á verðtryggðum reikningum með lengstum binditíma frá 1. júlí 1979 til 13. september 1996. Fæst þá talan 1.459.208. Niðurstöður byggðar á ávöxtun með spariskírteinum leiða allar til hærri niðurstöðu en stefnukrafan. Er málið hafði verið endurupptekið leitaði stefnandi á ný til Vilhjálms Bjarnasonar og skilaði hann útreikningi á ávöxtun miðað við bestu kjör á bundnum bankareikningum frá 15. júlí 1970 til 1. júlí 1984 og spariskírteinaflokki 1984-1 frá þeim degi til 31. janúar 1986. 210.083 gamlar krónur næmu samkvæmt því kr. 98.961 þann 31. janúar 1986, er stefnandi varð fjárráða. Málsástæður stefndu. Stefnda vísar til þess að krafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt 2. tl. 8. gr. laga nr. 14/1905. Ákvæðið sé sérregla um fyrningu krafna ófjárráða manns á hendur fjárhaldsmanni. Fyrningarfrestur slíkra krafna taki ekki að líða fyrr en fjárhaldinu lýkur og sé fyrningarfrestur fjögur ár. Varakröfu styður stefnda með því að samkvæmt 38. gr. lögræðislaga nr. 95/1947, er í gildi voru allt fram til 1984, hafi mátt ávaxta fé ófjárráða manna í innlánsstofnunum með ríkisábyrgð. Heimild til að taka við fé ófjárráða hafi Landsbanki Íslands haft samkvæmt 20. gr. laga nr. 11/1961. Stefnda fékk Jón Erling Þorláksson tryggingastærðfræðing til að reikna verðmæti líftryggingafjárins ef það hefði verið ávaxtað á sparisjóðsbók í Landsbanka Íslands til 20. september 1996. Samkvæmt niðurstöðu hans næmi hlutur stefnanda kr. 56.488. Stefnda heldur því fram að stefnanda hafi ekki tekist að sanna tjón sitt. Útreikningar þeir og matsgerð er hann hefur lagt fram sanni ekki tjón hans. Útreikningar þessir séu byggðir á forsendum sem eigi sér ekki stoð í lögum. Lögráðamenn hafi ekki verið skyldir til að ávaxta fé ólögráða með þeim hætti er matsgerð byggist á. Loks mótmælir stefnda matsgerð og útreikningum matsmanns sem óstaðfestum, en matsmaður kom ekki fyrir dóm. Niðurstaða. Er stefnda tók við líftryggingarfénu 15. júlí 1970 voru í gildi lögræðislög nr. 95/1947. Samkvæmt 33. gr. þeirra hvíldi á henni skylda til að varðveita hluta stefnanda til hagsbóta fyrir hann, af trúmennsku og hagsýni. Nánar er í 38. gr. veitt heimild til að reiðufé sé ávaxtað í lánastofnunum með ríkisábyrgð, enda hafi stofnunin heimild að lögum til að varðveita fé ólögráða manna. Lög nr. 68/1984 leystu af hólmi lögin frá 1947 og tóku gildi 1. júlí 1984. Samkvæmt 38. gr. þeirra laga bar að ávaxta fé ólögráða manna “tryggilega eins og best er á hverjum tíma ”. Ekki er staðhæft að stefnda hafi haldið fé stefnanda aðgreindu frá eigin fé 15. júlí 1970 eða síðar. Hún hefur með því að nota féð og að vanrækja ávöxtun þess í samræmi við lögræðislögin frá 1947 og 1984 bakað sér bótaskyldu gagnvart syni sínum, stefnanda málsins. Engu skiptir til hvers féð var notað, en á stefndu hvíldi skylda til að framfæra stefnanda. Ósannað er að stefnandi hafi fengið vitneskju um líftryggingaféð fyrr en hann segir sjálfur. Leiðir því 7. gr. laga nr. 14/1905 til þess að fyrningarfrestur tók ekki að líða fyrr en stefnandi fékk vitneskju sína. Er krafa hans því ekki fyrnd. Stefnandi getur krafist skaðabóta er reiknast sem höfuðstóll sá er honum bar að fá 15. júlí 1970 og sú ávöxtun er hann hefði borið miðað við að stefnda hefði fullnægt þeim skyldum er lögræðislög á hverjum tíma lögðu henni á herðar. Því var málið endurupptekið og lagt fyrir stefnanda að útvega útreikning á ávöxtun á bankareikningi í Landsbanka Íslands frá 15. júlí 1970 til 1. júlí 1984, en með spariskírteinum ríkissjóðs frá þeim degi til 31. júlí 1986. Ekki er unnt eins og stefnda gerir að miða útreikning við óbundnar sparisjóðsbækur, en skylda hennar bauð að ávaxtað yrði með bestu kjörum í bankanum. Verður útreikningur matsmannsins Vilhjálms Bjarnasonar lagður til grundvallar niðurstöðu. Síðastnefndan dag varð stefndandi fjárráða og skyldur stefndu sem lögráðamanns féllu niður. Er því ekki unnt að reikna honum skaðabætur miðað við að fjárhæðin ávaxtist eftir þann dag. Krafan bæri hins vegar vexti frá þeim degi í samræmi við löggjöf á hverjum tíma, frá 14. apríl 1987 samkvæmt vaxtalögum. Þar sem vaxta er ekki krafist nema frá 17. nóvember 1996 þarf ekki að fjalla nánar um þá kröfu og hugsanlega fyrningu hennar. Niðurstaðan er sú að stefnda verður dæmd til að greiða stefnanda kr. 98.961 með dráttarvöxtum frá 17. nóvember 1996. Stefnandi hefur gjafsókn. Málflutningsþóknun lögmanns hans ákveðst án virðisaukaskatts kr. 230.000. Samkvæmt 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda dæmd til að greiða málskostnað til ríkissjóðs sem ákveðst kr. 135.000. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefnda, Ingunn H. Þóroddsdóttir, greiði stefnanda, Steingrími Blöndal, kr. 98.961 með dráttarvöxtum frá 17. nóvember 1996 til greiðsludags. Stefnda greiði kr. 135.000 í málskostnað til ríkissjóðs. Málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.á.m. málflutningsþóknun lögmanns hans, kr. 230.000.
Mál nr. 8/2022
Endurupptaka Endurupptökudómur Réttlát málsmeðferð Milliliðalaus sönnunarfærsla Mannréttindasáttmáli Evrópu Skriflegur málflutningur Frávísun frá Hæstarétti
Með dómi Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 74/2015 höfðu X, Y og Z verið sakfelld fyrir ýmsa háttsemi í starfsemi A ehf. Með úrskurðum Endurupptökudóms 30. desember 2021 var fallist á beiðni þeirra um endurupptöku málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ákæruvaldið tæki undir kröfu X, Y og Z um að vísa málinu frá Hæstarétti. Að gættri þeirri kröfugerð yrði í ljósi málsatvika og dóms Hæstaréttar í máli nr. 7/2022 að vísa málinu frá réttinum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Ása Ólafsdóttir hæstaréttardómari, Hjördís Hákonardóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Þorgeir Örlygsson fyrrverandi hæstaréttardómarar og Þorgeir Ingi Njálsson landsréttardómari.2. Með úrskurðum Endurupptökudóms í málum nr. 20/2021, 29/2021 og 30/2021, öllum uppkveðnum 30. desember 2021, var fallist á beiðni ákærðu um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 74/2015, sem dæmt var 28. apríl 2016, að því er ákærðu varðar.3. Ákæruvaldið krefst þess að málinu verði vísað frá Hæstarétti.4. Ákærðu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að héraðsdómur um sýknu þeirra verði staðfestur.5. Málið var dómtekið 18. október 2022 að fenginni yfirlýsingu málflytjenda um að ekki væri þörf munnlegs málflutnings í því, sbr. 3. málslið 1. mgr. 222. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Málsatvik6. Með ákæru sérstaks saksóknara 5. júlí 2013 var sex einstaklingum gefin að sök tilgreind refsiverð háttsemi í tengslum við rekstur A ehf. Ákærða X, fyrrverandi stjórnarformanni A ehf., og tveimur fyrrverandi stjórnendum félagsins voru gefin að sök umboðssvik. Þau voru meðal annars talin felast í því að hafa í sameiningu í fyrrgreindum störfum sínum misnotað aðstöðu sína og valdið félaginu verulegri fjártjónshættu er þeir létu félagið fjármagna efndir á samningum sem voru því óviðkomandi með nánar tilgreindum hætti. Þessi háttsemi var talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig voru ákærða X gefin að sök meiri háttar brot gegn lögum um bókhald nr. 145/1994 og lögum um ársreikninga nr. 3/2006 með nánar tilgreindum hætti.7. Í sömu ákæru voru ákærðu Y, sem fyrrverandi endurskoðanda ársreikninga A ehf., og ákærða Z, fyrrverandi kjörnum endurskoðanda félagsins, gefin að sök meiri háttar brot gegn lögum um ársreikninga nr. 3/2006 og þágildandi lögum um endurskoðendur nr. 18/1997 í störfum sínum við endurskoðun ársreikninga A ehf. og samstæðureikninga félagsins fyrir árin 2006 og 2007 með því að haga störfum sínum í ósamræmi við góða endurskoðunarvenju með nánar tilgreindum hætti. Jafnframt voru þeim ásamt B, löggiltum endurskoðanda hjá KPMG ehf., gefin að sök brot gegn þágildandi lögum um endurskoðendur nr. 18/1997 með því að rækja ekki endurskoðendastörf sín fyrir A ehf. í samræmi við góða endurskoðunarvenju.8. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. desember 2014 voru ákærðu ásamt fyrrgreindum þremur öðrum sakborningum málsins öll sýknuð af kröfum ákæruvaldsins. 9. Með dómi Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 74/2015 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu ákærðu B. Aðrir sakborningar voru á hinn bóginn sakfelldir og gert að sæta refsingu. Ákærða X var gert að sæta fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Ákærðu Y og Z voru dæmd í níu mánaða skilorðsbundið fangelsi og hvort um sig svipt löggildingu til endurskoðunarstarfa í sex mánuði frá uppsögu dómsins.0. Ákærðu leituðu hvert fyrir sig til Mannréttindadómstóls Evrópu. Í yfirlýsingum íslenska ríkisins, sem lagðar voru fyrir þann dómstól, var viðurkennt að brotið hefði verið á rétti ákærðu til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Var um það vísað til dóms mannréttindadómstólsins 16. júlí 2019 í máli nr. 36292/14, C gegn Íslandi, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að málsmeðferð hefði verið í ósamræmi við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi. Á grundvelli sameiginlegra yfirlýsinga ákærðu og íslenska ríkisins um sættir sem bárust dómstólnum 11. og 18. september 2020 og 27. nóvember sama ár felldi mannréttindadómstóllinn mál þeirra niður 4. mars 2021 með vísan til framangreindra sátta.1. Með bréfi 14. apríl 2021 fór ákærði X þess á leit við Endurupptökudóm að hæstaréttarmálið nr. 74/2015 yrði endurupptekið að því er hann varðaði og tekið til meðferðar og dómsuppsögu að nýju fyrir Hæstarétti. Með bréfi 16. júní sama ár fóru ákærðu Y og Z fram á að málið yrði endurupptekið að því er þau varðaði og tekið til meðferðar og dómsuppsögu að nýju. Til stuðnings beiðnunum var vísað til fyrrgreindra sátta ákærðu og íslenska ríkisins fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Svo sem áður er fram komið tók Endurupptökudómur beiðnirnar til greina með úrskurðum í málum nr. 20/2021, 29/2021 og 30/2021, öllum uppkveðnum 30. desember 2021. Var sú niðurstaða reist á d-lið 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Fyrir þessari niðurstöðu voru færð eftirfarandi rök í liðum 17 og 18 í úrskurði nr. 20/2021, en samhljóða niðurstöðu er að finna í úrskurðum nr. 29/2021 og nr. 30/2021:7. Eins og fyrr hefur verið rakið hefur íslenska ríkið viðurkennt í sátt sem lögð var fyrir Mannréttindadómstól Evrópu að brotið hafi verið gegn rétti endurupptökubeiðanda til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í sáttinni er vísað sérstaklega til máls […] gegn [Íslandi] þar sem dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að brotið hafi verið gegn reglunni um milliliðalausa málsmeðferð. Er þar jafnframt vísað til þess að endurupptökubeiðandi muni eiga kost á að óska eftir endurupptöku á máli nr. 74/2015 sem dæmt var í Hæstarétti 28. apríl 2016. Þá telur ríkissaksóknari, sem fer með lögbundið fyrirsvar vegna beiðna um endurupptöku sakamála samkvæmt XXXV. kafla laga nr. 88/2008, sterk rök mæla með endurupptöku málsins. 8. Í ljósi framangreinds verður að líta svo á að ágreiningslaust sé að sömu sjónarmið og lágu til grundvallar niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu í máli […] um brot gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans eigi við um meðferð máls endurupptökubeiðanda fyrir Hæstarétti. Í því felst meðal annars að leggja verður til grundvallar að óumdeilt sé að Hæstiréttur hafi í máli hans lagt nýtt og víðtækara mat á staðreyndir málsins, meðal annars á grundvelli endurrita munnlegra skýrslna sem gefnar voru fyrir héraðsdómi. Með vísan til þeirrar meginreglu sakamálaréttarfars að sönnunarbyrði um sekt ákærðu hvíli á ákæruvaldinu og að allan vafa um sök hans beri að meta honum í hag, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, þykir rétt með hliðsjón af framangreindu og eins og atvikum máls er háttað, að leggja til grundvallar að verulegir gallar hafi verið á meðferð máls endurupptökubeiðanda fyrir Hæstarétti í máli nr. 74/2015 sem hafi haft áhrif á niðurstöðu þess. Samkvæmt því verður fallist á beiðni endurupptökubeiðanda um að málið verði endurupptekið fyrir Hæstarétti, hvað hann varðar, á grundvelli d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.Niðurstaða2. Svo sem að framan greinir hefur ákæruvaldið tekið undir kröfur ákærðu um að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Því til stuðnings er meðal annars vísað til dóms Hæstaréttar 5. október 2022 í máli nr. 7/2022. Í því máli hafði Endurupptökudómur heimilað endurupptöku máls, meðal annars með vísan til niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu um að brotið hefði verið gegn reglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu og þar með rétti sakbornings til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í dómi Hæstaréttar er rakið að munnleg sönnunarfærsla geti ekki farið fram fyrir réttinum eftir gildistöku laga nr. 49/2016 og þegar litið væri til þess að með lögum nr. 47/2020 hafi verið lögfest heimild fyrir Endurupptökudóm til að ákveða að máli sem dæmt hefði verið í Hæstarétti yrði vísað til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti yrði því slegið föstu að Hæstarétt skorti að gildandi lögum heimild til að láta slíka sönnunarfærslu fara fram fyrir réttinum. Því hafi Endurupptökudómi að réttu lagi borið, miðað við þær ástæður sem dómurinn lagði til grundvallar endurupptöku málsins, að nýta þá heimild sem hann hefur eftir síðari málslið 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008 til að vísa því til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti. Endurupptökudómi hafi borið að gæta að þessu af sjálfsdáðum. 3. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar kemur einnig fram að í ljósi þess að málið sé endurupptekið af þeirri ástæðu að meðferð þess fyrir Hæstarétti hafi verið í ósamræmi við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu verði ekki úr því bætt nema með því að leiða ákærða og vitni fyrir dóm til skýrslugjafar. Sé réttinum ókleift að bæta úr því og þá hafi hann heldur ekki að lögum heimild til að hnekkja að þessu leyti niðurstöðu Endurupptökudóms eða vísa málinu til meðferðar hjá Landsrétti. Enn fremur er þar vísað til 59. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um að skipan dómsvaldsins skuli ákveðin með lögum. Taki það ekki aðeins til þess að stofnunum þessum sé komið á fót með lögum heldur einnig að þar sé mælt fyrir um málsmeðferðina. Væri því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti.4. Ákæruvaldið reisir sem fyrr segir kröfu um frávísun málsins frá Hæstarétti á þeim grunni að endurupptaka þess hvíli á sömu sjónarmiðum og lögð eru til grundvallar í framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 7/2022. Því verði ekki hjá því komist að krefjast frávísunar málsins.5. Til grundvallar endurupptöku máls þess sem síðar var leitt til lykta með dómi Hæstaréttar í máli nr. 7/2022 lá dómur Mannréttindadómstóls Evrópu 16. júlí 2019 í máli nr. 36292/14, C gegn Íslandi. Í þessu máli liggja fyrir sáttir milli ákærðu og íslenska ríkisins sem gerðar voru með vísan til fyrrgreinds dóms mannréttindadómstólsins. Að gættri kröfugerð ákæruvaldsins hér fyrir dómi verður í ljósi málsatvika og dóms Hæstaréttar í máli nr. 7/2022 að vísa málinu frá Hæstarétti. 6. Eftir þessum málsúrslitum greiðist sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2015, að öllu leyti úr ríkissjóði.7. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Allur sakarkostnaður málsins vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu Y, Gests Jónssonar lögmanns, 10.592.947 krónur, ákærða X, Ólafs Eiríkssonar lögmanns, 16.172.080 krónur, og ákærða Z, Ragnars Halldórs Hall lögmanns, 10.272.295 krónur. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu Y, Gests Jónssonar lögmanns, 700.000 krónur, ákærða X, Ólafs Eiríkssonar lögmanns, 700.000 krónur, og ákærða Z, Ragnars Halldórs Hall lögmanns, 700.000 krónur.
Mál nr. 150/2016
Fullnaðarkvittun Lánssamningur Gengistrygging Vextir Fjármálafyrirtæki Viðbótarkrafa
H hf. og L hf. deildu um hvort L hf. hefði við endurútreikning á fimm lánssamningum, sem höfðu verið bundnir ólögmætri gengistryggingu, verið heimilt að reikna vexti á gjalddaga sem gjaldfallið hefðu fyrir endurútreikninginn eftir 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við heildarmat á öllum aðstæðum yrði að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefði á efnahag H hf. og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni. Var talið að þegar litið væri til stærðar H hf. og umsvifa félagsins væru áhrif viðbótarkröfunnar á H hf. svo veruleg að L hf. yrði sjálft að bera þann vaxtamun sem um var deilt í málinu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. febrúar 2016. Hann krefst þessað stefnda verði gert að greiða sér 1.165.866.988 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IEins og nánar er rakið í hinumáfrýjaða dómi lýtur mál þetta að fimm lánssamningum sem áfrýjandi gerði viðLandsbanka Íslands hf. og einu láni sem Grjóthylur ehf. gerði við bankann, enáfrýjandi tók það síðar yfir. Nánar tiltekiðvar um að ræða samning 4. nóvember 2003 að jafnvirði 650.000.000 krónur, 10.febrúar 2004 að jafnvirði 100.000.000 krónur, 29. ágúst 2005 að jafnvirði500.000.000 krónur, 22. ágúst 2006 að jafnvirði 200.000.000 krónur, 2. apríl2007 að jafnvirði 400.000.000 krónur og 21. maí sama ár að jafnvirði150.000.000 krónur. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 varsamningum þessum ráðstafað til stefnda.Stefndi taldi að lánssamningarnirhefðu að geyma ólögmæta bindingu við gengi erlendra gjaldmiðla. Þvíendurreiknaði hann lánin til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 um breytinguá lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 18. gr. þeirra laga, ogtilkynnti áfrýjanda það með bréfum 22. september, 11. október og 11. nóvember2011. Samkvæmt þeim útreikningum hækkaði lánssamningur 10. nóvember 2003 úr740.995.581 krónu í 808.278.185 krónur eða um 9,08%, lánssamningur 12. febrúar2004 lækkaði úr 100.891.147 krónum í 89.278.027 krónur eða um 11,51%,lánssamningur 29. ágúst 2005 úr 987.647.190 krónum í 566.768.412 krónur eða um42,61%, lánssamningur 22. ágúst 2006 lækkaði úr 475.744.698 krónum í308.996.855 krónur eða um 35,05%, lánssamningur 2. apríl 2007 lækkaði úr901.156.546 krónum í 429.311.711 krónur eða um 52,36% og lánssamningur 25.apríl 2007 lækkaði úr 320.189.608 krónum í 118.041.934 krónur eða um 63,13%.Samkvæmt þessu lækkuðu eftirstöðvar samninganna um samtals 1.205.949.646krónur. Við þessa útreikninga var tekið tillit til viðbótarkröfu vegna vaxtafyrir liðna tíð samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001.Áfrýjandi heldur því fram að hann hafií kjölfar umræddra endurútreikninga leitað eftir frekari leiðréttingu frástefnda. Því til stuðnings hafi hann vísað til dóms Hæstaréttar 15. febrúar2012 í máli nr. 600/2011 þar sem hafnað var að kröfuhafa væri heimilt að reiknaafturvirkt hærri vexti en skuldari hafði staðið skil á. Meðal málsgagna ertölvupóstur 7. febrúar 2014 frá forstöðumanni fyrirtækjasviðs stefnda tiláfrýjanda þar sem áréttað var að bankinn væri ekki að hafna því að endurreiknalánin en teldi þörf á frekari upplýsingum áður en það yrði gert. Þá sagði ítölvupóstinum að til stæði af hálfu bankans, í ljósi dóms réttarins 12.desember 2013 í máli nr. 463/2013, að leiðrétta endurútreikninga þegar í hlut ættulítil félög en að svo stöddu yrði ekki leiðrétt gagnvart þeim sem teldust stór.Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómihefur áfrýjandi gert lánssamningana upp að fullu. Hefur hann aflað útreikningsá fjárhæð þeirrar viðbótarkröfu sem hann hefur staðið stefnda skil á vegnamismunar á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 þar tilstefndi endurútreiknaði lánin. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda svarar tilþeirrar fjárhæðar og er ekki tölulegur ágreiningur með aðilum.IIÁfrýjandi hefur höfðað málið tilendurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt við uppgjör fyrrnefndralánssamninga sem bundnir voru ólögmætri gengisviðmiðun. Stefndi hefur borið þvívið að óskráðar reglur um endurheimtu ofgreidds fjár komi í veg fyrir að krafaáfrýjanda verði tekin til greina. Um þá málsástæðu er þess að gæta að stefndiátti sjálfur frumkvæði að því að taka skuldarsambandið upp með endurútreikningilánanna en með því viðurkenndi hann í verki rétt áfrýjanda til leiðréttingareftir því sem lög stóðu til. Getur stefndi því ekki borið fyrir sig að reglurum endurheimtu ofgreidds fjár hindri að krafa áfrýjanda verði tekin til greina.Verður heldur ekki talið skipta máli í þessu sambandi þótt áfrýjandi hafi ekkigert sérstakan fyrirvara við endurútreikninga stefnda, enda lýsti hann því yfirmeð fyrrgreindum tölvupósti 7. febrúar 2014 að frekari leiðrétting gagnvartáfrýjanda gæti komið til greina að fengnum frekari upplýsingum. Vegna þessaraviðbragða stefnda getur engu skipt þótt áfrýjandi hafi ekki gert fyrirvara viðendurútreikningana þegar þeir bárust honum. Að þessu gættu ráðast úrslitmálsins af því hvort stefnda hafi verið heimilt við endurútreikning lánanna aðreikna með viðbótarkröfu vegna þess vaxtamunar sem krafa áfrýjanda umendurgreiðslu lýtur að.Svo sem Hæstiréttur hefur ítrekað slegið föstuer það meginregla kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt enhann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirrimeginreglu hefur verið viðurkennt að gera verði undantekningar við sérstakaraðstæður. Í þeim efnum hefur einkum komið til greina að víkja frá meginreglunniþegar skuldari hefur með réttu getað miðað við að lögskiptunum sé endanlegalokið og hann síðan í samræmi við það hagað ráðstöfunum sínum í góðri trú. Viðmat á þessu verður einnig að líta til eðlis skuldarsambandsins, aðstöðu bæðikröfuhafa og skuldara og hvorum þeirra stóð nær að ganga úr skugga um að efndirværu fullnægjandi eða bera áhættuna af mistökum sem leiddu til vangreiðslu. Þáverður viðbótarkröfu frekar hafnað ef kröfuhafi hefur sýnt af sér tómlæti viðað hafa uppi kröfu um leiðréttingu. Að baki undantekningum frá meginreglunnibúa sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en viðbótarkrafa getur haft í för með sérmikla röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara. Á það sérstaklega við þegarviðvarandi skuldarsamband til lengri tíma er tekið upp hvað fortíðina varðar ogskuldara í framhaldinu gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðumviðbótargreiðslum, þvert á væntingar skuldara um hið gagnstæða miðað við þaðsem aðilar hafa fram að því lagt til grundvallar í lögskiptum sínum. Eftir þvísem óhagræði skuldara er meira af viðbótarkröfunni því sterkari eru rökin tilað víkja frá meginreglunni.Þegar virt er staða aðila ískuldarsambandi, með tilliti til þess hvort fallist verði á viðbótarkröfu,hefur í dómaframkvæmd verið talið skipta máli hvort skuldari er annars vegareinstaklingur, lítið fyrirtæki eða fámennt sveitarfélag eða hins vegar stórtfyrirtæki. Að því er varðar fyrirtæki var viðbótarkröfu hafnað í dómiHæstaréttar 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013 og 30. janúar 2014 í máli nr.544/2013, en þar áttu í hlut smáfyrirtæki. Aftur á móti var viðbótarkrafa tekintil greina í dómum réttarins 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 og 13.október 2016 í máli nr. 34/2016 en þar var um að ræða mjög stór fyrirtæki áíslenskan mælikvarða. Í dómi 6. nóvember 2014 í máli nr. 110/2014 og í dómum15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015 reyndi hins vegar á tvö fyrirtæki,sem ekki voru jafn stór en með þó nokkur umsvif. Þar var hafnað viðbótarkröfu áhendur öðru fyrirtækinu, en hún tekin til greina á hendur hinu. Samkvæmt þessuer ekki útilokað að vikið verði frá meginreglunni þótt í hlut eigi meðalstór ogjafnvel stærri fyrirtæki, en þá þarf eðli máls samkvæmt meira að koma til svoþað verði gert. Er þess þá að gæta að stærri fyrirtæki búa að jafnaði yfirmeiri þekkingu á sviði fjármála eða eiga í öllu falli auðveldara með að aflasér hennar en þau sem smærri eru. Af þeim sökum verða gerðar ríkari kröfur tilaðgæslu stærri fyrirtækja gagnvart afleiðingum þeirra skuldbindinga sem þaugangast undir. Af þessu leiðir að því aðeins verður vikið frá meginreglunni umrétt kröfuhafa til fullra efnda, þegar stærri fyrirtæki eiga í hlut, að beitingreglunnar leiði til svo verulegrar röskunar á hagsmunum skuldara og jafnvægi ískuldarsambandinu að ekki verði við unað.Hvort sem litið er til hlutfallsviðbótarkröfu stefnda af höfuðstól lánanna, að teknu tilliti til hækkunarverðlags frá því lánin voru tekin, heildarfjárhæðar vaxtagreiðslna eða aðeinsfjárhæðar viðbótarkröfunnar, er öldungis ljóst að hún er umtalsverð. Verðureinnig að fallast á með héraðsdómi að lítið hlutfall afborgana breyti því ekkiað skapast hafi næg festa við framkvæmd lánssamninganna. Jafnframt verður lagt tilgrundvallar að báðir aðilar gengu út frá því að gengistrygging höfuðstólslánanna væri gild og eru því engin efni til að telja að áfrýjandi hafi ekkiverið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum hverju sinni fælu í sér fullarefndir. Mæla þessi atriði með því að krafa áfrýjanda verði tekin til greina, ánþess þó að þau ein og sér geti ráðið úrslitum. Að þessu gættu verður viðheildarmat á öllum aðstæðum að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefur áefnahag áfrýjanda og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni.Eins og áður greinir var áfrýjandatilkynnt um endurútreikninga stefnda á lánunum með bréfum 22. september, 11. októberog 11. nóvember 2011, en þeir tóku mið að því að stefndi ætti viðbótarkröfuvegna vangreiddra vaxta fyrir liðna tíð. Samkvæmt ársreikningi áfrýjanda 2011námu rekstartekjur hans 1.834.251.505 krónum eftir að tekið hafði verið tillittil niðurfærslu að fjárhæð 632.106.862 krónur vegna aflaverðmætis til eiginvinnslu. Rekstarhagnaður þess árs fyrir skatta og fjármagnsliði nam 376.555.741krónu og var eigið fé neikvætt um 137.235.811 krónur. Samkvæmt þessu nemurviðbótarkrafan tæplega tveimur þriðju hlutum tekna ársins eða rétt tæpumhelmingi eftir því hvort tekið er tillit til niðurfærslu vegna afla til eiginvinnslu. Þá nemur viðbótarkrafan rétt tæpum þreföldum rekstrarhagnaði ársins oghún ein skiptir sköpum um hvort eignir áfrýjanda hrökkva fyrir skuldum á þvíári. Að öllu þessu virtu eru áhrif viðbótarkröfunnar á áfrýjanda svo veruleg aðstefndi verður sjálfur að bera þann vaxtamun sem deilt er um í málinu og leiðiraf því að lánin voru bundin ólögmætri gengistryggingu. Var stefnda því óheimiltað taka tillit til viðbótarkröfunnar við endurútreikning lánanna og ber aðstanda áfrýjanda skil á fjárhæð er svarar til hennar. Fá ákvæði laga nr.151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, ekki haggaðþeirri niðurstöðu, svo sem Hæstiréttur hefur ítrekað lagt til grundvallar ídómum sínum um viðbótarkröfur vegna vaxta af gengistryggðum lánum, sbr. dómréttarins 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og fleiri dóma sem gengu íkjölfarið. Verður krafa áfrýjanda á hendur stefnda því tekin til greina meðdráttarvöxtum frá þingfestingu málsins í héraði í samræmi við kröfu áfrýjanda,en hann á rétt á þeim vöxtum frá málshöfðun, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001.Stefnda verður gert að greiðaáfrýjanda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins ogí dómsorði greinir. Dómsorð:Stefndi, Landsbankinn hf., greiði áfrýjanda,Hraðfrystihúsi Hellissands hf., 1.165.866.988 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí 2014 tilgreiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8.janúar 2016.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 16. apríl 2014 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 8. desember sl. Stefnandi er Hraðfrystihús Hellissands hf.,Bárðarási 10, Hellissandi. Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11,Reykjavík.Stefnandikrefst þess að stefndi greiði sér 1.165.866.988 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. maí 2014 auk málskostnaðar. Stefndikrefst aðallega sýknu, en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Hann krefsteinnig málskostnaðar.Gættvar ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áður en dómur varkveðinn upp. Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvik.Meginágreininguraðila snýr að því hvort við endurútreikning sex gengistryggðra lána, semstefnandi tók hjá Landsbanka Íslands hf. á árunum 2003 til 2007 og nánar ergerð grein fyrir síðar, hafi borið að taka tilliti til fullnaðarkvittana vegnaþeirra samningsvaxta sem stefnandi hafði þá greitt. Atvik málsins eru að meginstefnuágreiningslaus og er ekki um það deilt að umrædd lán hafi verið bundinólögmætri gengistryggingu. Ekki er lengur um að ræða tölulegan ágreining meðaðilum. Þá liggur fyrir að stefndi hefur tekið við réttindum og skyldumlánveitanda af Landsbanka Íslands hf. vegna umrædds láns, sbr. ákvörðunFjármálaeftirlitsins 9. október 2008, og er því réttilega stefnt til varnar.LandsbankiÍslands hf. var um árabil viðskiptabanki stefnanda sem fæst við útgerð ogfiskverkun. Hjá fyrirtækinu starfa um 80 manns, þar af tveir viðskrifstofuhald. Stefnandi tók á árunum 2003 til 2007 sex lán hjá bankanum semhér segir:Lánssamningur nr. 553 um fjölmyntarlán til 15 ára undirritaður 4. nóvember 2003. Höfuðstóll var að jafnvirði 650 milljóna króna og var lánið bundið við gengi bandaríkjadala (20%), svissneskra franka (40%) og japanskra jena (40%). Greiða skyldi lánið með 30 jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 15. júní 2004. Vextir skyldu vera svonefndir LIBOR vextir með 1,35% álagi. Greitt var af láninu til samræmis við þetta að frátalinni afborgun 15. desember 2008 sem var frestað.Lánssamningur nr. 460 til fimm ára, sem gert var ráð fyrir að yrði tvívegis framlengdur til fimm ára, þannig að afborganir voru frá upphafi miðaðar við 15 ár (nefnt „blöðrulán“). Höfuðstóll var að jafnvirði 100 milljóna króna bundinn við gengi evru. Lánið skyldi greiða með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum skyldu greiðast 1/60 hluti lánsupphæðar, en á lokagjalddaga 1. mars 2009 41/60 hlutar. Vextir skyldu vera svonefndir LIBOR vextir með 1,35% álagi og greiðast á þriggja mánaða fresti. Skilmálum lánsins var síðar breytt svo að greiðslur skyldu vera á sex mánaða fresti frá og með gjalddaga 15. desember 2004 að telja. Á gjalddaga hinn 15. desember 2008 samþykkti stefndi að afborgunarhluta yrði frestað þannig að síðari afborganir myndu hækka sem því næmi. Samningurinn var undirritaður 10. febrúar 2004. Lánssamningur um fjölmyntarlán nr. 3504 til fimm ára undirritaður 29. ágúst 2005. Höfuðstóll var að jafnvirði 500 milljónir króna, bundinn við gengi svissneskra franka (60%), japanskra jena (20%) og sænskra króna (20%). Lánið skyldi greiða með einni greiðslu í lok lánstímans 15. desember 2010. Vextir skyldu vera svonefndir LIBOR og STIBOR vextir með 1,25% álagi og skyldu greiðast á 6 mánaða fresti, fyrst 15. júní 2006. Á lokagjalddaga var endursamið um niðurgreiðslu lánsins og láninu myntbreytt. Hinn 15. júní 2011 mun 1/5 hluti eftirstöðva lánsins hafa verið greiddur.Lánssamningur nr. 5539 til fimm ára undirritaður 22. ágúst 2006. Höfuðstóll var að jafnvirði 200 milljóna króna, bundinn við gengi japanskra jena. Greiða skyldi lánið með einni greiðslu í lok lánstíma, 15. júní 2011. Vextir skyldu vera svonefndir LIBOR vextir með 1,65% álagi og greiðast á 6 mánaða fresti, fyrst 15. desember 2006. Lánssamningur nr. 7463 um fjölmyntarlán til þriggja ára, undirritaður 2. apríl 2007. Höfuðstóll var að jafnvirði 400.000.000 króna, bundinn við gengi svissneskra franka (50%) og japanskra jena (50%). Upphaflegur lántaki var Grjóthylur ehf., en skuldbindingin var yfirtekin af stefnanda 6. febrúar 2008. Greiða skyldi lánið með einni greiðslu í lok lánstíma 10. apríl 2010. Vextir skyldu vera svonefndri LIBOR vextir með 1,6% álagi og skyldu greiðast á þriggja mánaða fresti, fyrst 10. júlí 2007. Á lokagjalddaga var endursamið um lánsskilmála og um myntbreytingu lánsins þannig að afborganir yrðu á þriggja mánaða fresti og 1/80 hluti lánsins greiddur á hverjum gjalddaga. Lánssamningur nr. 8086 um fjölmyntarlán til fimm ára, undirritaður 21. maí 2007. Höfuðstóll var að jafnvirði 150.000.000 króna bundinn við gengi svissneskra franka (50%) og japanskra jena (50%). Greiða skyldi lánið með 10 afborgunum á sex mánaða fresti þannig að á fyrstu 9 gjalddögum lánsins skyldu greiðast 1/30 hluti þess og á lokagjalddaga, hinn 15. júní 2012, 21/30 hluti. Vextir skyldu vera svonefndir LIBOR vextir með 1,35% álagi og skyldu þeir greiðast á sömu gjalddögum og afborganir, fyrst 15. desember 2007. Meðbréfi 22. september 2001, fjórum bréfum 11. október þess árs og bréfi 11.nóvember þess árs tilkynnti stefndi stefnanda að hann hefði endurreiknaðlánasamningana í samræmi við ákvæði laga nr. 151/2010. Í öllum tilvikum lækkuðueftirstöðvar lánanna samanborið við það ef þau hefðu verið gengistryggð. Þákemur fram að stefnandi hafi greitt lánin upp, auk tveggja erlendra lána, meðtveimur nýjum lánum í erlendum myntum sem tekin hafi verið hjá stefnda 15.desember 2011. Í stefnu er vísað til þess aðstefnandi hafi átt í samskiptum við stefnanda um frekari leiðréttingu og vísaðmeðal annars til dóms Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 ogsíðari dóma um fullnaðarkvittanir. Segir jafnframt að stefndi hafi ekki fallistá sjónarmið stefnanda og talið sig eiga viðbótarkröfu um vexti aftur í tímann.Er um þetta vísað til tölvubréfs starfsmanns stefnda til stefnanda 7. febrúar2014. Þá segir í stefnu að í ljósi afstöðu stefnda hafi stefnandi aflaðútreiknings sérfræðings á endurgreiðslukröfu sinni. Eru þeir útreikningar, semekki er ástæða til að rekja sérstaklega, dagsettir 7. apríl 2014.Viðaðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu Ólafur Rögnvaldsson, framkvæmdastjóristefnanda. Í skýrslu hans kom meðal annars fram að lánasamningar fyrirtækisinsvið Landsbanka Íslands hf. hefðu alfarið verið gerið að frumkvæði bankans ogmeð þeim hætti sem bankinn hefði ákveðið nánar. Í kjölfar hruns áfjármálamörkuðum haustið 2008 hefði stefnandi átt við verulegafjárhagserfiðleika að stríða, ekki síst vegna gjaldmiðlaskiptasamninga semgerðir hefðu verið við Landsbanka Íslands hf. Samkomulag hefði verið gert viðbankann um þessa samninga og einnig hefði verið gert samkomulag við stefnandasem tekið hafði yfir lán Landsbanka Íslands hf. Í samkomulagi stefnanda viðstefnda hefði meðal annars falist algjört fjárfestingarbann og skuldbinding tilað hækka ekki laun stjórnenda fyrirtækisins. Ekki hefði heldur mátt greiða arð.Þessu skilmálum hefði ekki verið aflétt fyrr en 4. júní 2014.Helstu málsástæður og lagarök aðila Stefnandi byggir málatilbúnaðsinn á því að fullnægt sé öllum þeim skilyrðum, sem mótuð hafi verið ídómaframkvæmd, til þess að hann geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum vegnagreiðslu vaxta framangreindra lána. Stefnandi hafi þannig verið í góðri trú umað með vaxtagreiðslum til stefnda væri hann að efna að fullu skyldur sínar aðþessu leyti. Hann vísar til þess að viðbótarkrafa stefnda vegna lánanna hafiverið veruleg og festa hafi verið í framkvæmd samninganna. Hafi því verið um aðræða verulega röskun á stöðu stefnanda sem meðal annars hafi komið fram í þvíað stefnandi gekk að afarkostum stefnda við skuldaaðlögun haustið 2008. Að þvíer varðar stöðu aðila vísar stefnandi til þess að hann hafi enga sérþekkingu ágengismálum og alls ekki þekkingu sem jafna megi við þekkingufjármálafyrirtækis. Lögð er á það áhersla að staða stefnanda sé gerólík því semfjallað hafi verið um dómum Hæstaréttar vegna stærri fyrirtækja. Stefnandi sélítið sjávarútvegsfyrirtæki, sem um fjármögnun og hvernig henni skyldi hagaðhverju sinni, hafi reitt sig á viðskiptabanka sinn og sérfræðinga hans sem hafisamið alla lánasamninga og önnur skjöl sem tengdust lántökum stefnanda. Af hálfu stefnda er á því byggtað stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi rétt á endurgreiðslu ágrundvelli reglna um endurheimt ofgreidds fjár, enda lagaskilyrði fyrir slíkumendurheimturétti ekki til staðar. Endurútreikningur í september, október ognóvember 2011 hafi í reynd falið í sér að stefndi endurgreiddi stefnanda þaðsem talið var nema inneign stefnanda vegna ólögmætrar gengisbindingar, í formilækkunar lánsskuldbindinganna, en stefndi hafi dregið þá endurgreiðslu frákröfu sinni um viðbótarvexti af lánunum. Vísað er til þess að stefnandi hafiekki haft uppi mótmæli eða fyrirvara við þetta tækifæri eða þegar lánin voru aðfullu greidd upp. Með vísan til þessa og að teknu tilliti til þess aðlánsskuldbindingarnar áttu að sönnu að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr.laga nr. 38/2001, verði ekki séð að grunnskilyrði endurheimturéttar, þ.á m. umofgreiðslu skuldbindingar, séu uppfyllt. Þannig sé meðal annars ljóst aðstefndi hafi engan veginn „auðgast“ á kostnað stefnanda við endurútreikningana.Þvert á móti verði að líta svo á að endurheimtukrafan, sem miðast við aðreiknaðir væru lágir erlendir vextir af íslenskri óverðtryggðri lánsfjárhæð,teljist frekar fela í sér auðgun stefnanda, á kostnað stefnda. Komi til álita að stefnandi getibyggt kröfu á reglum um fullnaðarkvittanir vísar stefndi til þess að ekki hafiverið sýnt fram á að skilyrðum þar að lútandi sé fullnægt, en stefnandi berisönnunarbyrðina að þessu leyti. Stefndi leggur áherslu á að stefnandi sé stórtútgerðarfyrirtæki sem hafi tekjur að verulegu leyti í erlendum myntum. Þá hafihöfuðstóll lána stefnanda lækkað verulega við endurútreikning stefnda. Á árinu2012 hafi tekjur af aðalstarfsemi félagsins þannig numið rúmlega 2,1 milljörðumkróna og eignir alls um 3,5 milljarðar króna. Hafi á engan hátt verið sýnt framá eða sannað að fjárhæðir viðbótarkrafna vegna vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001 hafi valdið stefnanda sérstakri röskun. Stefndibendir einnig á að um sé að ræða tiltölulega gömul lán. Skilmálar meginþorralána stefnanda, þ.e. lán nr. 460, nr. 3504, nr. 5539 og nr. 7763 hafi ekkifalið í sér mikla greiðslubyrði fyrir stefnanda meginþorra lánstímans og hafistefnandi á umsömdum lánstíma fyrst og fremst greitt vexti. Því hafi ekki veriðkomin sérstök festa á greiðslu lánanna. Ef litið sé til raunvirðis lánanna(miðað við vísitölu neysluverðs) á endurútreikningsdegi þá verði heldur ekkiséð að viðbótarkröfur stefnanda hafi getað talist vera íþyngjandi. Stefnditelur einnig að framreikna eigi höfuðstól lána þegar hlutfall viðbótarkröfu sémetið.Þáer á því byggt að stefnandi hafi verið í samningsstöðu til að hafa áhrif áeinstök atriði í skilmálum lánssamninganna og hafi hann jafnframt haft brýnttilefni til að leita sér nauðsynlegrar sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina.Ekki verði heldur talið að stefnandi hafi getað verið í góðri trú um, er hanngreiddi afborganir og/eða vexti, að vextir væru endanlega greiddir þó að sáþáttur skuldarinnar, þ.e. lánsmyntin, sem ótvírætt var forsenda vaxtanna, ættieftir að sæta endurskoðun. Stefnanda hafi þannig, með tilliti til stærðar ogumfangs, og sérfræðiþekkingar á gjaldeyrisviðskiptum, vart getað dulistsamhengi milli mynttilgreiningar og vaxtaviðmiðunar, en slíkt hljóti, eins ogannað, að skipta máli við heildarmatið.Er hér og sérstaklega til þess vísað að stefnandi kaus viðendurfjármögnun skulda sinna hjá stefnanda, í desember 2011, að hafa lán sín íerlendum myntum. Að lokum er til þess vísað að stefndi hafi haft uppiviðbótarkröfur sínar um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 án ástæðulausratafa. Niðurstaða Dómurinntelur fram komið að hlutfall viðbótarkröfu stefnda vegna afturvirks útreikningsvaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi í sjálfu sér veriðumtalsvert hvort sem litið er til höfuðstóls fyrrgreindra lána,heildarvaxtagreiðslna eða einungis þeirra fjárhæða sem hér var um að ræða. Þáverður ekki á það fallist með stefnda að lítið hlutfall afborgana af höfuðstólleiði til þess að líta beri svo á að ekki hafi myndast nægileg festa ílögskiptum aðila að þessu leyti. Sömuleiðis verður ekki talið að sú staðreyndað vaxtagreiðslur höfðu átt sér stað um nokkuð langt skeið, með þeimafleiðingum að viðbótarkröfur stefnda um vexti urðu tiltölulega hátt hlutfallaf höfuðstól, mæli gegn því að stefnandi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum.Í málinu er hins vegar til þess að líta að árið2011, þegar endurútreikningur fór fram, námu rekstrartekjur stefnanda 2,4milljörðum króna en eignir 3,3 milljörðum. Er af þessu, svo og öðrum gögnummálsins, ljóst að stefnandi getur ekki talist lítið fyrirtæki á íslenskanmælikvarða. Einnig verður að leggja til grundvallar að stefnandi, semframleiðir neysluvöru til sölu á erlendum mörkuðum, hafi í krafti fjárhagslegsstyrkleika síns verið í aðstöðu til að leggja mat á kosti og galla þess að takalán sem fylgdi gengi erlendra gjaldmiðla eða þá afla sér sjálfstæðrar ráðgjafarum það efni. Umfram annað verður þó að horfa til þess að endurútreikningurstefnda leiddi ekki til þess að stefnandi væri skyndilega krafinn um auknargreiðslur heldur var þvert á móti um það að ræða að umsaminn höfuðstóll lánaværi færður niður, í flestum tilvikum verulega, á grundvelli endurútreikningsstefnda. Er og ekki komið fram í málinu að greiðslubyrði stefnanda hafi aukistí framhaldi af endurútreikningi stefnda. Þá liggur fyrir að stefnandi greiddiáfram af lánum sínum án fyrirvara við endurútreikningi stefnda og greiddi láninloks upp með töku nýrra lána.Þeir samningar sem um ræðir í máli þessu nema allirverulegum fjárhæðum og hlutu því, eðli málsins samkvæmt, að einhverju leyti aðvera sniðnir að þörfum stefnanda. Verður þessum samningum ekki jafnað tilþeirra stöðluðu samninga um bílalán sem um var deilt í því máli sem lyktaði meðdómi Hæstaréttar 6. nóvember 2014 í máli nr. 110/2014. Getur það því ekki haftþýðingu um niðurstöðu málsins þótt fyrir liggi að stefndi hafi ákveðið aðfallast á fullnaðarkvittanir vegna slíkra samninga.Að virtum framangreindum atriðum þykir stefnandiekki hafa sýnt fram á að áskilnaður stefnda um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr.laga nr. 38/2001 til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 hafi valdið honumsvo verulegri og óvæntri röskun á fjárhagslegri stöðu að það standi stefnda nærað bera áhættuna af þeim vaxtamun sem áður er lýst, sbr. til hliðsjónar dómaHæstaréttar 15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015. Eru því ekki uppfylltskilyrði til að víkja frá téðum fyrirmælum laga nr. 38/2001 viðvíkjandi endurútreikningigengistryggðra lána með vísan til fyrrgreindra ákvæða 72. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995, og áðurlýstrar reglufjármunaréttar um fullnaðarkvittanir. Verður stefndi því sýknaður af kröfumstefnanda. Meðhliðsjón af vafaatriðum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður.Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurður G.Guðjónsson hrl.Af hálfu stefnda flutti máli Andri Árnason hrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M SO R ÐStefndi,Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Hraðfrystihúss Hellissands hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 445/2017
Vátryggingarsamningur Slysatrygging Endurgreiðslukrafa Upplýsingagjöf
V hf. höfðaði mál á hendur G og krafðist endurgreiðslu dagpeninga sem G hafði fengið greidda úr slysatryggingu sinni hjá félaginu í kjölfar slyss sem hún varð fyrir á árinu 2013. Byggði V hf. á því að G hefði gefið rangar upplýsingar um persónulega hagi sína og þar á meðal heilsufar sitt, þegar hún fyllti út beiðni um slysatrygginguna. Héraðsdómur féllst á það með V hf. að G hefði gefið rangar upplýsingar um heilsufar sitt í svörum við tilteknum spurningum og að spurningarnar hefðu lotið að atriðum sem hefðu haft þýðingu fyrir mat V hf. á tryggingaráhættu. Þá féllst dómurinn á að vanræksla G á að veita réttar upplýsingar um heilsufar sitt hefði ekki verið óveruleg í skilningi laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 og að G hefði verið eða mátt vera það ljóst. Var krafa V hf. því tekin til greina og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Karl Axelsson og Ragnheiður Harðardóttir landsréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júlí 2017. Húnkrefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi verður dæmd til aðgreiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Guðmunda Björk Hjaltested, greiði stefnda,Verði tryggingum hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12.apríl 2017IMál þetta, semdómtekið var 23. mars 2017, var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 12.september 2016, af Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, Reykjavík, á hendurGuðmundu Björk Hjaltested, Langholtsvegi 92, Reykjavík.Í málinu gerirstefnandi þá kröfu að stefnda verði dæmd til að endurgreiða stefnanda 4.727.778krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2.október 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að matidómsins.Stefnda krefstsýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendistefnanda eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál.Með bréfiinnanríkisráðuneytisins, dagsettu 20. mars 2017, var stefndu veitt gjafsókn tilað taka til varna í máli þessu. Gjafsóknin var takmörkuð við rekstur málsinsfyrir héraðsdómi, sbr. þó 4. og 5. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IIStefnda féll afhestbaki 19. ágúst 2013 og braut þá rifbein og úlnlið hægri handar, auk þesssem hún kvartaði yfir verkjum frá baki. Stefnda hefur verið óvinnufær fráslysdegi. Stefnda var slysatryggð hjá stefnanda, sem greiddi stefndu dagpeningaúr tryggingunni frá ágúst 2013 til og með júlí 2014, samtals 4.757.141 króna.Ágreiningur lýtur að því, hvort stefndu beri að endurgreiða stefnandastefnufjárhæðina þar sem henni hafi verið ranglega greitt úrslysatryggingunni. Stefnda sótti umslysatryggingu hjá stefnanda og fyllti út beiðni um slíka tryggingu 16. janúar2013. Í IV. kafla beiðninnar er að finna spurningar um heilsufarumsækjenda. Stefnda svaraði játandispurningum um að hún hefði undanfarin þrjú ár verið fullkomlega heilsuhraust ogvinnufær og að hún neytti áfengis en öðrum spurningum svaraði stefnda neitandi.Stefnda svaraði þannig neitandi spurningum sem lutu að því að fá upplýst hvorthún hefði haft einhverja sjúkdóma, einkenni eða orðið fyrir líkamlegummeiðslum, slysum eða eitrunum sem hefðu krafist rannsókna, aðgerða eðameðferða. Þá svaraði stefnda spurningu um hvort hún hefði þá eða áður haftslæma verki eða önnur vandamál frá stoðkerfi, svo sem bakvandamál, og jafnframtspurningum um það, hvort hún hefði leitað til læknis á undanförnum þremur árumvegna annars en umgangspesta og hvort hún væri eða hefði verið á lyfjum. Upplýsingar úrsjúkraskrá stefndu liggja frammi í málinu. Þar kemur fram að stefnda hafi glímtvið bakverki frá árinu 2000 í kjölfar þess að hún hefði dottið af hestbaki. Þáleitaði stefnda til læknis í júlí og ágúst 2012 vegna eymsla í baki eftir annaðfall af hestbaki. Hún var þá greind með brjósklos í baki og var skorin upp viðþví síðar sama ár. Þá fékk stefnda læknisvottorð fyrir óvinnufærni vegnabakvandamála á árunum 2011 og 2012 sem og í ársbyrjun 2013. Þess var getið íbeiðni stefndu um slysatryggingu að hún starfaði sem flugfreyja. Fyrir liggurað stefnda er lærð flugfreyja en virðist ekki hafa starfað við fagið um árabil.Af gögnum málsins verður ráðið að stefnda hafi áður starfað við þrif ogjafnframt hjá Lyfjum og heilsu hf. og fasteignamiðluninni Koti ehf. á árinu2012. Árstekjur hennar 2012 námu 2.017.267 krónum. Samkvæmt framlögðuskattframtali stefndu fyrir árið 2013 hafði hún engar launatekjur á því ári.Óumdeilt er að á vormánuðum 2013 sótti stefnda námskeið á vegum flugfélagsinsEmirates í Abu Dhabi og hugðist hefja störf hjá félaginu um haustið 2013 en afþví varð ekki vegna slyssins 19. ágúst sama ár.Stefnandi sendistefndu bréf 23. júní 2015 þar sem því var lýst að í skilmálum slysatryggingarstefndu væri upplýsingaskylda vátryggingartaka skilgreind. Þar kæmi fram að efvátryggingartaki skýrði sviksamlega frá eða leyndi atvikum, sem skipta máli viðáhættu stefnanda, eða gæfi að öðru leyti rangar upplýsingar félagsins gæti þaðhaft í för með sér að bótaábyrgð félagsins takmarkaðist eða félli niðursamkvæmt ákvæðum laga nr 30/2004, um vátryggingarsamninga. Stefnandi lýsti þvíyfir að stefnda hefði ekki fengið umrædda slysatryggingu hjá stefnanda efréttar upplýsingar um sjúkrasögu stefndu hefðu legið fyrir þegar beiðni stefnduvar afgreidd. Því væri bótaskyldu hafnað og stefndu gerð grein fyrir því aðþess yrði krafist að hún endurgreiddi stefnanda þá fjárhæð sem hún hefði fengiðgreidda. Sú krafa stefnanda nemur fjárhæð dómkröfu stefnanda í máli þessu. Stefnandi höfðarmál þetta í þeim tilgangi að innheimta þá endurgreiðslukröfu sem hann telur sigeiga á hendur stefndu. Stefnda krefst sýknu af kröfu stefnanda. Eins og áður ergetið var mál þetta dómtekið 23. mars 2017 að lokinni aðalmeðferð málsins. IIIStefnandi byggirdómkröfu sínar á því að stefnda hafi ekki svarað spurningum um persónulega hagisína sannleikanum samkvæmt, þ.m.t. um heilsufar sitt, í beiðni sinni um almennaslysatryggingu hjá stefnanda 16. janúar 2013. Ef réttar upplýsingar hefði legiðfyrir, hefði það haft áhrif á ákvörðun stefnanda um að veita stefndu þátryggingu sem hún hefði fengið umþrættar greiðslur úr í kjölfar slyssins 19.ágúst 2013. Stefnda hafi íbeiðninni svarað því játandi að hún hefði undanfarin þrjú ár verið fullkomlegaheilsuhraust og vinnufær. Þá hafi stefnda svarað neitandi spurningu um það,hvort hún hefði haft einhverja sjúkdóma, einkenni eða orðið fyrir líkamlegummeiðslum, slysum eða eitrunum sem hefðu krafist rannsókna aðgerða eða meðferða.Eins hafi hún svarað neitandi spurningu um hvort hún hefði þá eða áður haftslæma verki eða önnur vandamál frá stoðkerfi, svo sem bakvandamál. Þá hefði húnsvarað neitandi spurningu um, hvort hún hefði leitað læknis á undanförnumþremur árum vegna annars en umgangspesta sem og spurningu um það, hvort húnværi eða hefði verið á lyfjum.Stefnandi byggir áþví að sjúkraskrá stefndu beri hins vegar með sér að framangreind svör hennarhafi ekki verið sannleikanum samkvæm. Þannig sé ljóst að frá árinu 2000, þegarstefnda hafi dottið af hestbaki, hafi hún glímt við bakverki. Þá liggi fyrir aðbæði í júlí og ágúst 2012, ári áður en hún hafi sótt um trygginguna, hafi húndottið af hestbaki og leitað til læknis. Þá hafi hún verið greind með brjósklosí baki. Einnig mætti sjá að bæði það ár og 2011 hafi hún fengið vottorð frá læknium óvinnufærni vegna verkja í baki. Eins hafi hún 11. janúar 2013, fimm dögumáður en hún svaraði spurningum í beiðni um sjúkratryggingu, hringt áHeilsugæsluna í Mjódd og beðið um vottorð um óvinnufærni í febrúar og mars samaár vegna brjósklossuppskurðar. Um sömu aðgerð væri fjallað um í læknabréfi frá20. ágúst 2012.Þá hafi komið framí beiðni stefndu að hún ynni sem flugfreyja en hið rétta sé að á árinu 2012hafi stefnda unnið hjá Lyfjum og heilsu hf. og Fasteignamiðluninni Koti ehf.Launatekjur hennar það ár hafi numið 2.017.267 krónum. Þá bendir stefnandiá að stefnda hafi ekki notið launatekna á slysárinu 2013. Í umsókn umslysatryggingu sé hins vegar sérstaklega tekið fram að dagpeningar megi ekkinema hærri fjárhæð en sem nemi 75% af launum. Stefnandi byggir á því að þar semstefnda hafi verið launalaus þegar hún sótti um slysatrygginguna, hafi hún ekkiuppfyllt skilyrði til að sækja um tryggingu með dagpeningagreiðslum.Stefnandi byggir áþví að það sé yfir allan vafa hafið að stefnda hafi svarað rangt til í umsóknsinni um slysatryggingu. Stefnda hljóti þar að auki að hafa verð meðvituð um aðsvör hennar hafi verið röng, enda hafi sjúkrasaga hennar verið umtalsverðsíðustu misserin í aðdraganda þess að hún sótti um slysatryggingu hjá stefnanda.Stefnandi vísar til þess að í grein 4.2 í 2. kafla skilmála vátryggingarinnarkomi fram að skýri vátryggingartaki sviksamlega frá eða leyni atvikum, sem máliskipti um áhættu tryggingafélagsins, eða gefi að öðru leyti rangar upplýsingartil félagsins, geti það haft í för með sér að bótaábyrgð félagsins takmarkisteða falli niður, sbr. 83. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004.Stefnandi byggir á því, með vísan til tilvitnaðrar lagagreinar, að stefnandihafi ekki borið greiðsluskyldu til stefndu úr tryggingunni. Að sama skapi eigifélagið heimtingu á endurgreiðslu þeirra greiðslna úr tryggingunni sem stefndahafi fengið á tímabilinu ágúst 2013 til og með júlí 2014.Í bréfi stefnandatil stefndu 23. júní 2015 hafi m.a. komið fram að hefði stefnandi haftupplýsingar um sjúkrasögu stefndu, hefði hún ekki fengið umrædda tryggingu hjástefnanda. Bótaskyldu væri þar af leiðandi hafnað með vísan tiltryggingarskilmálanna og laga um vátryggingarsamninga. Þá hefði stefnda veriðupplýst um að stefnandi myndi krefjast þess að stefnda endurgreiddi þá fjárhæðsem hún hefði fengið greidda úr tryggingunni sem næmi 4.757.141 krónu. Fráþeirri fjárhæð dragist innborgun 2. október 2015 að fjárhæð 18.420 krónur ogkreditreikningur 8. mars 2016 að fjárhæð 10.943 krónur. Endanleg krafastefnanda á hendur stefndu nemi því 4.727.778 krónum, sem sé stefnufjárhæðin ímálinu, en auk þess er krafist dráttarvaxta og tilheyrandi kostnaðar. Gjalddagiendurgreiðslukröfu stefnanda hafi verið 2. október 2015 og sé stefnufjárhæð og dráttarvextirmiðaðir við það tímamark. Innheimtutilraunir stefnanda hjá stefndu hafi ekkiborið árangur og höfði stefnandi því mál þetta. Þess sé krafist að við ákvörðunmálskostnaðar verði tekið tillit til kostnaðar við lögheimtu.Stefnandi byggirkröfur sínar á reglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndirfjárskuldbindinga og um endurheimtu ofgreidds fjár, skilmálum almennrarslysatryggingar hjá stefnanda og lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004.Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við lög um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr.laga 91/1991, um meðferð einkamála.Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988.Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 32. gr. laga nr. 91/1991.IVStefnda krefstsýknu af dómkröfum stefnanda og bendir á að ekki verði ráðið af stefnu hvortstefnandi byggi á 1. eða 2. mgr. 83. gr. laga nr. 30/2004. Á þessum ákvæðum séhins vegar grundvallarmunur að því er varðar eðli þeirra og réttaráhrif.Stefnandi vísi til skilmála slysatryggingarinnar um að skýri vátryggingartakisviksamlega frá eða leyni atvikum, sem skipta máli um áhættu stefnanda, eðagefi að öðru leyti rangar upplýsingar til stefnanda, geti það haft í för með sérað bótaábyrgð stefnanda takmarkist eða falli niður samkvæmt fyrirmælum 83. gr.laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Í tilvitnaðri grein skilmálastefnanda sé blandað saman 1. og 2. mgr. 83. gr. laga nr. 30/2004 þannig að úrverði ákvæði í skilmálunum sem eigi lítið skylt við upphaflega merkingulagaákvæðisins. Í skilmálum stefnanda sé til dæmis hvergi að finna orðalag semsé sambærilegt orðalagi 2. mgr. 83. gr. laganna um óverulega vanræksluvátryggingartaka á upplýsingaskyldu sinni. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á þaðí stefnu eða framlögðum gögnum að þetta orðalag ákvæðisins eigi við um málið ogþar með að réttaráhrif þess eigi við um stefndu.Stefnda byggir áþví að hún hafi ekki með sviksamlegum hætti vanrækt upplýsingaskyldu sína ískilningi 1. mgr. 83. gr. laga nr. 30/2004. Þegar stefnda hafi sótt umtrygginguna hjá stefnanda hafi hún fyllt beiðnina út eftir bestu samvisku. Tilþess að enginn vafi léki á því að um rétt svör væri að ræða, hafi stefnandaverið heimilað að leita upplýsinga um heilsufar stefndu hjáheilbrigðisyfirvöldum. Stefnanda hafi sjálfum borið að leita eftir þessumupplýsingum. Stefnda vísar til þess að í VI. hluta beiðni um sjúkratryggingufrá 16. janúar 2013 komi fram að upplýsingar geti leitt til þess að iðgjaldhækki, frestun verði á gildistöku tryggingar, tilteknar áhættur verðiundanskildar eða að vátryggingu sé hafnað. Nokkrir möguleikar hafi komið tilgreina, yrði raunin sú að upplýsingar væru rangar. Því sé ósannað að breyttarupplýsingar hefðu leitt til þess að vátryggingu hefði verið hafnað. Ábyrgðstefnanda falli ekki sjálfkrafa niður vegna rangrar upplýsingagjafar, líkt ogstefnandi byggi á.Stefnda bendir á aðí 2. mgr. 83. gr. laga nr. 30/2004 sé að finna heimild til þess að fella niðurábyrgð tryggingarfélags ef vátryggingartaki vanrækir upplýsingaskyldu sínaþannig að ekki sé óverulegt. Í skýringum með ákvæðinu í frumvapi til laga nr.30/2004 sé að finna svokallaðar viðmiðunarreglur um sakarstig. Samkvæmt þeimskuli í fyrsta lagi byggja á hlutfallsreglu við útreikning bóta ef vanrækslahefði leitt til hærra iðgjalds af tryggingu. Hefði vanrækslan ekki skipt neinumáli, ætti það að leiða til þess að tryggingafélagið bæri fulla ábyrgð. Í öðrulagi væri miðað við sök vátryggingartakans og í þriðja lagi við það, hvernigvátryggingaratburður hafi orðið. Jafnframt segi þar að skipti veittarupplýsingar engu um það að vátryggingaratburður varð, eigi þær ekki að hafaáhrif á ábyrgð tryggingafélagsins. Í fjórða lagi beri að líta til atvika aðöðru leyti.Þegar þessi atriði séuskoðuð saman verði ekki séð hvernig sú upplýsingagjöf, sem stefnandi teljiranga, hafi átt að hafa áhrif á trygginguna og ekki sé gerð tilraun til þess aðgera grein fyrir því í stefnu. Í raun kæmi fyrst og fremst til skoðunar aðiðgjald yrði hærra eða að tryggingin yrði ekki gefin út. Í fljótu bragði verðiekki séð að slys stefndu eða afleiðingar þess hafi nein áhrif á slysatryggingu.Í dómi Héraðsdóms Suðurlands í máli E-111/2015 hafi hestaleiga verið talin beraábyrgð á slysi stefndu og því verulega vandséð hvernig fyrra heilsufar stefnduhafi getað haft áhrif á slysið.Þá byggir stefnda áþví að lögð sé megináhersla á sjúkdóma í spurningum í IV. hluta beiðninnar frá16. janúar 2013 sem stefnandi telji að stefnda hafi svarað rangt. Stefnda hafilitið svo á að spurningar um heilsufar beindust eingöngu að sjúkdómum. Verðistefnandi að bera hallann af því að leggja spurningar fram með svo ruglandihætti, enda hafi stefnda svarað þeim eftir bestu getu og samvisku. Þannig vísistefnandi sérstaklega til fjögurra spurninga þar sem vísað sé í fyrsta lagi tilsjúkdóma, í öðru lagi til gigtar eða bakvandmála, en stefnda hefði litið svo áað þar væri spurt væri um bakvandamál vegna sjúkdóma, í þriðja lagi hvortumsækjandi hefði leitað læknis vegna annars en umgangspesta, en stefnda hefðilitið svo á að spurt væri um sjúkdóma, og að lokum spurningu sem stefnda hefðilitið svo að að lytu að lyfjum sem gefin væru vegna sjúkdóma.Stefnandi leggieinnig út af því að stefnda hafi greint rangt frá starfi sínu og launatekjummeð vísan til þess að hún hefði ekki notið launa í janúar 2013 þegar hún sóttium trygginguna og hefði starfað hjá Lyfjum og heilsu hf. og FasteignasölunniKoti ehf. á árinu 2012 en ekki verið í starfi sem flugfreyja. Stefnda bendirhins vegar á að í upphafi árs 2013 hafi hún farið til Abu Dhabi til þjálfunarsem flugfreyja hjá flugfélaginu Emirates en auk þess hefði hún lokið námi semflugfreyja hér á landi. Stefnda hafi dvalið í Abu Dhabi fram á sumar 2013 þegarhún hafi komið heim í stutt frí og farið í hina örlagaríku hestaferð.Afleiðingar þess að stefnda kastaðist af baki hafi leitt til þess að draumurhennar um að verða flugfreyja hjá einu öflugusta flugfélagi heims hafi orðið aðengu. Það sé því ekki rangt að stefnda sé flugfreyja. Þá átti stefnda sigekki á því hvers vegna stefnandi haldi því fram að stefnda hafi ekki haft nægarlaunatekjur til þess að ná 75 % viðmiði stefnanda. Vísi stefnandi bæði tiltekna á árinu 2012 og á árinu 2013 og til þess að stefnda hafi verið launalausþegar hún hafi sótt um trygginguna og eigi þá væntanlega við janúar 2013. Þarsem hvergi komi fram í beiðni um slysatryggingu við hvaða tímabil eigi að miðalaunatekjur, verði stefnandi að bera hallann af óskýrleika að þessu leyti.Stefnda byggir á því að hefðu áætlanir hennar orðið að veruleika, hefðu launhennar náð þeim viðmiðum sem stefnandi haldi fram að hafi verið sett.Þá vísar stefndatil þess að hvorki í lögum nr. 30/2004 né í skilmálum stefnanda sé vísað tilréttar stefnanda til að krefja vátryggingartaka um endurgreiðslu bóta. Einungissé þar að finna ákvæði um að heimilt sé að fella niður bótaábyrgð. Á þessu ségrundvallarmunur, enda hafi stefnda tekið við greiðslum frá stefnanda í góðritrú. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að kanna betur heilsufarsupplýsingarstefndu áður en greiðslur dagpeninga hófust og hefði þá getað hafnaðbótaábyrgð. Almennur fyrirvari stefnanda á tjónskvittunum breyti engu þar um,enda verði ekki séð að stefnda hafi samþykkt fyrirvarann.Stefnda byggir áþví að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti, sem fari gegn ákvæðum laganr. 30/2004, enda hafi stefnandi ekki gert grein fyrir afstöðu sinni tiltryggingarréttinda stefndu fyrr en 23. júní 2015, nærri tveimur árum eftir aðstefnda lenti í slysinu. Um lagarök vísarstefnda til laga um laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, og meginreglnakröfuréttar og samningaréttar og til laga um meðferð einkamála, m.a. vegnakröfu um málskostnað.VVið aðalmeðferðmálsins gáfu skýrslur vitnin Unnur Ósk Björnsdóttir, starfsmaður í áhættumati persónutryggingahjá stefnanda, og Óskar Mikaelsson, vinur stefndu. Verða skýrslur þeirra raktareins og þurfa þykir. Í málinu gerirstefnandi þá kröfu að stefnda verði dæmd til endurgreiðslu 4.727.778 króna, aukdráttarvaxta og kostnaðar. Stefnandi byggir kröfu sína á því að stefnda hafifengið greidda dagpeninga úr slysatryggingu hjá stefnanda sem hún hafi ekki áttrétt á. Stefnandi vísar til þess að stefnda hafi svarað rangt til í beiðnisinni um slysatryggingu hjá stefnanda. Þau röngu svör hafi orðið til þess aðstefnandi hafi samþykkt að veita stefndu trygginguna sem hann hefði ella ekkisamþykkt. Stefnandi hafi af sömu ástæðu ekki borið greiðsluskyldu samkvæmttryggingunni. Því eigi stefnandi heimtingu á endurgreiðslu greiðslna samkvæmttryggingunni á tímabilinu 1. október 2013 til 1. júlí 2014. Stefnda krefstsýknu af öllum kröfum stefnanda með vísan til þess í fyrsta lagi að af stefnuverði ekki ráðið hvort stefnandi byggi á 1. eða 2. mgr. 83. gr. laga nr.30/2004, um vátryggingarsamninga. Þá byggir stefnda á því að ekki verði séðhvernig sú upplýsingagjöf, sem stefnandi telur ranga, hefði átt að hafa áhrif átryggingu stefndu hjá stefnanda, auk þess sem stefnandi beri hallann afóskýrleika spurninga og annarra atriða í beiðni um slysatryggingu, sem stefndahafi svarað af bestu samvisku. Jafnframt vísar stefnda til þess að hvorki sé ílögum nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, né í skilmálum tryggingarinnar minnst á rétt stefnanda til að krefjavátryggingartaka um endurgreiðslu. Stefnda bendir einnig á að stefnanda hafiverið í lófa lagið að kanna betur heilsufarsupplýsingar um stefndu, áður engreiðslur samkvæmt tryggingunni hafi hafist og hefði þá getað hafnaðbótaábyrgð. Loks byggir stefnda á því að stefnandi hafi sýnt af sér verulegttómlæti með því að afstaða hans lá ekki fyrir fyrr en 23. júní 2015, þ.e. tæpumtveimur árum eftir slysdag. Eins og rakið hefurverið var m.a. eftirfarandi spurningum um heilsufar í framangreindri beiðnistefndu um slysatryggingu hinn 16. janúar 2013 svarað neitandi:4. Hefur þú hafteinhverja sjúkdóm, einkenni eða orðið fyrir líkamlegum meiðslum, slysum eðaeitrunum sem hafa krafist eða geta krafist rannsóknar, aðgerða eða meðferða?8. Hefur þú nú eðaáður haft slæma verki eða önnur vandamál frá stoðkerfi (s.s. gigt, bakvandamálo.fl.)?0. Hefur þú leitaðlæknis eða sjúkrastofnunar á undanförnum þremur árum vegna annars enumgangspesta (t.d. meðferðir, rannsóknir eða myndrannsóknir)?1. Ert þú eðahefur þú verið á lyfjum?Þá liggur fyrir aðstefnda svaraði játandi spurningu nr. 9 þar sem spurt var hvort umsækjandihefði undanfarin þrjú ár verið fullkomlega heilsuhraust/ur og vinnufær. Afbeiðninni verður ráðið að stefnda hafði upphaflega svarað þessari spurninguneitandi en leiðrétt svarið þannig að svarið varð játandi og ritaði stefndaupphafsstafi sína við leiðrétt svar.Af framlagðri sjúkraskrá stefndu verður ráðiðað hún lenti í hestaslysi 1. ágúst 2012 og leitaði í kjölfarið læknisaðstoðar3. og 4. sama mánaðar vegna verkja í mjóbaki. Þá kemur fram að stefnda leitaðiá bráðamóttöku Landspítala háskólasjúkrahúss 19. ágúst 2012 vegna bakverkja enekki tókst þá að stilla verkina. Vegna þessa var stefnda lögð inn á heila- ogtaugaskurðlækningadeild sjúkrahússins þar sem hún undirgekkst samdægursskurðaðgerð við brjósklosi milli 4. og 5. lendarliðar vinstra megin í baki. Í málinu liggureinnig frammi örorkumat frá 22. maí 2015 sem samið var af Ragnari Jónssynibæklunarskurðlækni til að meta afleiðingar umrædd slyss 19. ágúst 2013. Íupphafi matsins er heilsufarssaga stefndu ítarlega rakin með hliðsjón afsjúkrasrká hennar, læknisvottorðum og öðrum gögnum. Kemur þar fram að stefndagekkst í september 1995 undir skurðaðgerð vegna brjóskloss milli 4. og 5.lendarliðar hægra megin og að stefnda hafi í kjölfarið losnað við verki semleitt hafi niður í ganglimi.Í sjúkraskrástefndu er getið um fimm læknanótur frá tímabilinu 9. september 2009 til 1.nóvember 2010 vegna bráðra mjóbaksverkja og endurnýjunar á tilvísunum ályfseðilsskyldum verkjalyfjum vegna bakverkja. Í læknanótu frá 15. desember2010 segir að hún sé slæm í miðju mjóbaki og að verkur leiði sig upp eftirbakinu og í hnakkafestur. Þá er þess getið að stefnda greini frá því að hún ségjörn á vöðvabólgur, hafi dottið af hestbaki árið 2000 og verið viðkvæm í bakinusíðan, sé ómöguleg í bakinu eftir vinnudaginn og sé í nuddi. Einnig er þessgetið að stefnda hafi óskað eftir vottorði vegna atvinnuleysisbóta. Þá eruþrjár læknanótur um mjóbaksverki stefndu á tímabilinu 11. mars 2011 til 7. júní2011 og þrjár skráningar í sjúkraskrá um læknavitjanir vegna bakverkja átímabilinu 26. janúar 2012 til 17. ágúst 2012. Hinn 20. ágúst 2012 hafi stefndaleitað á bráðamóttöku vegna bakverkja og hafi í kjölfarið verið send í aðgerðvið brjósklosi. Alls er hér um að ræða 13 vitjanir stefndu til læknis vegnabakvandamála á rúmum þremur árum, þar af fékk stefnda í níu skipti ávísaðlyfseðilsskyldum verkjalyfjum vegna verkja í baki. Í fyrirliggjandigögnum úr sjúkraskrá stefndu kemur einnig fram að hún hafi í þremur tilvikumóskað eftir og fengið læknisvottorð vegna óvinnufærni tengdri bakvandamálumsínum á rétt rúmum tveimur árum í aðdraganda þess að stefnda fyllti út beiðnium slysatryggingu hjá stefnanda. Síðast hafi hún óskað eftir slíku vottorði 11.janúar 2013, vegna febrúar og mars það ár, nokkrum dögum áður en stefnda fylltiút umsókn sína og svaraði játandi spurningu um að hún hefði verið heilsuhraustog vinnufær undanfarin þrjú ár í aðdraganda umsóknarinnar.Með hliðsjón afframangreindum upplýsingum um heilsufar stefndu og sögu um óvinnufærni vegnastoðkerfisvandamála hennar, verður að fallast á það með stefnanda að stefndahafi gefið rangar upplýsingar um heilsufar sitt í umræddri beiðni umslysatryggingu. Það á einkum við um svör hennar við þeim spurningum sem raktareru fyrr í þessum kafla, þ.e. spurningar nr. 4, 8, 9, 10 og 11. Þá er það matdómsins að spurningarnar séu einfaldar, skýrar og afmarkaðar og að ekki leikivafi á því við hvað er þar átt eða um spurt. Ekki er heldur unnt að fallast áþað með stefndu að henni hafi verið eðlilegt að líta svo á að spurningarnarlytu einvörðungu að vandamálum sem tengdust sjúkdómum. Loks er það mat dómsinsað spurningarnar hafi lotið að atriðum sem höfðu þýðingu fyrir mat stefnanda átryggingaráhættu. Stefnandi byggirkröfur sínar á ákvæðum gr. 4.2 í 2. kafla skilmála slysatryggingarinnar þar semsegir að skýri vátryggingartaki sviksamlega frá eða leyni atviku, er skiptamáli um áhættu félagsins, eða gefur að öðru leyti rangar upplýsingar tilfélagsins, geti það haft í för með sér að bótaábyrgð félagsins takmarkist eðafalli niður, sbr. 83. gr. laga nr. 30/2004. Í 1. mgr. 83. gr. er mælt fyrir umað tryggingafélag beri ekki ábyrgð hafi vátryggingaratburður orðið ogvátryggingartaki sviksamlega vanrækt upplýsingaskyldu sína samkvæmt 1. mgr. 82.gr. laganna. Í 2. mgr. lagagreinarinnar segir síðan að hafi vátryggingartakiella vanrækt upplýsingaskyldu sína í þeim mæli að ekki teljist óverulegt, megifella ábyrgð félagsins niður í heild eða að hluta. Þá segir jafnframt í 3. mgr.ákvæðisins að við mat á ábyrgð félagsins samkvæmt 2. mgr. skuli litið til þesshvaða þýðingu vanrækslan hefur haft fyrir mat þess á áhættu, til þess hve sökinvar mikil, með hvaða hætti vátryggingaratburður hefur orðið og til atvika aðöðru leyti. Þá er í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 30/2004 tekið framað við mat á því, hvort vátryggingartaki hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína íóverulegum mæli beri að líta til huglægrar afstöðu hans þegar hinar röngu eðaófullnægjandi upplýsingar voru gefnar, hvaða þýðingu vanrækslan hafi haft fyrirmat tryggingafélagsins á áhættu og atvika að öðru leyti. Jafnframt kemur fram íathugasemdunum að upplýsingagjöf vátryggingartaka hljóti að hafa mikla þýðinguí persónutryggingum, enda sé það vátryggingartakinn, eða hinn vátryggði, sem aðjafnaði búi yfir þeim upplýsingum sem félagið þurfi á að halda. Megivátryggingartakinn líta svo á að með spurningum vátryggingafélags sé spurt umþau atriði, sem þýðingu hafi, og að skylda hans standi til þess að geraréttilega grein fyrir þeim. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að súmeginregla gildi að vátryggingartaki þurfi ekki að hafa frumkvæði aðupplýsingagjöf, heldur þurfi aðeins að svara því sem hann er spurður um.Að ölluframangreindu virtu, einkum því sem fram kemur í sjúkraskrá og öðrum gögnum umheilsufarsvandamál stefndu, einkum í tengslum við bakvandamál, sem hún virðisthafa átt við að stríða áður en hún sótti um slysatryggingu hjá stefnanda, oghins vegar hversu spurningar stefnanda í eyðublaði vegna beiðni umsjúkratryggingu voru skýrar, verður að fallast á það með stefnanda að vanrækslastefndu á að veita réttar upplýsingar um heilsufar sitt hafi ekki veriðóveruleg í skilningi 2. mgr. 83. gr. laga nr. 30/2004 og að stefndu hafi veriðþað ljóst eða mátt vera það ljóst. Í vætti vitnisins,Unnar Óskar Björnsdóttur starfsmanns í áhættumati persónutrygginga hjástefnanda, kom fram að sé spurningum nr. 4, 8, 10 og 11 í IV. kafla í beiðni umslysatryggingu svarað játandi, sé óskað eftir frekari upplýsingum frávátryggingartaka, svo sem gert er ráð fyrir í texta beiðninnar. Það sama myndieiga við ef spurningu nr. 9 sé svarað játandi. Hefðu rétt svör við spurningunumleitt til þess að umsókn stefndu um slysatryggingu hefði verið synjað. Þá komjafnframt fram hjá vitninu að ef upplýst hefði verið um tekjuleysi viðkomandivegna óvinnufærni, hefði greiðslu dagpeninga verið hafnað. Að þessu virtu ogmeð vísan til þess, sem áður er rakið um að upplýsingagjöf vátryggingartakahljóti að hafa sérstaklega mikla þýðingu í persónutryggingum, og jafnframt meðhliðsjón af því sem fram er komið um fyrra heilsufar stefndu, verður að teljanægilega í ljós leitt að stefnandi hefði mátt fella ábyrgð sína samkvæmttryggingunni niður ef réttar upplýsingar um heilsufar stefndu hefðu legið fyrrií beiðni hennar 16. janúar 2013. Þykir það ekki breyta þeirri niðurstöðu, þóttfram hafi komið í vætti framangreinds vitnis að verklagsreglur stefnanda umöflun frekari upplýsinga væru enn í mótun, enda gáfu upplýsingar stefndu íbeiðni um slysatryggingu stefnanda enga ástæðu til að fara fram á þær. Þeirrimálsástæðu stefndu er því hafnað sem og þeirri málsástæðu hennar að á stefndahafi hvílt skylda til að afla af sjálfur upplýsinga úr sjúkraskrá hennar svosem hann hefði haft samþykki stefndu fyrir. Stefnda hefur vísaðtil þess að þar sem dagpeningar séu samkvæmt eðli sínu ætlaðir til framfærsluþess, sem þeirra nýtur, sé ekki unnt að skerða rétt hennar til þeirra. Á þettaverður ekki fallist, enda byggist réttur til dagpeninga á slysatryggingunnieins og önnur réttindi sem reist eru á henni. Það er meginregla í íslenskumrétti að þeir, sem fá fyrir mistök greidda peninga sem þeir eiga ekki rétt á,skuli endurgreiða þá. Ekki er unnt að fallast á það með stefndu að ákvæði 63.gr. laga nr. 30/2004 um að ekki megi víkja frá ákvæðum laganna umpersónutryggingar með samningi ef það leiðir til lakari stöðu þess, sem öðlastkröfu á hendur félaginu samkvæmt vátryggingarsamningi, leiði til þess að lítaberi fram hjá framangreindri meginreglu. Með sömu rökum verður ekki fallist áþað með stefndu að það skipti sköpum að þessu leyti þótt í skilmálum stefnandasé ekki vísað sérstaklega til réttar stefnanda til að krefja vátryggingartakaum endurgreiðslu bóta. Eins og atvikum máls þessa er háttað, er ekki hald íþeim sjónarmiðum stefndu sem lúta að því að hún hafi móttekið umræddargreiðslur frá stefnanda í góðri trú. Er þessum málsástæðum stefndu því hafnað.Stefnda byggirsýknukröfu sína jafnframt á því að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlætiþar sem hann hafi ekki gert grein fyrir afstöðu sinni til tryggingarréttindastefndu fyrr en 23. júní 2015 þegar nærri því tvö ár voru liðin frá umrædduslysi stefndu. Af framlögðum gögnum verður ráðið að stefnandi sendi stefndufyrrgreint bréf mánuði eftir að örorkumatsgerð Ragnars Jónssonarbæklunarskurðlæknis lá fyrir 22. maí 2015. Þá er óumdeilt að stefnandi greiddistefndu dagpeninga fram á árið 2014. Ekkert liggur fyrir í málinu um aðstefnandi hafi haft upplýsingar um fyrra heilsufar stefndu fyrr en eftir aðframangreint örorkumat lá fyrir. Að þessu virtu verður ekki fallist á það meðstefndu að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti sem geti haft áhrif ániðurstöðu málsins.Stefnandi byggirendurgreiðslukröfu sína á framlögðum tjónskvittunum. Ekki er uppi í málinutölulegur ágreiningur um fjárhæð dómkröfunnar og þá hefur stefnda ekki mótmæltþví að hafa móttekið greiðslurnar svo sem tjónskvittanirnar bera með sér. Að ölluframangreindu virtu er það því niðurstaða dómsins að þegar af þeim ástæðum, semhér að framan hafa verið raktar, beri að fallast á kröfu stefnanda svo sem húner sett fram í stefnu. Þrátt fyrir þessiúrslit málsins er það mat dómsins að rétt sé að málskostnaður milli aðila falliniður.Stefnda nýturgjafsóknar vegna reksturs máls þessa fyrir héraðsdómi. Allurgjafsóknarkostnaður hennar greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hennar, Eiríks Gunnsteinssonar hrl., sem telsthæfilega ákveðin 1.153.200 krónur. Við ákvörðun málflutningsþóknunar hefurverið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Af hálfu stefnandaflutti málið Hannes Júlíus Hafstein hdl.Af hálfu stefndaflutti málið Eiríkur Gunnsteinsson hrl.ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð:Stefnda, GuðmundaBjörk Hjaltested, greiði stefnanda, Verði tryggingum hf., 4.727.778 krónurásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 2. október 2015til greiðsludags.Málskostnaðurfellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefndugreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar,Eiríks Gunnsteinssonar hrl., 1.153.200 krónur.
Mál nr. 433/2009
Kærumál Þinglýsing Útivist í héraði
J kærði úrskurð héraðsdóms og krafðist þess að stefna í máli hans gegn G yrði þinglýst á tiltekna fasteign. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, segir að þegar litið væri til þeirra atriða sem fram væru komin um ágreiningsefni málsins væri ekki talið að fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 28. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 til að fallast mætti á kröfu J um þinglýsingu stefnunnar. Var kröfu hans um þinglýsingu stefnunnar því hafnað. J krafðist þess einnig fyrir Hæstarétti að ógiltur yrði frestur sem héraðsdómari ákvað í málinu og að tekin yrði til greina krafa hans fyrir héraðsdómi um að málið yrði dómtekið. Við fyrirtöku málsins í héraði um kröfu J um þinglýsingu á stefnu og uppkvaðningu úrskurðar um þá kröfu var ekki mætt af hálfu G. Í dómi Hæstaréttar segir að líta verði svo á að í kröfu J um dómtöku málsins hafi falist mótmæli við því að G yrði veittur frestur til að skila greinargerð í málinu. Hafi héraðsdómara borið að kveða upp úrskurð um hvort fresta ætti málinu, sbr. h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Hann hafi ekki gert það heldur hafnað kröfunni með ákvörðun um að málið skyldi dómtaka. Réttmæti þeirrar ákvörðunar væri hins vegar ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti sbr. 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að þinglýsa á fasteignina Hróarsholt 2 spildu, Flóahreppi, fasteignanúmer 186-037, stefnu í máli hans gegn varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, en sóknaraðili vísar jafnframt til h. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og heimilað verði að þinglýsa stefnunni. Jafnframt krefst hann þess „að rétturinn ógildi frest sem héraðsdómari ákvað í málinu, til 1. september 2009, við fyrirtöku þess 9. júlí 2009 og að rétturinn taki til greina kröfu kæranda, frá í þinghöldum 6. júlí og 9. júlí 2009, um að málið verði dómtekið.“ Hvað þennan síðari lið kröfugerðar sóknaraðila varðar er þess, til vara, krafist að „Hæstiréttur vísi aftur heim í hérað ákvörðun héraðsdómara, í þinghaldi 9. júlí 2009, um frestinn og að hafna dómtöku máls, til þess að þeirri ákvörðun verði þar breytt með stoð í 5. mgr. 112. gr. l. nr. 91/1991.“ Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að kærumálskostnaður verði látinn falla niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málið var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 30. júní 2009. Málið höfðar sóknaraðili til viðurkenningar á eignarrétti sínum að fasteign þeirri er að framan greinir, aðallega fullum eignarrétti, en að öðrum kosti að tveimur þriðju hlutum hennar. Þá gerir sóknaraðili kröfu til vara um ógildingu á eignarrétti varnaraðila að fasteigninni, aðallega að ógiltur verði eignarréttur hans að allri fasteigninni en annars að tveimur þriðju hlutum hennar en að því frágengnu að þriðjungi hennar. Auk þess gerir sóknaraðili fleiri kröfur, meðal annars kröfu þá, sem hér er til umfjöllunar um að stefnu í málinu verði þinglýst á fasteignina. Við þingfestingu málsins var mætt af hálfu varnaraðila. Dómari ákvað fyrirtöku í málinu 6. júlí 2009 ,,til þess að gefa stefnanda og lögmanni stefnda kost á að tjá sig um þessa kröfu stefnanda.“ Er málið var tekið fyrir þann dag sótti sóknaraðili, stefnandi málsins, þing en af hálfu varnaraðila var ekki sótt þing. Bókað var í þingbók að krafa stefnanda um þinglýsingu stefnu væri að beiðni hans tekin til úrskurðar sem upp yrði kveðinn 9. júlí 2009. Þá er bókað: ,,Stefnandi leitar eftir afstöðu dómsins til þess hvort taka megi málið til dóms. Dómari féllst ekki á það en bókað var í þingbók í síðasta þinghaldi að málið væri tekið fyrir í dag til að gefa málsaðilum kost á að tjá sig um kröfu stefnanda um þinglýsingu stefnu. Útivist stefnda yrði að túlka þannig að ekki væri haldið uppi frekari vörnum um þá kröfu. Stefnandi krefst þess engu að síður að málið verði dómtekið en gerir ekki kröfu um að dómari taki frekari afstöðu til þess í þinghaldinu.“ Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp 9. júlí 2009. Sótti sóknaraðili þá þing, en varnaraðili ekki. Eftir að úrskurðarorð hafði verið lesið í réttinum var bókað að dómari hafi leiðbeint sóknaraðila, sem er ólöglærður, um kærufest og fleira. Er svo bókað að málinu sé frestað samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 til næsta reglulegs dómþings Héraðsdóms Reykjavíkur sem haldið yrði 1. september 2009 á tilgreindum tíma. Einnig var bókað: ,,Stefnandi ítrekar kröfu um að málið verði dómtekið vegna útivistar stefnda. Dómari hafnar því með vísan til framangreindrar lagagreinar. Stefnandi óskar eftir að dómari kveði upp úrskurð um kröfu hans um að málið verði dómtekið. Dómari telur að nægjanlegt sé að taka ákvörðun um kröfu stefnanda og vísar til þess sem áður er fram komið. Stefnandi ítrekar að útivist hafi orðið af hálfu stefnda í málinu.“ Líta verður svo á að í kröfu sóknaraðila um dómtöku málsins hafi falist mótmæli við því að varnaraðila yrði veittur frestur til að skila greinargerð í málinu. Bar héraðsdómara að kveða upp úrskurð um hvort fresta ætti málinu sbr. h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Hann gerði það ekki heldur hafnaði því með ákvörðun að málið skyldi dómtaka. Er réttmæti þeirrar ákvörðunar ekki til úrlausnar hér sbr. 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómorði greinir. Dómsorð: Hinn kærðir úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jakob Adolf Traustason, greiði varnaraðila, Gísla Guðfinnssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 443/2011
Atvinnuréttindi Stjórnarskrá
S ehf. höfðaði mál gegn Í og krafðist viðurkenningar á því að hann væri óbundinn af banni við veiðum með dragnót í Skagafirð sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafði lagt á með reglugerð á grundvelli laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Til vara var þess krafist að bannið yrði ógilt. Hæstiréttur taldi að samráð ráðherra við samtök útgerðar- og sjómanna um bannið hefði fullnægt kröfum laga nr. 79/1997 og að umrætt bann hefði átt sér viðhlítandi lagastoð. Bannið hefði verið tímabundið og staðbundið og takmarkað við tiltekið veiðafæri. S ehf. hefði getað stundað veiðar á svæðum þar sem heimilt var að veiða með dragnót eða með öðrum veiðafærum á því svæði sem bannið tók til. Þótti Í því ekki hafa brotið gegn 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar og var því sýknað af kröfum S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júlí 2011. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að hann sé óbundinn af banni við veiðum í Skagafirði innan svæðis sem markast af línu sem dregin er á milli Ásnefs og Þórðarhöfða. Til vara er þess krafist að ógilt verði bann við veiðum innan sama svæðis samkvæmt veiðileyfi til dragnótaveiða fyrir Norðurlandi fiskveiðiárið 1. september 2010 til 31. ágúst 2011, útgefið af Fiskistofu til áfrýjanda 1. september 2010. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Í hinum áfrýjaða dómi er rakinn aðdragandi þess að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagði bann við veiðum með dragnót í innanverðum Skagafirði með reglugerð nr. 475/2010 um bann við dragnótaveiðum. Sú reglugerð var síðan leyst af hólmi með gildandi reglugerð nr. 678/2010, en samkvæmt henni nær bannið til 31. ágúst 2015. Áfrýjandi telur að bannið hafi falið í sér ólögmæta skerðingu á atvinnufrelsi hans, en áfrýjandi er útgerðarfyrirtæki í Grímsey sem gerir út skipið Þorleif EA 88. Hinn 7. júlí 2006 fékk áfrýjandi leyfi til dragnótaveiða fyrir norðurlandi fiskveiðiárið 1. september 2005 til 31. ágúst 2006, sbr. 3. gr. reglugerðar nr. 788/2006 um dragnótaveiðar. Hefur það leyfi síðan verið endurnýjað árlega, síðast 1. september 2010. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands eru meðal annars bannaðar veiðar með dragnót í fiskveiðilandhelginni nema á nánar tilgreindum veiðisvæðum. Tekur bann þetta til veiða fyrir öllum Skagafirði. Þó getur Fiskistofa eftir 1. mgr. 6. gr. laganna heimilað veiðar með dragnót nær landi en leiðir af 5. gr., en áfrýjandi fékk slíkt leyfi, svo sem áður er rakið. Í 1. mgr. 6. gr. laganna segir einnig að ráðherra geti sett almennar og svæðisbundnar reglur í því skyni að stuðla að hagkvæmri nýtingu fiskistofna, að teknu tilliti til veiða með öðrum veiðafærum sem stundaðar eru á viðkomandi svæðum. Þá segir í 1. mgr. 8. gr. laganna að ráðherra sé heimilt með reglugerð að skipta veiðisvæðum milli veiðarfæra með því að banna notkun ákveðinna veiðafæra á ákveðnum svæðum í tiltekinn tíma. Áður skal þó leitað álits samtaka þeirra útgerðar- og sjómanna sem ætla má að slík skipting veiðisvæða varði mestu hverju sinni. Samkvæmt þessum ákvæðum á reglugerð um bann við dragnótaveiðum sér viðhlítandi lagastoð og var þess gætt þegar hún var upphaflega sett að hafa lögbundið samráð við hagsmunaaðila, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. Bann það við veiðum sem lagt var á með umræddri reglugerð var tímabundið og staðbundið og takmarkað við tiltekið veiðarfæri. Eftir sem áður gat áfrýjandi stundað veiðar á svæðum þar sem þær eru heimilar með dragnót eða öðrum veiðafærum á því svæði sem bannið tók til. Að þessu virtu verður fallist á með héraðsdómi að atvinnuréttindi áfrýjanda hafi ekki verið skert með þeim hætti að í bága fari við 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 8. þessa mánaðar, er höfðað 19. apríl 2011 af Sigurbirni ehf., Grund, Grímsey, gegn íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé óbundinn af banni við veiðum með dragnót í Skagafirði innan svæðis sem markast af línu sem dregin er á milli Ásnefs 65°56,5´N – 019°53,0´V og Þórðarhöfða 65°58,4 ´N – 019°29,7´V. Til vara krefst stefnandi þess að ógilt verði með dómi bann við veiðum með dragnót í Skagafirði innan svæðis sem markast af línu sem dregin er á milli Ásnefs 65°56,5´N – 019°53,0´V og Þórðarhöfða 65°58,4´N – 019°29,7´V samkvæmt veiðileyfi til dragnótaveiða fyrir Norðurlandi fiskveiðiárið 1. september 2010 til 31. ágúst 2011, útgefið af Fiskistofu til stefnanda 1. september 2010. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að honum verið tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara krefst stefndi þess að málskostnaður verði látinn niður falla. I. Upphaf máls þessa er að rekja til fréttatilkynningar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins 15. janúar 2010 þar sem segir að sjávarútvegsráðherra hafi ákveðið í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að setja af stað verkefni þar sem kannaðir verði kostir þess að veiðar afkastamikilla skipa á grunnslóð og inni á fjörðum verði takmarkaðar frá sem nú er. Sé markmiðið að treysta grunnslóðir sem veiðislóð fyrir smærri báta og umhverfisvæna veiði. Í þessu felist að við veiðar og nýtingu verði að gæta að verndun sjávarbotnsins og beita vistvænum veiðiaðferðum. Með bréfi ráðuneytisins 29. apríl 2010 til hagsmunaaðila kemur fram að ráðherra áformi á grundvelli 8. gr. laga nr. 79/1997 að takmarka veiðar með dragnót á tilteknum svæðum fyrir Norðurlandi, nánar tiltekið í innanverðum Skagafirði, Húnafirði, Miðfirði og Hrútafirði. Hvað Skagafjörð áhræri sé lagt til að lína verði dregin yfir fjörðinn úr Ásnefi að vestan (65°56‘ N. brd og 19°53 V. lgd), utan við Drangey í norðurenda Þórðarhöfða (65°58’22 N. brd og 19°29 V. lgd), en innan þeirrar línu verði veiðar með dragnót óheimilar allt árið. Skyldu umsagnir berast til ráðuneytisins eigi síðar en 20. maí 2010. Í annarri fréttatilkynningu ráðuneytisins frá 30. apríl sama ár er í upphafi vísað til þeirrar fyrri. Þá segir þar meðal annars að í alþjóðlegu samhengi liggi fyrir sú þróun að ríki leggi í sívaxandi mæli áherslu á vistvæna stjórnun hafsvæðanna, takmarkanir á notkun botnlægra veiðarfæra, verndun grunnslóðar og viðkvæmra hafsvæða og sé augljóst að aðhald á þessu sviði geti mögulega glætt veiði annars staðar vegna þeirra verndaráhrifa sem hér séu á ferðinni. Í ráðuneytinu liggi fyrir margvíslegar ályktanir heimamanna og sveitarstjórna og fjöldi undirskriftalista um verndun grunnslóðar. Að undanförnu hafi verið unnið að tillögum sem miði að því að friða innri hluta flóa og fjarða fyrir veiðum með dragnót. Séu þær tillögur, sem nú séu settar fram, áfangi á þeirri leið að leggja mat á hvar heppilegast sé að draga línur um takmörkun veiða með dragnót með það að markmiði að auka friðun grunnslóðar fyrir dregnum veiðarfærum og jafnframt mæta kröfum heimaaðila um verndun lífríkisins og skipulag hafsvæða. Sé hér átt við það sjónarmið að veiðum með ólíkum veiðarfærum, sem ekki fari saman, verði haldið aðskildum með skipulögðum hætti. Snúi tillögurnar nú að verndun grunnslóðar í Önundarfirði, Hrútafirði/Miðfirði, Húnafirði, Skagafirði og Seyðisfirði/Loðmundarfirði og byggi á 8. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands með síðari breytingum. Dragnót hafi í öndverðu verið ætluð til þess að veiða aðallega flatfisk, einkum skarkola, en hafi á seinni árum verið þróuð til þess að vera alhliða veiðarfæri á bolfisk. Þær tillögur, sem nú séu til umræðu, taki mið af því að veiðum með dragnót verði haldið áfram á vissum svæðum, en með breytingunum náist að fara bil beggja, þeirra sem vilji stöðva veiðar alfarið næst landi með dregnum veiðarfærum og þeirra sem vilji veiðar alls staðar í flóum og fjörðum með dragnót, allt til fjöru. Í umsögn Farmanna- og fiskimannasambands Íslanda, Landssambands íslenskra útvegsmanna, Samtaka dragnótamanna, Sjómannasambands Íslands og VM-Félags vélstjóra og málmtæknimanna 20. maí 2010, í tilefni af fyrrnefndu bréfi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins frá 29. apríl sama ár, kemur meðal annars fram að tillögur um lokun sjö fjarða fyrir dragnót feli í sér verulega íþyngjandi takmarkanir eða útilokun aðila frá veiðum á umræddum svæðum. Varðandi norðursvæðið yrðu þrengingar vegna fyrirhugaðra lokana það miklar að hætta væri á því að þeir fáu bátar, sem eftir væru, myndu annað hvort flytja burt eða hætta. Yrði skaðinn hvað mestur fyrir Grímseyinga, en þaðan séu gerðir út þrír dragnótabótar sem hafi yfir að ráða nánast öllu aflamarki í byggðarlaginu. Með þessu móti myndi atvinnuástand í byggðarlaginu versna og forsendum byggðar hraka. Var lagt til að tillögur ráðherra um lokun veiðisvæða fyrir dragnót yrðu dregnar til baka Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra gaf 31. maí 2010 út reglugerð nr. 475/2010 um bann við dragnótaveiðum þar sem allar dragnótaveiðar voru bannaðar á nánar tilgreindum sex svæðum frá 7. júní 2010 til og með 6. júní 2015, þar á meðal í Skagafirði. Banntímabilinu var breytt með reglugerð nr. 498/2010 á þann veg að bannið skyldi standa frá 1. september 2010 til 31. ágúst 2015. Með reglugerð 31. ágúst 2010 nr. 678/2010 um bann við dragnótaveiðum var reglugerð nr. 475/2010 felld úr gildi og allar dragnótaveiðar bannaðar á sex nánar tilgreindum svæðum á tímabilinu frá 1. september 2010 til 31. ágúst 2015. Tveimur ákvæðum reglugerðarinnar var síðan breytt með reglugerðum nr. 727/2010 og nr. 1069/2010. Allar reglugerðirnar voru settar með vísan til ákvæða laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, með síðari breytingum, án vísunar til einstakra ákvæða laganna, sbr. 3. gr. áðurgildandi reglugerðar um bann við dragnótaveiðum nr. 476/2010 og 3. gr. núgildandi reglugerðar um sama efni nr. 678/2010. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II. Af hálfu stefnanda er á því byggt að um dragnótaveiðar inni á fjörðum gildi sú almenna regla samkvæmt lögum nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilögsögu Íslands, að slíkar veiðar séu aðeins heimilaðar skipum sem séu styttri en 42 metrar og hafi aflavísi sem sé lægri en 2500 og hafi fengið til þess leyfi Fiskistofu, sbr. 1. mgr. 6. gr. og 5. gr. laga nr. 79/1997. Með 1. mgr. 6. gr. laganna hafi löggjafinn falið ráðherra að setja reglugerð þar sem nánar væri kveðið á um skilyrði fyrir veitingu leyfa af hálfu Fiskistofu. Í ákvæðinu sé ráðherra settur ákveðinn rammi varðandi þær heimildir til reglusetningar og kveðið á um að settar reglur verði að hafa að markmiði „að stuðla að hagkvæmri nýtingu fiskistofna að teknu tilliti til veiða með öðrum veiðarfærum sem stundaðar eru á viðkomandi svæði“. Einnig sé ráðherra heimilt, að fenginni umsögn Hafrannsóknarstofnunar, að ákveða að dragnótaveiðar á tilteknum svæðum miði við nýtingu ákveðinnar fiskitegundar, en núgildandi reglur séu í reglugerð nr. 788/2006, með síðari breytingum. Samkvæmt reglugerð um dragnótaveiðar séu leyfi til dragnótaveiða af þremur gerðum, almennt dragnótaleyfi, dragnótaleyfi til kolaveiða og dragnótaleyfi í Faxaflóa. Hlutverk Fiskistofu sé að gefa út veiðileyfi á grundvelli reglugerðar nr. 788/2006 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 97/1997. Í 1. mgr. 6. gr. nefndra laga sé Fiskistofu ekki falið hlutverk eða vald til þess að setja skilyrði eða ráða fyrirkomulagi dragnótaveiða, en það vald sé á hendi ráðherra. Stefnandi byggi á því að réttur hans til að veiða með dragnót séu atvinnuréttindi sem njóti verndar 75. gr. stjórnarskrárinnar, lög nr. 33/1944. Byggi stefnandi á því að ákvörðun ráðherra þess efnis að banna dragnótaveiðar inni á sjö fjörðum, fyrst samkvæmt reglugerð nr. 475/2010, en síðar samkvæmt reglugerð nr. 678/2010, með síðari breytingum, hafi verið ólögmæt og brotið gegn atvinnuréttindum stefnanda. Svo sem fréttatilkynningar og tillaga ráðherra beri með sér sé tilefni bannsins að hrinda í framkvæmd stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í þá veru að takmarka veiðar afkastamikilla veiðarfæra á grunnslóð. Stefnandi byggi á því að vilji ráðherra innleiða nýja stefnumörkun af hálfu ríkisstjórnar, sem feli í sér að settar verði frekari takmarkanir á heimildir til veiða með dragnót, hafi honum borið að gera það með því að leggja fram frumvarp til laga fyrir Alþingi sem yrði að samþykkja slíka stefnumörkun og frekari almennar takmarkanir á veiðar með dragnót. Með þessu fyrirkomulagi sé tryggt að geðþótti einstakra ráðherra geti aldrei verið grundvöllur að skerðingu atvinnuréttinda. Í hinni þinglegu meðferð mála felist að ekki verði undan því komist að fjalla um og færa rök fyrir því að skerðing á atvinnuréttindum standist þau skilyrði sem sé að finna í 75. gr. stjórnarskrárinnar að almannahagsmunir krefjist þess að skerðing atvinnuréttinda eigi sér stað. Almannahagsmunir af stjórn fiskveiða og verndun einstakra svæða fyrir veiðum hljóti að vera byggð á sjónarmiðum um fiskvernd eða fiskifræðilegum sjónarmiðum, það er að hagsmunir heildarinnar krefjist þess að réttindi einstakra aðila séu skert. Í máli þessu liggi fyrir að það sé mat Hafrannsóknastofnunar og þeirra vísindamanna sem hvað mest hafa metið áhrif dragnótaveiða á umhverfið að engin fiski- eða vistfræðileg rök séu fyrir þessu banni, heldur sé aðeins um að ræða innleiðingu á pólitísku markmiði eða stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Geti pólitísk markmið ráðherra eða stefnumörkun af hálfu ríkisstjórnar ekki orðið sjálfstæðar heimildir til takmörkunar á atvinnuréttindum. Telji stefnandi að þetta sé kjarninn í reglu 75. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi telji því að bann ráðherra við veiðum í innanverðum Skagafirði byggi ekki á lögmætum grundvelli, jafnvel þótt talið yrði að það hefði viðeigandi lagastoð. Þá byggi stefnandi á því að reglugerð nr. 475/2010, um bann við veiðum inni á sjö fjörðum, hafi ekki tilhlýðilega lagastoð. Umrædd reglugerð hafi verið sett með vísan til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997, en heimildir ráðherra samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna til þess að setja reglur um skiptingu veiðisvæða milli veiðarfæra með því að banna veiðarfæri á ákveðnum svæðum í tiltekinn tíma séu ekki nánar útfærðar í ákvæðinu. Ákvæðið sé skýrt svo í greinargerð með frumvarpi til laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands: „Ákvæði fyrri málsgreinar er samhljóða ákvæði 5. gr. laga nr. 81/1976 að öðru leyti en því að áður en ákvarðanir eru teknar um skiptingu veiðisvæða milli veiðarfæra með banni á notkun tiltekinna veiðarfæra á ákveðnu svæði er gert skylt að leita umsagnar samtaka þeirra útgerðar- og sjómanna sem ætla má að skipting veiðisvæðisins varði mestu hverju sinni. Hér er ekki um að ræða að slík skipting sé gerð í fiskverndunarskyni heldur fyrst og fremst til þess að koma í veg fyrir að veiðar með mismunandi veiðarfærum leiði til árekstra. Sams konar ákvæði laga nr. 81/1976 hefur einkum verið beitt varðandi setningu sérstakra línu- og netasvæða yfir vertíðarmánuðina fyrir Suðausturlandi.“ Með ákvæðinu sé ráðherra þannig fengin heimild til þess að skipta veiðisvæðum milli veiðarfæra til þess að koma í veg fyrir árekstra. Í ákvæðinu sé sérstaklega kveðið á um skyldu ráðherra til þess að leita álits hjá samtökum þeirra útgerðar- og sjómanna sem ætla megi að slík skipting varði mestu. Slíkt ákvæði um skyldu til að leita umsagnar, hagsmunaaðila eða deilenda, sé eðlileg í ljósi tilgangs ákvæðisins eins og hann sé skýrður í greinargerð með frumvarpi til laganna. Við túlkun á heimildum ráðherra samkvæmt ákvæðinu verði að hafa í huga að vafi um umfang heimilda ráðherra til að setja reglur sem skerða atvinnuréttindi skuli túlka borgurunum í hag, enda séu ákvæði stjórnarskrár sett til verndar þeim en ekki stjórnvöldum, sbr. H. 1988,1162. Hæstiréttur hafi með dómum sínum síðustu áratugina gert auknar kröfur til efnis og skýrleika þeirra heimilda sem löggjafinn fær ráðherra í hendur til að skerða atvinnuréttindi með reglugerð. Hefur komið fram í dómum Hæstaréttar að löggjafanum beri að mæla fyrir um þær meginreglur sem um beitingu heimildarinnar eiga að gilda og að í viðkomandi lagaákvæði verði að koma fram takmörk og umfang þeirrar réttarskerðingar sem talin er nauðsynleg og þar með heimil, sbr. meðal annars H. 1996, 2956 og H. 2000,1621. Stefnandi telji að ákvæði 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997 uppfylli ekki þær kröfur sem Hæstiréttur hafi gert til efnisinntaks lagaákvæða sem veita stjórnvöldum heimild til þess að skerða atvinnuréttindi og verði bann við veiðum ekki byggt á því ákvæði. Stefnandi telji einnig að heimildir ráðherra til að setja reglugerð á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997 séu bundnar við tilgang þess eins og honum er lýst í greinargerð, það er að beiting ákvæðisins sé aðeins heimil í því skyni að koma í veg fyrir árekstur á milli veiðarfæra og þá leysi hann úr slíkum vanda, væntanlega sem óhlutdrægur „úrskurðaraðili“, eftir að hafa kynnt sér sjónarmið þeirra sem hagsmuni eiga. Verði ákvæðinu ekki beitt til þess að innleiða nýja stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um að banna afkastamikil veiðarfæri á grunnslóð. Að síðustu byggi stefnandi einnig á því, verði ekki fallist á það sem að framan hefur verið rakið, að ráðherra hafi ekki uppfyllt áskilnað 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997, þess efnis að „leita álits samtaka þeirra útgerðar- og sjómanna sem ætla má að slík skipting veiðisvæða varði mestu hverju sinni“ og því ekki uppfyllt skilyrði til þess að setja reglugerð. Telji stefnandi að ákvæðið vísi til svæðisbundinna hagsmunasamtaka, en ekki landssamtaka viðkomandi aðila. Þá telji stefnandi að fyrir liggi að þau landssamtök sjómanna- og útgerðarmanna, sem málið varði og hafi innan sinna vébanda aðila sem hafi dragnótaveiðar að atvinnu, hafi lagst gegn áformum ráðherra um bann við dragnótaveiðum. Byggi stefnandi á því að ráðherra hafi að lögum haft skyldu til að taka tillit til þessara álita og hafi, með því að hunsa þau, ekki staðið rétt að undirbúningi og setningu umræddra reglugerða. Auk þess hafi beiðni um álit ekki snúið að því hvernig leysa ætti úr eða koma í veg fyrir árekstur á milli veiðarfæra, heldur að því með hvaða hætti skyldi staðið að innleiðingu á nýrri stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Til grundvallar reglunum hafi þannig ekki legið sá hlutlægi undirbúningur, sem ákvæðið geri ráð fyrir, og því hafi reglugerð ráðherra um bann við dragnótaveiðum ekki viðhlítandi lagastoð. Stefnandi bendi á að í 9. gr. laga nr. 79/1997 sé að finna ákvæði þar sem löggjafinn hafi veitt ráðherra heimild til þess að setja í reglugerð ákvæði um tiltekin friðunarsvæði, tímabundið eða ótímabundið, í því skyni að sporna við veiðum sem geti talist skaðlegar með tilliti til hagkvæmrar nýtingar og gera nauðsynlegar ráðstafanir til að sporna við skaðlegum veiðum. Að baki slíku banni þurfi að liggja vísindaleg rök og sé ráðherra skylt að leita umsagnar Hafrannsóknastofnunar áður en hann beitir heimildinni. Telji stefnandi fullvíst að heimild ráðherra til að beita þessu ákvæði sé bundin því skilyrði að sýnt sé fram á að tilteknar veiðar séu skaðlegar og að Hafrannsóknastofnun taki undir slíkt mat. Stefnandi telji að ráðherra hafi, með setningu reglugerða þar sem hann bannar veiðar með dragnót meðal annars á tilteknum svæðum í Skagafirði í því skyni að vernda „grunnslóð“, farið fram hjá ákvæðum 9. gr. og þannig ekki uppfyllt þau efnislegu skilyrði sem löggjafinn hafi sett sem skilyrði fyrir því að ráðherra sé heimilt að setja ákvæði í reglugerð um sérstök friðunarsvæði. Hafi ráðherra gert þetta með því að leitast við að fella heimild til setningar reglugerðarinnar undir 8. gr. laga nr. 97/1997 og telji sig þannig lausan undan efnisskilyrðum 9. gr. Fiskistofa hafi tekið upp í almennt leyfi til dragnótaveiða fyrir Norðurlandi til stefnanda fyrir fiskveiðiárið 1. september 2010 - 13. ágúst 2011 ákvæði úr reglugerð nr. 475/2010 um bann við dragnótaveiðum í Skagafirði innan línu sem markast á milli Ásnefs og Þórðarhöfða út frá tilgreindum staðarpunktum. Byggi stefnandi á því að í veiðileyfi Fiskistofu sé að þessu leyti aðeins að finna lýsingu á þeim takmörkunum á heimildum til dragnótaveiða sem Fiskistofa telji að séu í gildi samkvæmt reglugerðum ráðherra, en ekki sé um að ræða sjálfstæða ákvörðun eða valdbeitingu af hálfu Fiskistofu, enda búi Fiskistofa ekki yfir slíkum valdheimildum. Telji stefnandi það meðal annars sjást í því að ráðherra telji sig hafa fullt vald yfir því að stækka og minnka veiðisvæði fyrir dragnót án tillits til efnisatriða að þessu leyti í útgefnum veiðileyfum Fiskistofu, sbr. ákvæði reglugerðar nr. 678/2010, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 1. gr., þar sem ráðherra dragi tímabundið úr banni við veiðum í Skagafirði. Hafi breyting ráðherra á efnisatriðum, er lutu að heimildum til dragnótaveiða, ekki orðið Fiskistofu tilefni til að breyta texta í leyfum til dragnótaveiða fyrir Norðurlandi. Í 6. gr. laga nr. 97/1997 sé Fiskistofu falið það hlutverk að gefa út leyfi til dragnótaveiða á grundvelli reglna sem ráðherra skuli setja með reglugerð. Reglugerð um dragnótaveiðar sé nr. 788/2006 og veiti Fiskistofa leyfi til dragnótaveiða á grundvelli hennar. Samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar hafi ráðherra kveðið á um að Fiskistofa megi í dragnótaleyfum, sem gefin eru út á grundvelli laganna, takmarka veiðiheimildir innan hvers svæðis. Séu heimildir, sem ráðherra veitir Fiskistofu, að þessu leyti víðtækari en Alþingi veitir ráðherra í 6. gr., auk þess sem lagagreinin áskilji að markmið reglna sé ávallt það að stuðla að hagkvæmri nýtingu fiskstofna. Í þessu sambandi skuli einnig tekið fram að Fiskistofa stundi ekki rannsóknir eða búi yfir fiskifræðilegum upplýsingum. Fiskistofa sé stjórnsýslustofnun sem annist um útgáfu leyfa til fiskveiða og eftirlit, auk þess að annast söfnun, úrvinnslu og útgáfu upplýsinga á sviði sjávarútvegsmála, sbr. lög nr. 36/1992. Stefnandi telji því að Fiskistofa hafi ekki heimild að lögum til þess að banna dragnótaveiðar á tilteknum svæðum og að ráðherra hafi ekki verið heimilt að veita Fiskistofu slíkt vald. Stefnandi byggi einnig á því að verði talið að ráðherra sé heimilt að framselja vald til reglusetningar samkvæmt 6. gr. laga nr. 79/1997 til Fiskistofu, til þess að ákveða að leyfin skuli vera bundin skilyrðum um veiðisvæði, séu heimildir Fiskistofu bundnar sömu takmörkunum og heimildir ráðherra og verða að hafa það að markmiði að „stuðla að hagkvæmri nýtingu fiskistofna, að teknu tilliti til veiða með öðrum veiðarfærum sem stunda veiðar á viðkomandi svæði“. Sé því haldið fram að Fiskistofa búi yfir slíkum sjálfstæðum heimildum til að afmarka sérstök friðunarsvæði fyrir dragnótaveiðum telji stefnandi beitingu þeirrar heimildar bundna því skilyrði að Fiskistofa sýni fram á að um nauðsynlega takmörkun sé að ræða og að hún leiði til hagkvæmari nýtingar á fiskistofnum. Ráðherra hafi ekki sótt stoð í ákvörðun sína, um að banna dragnótaveiðar í Skagafirði og á svæðum, til 6. gr. laga nr. 79/1997 og engin rök hafi verið færð fram í þá veru af hálfu ráðherra. Stefnandi telji einnig óhugsandi að Fiskistofa geti tekið sjálfstæða ákvörðun um friðunarsvæði, enda búi hún ekki yfir upplýsingum eða þekkingu til að taka slíkar ákvarðanir og falli þær utan hlutverks hennar eins og það sé skilgreint í lögum nr. 36/1992. III. Af hálfu stefnda er því eindregið vísað á bug að bann við dragnótaveiðum innan þess svæðis, sem tilgreint sé í dómkröfum stefnanda, feli í sér að brotið sé gegn atvinnuréttindum hans sem njóti verndar samkvæmt 75. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar sé öllum frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi megi þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Bann við dragnótaveiðum innan þess svæðis sem tilgreint er í dómkröfum stefnanda eigi sér ótvíræða stoð í lögum nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Í upphafi sé nauðsynlegt að rekja þau ákvæði laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðiandhelgi Íslands sem þýðingu hafi í máli þessu. Samkvæmt 1. gr. laganna sé tilgangur þeirra að stuðla að viðgangi og hagkvæmri nýtingu nytjastofna innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Í 1. málsl. 1. mgr. 5. gr. laganna sé kveðið á um bann við veiðum íslenskra skipa með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelgi Íslands nema á þeim veiðisvæðum og veiðitímum sem tilgreind eru í greininni, enda undanþiggi ráðherra ekki tiltekin svæði slíkum veiðum. Alveg sé ljóst af ákvæðum 5. gr. laganna að veiðar með dragnót séu óheimilar nálægt landi, þar á meðal fyrir öllum Skagafirði og þar með innan þess svæðis sem tiltekið sé í aðal- og varakröfu stefnanda. Af ákvæði 1. mgr. og A. liðar 8. mgr. 5. gr. laganna leiði þannig beinlínis að stefnanda sé með lögunum sjálfum bannaðar dragnótaveiðar innan þess svæðis sem dómkröfur hans taki til. Fáist ekki annað séð en að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna af kröfum stefnanda. Löggjafinn hafi tekið skýra afstöðu til þess að það séu almannahagsmunir að skipta veiðisvæðum í landhelgi Íslands milli veiðarfæra án tillits til fiskifræðilegra og fiskverndarsjónarmiða þannig að veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót skuli vera óheimilar nálægt landi. Veiðar með dragnót nær landi en heimilaðar séu samkvæmt 8. mgr. 5. gr. séu óheimilar nema samkvæmt sérstökum veiðileyfum er byggi á undanþáguákvæði 1. mgr. 6. gr. laganna um dragnótaveiðar nær landi. Samkvæmt þeirri grein geti ráðherra sett almennar og svæðisbundnar reglur í því skyni að stuðla að hagkvæmri nýtingu fiskistofna, að teknu tilliti til veiða með öðrum veiðarfærum sem stundaðar eru á því svæði. Af ákvæði 1. mgr. 6. gr. og 5. gr. laganna leiði því að það sé á valdi ráðherra að setja reglur um það hve nálægt landi sé heimilt að veiða með dragnót, þar á meðal með tilliti til skiptingar veiðisvæða milli veiðarfæra, án tillits til fiskifræðilegra eða fiskverndarsjónarmiða. Reglugerðir um bann við dragnótaveiðum, sbr. reglugerð nr. 475/2010, sbr. nú reglugerð nr. 678/2010, hafi verið settar í kjölfar verkefnis þar sem kannaðir hafi verið kostir þess að veiðar afkastamikilla skipa á grunnslóð og inni á fjörðum yrðu takmarkaðar frá því sem verið hefði með því markmiði að hlúa að uppeldisstöðvum fiskitegunda á grunnslóð og treysta hana sem veiðislóð fyrir smærri báta. Að verkefni þessu hafi vissulega verið unnið í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um framangreind atriði, en jafnframt hafi verið litið til ályktana og beiðna frá ýmsum aðilum og sveitarfélögum út um allt land er lotið hafi að nauðsyn þess að vernda grunnslóð, það er ákveðin svæði innan fjarða eða heilu firðina, fyrir afkastamiklum veiðarfærum. Stefna ráðherra í þessu máli hafi verið sjálfbær og siðferðilega ábyrg nýting lífrænna auðlinda. Hafi markmiðið verið að auka friðun grunnslóðar fyrir dregnum veiðarfærum og jafnframt að mæta kröfum heimaaðila um skipulag hafsvæða, meðal annars þeim sjónarmiðum að veiðum með ólíkum veiðarfærum, sem ekki færu saman, yrði haldið aðskildum með skipulögðum hætti. Dragnót hafi í upphafi verið ætlað að veiða flatfisk, einkum skarkola, sem lítið veiðist í önnur veiðarfæri, en á seinni árum hafi veiðarfærið verið þróað til að vera alhliða veiðarfæri til veiða á bolfiski og hafi slíkar bolfiskveiðar verið stundaðar með dragnót í flóum og fjörðum allt upp í fjöru. Sem dæmi um það megi nefna að þegar veiði í innri hluta Skagafjarðar sé skoðuð hafi komið í ljós að veiði á flatfiski sé einvörðungu lítið hlutfall af heildarveiðinni á þessu svæði, eða innan við 10%. Hafi bolfiskur, einkum ýsa, verið undirstöðuafli í veiðinni á þessu svæði, eða um 2000 tonn á árabilinu 2005-2009. Á sama tímabili hafi þorskur verið um 330 tonn og flatfiskur um 180 tonn á því svæði sem bannið taki til. Bann við veiðum með dragnót á innri hluta Skagafjarðar hafi því fyrst og fremst áhrif á ýsu og þorskveiði. Bolfiskur sé samkvæmt aflatölum uppistaðan í afla fengnum í dragnót á þessu svæði og sé aflinn aðallega þorskur og ýsa. Mjög lítið hafi veiðst af flatfiski á þessu svæði. Það séu því lítil rök fyrir því að veita undanþágu og heimila dragnótaveiðar á innanverðum Skagafirði á þeim grundvelli að það sé nauðsynlegt svo unnt sé að veiða flatfisk. Þessi takmörkun dragnótaveiða á innfjörðum sé byggð á því að takmörkun sé jákvæð, meðal annars vegna stýringar milli mismunandi veiðiaðferða og fyrir uppeldis- og hrygningarslóðir innan flóa og fjarða samkvæmt samantekt sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins frá 1. júní 2010 og svari ráðherra á Alþingi við fyrirspurn nafngreinds alþingismanns. Bann við dragnótaveiðum á innfjörðum sé ekki nýtt af nálinni og dragnótaveiðar hafi lengi verið bannaðar á innanverðum Faxaflóa og Hvalfirði, sem og á innanverðum Breiðafirði, þar sem slíkar veiðar hafi verið bannaðar í áratugi að tillögu og samkvæmt samdóma áliti Breiðfirðinga. Þá hafi margir firðir verið lokaðir fyrir veiðum með dragnót á mismunandi tímum, svo sem Eyjafjörður, Ólafsfjörður, Vopnafjörður, Skjálfandaflói innanverður, Þistilfjörður og fleiri. Í þeim tilfellum hafi meðal annars verið talið jákvætt að fara að tillögum heimamanna um takmörk afkastamikilla veiðarfæra í þessum fjörðum og að bann við veiðum með dragnót myndi stuðla að viðhaldi fiskistofna innan fjarðanna. Banni við veiðum með dragnót á þessu svæði í Skagafirði hafi meðal annars verið ætlað að stuðla að verndun og uppbyggingu á bolfiski á umræddu svæði í samræmi við óskir heimamanna, en ráðuneytinu hafi borist meðal annars undirskriftir um 600 aðila frá Skagafirði í þessa veru samkvæmt greinargerð þess frá 29. apríl 2010 vegna tillanga ráðherra um takmarkanir á veiðum með dragnót í sjö fjörðum á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum. Þá hafi verið talið eðlilegt í þessum efnum að náttúran njóti vafans og almenna reglan sé að togveiðar séu ekki heimilar innan þriggja til tólf sjómílna frá landi, sbr. 5. gr. laga nr. 79/1997. Dragnót hafi síðan verið undanþegin með sérstökum leyfum er heimila veiðar með dragnót nær landi. Dragnót sé í dag mjög öflugt veiðarfæri sem fari yfir stórt svæði í hverju kasti og þekkt sé að dragnótarveiði í einum firði sé oft aðeins góð í stuttan tíma í senn, en síðan þurfi að hvíla viðkomandi fjörð fyrir slíkri veiði svo aftur verði unnt að veiða þar. Dragnótin hafi því reynst hafa tímabundna uppþurrkun miða á innfjörðum í för með sér og slíkt hafi illa samrýmst veiðum skipa með önnur veiðarfæri á sama svæði. Telja verði líklegt að bann við dragnótaveiðum efli fiskistofna á þeim svæðum, sem bannið nái til, og þar með fiskgengd bæði innan og utan þeirra friðunarlína sem bann við veiðum með dragnót tiltaki sem aftur leiði til þess að bolfisk- og flatfiskafli í utanverðum fjörðunum muni aukast þegar frá líður. Með umræddu banni við dragnótaveiðum innan til í Skagafirði sé ekki gengið á atvinnurétt stefnanda með þeim hætti að það varði við 75. gr. stjórnarskrárinnar. Það bann við dragnótveiðum á innanverðum Skagafirði sem umræddar reglugerðir kveði á um, sbr. nú reglugerð nr. 678/2010, setji stefnanda skorður við dragnótaveiðum á umræddu svæði. Þær takmarkanir séu meðal annars ákvarðaðar af tilliti til sjónarmiða sem augljóst sé að falli undir það að teljast almannahagsmunir, það er skiptingu veiðisvæða milli veiðarfæra og að efla vöxt og viðgang fiskistofna og tryggja sjálfbærni í fiskveiðum á þessu svæði sem öðrum við Ísland. Þá girði umrætt bann við veiðum með dragnót ekki fyrir möguleika stefnanda á að stunda þá atvinnu sína sem felist í dragnótaveiðum hans. Ýsu og þorskveiði sé eftir sem áður hægt að sækja með dragnót utar í Skagafirði og þar sé ekki bann við dragnótaveiði. Aukist fiskgengd á nýjan leik á innri hluta Skagafjarðar megi auk þess telja líklegt að haustveiði aukist að nýju utar í firðinum þar sem dragnótaveiðar eru heimilaðar. Af hálfu stefnda sé talið að uppfyllt sé það skilyrði að almannahagsmunir krefjist þess að réttindi einstakra aðila til dragnótaveiða á innfjörðum séu takmörkuð. Umrætt bann sé bæði tímabundið og svæðabundið og markmið þess samrýmist fyllilega þeim tilgangi er greini í 1. gr. laga nr. 79/1997 „að stuðla að viðgangi og hagkvæmri nýtingu nytjastofna innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu.“ Umræddar reglugerðir byggi því bæði á lögmætum grundvelli og hafi viðeigandi lagastoð. Því sé eindregið vísað á bug sbr. það sem að framan sé rakið, að reglugerð nr. 475/2010, sbr. nú reglugerð nr. 678/2010, um bann við dragnótaveiðum, hafi ekki tilhlýðilega lagastoð. Þá sé það ekki rétt hjá stefnanda að umræddar reglugerðir hafi einvörðungu verið settar með vísan til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997, með síðari breytingum. Þá fái þau sjónarmið stefnanda að það ákvæði takmarkist nánast við að skera úr um ágreining, sem upp sé risinn vegna mismunandi veiðarfæra, hvorki stoð í orðalagi ákvæðisins né í greinargerð er fylgdi því ákvæði í frumvarpi að lögunum. Eins og skýrlega komi fram í áðurgreindum reglugerðum um bann við dragnótaveiðum séu þær settar samkvæmt ákvæðum laga nr. 79/1997. Reglugerðirnar sæki því lagastoð í viðeigandi ákvæði laga nr. 79/1997, án þess að þau séu tilgreind sérstaklega, en þar komi einkum til skoðunar ákvæði 1. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 8. gr. laganna. Tilgangur reglugerðanna sé, eins og áður segi, að banna notkun tiltekins veiðarfæris, dragnótar, tímabundið á ákveðnu svæði nær landi en 5. gr. laganna leyfir þar sem þær hafi áður verið heimilaðar á grundvelli undanþáguákvæðis 1. mgr. 6. gr. laganna með sérstökum veiðileyfum. Með reglugerðunum sé um að ræða ákveðna skiptingu veiðisvæðisins milli veiðarfæra. Það sé meðal annars gert í því skyni að stuðla að hagkvæmri nýtingu nytjastofna á innfjörðum þeim, sem reglugerðirnar taki til, sem og varðveislu þess hafsvæðis sem að mati ráðuneytisins sé viðkvæmt fyrir veiðum með dragnót vegna mikillar yfirferðar veiðarfærisins og getu þess til tímabundinnar uppþurrkunar fiskistofna á svæðinu. Að mati stefnda séu uppfyllt þau skilyrði sem rakin séu í 1. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 8. gr. fyrir setningu þeirra reglugerða, er mál þetta varða, og leiki enginn vafi á um heimild ráðherra til að banna notkun ákveðinna veiðarfæra, svo sem dragnótar, á grundvelli þessara lagaákvæða. Telji stefndi lagaákvæðin vera nægjanlega skýra lagaheimild til að kveða á um með reglugerð bann við dragnótaveiðum á tilteknum svæðum um tiltekinn tíma og í tilteknu skyni. Telji stefndi að löggjafinn hafi mælt með fullnægjandi hætti fyrir um þær meginreglur sem gildi um beitingu heimildar samkvæmt umræddum lagaákvæðum. Þeirri fullyrðingu stefnanda að ekki hafi verið uppfylltur áskilnaður 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997, þess efnis að leita álits samtaka þeirra útgerðar- og sjómanna sem ætla mætti að skipting veiðisvæða varði mestu og því séu ekki uppfyllt skilyrði til þess að setja umræddar reglugerðir, sé eindregið vísað á bug. Ekki sé heldur á það fallist með stefnanda að ákvæðið vísi til svæðisbundinna hagsmunasamtaka fremur en landssamtaka viðkomandi aðila. Ráðuneytið hafi vandað til undirbúnings setningar umræddra reglugerða og gefið öllum þeim, sem kynnu að eiga hagsmuna að gæta, kost á að gera athugasemdir við tillögur ráðuneytisins að takmörkunum á veiðum með dragnót á þeim svæðum sem reglugerðirnar tilgreina. Ráðuneytið hafi auglýst með fréttatilkynningu nr. 3/2010 frá 15. janúar 2010 að sett hefði verið af stað verkefni þar sem kannaðir yrðu kostir þess að veiðar afkastamikilla skipa á grunnslóð og inni á fjörðum yrðu takmarkaðar í því augnamiði meðal annars að treysta grunnslóðir sem veiðislóð fyrir smærri báta og umhverfisvæna veiði. Með bréfi 29. apríl 2010 hafi fjölmörgum aðilum, þar með töldum hagsmunaaðilum, verið kynntar þær takmarkanir sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra áformaði að gerðar yrðu á veiðum með dragnót. Með fréttatilkynningu ráðuneytisins nr. 27/2010 frá 30. apríl 2010 hafi síðan verið kynntar nýjar tillögur um verndun grunnslóðar í sjö fjörðum. Ráðuneytið hafi óskað eftir skriflegum athugasemdum frá samtökum og hagsmunaaðilum á viðkomandi svæði við tillögunum, auk þess sem þær hafi jafnframt verið settar á vefsvæði ráðuneytisins þar sem öllum öðrum hafi verið gefinn kostur á því að koma á framfæri athugasemdum við tillögurnar. Skyldi það gert skriflega og fyrir 20. maí 2010. Hafi þannig verið veittur þriggja vikna frestur til athugasemda og allir átt kost á því að koma athugasemdum sínum á framfæri við ráðuneytið. Þá hafi átt sér stað nokkur samskipti milli ráðuneytisins og dragnótamanna á tímabilinu frá setningu reglugerðar nr. 475/2010 til setningar reglugerðar nr. 678/2010 og ráðuneytið fundað með dragnótamönnum í ágúst 2010 og í kjölfar þess fundar hafi verið gefin út síðastgreind reglugerð nr. 678/2010 þar sem að nokkru leyti hafi verið komið til móts við sjónarmið dragnótaveiðimanna og aftur með breytingum á 6. tölulið og 3. tölulið 1. gr., sbr. reglugerðir nr. 727/2010 og 1069/2010. Fyrrgreindar tillögur hafi meðal annars verið sendar til Landssamtaka íslenskra útvegsmanna, Félags dragnótamanna og Landssambands smábátaeigenda. Hafi ráðuneytið gengið út frá því sem vísu að félagar í útvegsmannafélögum þeirra báta, sem tillögurnar beindust gegn, væru félagar í einhverjum af fyrrgreindum heildarsamtökum, en þar fyrir utan hafi tillögurnar verið aðgengilegar á vef ráðuneytisins, gefin hafi verið út sérstök fréttatilkynning og allir átt þess kost að koma umsögn sinni til ráðuneytisins. Þá hafi þessar tillögur vakið athygli í fjölmiðlum og því vart farið fram hjá neinum sem töldu sig eiga hagsmuna að gæta Þeirri fullyrðingu stefnanda, að ekki hafi legið sá hlutlægi undirbúningur til grundvallar reglugerðunum sem ákvæði 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997 geri ráð fyrir, sé eindregið vísað á bug. Í fyrrgreindum tillögum ráðuneytisins um takmarkanir við veiðum með dragnót hafi verið gerð fullnægjandi grein fyrir tilurð og tilgangi þessara tillagna. Þar komi meðal annars fram að þessar tillögur væru áfangi á þeirri leið að leggja mat á hvar heppilegast væri að draga línur um takmörkun veiða með dragnót, með það að markmiði að auka friðun grunnslóðar fyrir dregnum veiðarfærum og jafnframt mæta kröfum heimaaðila um skipulag hafsvæða. Sérstaklega hafi verið tekið fram að hér væri átt við það sjónarmið að veiðar með ólíkum veiðarfærum sem ekki fari saman verði haldið aðskildum með skipulögðum hætti. Þessar tillögur hafi meðal annars lotið að því hvernig leysa ætti úr eða koma í veg fyrir árekstur veiðarfæra og sé það mat ráðuneytisins að uppfylltur hafi verið sá hlutlægi undirbúningur til grundvallar reglunum sem ákvæði þeirra lagagreina, sem reglugerðirnar sæki lagastoð sína til, geri ráð fyrir. Stefndi hafni þeim sjónarmiðum stefnanda að ráðherra hafi að lögum verið skylt að fara eftir þeim álitum er honum bárust og einnig sé því hafnað að álit þessi hafi verið hunsuð. Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997 sé tiltekið að leita skuli álits samtaka þeirra útgerðar- og sjómanna sem ætla megi að skipting veiðisvæða varði mestu hverju sinni. Þar sé hins vegar ekki kveðið á um neina skyldu ráðherra til að hlíta áliti þessara aðila. Sama gildi um umsögn Hafrannsóknarstofnunar, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganna, þegar sú lagagrein eigi við. Þá verði ekki séð að í öðrum ákvæðum laga þessara né í öðrum lögum sé að finna ákvæði er skyldi ráðherra til að hlíta áliti umsagnaraðila um tillögur ráðuneytisins eða taka tillit til þeirra áður en hann tekur ákvörðun um hvaða leið skuli farin við setningu reglugerðar í kjölfar þessara tillagna. Ráðuneytinu hafi borist umsagnir og álit fjölmargra aðila, meðal annars landssamtaka sjómanna og útgerðarmanna, við þeim tillögum sem hafi verið grundvöllur þeirrar reglugerðarsetningar sem mál þetta varði. Þá hafi legið fyrir ályktanir og undirskriftir ýmissa aðila og sveitarfélaga um verndun grunnslóðar. Efni umsagnanna og álit fyrrgreindra aðila hafi verið á ýmsa vegu. Sumir hafi verið mjög andsnúnir tillögunum, en aðrir fylgjandi. Hafi ráðuneytið reynt eftir föngum að taka tillit til þeirra sjónarmiða er fram komu. Þær umsagnir og álit er ráðuneytinu bárust hafi ýmist verið meðmælt eða andvíg þeim tillögum sem ráðuneytið hafði kynnt og aðilum gefist kostur á að gera athugasemdir við. Þar sem engar tillögur hafi borist um að breyta þeim línum, sem afmörkuðu lokun innfjarða í þeim fjörðum sem tillögurnar lutu að, hafi ekki verið gerðar breytingar um það efni af hendi ráðuneytisins við setningu reglugerðar nr. 475/2010. Eina tillagan, sem borist hafi frá Félagi dragnótamanna, hafi verið að ráðherra hætti alfarið við öll áform um að loka fjörðunum sjö fyrir dragnótaveiðum og á þá tillögu hafi ekki verið fallist. Um mitt sumar 2010 og aftur um haustið eftir setningu reglugerðar 678/2010 hafi komið fram óskir og efnislegar ábendingar á fundum með einstaka dragnótamönnum um breytingar á línum í nokkrum fjörðum sem orðið hafi verið við. Engar slíkar óskir hafi hins vegar borist varðandi Skagafjörð. Eins og áður segi hafi ráðherra haft heimild til fyrrgreindrar reglugerðarsetningar á grundvelli þeirra laga sem vísað hafi verið til. Ráðherra hafi ákvörðunarvald um og beri lagalega og pólitíska ábyrgð á þeirri ákvörðun að banna dragnótarveiðar á þeim svæðum sem tilgreind eru í reglugerðinni, þar með töldum Skagafirði. Sú ákvörðun hans hafi verið reist á gildum, málefnalegum og lögmætum sjónarmiðum og sé ekki unnt að fallast á þá fullyrðingu stefnanda að ekki hafi verið staðið rétt að undirbúningi og setningu umræddra reglugerða. Þeirri fullyrðingu stefnanda sé alfarið hafnað að ráðherra hafi við setningu umræddra reglugerða verið að fara fram hjá ákvæði 9. gr. laga nr. 79/1997 til að komast fram hjá þeim skilyrðum sem gerð séu samkvæmt þeirri grein um að sýnt sé fram með vísindalegum rökum að tilteknar veiðar séu skaðlegar með því að leitast við að fella heimild til setningar reglugerðanna undir 8. gr. og telja sig þannig lausan undan efnisskilyrðum 9. gr. Eins og áður sé rakið sæki reglugerðirnar lagastoð sína til ákvæða laga nr. 79/1997 og þar með talið bæði til 1. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 8. gr. laganna. Sé vísað til þess sem áður segi um það atriði. Vegna umfjöllunar stefnanda um bann við dragnótaveiðum innan viðmiðunarlínu sem tilgreint sé undir bannsvæðum í 4. tölulið 3. mgr. í veiðileyfi hans til dragnótaveiða vegna Þorleifs EA 88 og þá umfjöllun hans að Fiskistofa hafi ekki heimild að lögum til að banna dragnótaveiðar á tilteknum svæðum né hafi ráðherra heimild til að veita Fiskistofu slíkt vald, skuli tekið fram að Fiskistofu hafi af hálfu ráðherra eða ráðuneytis ekki verið falið að banna sjálfstætt dragnótaveiðar á tilteknum svæðum. Fiskistofa gefi út leyfi til veiða með dragnót á grundvelli laga nr. 79/1997 og reglugerðar nr. 788/2006 um dragnótaveiðar. Fiskistofa hafi tekið upp í almennt leyfi til dragnótaveiða fyrir Norðurlandi til stefnanda fyrir yfirstandandi fiskveiðiár 2010/2011 ákvæði úr þágildandi reglugerð nr. 475/2010 um bann við dragnótaveiðum og tiltekið þau svæði sem bann samkvæmt reglugerðinni næði til. Fiskistofa hafi því ekki í því tilviki, sem hér um ræðir, tekið sjálfstæða ákvörðun um að banna dragnótaveiðar á því svæði sem tilgreint er í dómkröfum stefnanda, heldur hafi það bann grundvallast á ákvæði 2. töluliðar 1. gr. reglugerðar nr. 475/2010, sbr. nú 2. tölulið 1. gr. reglugerðar nr. 678/2010. Eins og áður segi hafi ráðherra hvorki framselt vald til reglusetningar samkvæmt 6. gr. laga nr. 79/1997 til Fiskistofu né sé bannákvæði í 4. tölulið 3. mgr. dragnótaveiðileyfis stefnanda á yfirstandandi fiskveiðiári á því reist. Sé því ekki þörf frekari umfjöllunar um það atriði né um ákvæði 6. gr. reglugerðar nr. 788/2006 um dragnótaveiðar sem kveði á um heimildir til að takmarka veiðiheimildir innan hvers svæðis í dragnótaveiðileyfi. Fáist ekki séð að umfjöllun stefnanda um þessi atriði geti í ljósi ágreiningsefna og dómkrafna stefnanda í máli þessu haft neina þýðingu fyrir niðurstöðu máls þessa umfram það sem að framan greini. Samkvæmt framangreindu fái ekki staðist þau sjónarmið stefnanda að ákvörðun ráðherra um að banna dragnótaveiðar inni á sjö fjörðum samkvæmt reglugerð nr. 475/21010 og nú reglugerð nr. 678/2010 hafi verið ólögmæt og brotið gegn atvinnurétttindum hans andstætt 75. gr. stjórnarskrár. Umræddar reglugerðir hafi fulla lagastoð og til grundvallar setningu þeirra af hálfu ráðherra hafi bæði legið lögmætar og málefnalegar forsendur. Beri þannig að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. IV. Ekki verður fallist á með stefnanda að þær takmarkanir, sem mælt er fyrir um í reglugerð nr. 678/2010, brjóti í bága við atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 13. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, enda eru með reglugerðinni á engan hátt settar skorður á almenna heimild manna til að mega hafa atvinnu af fiskveiðum. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, er tilgangur laganna að stuðla að viðgangi og hagkvæmri nýtingu nytjastofna innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Í 1. mgr. 5. gr. laganna er mælt svo fyrir að íslenskum skipum séu bannaðar veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelgi Íslands, nema á þeim veiðisvæðum og veiðitímum, sem tilgreind eru í lagagreininni, enda undanþiggi ráðherra ekki tiltekin svæði slíkum veiðum. Þá segir í 1. mgr. 6. gr. sömu laga að þrátt fyrir 5. gr. sé heimilt að leyfa veiðar með dragnót nær landi en um ræðir í 5. gr. samkvæmt sérstökum leyfum Fiskistofu, en aðeins sé heimilt að veita leyfi skipum styttri en 42 metrar, enda séu þau með aflvísi lægri en 2.500, en ráðherra skuli með reglugerð kveða nánar á um skilyrði fyrir veitingu leyfa samkvæmt þessari málsgrein. Geti ráðherra sett almennar og svæðisbundnar reglur í því skyni að stuðla að hagkvæmri nýtingu fiskistofna, að teknu tilliti til veiða með öðrum veiðarfærum sem stundaðar eru á viðkomandi svæðum, og geti ráðherra meðal annars ákveðið að leyfi séu bundin við ákveðið svæði. Í 8. gr. laganna er síðan kveðið á um að ráðherra sé heimilt með reglugerð að skipta veiðisvæðum milli veiðarfæra með því að banna notkun ákveðinna veiðarfæra á ákveðnum svæðum í tiltekinn tíma, en áður en ákvarðanir um slíka skiptingu veiðisvæða séu teknar skuli leita álits samtaka þeirra útgerðar- og sjómanna sem ætla megi að slík skipting veiðisvæða varði mestu hverju sinni. Á það er fallist með stefnda að löggjafinn hafi tekið skýra afstöðu til þess að það séu almannahagsmunir að skipta veiðisvæðum í landhelgi Íslands milli veiðarfæra án tillits til fiskifræðilegra sjónarmiða og fiskverndarsjónarmiða þannig að veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót skuli vera óheimilar nálægt landi. Kemur beinlínis fram í athugasemdum með 8. gr. frumvarps þess, er varð að lögum nr. 79/1997, að sú skipting veiðisvæða milli veiðarfæra, sem mælt sé fyrir í 1. mgr. greinarinnar, sé ekki gerð í fiskverndunarskyni heldur fyrst og fremst til að koma í veg fyrir að veiðar með mismunandi veiðarfærum leiði til árekstra. Af hálfu stefnda er á því byggt að fyrrgreind reglugerð um bann við dragnótaveiðum sæki lagastoð bæði í 1. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997. Um draganótaveiðar gildir sú meginregla 1. mgr. 5. gr. laganna að slíkar veiðar eru bannaðar innan þeirra viðmiðunarlína sem mælt er fyrir um í ákvæðinu, enda undanþiggi ráðherra ekki tiltekin svæði slíkum veiðum. Í 1. mgr. 6. gr. er mælt fyrir um undantekningu frá fyrrgreindri meginreglu með því að ráðherra er samkvæmt ákvæðinu heimilt að leyfa veiðar með dragnót nær landi en um ræðir í 5. gr. Þá eru í 8. mgr. 5. mgr. greinarinnar tilgreind þau svæði og tímar þar sem einstökum flokkum fiskiskipa, sbr. 2. mgr. greinarinnar, er heimilt að stunda veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót á Norðurlandi. Veiðar með dragnót nær landi en mælt er fyrir um í 8. mgr. 5. gr. eru óheimilar nema samkvæmt sérstökum veiðileyfum er byggja á 1. mgr. 6. gr. laganna um dragnótaveiðar nær landi en kveðið er á um í fyrrnefnda ákvæðinu. Getur ráðherra þannig, með heimild í þessu undanþáguákvæði, sett almennar og svæðisbundnar reglur í því skyni að stuðla að hagkvæmri nýtingu fiskistofna, að teknu tilliti til veiða með öðrum veiðarfærum sem stundaðar eru á því svæði. Af framansögðu leiðir að það er á valdi ráðherra að setja reglur um hve nálægt landi er heimilt að veiða með dragnót og þá jafnframt með tilliti til skiptingar veiðisvæða milli veiðarfæra. Verður því að telja að reglugerð nr. 678/2010, um bann við dragnótaveiðum, hafi fullnægjandi lagastoð í 1. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997. Þar sem reglugerðin hefur stoð í fyrrgreindum ákvæðum laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, en ekki í 9. gr. laganna, verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að ráðherra hafi við setningu reglugerðarinnar farið fram hjá síðastnefnda ákvæði laganna í því skyni að komast fram hjá þeim skilyrðum sem um ræðir í því ákvæði. Samkvæmt 2. málsl. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 79/1997 skal ráðherra, áður en ákvarðanir eru teknar um skiptingu veiðisvæða milli veiðarfæra, leita álits samtaka þeirra útgerðar- og sjómanna sem ætla megi að skipting veiðisvæða varði mestu hverju sinni. Verður að telja að þessu skilyrði laganna hafi verið fullnægt með þeirri kynningu sem fram fór af hálfu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins á fyrirhuguðum tillögum að banni við dragnótaveiðum, meðal annars með fréttatilkynningum og sendingu tillagnanna til Landssamtaka íslenskra útvegsmanna, Félags dragnótamanna og Landssambands smábátaeigenda. Bárust ráðherra fjölmargar umsagnir sem ýmist voru með eða á móti banninu. Ekki er í ákvæðinu kveðið á um að ráðherra sé skylt að hlíta áliti þeirra aðila, sem hann leitar álits hjá, eða taka tillit til þeirra áður en hann tekur ákvörðun um hvaða leið skuli farin við setningu reglugerðar með stoð í fyrrgreindu lagaákvæði. Vegna umfjöllunar í stefnu er rétt að taka fram að bann við dragnótaveiðum á því svæði, sem dómkröfur stefnanda taka til, var reist á ákvæði 2. töluliðar 1. gr. reglugerðar nr. 475/2010, sbr. nú 2. tölulið 1. gr. reglugerðar nr. 678/2010, en ekki ákvörðun Fiskistofu um að banna veiðarnar. Er hér því ekki um það að ræða að ráðherra hafi framselt Fiskistofu vald til að banna þær heldur á bannið stoð í fyrrnefndri reglugerð nr. 678/2010. Samkvæmt framansögðu er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Sigurbjörns ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 537/2013
Kærumál Lögræði Sjálfræði Barnavernd
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt sjálfræði í sex mánuði á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 4. gr. lögræðislega nr. 71/1997, sbr. 2. mgr. 30. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttur settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. ágúst 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júlí 2013, þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í sex mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili er barnshafnandi og mun vera gengin sem næst 21 viku á leið. Snemma á meðgöngunni tók hún þá ákvörðun að ganga með og fæða barnið og axla þar með þá ábyrgð sem því fylgir. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hefur hún ekki haldið sig frá vímuefnaneyslu á meðgöngunni. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar batt hún enda á vímuefnameðferð sem hún hafði samþykkt að gangast undir og þurfti aðstoð lögreglu til að hafa uppi á henni. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti, Ómars Arnar Bjarnþórssonar héraðsdómslögmanns, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, föstudaginn 26. júlí 2013. Með beiðni, dagsettri 17. júlí 2013, hefur Barnaverndarnefnd Reykjavíkur krafist þess að A, kt. [...], búsett að [...], en með lögheimili að [...], verði svipt sjálfræði í sex mánuði á grundvelli a- og b-liða 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og 2. mgr. 30. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Um aðild er vísað til d-liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga og 2. mgr. 30. gr. barna­verndarlaga. Varnaraðili mótmælir kröfunni. Í fram lögðum gögnum kemur fram að varnaraðili hafi frá unga aldri átt við fél­ags­leg vandamál að stríða. Hún eigi langa sögu um neyslu vímuefna og geðræna erfið­leika en hún hafi byrjað að neyta kannabisefna og áfengis 12 ára gömul og verið í neyslu sterkari ávana- og fíkniefna frá 15 ára aldri. Varnaraðili eignaðist barn í apríl 2011. Þegar hún gekk með það var hún var nauðungarvistuð í mars 2011, og svipt sjálf­ræði fram að fæðingu barnsins. Varnaraðili hefur verið svipt forsjá þess barns. Varnaraðili er nú barns­hafandi á ný og gengin um það bil 17 vikur. Að sögn sókn­ar­aðila hefur varnaraðili undan­farna mánuði verið í daglegri kannabisneyslu og einnig í talsverðri áfengis­neyslu. Um leið og tilkynningar bárust um þungun varnar­aðila reyndu starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur að fá hana til að leggjast inn á geð­deild, 33A. Hinn 25. júní sl. var hún lögð inn á þá deild til afeitrunar. Varnar­aðili var ekki til samvinnu og neitaði að undirrita meðferðaráætlun. Daginn eftir vildi varn­ar­aðili útskrifa sig og var hún þá þegar nauðungarvistuð í 48 klukkustundir. Samkvæmt læknisvottorðum var hún við innlögn í miklu ójafn­vægi, æst og reið og algerlega innsæislaus í þá miklu hættu sem fóstri hennar stafar af neyslu hennar. Þar sem yfirgnæfandi líkur voru á áframhaldandi neyslu varn­ar­aðila óskaði Barna­vernd Reykjavíkur eftir því við innanríkisráðuneytið að varnar­aðili yrði nauð­ungarvistuð á sjúkra­húsi í 21 sólarhring. Í vottorði B geðlæknis, sem var ritað vegna þeirrar vist­unar, kemur fram að varnaraðili sé haldin alvarlegum fíknisjúkdómi. Vanlíðan hennar sé mikil sem geti tengst fráhvörfum og sé hún algerlega innsæislaus í fíkni­vanda sinni og áhrif hans á fóstrið. Innanríkisráðuneytið samþykkti 21 dags nauðungarvistun 27. júní sl. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur styður þá kröfu sína að varnaraðili verði svipt sjálf­ræði tímabundið til sex mánaða við heimild í 2. mgr. 30. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. a- og b-liði 4. gr. sömu laga. Byggist krafan á því að varnar­aðili sé þunguð og sýni ekki neinn vilja til samstarfs við barna­verndar­yfirvöld. Líklegt sé að hún stofni lífi og heilsu sinni og ófædds barns í hættu með líferni sínu, og sé af þeim sökum ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum í bráð. Með­ferðar­heldni varnaraðila hafi brugðist ítrekað og því þurfi að svipta hana sjálfræði. Í fram lögðu læknisvottorði, dags. 15. júlí sl., sé það mat geðlæknis að í ljósi þess hversu illa varnaraðila gekk að halda sig frá neyslu á fyrri meðgöngu sem og í upp­hafi þessarar meðgöngu, verði ekki hjá því komist að svipta hana sjálfræði. Sérfræðingar sem annast hafi varnaraðila hafi miklar áhyggjur af ófæddu barni hennar. Að mati sóknaraðila stefni varnaraðili, með hegðun sinni og líferni, þroska og lífi hins ófædda barns í hættu. Þar sem varnaraðili hafi ekki verið samvinnufús og þar sem hún hafi neytt fíkniefna frá unga aldri og gangi nú með barn í annað sinn, telji sókn­ar­aðili nauðsynlegt að varnaraðili verði svipt sjálfræði til sex mánaða til að tryggja líf og hagsmundi ófædds barns hennar sem áætlað er að það fæðist 26. desem­ber nk. Staðan sé alvarleg og sjálfræðissvipting varnaraðila nauðsynleg í því skyni að koma henni til aðhlynningar og meðferðar á viðeigandi stofnun, sbr. 2. mgr. 30. gr. barna­vernd­ar­laga nr. 80/2002. C, geðlæknir á fíknigeðdeild Landspítala, sem hefur haft varnaraðila til meðferðar ritaði vottorð 15. júlí sl. Þar segir hún það mat sitt að til þess að hægt sé að tryggja öryggi hins ófædda barns varnaraðila sé mikilvægt að varn­ar­aðili sinni meðferð og eftirliti á meðgöngu. Vegna hagsmuna barnsins sé mikilvægt að varn­ar­aðili hætti allri vímuefnaneyslu og snúi lífi sínu til betri vegar. Þegar litið sé til þess hversu illa varnaraðila hafi gengið að halda sig frá neyslu á fyrri meðgöngu og í upp­hafi þessarar meðgöngu er það mat læknisins að ekki verði komist hjá sjálfræðis­svipt­ingu hennar. Geðlæknirinn staðfesti þetta vottorð fyrir dómi og bar að læknir við mæðra­eftir­lit á áhættumeðgöngu hafi óskað eftir því að varnaraðili yrði lögð inn á 33A þar sem hún hafi notað kannabis á með­göng­unni og til stæði að hjálpa henni að hætta neysl­unni til þess að skaða barnið ekki frekar. Hafi varnaraðili fyrst komið sjálfviljug en hafi útskrifað sig á öðrum degi. Dálítill tími hafi liðið þar til hún kom aftur inn á deild­ina. Þá hafi líðan hennar verið mjög sveiflukennd. Suma daga hafi hún verið kurteis, blíð­lynd og þægileg í umgengni en aðra daga hafi hún blótað öllum í sand og ösku, hrækt á starfsfólkið sem var nálægt henni og reynt að skaða sjálfa sig. Hún hafi jafn­framt sagt starfsfólkinu að hún heyrði óþægilegar raddir. Þá hafi vitnið bætt inn lyfja­gjöf með trilophon, sem sé geð­rofs­lyf en vísindarannsóknir sýni að það eigi ekki að skaða fóstrið. Eftir að varnar­aðili hóf töku lyfsins hafi hún orðið dagfarsprúðari. Hún hafi að vísu óskað eftir flutn­ingi á aðra deild þar sem hún taldi starfsmann deild­ar­innar leggja sig í einelti. Vitnið sinni henni einnig á þeirri deild. Vitnið taldi þá fullyrðingu varnaraðila að hún fengi ekki mat ekki eiga við rök að styðjast. Hins vegar sé rétt að ekki hafi verið hægt að bjóða varnaraðila upp á hreyf­ingu til að byrja með vegna hegðunar hennar en frá því að varnaraðili varð sam­vinnu­þýð­ari hafi hún getað farið út í garðinn, fengið að fara í líkamsrækt og hafi farið í göngu­ferðir í fylgd starfsfólks. Vitnið bar að það teldi nauðsynlegt að svipta varnaraðila sjálfræði til þess að tryggja öryggi barnsins sem hún gengi með. Hún hafi áður gengið með barn og hafi þá ekki tekist að halda sig frá vímuefnum og hafi af þeim sökum verið lögð inn á geð­deild síðasta mánuð meðgöngunnar. Vitnið telji rétt, úr því að varn­ar­aðili sé komin í umsjá sérfræðinga, að krafa um sjálfræðissviptingu verði samþykkt til þess að þeir geti gripið inn í ef á þurfi að halda. Fari hún í neyslu efna eftir að hún útskrifist úr afeitrun­ar­meðferð hjá þeim sé hægt að bregðast við því með innlögn hvort sem varn­ar­aðila líki betur eða verr. Vitnið taldi yfirgnæfandi líkur á því að varnaraðili færi aftur í neyslu yrði hún ekki svipt sjálfræði og fengi þá meðferð og aðhlynningu sem hún þyrfti inni á sjúkra­húsi. Því hafi verið velt upp að varnaraðili færi af deildinni í vímuefnameðferð í Hlað­gerðar­kot en þar sem það sé opin deild geti varnaraðili gengið þaðan út og jafnframt fengið gesti þangað inn. Fyrir hafi komið að fólk hafi farið í neyslu þar og því telji vitnið rétt að læknar hafi þennan varnagla til þess að hægt sé að grípa fljótt inn missi varn­ar­aðili tökin á neyslunni. Vitaskuld voni allir að varnaraðila takist, eftir með­ferð­ina, að halda sig frá neyslu vímuefna. Þennan varnagla verði þó að hafa vegna þess hversu miklar líkur séu á því að varnaraðila takist ekki að halda sig frá fíkniefnunum. Miðað við hvernig henni hafi farnast til þessa séu yfirgnæfandi líkur til þess að hún fari í neyslu hvort sem að hún verði svipt sjálfræði eða ekki. Verði hún sjálfræð­is­svipt sé hins vegar hægt að bregðast skjótar við. Varnaraðili hafi lýst miklum vilja til að halda sér frá neyslu en hins vegar hafi hún verið treg við að taka geðrofslyfið sem hún hafi verið á undanfarið vegna ofheyrna og rang­hug­mynda. Jafnframt þurfi hún mikinn stuðning áfram frá barna­vernd­ar­yfir­völdum og þurfi að vera áfram í eftirliti hjá Landspítalanum svo og í mæðra­verndinni. Vitnið féllst á að reynslan sýndi að vímuefnameðferð sem færi fram gegn vilja sjúkl­inga væri ekki vænleg til árangurs en í tilviki varnaraðila þyrfti fyrst og fremst að hugsa um hagsmuni barnsins sem hún gengi með og á hvaða hátt þeir yrðu best tryggðir. Í tilviki varnaraðila þurfi að taka á tvennu, tryggja að hún taki geðrofslyfin sín og koma í veg fyrir fíkniefnaneysluna. Vitnið féllst á að varnaraðili vildi virkilega standa sig en það væri ekki hægt að treysta því að hún réði við það. Vandi varnaraðila væri sá að hún væri hviklynd, ætti erfitt með að standa við orð sín og skipti oft um skoðun. C, ljósmóðir á göngudeild mæðraverndar á Landspítala ritaði, 11. júlí 2012, ásamt D félagsráðgjafa bréf til Barna­verndar­nefndar Reykjavíkur. Vitnið C staðfesti fyrir dómi það sem kemur fram í tilkynningunni. Vitnið bar að varnaraðili hafi fyrst komið í mæðraeftirlit 12. júní sl. í fylgd félagsráðgjafa í [...]. Vitnið kvaðst þekkja varnaraðila og barns­föður hennar þar sem vitnið hafi annast þau alla fyrri meðgöngu varnaraðila en sú með­ganga hafi reynst varnar­aðila mjög erfið. Vitnið hafi hitt þau með E, yfirlækni kvennadeildar, og hafi verið farið ítarlega yfir stöðuna og ræddur mögu­leiki á fóstur­eyð­ingu. Lyfja­leit í þvag­prufu hafi sýnt kannabismagn í hámarki enda hafi varnaraðili neytt áfengis og kanna­bis. Eftir að hafa hugsað málið hafi varn­ar­aðili og barnsfaðir hennar komið dag­inn eftir og fundað með D félags­ráð­gjafa, E og vitninu. Hafi þau verið ákveðin í því að varnaraðili gengi með barnið þar sem hún treysti sér ekki í fóstur­eyð­ingu. Varnaraðili vildi heldur ganga með barnið og það færi síðan í fóstur. Ítarleg áætlun hafi verið gerð þess efnis að varnaraðili yrði að leggjast inn á 33A og mæta viku­lega í mæðra­skoðun. Varnaraðila hafi gengið illa að fylgja þeirri áætlun. Hún hafi að vísu mætt viku­lega í skoðun enda hafi hún verið innlögð en eftir sólar­hring á 33A hafi hún útskrifað sig sjálf 13. júní, og farið beint í neyslu. Þar sem varn­ar­aðili sé hvat­vís hafi hún séð eftir því og hafi lagst inn aftur en hafi síðar viljað fara aftur út af deild­inni. Þá hafi hún verið nauðungar­vistuð vegna hagsmuna barns­ins. Sérstaklega að því spurð af hverju varnaraðili hafi ekki verið nauðungarvistuð um leið og í ljós kom að hún væri þunguð bar ljósmóðirin að öllum barns­haf­andi konum í neyslu væri gefinn kostur á að sýna að þær gætu haldið sig frá vímugjöfum án þess að vera þvingaðar til þess. Það geti hvorki varnaraðili né barnsfaðir hennar og kvaðst vitnið hafa miklar áhyggjur af þeim báðum. Varnaraðila gangi illa að ná tökum á neyslu sinni þar sem hún sé ekki í andlegu jafn­vægi og hafi lýst hjá vitninu sjálfs­vígs­hugs­unum og sagt frá því að hún hafi barið höfðinu við vegg úti á 33A og hafi ekki liðið vel. Ítarlega hafi verið farið með varnaraðila og barnsföður hennar yfir áhrif neyslu á með­göngu á fóstrið en varnaraðili virðist ekki gera sér grein fyrir áhrifum neysl­unnar á barnið. Hún þurfi mikinn stuðning og eftirlit eigi að koma í veg fyrir alvar­legar afleið­ingar fyrir barnið sem hún beri undir belti því vímu­efna­neysla hreinlega eyði­leggi fóstrið. Áfengi geti valdið alvarlegum fósturgöllum, hjartagalla svo og andlegri fötlun og fleiri vandamálum. Kannabis slævi miðtaugakerfið og skerði samhæfingu hreyf­inga, sem dragi úr hæfni til að leysa af hendi vandasöm verkefni. Efnið fari beint yfir fylgju til fóstursins og valdi sambærilegum áhrifum á það. Sígarettureykingar valdi skertu blóð­flæði til fylgjunnar og auki líkur á fyrir­bura­fæðingu og vaxtarskerðingu. Þessi fíkni­efni séu afskaplega slæm blanda og hættuleg fyrir barnið. Að mati vitnisins ræður varnaraðili ekki við að halda sig frá fíkniefnunum. Vilji hennar nægi ekki til þar sem fíknin væri honum yfir­sterk­ari. Innsæi varnaraðila væri lítið og hún mjög hvatvís, segði eitt en gerði annað. Vegna veikinda varnaraðila verði að hjálpa henni í gegnum þetta tíma­bil enda sé ástæða til að hafa mjög miklar áhyggjur af ófædda barninu. Til að vernda heilsu þess sé nauðsynlegt að svipta hana sjálfræði. Varnaraðili talaði máli sínu fyrir dóminum. Hún þrábað um að fá tækifæri til að sýna að hún gæti haldið sig frá allri neyslu án þess að vera svipt sjálf­ræði og kvaðst þess fullviss að henni gengi mun betur að halda sig frá kannabis væri hún ekki svipt sjálf­ræði. Niðurstaða Eins og rakið hefur verið hefur varnaraðili neytt fíkniefna um langa hríð, auk þess sem hún hefur greinst með persónuleikaröskun. Varnaraðili hefur áður gengið með barn og gat á þeim tíma ekki haldið sig frá neyslu fíkniefna. Þegar hún áttaði sig á að hún væri aftur þunguð ákvað hún, að athuguðu máli, að ganga með það barn einnig. Þrátt fyrir það gat varnaraðili ekki látið af neyslu fíkniefna. Fyrir dóminum lýsti varnaraðili mjög eindregnum vilja til að halda sig frá allri neyslu án þess að vera svipt sjálf­ræði. Hún kvaðst vilja fara í Hlaðgerðarkot og væri tilbúin til að fara í tvöfalda með­ferð teldu læknar þörf á því. Þegar litið er til þess fósturskaða sem hlýst af neyslu fíkniefna þykir það of dýr­keypt áhætta að fallast á kröfu varnaraðila. Þrátt fyrir yfirlýstan vilja er ekki vafi á því að fíkn hennar er mjög sterk enda hefur hún neytt fíkniefna frá mjög ungum aldri. Að mati dómsins sýna framlögð gögn og vitnis­burðir sérfræðinga fyrir dóm­inum, að varnar­aðili ráði ekki við fíkn sína og muni að öllum lík­indum fara aftur í neyslu yrði hún ekki svipt sjálfræði og muni þar með stofna heilsu ófædds barns síns í hættu. Í því hagsmunamati sem hér þarf að fara fram vegur réttur barnsins til lífs og heilsu meira en réttur varnaraðila til að njóta sjálfræðis í þá fáu mánuði sem eru eftir af meðgöngunni. Vegna hagsmuna ófædds barns varnaraðila og í því skyni að hún fái notið viðhlít­andi aðhlynn­ingar og með­ferðar verður hún svipt sjálf­ræði það sem eftir lifir meðgöngunnar á grundvelli a- og b-liðar 1. mgr. 4. gr. lög­ræðis­laga, sbr. 2. mgr. 30. gr. barna­verndar­laga. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. lög­ræðis­laga verður tímabundin sjálf­ræð­is­svipting ekki ákveðin skemur en í 6 mánuði og verður við það tímamark miðað í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga ber að greiða úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda, Ómars Arnar Bjarnþórssonar hdl., 195.000 krónur, sem er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingiríður Lúðvíksdóttir héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Varnaraðili, A, er svipt sjálfræði í sex mánuði. Þóknun skipaðs verjanda, Ómars Arnar Bjarnþórssonar hdl., 195.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 200/2007
Óvígð sambúð Fasteignakaup Samningur Forsenda Fjárskipti Auðgun
M og K bjuggu í óvígðri sambúð frá mars 1998 til maí 2004. K hafði fest kaup á íbúð fyrir 11.400.000 krónur við upphaf sambúðarinnar og fjármagnaði kaupin með sölu annarrar fasteignar og tveimur veðlánum að fjárhæð 6.035.000 krónur. Á sambúðartímanum greiddi M afborganir af áhvílandi lánum, sem samtals námu 3.454.207 krónum. Eftir sambúðarslitin krafðist M endurgreiðslu þessarar fjárhæðar úr hendi K. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að töluverð fjárhagsleg samstaða virtist hafa verið með M og K á sambúðartímanum. M var ekki talinn hafa leitt sönnur að því að þessar greiðslur hefðu átt að vera framlag hans samkvæmt samningi um hlutdeild í eign K sem honum bæri að fá endurgreitt vegna brostinna forsendna. Yrði frekar að telja að þær hefðu verið framlag hans til heimilisins án sérstaks samkomulags um að þær leiddu til eignamyndunar. Þá var ekki fallist á að M hefði sýnt fram á að grundvöllur væri fyrir kröfu hans samkvæmt óskráðri bótareglu um óréttmæta auðgun. Var K því sýknuð af kröfu M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 16. apríl 2007. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í héraðsdómi hófu aðilar máls þessa óvígða sambúð í mars 1998 er stefndi flutti í fasteign áfrýjanda sem hún hafði keypt samkvæmt kaupsamningi 30. janúar 1998 fyrir 11.400.000 krónur. Kaup sín fjármagnaði áfrýjandi með sölu annarrar fasteignar og með tveimur veðlánum samtals að fjárhæð 6.035.000 krónur. Mánaðarlegar afborganir af lánunum munu hafa numið um það bil 55.000 krónum. Í byrjun janúar 1999 hóf stefndi að greiða afborganir af lánunum og gerði hann það allt til og með maí 2004. Sambúð aðila lauk 1. júní 2004. Samtals námu greiðslur þær sem stefndi innti af hendi 3.454.207 krónum, sem er sú fjárhæð er héraðsdómur dæmdi áfrýjanda til að greiða stefnda með tilgreindum dráttarvöxtum frá þingfestingardegi málsins í héraði. Telja verður að málatilbúnaður stefnda sé nægilega glöggur um að ekki sé reist á sjónarmiðum laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. varðandi sameiginlegt framlag til eignamyndunar á sambúðartíma, heldur að hann reisi kröfu sína aðallega á því að sérstakur samningur hafi komist á milli málsaðila um eignarrétt hans að hlut í fasteigninni sem nemi þeim fjárhæðum sem hann innti af hendi í þessu skyni. Forsendur samningsins hafi brostið er sambúð aðilanna lauk og hafi stefndi þá öðlast rétt til endurgreiðslu á því fé, sem hann lét af hendi í þessu skyni, í stað þeirra umsömdu verðmæta er hann fékk ekki. Einnig byggir stefndi á því að honum beri endurgreiðsla umræddrar fjárhæðar burtséð frá því hvort sönnun hafi tekist um slíkan samning eða hvort áfrýjandi hafi viðurkennt skyldu sína til endurgreiðslu fjárhæðarinnar. Líta beri svo á að stefndi hafi með greiðslunum einum og sér átt að eignast hlutdeild í fasteigninni. Þær hafi verið bundnar þeirri forsendu að aðilar væru í óvígðri sambúð, en sú forsenda hafi brostið er sambúð þeirra lauk. Þá hefur stefndi reist kröfu sína á ólögfestri reglu um óréttmæta auðgun. II Samkvæmt framansögðu freistar stefndi þess í fyrsta lagi að sanna að hann hafi greitt afborganir af veðlánum er hvíldu á fasteign áfrýjanda til þess að eignast ótilgreindan hluta af fasteigninni á grundvelli samkomulags þess efnis milli þeirra. Málsaðilar gerðu ekki með sér skriflegan samning, en stefndi telur að vegna greiðslna sinna sé nægilega í ljós leitt að slíkur samningur hafi komist á og hvert efni hans hafi verið. Eins og að framan greinir flutti stefndi í fasteign áfrýjanda við upphaf sambúðar þeirra og bjó þar án sérstakrar leigugreiðslu meðan á sambúð þeirra stóð, en greiddi á tilteknu tímabili afborganir af lánum sem hvíldu á húsinu, eða um 55.000 krónur í hverjum mánuði. Er fjárhagslegum samskiptum aðila málsins lýst frekar í héraðsdómi, en svo virðist sem töluverð fjárhagsleg samstaða hafi verið með þeim. Aðspurður fyrir héraðsdómi um hvort aðilar hefðu rætt eitthvað um að greiðslur þessar skyldu leiða til þess að stefndi myndi eignast hlutdeild í fasteign áfrýjanda þá sagði stefndi: „Sko ég á mjög erfitt með að fara að endurtaka svona eitthvað eftir öll þessi ár en það var allavega imprað á þessu, ég man það.“ Síðar við skýrslugjöfina kom fram að hann hefði líklega ekki nefnt við áfrýjanda að hann myndi koma með endurkröfu síðar eða líta á þessar greiðslur sem einhvers konar lán. Þegar litið er til framanritaðs og þess að málsaðilar voru í óvígðri sambúð, þar sem fjárhagsleg samstaða tókst með þeim, verður ekki talið að stefnda hafi tekist sönnun fyrir því að greiðslur þessar hafi átt að vera framlag hans samkvæmt samningi um hlutdeild í eign áfrýjanda sem stefnda beri að fá endurgreitt vegna brostinnar forsendu samningsins. Verður frekar að telja framangreindar greiðslur framlag stefnda til heimilisins á sambúðartíma án sérstaks samkomulags um að þær ættu að leiða til eignamyndunar. Heildarskipti á búi aðila eru ekki til meðferðar í þessu máli. Loks hefur stefndi ekki sýnt fram á að grundvöllur sé fyrir kröfu hans samkvæmt óskráðri bótareglu um óréttmæta auðgun. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda. Samkvæmt fyrri málslið 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, K, skal vera sýkn af kröfu stefnda, M. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 15. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af M, [...], Reykjavík, gegn K, [...], Kópavogi, með stefnu birtri 30. júní 2005. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 10.192.265 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 10. október 2004 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi að stefnda greiði stefnanda 3.454.207 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 10. október 2004 til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi að stefnda greiði stefnanda fjárhæð að mati dómsins ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 10. október 2004 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist vaxtavaxta og að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefndu eru þær að hún verði sýknuð af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða henni málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til innheimtuskyldu lögmanna á virðisaukaskatti í ríkissjóð. Málsatvik Stefnandi og stefnda hófu sambúð í mars 1998 þegar stefnandi flutti ásamt 10 ára gömlum syni sínum inn í fasteign stefndu að X sem hún var þá nýbúin að festa kaup á. Þau skráðu sig hins vegar ekki í óvígða sambúð fyrr en frá og með 1. janúar 2002. Stefnda átti áður 4-5 herbergja íbúð í [...] í Kópavogi og seldi hún hana í ársbyrjun 1998. Á þessum tíma skuldaði stefnandi 4.500.000 kr. en þá hafði stefnandi selt sína eign í [...]. Sambúðinni lauk svo 1. júní 2004. Við sambúðarslit flutti stefnandi út úr húsnæðinu en stefnda seldi fasteignina X. Stefnandi greiddi afborganir af lánunum sem á íbúðinni hvíldu á sambúðar­tímanum. Ágreiningur er milli aðila um það hvort svo hafi samist með þeim að stefnandi tæki ekki þátt í greiðslu útborgunar við kaup fasteignarinnar heldur tæki að sér að greiða mánaðarlegar afborganir af lánum sem stefnda tók til að fjármagna fasteignakaupin. Telur stefnandi að milli aðila hafi verið samkomulag um það að hann myndi með þessu eignast ótilgreinda hlutdeild í fasteigninni. Samtals greiddi stefnandi 3.454.207 kr. í afborganir af lánum sem hvíldu á fasteigninni á tímabilinu frá byrjun janúar 1999 til loka maí 2004. Um var að ræða afborganir af tveimur fasteigna­veðbréfum vegna lána sem stefnda tók. Stefnda ber því hins vegar við að afborganir af húsnæðislánum hafi verið greiddar af reikningi stefnanda með skuldfærslu einungis vegna hagræðis, en stefnandi hafi haft þjónustufulltrúa í sínum viðskiptabanka. Allt eins hefði verið hægt að greiða af reikningi hennar, en litið hafi verið á allan reksturskostnað heimilisins sem eitt. Töluverðar endurbætur voru gerðar á fasteigninni sem stefnda keypti á sambúðartíma aðila. Á sambúðartíma lagði stefnandi mánaðar­lega inn á reikning stefndu fjárhæð á bilinu 100.000 til 200.000 kr. Samtals greiddi stefnandi þannig 6.738.058 kr. á tímabilinu frá 16. október 1998 til 21. janúar 2005. Stefnandi er læknir að mennt og starfaði sem slíkur á meðan sambúð aðila stóð með góðar tekjur. Sonur stefnanda bjó á heimili aðila og tvær dætur stefndu, önnur í eitt ár en hin í eitt og hálft ár. Stefnandi fékk meðlagsgreiðslu með syni sínum. Stefnda vann fyrir sambúðina með stefnanda fullan vinnudag og fram í október 1999. Þá minnkaði stefnda starfshlutfall í 60% og vann svo á bilinu 60-80% þar til hún fór aftur að vinna full­an vinnudag í september 2003. Stefnandi framkvæmdi fjölda svæf­inga á dag sem svæfingalæknir. Stefnda kvaðst hafa minnkað vinnu sína gagngert í því skyni að hugsa um son stefnanda og heimilishald. Þá sinnti hún ritarastörfum fyrir stefnanda. Stefndu voru ekki greidd laun fyrir vinnu sína. Stefnda kveðst hafa lagt til hliðar starfsframa í þágu velgengni stefnanda. Stefnda er menntaður sjúkraþjálfari. Stefnda kveðst hafa séð um uppeldi sonar stefnanda og verið til staðar á heimilinu. Með því hafi stefnandi stundað vinnu sína áhyggjulaus um velferð sonarins. Stefnda sá um heimilið og að mestu leyti um innkaup og snúninga fyrir heimilið. Framlögð afrit kreditkortareikninga og bankayfirlita stefndu sína þetta glögglega. ´ Á sambúðartímanum fjárfesti stefnandi í svæfingavél, sem seld var í janúar 2005 á 3.000.000 kr., vélsleða fyrir 700.000 kr. og Terrano jeppa fyrir 5.000.000 kr. Auk þessa byggði stefnandi upp einkahlutafélagi Y. Aðilar hafa ekki náð samkomulagi um fjárskipti sín eftir sambúðarslitin og hefur stefnandi af þeim sökum höfðað mál þetta. Málsástæður stefnanda Aðalkrafa stefnanda um að stefnda greiði honum kr. 10.162.265 er tvíþætt og sundurliðist þannig: 1. Vegna afborgana af fasteignaláni stefndu 3.454.207 kr. 2. Vegna innborgana inn á reikning stefndu 6.738.058 kr. Stefnandi byggir kröfu um greiðslu 3.454.207 kr. á því að hann hafi greitt allar afborganir af fasteignalánum stefndu frá ársbyrjun 1999 til maí 2004 og þar með talið sig hafa eignast ótilgreindan hlut í fasteign stefndu og að samkomulag hafi verið milli aðila um það. Er sambúð aðila lauk hafi forsendur þessa samkomulags brostið með þeim afleiðingum að stefnandi hafi öðlast rétt til endurgreiðslu á þeim fjármunum sem hann hafi látið af hendi rakna til afborgana af áhvílandi veðlánum. Stefnandi byggir kröfu um greiðslu 6.738.058 kr. á því að hann hafi greitt reglulega inn á bankareikning stefndu á sambúðartíma samtals þessa fjárhæð. Ljóst sé miðað við opinberar tölur frá Hagstofu Íslands um meðalneysluútgjöld sambýlisfólks án barna 2002 að framfærslukostnaður slíkrar fjölskyldu sé liðlega 3,5 m.kr. Stefnandi telji þannig að á sambúðartímanum hafi hann sjálfur innt af hendi a.m.k. sinn helming í eðlilegum reksturskostnaði heimilisins en til viðbótar greitt að stórum hluta hlutdeild stefndu í þessum kostnaði. Bankayfirlit stefnanda sýni að í gegnum reikninga hans hafi farið margvísleg heimilisútgjöld. Stefnandi geri því kröfu um að stefnda endurgreiði honum greiðslur vegna innborgana hans inn á reikning hennar. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda greiði honum 3.454.207 kr. vegna afborgana af fasteignaláni stefndu. Varakrafa sé hin sama og aðalkrafa að öðru leyti en því að frá höfuðstól hafi verið dregnar allar innborganir stefnanda inn á bankareikning stefndu, með þeim rökum að hægt væri að líta svo á að þessar greiðslur hafi verið til að standa straum af sameiginlegum útgjöldum heimilisins, þrátt fyrir það að stefnandi hafi borið stóran hluta þeirra gegnum eigin bankareikninga. Um rökstuðning fyrir varakröfu er vísað til umfjöllunar hér að framan um aðalkröfu. Þrautavarakröfu sína um að stefnda greiði stefnanda fjárhæð að mati dómsins byggir stefnandi á því að gögn málsins sýni skýrt að hann hafi greitt til stefndu langt umfram það sem venjulegur framfærslukostnaður heimilisins hafi verið á sambúðar­tímanum. Hann eigi því á hana endurgreiðslukröfu, sem hann leggi í mat dómsins. Stefnandi byggir kröfur sínar á almennri auðgunarreglu sem meðal annars hafi komið fram í dómi Hæstaréttar frá 19. júní 2003 í máli nr. 39/2003. Fjárkröfur stefnanda byggi þannig á því að honum sé rétt að hafa uppi auðgunarkröfu vegna fjárskipta hans og stefndu á sambúðartímanum og að líta verði á endurkröfur hans að því er varði innlagnir á bankareikning stefndu sem endurkröfur af þeim toga. Þá byggir stefnandi kröfur sínar á dómafordæmum sem myndast hafa um fjárskipti sambúðarfólks við sambúðarslit. Stefnandi hafi fyrst krafið stefndu um endurgreiðslu með bréfi dags. 10. september 2004 og krefjist í öllum tilvikum dráttavaxta frá 10. október 2004 í samræmi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðis­aukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing er vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi hefur mótmælt öllum gagnkröfum stefndu í málinu og byggt á því sérstaklega að kröfu fyrir ritarastörf, sem stefnda hafi unnið fyrir félagið Y., sé ranglega beint að stefnanda. Málsástæður stefndu Kröfu sína um sýknu vegna endurgreiðslu á 3.454.207 kr., byggir stefnda á því að ekki hafi verið samkomulag um að stefnandi greiddi afborganir fasteignalána gegn því að eignast hlut í fasteign stefndu. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir slíkum fullyrðingum og gegn andmælum stefndu sé engin slík sönnun fyrir hendi. Stefnandi setji ekki aðrar málsástæður fram fyrir þessari kröfu sinni en að forsendur fyrir meintu samkomulagi hafi brostið og því eigi hann rétt til endurkröfu á greiddum fjárhæðum. Stefnandi beri sönnunarbyrði eins og áður segi fyrir staðhæfingum um slíkt samkomulag. Stefnda byggir á því að ekki hafi verið samið með þessum hætti og því hafi engar forsendur brostið. Sýkna beri því af þessari kröfugerð stefnanda. Þá byggir stefnda á því að með aðilum hafi verið samkomulag þess efnis að umræddar fjárhæðir yrðu skuldfærðar af reikningi stefnanda í hagræðingarskyni, enda stefnandi með bankaþjónustu umfram stefndu. Með aðilum hafi verið víðtæk fjárhagsleg samstaða og húsnæðiskostnaður hluti rekstrarkostnaðar heimilisins. Stefnda hafi lagt til húsnæði og eigið fé í eign sinni, í stað þess að njóta ávöxtunar af því með öðrum hætti. Stefnandi hafi á móti greitt afborganir, vexti og verðbætur lána. Stefnda hafi lagt stefnanda og syni hans til húsnæði allan sambúðartímann og því eðlilegt að taka tillit til þess í lok sambúðar, ef skoða á mál aðila á annað borð aftur í tímann. Þannig beri að reikna stefndu endurgjald fyrir dvöl stefnanda og sonar hans í íbúð stefndu á sambúðartímanum. Á því sé byggt að hæfilegt endurgjald stefnanda til stefndu sé að minnsta kosti sama fjárhæð og stefnandi greiddi í afborganir lána, þ.e. í vexti, verðbætur og höfuðstól. Þeirri kröfu sé einnig haldið uppi til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda samkvæmt þessum kröfulið. Stefnda byggir kröfu sína um sýknu vegna innborgana stefnanda á reikning stefndu að fjárhæð 6.738.058 kr. á því að samkvæmt reikningsyfirliti yfir bankareikning hennar sjáist að heimilisútgjöld, hvort sem voru matarinnkaup, fatnaður, gjafavara eða þessa háttar, hafi verið greidd af þessum reikningi. Á yfirlitinu komi einnig fram að öll laun stefndu hafi farið inn á þennan reikning. Yfirlit yfir reikning stefndu sýni skýrlega að öll umsýsla heimilisins hafi verið unnin af stefndu, flest allir snúningar og mest öll innkaup. Stefnda kveðst hafa séð um matarinnkaup, kaup á fatnaði fyrir son stefnanda og oftar en ekki stefnanda sjálfan. Stefnda hafi keypt fatnað og gjafir handa sjö barnabörnum stefnanda. Úttektir af framlögðum reikningi stefnanda sýni hverfandi útgjöld hans samanborið við reikning stefndu. Sama eigi við um augljósa fyrirhöfn vegna útgjaldanna. Sýknukrafa stefndu byggi á því að um sameiginleg útgjöld hafi verið að ræða. Stefnandi hafi verið að greiða reksturskostnað heimilisins. Þá hafi greiðslurnar verið inntar af hendi án fyrirvara og án sérstaks áskilnaðar um endurheimtu þess fjár úr hendi stefndu. Stefnandi hafi aðspurður neitað að upplýsa hvers vegna hann lagði umræddar fjárhæðir inn á reikning stefndu. Stefnda byggir á því að heimilishald aðila hafi verið útgjaldafrekara en á meðalheimili. Stefnandi leggi fram yfirlit yfir meðalneyslu á heimilum á árinu 2002. Í stefnu sé miðað við meðaltölur miðað við tvo í heimili. Réttara væri að miða við útgjöld sambýlisfólks með börn auk þess að taka þyrfti tillit til neyslumynsturs aðila. Sérstaklega verði að líta til þess að stefnda hafi ekki verið framfærsluskyld gagnvart syni stefnanda. Sé því ekki hægt að byggja á þessu með þeim hætti sem stefnandi gerir. Stefnda byggir á því að miðað við fyrirkomulag aðila hafi verið eðlilegt að stefnandi greiddi hærra hlutfall rekstrarkostnaðar heimilisins en stefnda, sem á móti hafi minnkað við sig vinnu í því skyni að auðvelda starfsframa stefnanda. Varakrafa stefnanda byggi á sömu málsásæðum og í aðalkröfu. Stefnda vísar til framangreindra málsástæðna sinna fyrir sýknu. Þrautavarakrafa byggi á almennri óskráðri auðgunarreglu. Stefnda byggir á að ekki séu færð nein rök fyrir því með hvaða hætti hún hafi auðgast á sambúðartímanum. Stefnda hefði átt íbúð í upphafi sambúðar og í lok sambúðar. Stefnda hafi lagt öll sín laun í rekstur heimilisins auk sparifjár. Hún hafi unnið heimilisstörf, minnkað við sig vinnu og gengið syni stefn­anda í móðurstað. Af reikningsyfirlitum sem stefnda leggi fram sé ljóst að stefnda hafi ekki auðgast á kostnað stefnanda. Þá sé því hafnað að stefnandi hafi lagt fram til heimilishaldsins fjármuni langt umfram framfærslukostnað heimilisins. Þegar litið sé til launamunar á sambúðartímanum sé ekki óeðlilegt að stefnandi greiði mun stærri hluta rekstrarkostnaðar heimilisins en stefnda. Stefnandi sé því í skuld við stefndu séu sambúðarárin gerð hlutlægt upp. Stefnandi hafi á sambúðartímanum aukið eignir sínar með stórfelldum hætti. Bæði með hreinum sparnaði og kaupum á lausafjármunum og uppbyggingu atvinnu­rekstrar. Stefnda hafi gert stefnanda kleift að byggja upp fyrirtæki og aðstoðað stefn­anda með því að draga úr eigin vinnu til að geta sinnt syni hans og aðstoðað stefnanda í rekstri hans. Sá aðili sem hafi auðgast sé því stefnandi sjálfur en ekki stefnda. Stefnda haldi uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar við hverjum þeim kröfum stefnanda sem viðurkenndar kunni að verða á hendur stefndu. Stefnda kveður að gagnkrafan sé til komin vegna þóknunar fyrir vinnuframlag í þágu stefnanda við innslátt, reikningagerð og utanumhald vegna starfsemi stefnanda. Stefnda hefur gert þá grein fyrir þessu starfi í þágu stefnanda að hún hafi fært í tölvu alla reikninga stefnanda og fyrirtækis hans fyrir svæfingar til Trygginga­stofnunar ríkisins. Þetta hafi verið slegið inn í forrit sem stefnandi hafði sjálfur hannað. Forritið reiknaði út gjald sjúklings annars vegar og Tryggingastofnunar ríkisins hins vegar. Þetta hafi stefnda skráð á reikninga. Stefnda hafi svo, oftast mánaðarlega, gert reikninga á Tryggingastofnun ríkisins og flokkað þá í möppur og farið með þá til bókara stefnanda. Miðað við umsvif rekstrar stefnanda hafi starf stefndu verið umtalsvert. Ársreikninga rekstrar Y hafi verið aflað hjá Lánstrausti ehf. Þeir reikningar sýni nettóhagnað. Rekstrarhagnaður samkvæmt upplýsingum Lánstrausts ehf. hafi verið með svofelldum hætti: Árið 1999 kr. 4.003.000,- Árið 2000 kr. 12.833.000,- Árið 2001 kr. 17.509.000,- Árið 2002 Fannst ekki Árið 2003 kr. 3.753.000,- Stefnda byggir á því að hæfilegt endurgjald fyrir þessi störf sé að meðaltali 100.000 kr. pr. mánuð, eða 1.200.000 kr. á ári í sex og hálft ár alls kr. 7.800.000,-. Ekki sé krafist sjálfstæðs dóms um eftirstöðvar. Á því sé byggt að krafan hafi gjald­fallið við lok sambúðartíma. Gagnkrafan sé einnig komin til vegna vinnutaps stefndu sem hafi hlotist af því að stefnda minnkaði við sig vinnu gagngert vegna stefnanda niður í 60-80 % starfs­hlutfall. Áætlað tjón stefndu vegna þessa sé 10.000.000 kr. yfir allan sambúðartímann. Stefnda byggir á því að hefði hún ekki þurft að minnka við sig vinnu vegna umsýslu í þágu stefnanda og vegna heimilishalds þá hefði hún haldið fullum launum. Þannig sé auðvelt að reikna út hreint fjártjón hennar. Bara þessi skerðing á aflafé stefndu nemi hærri fjárhæð en fjárhæð kröfu stefnanda vegna íbúðalána. Byggt sé þá á því að verði fallist á kröfur stefnanda á grundvelli forsendubrests, þá veki sami forsendubrestur upp gagnkröfur stefndu á hendur stefnanda. Gagnkrafan sé einnig komin til vegna hlutdeildar í eignamyndun stefnanda á sambúðartímanum. Þannig hafi stefnandi lagt til hliðar umtalsverðar fjárhæðir í sparifé, keypt jeppabifreið, fellihýsi, lækningatæki og innbúsmuni, sem hann átti í lok sambúðar. Stefnandi leggi ekki fram skattframtöl sín, eða yfirlit yfir sparireikninga sína. Erfitt sé því fyrir stefndu að gera nákvæmar fjárkröfur að þessu leyti. Á því er byggt að hlutdeild stefndu í eignamyndun stefnanda nemi 50 % og að verðmæti eigna sé 20.000.000 kr. Gagnkrafa stefndu vegna þessa sé því 10.000.000 kr. Þar sem stefnandi leggi ekki fram gögn um eignir í sambúðarlok beri hann halla af því. Fjárkrafan byggir á því að stefnda hafi með vinnuframlagi sínu, bæði á heimili og í þágu atvinnu stefnanda, eignast hlut í eignamyndun hans á sambúðartímanum. Fjárkrafa sem svari til verðmætis þessarar eignamyndunar komi til skuldajafnaðar við hverjar þær kröfur stefnanda sem viður­kenndar kunni að verða á hendur stefndu. Stefnandi hafi ekki getað myndað þessa eign sína nema með því að stefnda tók að sér að annast son hans og halda heimili fyrir þá, gert þeim kleift að búa í íbúð sinni og annast heimilishald. Auk þess hafi stefnda sparað stefnanda stórfelldan kostnað við að ráða ritara með því að annast alla frágangsvinnu við gerð reikninga og uppgjör við Tryggingastofnun ríkisins fyrir stefnanda. Þetta framlag stefndu kveður stefnda að leiða eigi til þess að hún eigi 50 % í eignamyndun stefnda á sambúðartímanum, samkvæmt ýtrustu kröfugerð. Að minnsta kosti hluti þessarar eigna­myndunar sé í reiðufé og hluta lausafjár hafi stefnandi selt. Stefnda byggir á því að líta beri til allra málsatvika í heild sinni og að ótækt sé að horfa á þrönga meinta eignamyndun stefnanda í fasteign stefndu og líta fram hjá eignamyndun stefndu í eignaaukningu stefnanda á sambúðartímanum. Stefnda ber við að verði á það fallist að stefnandi geti haft uppi fjárkröfur á hendur stefndu vegna eignamyndunar hans, þá sé stefndu rétt að halda uppi gagnkröfum af sama toga, byggðum á eignarmyndun hennar. Þá byggir stefnda á því að sérstaklega verði að líta til þess við úrlausn málsins, stefndu til hagsbóta, að sonur stefnanda, sem stefnda sé ekki framfærsluskyld gagnvart, hafi í raun verið á framfærslu stefndu á sambúðartímanum. Stefnda mótmælir dráttarvaxtakröfum stefnanda sérstaklega. Tilvísun stefnanda í dómafordæmi mótmælir stefnda einnig enda sé ekki til sambærileg fordæmi í dómasafni. Niðurstaða Fyrir liggur að stefnda hafði fest kaup á íbúð að X, Reykjavík, þegar sambúð aðila hófst. Ekki er ágreiningur um það að stefnandi greiddi afborganir af áhvílandi veðlánum þeim sem stefnda tók fyrir íbúðarkaupunum á sambúðartíma sem samtals nemi 3.454.207 kr. Stefnandi heldur því fram að með þessum greiðslum hafi hann talið sig vera að eignast ótilgreindan hlut í eigninni og að samkomulag hafi verið milli aðila um það. Stefnda kveður hins vegar ekkert samkomulag hafa verið milli aðila um að stefndi greiddi afborganir fasteignalána gegn því að eignast hlut í fasteign stefndu, heldur hafi þetta einungis verið gert í hagræðingarskyni að greiðslur fóru af hans reikningi. Gegn andmælum stefndu er ósannað að aðilar hafi gert sín á milli sérstakt samkomulag um það að með afborgunum eignaðist stefnandi hlut í fasteigninni. Hins vegar verður að fallast á það með stefnanda að hann hafi innt af hendi afborganir af lánunum á þeirri forsendu að hann væri að leggja fé af mörkum til eignamyndunar í þágu beggja málsaðila, enda lagði hann, auk þess, mikið fé til reksturskostnaðar heimilis. Þá er ósannað gegn andmælum stefnanda að samkomulag hafi verið um það með aðilum að fjárhæðir þessar yrðu skuldfærðar af reikningi stefnanda í hagræðingarskyni. Verður því fallist á þá málsástæðu stefnanda að við sambúðarslit aðila hafi stefnandi öðlast rétt til endurgreiðslu á þeim fjármunum sem hann hafi innt af hendi til afborgana af áhvílandi veðlánum, alls 3.454.207 kr., sem ekki er tölulegur ágreiningur um. Ekki þykja efni til að fallast á það með stefndu að reikna henni endurgjald fyrir dvöl stefnanda og sonar hans í íbúð stefndu á sambúðartímanum enda voru aðilar í sambúð og héldu heimili saman. Gagnkröfu stefnda er að því lýtur er hafnað. Á sambúðartíma greiddi stefnandi reglulega fjárhæðir inn á bankareikning stefndu, alls 6.738.058 kr. Stefnandi telur sig hafa á sambúðartímanum sjálfur innt af hendi a.m.k. sinn helming í eðlilegum reksturskostnaði heimilisins en til viðbótar greitt að stórum hluta hlutdeild stefndu í þessum kostnaði. Fallast verður á það með stefndu að yfirlit það sem stefnandi lagði fram í máli þessu um meðalneyslu á heimilum eigi ekki við um aðila þessa máls, sem voru með börn á heimili sínu auk þess að taka verði tillit til neyslumynsturs aðila. Fyrir liggur að stefnda sá um flest öll innkaup og snúninga fyrir heimilið, keypti vörur og fatnað fyrir stefnda, son hans og barnabörn. Einnig þykir ljóst að heimilishald aðila hafi verið útgjaldafrekara en á meðalheimili. Verður því að telja innborganir þessar á reikning stefndu óafturkræft framlag hans til reksturs heimilisins og að um sameiginleg útgjöld hafi verið að ræða, enda eðlilegt að stefnandi greiddi hærra hlutfall af reksturskostnaði heimilisins þar sem hann vann lengri vinnudag en stefnda og var tekjuhærri á meðan hún sinnti heimili. Verður því hafnað kröfu stefnanda um endurgreiðslu greindrar fjárhæðar úr hendi stefndu. Stefnda byggir gagnkröfu sína m.a. á því að hún hafi sinnt ritarastörfum í þágu stefnanda vegna starfssemi Y. en henni hafi ekki verið greidd laun fyrir þá vinnu og þannig hafi stefnandi sparað sér launagreiðslur og launatengd gjöld. Fallast verður á það með stefnanda að sú gagnkrafa til skuldajafnaðar er ekki beint að réttum aðila, sbr. 1. mgr. 28. gr. l. 91/1991 og ber því að sýkna stefnanda af henni, sbr. 2. mgr. 16. gr. sömu laga. Stefnda byggir gagnkröfu sína enn fremur á því að hún hafi orðið fyrir vinnutapi við að minnka við sig vinnu niður í 60-80% starfshlutfall á sambúðartíma vegna umsýslu í þágu stefnanda og vegna heimilishalds. Hefur stefnda áætlað tjón sitt 10.000.000 kr. af þessum sökum. Sú krafa er órökstudd og stefnandi ber ekki að lögum ábyrgð á því fjártjóni sem stefnda kann að hafa orðið fyrir við að minnka starfshlutfall sitt. Er þeirri gagnkröfu stefndu hafnað. Stefnda byggir einnig gagnkröfu sína á hlutdeild sinni í eignamyndun stefnanda á sambúðartíma. Ljóst er að stefnandi eignaðist ýmsar eignir á sambúðar­tíma, m.a. jeppabifreið, fellihýsi, lækningatæki og innbúsmuni. Stefnda heldur því fram að með vinnuframlagi sínu, bæði á heimili og í þágu atvinnu stefnanda, hafi hún eignast hlut í eignamyndun hans á sambúðartímanum. Fallast verður á það með stefnanda að það sé meginregla í fjárskiptum í óvígðri sambúð að hver sú eign sem hvor sambúðaraðili kaupir fyrir sína fjármuni á sambúðartímanum skuli vera eign viðkomandi. Óumdeilt er að stefnandi greiddi fyrir þessa muni af sínum reikningum og teljast þeir því tilheyra honum. Þessari gagnkröfu stefndu er einnig hafnað. Samkvæmt framansögðu er öllum gagnkröfum stefndu hafnað og verður stefnda því dæmd til að greiða stefnanda 3.454.207 kr., eins og í dómsorði greinir. Dráttarvextir reiknast frá þingfestingardegi málsins, 30. júní 2005, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessum úrslitum málsins ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 250.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefnda, K, greiði stefnanda, M, 3.454.207 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 30. júní 2005 til greiðsludags og 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 711/2010
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X, sem veitt hafði verið reynslulausn, á grundvelli 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, skyldi afplána 196 daga eftirstöðvar refsingar, enda taldist kominn fram sterkur grunur um að X hefði framið brot er varðað gæti allt að 6 ára fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 20. desember 2010, þar sem varnaraðila var gert að afplána 196 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að „kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti ákveðst að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir og greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda varnaraðila, X , vegna meðferðar máls þessa fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 380/2016
Skuldamál Fjármálafyrirtæki Gengistrygging Ógilding samnings Brostnar forsendur
Aðilar deildu um hvort að nefndur myntveltureikningur með yfirdráttarheimild hefði verið lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Með vísan til þess meðal annars að SL hefði athugasemdalaust undirritað handveðsyfirlýsingu þar sem hann setti að veði bankareikning sinn hjá L hf. til tryggingar fyrrgreindri skuld sem tilgreind var í yfirlýsingunni í erlendri mynt var talið að lánið hefði verið löglega tekið í þeirri mynt með samþykki og vilja beggja aðila. Þá kom fram að sá aðstöðumunur sem var á L hf. og SL gæti ekki einn og sér leitt til þess að skuldbindingu SL gagnvart L hf. yrði vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var L hf. sýknað af kröfu SL og SK.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogDavíð Þór Björgvinsson settur hæstaréttardómari.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. maí 2016. Þau krefjast sýknuaf kröfum stefnda gegn greiðslu áfrýjandans Sigurðar að fjárhæð 10.000.000krónur. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi deila aðilar um það hvort svonefndur myntveltureikningurmeð yfirdráttarheimild, sem stofnaður var í svissneskum frönkum á nafniáfrýjandans Sigurðar hjá Landsbanka Íslands hf. 15. janúar 2008, hafi veriðskuldbinding í þeirri mynt eða hvort að um hafi verið að ræða lán í íslenskumkrónum, bundið með ólögmætum hætti gengi erlends gjaldmiðils. Óumdeilt er aðengin gögn hafa verið lögð fram sem stafa frá áfrýjandanum Sigurði um stofnunumrædds reiknings og hefur hann borið því við að hann hafi á sínum tíma ekkivitað af því að fyrirgreiðsla bankans væri í erlendri mynt. Þá kannast hannekki við að hafa fengið send yfirlit umstöðu umrædds reiknings á hverjum tíma. Aftur á móti liggur fyrir að 28. maí 2009undirritaði áfrýjandinn Sigurður athugasemdalaust handveðsyfirlýsingu þar semað hann setti að handveði bankareikning sinn hjá stefnda til tryggingareftirfarandi skuld: „Myntveltureikningur CHF3 0130-29-310 stofnaður 15.01.2008eigandi Sigurður Júlíus Leifsson ... yfirdráttarheimild CHF 755.000,00.“ Efáfrýjandinn Sigurður taldi að til umræddrar lánafyrirgreiðslu hefði veriðstofnað í hinni erlendu mynt að óvilja hans bar honum í síðasta lagi að geraathugasemdir við þetta tilefni. Sú varð þó ekki raunin og andmælum í þessa verufyrst hreyft í bréfi lögmanns áfrýjenda til stefnda 4. desember 2009. Að þvígættu verður fallist á með stefnda að þessi tilhögun lánafyrirgreiðslu hafiverið ákveðin með samþykki og vilja beggja aðila. Með því að nýta sér heimild til yfirdráttar á gjaldeyrisreikningnumstofnaði áfrýjandinn Sigurður til skuldar í mynt viðkomandi reiknings og færþað ekki breytt þeirri niðurstöðu þótt útborganir af honum í svissneskumfrönkum hafi síðan verið greiddar í íslenskum krónum inn á annan reikningáfrýjandans Sigurðar hjá Landsbanka Íslands hf. Var því um að ræða gilt lán íerlendum gjaldmiðli, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 11. október 2012 ímáli nr. 467/2011. Að því gættu að á fyrri stigum málsins, sbr. áðurnefnt bréf lögmannsáfrýjenda 4. desember 2012, svo og bréf 14. mars 2011 og 7. febrúar 2013, voruboð áfrýjandans Sigurðar um uppgjör skuldarinnar ávallt bundin fyrirvara afhans hálfu, verður með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, fallist á þániðurstöðu að ætlað sinnuleysi af hálfu stefnda vegna þeirra erinda geti ekkihaft áhrif á greiðsluskyldu áfrýjandans Sigurðar eða rétt stefnda til vaxta.Enn fremur er því hafnað aðmeginreglur samninga- og kröfuréttar um brostnar forsendur leiði til þess aðáfrýjandinn Sigurður sé ekki bundinn af skuldbindingu sinni gagnvart áfrýjanda.Þá kemur ekki til álita að skuldbindingu hans gagnvart áfrýjanda verði vikiðtil hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Sá aðstöðumunur sem var á Landsbanka Íslands hf.og áfrýjanda getur ekki einn og sér leitt til slíkrar niðurstöðu án þess aðfrekari atriði séu leidd í ljós sem varða efni samnings, atvik viðsamningsgerðina ellegar síðar tilkomin atvik. Af hálfu áfrýjenda hafa sönnurekki verið færðar á slíkt.Að framangreindu virtu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms, þar ámeðal um upphafsdag dráttarvaxta sem og um málskostnað.Áfrýjendur verðadæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Sigurður Júlíus Leifsson og Sigríður H. Kristjánsdóttir, greiðióskipt stefnda, Landsbankanum hf., 600.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 4. maí2016 Málþetta var þingfest 3. desember 2014 og tekið til dóms 7. apríl 2016. Stefnandier Landsbankinn, Austurstræti 11, Reykjavík, en stefndu eru Sigurður JúlíusLeifsson og Sigríður H. Kristjánsdóttir, bæði til heimilis að Dimmuhvarfi 5,Kópavogi.Dómkröfurstefnanda eru þær að stefndi Sigurður Júlíus Leifsson verði dæmdur til aðgreiða stefnanda skuld að fjárhæð 74.793.004 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 3. desember 2014 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgunað fjárhæð 41.030.940 krónur sem greidd var 4. september 2014. Einnig gerir stefnandiþær dómkröfur að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn í veðréttsem stefnandi á í eignarhlutum stefndu, Sigurðar Júlíusar Leifssonar ogSigríðar H Kristjánsdóttur, í fasteigninni að Dimmuhvarfi 5, Kópavogi, fnr.230-6437, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóðum og öllu því, sem eigninnifylgir og fylgja ber, á grundvelli tryggingarbréfs nr. 0130-63-120316, útg.þann 5. júní 2007, að fjárhæð 24.000.000 króna, sem sett var til tryggingar áskuldum og fjárskuldbindingum stefnda Sigurðar Júlíusar Leifssonar viðstefnanda, m.a. samkvæmt yfirdrætti á myntveltureikningi nr. 0130-26-699015 aðfjárhæð 74.793.004 krónur. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmtmati dómsins auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefndi,Sigurður Júlíus Leifsson, krefst þess að hann verði dæmdur til greiðslu 10.000.000 króna til stefnanda til uppgjörs áþeirri skuld sem ágreiningur aðila er um.Stefndukrefjast sýknu af kröfu stefnanda um að honum verði með dómi heimilað að gerafjárnám inn í veðrétt sinn á grundvelli tryggingarbréfs að fjárhæð 24.000.000króna. Þá krefjast stefndumálskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi. IAðilardeila um svokallaðan myntveltureikning sem stefndi Sigurður Júlíus stofnaði hjástefnanda 15. janúar 2008 með yfirdráttarheimild. Stefndu halda því m.a. framað lán stefnanda til stefnda hafi falið í sér gengistryggingu í andstöðu viðlög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Forsagamálins er sú að stefndi Sigurður Júlíus gerði nokkra samninga sem lántaki viðstefnanda á árunum 2007 og 2008. Lánin voru fengin til að fjármagna kaup álóðinni Dimmuhvarfi 5, Kópavogi, og vegna byggingar húss á lóðinni. Þann5. júní 2007 gekk stefndi frá tryggingarbréfi að fjárhæð 24.000.000 króna með1. veðrétti í Dimmuhvarfi 5, Kópavogi og 5. veðrétti í Fannafold 157,Reykjavík, til tryggingar öllum skuldum sínum við stefnanda. Þann20. júní 2007 gerði stefndi lánssamning við stefnanda þar sem segir efnislega að bankinn hafi samþykkt að veitalántaka rekstararfjármögnun í formi reikningslánalínu að fjárhæð 22.000.000króna í íslenskum krónum eða þeim erlendu myntum sem bankinn ætti viðskiptimeð. Þann 21. júní 2007 greiddi bankinn inn á reikning stefnda 21.990.000krónur á grundvelli lánssamningsins. Þann 15. janúar 2008 var gengiðfrá öðru tryggingarbréfi að fjárhæð 64.000.000 króna með 2. veðrétti íDimmuhvarfi 5 og 6. veðrétti í Fannafold 157. Sama dag var opnaður reikningur ínafni stefnda sem nefndist myntvelta. Reikningurinn var sagður í svissneskumfrönkum (CHF) og var stefndi sagður hafa yfirdráttarheimild í þeirri mynt aðfjárhæð 755.000. Engin lánaskjöl önnur en framangreint tryggingarbréf voruútbúin og undirrituð af hálfu stefnanda og stefnda vegna hins svokallaðamyntveltureiknings. Allar úttektir af reikningnum voru í íslenskum krónum ogfénu varið í byggingu húss að Dimmuhvarfi að sögn stefndu. Meðal þess sem greitt var með féaf myntveltureikningnum voru 24.682.900 krónur til uppgreiðslu á lánssamningnumfrá 20. júní 2007. Fór sú greiðsla fram 19. mars 2008. Aðrar greiðslur út af myntveltureikningnumvoru þrjár, sú fyrsta þann 28. janúar 2008, önnur 16. júní 2008 og sú þriðja ogsíðasta 8. september 2008. Millifærslurnar námu 10.000.000 króna í hvertskipti. Stefnandisegir að stefndi Sigurður Júlíus hafi fengið yfirdráttarheimild ámyntveltureikninginn að fjárhæð CHF 755.000,00. Stefnandi segir aðyfirdráttarheimildin hafi runnið út án þess að uppsöfnuð skuld á reikninginumhafi verið greidd og reikningnum því lokað 4. júlí 2012. Uppsöfnuð skuld hafi þá numið CHF786.758,15. Þann 17. apríl 2012 hafi eiganda reikningsins verið sent bréf þarsem fram kom að myntveltureikningurinn hafi verið endurútreiknaður í samræmivið lög nr. 151/2010 um breytingar á lögum nr. 38/2001 sem kveða á umendurútreikning lána með ólögmætri gengistryggingu. Miðist endurútreikningurinnvið lægstu óverðtryggðu vexti sem Seðlabanki Íslands birtir, sbr. 10. gr. sömulaga. Staða myntveltureikningsins fyrir endurútreikning var neikvæð um 109.139.091 krónu en eftir endurútreikningvar staða reikningsins neikvæð um 74.793.004 krónur, sem er stefnufjárhæðin, enendurútreikningur miðaðist við 16. apríl 2012. Við endurútreikning fékk reikningurinnnr. 310 nýtt númer, nú samkvæmt yfirdrætti á veltureikningi nr. 699015 í útibúiLandsbankans.Stefnandi segir að þann11. október 2012 í máli nr. 467/2011 hafi Hæstiréttur kveðið upp dóm þess efnisað yfirdráttarlán á gjaldeyrisreikningum væru gild lán í erlendum gjaldmiðli.Samkvæmt dómnum sé ljóst að endurútreikningur myntveltureikningsins hafi veriðumfram skyldu bankans. Yfirdráttarskuldin verði því ekki endurreiknuð frekar,enda um hreina ívilnum bankans að ræða. Inn á skuldina hafi verið greitt þann4. september 2014, 41.030.940 krónur,sem dragist frá skuldinni miðað við stöðu hennar á þeim degi. Innborgunin sétilkomin vegna innlausnar handveðs samkvæmt handveðsyfirlýsingu nr.0130-63-301985 þar sem sett hafi verið að veði innstæða bankareiknings nr.0130-15-630329 til tryggingar skaðlausri greiðslu á skuld stefnda samkvæmtframangreindum myntveltureikningi. Stefnda Sigurði hafi verið sendinnheimtuviðvörun þann 25. apríl 2012,innheimtubréf þann 28. janúar 2013 og áminningarbréf þann 30. október2014. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd að fullu þrátt fyririnnheimtutilraunir og er því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.IIStefnandibyggir á því að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra skulda ogfjárskuldbindinga sinna við stefnanda hafi stefndi Sigurður Júlíus Leifssongefið út tryggingarbréf nr. 0130-63-120316, dags. 05.06.2007, aðhöfuðstólsfjárhæð 24.000.000 króna. Skjalið hafi verið móttekið tilþinglýsingar hjá sýslumanninum í Kópavogi hinn 25. janúar 2008. Samkvæmttryggingarbréfinu sé sett að veði fasteignin Dimmuhvarf 5, Kópavogi, fnr.230-6437, en þinglýstir eigendur fasteignarinnar séu stefndu Sigurður JúlíusLeifsson og Sigríður H. Kristjánsdóttir. Staða tryggingarbréfsins þann 20. nóvember 2014 sé 24.000.000króna. Stefnandi byggirdómkröfur sínar á því að kröfur hans á hendur Sigurði Júlíusi Leifssyni njótiveðréttar í áðurgreindri fasteign stefndu á grundvelli fyrrgreindstryggingarbréfs. Sigurður Júlíus Leifsson skuldi stefnanda meira en sem nemihámarki tryggingarbréfsins og því beri að heimila stefnanda að gera fjárnám inní veðrétt sem stefnandi eigi í eignarhlutum stefndu í umræddri fasteign fyrirkröfum sínum.Skuld samkvæmtframangreindum myntveltureikningi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og séstefnanda nauðsynlegt að fá dóm til þess að geta fullnustað kröfu sínagagnvart stefndu. Sé stefnanda því nauðsynlegt að fá dóm um að honum sé heimilaðfjárnám í umræddri fasteign stefndu að því marki sem veðtryggingin tekur tildómkröfunnar samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfs þess sem hvílir á eignarhlutastefndu að Dimmuhvarfi 5, Kópavogi, fnr. 230-6437, en það sé allsherjarveð ogþví ekki unnt að fara beint í aðför samkvæmt 1. gr. laga nr. 90/1989 eðabeiðast nauðungarsölu samkvæmt 6. gr. laga nr. 90/1991 á grundvelli þeirra.Stefnandi byggir kröfursínar á veltureikningi nr. 699015 og tryggingarbréfi nr. 0130-63-120316 og skilmálumþeirra, eins og áður segir en jafnframt byggir stefnandi á dómafordæmumHæstaréttar. Hvað aðild Landsbankans hf. varðihafi Fjármálaeftirlitið (FME), með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga 125/2008 um heimild til fjárveitingar úrríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tekið þá ákvörðunað ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja LandsbankaÍslands hf. Ákvörðun FME um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf., kt.540291-2259, til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt. 471008-0280, (nú Landsbankinnhf., kt. 471008-0280) sé dagsett þann 09.10.2008.Byggt er á meginreglumkröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og fullnustu áveðrétti kröfueiganda. Vísað er til samningsveðlaga nr. 75/1997, einkum 3. mgr.4. gr., 5. gr., 1. mgr. 9. gr. og 15. til 20. gr. Kröfur um dráttarvexti styðurstefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 4. mgr. 5. gr. og1. mgr. 6. gr. sömu laga. Krafan um málskostnaðstyðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa umvirðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandisé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrirskatti þessum úr hendi stefnda. Um varnarþing er vísað til 32. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Hvað varðar samaðild stefndu er vísað til 18.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um aðild stefnanda vísast til 100.gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og til ákvörðunarFjármálaeftirlitsins. IIIStefndibyggir á því að greiðslur fyrirrennara stefnanda til stefnda hafi falið í sérlán í íslenskum krónum sem óheimilt sé að binda gengi erlendra gjaldmiðla einsog staðfest hafi verið með fjölda dóma Hæstaréttar á síðustu árum. Stafi það afþví að bankinn hafi ekki haft aðgengi aðerlendu lánsfé til að endurlána hér á landi á árinu 2008. Stefndi mótmælir því að dómurHæstaréttar Íslands í máli nr. 467/2011 hafi fordæmisgildi að því er varðarþann CHF- myntveltureikning sem deilt sé um í þessu máli. Þær aðstæður, semhafi verið í því máli, hafi að ýmsu leyti verið ólíkar þeim sem þetta málfjalli um. Eini lánssamningurinn, semstefnandi gerði við stefnda vegna kaupa á lóðinni að Dimmuhvarfi 5, Kópavogi ogbyggingar húss þar, hafi verið áðurnefndur viðskiptasamningur umreikningslánalínu að fjárhæð 22.000.000 króna. Svo sem áður segir hafi stefndialdrei fyllt út neina umsókn um stofnun myntveltureiknings og engin skjöl sýniað hann hafi óskað eftir stofnun slíks reiknings. Stefndi hafi enga þörf haftfyrir svissneska franka og ekki átti voná tekjum eða öðrum greiðslum sér til handa í svissneskum frönkum. Stefndi hafiekki fengið í hendurnar svissneska franka, enda hafi stefnandi, eins og áðursagði, ekki haft gjaldeyri til að lána viðskiptavinum sínum á þessum tíma.Stefndi byggir á því að fullkomlega sé ljóst að um hafi verið að ræða lán ííslenskum krónum bundið við gengi erlends gjaldmiðils. Slík lán séu í andstöðu við lög um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Stefndi hafi allt frá árinu2009óskað eftir því að gengið yrði til uppgjörs á þeim grundvelli að stefndi skuldiekki bankanum 755.000 svissneska franka vegna fyrirgreiðslna á árunum 2007 og2008 í tengslum við kaup á lóðinni við Dimmuhvarf og byggingu húss þar, heldurhafi skuldin verið um 55.000.000 króna sem sé sú fjárhæð sem stefnandi hafilánað stefnda. Lögmaður stefnda hafisent bréf til stefnanda og forvera stefnanda, NBI hf., dags. 4. desember2009, 14. mars 2011 og 7. febrúar 2013. Af hálfu stefnanda hafi bréfunum aldrei verið svarað efnislega.Stefndi hafi þannig allt frá árinu 2009 sýnt vilja til að gera upp viðstefnanda en umleitan hans aldrei verið svarað með öðrum hætti eninnheimtubréfum. Stefnandisé fjármálastofnun og beri sem slíkri að haga störfum sínum í samræmi við lögum fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laganna sé kveðið á um að fjármálafyrirtækiskuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur áfjármálamarkaði. Samkvæmt ákvæðinu á þeim tíma hafi Fjármálaeftirlitinu veriðveitt heimild til að setja leiðbeinandi reglur í þeim tilgangi að skýra hvaðfælist í ákvæðinu. Breyting hafi verið gerð á ákvæðinu með 12. gr. laga umbreytingu á lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 með síðari breytingum. Ínýju ákvæði hafi m.a. verið kveðið á umað Fjármálaeftirlitið skyldi setja reglur um það hvað teljist eðlilegir ogheilbrigðir viðskiptahættir. Með reglum um eðlilega og heilbrigða viðskiptahættifjármálafyrirtækja nr. 670/2013, sem birtust í B-deild Stjórnartíðinda þann 15.júlí 2013, skilgreindi Fjármálaeftirlitið frekar hvað fælist í eðlilegum ogheilbrigðum viðskiptaháttum. Meðal þess sem komi fram í reglumFjármálaeftirlitsins sé að fjármálafyrirtæki beri í samskiptum við viðskiptamennað starfa á heiðarlegan og réttlátan hátt og annast viðskipti sín af fagmennskuog kostgæfni með hagsmuni viðskiptamanna og trúverðugleika fjármálamarkaðarinsað leiðarljósi. Þá sé gert ráð fyrir því að fjármálafyrirtæki skuli ísamskiptum við viðskiptamenn sína tryggja að fyrirspurnir, kvartanir og önnursambærileg erindi fái skjóta, skilvirka og sanngjarna afgreiðslu. Framangreindsamskipti stefnda og lögmanns hans við stefnanda beri það ekki með sér aðstefnandi hafi leitast við að leysa málið með skjótum og sanngjörnum hætti meðhagsmuni viðskiptamannsins að leiðarljósi. Krafa stefnda sé á því byggð aðrétt uppgjör hefði átt að fara fram strax þegar stefndi gerði kröfu um það árið2009. Staða þess reiknings, sem stefnandi hafði handveðsettan, hafi þá verið um45.000.000 króna en greiðslur stefnanda til stefnda hafi numið 54.683.620krónum. Krafan geri ráð fyrir því að hvorugur aðili eigi tilkall til vaxta úrhendi hins, enda núlli áhrif inn- og útvaxta mögulegar vaxtakröfur út. Þá er áþví byggt að stefnandi geti ekki átt kröfu á dráttarvöxtum þar sem hann hafiekki orðið við ítrekuðum áskorunum stefnda um uppgjör samningsins. Verði ekki fallist á það meðstefnda að lán stefnanda til stefnda hafi falið í sér gengistryggingu íandstöðu við lög nr. 38/2001 byggir stefndi engu að síður á því að víkja eigiþeim samningi, sem stofnast hafi á milli aðilanna, til hliðar á grundvelli 36.gr. og 36. gr. a.-d. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga meðsíðari breytingum. Í 2. mgr. 36. gr. laganna komi fram að við mat á því hvortósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig samningskuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðinaog atvika sem síðar komu til. Efni þess samnings, sem deilt sé um í þessu máli,sé verulega óljóst, enda liggi ekki fyrir gögn um samninginn. Veruleguraðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum þar sem annar aðilinn sé einstaklinguren hinn ein þriggja umsvifamestu fjármálastofnana landsins. Atvik viðsamningsgerðina hafi verið nokkuð óljósum annað en það að stefndi skyldi fá ákveðna heimild til að óska eftirfjármunum frá bankanum til að fjármagna byggingu á húsi við Dimmuhvarf 5. Þessutil tryggingar hafi bankinn óskað eftir því að stefndi undirritaðitryggingarbréf að fjárhæð 64.000.000króna. Eina skjalið sem hafi veið undirritað vegna samningsgerðarinnar hafiinnihaldið upphæð í íslenskum krónum. Þau atvik sem síðar komu til séu öllumkunnug. Fjármálakerfi landsins hafi hrunið, eignir bankanna framseldar á útsöluverðitil nýrra bankastofnana og skuldir heimila í landinu aukist fram úr öllu hófi.Ósanngjarnt væri og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnanda að berasamninginn fyrir sig, enda sé hann að auðgast mjög með óréttmætum hætti berihann samninginn fyrir sig.Framangreindutil viðbótar byggir stefndi á því að meginregla samninga- og kröfuréttar umbrostnar forsendur eigi við um samning aðila máls þessa og því geti stefnandiekki borið samninginn fyrir sig. Verði fallist á að samið hafi verið svo um aðstefndi hafi fengið yfirdráttarheimild í svissneskum frönkum byggir stefndi áþví að forsenda fyrir þeirri lántöku hafi verið sú að búast mætti við eðlilegumsveiflum á gengi gjaldmiðilsins, þ.e. hóflegum hækkunum og lækkunum á genginu.Sú forsenda hafi brugðist við hrun fjármálakerfisins þegar gengisfall íslenskukrónunnar leiddi til þess að skuld stefnda við stefnanda stökkbreyttist.Stefnandi sem fjármálastofnun hafi haft fulla vitneskju um það að forsendaviðsemjanda fyrir lántöku sem þessari væri sú að gengi íslensku krónunnargagnvart hinum erlenda gjaldmiðli héldist nokkuð stöðugt, eða í það minnsta aðsveiflur væru innan eðlilegra marka. Í ljósi alls framangreindsbyggja stefndu, Sigurður Júlíus Leifsson og Sigríður H. Kristjánsdóttir, á þvíað engin skilyrði séu til þess að stefnanda sé með dómi heimilað að gerafjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu. Að því er varðar þennanhluta kröfu stefnanda, sem beint sé að stefndu sem samaðilum, benda stefndu áað kröfugerð stefnanda sé mjög óljós og athugunarefni hvort hún sé í samræmivið d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og meginreglu einkamálaréttarfars umákveðna og ljósa kröfugerð. Telji dómari kröfugerðina ekki uppfyllaframangreind skilyrði geti það varðað frávísun frá dómi án kröfu. Hvaðvarðar málskostnaðarkröfu stefndu vísa þau til XXI. kafla laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. laganna. IV Stefndi Sigurður Júlíus fékklánafyrirgreiðslu hjá stefnanda á árunum 2007 og 2008 vegna kaupa á lóðinni Dimmuhvarfi5, Kópavogi, og vegna byggingar húss á lóðinni. Í málavaxtalýsingu hér aðframan er það rakið að vegna fjármögnunar lóðar og húss fékk stefndi SigurðurJúlíus lánafyrirgreiðslu hjá stefnanda, annars vegar í formi viðskiptasamningsum reiknilánalínu að fjárhæð 22.000.000 króna og hins vegar í formi yfirdráttará reikning sem stefnandi telur vera í erlendri mynt, svokallaðanmyntveltureikning. Til tryggingar skuldum sínum við stefnanda gaf stefndiSigurður Júlíus út tvö tryggingarbréf, annað að fjárhæð 24.000.000 króna, dags.5. júní 2007, en hitt að fjárhæð 64.000.000 króna, dags. 15. janúar 2007. Í málinu er deilt ummyntveltureikninginn og tryggingarbréfið að fjárhæð 24.000.000 króna semdagsett er 5. júní 2007. Deilt er um hvort framangreindurmyntveltureikningur með yfirdráttarheimild hafi verið skuldbinding í erlendrimynt eða hvort lánið hafi verið í íslenskum krónum, bundið gengi erlendragjaldmiðla, en slík skuldbinding fer í bága við ófrávíkjanlega reglu 13. gr. og14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001, sbr. og dómaframkvæmd. Við úrlausn þesshvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum er að ræða eða ólögmætt gengistryggtlán í íslenskum krónum verður að líta til forms og meginefnis þeirra gerningasem liggja til grundvallar hinni umdeildu skuldbindingu. Í málinu liggja ekki frammiskjöl um að stefndi Sigurður Júlíus hafi fylgt út umsókn um stofnunmyntveltureiknings. Hins vegar undirritaði hann handveðsyfirlýsingu 28. maí2009 þar sem hann setti að handverði bankareikning sinn hjá stefnanda tiltryggingar myntveltureikningi CHF 3, semstofnaður var 15. janúar 2008 af stefnda Sigurði Júlíusi, meðyfirdráttarheimild að fjárhæð CHF 755.000. Hefur því ekki verið mótmælt afhálfu stefnda Sigurði Júlíusi að um sama reikning er að ræða sem stefnandibyggir mál sitt á. Þá fékk stefndi Sigurður Júlíusreglulega sent yfirlit yfir færslur á myntveltureikninginn þar sem fjárhæðirvoru tilgreindar í CHF og jafnframt tekið fram í tilkynningum að óskað værieftir athugasemdum innan 20 daga frá viðtöku yfirlits. Engar athugasemdirbárust frá stefnda Sigurði Júlíusi fyrr en 4. desember 2009. Framangreint bendir eindregiðtil þess að skuldbindingin hafi verið í erlendri mynt og það hafi verið viljilánveitanda og lántakanda í upphafi að haga skuldbindingunni þannig að lániðyrði veitt í erlendum gjaldmiðlum. Stefndi Sigurður Júlíus byggir áþví að hann hafi allt frá 4. desember 2009 óskað eftir uppgjöri sem hann hafiítrekað í bréfum 14. mars 2011 og 7. febrúar 2013, án þess að stefnandi hafisvarað bréfunum. Sé það í andstöðu við 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, sbr. reglugerð nr.670/2013. Byggir stefndi Sigurður Júlíus á því að uppgjör hafi átt að fara framstrax þegar stefndi gerði kröfu um það 4. desember 2009 og eigi þá hvoruguraðili tilkall til vaxta úr hendi hins. Jafnframt eigi þá stefnandi ekki rétt ádráttarvöxtum í málinu þar sem hann hafi ekki orðið við ítrekuðum áskorunumstefnda Sigurðar Júlíusar um uppgjör samningsins. Í þessu sambandi verður aðleggja til grundvallar að krafa stefnda Sigurðar Júlíusar í bréfi sínu tilstefnanda 4. desember 2009 um að gengið yrði til uppgjörs byggðist á því aðstefndi skuldaði stefnanda ekki CHF 755.000, heldur 55.000.000 króna. Hér aðframan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að skuldbinding stefnda viðstefnanda hafi verið í erlendri mynt. Verður því að líta svo á að með því aðsvara ekki bréfi stefnda hafi stefnandi ekki fallist á sjónarmið stefnda um aðlánið væri í íslenskum krónum. Er ekki tilefni til að fallast á með stefnda aðmeð því að svara ekki framangreindum bréfum stefnda hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til vaxta afskuldbindingunni. Getur stefndi því ekki átt kröfu á stefnanda á þessum grunni.Hins vegar lækkaði stefnandi myntveltulán stefnda um 34.346.087 krónur 17.apríl 2012 umfram skyldu en í samræmi við lög nr. 151/2010 um breytingu á lögumnr. 38/2001 sem kveða á um endurútreikninga lána með ólögmætri gengistryggingu. Stefndi mótmælirdráttarvaxtakröfu stefnanda. Stefnandi krefur stefnda Sigurð Júlíus ekki umdráttarvexti fyrr en frá þingfestingu málsins 3. desember 2014. Er honum þaðheimilt samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu,sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefndi Sigurður Júlíus byggirmálsvörn sína ennfremur á 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Byggir hann á þeim grunni aðverulegur aðstöðumunur hafi verið með samningsaðilum. Í málinu er nægilegakomið fram að stefndi Sigurður Júlíus er vanur viðskiptum og verður því ekkifallist á þessa málsástæðu hans. Með vísan til dómaframkvæmdar í sambærilegummálum verður heldur ekki fallist á að það sé andstætt góðri viðskiptavenju ogósanngjarnt fyrir stefnda að stefnandi beri samning aðila fyrir sig eða aðreglur samninga og kröfuréttar um brostnar forsendur eigi við um samning aðila. Samkvæmt framansögðu verðuralfarið fallist á kröfu stefnanda á hendur stefnda Sigurði Júlíusi í málinu. Stefnandi gerir kröfu um aðhonum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann á ífasteigninni að Dimmuhvarfi 5, Kópavogi, á grundvelli tryggingarbréfs aðfjárhæð 24.000.000 króna sem útgefið var 5. júní 2007 af stefnda SigurðiJúlíusi sem eiginkona stefnda Sigurðar, Sigríður H. Kristjánsdóttir, samþykktimeð undirritun sinni sem þinglesinn eigandi. Tryggingarbréfið er svokallaðallsherjarveð til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum stefndaSigurðar Júlíusar við stefnanda. Tryggingarbréfið fullnægir hvorki skilyrðum 1.gr. laga nr. 90/1999 um aðfararheimildir né skilyrðum 6. gr. laga nr. 90/1991um nauðungarsöluheimildir. Skilja verður kröfugerðstefnanda þannig að honum sé nauðsyn á að fá viðurkennt að tryggingarbréfiðstandi til tryggingar framangreindri kröfu og að stefnanda sé heimilt að gerafjárnám fyrir kröfu sinni samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi. Verður þvífallist á kröfu stefnanda til að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmtbréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum. Rétt þykir að málskostnaðurfalli niður milli aðila. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð Stefndi,Sigurður Júlíus Leifsson, greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 74.793.004krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3.desember 2014 til greiðsludags, allt að frádregnum 41.030.940 krónum semgreiddar voru inn á skuldina 4. september 2014. Viðurkennt er að tryggingarbréf,útgefið 5. júní 2007 af stefnda Sigurði Júlíusi Leifssyni og samþykkt afstefndu Sigríði H. Kristjánsdóttur, að fjárhæð 24.000.000 króna, áhvílandi áfasteigninni Dimmuhvarfi 5, Kópavogi, standi til tryggingar dæmdum fjárhæðum ogað stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmttryggingarbréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 112/2013
Vörumerki Samkeppni Óréttmætir viðskiptahættir
A ehf. krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að AD hf. væri óheimilt að nota vörumerkið Advania í atvinnustarfsemi sinni, en A ehf. taldi notkunina brjóta gegn vörumerkjarétti sínum þar sem ruglingshætta væri fyrir hendi. Var starfsemi aðilanna að hluta til á sama sviði. Að virtu orðmerki AD hf. og orð- og myndmerki A ehf. taldi héraðsdómur að heiti AD hf. væri það frábrugðið vörumerki A ehf. að ekki væri fyrir hendi ruglingshætta í merkingu 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Þá féllst héraðsdómur ekki á að notkun AD hf. á auðkenni sínu væri til þess fallin að gefa til kynna að rekstur félagsins tengdist með einhverjum hætti rekstri A ehf. og gæti þannig spillt þeirri viðskipavild sem A ehf. hefði áunnið sér með vörumerki sínu. Niðurstaða héraðsdóms um sýknu AD hf. var staðfest í Hæstarétti með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2013. Hann krefst þess að viðurkennt verði „að stefnda sé óheimilt að nota heitið og vörumerkið Advania í atvinnustarfsemi sinni, sem sé ruglingslega líkt heiti áfrýjanda og vörumerkjaskráningu hans nr. 802/2009, hvort sem er á bréfhausum, í kynningum, í auglýsingu, á heimasíðu sinni eða á annan sambærilegan hátt.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Advance ehf., greiði stefnda, Advania hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 2. október sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Advance ehf., Ármúla 18, Reykjavík, á hendur Advania hf., Ármúla 2, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 9. febrúar 2012. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota vörumerkið Advania í atvinnustarfsemi sinni, sem sé ruglingslega líkt vörumerkjaskráningu stefnanda nr. 802/2009, hvort sem er á bréfhausum, í kynningum, í auglýsingum, á heimasíðu sinni eða á annan sambærilegan hátt. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað, að skaðlausu. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Stefnandi er alhliða ráðgjafafyrirtæki sem stofnað var árið 2008. Samkvæmt heimasíðu stefnanda www.advance.is sérhæfir það sig í ráðgjöf varðandi upplýsingatækni, fjármálastarfsemi, fjarskipta- og samgöngustarfsemi, sjávarútveg, verslun og þjónustu, byggingar- og verktakastarfsemi, málm- og skipasmíðar, orku- og veitustarfsemi og opinbera stjórnsýslu. Kjarnastarfsemi félagsins kveður stefnandi að hafi þó verið ráðgjöf á sviði upplýsingatækni, fjármálastarfsemi og fjarskiptastarfsemi og hafi stærstu viðskiptavinir félagsins verið á þessu sviði. Á heimasíðu stefnanda segir varðandi ráðgjöf félagsins á sviði upplýsingatækni: „Ráðgjafar Advance hafa reynslu af rekstri upplýsingatæknifyrirtækja og rekstri upplýsingakerfa í flóknu starfsumhverfi, t.d. hjá fjármála- og fjarskiptafyrirtækjum. Einnig hafa þeir reynslu af verkefnastjórnun við þarfagreiningu og innleiðingu upplýsingatæknilausna.“ Í því samhengi bendir stefnandi á að framkvæmdastjóri félagsins sé fyrrum forstjóri Landsíma Íslands hf. og fyrrum framkvæmdastjóri upplýsinga- og tæknisviðs Kaupþings banka hf. Hinn 2. nóvember 2009 fékk stefnandi skráð vörumerkið Advance. Stefnandi kvað að frá stofnun félagsins hafi nafn þess verið kynnt með stjórnendakynningum og auglýsingum á ýmsum vettvangi, þ.m.t. á mbl.is. Stefnandi telur nafnið hafa ríka skírskotun á þeim markaði þar sem fyrirtækið starfar og sé vel þekkt meðal stjórnenda fyrirtækja á Íslandi. Stefndi kveður að á síðastliðnum tveimur árum hafi átt sér stað miklar breytingar á starfsemi hans. Félagið hafi sameinast átta öðrum fyrirtækjum innan samstæðu sinnar og sé nú orðið að einu stærsta upplýsingafyrirtæki Norðurlanda með u.þ.b. 1.100 starfsmenn og 20 starfsstöðvar í fjórum löndum. Um 600 manns starfi hjá félaginu hér á landi. Starfsemi stefnda spanni öll svið upplýsingatækni, þ.e. hugbúnað, vélbúnað, hýsingu og rekstrarþjónustu. Stefndi kveður að við sameiningu fyrirtækjanna hafi orðið að taka upp nýtt auðkenni fyrir samsteypuna, eitt auðkenni sem notað yrði um allar starfstöðvar félagsins, hérlendis sem erlendis. Við val á nýju auðkenni hafi verið litið til merkingar orða og auðkenna sem fyrir hafi verið á markaðinum og tekin ákvörðun um að mynda nýtt orð í stað þess að nota orð sem þegar væri til og væri á einhvern hátt lýsandi í huga fólks. Stefndi lét skrá lénið www. advania.is í byrjun desember 2011. Stefndi fékk síðan staðfestingu frá Einkaleyfisstofu á því að ekki væru til staðar skráð vörumerki sem væru í ruglingshættu við vörumerkið ADVANIA og enn fremur hafi það verið borið undir Fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra hvort nokkuð stæði því í vegi að firmaheitið Advania yrði skráð. Hinn 20. janúar 2012 kynnti stjórn stefnda þá ákvörðun að ADVANIA skyldi verða nýtt auðkenni félagsins, en fyrir þann tíma hafði stefndi óskað eftir formlegri skráningu á vörumerkinu og léninu og tryggt sér eignarrétt á firmaheitinu. Hinn 19. janúar 2012 fékk stefnandi veður af því að stefndi hygðist breyta nafni sínu í Advania, sem yrði kynnt á kynningu sem haldinn yrði 20. janúar 2012. Stefndi kveður að þegar fyrirsvarsmönnum fyrirtækisins hafi orðið þetta ljóst hafi framkvæmdastjóri stefnanda haft samband við framkvæmdastjóra stefnda, sem staðfest hafi þessa fyrirætlan stefnda. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi bent á að hann teldi nöfn félaganna vera afar lík og um væri að ræða samkeppnisaðila þar sem annar væri margfalt stærri, þ.e. stefndi. Á fundi sem haldinn hafi verið á starfstöð stefnanda hafi þessar fyrirætlanir verið staðfestar. Jafnframt hafi stefnanda þar verið sýnt nýtt merki stefnda. Stefnandi kveðst ítrekað, hinn 19. janúar 2012 og fram að hádegi 20. janúar 2012, með símtölum og fundum með fyrirsvarsmönnum stefnda, hafa reynt að fá stefnda ofan af því að taka upp fyrrgreint nafn, en án árangurs. Stefnandi lagði fram lögbannsbeiðni hinn 20. janúar 2012 hjá Sýslumanninum í Reykjavík. Beiðni um lögbann var síðan hafnað hinn 26. janúar 2012. Í lögbannsmálinu fór stefndi fram á 100 milljónir í reiðufé í tryggingu. Kveður stefnandi fjárhæð tryggingarinnar hafa orðið til þess að hann hafi ákveðið að kæra ekki lögbannsmálið til héraðsdóms. Með bréfi, dagsettu 31. janúar 2012, ritaði lögmaður stefnanda Framtakssjóði Íslands, eiganda stefnda, bréf, þar sem þess var krafist að sjóðurinn beitti eigandavaldi sínu á hluthafafundi til þess að stöðva fyrirhugaðar nafnbreytingu stefnda. Í bréfi sínu átaldi stefnandi að fjármunir félaga Framtakssjóðsins væru notaðir í þarflausa nafnbreytingu sem skerði réttindi stefnanda. Benti stefnandi á að báðir fyrirsvarsmenn félagsins borguðu í lífeyrissjóð sem væri aðili að Framtakssjóðnum. Þannig lægi fyrir að stefnandi og fyrirsvarsmenn þess væru hagsmunaaðilar gagnvart þeim lífeyrissjóðum sem eigi í Framtakssjóðnum. Stefndi hygði á nafnabreytingu, sem að mati fyrirsvarsmanna stefnanda bryti gegn réttindum þeirra og hagsmunum félagsins með nafninu Advance. Á hluthafafundi stefnda hinn 7. mars 2012 var lögð fram tillaga um að breyta nafni félagsins í Advania hf. og samþykktu hluthafar tillöguna einróma. Firmaheiti stefnda er í dag skráð Advania hf. í Fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra. Þá er vörumerki stefnda formlega skráð undir skráningarnúmerinu 170/2012 og birt í Einkaleyfistíðindum hinn 15. febrúar 2012. Stefnandi kveður stefnda hafa verið ófáanlegan til þess að hætta notkun á nafninu Advania í atvinnustarfsemi sinni og kveður stefnandi að ekki hafi fengist svar frá Framtakssjóði Íslands um hvort sjóðurinn muni beita eigandavaldi sínu til að stöðva nafnbreytinguna. Stefndi mótmælir sérstaklega fullyrðingum stefnanda um kostnað stefnda við nafnbreytinguna, sem málinu óviðkomandi, sem og umfjöllun hans um bréf sent Framtakssjóði Íslands. III Stefnandi byggir kröfu sína á því að notkun stefnda á hinu umdeilda merki feli í sér ruglingshættu við vörumerkjaskráningu nr. 802/2009 og sé því brot á vörumerkjarétti stefnanda. Stefnandi telur að nafnið/vörumerkið Advania sé afar líkt nafninu sínu, Advance og til þess fallið að valda ruglingi og mögulegum skaða. Bendir stefnandi á, að um félög á sama samkeppnismarkaði sé að ræða, þar sem annað, stefndi, sé að taka upp nánast sama nafn og lítill samkeppnisaðili hans til þess eins, að því er virðist, að bola stefnanda út af markaði á sviði ráðgjafar í upplýsingatækni í krafti stærðar. Fram komi í útprentun úr hlutafélagaskrá að starfsemi stefnda sé „ráðgjafastarfsemi á sviði upplýsingatækni“. Vörumerkjalög nr. 45/1997 mæli fyrir um stofnun vörumerkjaréttar og hvað felist í slíkum rétti. Stefnandi eigi skráð vörumerkið Andvance hér á landi í flokknum 35: Rekstur og stjórnun fyrirtækja, 36: Fjármálastarfsemi; gjaldmiðlaviðskipti, 41: Þjálfun, 42: Rannsóknar-og greiningarþjónusta á sviði iðnaðar, hönnun og þróun tölvubúnaðar og tölvuhugbúnaðar hinn 2. nóvember 2009, sbr. skráningu nr. 802/2009. Vísar stefnandi til þess að í 4. gr. laga nr. 45/1997, um vörumerki felist að aðrir en eigandi vörumerkis megi ekki, heimildarlaust, nota í atvinnustarfsemi tákn sem séu eins og eða lík vörumerki rétthafans. Stofnun vörumerkjaréttar geti átt sér stað með skráningu vörumerkis hjá Einkaleyfisstofu eða notkun þess fyrir ákveðna vöru eða þjónustu, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 45/1997, um vörumerki. Stefnandi hafi notað vörumerkið frá árinu 2008 og hafi hann skráð það árið 2009, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 802/2009. Stefnandi hafi því sannanlega bæði notað og skráð vörumerki sitt áður en stefndi hafi hafið notkun á hinu umdeilda nafni og njóti stefnandi því betri réttar, samkvæmt 7. gr. lag nr. 45/1997, um vörumerki. Rétturinn til vörumerkis veiti eiganda þess heimild til að banna öðrum að nota það og önnur lík tákn í atvinnustarfsemi sé hætt við ruglingi á merkjunum og þeirri þjónustu sem þeim sé ætlað að auðkenna, sbr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Þannig sé ekki áskilið að vörumerki séu nákvæmlega eins heldur nægi að heildarmynd vörumerkjanna sé með þeim hætti að neytendur geti ruglast og talið að viðskiptaleg tengsl séu á milli þeirrar vöru eða þjónustu sem merkinu sé ætlað að auðkenna. Mat á því hvort ruglingshætta, samkvæmt 4. gr. laga nr. 45/1997, sé á milli vörumerkja feli í sér tvíþætta greiningu. Annars vegar sé greint hvort til staðar sé sjón- og hljóðlíking (merkjalíking) og hins vegar hvort vöru- og/eða þjónustulíking sé fyrir hendi. Niðurstaða um það hvort ruglingshætta sé til staðar ráðist af heildarmati á þessum þáttum en því líkari sem merki séu því minni kröfur séu gerðar til vöru og/eða þjónustulíkingar. Stefnandi telur hafið yfir allan vafa að nafn hans, þ.e. firmaheiti og vörumerki, og hið nýja nafn stefnda séu sláandi lík og mikil ruglingshætta sé fyrir hendi. Vísar stefnandi í því sambandi til 6. tl. 14. gr. laga nr. 45/1997, um vörumerki. Telur stefnandi þessa hættu enn ríkari þar sem um aðila í beinni samkeppni sé að ræða. Þegar vörumerki stefnanda og stefnda, Advania og Advance, séu borin saman sjónrænt, blasi sjónlíking merkjanna við. Í því sambandi sé til að mynda bent á að ef skoðuð séu netföng tveggja aðila með sömu nöfn, t.d. oskar@advance.is annars vegar og oskar@advania.is hins vegar komi fyrrgreind ruglingshætta berlega í ljós. Bendir stefnandi jafnframt á að hann, sem ráðgjafafyrirtæki, eigi allt undir því að upplýsingar „leki“ ekki frá fyrirtækinu. Með því að stefndi taki upp nafnið Advania margfaldist hættan á því að tölvupóstur sé sendur á rangan aðila, þ.e. tölvupóstur sem eigi að fara á starfsmann Advance lendi hjá starfsmanni Advania, með sama heiti. Slíkur ruglingur geti valdið stefnanda gríðarlegu fjártjóni og álitshnekki. Bendir stefnandi á, að sjónrænt séð í texta séu orðin Advance og Advania nánast alveg eins. Þannig að ef til dæmis kæmi upp sú aðstaða að ráðgjafar Advance þyrftu að gera sérfræðiskýrslu sem vísaði til skýrslna ráðgjafa Advania myndi lesandi skýrslunnar fljótlega engan greinarmun gera á nöfnum fyrirtækjanna tveggja. Mat stefnanda sé það að ekkert gefi til kynna að framburður vörumerkjanna sé svo ólíkur vegna þess eins að endingin sem skilji að merkin hafi áhrif í framburði. Það sé einnig mat stefnanda að ekkert sé fyrirliggjandi í málinu um að heiti vörumerkjanna hafi mismunandi þýðingu, en stefndi hafi kynnt nafnið Advania með merkingunni „advantage“. Telur stefnandi að jafnvel þó að vörumerkið ADVANIA sé með mynd, sem vörumerkið ADVANCE hafi ekki, sé sú mynd í merki stefnda svo lítið áberandi hluti þess samanborið við orðið ADVANIA að það út af fyrir sig komi ekki í veg fyrir ruglingshættu milli merkjanna. Vísar stefnandi í dóm Hæstaréttar Íslands nr. 471/2004 í því sambandi. Stefnandi telur eina sjónræna mun merkjanna vera endingu orðanna, þ.e. ce og ia. Hljóðlíking orðanna sé einnig ruglingslega lík en þar muni bara endingunni ce og ia. Fyrir liggi að áherslan sé á Advan í báðum merkjunum og skipti endingin litlu sem engu máli. Mætti líkja þessu við að talið væri í lagi að fyrirtæki á fjarskiptamarkaði tæki upp nafnið Vodafonia við hliðina á Vodafone, á plastmarkaði Promenia við hliðina á Promens, á ráðgjafamarkaði Capacenia við hliðina á Capacent o.s.frv. Vernd vörumerkja væri stórlega skert ef talið væri nóg að bæta aðeins við endingunni ia, sem feli í sér tvö atkvæði og þannig sé öllum öðrum sjónarmiðum vörumerkjaréttar vikið til hliðar. Næsta skref við mat á ruglingshættu sé að meta hvort vöru- og þjónustulíking sé fyrir hendi. Í því felist að merki sé notað fyrir svipaðar vörur, en ekki sé skilyrði að þær séu eins. Sambærilegum vörum sé skipað í tiltekna flokka í samræmi við auglýsingu um flokkun vöru og þjónustu vegna vörumerkja, nr. 100/2007. Almennt sé litið svo á að vörur eða þjónusta sem sé skipað í sama flokk séu sambærilegar í þessum skilningi en einnig geti verið ruglingshætta á milli flokka. Stefndi noti nafnið Advania fyrir alla atvinnustarfsemi sína og til standi að breyta firmaheiti félagsins í Advania á hluthafafundi félagsins. Eins og að framan greini sé meginstarfsemi stefnda ráðgjafastarfsemi á sviði upplýsingatækni. Stefnandi starfi meðal annars á sama markaði og eigi skráðan vörumerkjarétt, sem nái yfir alla rannsóknar- og greiningarþjónustu á sviði iðnaðar, hönnunar og þróunar tölvubúnaðar og tölvuhugbúnaðar. Samkvæmt öllu framansögðu sé það mat stefnanda að öllum skilyrðum 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 sé fullnægt og því um ríka ruglingshættu að ræða. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi notað vörumerkið sem auðkenni fyrir ráðgjafaþjónustu á sviði upplýsingatækni og því þyki einsýnt að ruglingshætta sé fyrir hendi hvað varði vöru- og þjónustulíkingu enda séu báðir aðilar virkir á sviði ráðgjafaþjónustu á sviði upplýsingatækni. Þegar litið sé til þess hve heildarmynd orðanna advance og advania sé lík og einnig að merkin séu notuð fyrir sambærilegar vörur sé augljóst að veruleg ruglingshætta sé fyrir hendi. Feli notkun stefnda því í sér brot á vörumerkjarétti stefnanda og beri því að meina stefnda að nota nafnið, þ.e. firmaheitið, vörumerkið og auðkennið advania í atvinnustarfsemi sinni. Stefnandi byggir jafnframt kröfur sínar á 5. og 15. gr. a laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Það blasi við að vegna mikillar merkja- og þjónustulíkingar milli nafns þess sem stefndi noti fyrir atvinnustarfsemi sína annars vegar og firmanafns og vörumerkis stefnanda hins vegar, sé veruleg hætta á því að neytendur og viðskiptavinir muni tengja stefnanda og stefnda hvorn við annan. Þar sem vörumerkjaskráningar stefnanda hafi tekið gildi áður en stefndi hafi hafið notkun á merkinu sé stefndi með ólögmætum hætti að hagnýta sér áralanga vinnu stefnanda sem hafi náð að byggja upp framúrskarandi orðspor og viðskiptavild. Bendir stefnandi á í þessu sambandi, að nú þegar hafi rignt yfir fyrirsvarsmenn félagsins fyrirspurn um hvort stefndi hafi yfirtekið félagið eða hvort það hafi selt nafnið Advance. Meginreglan sem liggi til grundvallar öllum framangreindum lagaákvæðum felist í því að sá sem fyrstur skrái eða noti ákveðið firmaauðkenni eða vörumerki, öðlist einkarétt til notkunar á því. Grunnrökin á bak við þá hugsun að veita tilteknum aðila einkarétt til notkunar á tilteknu auðkenni, sé að gera neytendum og viðskiptavinum kleift að greina fyrirtæki hvert frá öðru. Viðskiptavinir tengi ákveðið auðkenni við fyrirtæki og á grundvelli reynslu þeirra af viðskiptum við fyrirtækið taki þeir ákvörðun um hvort þeir vilji eiga í frekari viðskiptum eða ekki. Enn fremur felist í þessari reglu að eigandi vörumerkis verði að tryggja að þriðji aðili noti ekki vörumerkið til þess að selja vöru sem geti rýrt verðmæti vörumerkisins. Því sé mikilvægt að óviðkomandi sé bannað að nota vörumerki í eigu annarra aðila þar sem þeir geti með auðveldum hætti annaðhvort spillt verðmæti vörumerkisins eða hagnýtt sé orðspor þess með óheimilum hætti í því skyni að kynna eigin vöru. Stefnandi þessa máls geti ekki með nokkru móti unað við að óviðkomandi þriðji aðili noti nánast eins vörumerki og það vörumerki sem hann hafi lagt mikla vinnu í að byggja upp og vernda. Stefnandi bendir á að í máli þessu taki risafyrirtæki, á íslenskan mælikvarða, upp nánast sama nafn og lítill keppinautur, en fyrir liggi að bæði félögin veiti ráðgjöf á sviði upplýsingatækni. Stefnandi líti svo á að um beina viðskiptaárás risafyrirtækis sé að ræða á fyrirtækið. Stefnandi líti háttsemina mjög alvarlegum augum þar sem stefndi sé félag í eigu Framtakssjóðs Íslands og þar með margra af stærstu lífeyrissjóðum landsins. Telur stefnandi að það skjóti skökku við að fyrirtæki í eigu lífeyrissjóðanna skuli eyða a.m.k. 195 milljónum króna í nafnbreytingu, sem sé rúmlega allur hagnaður félagsins árið 2010, en hagnaður þess árs hafi verið tæplega 150 milljónir króna, í stað þess að greiða þá fjármuni til Framtakssjóðsins og þaðan til lífeyrissjóðanna því á sama tíma sé verið að skerða réttindi lífeyrisþega. Uppbygging fyrirtækis sé kostnaðarsöm og oft liggi mikil vinna að baki vel þekktu vörumerki. Markmiðið með framangreindum reglum sé einnig að tryggja að viðkomandi geti hagnast á þeirri vinnu og þurfi ekki að sæta því að aðrir, svokallaðir laumufarþegar, geti hagnýtt sér alla þá vinnu og það fjármagn sem notað hafi verið til að byggja upp fyrirtækið. Stefnandi bendir jafnframt á að öll háttsemi stefnda hafi verið með þeim hætti að fyrir liggi að stefndi beinlínis af ásetningi ásælist nafn stefnanda og alltaf hafi legið fyrir sá einbeitti ásetningur stefnda að nýta sér nafn stefnanda. Því til sönnunar vísar stefnandi til framlagðs tölvupósts lögmanns stefnda til Fyrirtækjaskrár, þar sem hann spyrjist fyrir um hvort Fyrirtækjaskrá telji að ruglingur sé með nöfnunum advania og advance. Stefndi hafi ekki haft fyrir því að beina slíkri fyrirspurn til stefnanda þrátt fyrir að ríkt tilefni væri til þess og hafi stefndi með því sýnt alvarlegt skeytingarleysi um hagsmuni stefnanda. Það sem þó sæti sérstakri furðu sé að fyrirtækjaskrá hafi ekki gætt ákvæða 3. mgr. 124. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og 3. mgr. 150. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög, en í þeim greinum komi fram að hlutafélagaskrá skuli tilkynna þriðja aðila sem skráning gæti skipt máli með fullnægjandi hætti um skráninguna. Þetta hafi ekki verið gert þrátt fyrir að nafn Advance væri sérstaklega nefnt í tölvupósti lögmannsins. Með þessu móti hafi lögbundinn andmælaréttur Advance verið freklega brotinn, sem skjóti enn frekari stoðum undir kröfur stefnanda. Þá bendir stefnandi á að með því að stefndi taki upp nánast sama nafn og stefnandi komi hann í veg fyrir og/eða takmarki notkunarmöguleika stefnanda á nafninu Advance. Þannig liggi alveg fyrir að möguleikar félagsins til að hasla sér frekari völl á sviði upplýsingatækniráðgjafar takmarkist verulega, en sýnt þyki að félaginu sé nú ókleift að færa út og víkka starfsemi sína á þeim markaði með nafnið Advance, hafandi risann Advania við hliðina á sér með öldungis sama nafn. Um lagarök vísar stefnandi til vörumerkjalaga nr. 45/1997. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að í 4. gr. vörumerkjalaga nr. 45/1997 komi skýrt fram að til að um brot á vörumerkjarétti geti verið að ræða þurfi bæði að koma til að um eins eða ruglingslega líka vöru og/eða þjónustu sé að ræða og að merkin sem slík séu eins eða ruglingslega lík. Ef þjónustan er ekki sú sama þurfi merki að vera mjög lík til að talið verði að ruglingi geti valdið. Líkt og fram komi í stefnu málsins reyni á þessi tvö atriði í málinu, annars vegar líkindi vöru og þjónustu og hins vegar líkindi vörumerkjanna sjálfra, en báðir þættir þurfi að vara uppfylltir til að um brot verði talið að ræða. Þetta þýði að þjónustan þurfi að vera eins eða mjög svipuð og merkin eins eða lík. Ef einungis annað skilyrðið er uppfyllt sé ekki talið að um ruglingshættu sé að ræða. Þetta tvíþætta mat sé lykilatriði í öllum ágreiningsmálum um auðkenni fyrirtækja og megi m.a. greinilega merkja það af ákvörðunum Einkaleyfisstofu í ágreiningsmálum um vörumerki. Við mat á þessu beri að líta til þess hvort um svipaða þjónustu sé að ræða, hvort markhópurinn sé sá sami og hvort þjónustan sé í samkeppni. Í Fyrirtækjaskrá sé firmaheiti stefnanda skráð með starfsemina „viðskiptaráðgjöf og önnur rekstrarráðgjöf“. Starfsemi stefnda sé hins vegar skráð sem „ráðgjafastarfsemi á sviði upplýsingatækni. Samkvæmt þessu sé greinilegt að stefnandi leggi áherslu á rekstrarráðgjöf á meðan stefndi sé upplýsingafyrirtæki. Um ólíka þjónustu sé því að ræða. Í stefnu málsins segi að kjarnastarfsemi Advance sé á sviði upplýsingatækni, fjármálastarfsemi og fjárskiptastarfsemi og að ráðgjafar Advance, í fleirtölu, hafi reynslu af rekstri upplýsingatæknifyrirtækja. Ef heimasíða stefnanda er skoðuð komi hins vegar fram á forsíðunni að fyrirtækið bjóði fyrst og fremst upp á „sérhæfða ráðgjöf við fjárhagslega og rekstrarlega endurskipulagningu fyrirtækja“. Það virðist því vera meginstarfsemi stefnanda. Þar komi einnig fram að starfsmenn fyrirtækisins séu tíu. Ef ferilskrár þeirra eru skoðaðar sé ekki hægt að sjá að neinn þeirra sé neitt sérstaklega tengdur inn á svið upplýsingatækni. Málsástæðum stefnda í þá átt að hann teljist upplýsingatæknifyrirtæki sé því vísað á bug. Stefndi bendir og á, að starfsemi hans gangi fyrst og fremst út á þróun, þjónustu eða sölu á sviði vélbúnaðar eða hugbúnaðar, hýsingu og eða rekstur tölvukerfa. Fyrirtækið sé samtals með um 1100 starfsmenn í vinnu, sölumenn í verslunum sem selji tölvur og hugbúnað, viðgerðarmenn, forritara, sérfræðinga í hugbúnaði, sölumenn hugbúnaðarlausna o.fl. Af þessu megi ráða að málsaðilar veiti ekki sömu þjónustu. Einnig liggi fyrir að viðskiptavinir fyrirtækjanna séu ólíkir. Stefndi veiti öllum aðilum þjónustu sína, jafnt stórum sem smáum, einstaklingum, fyrirtækjum og ríkisstofnunum. Stefnandi veiti hins vegar svokallaða „high end“ þjónustu, fyrst og fremst fyrir útvalda viðskiptavini. Aðili sem leiti að þjónustu í tengslum við hýsingu á tölvukerfi sínu eða viðhaldsþjónustu á sama kerfi geti ekki nýtt sér þjónustu rekstrarráðgjafa sem sérhæfi sig aðallega í rekstrarlegri endurskipulagningu fyrirtækja. Þannig sé t.d. alveg ljóst að ef stefndi hætti starfsemi myndu viðskipti stefnanda ekkert aukast enda veiti stefnandi ekki þá þjónustu sem viðskiptavinir stefnda leiti eftir. Málsaðilar séu því ekki í samkeppni, en fyrirtækin veiti einfaldlega ekki þjónustu á nákvæmlega sama markaði og séu því ekki samkeppnisaðilar. Á grundvelli þess telji stefndi ljóst að ekki sé um sömu þjónustu að ræða. Vöru- og þjónustulíkindi séu því ekki til staðar. Því geti ekki verið um brot á réttindum stefnanda að ræða af hálfu stefnda. Í vörumerkjaskráningu megi sjá merki stefnanda, en það sé skráð sem orð- og myndmerki og eigi stefnandi því einkarétt á notkun þess orðs- og myndmerkis. Stefndi hafi hins vegar einnig skráð merki sitt í vörumerkjaskrá og eigi því einkarétt á notkun þess. Merki stefnda sé einungis orðmerki, þ.e. ekki skráð í myndrænni útfærslu. Samkvæmt meginreglu vörumerkjaréttar séu því meiri líkur á því að talið verði að ruglingshætta sé til staðar því fleiri sérkenni merkjanna séu. Að sama skapi megi segja að því færri sem sérkenni merkja séu, því veikari vernd njóti þau. Advance sé orð sem sé almennt þekkt og þýði framsækni, kostur sem mörg, ef ekki öll fyrirtæki vilji vera þekkt fyrir. Það sem orðið hafi ákveðna þýðingu sé það strax orðið veikara en önnur merki og hafi því ekki ríkt sérkenni. Merkið sé því að mati stefnda ekki sterkt vörumerki og vernd þess að sama skapi ekki mjög sterk. Við mat á því hvort tvö vörumerki séu svo lík að ruglingi geti valdið sé horft til þess hvort sjónlíking sé það mikil að ruglingi geti valdið, hvort hljóðlíking sé það lík að ruglingi geti valdið og hvort merking orðanna sé sú sama. Í máli þessu sé um að ræða mat á líkindum orðmerkis annars vegar og hins vegar orð- og myndmerki. Merki stefnda sé orðmerki. Merki stefnanda sé hins vegar orð- og myndmerki. Þegar það sé metið þurfi því að líta til merkisins í heild, þ.e. lit, lögun o.fl. Stefndi geti fallist á það að nokkur líking sé til staðar með orðunum. Þessu hafi sýslumaður verið sammála. Jafnvel þótt upphaf orðanna sé eins ADVAN- sé það einnig ending orðanna sem skipti máli. Sé forskeytinu ADVA slegið upp í vörumerkjaskrá finnist 18 skráð merki með þessa byrjun. Ending merkjanna –IA annars vegar og –CE hins vegar skipti því höfuðmáli enda sé endingin í þessu ráðandi þáttur merkjanna, en hvað þá varðar sé ekki um nein líkindi að ræða. Heildarmynd merkjanna sé hins vegar ekki lík. Grundvallist það fyrst og fremst á mikilli stílfærslu merkisins ADVANCE, sem sé þar að auki í lit. Merki stefnda sé hins vegar svart. Merkið sem um ræði sé grár kassi/grunnur með dökkgráum stöfum, en þrír stafir séu dregnir út með áberandi gul/grænum lit A-A-E. Þá sé í þeim sömu stöfum að finna dökkgráan sveig sem gefi myndinni ákveðna hreyfingu. Stefndi telur því sjónlíking merkjanna sé ekki nógu mikil til að ruglingshætta geti talist vera á milli þeirra. Það sem fram komi í stefnu um að ruglingur geti orðið þegar aðilar hyggist senda tölvupóst á netföng starfsmanna eigi ekki við. Í máli þessu sé einungis farið fram á að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt að nota vörumerkið ADVANIA. Ekkert segi um lénið www.advania.is og þar með netföng sem endi á @advania.is Þar að auki hljóti aðilar sem sendi viðkvæmar trúnaðarupplýsingar að ganga sérstaklega úr skugga um að þeir séu að senda tölvupóst á rétt netföng. Hljóðlíking orðanna sé minni en sjónlíking þeirra. Þegar hljóðlíking sé metin skipti mestu máli að horfa til atkvæðafjölda orðanna ADVANIA og ADVANCE. Annars vegar sé um að ræða orð sem sé fjögur atkvæði og skipti tveggja atkvæða endingin miklu máli í framburðinum. Hins vegar sé um að ræða tveggja atkvæða orð sem geri það að verkum að síðustu fimm stafir orðsins hljómi allir saman (-vans) eins og um stutt orð sé að ræða. Ef orðin séu lesin upphátt heyrist því greinilegur munur og leiði það líkur að því að hljóðlíking teljist ekki vera til staðar. Þá beri að líta til merkingar orðanna við mat á ruglingshættu. Í úrskurði sínum hafi sýslumaður sagt að hinn almenni neytandi tengi orðin Advance við merkingu orðsins í enskri tungu. Stefndi kveður slík orð almennt vera veik vörumerki. Þegar neytendur heyri orðið ADVANIA tengi þeir það hins vegar ekki við neina sérstaka þýðingu enda sé orðið ADVANIA uppfundið orð sem ekki sé að finna í neinum orðabókum og vísi því ekki til neinnar merkingar í huga neytenda. Slík orð geti orðið sterk vörumerki. Á grundvelli þessa telur stefndi að merki stefnanda og stefnda séu ekki nægilega lík til þess að komist verði að þeirri niðurstöðu að um ruglingshættu sé að ræða í skilningi vörumerkjalaga. Stefndi brjóti því ekki gegn lögmætum rétti stefnanda og því beri að sýkna hann í málinu. Stefndi byggir á því að meta þurfi ruglingshættu á grundvelli heildarmats á framangreindum þáttum. Ekki séu til nákvæmar reglur um það hversu mikil líkindi þurfi að vera á milli merkja og vöru og þjónustu heldur hvíli það á herðum yfirvalda og dómstóla að meta hvort nægilegar sönnur hafi verið færðar fram. Í þessu tilviki hafi yfirvöld, m.a. Einkaleyfisstofa, Fyrirtækjaskrá og Sýslumaðurinn í Reykjavík, metið það svo að líkindi séu ekki nægileg til að telja ruglingshættu vera til staðar. Hafi þeir því skráð lén, firmaheiti og vörumerki sem og hafnað lögbannsbeiðni. Notkun stefnda á vörumerkinu Advania feli því ekki í sér brot á vörumerkjarétti stefnanda og því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda.Stefndi bendir á afstöðu Einkaleyfisstofu í kjölfar beiðni stefnda um leit í vörumerkjaskrá að skráðum vörumerkjum sem hætta væri á að væru ruglingslega lík merki stefnda. Ekki hafi nein ruglingshætta við merki stefnanda verið talin vera til staðar. Það að merkið hafi síðan verið skráð og birt hinn 15. febrúar, staðfesti enn frekar að ekki sé ruglingshætta á merkjunum að mati yfirvalda en allar umsóknir um skráningu séu rannsakaðar ex officio. Í slíkri rannsókn felist að litið sé sérstaklega til þess hvort formkröfur um sérkenni vörumerkja samkvæmt 13. gr. vörumerkjalaga og önnur skráningarskilyrði samkvæmt 14. gr. vörumerkjalaga séu uppfyllt. Þar að auki felist í skoðuninni mat Einkaleyfisstofu á því hvort villast megi á merki sem sótt sé um og vörumerki sem þegar hafi verið skráð hér á landi. Stefndi kveðst auk þess hafa leitað eftir sérfræðiskýrslu frá lögfræðistofu. Samkvæmt niðurstöðu þeirrar skýrslu sé ekki um að ræða brot á lögmætum hagsmunum stefnanda. Stefndi bendir á að sönnunarbyrði um það að merkin séu ruglingslega lík hvíli vitanlega á stefnanda. Hann hafi hins vegar ekki lagt fram neinar upplýsingar eða skjöl sem sýni fram á afstöðu yfirvalda og eða sérfróðra aðila til þess að merkin séu í ruglingshættu. Afstaða stefnanda virðist því einungis byggjast á eigin mati. Vegna þessa sönnunarskorts, sem og þess vitanlega að merkin séu alls ekki ruglingslega lík beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi telur fullyrðingar í stefnu um beina viðskiptaárás stefnda á stefnanda ekki eiga við nein rök að styðjast og sé fullyrðing þessi að mati stefnda fráleit. Það sama eigi við um fullyrðingar í þá veru að stefndi taki þetta vörumerki einungis til þess að hagnýta sér þá vinnu og það fjármagn sem stefnandi hafi lagt í kynningu á vörumerki sínu. Stefnandi hljóti að átta sig á því sjálfur að slíkt eigi alls ekki við, sérstaklega ef litið er til þeirra ásakana stefnanda um að stefndi hafi eytt allt of miklum fjármunum í kynningu á vörumerki sínu. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að stefndi hafi komið í veg fyrir að stefnandi hasli sér frekari völl á sviði upplýsingatækniráðgjafar. Telur stefndi að stefnandi myndi væntanlega einungis hagnast á því ef merkin væru ruglingslega lík, eins og stefnandi haldi fram. Bendir stefndi á að fyrirtæki hans sé risafyrirtæki samanborið við stefnanda, með mikinn fjölda viðskiptavina en viðskiptavinir stefnanda séu fáir og útvaldir. Mótmælir stefndi því að hann hafi valið vörumerkið ADVANIA í því skyni að hagnýta sér vinnu stefnanda á einhvern hátt og hafi hann ekki, með háttsemi sinni, brotið gegn lögum nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 45/1997, um vörumerki, og meginreglna vörumerkjaréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. til 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krefst stefndi þess að við ákvörðun málskostnaðar verði litið til þess að málshöfðun stefnanda sé að þarflausu. V Stefnandi fékk skráð hjá Einkaleyfisstofu vörumerkið Advance 2. nóvember 2009 og nær vörumerkjaréttur hans til rekstrar og stjórnunar fyrirtækja í flokki 35, fjármálastarfsemi og gjaldmiðlaviðskipta í flokki 36, þjálfunar í flokki 41, og rannsóknar- og greiningarþjónustu á sviði iðnaðar, hönnunar og þróunar tölvubúnaðar og tölvuhugbúnaðar í flokki 42, sbr. auglýsingu um flokkun vöru og þjónustu vegna vörumerkja, nr. 100/2007. Byggir stefnandi kröfur sínar í málinu aðallega á þessari skráningu og þeirri lögvernd sem felst í henni samkvæmt lögum nr. 45/1997, um vörumerki. Þá styðst kröfugerð stefnanda jafnframt við lög nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Stefndi fékk skráð vörumerki sitt Advania sem birt var í Einkaleyfistíðindum 15. febrúar 2012. Nær vörumerkjaréttur hans til búnaðar og tækja í flokki 9, auglýsingastarfsemi, rekstrar og stjórnunar fyrirtækja og skrifstofustarfsemi í flokki 35, byggingarstarfsemi; viðgerða og uppsetninga- og lagnaþjónustu í flokki 37, fjarskipta í flokki 38, flutningar; pökkunar og geymslu vöru og ferðaþjónustu í flokki 39, og vísinda- og tækniþjónustu og rannsókna og hönnunar í tengslum við það; rannsókna- og greiningarþjónustu á sviði iðnaðar og hönnunar og þróunar tölvubúnaðar og tölvuhugbúnaðar í flokki 42. Varnir stefnda lúta aðallega að því að hann hafi hvorki brotið vörumerkjarétt, samkvæmt lögum nr. 45/1997, né brotið gegn lögum nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 felst í vörumerkjarétti, að aðrir en eigandi vörumerkis, sem er sérstakt auðkenni fyrir vöru eða þjónustu til að nota í atvinnustarfsemi, mega ekki heimildarlaust nota í atvinnustarfsemi sinni tákn, sem eru eins og eða lík vörumerki hans, ef notkunin tekur til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og vörumerkjarétturinn nær til og hætt er við ruglingi, þar sem talið sé að tengsl séu með merkjunum. Er í 2. gr. laganna kveðið á um það að vörumerki geti verið hvers konar sýnileg tákn sem eru til þess fallin að greina vörur eða þjónustu eins aðila frá vörum og þjónustu annarra, svo sem orð eða orðasambönd. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. sömu laga er það skilyrði skráningar vörumerkis að merkið sé til þess fallið að greina vörur merkiseiganda frá merkjum annarra. Þegar kveða skal á um hvort merki hafi nægjanlegt sérkenni skal líta til allra aðstæðna og þá einkum til þess hversu lengi og að hve miklu leyti merkið hefur verið í notkun, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. vörumerkjalaganna getur réttur til vörumerkis fyrir vöru og þjónustu stofnast á tvennan hátt. Annars vegar með skráningu vörumerkis í vörumerkjaskrá og hins vegar með því að vörumerki er eða hefur verið notað. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 45/1997 hafði stefnandi öðlast vernd fyrir vörumerki sínu þegar stefndi hóf notkun merkis síns. Þegar leyst er úr því hvort stefnda sé á grundvelli 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997, óheimilt vegna vörumerkis stefnanda að nota heitið Advania í atvinnustarfsemi sinni er þess fyrst að geta að starfsemi beggja þessara félaga er í því fólgin að veita þjónustu á svipuðum sviðum, að nokkru leyti. Svo sem þegar er rakið þarf hér annað og meira að koma til svo að vörumerki stefnanda njóti verndar samkvæmt ákvæðinu. Er þannig annars vegar áskilið að tákn, sem annar en eigandi vörumerkis notar, þarf að vera eins og vörumerkið eða líkt því. Hins vegar þarf að liggja fyrir að hætta sé á ruglingi, en að því er varðar einstök orð eða orðasambönd komi hljóðlíking ekki síður til greina. Einnig ber að hafa hliðsjón af merkingu orða. Samkvæmt 6. tl. 14. gr. vörumerkjalaga nr. 45/1997 er óheimilt að skrá vörumerki ef villast má á merkinu og vörumerki sem skráð hefur verið hér á landi eða hefur verið notað hér þegar umsókn um skráningu er lögð inn og er enn notuð hér. Skiptir einkum máli þegar metið er hvort ruglingshætta sé fyrir hendi, hvort vörulíking, sjónlíking og hljóðlíking sé með merkjum og hvort heildarmynd merkjanna sé svo lík að ruglingi geti valdið. Við úrlausn á því hvort um brot á vörumerkjarétti sé að ræða reynir einkum á annars vegar líkindi vöru og þjónustu og hins vegar líkindi vörumerkjanna sjálfra. Þurfa báðir þættir að vera uppfylltir til að um brot sé að ræða. Þetta þýði að þjónustan þurfi að vera eins eða mjög svipuð,og merkin þurfi að vera eins eða lík. Vörumerkin Advance og Advania eru notuð í vöruflokki 35 og 42. Bæði vörumerkin, orðin, eru lík í sjón að því leyti að þau byrja bæði á Advan. Það sem skilur merkin að er ending orðanna. Hins vegar er framburður vörumerkjanna ólíkur og ending orðanna hefur mikil áhrif á framburð þeirra, en áherslur á sérhljóðana í orðunum er mismunandi. Þá liggur fyrir í málinu að heiti vörumerkjanna hefur mismunandi þýðingu, þ.e. orðið advance kemur úr ensku og þýðir framsækni eða kostur, en orðið advania er merkingarlaust. Ljóst er að réttur stefnanda til vörumerkis tekur bæði til orð- og myndmerkis, en vörumerki stefnanda er skráð sem orð með mynd og í lit, en vörumerki stefnda er einungis orðmerki, og verður að telja að einnig það komi í veg fyrir ruglingshættu milli merkjanna. Þótt ekki séu efni til að telja hættu á að villst verði á vörumerki stefnanda og stefnda í myndgerðum þeirra verður ekki hjá því litið að báðir málsaðilar veita, að nokkru leyti, þjónustu á svipuðum sviðum. Í fyrirtækjaskrá er stefnandi skráður með starfsemi við viðskiptaráðgjöf, aðallega rekstrarráðgjöf, en stefndi hefur ráðgjafastarfsemi á sviði upplýsingatækni, aðallega. Stefnandi tilgreinir upplýsingatækni sem eina af þeim atvinnugreinum sem hann sérhæfi sig í. Samkvæmt gögnum málsins og hlutafélagaskrá felst starfsemi stefnanda í viðskiptaráðgjöf og annarri rekstrarráðgjöf, en starfsemi stefnda er lýst sem ráðgjafastarfsemi á sviði upplýsingatækni. Samkvæmt því skarast þjónusta aðila að einhverju leyti. Þrátt fyrir það er það mat dómsins, að þegar orð- og myndmerki aðila eru virt í heild sé firmanafn stefnda það frábrugðið vörumerki stefnanda að ekki sé fyrir hendi ruglingshætta í merkingu 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 45/1997, um vörumerki. Í ljósi þess verður ekki talin hætta á að villst verði á þjónustu málsaðila þegar horft er til heita þeirra sem slíkra. Að framangreindu virtu er það mat dómsins að ekki séu uppfylltar þær kröfur 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997, sem lúta að sambærileika og ruglingshættu. Þá er til þess að líta að þrátt fyrir viðleitni af hálfu stefnanda til að sýna fram á að ruglingshætta sé í reynd fyrir hendi telst það ósannað. Með það í huga þykir ekki grundvöllur til að fallast á þá kröfu stefnanda, að kröfur hans nái fram að ganga á grundvelli ákvæðisins. Af því virtu, sem nú hefur verið rakið, leiðir að lög um vörumerki standa ekki til þeirrar niðurstöðu að taka megi kröfur stefnanda til greina. Ákvæði um vernd auðkenna í 15. gr. a laga nr. 57/2005, sem stefnandi hefur jafnframt vísað til, getur falið í sér ríkari vernd fyrir eiganda vörumerkis en leiðir af sérlögum þar um og þá með hliðsjón af samkeppnissjónarmiðum. Kemur þá sérstaklega til skoðunar hvort notkun stefnda á auðkenni sínu sé til þess fallin að gefa til kynna að rekstur hans tengist með einhverjum hætti rekstri stefnanda og geti þannig spillt þeirri viðskiptavild sem stefnandi hefur áunnið sér með vörumerki sínu. Hvorki verður talið að slík aðstaða sé hér fyrir hendi né að mat á ruglingshættu samkvæmt tilvitnuðu lagaákvæði leiði til annarrar niðurstöðu en þeirrar sem fékkst við mat á henni á grundvelli 4. gr. laga nr. 45/1997. Stefndi fékk vörumerki sitt skráð hjá Einkaleyfisstofu og var ekki talið að skráning merkisins bryti í bága við réttindi annarra. Þykir ekkert fram komið í málinu um að viðskiptahættir hans hafi verið á einhvern hátt óeðlilegir. Samkvæmt því sem að framan er rakið er öllum málsástæðum stefnanda hafnað. Ber því að sýkna stefnda af dómkröfum hans. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Advania hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Advance ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 351/2000
Kærumál Fjárnám Börn Dagsektir Umgengni
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem staðfest var fjárnám, sem gert var hjá M fyrir kröfu sýslumanns um dagsektir. Var fjárnámið reist á tveimur úrskurðum sýslumanns, en annar þeirra hafði verið staðfestur af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Voru dagsektirnar lagðar á M til að knýja á um að hann léti af tálmunum við rétti sem móðurforeldrum og hálfbróður sonar hans var veittur til umgengni við barnið með úrskurði sýslumanns. Í úrskurðunum um dagsektir var vísað til 38. gr. barnalaga nr. 20/1992 sem stoð fyrir álagningu þeirra. Talið var að af ákvæðum barnalaga mætti ráða að löggjafinn hefði takmarkað mjög heimildir til þvingunarúrræða á þessu sviði. Fyrir ákvörðun stjórnvalds um álagningu dagsekta til að knýja á um efndir skyldu þyrfti skýlausa lagastoð. Í 38. gr. barnalaga væri aðeins kveðið á um álagningu dagsekta að kröfu foreldris, sem ekki fær notið umgengnisréttar, á það foreldri, sem fer með forsjá barns og tálmar umgengni, en ekki væri vikið þar að því hvort sama leið yrði farin þegar foreldri stæði í vegi fyrir umgengni annarra en foreldris við barn. Var því talið að viðhlítandi lagaheimild skorti fyrir ákvörðunum sýslumanns og ráðuneytisins um dagsektir úr hendi M, og var fjárnám sýslumanns fellt úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. september 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. ágúst 2000, sem sóknaraðili kveður sér fyrst hafa orðið kunnugt um 29. sama mánaðar, en þar var staðfest fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá sóknaraðila 26. júní 2000 fyrir kröfu sýslumannsins um dagsektir að fjárhæð 360.000 krónur auk vaxta og kostnaðar. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámið verði fellt úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er krafan um dagsektir, sem áðurnefnt fjárnám var gert fyrir, reist á úrskurði sýslumannsins í Reykjavík 12. ágúst 1999, svo og úrskurði þess sama 18. maí 2000, sem staðfestur var af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu 22. júní sama árs. Voru dagsektir þessar lagðar á sóknaraðila til að knýja á um að hann léti af tálmunum við rétti, sem móðurforeldrum og hálfbróður sonar sóknaraðila var veittur til umgengni við hann með úrskurði sýslumannsins í Reykjavík 5. janúar 1999. Var í umræddum úrskurðum um dagsektir vísað til 38. gr. barnalaga nr. 20/1992 sem stoð fyrir álagningu þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. barnalaga njóta barn og foreldri, sem fer ekki með forsjá þess, gagnkvæms réttar til umgengni hvort við annað. Sé foreldrið látið eða ófært um að rækja umgengni geta nánir vandamenn þess krafist umgengnisréttar við barnið, sbr. 5. mgr. 37. gr. barnalaga, en svo er ástatt í þessu máli. Í 38. gr. barnalaga eru ákvæði um heimild sýslumanns til að verða við kröfu foreldris, sem fær ekki notið umgengnisréttar, um að leggja dagsektir á foreldrið, sem með forsjá fer og tálmar umgengni. Er þar í engu vikið að því hvort sama leið verði farin þegar foreldri stendur í vegi umgengni annarra en foreldris við barn. Samkvæmt niðurlagsorðum 38. gr. barnalaga verður ekki öðrum úrræðum en dagsektum beitt til framdráttar umgengnisrétti. Af því er ljóst að löggjafinn hefur með tilliti til eðlis mála sem þessara takmarkað mjög heimildir til þvingunarúrræða á þessu sviði. Er einnig til þess að líta að fyrir ákvörðun stjórnvalds um að leggja á dagsektir til að knýja á um efndir skyldu þarf skýlausa lagastoð. Þegar þetta er virt verður ekki komist hjá að fallast á með sóknaraðila að viðhlítandi lagaheimild skorti fyrir þeim ákvörðunum, sem áðurnefnd stjórnvöld hafa tekið um dagsektir úr hendi hans. Samkvæmt þessu verður fjárnám sýslumannsins í Reykjavík hjá sóknaraðila 26. júní 2000 fellt úr gildi. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Fellt er úr gildi fjárnám, sem varnaraðili, sýslumaðurinn í Reykjavík, gerði 26. júní 2000 fyrir kröfu sinni á hendur sóknaraðila, M. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. ágúst 2000. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 31. júlí sl. Sóknaraðili er M, [...]. Varnaraðili er sýslumaðurinn í Reykjavík, 640692-2199, Skógarhlíð 6, Reykjavík. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að fjárnámsgerð sýslumannsins í Reykjavík, nr. [...], sem fór fram að Skógarhlíð 6, Reykjavík, 26. júní sl., að kröfu sýslumannsins í Reykjavík, verði úrskurðuð ógild. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðili verði úrskurðaður til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Við þingfestingu málsins 31. júlí sl. var ekki mætt af hálfu varnaraðila en málinu var frestað til framlagningar greinargerðar af hálfu sóknaraðila til 9. ágúst sl. Þá var heldur ekki mætt af hálfu varnaraðila og málið tekið til úrskurðar að kröfu sóknaraðila. Málavextir. Sóknaraðili kveður málavexti vera þá að varnaraðili hafi 5. janúar 1999 úrskurðað um umgengni A, [...], S, [...], beggja til heimilis að [...] og F, [...], fyrir hönd B, [...], við barnið D, [...], á grundvelli 5. mgr. 37. gr. barnalaga nr. 20/1992. Krefjendur hafi leitt rétt sinn af rétti látins foreldris, L, [...], er látist hafi af slysförum [...] 1996. Vegna deilna sóknaraðila, föður barnsins, við A og S hafi hann tálmað þeim að njóta umgengnisréttar þess sem sýslumaðurinn í Reykjavík hafi úrskurðað um 5. janúar 1999. Þetta hafi orðið til þess að sýslumaður hafi úrskurðað, fyrst 12. ágúst 1999 og síðan að nýju 18. maí 2000, að sóknaraðili skyldi greiða dagsektir í ríkissjóð, kr. 4.000, samkvæmt úrskurði, dags. 12. ágúst 1999, en kr. 4.350, samkvæmt úrskurði, dags. 18. maí sl. frá dagsetningu úrskurðanna, þar til látið hafi verið af tálmunum á umgengni. Þar sem sóknaraðili hafi ekki talið að um lögmætar forsendur væri að ræða við ákvörðun dagsekta, 12. ágúst 1999 og 18. maí 2000, vegna skorts á lagastoð hafi úrskurðir sýslumannsins í Reykjavík um dagsektir verið kærðir til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, 13. mars og 29. maí sl., á grundvelli kæruheimildar 26. gr. stjórnsýslulaganna nr. 37/1993, með síðari breytingum og 74. gr. barnalaga nr. 20/1992. Kærurnar hafi verið teknar til efnismeðferðar hjá ráðuneytinu og úrskurðað í málunum annarsvegar 21. júní sl. og hins vegar 22. júní sl. Kæru sóknaraðila frá 13. mars sl. hafi verið vísað frá ráðuneytinu þar sem kæran hafi borist of seint og ekki verið fallist á röksemdir sóknaraðila á grundvelli kæru, dags. 29. maí sl., og kærður úrskurður því staðfestur. Úrskurður sýslumannsins í Reykjavík um greiðslu dagsekta, sé byggður á 38. gr. barnalaga nr. 20/1992. Þar segi m.a.: „Nú tálmar foreldri, sem hefur forsjá barns, hinu foreldrinu að njóta umgengnisréttar við barnið, er úrskurðaður hefur verið, getur sýslumaður þá að kröfu þess skyldað þann sem með forsjá barnsins fer til að láta af tálmunum að viðlögðum dagsektum....”. Í úrskurðum sýslumanns um ákvörðun dagsekta segi að telja verði að hin almenna regla gildi einnig þegar úrskurðað hafi verið um umgengni þeirra er leiði rétt af rétti látins foreldris. Sóknaraðili vilji ekki fallast á þessa túlkun sýslumanns á ákvæðum barnalaga. Mótmælt sé þeirri túlkun að með orðunum „hinu foreldrinu” í 38. gr. barnalaga sé einnig verið að vísa til þeirra sem leiði rétt af rétti látins foreldris. Barnaverndarlög nr. 58/1992 hafi verið túlkuð þannig að þar sem talað sé um foreldri sé einnig átt við aðra en kynforeldra. Slíkri túlkun hafi hins vegar aldrei verið beitt um barnalögin. Í því sambandi þyki rétt að benda á ummæli Davíðs Þórs Björgvinssonar lagaprófessors í bókinni „Barnaréttur” á bls. 75. Þar segi orðrétt: „Þar sem orðið foreldri (eða foreldrar) kemur fram í barnalögum er ávallt miðað við að um kynforeldri sé að ræða. Með því er átt við foreldra barns í líffræðilegri merkingu. Teljast þeir jafnframt foreldri að lögum nema barn sé ættleitt.” Davíð Þór komist að sömu niðurstöðu á bls. 32 í riti sínu „Lögskýringar” frá árinu 1995 sem notað hafi verið við kennslu í Lagadeild Háskóla Íslands. Þyki í þessu sambandi rétt að benda á að dagsektir séu í eðli sínu þvingunarúrræði. Samkvæmt meginreglum refsiréttar og opinbers réttar skuli skýra slík úrræði þröngt. Þá leiði af lögmætisreglu stjórnsýsluréttar að stjórnvaldsákvörðun skuli vera í samræmi við lög og eiga sér viðhlítandi stoð í þeim. Fjárnám sýslumannsins í Reykjavík sem krafist sé ógildingar á byggist á úrskurðum sýslumanns um dagsektir. Þar sem lögmæta aðfararheimild, samkvæmt I kafla laga nr. 90/1989 um aðför, hafi skort gagnvart gerðarþola, vegna þeirra annmarka sem séu á úrskurðum sýslumannsins í Reykjavík um ákvörðun dagsekta, telji sóknaraðili að sýslumanni hafi borið að synja gerðarbeiðanda um aðför. Sé því krafist með vísan til 15. kafla afl. að aðfarargerð sýslumannsins í Reykjavík nr. 011-2000-06564, sem fram hafi farið hjá sýslumanninum í Reykjavík 26. júní 2000 að kröfu sýslumannsins í Reykjavík, verði úrskurðuð ógild. Niðurstaða Fjárnámsgerð sýslumanns, sú er sóknaraðili krefst að felld verði úr gildi, fór fram þann 26. júní 2000 og krafa sóknaraðila barst Héraðsdómi Reykjavíkur þann 13. júlí 2000. Krafan er því fram komin innan þeirra tímamarka sem sett eru í 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989. Sóknaraðili byggir kröfu sína á því, að lagaheimild hafi skort fyrir úrskurðum sýslumannsins í Reykjavík frá 12. ágúst 1999 og 18. maí 2000 þess efnis að sóknaraðili skuli greiða dagsektir í ríkissjóð allt þar til sóknaraðili láti af tálmunum á umgengni samkvæmt úrskurði sýslumannsins í Reykjavík þann 5. janúar 1999. Sóknaraðili segir, að nefndir úrskurðir sýslumanns um dagsektir styðjist við 38. gr. laga nr. 20/1992 og segir að það ákvæði taki einungis til þess tilviks er forsjárforeldri tálmi hinu foreldri barns að njóta umgengnisréttar við barnið. Í þessu máli hátti hins vegar svo til, að tálmanir beinist eingöngu að aðilum sem leiði rétt sinn frá rétti látins foreldris og sé engin lagaheimild til að knýja umgengnisrétt slíkra aðila fram með dagsektum. Telur sóknaraðili að þetta leiði til þess að dagsektarúrskurðir sýslumanns eigi sér ekki lagastoð og séu því ekki gild aðfararheimild. Í VI kafla barnalaga nr. 20/1992 er meðal annars kveðið á um umgengnisrétt. Segir þar í 1. mgr. 37. gr. að barn skuli eiga rétt til umgengni við það foreldri sitt er ekki fari með forsjá þess og gagnkvæmt. Löggjafinn hefur metið þennan rétt barnsins svo sterkan að í greininni er jafnframt kveðið á um að foreldri sé skylt að rækja umgengni og samneyti við barnið og hlíta nánari skilmálum er að því lúta. Þá segir í 2. mgr. 29. gr. að forsjárforeldri sé skylt að stuðla að því að barn njóti umgengni við hitt foreldri sitt. Í 38. gr. laganna segir svo að tálmi forsjárforeldri hinu foreldrinu að njóta úrskurðaðs umgengnisréttar, geti sýslumaður skyldað forsjárforeldrið til að láta af tálmununum að viðlögðum dagsektum. Í niðurlagi greinarinnar kemur fram að öðrum lagaúrræðum verði ekki beitt til framdráttar umgengnisrétti. Í 5. mgr. 37. gr. laganna er meðal annars kveðið á um það, að sé annað foreldri barns látið geti nánir vandamenn hins látna foreldris krafist þess að sýslumaður mæli fyrir um umgengni þeirra við barnið. Sama eigi við sé foreldri af öðrum orsökum ókleift að rækja umgengnisskyldur sínar. Þegar allt þetta er virt, þykir dóminum sem fyrir liggi skýrt álit löggjafans þess efnis að barni sé almennt fyrir bestu að njóta umgengni og tengsla við hvorttveggja foreldri sitt og þykir dóminum sem eðlilegt sé að sama gildi um þá sem koma í stað foreldris skv. 5. mgr. 37. gr. barnalaga. Ekki þykja efni til að skýra orðalag 38. gr. laganna þeirri þröngu skýringu sem sóknaraðili hefur krafist, en af slíkri skýringu leiddi að ekki yrði unnt að knýja fram þann umgengnisrétt sem greinin tekur til. Yrði úrskurður um slíkan umgengnisrétt því í raun marklaus ef forsjárforeldri kysi að hafa hann að engu. Þegar á þetta er litið er það álit dómsins að í málinu sé ekkert það fram komið sem haggi aðfarargerð nr. 011-2000-06564 sem fram fór hjá sýslumanninum í Reykjavík þann 26. júní 2000. Beri því að staðfesta gerðina. Málskostnaður ákvarðast ekki. Allan V. Magnússon, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Aðfarargerð sýslumannsins í Reykjavík, nr. [...], sem fram fór þann 26. júní 2000, er staðfest. Málskostnaður ákvarðast ekki.
Mál nr. 449/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. ágúst 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 3. september 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 115/2004
Sjálfskuldarábyrgð
Áfrýjendur, sem staðið höfðu að stofnun fyrirtækisins B hf., gengust í febrúar 1996 undir sjálfskuldarábyrgð fyrir 500.000 krónum vegna yfirdráttarheimildar á tékkareikningi B hjá LÍ og undirritaði hver þeirra sérstaka ábyrgðaryfirlýsingu þess efnis. Voru ábyrgðaryfirlýsingarnar ekki tímabundnar en yfirdráttarheimildin átti að gilda til 1. mars 1996. Nægilegt var þó að óska eftir framlengingu heimildarinnar munnlega og var óumdeilt að tékkareikningur B var í fullri notkun fram til þess að bú B var tekið til gjaldþrotaskipta í desember 2000. Var samkvæmt þessu ekki fallist á að ábyrgðir áfrýjenda hefðu fallið niður 1. mars 1996, svo sem haldið var fram af þeirra hálfu. Þá var ekki fallist á að þær væru niður fallnar fyrir fyrningu né tómlæti. Af ábyrgðaryfirlýsingum þeim sem lágu frammi í málinu og gerðar voru við hvern áfrýjanda fyrir sig, varð fyllilega ráðið að hver og einn áfrýjenda hafði gengist í ábyrgð fyrir 500.000 krónum vegna yfirdráttar B. Var því ekki fallist á, að um solidariska ábyrgð stefndu hafi verið að ræða, og var áfrýjendum hverju um sig gert að greiða LÍ 500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. mars 2004. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að þeir verði dæmdir sameiginlega til að greiða honum 500.000 krónur með dráttarvöxtum frá þeim degi er mánuður er liðinn frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar í málinu. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir útgáfu áfrýjunarstefnu lést Viggó Rúnar Einarsson, einn áfrýjenda. Fékk ekkja hans, Elísa Berglind Adolfsdóttir, leyfi til setu í óskiptu búi 31. ágúst 2004. Hún hefur þessu til samræmis tekið við aðild málsins fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Sigurjón Reynisson, Oddur Már Gunnarsson, Gestur Haraldsson, Elísa Berglind Adolfsdóttir og Guðmundur Kristinn Óskarsson greiði hvert um sig stefnda, Landsbanka Íslands hf., 50.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem tekið var til dóms 12. desember sl., er höfðað 4. mars 2003. Stefnandi er Landsbanki Íslands, Austurstræti 11, Reykjavík. Stefndu eru Sigurjón Reynisson, Miðengi 5, Selfossi, Oddur Már Gunnarsson, Prestegaardsjordet 17, Röyken, Noregi, Gestur Haraldsson, Lóurima 11, Selfossi, Viggó Rúnar Einarsson, Heimahaga 9, Selfossi og Guðmundur Kristinn Óskarsson, Þrastarima 20, Selfossi. Stefnandi krefst þess að stefndu, Sigurjón, Oddur Már, Gestur, Viggó Rúnar og Guðmundur Kristinn verði dæmdir hver fyrir sig til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. febrúar 2001 til 1. júlí 2001, og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi vaxtavaxta er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti og málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi úr hendi stefnanda, en til vara að þeir verði dæmdir til greiðslu 500.000 króna in solidum með dráttarvöxtum frá þeim degi er mánuður er liðinn frá dómsuppkvaðningu og málskostnaður í því tilviki látinn niður falla milli aðila. Stefndu stóðu að stofnun Bílfoss hf. og fólst starfsemi félagsins í alhliða bifreiðaviðgerðum, sölu varahluta og tengdri starfsemi. Félagið stofnaði tékkareikning nr. 5069 við útibú stefnanda að Austurvegi 3, Selfossi 7. apríl 1995. Stefndu gengust undir sjálfskuldarábyrgð fyrir 500.000 krónum vegna reikningsláns Bílfoss hf. hjá stefnanda 9. febrúar 1996 með þeim hætti að hver þeirra undirritaði sérstaka ábyrgðaryfirlýsingu þess efnis. Á bakhlið ábyrgðaryfirlýsingarinnar koma fram skilmálar hennar og segir í 1. gr. þeirra að ábyrgðarmaður skuli kynna sér þá skilmála sem gildi um viðkomandi viðskipti. Þá segir í 5. gr. skilmálanna að óski ábyrgðarmaður þess að segja upp ábyrgð sinni skuli hann gera það skriflega. Taki uppsögnin þá gildi frá og með lokum þess samnings sem í gildi sé þegar uppsögnin berist ábyrgðarhafa, eða næsta uppgjörsdags, eftir að hægt sé að senda aðalskuldara tilkynningu um uppsögn ábyrgðarinnar. Fyrr falli ábyrgðin ekki niður. Tékkareikningurinn var notaður allt þar til bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 18. desember 2000. Í gögnum málsins og með vitnisburði fyrir dómi hefur komið fram að í lok ársins 1998 hafi farið fram uppgjör stefndu við stefnanda, sem falist hafi í því að stefnandi lánaði hverjum stefndu rúma eina milljón til greiðslu ákveðinnar skuldar þeirra við Bílfoss hf. Pétur Pétursson þáverandi framkvæmdastjóri félagsins og Hlöðver Örn Rafnsson endurskoðandi þess komu fram fyrir hönd félagsins við gerð þessa samkomulags. Láninu var varið til greiðslu skulda félagsins við stefnanda. Samkvæmt yfirlýsingum fyrirsvarsmanna stefnanda, sem liggja frammi í málinu, var liður í uppgjöri þessu að stefnandi aflétti sjálfskuldarábyrgð stefndu á veðskuldabréfi útgefnu 29. desember 1994 af Bílfoss hf., upphaflega að fjárhæð 19.000.000 krónur, merkt 0152-74-25834 og voru stefndu leystir undan ábyrgð á því skuldabréfi. Innistæðulausar færslur á tékkareikningi Bílfoss hf. við stefnanda námu 5.890.273.69 krónum 24. febrúar 2003. Fyrir dóminum gáfu skýrslu aðilarnir Oddur Már Gunnarsson, Guðmundur K. Óskarsson og Sigurjón Reynisson og vitnin Svanhvít Hermannsdóttir, Nína G. Pálsdóttir, Friðgeir Baldursson, Pétur Pétursson og Hlöðver Örn Rafnsson. Í framburði stefnda, Odds Más, sem var framkvæmdastjóri Bílfoss hf. þar til í byrjun árs 1997, kom fram að hann minnti að yfirdráttarheimild sú sem fengin var árið 1996 hafi átt að vera tímabundin. Þá kvaðst hann engar athugasemdir hafa gert við yfirlýsingu dags. 16. nóvember 1999, þar sem fram kemur að stefnandi leysti Odd Má undan sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi útgefnu 29. desember 1994 af Bílfoss hf. merkt 0152-74-25834, enda ráðstafaðist greiðsla Odds Más að fjárhæð 1.014.000 krónur inn á ofangreint lán. Hann kvaðst hafa staðið í þeirri trú að hann væri ekki í neinum öðrum ábyrgðum fyrir skuldum Bílfoss hf., en kvaðst hafa vitað að reikningur Bílfoss hf. hjá stefnanda hafi verið yfirdreginn. Stefndi, Guðmundur K. Óskarsson kvað yfirdráttarheimild þá sem veitt hafi verið árið 1996 hafa átt að vera tímabundna. Þegar uppgjör fór fram á skuldum stefndu við Bílfoss hf., kvaðst hann hafa staðið í þeirri trú að hann væri laus undan öllum sjálfskuldarábyrgðum vegna félagsins. Hann kvað Pétur Pétursson og Hlöðver Örn Rafnsson hafa tjáð sér að samist hefði svo um við stefnanda, en hann hafi aldrei heyrt það beint frá starfsmönnum stefnanda að svo hafi um samist. Á fundi með fyrirsvarsmönnum stefnanda 26. nóvember 1999 hafi Nína Pálsdóttir, starfsmaður stefnanda, upplýst að stefndu væru enn í sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarheimildar á tékkareikningi Bílfoss hf. Pétur Pétursson og Hlöðver Örn Rafnsson hefðu hins vegar beðið hann um segja félögum sínum ekki frá því og hafi þeir sagst ætla að leysa þetta mál með stefnanda. Þá kvað stefndi, Sigurjón Reynisson, að Pétur Pétursson og Hlöðver Örn Rafnsson hefðu tjáð sér að allar ábyrgðir hans vegna Bílfoss hf. væru fallnar niður með framangreindu samkomulagi um uppgjör. Svanhvít Hermannsdóttir, starfsmaður stefnanda, bar fyrir dómi að venja væri að viðskiptavinir óskuðu munnlega eftir endurnýjun yfirdráttarheimilda, en slíkar heimildir væru ekki framlengdar nema ósk lægi fyrir um það frá viðkomandi viðskiptavini. Nína Pálsdóttir, starfsmaður stefnanda, kvaðst minnast fundar sem haldinn hafi verið í Bílfossi hf. 26. nóvember 1999, þar sem rætt hefði verið um aðkomu nýrra fjárfesta inn í fyrirtækið. Á fundinum hefði hún upplýst fundarmenn, þar sem meðal annarra voru staddir stefndi, Guðmundur Óskarsson, Pétur Pétursson þáverandi framkvæmdastjóri Bílfoss hf. og Hlöðver Örn Rafnsson endurskoðandi félagsins, um að til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningi félagsins lægju sjálfskuldarábyrgðir stefndu, en það hafi komið stefnda, Guðmundi, mjög á óvart. Friðgeir Baldursson útibússtjóri stefnanda kvað sér hafa verið kunnugt um að til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningi félagsins væru sjálfskuldarábyrgðir stefndu, þegar uppgjör fór fram síðla árs 1998. Hann kvað þá Pétur Pétursson þáverandi framkvæmdastjóra félagsins og Hlöðver Örn Rafnsson endurskoðanda þess, hafa óskað eftir aðstoð bankans. Niðurstaðan hefði orðið sú að bankinn hefði lánað stefndu ákveðna fjármuni sem ráðstafað hafi verið til endurgreiðslu skuldar þeirra við Bílfoss hf. Bankinn hefði jafnframt aflétt sjálfskuldarábyrgð stefndu af skuldabréfi útgefnu 29. desember 1994. Pétur Pétursson, sem var framkvæmdastjóri Bílfoss hf. frá mars 1997 til október 2000, kvað hafa samist svo um við stefnanda á árinu 1998 að stefnandi felldi niður allar persónulegar ábyrgðir á hendur stefndu gegn því að stefndu greiddu skuld sína við Bílfoss hf. og fjármunum þeim sem stefnandi lánaði þeim yrði varið til þess að lækka skuldir félagsins við stefnanda. Hann kvaðst hafa tilkynnt stefndu um framangreint samkomulag. Hann kvað sér ekki hafa verið kunnugt um þegar framangreint uppgjör fór fram, að stefndu væru í sjálfskuldarábyrgð fyrir yfirdrætti á tékkareikningi og hafi hann því ekki farið fram á það við stefnanda að sú ábyrgð yrði felld niður. Nína Pálsdóttir hefði hins vegar upplýst á fundi sem haldinn var ári síðar að stefndu væru enn í persónulegum ábyrgðum vegna yfirdráttar á tékkarreikningi. Hlöðver Örn Rafnsson, endurskoðandi Bílfoss hf. kvaðst ekki hafa vitað fyrr en á fyrrnefndum fundi í nóvember 1999 að stefndu væru enn sjálfskuldarábyrgðarmenn vegna yfirdráttar á tékkarreikningi. Málsatvik og lagarök stefnanda Stefnandi kveður að stefndu hafi hver fyrir sig ritað undir yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 500.000 krónur 9. febrúar 1996 og hafi stefndu verið sendar greiðsluáskoranir í febrúar 2001 og innheimtubréf 23. október 2002. Skuldin hafi ekki fengist greidd. Stefnandi vísar til meginreglna kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga til stuðnings kröfum sínum. Við aðalmeðferð málsins andmælti lögmaður stefnanda málsástæðum stefndu. Hann kvað ekkert benda til að greiðslukrafan væri andstæð samningi aðila, enda hefði einungis sjálfskuldarábyrgð stefndu á tilteknu skuldabréfi við stefnanda verið felld niður með uppgjöri sem fram fór á árinu 1998. Varðandi þá málsástæðu stefndu að ábyrgðarskuldbindingar stefndu væru niður fallnar, benti stefnandi á að reikningslánið hefði aldrei fallið niður. Allir stefndu hafi staðið að rekstri Bílfoss hf., þeim hafi mátt vera fullkunnugt um að yfirdráttarheimild hefði verið til staðar og einmitt vegna þess að ábyrgðaryfirlýsing hafi verið í fullu gildi. Varðandi málsástæður stefndu um ,,Samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða” benti lögmaður stefnanda á að þær ábyrgðir sem mál þetta tæki til væru ekki sambærilegar við þær ábyrgðir sem samkomulagið tæki til. Þá hefði samkomulagið tekið gildi 27. janúar 1998, en stefndu undirritað ábyrgðaryfirlýsingar sínar á árinu 1996. Lögmaður stefnanda benti á að fyrningarfrestur hæfist þegar krafa yrði gjaldkræf og krafa sú sem mál þetta tæki til hefði fyrst orðið gjaldkræf er bú Bílfoss hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 18. desember 2000. Þá kvað lögmaður stefnanda ábyrgð stefndu hafa verið takmarkaða við 500.000 krónur hjá hverjum og einum stefndu og ekki skipti máli hve há yfirdráttarheimildin hafi verið. Þá hafi stefndu mátt vera ljóst að þeim hafi verið heimilt að segja upp sjálfskuldarábyrgðinni, en þeir hafi kosið að gera það ekki. Stefndu hafi notað yfirdráttarheimild á tékkareikningi Bílfoss hf. löngu eftir 1. mars 1996, og notað heimildina til þess að halda félaginu í rekstri. Varðandi málsástæðu stefndu um tómlæti benti lögmaður stefnanda á að tékkareikningurinn hafi verið í notkun til loka árs 2000 þegar Bílfoss hf. varð gjaldþrota. Þá hafi kröfu verið lýst í búið og í framhaldi af því hafi stefndu verið sendar greiðsluáskoranir. Samkomulag um efndir hafi ekki náðst og því hafi stefnandi hafið málssókn á hendur stefndu. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndu kveða að viðræður hafi fram innan Bílfoss hf. um fjárhagslega endurskipulagningu félagsins á árinu 1998 og hafi stefnandi tekið þátt í þeirri vinnu. Niðurstaða viðræðnanna hafi verið að stefndu hafi greitt til stefnanda samtals 5.102.100 krónur gegn því að þeir yrðu þá leystir undan öllum ábyrgðum innan bankans á skuldbindingum Bílfoss hf. Í samræmi við samkomulag og móttöku á greiðslunni hafi stefnandi leyst stefndu undan sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi, merktu 0152-74-25834, upphaflega að fjárhæð 19.000.000 krónur. Hafi stefndu þá talið að ekki væri um frekari persónulegar ábyrgðir þeirra að ræða, að undanskilinni ábyrgð á skuldabréfi sem verið hafi í eigu Vátryggingafélags Íslands hf. Stjórnarfundur hafi verið hjá Bílfoss hf. 26. nóvember 1999, þar sem mættir hafi verið meðal annarra forsvarsmenn Landsbankans á Selfossi og stjórnarmenn í Bílfossi hf. Á fundinum hafi verið farið yfir fjárhagsstöðu félagsins og af hálfu stefnanda hafi þá verið vísað til tryggingavíxla sem stefnandi hafi talið að stefndu hafi ritað undir til tryggingar á yfirdráttarheimild á tékkareikningi Bílfoss hf. Stefndu hafi mótmælt því og talið að þeir hefðu verið leystir undan öllum ábyrgðum gagnvart stefnanda í lok árs 1998 og hafi stefndu treyst því að mál þessi væru umsamin og frágengin. Stefnandi hafi sent stefndu greiðsluáskorun 8. febrúar 2001 vegna framangreindra ábyrgðarskuldbindinga og með bréfi 27. febrúar s.á., hafi stefndu mótmælt greiðsluskyldu sinni, og bent á að stefnandi hefði samþykkt að leysa þá undan öllum persónuábyrgðum, auk þess sem krafan væri fyrnd og fallin niður á grundvelli almennra reglna um kröfuábyrgðir. Tekið var fram í bréfi stefndu að óskað væri eftir því að erindinu yrði svarað innan 15 daga frá dagsetningu þess. Þar sem engin svör hafi borist frá stefnanda hafi stefndu ritað stefnanda bréf 14. mars 2001 þar sem stefndu tilkynntu að þeir litu svo á að stefnandi hefði fallist á þau sjónarmið sem fram hafi verið sett í bréfi þeirra. Stefndu fengu innheimtubréf vegna skuldarinnar 23. október 2002. Stefndu byggja sýknukröfur sínar á því að greiðslukrafa stefnanda sé andstæð samningi aðila samkvæmt 33. og 36. gr. samningalaga. Í lok árs 1998 hafi samist um milli aðila að stefndu greiddu stefnanda 5.102.100 krónur gegn því að stefndu yrðu leystir undan öllum persónulegum ábyrgðum á skuldum félagsins. Stefndu hafi ekki verið kunnugt um frekari ábyrgðir þeirra í bankanum en á skuldabréfi 152-74-25834. Ábyrgð þeirra á reikningsláninu hafi einnig átt að vera fallin niður á þessum tíma, enda heimildin tímabundin. Á fundi aðila 26. nóvember 1999 hafi einnig verið ítrekað af hálfu bankans að allar persónulegar ábyrgðir stefndu ættu að vera niður fallnar. Hafi því stefndu talið að mál þessi væru frágengin. Stefndu telja að krafa stefnanda fari gegn samningi aðila og sé andstæð 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Þá byggja stefndu á því að skuldbindingar þeirra séu niður fallnar samkvæmt þeim skilmálum sem gilda eigi um samningssamband aðila. Í skilmálum ábyrgðaryfirlýsinga stefndu sé ekki að finna ákvæði sem mæli fyrir um gildistíma ábyrgðarinnar, en í yfirlýsingunum sé tilgreint að þær séu vegna reikningsláns Bílfoss hf. Samkvæmt eyðublaði sem útfyllt hafi verið af starfsmanni stefnanda, og borið hafi yfirskriftina ,,Tilkynning um yfirdráttarheimild” hafi sú heimild (reikningslán) sem hafi átt að veita verið tímabundin og gilt frá 9. febrúar 1996 til 1. mars 1996. Ábyrgðaryfirlýsingar þeirra hafi því lotið sömu takmörkun í tíma og þar greini, enda veittar í tilefni af tímabundnu reikningsláni Bílfoss hf. Skuldbindingar þeirra hafi því fallið niður samhliða reikningsláninu. Í ábyrgðaryfirlýsingu stefndu segi jafnframt að ábyrgðarmaður gangist í ábyrgð á skuldbindingu viðskiptamanna sem sinni eigin skuld í samræmi við skilmála yfirlýsingarinnar og almenn viðskiptakjör einstaklinga við Landsbankann svo og almenna ábyrgðarskilmála. Þar sem vísað sé til almennra viðskiptakjara einstaklinga og almennra ábyrgðarskilmála gildi sömu skilmálar um yfirlýsingar þeirra. Undirritað hafi verið samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða 27. janúar 1998 og sé sérákvæði vegna yfirdráttarlána í 6. gr. samkomulagsins. Segi þar meðal annars að sjálfskuldarábyrgð fyrir yfirdráttarheimild á tékkareikningi skuli ,,ekki gilda lengur en í fjögur ár frá útgáfudegi”. Þessir skilmálar gildi um samningssamband stefndu og stefnanda, enda í samræmi við almenna ábyrgðarskilmála viðskiptabanka og sparisjóða. Samkvæmt því hafi sjálfskuldarábyrgð stefndu gilt til 9. febrúar 2000. Hún hafi því verið löngu fallin niður þegar mál þetta var höfðað. Þá byggja stefndu jafnframt á því að ætli stefnandi að beita öðrum reglum og skilmálum gagnvart stefndu brjóti það ekki aðeins gegn fyrrgreindu samkomulagi heldur fari einnig gegn 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefndu byggja og á því að kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingunum séu fyrndar. Þær hafi verið undirritaðar og mótteknar af hálfu stefnanda 9. febrúar 1996. Rúm sjö ár séu því liðin frá þeim tíma. Samkvæmt 4. tl. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 fyrnist kröfur á hendur ábyrgðarmönnum á fjórum árum, óháð fyrningu aðalkröfunnar. Reikningslán Bílfoss hf. hafi verið tímabundið og yfirdráttarheimild gilt til 1. mars 1996. Stefndu hafi því eingöngu borið ábyrgð á skuldbindingunni eins og hún hafi verið á þeim tíma, innan hámarksfjárhæðar ábyrgðar þeirra. Frá þeim tíma séu liðin meira en fjögur ár. Þá benda stefndu á að ekki verði séð að gengið hafi verið frá framlengingu yfirdráttarheimildar, að minnsta kosti hafi ekki verið leitað eftir samþykki stefndu fyrir því. Umrætt reikningslán, sem ábyrgðaryfirlýsingar stefndu hafi tekið til hafi samkvæmt því verið í vanskilum frá 1. mars 1996. Þá hafi reikningslánið í raun gjaldfallið og því hafi þurft nýja lánveitingu og samþykki stefndu fyrir henni ef breyta hefði átt greiðslukjörum. Það hafi ekki verið gert. Stefndu þurfi ekki að sæta því að ábyrgð þeirra á reikningsláninu vari lengur en til þess tíma sem stefnandi hafði tilgreint. Krafa stefnanda sé því fyrnd. Verði ekki fallist á að miða beri upphaf fyrningarfrests við 1. mars 1996, benda stefndu á að miða beri við það tímamark er fjárhæð reikningsláns Bílfoss hf. hafi farið yfir þá hámarksheimild sem tilgreind hafi verið í ábyrgðaryfirlýsingum stefndu, 500.000 krónur. Meira en fjögur ár séu liðin frá því að það hafi átt sér stað, enda þótt byggt sé á því að upphæð hámarksheimildar Bílfoss hf. hafi verið 2.500.000 krónur. Meira en fjögur ár hafi liðið frá því að reikningslánið hafi farið yfir þá fjárhæð og þar til málið var höfðað. Verði ekki fallist á framangreint telja stefndu að upphaf fyrningarfrests skuldbindinga þeirra beri að miða við það tímamark er ábyrgðaryfirlýsing þeirra hafi verið undirrituð og móttekin, sbr. 4. tl. 3. gr. og 1. mgr. 5. gr. fyrningarlaga. Samkvæmt því séu ábyrgðarskuldbindingar þeirra fyrndar. Það sé einnig í samræmi við fyrrgreint samkomulag sem stefnandi sé aðili að. Að öðrum kosti yrði niðurstaðan sú að ábyrgðarskuldbindingar vegna yfirdráttarheimilda væru ótímabundnar og stefnanda sem og öðrum lánastofnunum væri í sjálfsvald sett hvenær fyrningarfrestur byrjaði að líða. Slík niðurstaða gengi í berhögg við fyrrgreint samkomulag frá 27. janúar 1998 sem og ákvæði fyrningarlaga um fyrningu ábyrgðarskuldbindinga og fæli í sér að ákvæði laganna um fyrningu slíkra skuldbindinga væru þýðingarlaus. Enn fremur sé eðlilegt að gerð sé sú krafa til stefnanda að fylgjast með ábyrgðum eða öðrum tryggingum að baki reikningslánum og hafi því stefnandi getað gripið til ráðstafana í tíma, annað hvort innheimt yfirdráttarskuldina eða gert aðalskuldara að útvega nýjar og /eða frekari tryggingar. Einnig megi beita sömu sjónarmiðum og eigi við um fyrningarfrest krafna samkvæmt 2. mgr. 5. gr. fyrningarlaga, er gjalddagi kröfu fari eftir undanfarandi uppsögn af hálfu kröfuhafa. Frá þeim tíma er yfirdráttarheimildin hafi verið veitt hafi stefnandi getað sagt upp heimildinni og upphaf fyrningarfrests ábyrgðarskuldbindinga stefnda teljist frá sama tíma. Í ljósi þessa séu skuldbindingar stefnda fyrndar. Auk framangreinds byggja stefndu sýknukröfur sínar á almennum reglum um kröfuábyrgðir. Ábyrgð á greiðslu skuldbindinga sé veitt til greiðslu á tiltekinni skuld og þá miðað við umsamda greiðsluskilmála skuldarinnar, nema tekið sé fram að ábyrgðin standi, þrátt fyrir að skuldari og kröfuhafi semji um breytingar á greiðsluskilmálum. Ábyrgðarmaður eigi ekki að þurfa að sæta því, nema samþykki hans komi til að ábyrgðin verði meiri en leiði af upphaflegu greiðsluskilmálunum eða hún vari lengur en upphaflegur lánstími /heimild að viðbættum hæfilegum tíma kröfuhafa til að tilkynna um greiðslufall og innheimta ábyrgðina. Upphæð hámarksheimildar samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingum stefndu hafi verið 500.000 krónur og gilt til 1. mars 1996. Samkvæmt stefnu hafi innistæðulausar færslur á reikningnum numið 5.890.273.69 krónum 24. febrúar 2003. Hafi heimildin verið hækkuð frá því sem komið hafi fram í ábyrgðaryfirlýsingum stefndu, eða gildistíma reikningslánsins breytt verði að líta svo á að þá hafi eldri yfirdráttarskuld í raun verið gjaldfallin vegna vanskila skuldara og því hafi verið um nýja lánveitingu til Bílfoss hf. að ræða. Þurft hefði að leita eftir samþykki stefndu sem ábyrgðarmanna fyrir því, enda hafi aukin lánveiting falið í sér aukna áhættu fyrir þá. Að lokum byggja stefndu aðalkröfu sína um sýknu á tómlæti stefnanda. Málið hafi verið höfðað rúmum sjö árum eftir að stefndu hafi undirritað ábyrgðaryfirlýsingar sínar og rúmum tveimur árum eftir að lögmaður stefndu ritaði stefnanda bréf og mótmælti kröfunni. Stefnandi hafi því sýnt af sér verulegt tómlæti og með athafnaleysi sínu staðfest það að samkomulag hafi verið um að stefndu hafi verið leystir undan öllum persónuábyrgðum gagnvart stefnanda á sínum tíma með greiðslu sinni til stefnanda. Með tómlæti sínu hafi stefnandi fyrirgert hugsanlegum kröfurétti sínum. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu um sýknu byggja stefndu á því að sú fjárhæð sem stefndu hafi ábyrgst hafi að hámarki verið 500.000 krónur, tryggð með solidariskri ábyrgð stefndu. Ekki sé hægt að skilja ábyrgðaryfirlýsingu þeirra á annan hátt. Stefndu geti ekki innbyrðis borið ábyrgð á hærri fjárhæð en 1/5 hluta af heimildinni sem skráð sé í ábyrgðaryfirlýsingu þeirra, eða 100.000 krónum. Skjalið hafi verið útbúið af stefnanda sjálfum og dómstólar hafi gert mjög strangar kröfur til sérfræðikunnáttu starfsmanna lánastofnana og skjalagerðar þeirra. Þá mótmæla stefndu upphafstíma dráttarvaxta. Niðurstaða. Í málinu liggja frammi yfirlýsingar stefnanda frá 21. desember 1998 og 16. nóvember 1999 þar sem fram kemur að stefnandi skuldbindi sig til að leysa stefndu undan sjálfskuldarábyrgð á veðskuldabréfi nr. 0152-74-25834, sem útgefið var 29. desember 1994, upphaflega að fjárhæð 19.000.000 krónur. Framkvæmdastjóri Bílfoss hf., Pétur Pétursson, sem kom fram af hálfu félagsins gagnvart stefnanda við uppgjör sem fram fór í lok árs 1998 kvaðst fyrir dómi ekki hafa farið fram á það við stefnanda að stefndu yrðu leystir undan sjálfskuldarábyrgð á yfirdráttarheimild tékkareiknings, enda hefði hann ekki vitað þá um slíka ábyrgð stefndu. Stefndu, Guðmundur og Sigurjón báru fyrir dómi að framkvæmdastjóri félagsins og endurskoðandi þess hefðu upplýst þá um að stefnandi hefði leyst þá undan öllum sjálfskuldarábyrgðum gagnvart stefnanda. Stefndi, Guðmundur, kvaðst hins vegar aldrei hafa fengið þær upplýsingar beint frá stefnanda. Af framangreindum framburði og samkvæmt efni framangreindra yfirlýsinga stefnanda verður ráðið að stefndu hafi einungis verið leystir undan sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfinu, en ekki öðrum hugsanlegum ábyrgðum gagnvart stefnanda. Þá hefur ekkert komið fram í málinu um að stefnandi hafi nokkru sinni gefið stefndu sjálfum fyrirheit um að leysa þá undan sjálfskuldarábyrgðum þeim sem þeir voru í vegna yfirdráttar á tékkareikningi. Það er því mat dómsins að stefndu geti ekki borið fyrir sig að krafa stefnanda sé andstæð samningi aðila og 33. gr. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Ábyrgðaryfirlýsingar þær sem mál þetta lýtur að voru ekki tímabundnar, samkvæmt almennum skilmálum þeirra. Í 5. gr. skilmála ábyrgðaryfirlýsinganna kemur fram að ábyrgðarmaður skuli segja upp ábyrgð sinni skriflega og taki uppsögnin gildi samkvæmt nánar tilgreindum tímamörkum, en fyrr falli ábyrgðin ekki niður. Yfirdráttarheimild sú sem stefnandi veitti Bílfossi hf. var hins vegar tímabundin og átti að gilda til 1. mars 1996. Í vitnisburði starfsmanna stefnanda kom fram að ef viðskiptamaður óskaði eftir framlengingu yfirdráttarheimildar væri nægilegt að sú ósk kæmi munnlega fram við starfsmann bankans. Óumdeilt er að tékkareikningur sá sem stefndu gengust í 500.000 króna ábyrgð fyrir, hver fyrir sig, var í fullri notkun fram til þess að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 18. desember 2000. Samkvæmt framangreindu er ekki fallist á að ábyrgðaryfirlýsingar stefndu hafi fallið niður 1. mars 1996 svo sem haldið er fram af hálfu stefndu. Ábyrgð stefndu var fyrir fyrirtækið Bílfoss hf. og voru ábyrgðaryfirlýsingarnar undirritaðar árið 1996. Því er ekki fallist á að skilmálar ,,samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða” gildi um samningssamband stefnanda og stefndu, enda tekur það samkvæmt 2. gr. þess til sjálfskuldarábyrgðar sem einstaklingur, ábyrgðarmaður, gengst í fyrir annan einstakling og samkvæmt 9. gr. samkomulagsins tók það gildi frá og með 1. maí 1998, eða rúmum tveimur árum eftir að stefndu undirrituðu ábyrgðaryfirlýsingar. Ekki verður fyllilega ráðið af málatilbúnaði stefndu hvað átt er við með þeirri málsástæðu að ,,ætli stefnandi sér að beita öðrum reglum og skilmálum gagnvart stefndu brjóti það ekki aðeins gegn fyrrgreindu samkomulagi heldur fari einnig gegn 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936”. Verður því ekki um þá málsástæðu fjallað. Stefndu hafa haldið því fram að kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum þeirra séu fyrndar. Ábyrðaryfirlýsingar stefndu voru gefnar til þess að tryggja efndir á kröfu stefnanda á hendur Bílfoss hf. vegna yfirdráttarheimildar félagsins, þó þannig að ábyrgð hvers stefndu var takmörkuð við 500.000 krónur. Svo sem áður greinir notaði Bílfoss hf. yfirdráttarheimild á tékkareikningi sínum hjá stefnanda allt þar til bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Skylda stefndu sem ábyrgðarmanna gat fyrst orðið virk þegar ljóst var orðið að greiðslufall yrði af hálfu aðalskuldara, þ.e. Bílfoss hf. Samkvæmt 1. mgr. 99. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 falla allar kröfur á hendur þrotabúi sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu um gjaldþrotaskipti. Það er því mat dómsins að á því tímamarki hafi krafa stefnanda á hendur stefndu vegna ábyrgðarskuldbindinganna fyrst orðið gjaldkræf. Samkvæmt 4. tl. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 fyrnast kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum á fjórum árum og samkvæmt 5. gr. laganna telst fyrningarfrestur frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Mál þetta var höfðað 4. mars 2003. Krafa stefnanda samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum stefndu er samkvæmt framangreindu ekki fyrnd. Stefndu hafa einnig byggt sýknukröfur sínar á því að almennar reglur um kröfuábyrgðir leiði til þess að krafa stefnanda sé fallin niður. Ábyrgð stefndu á greiðslu yfirdráttar tékkareiknings nam að hámarki 500.000 krónum samkvæmt efni ábyrgðaryfirlýsinganna og hljóðar dómkrafa stefnanda á hendur hverjum stefndu á þá fjárhæð. Eins og að framan hefur verið rakið var tékkareikningur Bílfoss hf. notaður og yfirdreginn þar til félagið varð gjaldþrota, enda hefur ekki verið í ljós leitt af hálfu stefndu að yfirdráttarheimildin væri hækkuð eða framlengd án þess að fyrirsvarsmenn Bílfoss hf. óskuðu eftir því. Samkvæmt framangreindu er ekki fallist á að almennar reglur um kröfuábyrgðir leiði til þess að krafa stefnanda sé fallin niður. Bílfoss hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 18. desember 2000 og greiðsluáskoranir sendar til stefndu 8. febrúar 2001. Stefnandi sendi innheimtubréf til stefndu 23. október 2002 og málið var svo höfðað 4. mars 2003. Þótt nokkur tími hafi liðið frá því að stefndu fengu fyrst í hendur greiðsluáskoranir og þar til þeim var birt stefna í málinu, verður með engu móti talið að stefnandi hafi fyrirgert kröfu sinni með tómlæti. Stefndu hafa til vara krafist þess að kröfufjárhæð verði lækkuð í samræmi við þá upphæð hámarksheimildar sem tilgreind er á ábyrgðaryfirlýsingum þeirra. Af ábyrgðaryfirlýsingum þeim sem liggja frammi í málinu og gerðar voru við hvern stefndu fyrir sig, verður fyllilega ráðið að hver og einn stefndu gekkst í ábyrgð fyrir 500.000 krónum vegna reikningsláns. Því er ekki fallist á að um solidariska ábyrgð stefndu á 500.000 króna hámarksheimild hafi verið að ræða. Samkvæmt framangreindu er fallist á kröfur stefnanda, en rétt þykir í ljósi atvika málsins að hver aðila greiði sinn kostnað af málinu. Ingveldur Einarsdóttir, settur dómstjóri, kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndu, Sigurjón Reynisson, Oddur Már Gunnarsson, Gestur Haraldsson, Viggó Rúnar Einarsson og Guðmundur Kristinn Óskarsson greiði hver um sig 500.000 krónur til stefnanda, Landsbanka Íslands, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. febrúar 2001 til 1. júlí 2001, og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 679/2017
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b. liður 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 28. október 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta farbanni allt til miðvikudagsins 8. nóvember 2017klukkan 12. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurlaugardaginn 28. október 2017 Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gerir þá kröfuað kærða X, fd. [...], verði gert að sæta farbanni, allt til föstudagsins 24.nóvember nk., kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglustjóra kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinuhafi til rannsóknar ætlað kynferðisbrot kærða, X gagnvart 16 ára gamallistúlku, A. Samkvæmt frumskýrslu hafi lögreglu borist tilkynning um meintkynferðisbrot á [...]. Þegar lögreglan hafi komið á vettvang hafi brotaþoliverið farin. Hafi lögregla rætt við B vinkonu brotaþola sem hafi sagt aðbrotaþoli hefði sagt sér að henni hefði verið nauðgað inni á klósetti. B hafihringt í brotaþola og vísað lögreglu á hana þar sem hún hafi verið utan viðskemmtistaðinn [...] ásamt systur sinni sem hún hafi sent skilaboð skömmu eftirað ætlað brot hafi átt sér stað. Brotaþoli hafi í fyrstu ekki þiggja aðstoðlögreglu en fallist loks á að fara með lögreglu á bráðamóttöku í Fossvogi þarsem hún hafi gengist undir skoðun. Ífrumskýrslu lögreglu komi fram að á skemmtistaðnum [...] hafi lögreglan reyntað ræða við C vinkonu brotaþola en hún hafi verið í svo miklu uppnámi og ekkihafi verið hægt að ná sambandi við hana sökum ástands. Rætt hafi verið við D ogE sem hafi haft sömu sögu að segja, að brotaþoli hafi komið til þeirra íuppnámi og sagt að sér hefði verið nauðgað inni á salerni skemmtistaðarins oghafi hún bent þeim á erlendan aðila inni á staðnum sem geranda. Hún hafi sýntþeim rifnar buxur og nærbuxur og sagst vera að reyna að ná í systur sína. Kærði hafi verið handtekinninni á skemmtistaðnum og honum kynnt sakarefnið. Hafi hann sagst hafa hittbrotaþola á barnum og að þau hafi farið saman á salernið á staðnum og stundaðsamfarir þar. X kvaðst ekki hafa þvingað A til samfara heldur hafi gagnkvæmtsamþykki legið þeirra á milli. Þau hafi svo haldið hvort í sína áttina. Hannhafi síðar um kvöldið tekið eftir því að stúlkan hafi virst niðurlút. Hann hafi spurt hana út í líðanhennar og reynt að hugga hana en vinkonur hennar hafi þá ásakað hann umnauðgun. Hann hafi í kjölfarið lent í miklum ágreiningi við vini stúlkunnar semhafi endað þegar að lögreglan hafi komið á vettvang. Í greinargerðinni kemur framað brotaþoli lýsi atvikum með þeim hætti að hún hafi verið á skemmtistaðnum [...]ásamt vinkonum sínum B og C. Þær hafi verið að dansa á efri hæðinni og haftgaman þegar eldri karlmaður c.a. 35-40 ára hafi komið til þeirra og farið aðdansa með þeim. Í fyrstu hafi hún sagt honum að hún væri tvítug en leiðrétt þaðstrax og sagt að hún væri sextán ára. Þau hafi svo farið að kyssast ádansgólfinu. Hún hafi svo farið á barinn ásamt vinkonum sínum og maðurinn áeftir. Hann hafi boðið þeim upp á skot og hún tekið tvö til þrjú skot meðmanninum. Hún hafi svo allt í einu verið komin með manninum inn á klósett, enmuni ekki hvernig það hafi gerst.Maðurinn hafi læst hurðinni. Brotaþoli muni eftir því að maðurinn hafi verið aðkyssa hana og sleikja hana en hún hafi fært andlitið frá og ekki kysst á móti.Hún hafi staðið upp við vegg og hafi hann losað samfelluna og losað buxurnarmeð því að kippa beltinu burtu og þess vegna hafi buxurnar hennar rifnað. Húnhafi svo verið með buxurnar á hælunum. Þetta hafi gerst hratt og hún ekki vitaðhvað hún ætti að gera. Hafi hún ekki sagst hafa verið svo ölvuð, en að hún hafibara frosið. Maðurinn hafi sleikt á henni kynfærin. Hún hafi ekki viljað þettaheldur staðið bara frosin. Hún hafi sigið niður í gólfið. Þegar hún hafi veriðkomin í gólfið hafi maðurinn snúið hennivið þannig að hún hafi legið á maganum með andlitið í gólfinu. Hann hafi„puttað“ hana og það hafi verið mjög vont. Hún hafi sagt “ái“ og „þetta ervont” og reynt að ýta höndum hans frá. Það hefði ekki átt að fara fram hjámanninum að hún hafi ekki viljað þetta. Hann hafi svo haft samfarir við hana íleggöng. Hún haldi að hann hafi ekki notað verjur og að hann hafi ekki haftsáðlát. Brotaþoli lýsi því svo að hún hafi verið alveg að fara að gráta en ákveðiðað reyna að finna afsökun og hafi sagst þurfa að pissa. Hann hafi stoppað eftirsmá stund og hjálpað henni að binda samfelluna. Hún hafi svo farið beint fram.Meðan brotaþoli hafi verið inni á klósetti hafi hún heyrt að vinkonur hennarhafi verið að kalla á hana og reyna að komast inn. Hún hafi svo farið beint inná næsta klósett við hliðina, þar sem að hún hafi farið að gráta og sentskilaboð til systur sinnar um það sem gerst hefði. B vinkona brotaþola hafikomið inn á klósettið til hennar og hafi hún sagt henni frá því sem gerðist.Hún hafi því næst farið inn á barinn og látið sem ekkert hafi gerst en veriðalveg að fara að gráta. Hún hafi svo farið út til systur sinnar sem hafi veriðað vinna á bar skammt frá og hafilögreglan komið til þeirra hjá [...]. Tekin hafi verið skýrsla af Fsystur brotaþola. Brotaþoli hafi sent henni mynd og skilaboð kl. 04.03 um aðhún haldi að sér hafi verið nauðgað.Þá hafi verið tekin skýrslaaf kærða sem haldi því fram líkt og haft sé eftir honum í frumskýrslu lögreglu ogfram hafi komið að hann hafi ekki þvingað stúlkuna til samræðis heldur hafigagnkvæmt samþykki legið fyrir af hálfu bæði hans og stúlkunnar. Lýsi hann þvíað hún hafi haft frumkvæði af þeirra samskiptum frekar heldur en hann og húnhafi m.a. togað hann inn á salerni skemmtistaðarins. Sé þannig mikið misræmi íframburði aðila sem krefjist frekari rannsóknar lögreglu. Farið sé fram á að kærðiverði úrskurðaður í farbann á grundvelli 100. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Sé á því byggt að skilyrði b. liðar 1. mgr. 95. gr. sömu laga séuuppfyllt. Kærði sé undir rökstuddum grun um háttsemi sem varðifangelsisrefsingu, en til rannsóknar sé ætlað brot gegn 1. mgr. 194. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærða sé gefið að sök kynferðisbrot gegn 16ára stúlku með því að hafa þvingað hana til að hafa samræði við sig, gegn viljahennar, með því að notfæra sér yfirburða stöðu sína gagnvart stúlkunni, sér ílagi vegna aldurs og þroskamunar.Í greinargerðinni kemur framað kærði sé norskur ríkisborgari og dvelji hér sem ferðamaður en áætlað hafiverið að hann færi til Noregs á morgun. Að öðru leyti hafi hann engin tengslvið landið. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hann reyni að komast undanmálsókn eða fullnustu refsingar. Að mati lögreglu sé brýnt að tryggja nærveruhans meðan mál hans sé til rannsóknar og annarrar meðferðar hjá yfirvöldum hérá landi og því nauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanni þar til málhans sé til lykta leitt.Að öllu framangreindu virtuog með hliðsjón af því hversu alvarlega háttsemi kærði sé sakaður um, sé þesskrafist að hann sæti farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 100.gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. NiðurstaðaSóknaraðili, lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu, krefst þess að kærði sæti farbanni á grundvelli b-liðar 1.mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Tilefnikröfugerðarinnar er rakið í greinargerð sóknaraðila en efni hennar hefur veriðlýst. Samkvæmt 100. gr. fyrrgreindra laga er það skilyrði þess að fallast megiá kröfu sóknaraðila um farbann að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að kærðihafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, sbr. 1. mgr. 95.gr. laganna. Auk þess verður eitthvert þeirra sérstöku skilyrða sem rakin eru ífjórum stafliðum í greininni að vera fyrir hendi.Með vísan til þess sem fram kemur írannsóknargögnum málsins og fram hefur komið fyrir dómi er á það fallist aðkærði sé undir rökstuddum grun um kynferðisbrot sem varðað getur við 1. mgr.194. gr. almennra hegningarlaga. Sannist sök varðar brot af þessu tagi eins tilsextán ára fangelsi. Almennu skilyrði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, ummeðferð sakamála, er því fullnægt.Krafa sóknaraðila er á því reist aðskilyrði b-liðar greinarinnar sé einnig fyrir hendi. Samkvæmt þeim tölulið mábeita gæsluvarðhaldi ef ætla má að kærði muni reyna að komast úr landi eðaleynast, ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnusturefsingar. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi hefur kærði, sem ernorskur ríkisborgari, verið á ferðalagi hér á landi og var fyrirhuguð heimförhans áætluð á morgun. Í þessu ljósi er á það fallist að framangreindu skilyrðib-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé uppfyllt.Ekki eru efni til að hnekkja matisóknaraðila um nauðsyn þess að tryggja nærveru kærða hér á landi með farbannivegna rannsóknar málsins hér á landi. Hins vegar þykir dómnum ekki ástæða tilað kærða verði gert að sæta farbanni eins lengi og krafa er gerð um miðað viðframlögð rannsóknargögn. Verður kærða gert að sæta farbanni til miðvikudagsins8. nóvember nk. kl. 12:00. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð :Kærði, X, fæddur [...], skalsæta farbanni allt til miðvikudagsins 8. nóvember nk., kl. 12:00.
Mál nr. 753/2016
Forkaupsréttur Fasteignakaup
S ehf. höfðaði mál á hendur P ehf., síðar R ehf., og G ehf. og krafðist þess að viðurkenndur yrði forkaupsréttur hans að eignarhluta í iðnaðarhúsnæði með sömu kjörum og skilmálum og í nánar tilgreindum kaupsamningi milli P ehf. og G ehf. Reisti S ehf. kröfu sína á ákvæði í leigusamningi hans og P ehf. þar sem fram kom að yrði eignarsafnið selt í heilu lagi hefði leigutaki ekki forkaupsrétt á hinu leigða. Yrði hins vegar helmingur eignarsafnsins seldur hefði S ehf. forkaupsrétt að umræddum eignarhluta. Fyrir lá að með umræddri sölu var verið að selja um 10% af eignarsafni P ehf. til G ehf. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að við skýringu ákvæða er lytu að afmörkun og útfærslu forkaupsréttar yrði jafnan að leggja til grundvallar að þau legðu ekki önnur höft á eignarráð eiganda en þau sem ráða mætti með vissu af samningi með orðskýringu. Þó að framangreint forkaupsréttarákvæði væri með óhefðbundnu sniði væri texti þess skýr. Var því ekki talið að ákvæðið gæti náð yfir sölu á um 10% eignarsafnsins enda væri slík túlkun andstæð orðalagi þess. Voru R ehf. og G ehf. því sýknaðir af kröfu S ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skautmálinu upphaflega til Hæstaréttar 26. ágúst 2016. Ekki varð af fyrirhugaðriþingfestingu þess 12. október 2016 og áfrýjaði hann öðru sinni 8. nóvember samaár. Hann krefst þess að viðurkenndur verði forkaupsréttur sinn að eignarhluta merktum02 0101 í fasteigninni að Eyjaslóð 1 í Reykjavík, fastanúmer 221-8147, meðtilheyrandi sameignar- og lóðarréttinum og öðru sem eigninni fylgir og fylgjaber með sömu kjörum og skilmálum og í kaupsamningi á milli Potter ehf. ogstefnda GT 2 ehf. 21. nóvember 2014. Þá krefst hann þess að stefnda RA 10 ehf.verði gert að selja og afsala sér umræddri fasteign, aðallega gegn greiðslu aðfjárhæð 38.500.000 krónur, en til vara 40.000.000 krónur, með sömu kjörum ogskilmálum er greinir í fyrrnefndum kaupsamningi, allt að frádregnum 4.862.608krónum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Stefndi RA 10 ehf. hefur tekið við aðild málsins af Potter ehf. í kjölfarsamruna félaganna.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi verður dæmdur til þess að greiða stefndu málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Sjávarréttir ehf., greiðistefndu, RA 10 ehf. og GT 2 ehf., hvorum um sig, 600.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur fimmtudaginn 30. júní 2016 Málþetta, sem var dómtekið 7. júní sl., var þingfest 5. mars 2015. Stefnandier Sjávarréttir ehf., Vatnagörðum 8 í Reykjavík. Stefndueru Potter ehf., Hafnargötu 27 í Reykjanesbæ og GT 2 ehf., Tjarnargötu 35 íReykjavík. Stefnandikrefst þess að viðurkenndur verði forkaupsréttur hans að eignarhluta ífasteigninni að Eyjarslóð 1, 101 Reykjavík, nánar tiltekið eign merktri 020101, fastanúmer 221-8147, með tilheyrandi sameignar- og lóðaréttindum og öðrusem eigninni fylgir og fylgja ber, með sömu kjörum, eftir því sem við á, ogskilmálum í kaupsamningi stefnda Potter ehf. til meðstefnda GT 2 ehf., dags.21. nóvember 2014. Þákrefst stefnandi þess að stefnda Potter ehf. verði gert skylt að selja ogafsala umræddri fasteign til sín gegn greiðslu á 38.500.000 krónum með þeimkjörum og skilmálum er greini í framangreindum kaupsamningi. Tilvara krefst stefnandi þess að viðurkenningarkrafa hans nái fram að ganga og aðstefnda Potter ehf. verði gert skylt að selja og afsala umræddri fasteign tilsín gegn greiðslu 40.000.000 króna í samræmi við matsgerð dómkvadds matsmanns,en að öðru leyti með sömu kjörum og skilmálum er greini í framangreindumkaupsamningi. Stefnandikrefst þess einnig að til frádráttar greiðslum hans komi 4.862.608 krónur. Þákrefst stefnandi málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndukrefjast báðir sýknu og málskostnaðar. I Stefnandiog stefndi, Potter ehf., gerðu með sér húsaleigusamning 30. apríl 2012 um hlutafasteignarinnar að Eyjarslóð 1 í Reykjavík. Leigusamningnum hefur ekki veriðþinglýst á fasteignina að Eyjarslóð en þar eru fyrir þinglýstir kaupsamningarvið eldri leigjendur sem hafa fallið úr gildi. Samningurinn er tímabundinn tilsjö ára frá 1. júní 2012 til 31. júlí 2019. Hið leigða rými er 292,1 m² aðstærð. Stefnandi leigði húsnæðið í því skyni að starfrækja þarmatvælaframleiðslu, svo sem fram kemur í leigusamningi, og hefur standsett þaðí þeim tilgangi. Stefnandi kveðst hafa lagt mikla áherslu á það að íleigusamningnum væri ákvæði um forkaupsrétt hans vegna mikils kostnaðar viðuppsetningu tækja. Í13. gr. leigusamningsins er að finna svohljóðandi ákvæði um forkaupsréttleigjanda að eigninni: „Leigjanda er kunnugt um að leiguhúsnæðið að Eyjarslóð 1er hluti af ca. 4.400 m² eignasafni Potter ehf. sem fyrirhugað er að selja íeinu lagi. Verði eignasafnið selt í einu lagi hefur leigutaki ekki forkaupsréttá hinu leigða húsnæði. Verði hins vegar helmingur eignasafnsins seldur hefurleigjandi forkaupsrétt á hinu leigða húsnæði.“ StefndiGT 2 ehf. keypti fasteignina að Eyjarslóð 1 af stefnda, Potter ehf., meðkaupsamningi 21. nóvember 2014, auk annars hluta af fasteigninni, eða hluta meðfastanúmerin 221-8147 og 227-1358. Ágreiningur aðila snýst um hvort tilforkaupsréttar stefnanda hafi stofnast við sölu fasteignarinnar, samkvæmt 13.gr. húsaleigusamningsins. Meðbréfi, dags. 9. desember 2014, tilkynnti stefnandi að hann hygðist neyta forkaupsréttarsíns á grundvelli ákvæðisins. Erindi stefnanda var svarað með bréfum frástefndu, dags. 22. og 27. janúar 2015, þar sem því var hafnað að stefndi ættiforkaupsrétt. II Stefnandi reisir kröfur sínar á því að það hafi veriðsameiginlegur skilningur aðila leigusamningsins að leigjandi ætti forkaupsréttað fasteigninni enda hafi slíkt ákvæði sérstaklega verið sett í samninginn. Meðákvæðinu sé girt fyrir forkaupsrétt í því tilviki að fasteignasafn stefndaPotter ehf. sé selt í einu lagi. Frá undirritun samningsins hafi orðið breytingí hluthafahópi stefnda. Ekki sé tilgreint í samningnum af hvaða eignum safniðsamanstandi, en það sé sagt ca 4.400 m². Engar upplýsingar liggi fyrir um stærðsafnsins í dag. Stefnandi telji að af ákvæðinu verði ályktað að verði safniðekki selt í heilu lagi stofnist til forkaupsréttar. Það sé jafnframt í samræmivið skilning aðila. Þá sé áréttað að verði helmingur safnsins seldur hafileigjandi forkaupsrétt að hinu leigða húsnæði án þess að það hafi í raun neinaefnislega þýðingu fyrir stefnanda. Ísölugögnum og samþykktu kauptilboði sé sérstaklega tilgreint að stefnandi eigiforkaupsrétt að fasteigninni samkvæmt leigusamningi. Báðum stefndu hafi þannigverið fullkunnugt um réttindi stefnanda. Þá hafi verið ljóst að einungis væriverið að selja hluta eignasafnsins eða um 10% þess. Stefnandihafi tafarlaust sent tilkynningu til stefndu og fasteignasala, þegar hann hafifrétt af sölunni, um að hann hygðist neyta forkaupsréttar síns. Stefnandi hafiboðist til þess að kaupa báðar fasteignirnar sem kaupsamningurinn hafi tekiðtil í samræmi við samþykkt kauptilboð. Í framhaldi af því hafi stefnandi ráðistí frekari framkvæmdir á fasteigninni í trausti þess að hann myndi eignast hana.Stefndu hafi hins vegar virt forkaupsréttarákvæði leigusamningsins að vettugiog ekki gefið stefnanda kost á að ganga inn í kaupin. Forkaupsrétturteljist til beinna eignarréttinda sem virkist við sölu eignar. Stefndi Potterehf. hafi vísvitandi komið í veg fyrir þinglýsingu leigusamnings við stefnanda,með því að neita að aflýsa eldri samningum af eigninni, og litið fram hjásamningsbundnum skyldum og eignarréttindum stefnanda. Forkaupsréttur stefnandahafi ekki getað dulist stefndu báðum, enda sé hans getið í sölugögnum ogkauptilboði. Þá hafi stefndi Potter ehf. látið undir höfuð leggjast að tilkynnastefnanda um söluna, líkt og honum hafi borið að gera, sbr. 9. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup. Stefnanda hafi því ekki gefist tækifæri til að neytasamningsbundins réttar síns. Stefnandi hafi að öllu leyti staðið viðsamningsbundnar skyldur sínar. Stefnandikrefjist þess, með vísan til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildisamninga sem og reglna fasteignakauparéttar um forkaupsrétt, að réttur hans tilkaupa á fasteigninni verði viðurkenndur og að stefnda Potter ehf. verði gert aðselja og afsala fasteigninni á þeim kjörum og samkvæmt þeim skilmálum er greinií kaupsamningi stefndu. Ljóst sé að stefnandi eigi forkaupsrétt að fasteigninnisem hafi virkjast við undirritun kaupsamnings 21. nóvember 2014. Stefnandi hafisannanlega boðið fram greiðslur og kröfur hans á öllum stigum verið virtar aðvettugi, en hann eigi samningsbundinn rétt sem stefndu hafi verið kunnugt um. Aðalkrafastefnanda taki mið af fermetraverði. Hin selda fasteign sé 584,4 m². Sáeignarhluti sem forkaupsrétturinn taki til sé helmingur þess. Aðalkrafan sé þvíhelmingur kaupsamningsgreiðslu. Varakrafan taki mið af niðurstöðu dómkvaddsmatsmanns um verðmæti eignarhlutans á kaupsamningsdegi. III Stefndi Potter ehf. byggir sýknukröfu sína á því aðforkaupsréttur sé ekki fyrir hendi. Stefnandi geti ekki byggt forkaupsrétt áákvæði 13. gr. leigusamnings aðila. Ákvæðið hafi augljóslega verið sett íleigusamninginn í tilefni af sölu sem hafi verið fyrirhuguð við gerðleigusamningsins. Sala eigna til meðstefnda hafi ekki verið fyrirhuguð á þessumtíma. Þá sé ákvæðið skýrt um að forkaupsrétturinn gildi einungis sé helmingureignasafns stefnda seldur. Salan til meðstefnda hafi aðeins falið í sér sölu álitlum hluta eignasafnsins eins og það hafi verið í apríl 2012. Það sé þvíljóst, samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins, að forkaupsréttur hafi ekki orðiðvirkur við söluna, jafnvel þótt ákvæðið teldist að öðru leyti í gildi. Stefndahafi því ekki verið skylt að tilkynna stefnanda um kauptilboð meðstefnda, sbr.9. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup. Stefndi telji að ef ákvæði 13.gr. leigusamningsins hefði verið ætlað að tryggja stefnanda fortakslausanforkaupsrétt, óháðan þeirri sölu sem fyrirhuguð hafi verið í apríl 2012, hefðiákvæðinu ekki verið valið það atviksbundna orðalag sem raun hafi orðið. Þá bendi stefndi á aðforkaupsréttur feli í sér takmörkun á eignarrétti og verði ákvæði er kveði á umslíkar takmarkanir ekki skýrð rýmra en samkvæmt orðanna hljóðan. Stefndi mótmæli því að stefnandihafi lagt ríka áherslu á forkaupsréttarákvæði í leigusamningnum og að umeinhvers konar ákvörðunarástæðu hafi verið að ræða. Þetta sé alls ekki ísamræmi við hið mjög svo atviksbundna orðalag ákvæðisins. Þá sé fullyrðingum umslæmt ásigkomulag fasteignarinnar mótmælt eða að stefnandi hafi eytt miklumfjármunum í að standsetja eignina fyrir matvælavinnslu. Þá sé því enn fremurandmælt að stefndi hafi komið í veg fyrir þinglýsingu leigusamnings milliaðila. Að lokum andmæli stefndi þvíverði sem stefnandi miði kröfur sínar við. Stefnandi byggi á því að hann eigiforkaupsrétt að húsnæði á fyrstu hæð hússins sem selt hafi verið meðkaupsamningnum 21. nóvember 2014. Sá hluti húsnæðisins sem sé á fyrstu hæð sémun verðmætari en hlutinn á annarri hæð. Það sé því óeðlilegt að miða viðfermetraverð í viðskiptum stefndu. IV Stefndi GT 2 ehf. byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi áþví að samkvæmt almennum reglum um túlkun samninga hafi skilyrðiforkaupsréttarákvæðisins ekki verið til staðar. Í öðru lagi byggir stefndi áþví að sá takmarkaði forkaupsréttur sem stefnandi vísi til hafi verið og séfallinn niður. Við mat á þvíhvort skilyrði forkaupsréttar séu til staðar beri að líta til þess að ákvæðiðkveði ekki á um það með almennum hætti að stefnandi skuli eiga forkaupsrétt,heldur sé einungis tekið fram að stefnandi skuli eiga forkaupsrétt í þvítilfelli að helmingur eignasafnsins sé seldur. Af þeirri staðreynd einni verðiekki annað ráðið en að forkaupsrétturinn skapist einungis við þá einstökuaðstöðu, þ.e. að um sölu á helmingi eignasafnsins sé að ræða. Kaup stefnda GT 2ehf. geti með engum hætti fullnægt framangreindu skilyrði um að helmingureignasafnsins skipti um hendur. Einstaklingum oglögaðilum sé frjálst að ganga til samninga við hvern þann er þeir helst kjósi.Allar undantekningar á því, t.d. ákvæði um forkaupsrétt, beri að skýra þröngt,enda sé með því verið að takmarka frelsi aðila til samningsgerðar. Þannig séforkaupsréttur íþyngjandi fyrir eiganda fasteignar en með forkaupsréttarákvæðumséu settar ákveðnar hömlur á ráðstöfunarrétt eignar. Við skýringu ákvæða erlúti að afmörkun og útfærslu forkaupsréttar verði því jafnan að leggja tilgrundvallar að þau leggi ekki önnur höft á eignarráð eiganda en þau sem ráða megimeð sæmilegri vissu af samningi með orðskýringu. Slík sjónarmið samræmistalmennum túlkunarreglum um að skýra beri samning til þess að fá niðurstöðu semsé síst íþyngjandi fyrir loforðsgjafa. Íforkaupsréttarákvæði leigusamningsins sé einungis kveðið á um tvö tilvik.Annars vegar það að um sölu alls eignasafnsins sé að ræða, en þá skapist ekkiforkaupsréttur, hins vegar þegar um sölu helmings eignasafnsins sé að ræða, enþá skapist forkaupsréttur. Það sé óumdeilt að hvorugt tilvikið hafi átt sér staðþegar stefndi hafi keypt fasteignina af meðstefnda. Af þessu verði ekki dreginönnur ályktun en að skilyrði forkaupsréttar séu ekki til staðar. Víðtækari ogrýmri ályktanir forkaupsréttarhafa í hag og eiganda í óhag færu á svig viðalmennar reglur samningaréttar. Að þessu virtu sé ómögulegt að líta svo á aðvegna þess að ákvæðið kveði á um að til forkaupsréttar stofnist við tilteknaratviksbundnar aðstæður skuli forkaupsrétturinn einnig virkjast við allt aðrarog ólíkar aðstæður. Hafi stefnandi, við gerð leigusamningsins, ætlað ákvæðinurýmra gildissvið hafi honum verið í lófa lagið að útbúa ákvæðið með þeim hætti.Þær aðstæður sem ákvæðið kveði á um hafi ekki verið til staðar þegar stefnduhafi átt viðskipti um fasteignina. Það sé ekkihefðbundið að almennir húsaleigusamningar innihaldi forkaupsréttarákvæði. Afþeirri ástæðu einni sé rétt að túlka forkaupsréttarákvæðið þröngt. Ákvæðið hafiverið sett í leigusamninginn til hagsbóta fyrir stefnanda og það hafi verið áhans forræði að útfæra það nánar. Hafi ætlunin verið að stofna tilforkaupsréttar sem myndi virkjast við sölu fasteignarinnar hefði stefnandi áttað gæta þess að semja skýrt og hefðbundið ákvæði um fortakslausan forkaupsréttvið sölu fasteignarinnar. Þá hafi stefnandi átt að þinglýsa forkaupsréttinum áfasteignina, hafi hann verið í þeirri trú að hann nyti almenns forkaupsréttar áhenni, til þess að tryggja réttindi sín gagnvart grandlausum þriðja manni. Sústaðreynd að forkaupsréttinum hafi ekki verið þinglýst verði ekki skilinöðruvísi en að stefnandi hafi sjálfur ekki gert allar nauðsynlegar ráðstafanirtil þess að tryggja sér forkaupsréttinn, hvorki með skýru samningsákvæði þar aðlútandi né með þinglýsingu réttindanna. Þábyggir stefndi sýknukröfu sína jafnframt á því að sá takmarkaði forkaupsréttursem stefnandi vísi til hafi verið fallinn niður þegar stefndu hafi gertkaupsamning um fasteignina. Í forkaupsréttarákvæðinu sé vísað til þess aðfyrirhugað sé að selja eignasafn meðstefnda í einu lagi. Af orðalaginu megiráða að forkaupsréttinum hafi sérstaklega verið ætlað að gilda í tengslum viðnefnda fyrirhugaða sölu, væru skilyrði ákvæðisins uppfyllt. Stefndi telji þvíað forkaupsrétturinn sé fallinn niður, annars vegar vegna þess aðforkaupsrétturinn hafi einungis átt að gilda fyrir ákveðið tímabil og hinsvegar vegna þess að fyrirhuguð sala, í skilningi ákvæðisins, hafi farið frammeð sölu alls hlutafjár Potters ehf., en þá hafi hinn takmarkaði forkaupsrétturstefnanda fallið niður. Forkaupsréttarákvæðiðsé ekki orðað með hefðbundnum hætti, þar sem ekki sé kveðið á um almennanforkaupsrétt heldur virðist hann einungis geta stofnast í tengslum viðfyrirhugaða sölu á eignasafni meðstefnda. Ákvæðið kveði ekki sérstaklega á umþað hvernig hin fyrirhugaða sala fari fram og sé þannig enginn greinamunurgerður á því hvort um beina eða óbeina sölu á eignasafni Potters ehf. sé aðræða, þ.e. sölu á hlutafé eða fasteignum. Stefndi telji að forkaupsrétturinnsamkvæmt ákvæðinu hafi einungis átt við í tengslum við sölu eignasafnsins.Salan hafi farið fram, með sölu alls hlutafjár, sem þýði að ekki hafi stofnasttil forkaupsréttarins, enda um sölu alls eignasafnsins að ræða, ogforkaupsrétturinn hafi þannig liðið undir lok, enda sérstaklega bundinn þeirrisölu eignasafnsins. Stefnanda hefði verið í lófa lagið að haga uppbyggingu ogorðalagi ákvæðisins með öðrum hætti ef skilningur aðila var öðruvísi. Um þettasé einnig vísað til þess að ákvæði um forkaupsrétt skuli skýra þröngt og í hageiganda fasteignarinnar. Í þinghaldi í máli þessu 22. júní 2015 lagði stefndiGT 2 ehf. fram bókun um nýja málsástæðu. Samkvæmt henni byggir stefnandijafnframt á því að leigusamningur milli stefnanda og meðstefnda hafi aldreitekið gildi samkvæmt efni sínu þar sem tryggingargreiðsla samkvæmt 4. gr. hanshafi ekki verið innt af hendi. Af þeim sökum geti stefnandi ekki áttforkaupsrétt á grundvelli 13. gr. leigusamningsins. V Í málinu er deilt um það hvort stefnandi eigiforkaupsrétt að iðnaðarhúsnæði að Eyjarslóð 1 í Reykjavík. Stefnandi tókfasteignina á leigu af stefnda Potter ehf. með leigusamningi 30. apríl 2012. Í13. gr. leigusamningsins er kveðið á um forkaupsrétt leigutaka og er ákvæðisvohljóðandi: „Leigjanda er kunnugt um að leiguhúsnæðið að Eyjarslóð 1 er hlutiaf ca. 4.400 m² eignasafni Potter ehf. sem fyrirhugað er að selja í einu lagi.Verði eignasafnið selt í einu lagi hefur leigutaki ekki forkaupsrétt á hinuleigða húsnæði. Verði hins vegar helmingur eignasafnsins seldur hefur leigjandiforkaupsrétt á hinu leigða húsnæði.“ Stefnandi byggir á því að hann hafi átt forkaupsréttá grundvelli framangreinds ákvæðis við sölu fasteignarinnar til stefnda GT 2ehf., 21. nóvember 2014. Hann telur að ákvæðið verði skilið á þann veg að verðieignasafn stefnda Potters ehf. ekki selt í heilulagi stofnist til forkaupsréttar. Það hafi verið skilningur aðilaleigusamningsins að svo væri. Stefndu hafa alfarið hafnað því að stofnast hafitil forkaupsréttar við söluna og vísa til þess að ákvæðið hafi verið sett meðákveðna fyrirhugaða sölu í huga. Núverandi og fyrrverandi fyrirsvarsmenn stefnandagreindu frá því fyrir dóminum að það hafi verið forsenda við gerðleigusamningsins að stefnandi hefði forkaupsrétt við sölu á eigninni og ákvæðiðhefði verið skilið þannig að um forkaupsrétt væri að ræða við sölu í öllumtilvikum nema þegar um sölu á öllu eignasafninu væri að ræða. Engin önnur gögnliggja fyrir í málinu um skilning aðila á forkaupsréttarákvæðinu. Verður þvíekki talið að stefnanda hafi tekist sönnun þess að það hafi verið sameiginlegurskilningur aðila að hann ætti forkaupsrétt við söluna á milli stefndu eða aðstefnda Potter ehf. hafi verið ljós forsenda stefnanda um forkaupsrétt. Við túlkun á framangreindri 13. gr. leigusamningsins verðurað líta til þess að forkaupsréttur er íþyngjandi fyrir eiganda þar sem hann seturákveðnar hömlur á ráðstöfunarrétt hans. Við skýringu ákvæða er lúta að afmörkunog útfærslu forkaupsréttar verður jafnan að leggja til grundvallar að þau leggiekki önnur höft á eignarráð eiganda en þau sem ráða má með sæmilegri vissu afsamningi með orðskýringu. Í samræmi við það ber almennt að túlka orðalagforkaupsréttarákvæða þröngt. Samkvæmt orðalagi forkaupsréttarákvæðisins skyldi stefnandiekki hafa forkaupsrétt í því tilviki, sem fyrirhugað var, að allt eignasafnstefnda Potters ehf. yrði selt í einu lagi. Hins vegar skyldi stefndi hafaforkaupsrétt við sölu á helmingi eignasafnsins. Engar upplýsingar liggja fyrirí málinu um hvers vegna orðalag ákvæðisins er með þessum hætti, að öðru leytien því að fyrirhugað hafi verið að selja eignasafnið í einu lagi á þessum tíma.Óumdeilt er að ákvæðið var samið af leigusala, stefnda Potter ehf. Þá eróumdeilt að við sölu fasteignarinnar að Eyjarslóð 1 til stefnda GT 2 ehf. varhvorki verið að selja allt eignasafn stefnda Potters ehf., né helming þess. Þótttelja verði að framangreint forkaupsréttarákvæði sé með óhefðbundnu sniði ogerfitt sé að gera sér grein fyrir þýðingu þess að öllu leyti er texti ákvæðinsekki óskýr. Hann fjallar um tvö tiltekin tilvik, annars vegar forkaupsrétt viðsölu á öllu eignasafni stefnda Potters ehf. og hins vegar við sölu á helmingieignasafnsins. Um hvorugt var að ræða í þessu tilviki. Með því að láta það náyfir sölu á um 10% eignasafnsins er því í raun um að ræða túlkun sem er andstæðorðalagi þess. Þá verður að telja að hafi það verið ætlun stefnanda að hannhefði forkaupsrétt í öllum öðrum tilvikum en þegar um heildarsölu á eignasafnistefnda Potters ehf. væri að ræða hafi honum borið að hlutast til um skýrtorðalag þar að lútandi. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður því að hafnaþví að stefnandi hafi átt forkaupsrétt við sölu stefnda Potters ehf. áfasteigninni að Eyjarslóð 1 til stefnda GT 2 ehf. Stefnandi hefur vísað til þess að honum hafi veriðboðinn forkaupsrétturinn er fasteignasali sem hafi annast um söluna hafi haftsamband við hann og tilkynnt um söluna. Fyrir dóminn kom fasteignasali semhafði umsjón með sölunni. Kom fram hjá honum að stefndi Potter ehf. hefði bentá að í leigusamningi væri forkaupsréttarákvæði, en stefndu hefðu þó báðir taliðað forkaupsrétturinn ætti ekki við í þessu tilviki. Honum hefði engu að síðurþótt rétt að setja texta um forkaupsréttinn inn í kauptilboðið. Samkvæmt þessuvar það fasteignasalinn sem ákvað að setja upplýsingar um forkaupsréttinn íkauptilboðið en ekki stefndu. Með hliðsjón af því, og því sem greinir að framanum að forkaupsréttarákvæði leigusamningsins hafi ekki veitt stefnandaforkaupsrétt við framangreinda sölu, verður heldur ekki fallist á kröfurstefnanda af framangreindum sökum. Í samræmi við allt framangreint verða stefndusýknaðir af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af þessum málsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnaðsem ákveðst 300.000 krónur til hvors stefnda. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Potter ehf. og GT 2 ehf., eru sýknir afkröfum stefnanda, Sjávarrétta ehf. Stefnandigreiði stefndu hvorum fyrir sig 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 152/2017
Kærumál Opinber skipti Óvígð sambúð
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu K um að við skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar hennar og M yrði miðað við að skipt yrði til helminga hlutum M í félaginu A ehf. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að sambúð aðila hefði staðið í 15 ár. Hefðu þau verið eignalaus í upphafi hennar en á sambúðartímanum hefði ríkt með þeim fjárhagsleg samstaða í öllum atriðum. Endurspeglaðist sá veruleiki í afstöðu þeirra til annarrar eignamyndunar á sambúðartímanum, en af gögnum málsins og málatilbúnaði aðila yrði ráðið að þau sættu sig að óbreyttu við þá niðurstöðu að því sem næst allar eigur þeirra, annað en hið umþrætta félag, skyldi skiptast að jöfnu á milli þeirra. Þá yrðu framlög þeirra til öflunar launatekna, eignamyndunar og uppeldis barna og heimilishalds ekki metin svo, heildstætt séð, að á annað þeirra hallaði að marki í þeim samanburði. Hvað hlutaféð í A ehf. varðaði þá fengi það ekki ráðið úrslitum að félagið, sem stofnað var á sambúðartíma aðila, hefði verið hugarfóstur M, hann stýrt því og byggt það upp án beinnar aðkomu K. Hefðu þau verðmæti sem M þannig skapaði meðal annars orðið til vegna framlags K til annarra þátta er vörðuðu sambúð aðila og fjárhagslega afkomu á umræddum tíma. Hefði M því ekki, með hliðsjón af því heildstæða mati sem leggja bæri til grundvallar fjárskiptum aðila, fært fyrir því haldbær rök að annað ætti að gilda um hlutafjáreignina í A ehf. en aðrar eigur málsaðilanna. Var því fallist á kröfu K um að verðmæti hlutafjár M í A ehf., miðað við viðmiðunardag skiptanna, yrði skipt að jöfnu milli aðila.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 28. febrúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. mars samaár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. febrúar 2017, þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um að við skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar hennarog varnaraðila yrði miðað við að skipt yrði til helminga hlutum varnaraðila ífélaginu A ehf. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti ádánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á framangreinda kröfuhennar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.ISvo sem rakið er í hinum kærða úrskurðiskráðu málsaðilar sig í sambúð [...] en þau voru þá 23 ára gömul og barnlaus. Þauvoru eignalaus í upphafi sambúðar en á sambúðartíma varð eignamyndun sem nánarigrein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði. Þau töldu saman fram til skatts öllsambúðarár sín að undanskildum tekjuárunum 2012 og 2013. Á sambúðartímanumhéldu þau heimili saman og eignuðust tvö börn, sem fædd eru á árunum [...] og [...].Á sama tíma öfluðu þau sér jafnframt menntunar en sóknaraðili er [...] og hefuraflað sér framhaldsmenntunar á því sviði en varnaraðili [...] auk þess sem hannstundaði [...]. Aðilar slitu sambúð á árinu 2013 og er ágreiningslaust aðviðmiðunardagur fjárslita sé 1. júní þá um sumarið.Í meginatriðum sýnast aðilar báðir una því aðeignir frá sambúðartímanum skuli skiptast að jöfnu á milli þeirra óháðformlegri skráningu eignarhalds. Það á þó ekki við um einkahlutafélagið A semer til umfjöllunar í máli þessu. Varnaraðili stofnaði félagið á árinu 2009 ogvar einn skráður fyrir hlutafé í félaginu. Byggir hann á því að sá hlutur eigivið fjárskipti aðila allur að koma í hans hlut en sóknaraðili telur hins vegarað hluturinn í félaginu skuli skiptast að jöfnu á milli aðila.IIAð lögum gilda ekki settar efnisreglur umskiptingu eigna sambúðarfólks við lok sambúðar þeirra hliðstætt því sem á viðum hjúskap. Sú afstaða hefur á hinn bóginn mótast í dómaframkvæmd að líta beriá slíka aðila sem tvo sjálfstæða einstaklinga og að í hlut hvors aðila um sigkomi þá þær eignir sem viðkomandi kom með í sambúðina eða eignast meðan á hennistendur. Hefur opinber skráning eigna á viðkomandi aðila því þýðingu í þessusambandi. Þetta er þó ekki algilt og hefur verið viðurkennt af dómstólum að hvaðsem slíkri tilhögun líði þá geti sambúðarmaki átt tilkall til þeirra eigna semað óbreyttu kæmu í hlut hins aðilans. Er þá litið svo á að sameiginlegeignamyndun hafi orðið á sambúðartímanum sem báðir aðilar eigi tilkall til.Meðal þeirra atriða sem litið er til við mat á þessu er eignastaða aðila viðupphaf sambúðar, lengd sambúðar, fjölskylduhagir, þar með talið tilkomasameiginlegra barna, öflun menntunar á sambúðartíma, tekjuöflun, tilhögunskattskila, sameiginleg not eigna auk fleiri atriða. Að meginreglu hvílir þósönnunarbyrðin á þeim aðila sem heldur fram slíkri sameiginlegri eignamyndun, þráttfyrir opinbera skráningu eignar á gagnaðila ellegar tilurð hennar að öðruleyti. Til þess er þó að líta að það hefur áhrif á tilhögun þeirrar sönnunarbyrðihversu mörg framangreindra atriða hafa verið fyrir hendi í sambúð, sbr. tildæmis dóma Hæstaréttar frá 25. janúar 2016 í máli nr. 811/2015 og 15. september2016 í máli nr. 511/2016. Svo sem rakið hefur verið hér að framan stóð sambúð aðila ífimmtán ár. Þau voru eignalaus í upphafi hennar en á sambúðartímanum ríkti meðþeim fjárhagsleg samstaða í öllum atriðum. Sá veruleiki endurspeglast svo í afstöðuþeirra vegna annarrar eignamyndunar á sambúðartímanum en deilt er um í málinu,en af gögnum þess og málatilbúnaði aðila verður ráðið að þau sætti sig aðóbreyttu við þá niðurstöðu að því sem næst allar aðrar eigur þeirra, en umþrættfélag, skuli skipast að jöfnu milli þeirra. Framlög þeirra til öflunarlaunatekna, eignamyndunar, og uppeldis barna og heimilishalds verða ekki metinsvo, heildstætt séð, að á annað halli í þeim mæli að marki í þeim samanburði.Þá sýnast möguleikar þeirra til öflunar menntunar hafa verið mjög sambærilegir. Hvað hlutaféð í A ehf. varðar þá er fallist á það sem framkemur í hinum kærða úrskurði að það skipti vart öllu máli fyrir niðurstöðumálsins hvort upphaflegt fjárframlag til stofnunar félagsins hafi komið frávarnaraðila eða verið greitt úr sameiginlegum sjóðum enda um óverulega fjárhæðað ræða. Þá fær það heldur ekki ráðið úrslitum að félagið hafi veriðhugarfóstur varnaraðila, hann stýrt því og byggt það upp án beinnar aðkomusóknaraðila en þess ber þá að gæta að félagið er stofnað á sambúðartímanum. Þauverðmæti sem varnaraðili þannig skapaði urðu meðal annars til vegna framlagssóknaraðila til annarra framangreindra þátta sem vörðuðu sambúð þeirra og fjárhagslegaafkomu á þeim sama tíma. Hefur varnaraðili því ekki, með hliðjón af þvíheildstæða mati sem leggja ber til grundvallar fjárskiptum aðila, fært fyrirþví haldbær rök að annað eigi að gilda um hlutafjáreignina í A ehf., eins oghún stóð og miðað við andvirði hlutanna á viðmiðunardegi skipta 1. júní 2013,sbr. 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991, en aðrar eigur málsaðilanna. Samkvæmt þessuer fallist á kröfu sóknaraðila um að við skipti til fjárslita við lokóvígðrar sambúðar með henni og varnaraðila verði lagt til grundvallar að skiptverði til helminga verðmæti hlutafjár varnaraðila í félaginu A ehf. á þann háttsem í dómsorði greinir.Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verðurstaðfest.Kærumálskostnaður fellur niður.Dómsorð:Við opinber skipti til fjárslita við lokóvígðrar sambúðar milli sóknaraðila, K, og varnaraðila, M, skal skipt að jöfnu verðmætihlutafjár varnaraðila í félaginu A ehf., 191.920 hlutir að nafnvirði, áviðmiðunardegi skiptanna 1. júní 2013.Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. febrúar 2017.IMál þetta, semtekið var til úrskurðar 10. janúar 2017, barst dóminum 13. júní 2016 með bréfiskiptastjóra við opinber skipti vegna fjárskipta á milli málsaðila. Sóknaraðili er K,[...]. Varnaraðili er M,[...]. Sóknaraðili krefstþess að við skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar með henni ogvarnaraðila verði miðað við að skipt verði til helminga hluta varnaraðila íeinkahlutafélaginu A. Þá krefst hún málskostnaðar. Varnaraðili krefstþess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu sóknaraðila. Til vara krefstvarnaraðili þess að miðað verði við að hlutdeild sóknaraðila verði annað oglægra hlutfall en helmingur en þó aldrei hærra en 15% af hlut varnaraðila ífélaginu. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili málskostnaðar. IIMálavextirMálsaðilar skráðusig í sambúð 25. júní 1998 en þá voru þau [...] ára gömul. Sambúðin stóð í tæp15 ár og eignuðust þau á þeim tíma tvo drengi, fædda [...] og[...]. Sambúðinnilauk sumarið 2013. Málsaðilar töldu saman fram til skatts öllsambúðarárin sín, að undanskildum tekjuárunum 2012 og 2013. Aðilar vorueignalaus þegar þau hófu sambúð sína og komu sér upp ýmsum eignum ásambúðartíma. Samkvæmt málsgögnum er um að ræða fjórar fasteignir, tvö ökutækiog hlutabréf. Fasteignirnar að [...], [...] og [...] eru þinglýstar eignirbeggja aðila en fasteignin að [...] er þinglýst eign varnaraðila. Aðilar eruskráðir eigendur hvort að sínu ökutækinu. Þá eru hlutir í einka­hlutafélögunumB, C og A, öll skráð eign varnar­aðila. Sóknaraðili telur sig hins vegar eiga rétttil hlutdeildar í hlutafé varnaraðila í síðastgreinda félaginu en því hafnar varnaraðili. Með úrskurði dómsins, upp­kveðnum 31. mars 2015, var fallist ákröfu sóknaraðila um að fram færuopinber skipti til fjárslita milli hans og varnaraðila vegna slita á óvígðrisambúð. Með bréfi skipta­stjóra til dómsins var ágreiningi um hlutdeildsóknaraðila í hlutabréfum varnar­aðila í félaginu vísað til dómsins, sbr. 122.gr. laga nr. 20/1991, um skipti á dánarbúum o.fl. IIIMálsástæður sóknaraðilaSóknaraðili vísartil þess að í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi verið viðurkennt að við fjárskiptivið lok óvígðrar sambúðar geti sambúðarmaki átt tilkall til hlutdeildar íeignum hins, hvernig sem háttað sé skráningu og þinglýsingu eignarheimilda, sésýnt fram á að eignamyndun hafi orðið á sambúðartíma þegar báðir aðilar hafilagt sitt af mörkum. Sé þannig litið fram hjá nafnskráningu eigna til þess aðkomast að sann­gjarnri niðurstöðu um skiptingu þeirra. Við mat á framangreindusé m.a. horft til lengdar sambúðar, fjárhagslegrar samstöðu aðila ogtekna. Sóknaraðili byggiraðalkröfu sína á því að hún eigi tilkall til helmingshlutar í hluta varnar­aðilaí A ehf., óháð skráningu. Aðilar hafi verið með sameiginlegan fjárhag og taliðfram sameiginlega til skatts allt frá árinu 1999 fram til tekjuárs 2012. Ískatt­framtali aðila 2010 sé sérstaklega tilgreint, vegna flutnings álögheimili varnaraðila milli Íslands og Svíþjóðar, að aðilar séu enn í sambúðog með sam­eigin­legan fjárhag og óski því eftir áframhaldandi samsköttun.Varnaraðili hafi séð um gerð skattframtala aðila og stafi skýringin því fráhonum. Sóknaraðili vísartil þess allar eignir aðila hafi orðið til á sambúðartíma með sam­eiginleguframlagi beggja. Þau hafi verið ung að árum þegar samband þeirra hófst og bæðieignalaus. Tekjur aðila hafi verið í sameiningu nýttar til reksturs heimilis,af­borgana skulda og eignamyndunar og hafi laun sóknaraðila að jafnaði veriðlögð inn á reikning varnaraðila. Hin fjárhagslega samstaða á sambúðartíma séfullkomlega hliðstæð því að um hjúskap hafi verið að ræða.Hvað varðar eignvarnaraðila í A ehf. þá vísar sóknaraðili til þess að eignin hafi myndast ásambúðartíma og með framlagi beggja. Á meðan varnaraðili hafi unnið við stofnunfélagsins, á þeim tíma sem sóknaraðili var í námi í Svíþjóð, hafi varnaraðilium tíma verið atvinnulaus. Launatekjur sóknaraðila í starfsnáminu hafi þvíverið eina tekjulind fjölskyldunnar á þessum tíma. Í framhaldi af því hafivarnaraðili til að byrja með verið á lágmarkslaunum hjá A ehf. Starf varnaraðilahafi aukist jafnt og þétt og hafi hann þurft að ferðast mikið milli Íslands ogSvíþjóðar. Sókn­araðili hafi ekki getað verið á sama tíma í fullu starfsnámi ogséð jafnframt um báða drengi aðila í fjarveru varnaraðila. Hún hafi því flustheim með þá 2011 og lokið námi sínu hérlendis. Námslok hafi þó frestast nokkuðþar sem sóknaraðili hafi verið áfram í skertu starfshlutfalli eftir að heim varkomið, svo að varnaraðila væri kleift að vinna jafn mikið og raun bar vitni viðstarf sitt og uppbyggingu félagsins. Slíka ákvörðun hefði sóknaraðili ekkitekið í samráði við varnaraðila, nema ljóst væri að hann stæði að uppbyggingufélagsins í þágu þeirra beggja og fjölskyldunnar, svo sem varnaraðili hafiítrekað lýst yfir við sóknaraðila. Því verði að telja sanngjarnt og eðlilegt aðsókn­araðili eigi helmingstilkall til hluta varnaraðila í því. Verulega myndihalla á sóknar­aðila við uppgjör fjárskipta þessara, ef þessari eignvarnaraðila yrði haldið utan skipta og teldist til séreignar hans. Þá kveður sóknaraðiliað aðilar séu sammála um að skipta öðrum eignum sínum til jafns, þar á meðalfasteign að [...], sem sé eingöngu skráð sem þinglýst eign varnaraðila. Þessifasteign, sem og aðrar fasteignir aðila, hafi verið taldar fram í skatt­framtalisóknaraðila 2013, vegna tekjuárs 2012, en ekki varnaraðila, en aðilar hafi ekkinotið samsköttunar það ár. Sóknaraðili telur að þetta sýni fram á að aðilarhafi átt og litið svo á að þær eignir sem mynduðust á sambúðartíma væru sameignþeirra beggja.Málsástæður varnaraðilaVarnaraðili vísar til þess að engin heildstæð löggjöf sé til umóvígða sambúð hér á landi ólíkt hjúskap. Í hjúskaparlögum nr. 31/1993 sé aðfinna yfirgripsmiklar reglur, m.a. um réttindi og skyldur og um fjármál hjóna,en samkvæmt 1. gr. laganna sé tekið skýrt fram að þau gildi ekki um óvígðasambúð. Engar sérstakar skráðar lagareglur gildi því um um skiptingu eignasambúðarfólks við slit á sambúð. Varnaraðili byggir áþeirri meginreglu að við fjárslit við lok óvígðrar sambúðar eigi hvor einstaklingurþær eignir sem hann komi með í sambúð og eignist meðan á sambúð standi, nemasérstaklega hafi verið samið um annað. Litið sé á sambúðarfólk sem tvosjálfstæða einstaklinga og um fjármál þeirra fari eftir almennum reglum fjár­muna­réttar.Hvor aðili haldi þeim eignum og skuldum sem hann sé skráður fyrir. Opinbereignaskráning veiti líkindi fyrir eignarrétti. Haldi annar aðila fram að skrán­ingeignarhalds sé röng beri honum að sanna sérstakt framlag sitt tileignamyndunar, það er að framlög aðila til eignamyndunar eigi að leiða tilannarrar niðurstöðu. Strangar kröfur séu gerðar til sönnunar á því að verðmætisem myndast á sam­búðartíma verði talin sameign aðila með þessum hætti. Afdómafordæmum megi ráða að aðallega sé horft til beinna fjárframlaga enHæstiréttur hafi hert skilyrði fyrir því að dæma sambúðaraðila eignarhlutdeildí eignum hins aðilans vegna vinnuframlags á heimili frá því sem var hér áðurfyrr þegar á stundum var horft til „ráðskonukaups“, enda sé um allt aðraaðstöðu að ræða þegar málið lúti að sambúð tveggja lang­skóla­genginna aðila ávinnumarkaði.Hvað varðivinnuframlag á heimili, hafi aðilar sinnt heimili og börnum nær jafnt.Varnaraðili mótmælir fullyrðingum sóknaraðila um hið gagnstæða. Oftast hafiverið gott jafnræði en á stundum hafi annar aðili sinnt heimili og börnum meirasamkvæmt sam­komulagi aðila svo hinn gæti stundað nám eða vinnu. Varnaraðili vísartil þess að beint fjárframlag hans til heimilis aðila og sam­eigin­legrafjárfestinga í fasteignum og bifreiðum hafi verið miklu hærra en sóknaraðila.Þær eignir hafi þó verið skráðar meðvitað á báða sambúðaraðila, sem og skuldirþeim tengdar. Varnaraðili hafi lagt til 69% fjárframlags aðila en sóknaraðili31% á sam­búð­ar­tíma. Í samræmi við meginreglu um fjárskipti við slit á sambúðbæri honum í raun hærri hlutdeild en opinber skráning segir til um, s.s. ífasteignum sem skráðar eru á báða aðila, bifreiðum og innbúi, vegna hærraframlags hans. Varnaraðilimótmælir fullyrðingum sóknaraðila þess efnis að í gildi sé sam­komu­lag umskipti þeirra eigna og skulda sem á aðilum hvíli. Varnaraðili bendir á aðaðilar hafi frá upphafi litið svo á að arfur sóknaraðila á hennar reikningi séeign sóknaraðila en ekki sameign þeirra. Varnaraðili byggir á því að sóknaraðili eigi engan rétt til hlutdeildar íA ehf. Einka­hlutafélög varnaraðila hafi einungis tengst atvinnu hans. A ehf.hafi verið stofnað af hálfu varnaraðila og hafi hlutir varnaraðila veriðskráðir á nafni hans frá upp­hafi, ólíkt sameiginlegum fjárfestingum aðila.Félagið hafi verið hugarfóstur varnar­aðila, og ásamt því að vera stofnandifélagsins, hafi hann verið forstjóri þess og helsta driffjöður frá upphafi.Eina beina framlag til verðmætaaukningar eftir stofnun þess, hafi verið eiginvinna varnaraðila. Án varnaraðila hefði því ekki verið um nein verðmæti aðræða. Því sé hvorki sanngjarnt né eðlilegt að líta á hlut varnaraðila í félag­inueins og hverja aðra hluti hjá félagi í stöðugum rekstri. Verðmæti A ehf.,viðskiptavild og framgangur, hafi verið og sé nátengdur framlagi varnaraðilatil fram­tíðar, í formi leiðsagnar og vinnuframlags. Varnaraðili vísartil þess að sóknaraðili beri sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi lagt eitthvaðþað til rekstrar A ehf. sem réttlætt gæti að henni yrði játaður eignar­hlutur ífélaginu í andstöðu við skráðar heimildir. Engin sönnun hafi verið færð fyrirslíku. Varnaraðilimótmælir þeirri fullyrðingu sóknaraðila að hann hafi verið atvinnulaus á þeimtíma sem hann hafi unnið að uppbyggingu A ehf. og að launatekjur sókn­ar­aðilahafi verið eina tekjulind fjölskyldunnar. Á tímabilinu 2009-2013 hafi heildar­tekjurvarnaraðila verið hærri en tekjur sóknaraðila og hafi hann lagt þær tilreksturs heimilisins. Þá mótmælir varnaraðili staðhæfingu sóknaraðila um aðframlag sókn­araðila til heimilis hafi á þeim tíma verið meira en varnaraðila.Fyrri hluta þessa tíma hafi varnaraðili sinnt heimili og börnum meir, ensóknaraðili síðari hluta. Þannig sé af og frá að eignamyndun varnaraðila í Aehf. hafi orðið til með framlagi beggja. Jafnvel þó að metið yrði aðvinnuframlag sóknaraðila á heimili hafi verið meira á til­greindu tímabili, séþví alfarið hafnað að slíkt sé nægjanlegt þannig að réttlætt gæti eignatilkallsóknaraðila í eign varnaraðila í félaginu. Varnaraðili vísartil þess að sóknaraðili hafi ekki átt þátt í stofnun A ehf., hafi aldrei veriðskráð fyrir neinum eignum eða öðru í tengslum við félagið, aldrei komið aðvinnu við félagið eða innt af hendi nein fjárframlög til þess rekstrar. Varnaraðili bendirá að jöfn skráning annarra eigna aðila, þ.e. fasteigna og bifreiða, sýni aðaðilar álitu þær eignir sameiginlegar en ekki aðrar eignir, s.s. félög í eiguvarnaraðila eins og A ehf. Ætlunin hafi þannig verið að sameiginlegar eigniryrðu skráðar að jöfnu. Varnaraðili kveður að fasteignin að [...] hafi rang­legaeinungis verið skráð á hans nafn. Báðir aðilar hafi frá upphafi viðurkennt aðþrátt fyrir það sé um sameign að ræða. Varnaraðili byggir á því að niðurstaða umhelmingshlutdeild sóknaraðila í A ehf. yrði verulega ósanngjörn, sé litið tileðlis þeirrar eignar sem um ræði. Eðli sprota­fyrir­tækja sé slíkt, að verðmætibyggjast upp á löngum tíma. Uppbyggingufélagsins hafi ekki verið lokið við sambúðarslit aðila 2013. Mögulegverðmætaaukning hafi átt sér stað bæði fyrir og í verulegum mæli eftirsambúðarslit. Varnaraðili hafi innt af hendi persónulegt vinnuframlag sitt,bæði fyrir og eftir sambúðarslit.Til stuðnings varakröfu sinni bendirvarnaraðili á að frá því að störf hófust við félagið í apríl 2009 og tiloktóber 2016 séu liðnir 90 mánuðir. Þar af hafi sambúð aðila staðið yfir í 50mánuði. Þar sem engin leið sé að verðmeta sprotafyrirtæki, eins og A ehf., áeinstökum tímum mætti líta á verðmætaaukningu félagsins á línulegan hátt alltfrá stofnun til dagsins í dag. Ef fallist yrði á að sóknaraðili ætti einhvernrétt til hlutdeildar væri einungis unnt að reikna þá hlutdeild af þeirriverðmætaaukningu sem félli undir sambúðartíma. Með því væri aldrei hægt aðkomast að þeirri niður­stöðu að hlutdeild sóknaraðila við skipti væri helmingurþeirra hluta sem varnaraðili á. IVNiðurstaðaMál þetta lýtur aðágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli sóknar­aðila ogvarnaraðila, vegna loka óvígðrar sambúðar þeirra. Málsaðila greinir á um hvortsóknaraðili eigi tilkall til hlutarvarnaraðila í einkahlutafélaginu A. Sóknar­aðili byggir kröfu sína áfjárhagslegri samstöðu aðila og því að eignamyndun varnaraðila í félaginu hafiorðið til á sambúðartíma með framlagi þeirra beggja. Varnar­aðili hafnar kröfusóknaraðila og vísar meðal annars til þess að eina beina fram­lag tilverðmætaaukningar félagins eftir stofnun þess hafi verið eigin vinna varnar­aðila.Sóknaraðili hafi ekki komið að stofnun félagsins, vinnu við það né innt af hendi fjár­framlögtil rekstrar þess. Engar lögfestarreglur eru um skipti eigna við lok óvígðrar sambúðar. Samkvæmt dóma­framkvæmd Hæstaréttar ber við slitsambúðar að líta á sambúðarfólk sem tvo sjálf­stæða einstaklinga og gildir þású meginregla að hvor aðili taki þær eignir sem hann átti við upphaf sambúðareða eignaðist meðan á sambúðinni stóð. Er almennt litið svo á að þinglýstareignarheimildir og opinber skráning eigna veiti líkindi fyrir eignarrétti. Þrátt fyrir framangreint hefur í dómaframkvæmdréttarins verið viðurkennt að sambúðarmaki geti átt tilkall til hlutdeildar íeignum hins, hvernig sem háttað er skráningu og þinglýsingu eignarheimilda,sýni sá sambúðarmaki fram á að eigna­myndun hafi orðið á sambúðartíma þegarbáðir aðilar hafi lagt sitt af mörkum. Í sam­ræmi við þetta hvílir ásóknaraðila sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi innt af hendi bein og óbeinframlög til eignamyndunar í A ehf. á sambúðartímanum og er sönnun í þeim efnumforsenda þess að fallist verði á kröfu hennar.Eins og rakiðhefur verið voru málsaðilar skráð í sambúð í um 15 ár og eignuðust þau tvodrengi á sambúðartímanum. Báðir aðilar lögðu aflafé sitt til reksturs heim­ilisins,kaupa á fasteignum og bifreiðum, afborgana skulda og annarra útgjalda. Þautöldu saman fram til skatts öll árin, að undanskildum tekjuárunum 2012 og 2013.Samkvæmt framlögðum skattframtölum aflaði varnaraðili hærri tekna öll sam­búðar­árin,að undanskildum tekjuárunum 2009 og 2010. Meðal eigna aðila eru fjórar fast­eignir.Þrjár þeirra eru þinglýstar eignir beggja aðila en ein þeirra er þinglýst eignvarnar­aðila. Aðilar eru sammála um að sú fasteign sé samt sem áður sameignþeirra og töldu þau fram helmings eignarhlut hvort í fasteigninni til skatts.Þeim ber saman um að fasteignakaupin hafi verið á ábyrgð beggja enda voru þauaðallega fjármögnuð með lánum, sem ýmist voru sameiginleg eða hvert á sínumaðilanum. Af framangreindu er ljóst að með aðilum var fjárhagsleg samstaða ásambúðartímanum. Það eitt og sér nægir þó ekki til þess að sóknaraðili eigisjálfkrafa rétt til tilkalls helmings í hlut varnar­aðila í A ehf. heldur verðiað líta til fleiri þátta. Á sambúðartíma menntuðu báðiraðilar sig. Sóknaraðili stundaði [...] og lauk [...] árið 2005. Varnaraðili lauk grunnnámi sínu í [...] vorið 1999. Umsvipað leyti stofnaði hann hugbúnaðarfyrirtæki og vann við uppbyggingu þess.Varnaraðili hóf nám við háskóla í Bandaríkjunum haustið 2006 og varð sóknar­aðilieftir á Íslandi með drengina, en sá yngri var þá nýfæddur. Sóknaraðili flutti,ásamt þeim, til varnaraðila tæpu ári síðan. Aðilar fluttust aftur til Íslandshaustið 2008. Sóknaraðili hóf þá starfsnám í [...] en varnaraðili starfaðiörstutt hjá banka og í framhaldinu hjá [...] um nokkurra mánaða skeið.Varnaraðili stofnaði svo A ehf. í mars 2009. Um haustið sama ár fluttu aðilartil Svíþjóðar þar sem sóknaraðili hóf framhaldsnám í [...]. Varnaraðili vann áþessum tíma við uppbyggingu A ehf. Vorið 2011 fluttu aðilar með drengina tilÍslands. Þau greinir á um ástæðu þess. Sóknaraðili kveður að það hafa veriðvegna mikillar fjarveru varnaraðila frá heimili þeirra í Svíþjóð, í tengslumvið upp­bygg­inguna, sem hafi orðið þess valdandi að hún hafi ekki getað sinntframhaldsnámi sínu sem skyldi, en varnaraðili kveður að þau hafi viljað búa nærættingjum og vinum. Allt að einu er ljóst að um sameiginlega ákvörðun málsaðilavar að ræða og getur það atriði ekki ráðið úrslitum í málinu, né heldur aðmeiri ábyrgð á heimilisrekstrinum kunni að hafa hvílt á herðum sóknaraðilaeftir að heim var komið. Í framburði varnaraðila fyrir dóminum kom fram að hannhefði greitt fyrir hlut sinn í A ehf. með tekjum sínum frá [...] ogstarfslokagreiðslum frá nafngreindum banka. Endanlegt fjárframlag hans tilstofnunar félagsins hafi verið 191.000 krónur. Sóknaraðili hefur ekki lagt framnein gögn því til stuðnings að hún hafi innt af hendi greiðslur fyrir stofnfé ífélaginu. Að mati dómsins skiptir þó ekki öllu máli, fyrir niðurstöðu málsins,hvort umrætt fjárframlag hafi komið frá varnar­aðila eða úr sameiginlegumsjóðum aðila enda um lága fjárhæð að ræða í samanburði við tekjur og eignirþeirra. Sú staðhæfing sóknaraðila að launatekjur hennar í starfs­náminu íSvíþjóð hafi, þegar varnaraðili stóð að uppbyggingu félagsins, verið megintekju­lind fjölskyldunnar stenst ekki skoðun. Varnaraðili hefur vísað til þessað þó að hann hafi ekki fengið greidd laun frá félaginu fyrr en snemma árs 2010hafi hann fengið greiðslur frá Vinnumálastofnun vegna úrræðis sem hann nýttisér sem hét „Þróun eigin viðskiptahugmyndar“. Samkvæmt framlögðumskattframtölum fékk sóknar­aðili 4.411.528 krónur í tekjur fyrir árið 2009 envarnaraðili 3.032.742 krónur. Árið 2010 voru tekjur sóknaraðila 5.770.192krónur og varnaraðila 5.513.040 krónurAð mati dómsinsverður að líta til þess að varnaraðili stóð einn að stofnun A ehf. í mars 2009,þ.e. um fjórum árum áður en aðilar slitu samvistum. Þeirri stað­hæfinguvarnaraðila að félagið hafi veriðhugarfóstur hans, hann hafi verið forstjóri þess og helsta driffjöður fráupphafi, byggt upp rekstur félagsins og unnið fyrir það til dagsins í dag, hefurekki verið mótmælt af hálfu sóknaraðila. Hafa hlutir í félaginu einungis veriðskráðir á nafn varnaraðila frá upphafi, ólíkt öðrum fjár­fest­ingum aðila.Óumdeilt er að sóknaraðili kom aldrei að rekstri félagsins. Með hliðsjón aföllu því sem að framan er rakið, verður því að hafna kröfu sóknaraðila um aðhenni beri helmingshlutdeild í félaginu. Eftir atvikumþykir rétt að málskostnaður falli niður. KolbrúnSævarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kröfu sóknaraðila, K, um að við skipti til fjárslitavið lok óvígðrar sambúðar með henni og varnaraðila, M, verði miðað við að skiptverði til helminga hlutum varnaraðila í félaginu A ehf., er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 51/2022
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Faðerni Erfð Aðild
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfum A og B um að viðurkennt yrði að þær væru erfingjar J. A og B reistu kröfur sínar á því að sýnt hefði verið fram á með mannerfðafræðilegri rannsókn að faðir þeirra, K sem lést 2006, hefði í raun verið sonur J. Þær væru því niðjar J og bæri arfur eftir hann á grundvelli 1. töluliðar 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af skýrum texta 1. töluliðar 1. gr. erfðalaga, lögskýringargögnum og lögbundnum skilyrðum um feðrun barna samkvæmt 1. mgr. 3. gr. barnalaga leiddi að niðurstaða mannerfðafræðilegra rannsókna nægi ekki ein og sér til viðurkenningar erfðatilkalls. Ekki var því talið tækt, hvað sem liði sönnunargildi og tölfræðilegum líkindum fyrirliggjandi mannerfðafræðilegrar rannsóknar, að leggja hana til grundvallar erfðarétti A og B. Var hinn kærði úrskurður staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 8. september 2022 en kærumálsgögn bárust réttinum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 5. september 2022 þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfum sóknaraðila um að viðurkennt verði að þær séu erfingjar J.3. Sóknaraðilar krefjast þess að framangreind krafa þeirra verði tekin til greina. Þá krefjast þær þess að varnaraðilum verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti.4. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar.5. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 10. janúar 2023.Ágreiningsefni6. Ágreiningur málsins lýtur að kröfu sóknaraðila um að viðurkennt verði að þær séu erfingjar J sem lést í apríl 2017. Dánarbú hans var tekið til opinberra skipta í byrjun árs 2018 og hafa allir varnaraðilar stöðu lögerfingja í dánarbúinu.7. Með úrskurði Landsréttar 5. september 2022 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu sóknaraðila.8. Kæruleyfi í málinu var veitt 26. október 2022 með ákvörðun nr. 2022-117 á þeirri forsendu að dómur í því gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin væri reist á, einkum hvort tilkall til arfs á grundvelli 1. töluliðar 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962 sé fortakslaust háð því að fyrir liggi staðfest faðerni að barnalögum.Málsatvik9. Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 7. febrúar 2018 var dánarbú J, sem lést 22. apríl 2017, tekið til opinberra skipta.0. Sóknaraðilar eru börn K sem lést árið 2006. Málatilbúnaður þeirra grundvallast á því að K hafi verið rangfeðraður og hann hafi í raun verið sonur fyrrgreinds J. Á þeim grunni beri þeim arfur úr dánarbúi J. Jafnframt skuli falla niður arfstilkall annarra núverandi lögerfingja hans á grundvelli lögerfðareglna. Varnaraðilar eru hluti lögerfingja J, tvö systkini hans og fimm bræðrabörn.1. Framangreindu til staðfestingar vísa sóknaraðilar til þess að amma þeirra, L, höfðaði árið 2016 mál til vefengingar á faðerni sonar síns, fyrrgreinds K. Með dómi Héraðsdóms Vesturlands 11. apríl 2017 var viðurkennt að M hefði ekki verið faðir K. Var sú niðurstaða reist á álitsgerð rannsóknarstofu í réttarlæknisfræði 7. febrúar 2017 þess efnis að líkurnar á því að J hefði verið faðir K væru meiri en 99%.2. L höfðaði í kjölfarið, 28. apríl 2017, faðernismál gegn lögerfingjum J til viðurkenningar á því að hann hefði verið faðir sonar síns, K. L lést tveimur dögum eftir málshöfðunina. Í úrskurði héraðsdóms í því máli 31. október 2017 var ekki fallist á að lagaskilyrði væru til þess að dánarbú L gæti tekið við aðild málsins til sóknar og var því vísað frá dómi. Hæstiréttur staðfesti þann úrskurð með dómi 7. desember sama ár í máli nr. 722/2017.3. Sóknaraðilar höfðuðu á fyrri hluta árs 2018 mál gegn lögerfingjum J og kröfðust þess að viðurkennt yrði með dómi að hann hefði verið faðir K. Með dómi Hæstaréttar 6. október 2021 í máli nr. 17/2021 var málinu vísað frá héraðsdómi þar sem sóknaraðilar fullnægðu ekki áskilnaði 1. mgr. 10. gr. barnalaga nr. 76/2003 um að geta átt aðild til sóknar í því. Í dóminum segir í lið 21:Af gögnum málsins verður ráðið að einu hagsmunir áfrýjenda af því að fá viðurkenningu á faðerni látins föður síns séu að þær hyggist reisa tilkall til arfs úr dánarbúi [J] á dómi þar um. Arfstilkall er ekki þáttur í þeim réttindum barns sem lýst er í barnalögum þótt faðernisviðurkenning samkvæmt lögunum renni stoðum undir kröfu um arf samkvæmt ákvæðum erfðalaga nr. 8/1962. Þótt þessir hagsmunir búi að baki kröfu um faðernisviðurkenningu verður í ljósi framangreindra sjónarmiða um markmið aðildarreglna barnalaga í faðernismálum, sem löggjafinn hefur tekið skýra afstöðu til, ekki fallist á að slíkir hagsmunir leiði til þess að víkja beri til hliðar ákvæði 1. mgr. 10. gr. barnalaga vegna fyrirmæla 70. gr. stjórnarskrárinnar.4. Að fenginni þeirri niðurstöðu var haldinn skiptafundur í dánarbúi J 19. nóvember 2021. Á fundinum kom fram ágreiningur um arfstilkall sóknaraðila. Með bréfi 30. sama mánaðar vísaði skiptastjóri búsins ágreiningnum til héraðsdóms á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 53. gr., laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.Löggjöf5. Í 1. gr. erfðalaga er mælt fyrir um hverjir teljast til lögerfingja. Samkvæmt 1. tölulið greinarinnar eru þeirra á meðal eftirfarandi:Börn arfleifanda og aðrir niðjar. Óskilgetið barn erfir föður og föðurfrændur og þeir það, ef það er feðrað með þeim hætti, sem segir í löggjöf um óskilgetin börn. Um erfðarétt kjörbarns og arf eftir það fer samkvæmt 5. gr.6. Í athugasemdum með 1. tölulið 1. gr. frumvarps til erfðalaga kom eftirfarandi fram:Í 1. tölulið 1. gr. er áskilið, að börn séu feðruð með þeim hætti, sem fyrir ermælt í löggjöf um óskilgetin börn. Með þessu ákvæði er tekið af skarið um það,að viðurkenning á faðerni barns þurfi að verða með þeim formhætti, sem áskiliðer í þessari löggjöf á hverjum tíma, sbr. nú 3. og 18. gr. laga nr. 87/1947. Annarskonar viðurkenning á faðerni barns skapar því ekki erfðatengsl milli barns og föðurþess og föðurfrænda. Er þetta ákvæði skýrara en í gildandi erfðalögum.7. Í 2. gr. laganna er nánar mælt fyrir um erfðarétt afkomenda en þar kemur fram í 1. mgr. að maki erfi 1/3 hluta eigna, þegar börn eru á lífi, en 2/3 hluta erfi börnin að jöfnu. Sé maka ekki til að dreifa, taka börn og aðrir niðjar allan arf. Í 2. mgr. segir að hafi barn andast á undan arfleifanda þá erfi börn þess þann hluta sem því hefði borið. Firnari niðjar taki arf með sama hætti.8. Í 2. gr. barnalaga er að finna reglur um börn hjóna og foreldra í skráðri sambúð. Þá fjallar 3. gr. laganna um það hvernig faðerni barns skal ákvarðast eigi reglur 2. gr. ekki við, sbr. 1. mgr. 3. gr.:Ef feðrunarreglur 2. gr. eiga ekki við verður barn feðrað með faðernisviðurkenningu manns, sbr. 4. gr., samþykki skv. 6. gr. eða dómsúrlausn, sbr. II. kafla.9. Ekki eru efni til að fjalla hér nánar um ákvæði barnalaga en svo sem fyrr segir var því hafnað með dómi Hæstaréttar í máli nr. 17/2021 að sóknaraðilar gætu átt aðild að dómsmáli til feðrunar K.Niðurstaða20. Í greinargerð sinni til réttarins samkvæmt 172. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála voru ekki hafðar uppi dómkröfur í málinu af hálfu varnaraðila. Við munnlegan flutning þess lýsti lögmaður þeirra því yfir að krafist væri staðfestingar hins kærða úrskurðar. Standa ákvæði laga nr. 91/1991 því ekki í vegi að sú krafa komist að í málinu.21. Sóknaraðilar byggja á því að ekki fái staðist að reglur barnalaga um málsaðild í faðernismálum skuli alfarið ráða túlkun á 1. tölulið 1. gr. erfðalaga, sbr. forsendur hins kærða úrskurðar, og útiloki með því sóknaraðila frá því að vera taldir niðjar föðurafa síns með þeim afleiðingum að varnaraðilar, sem hafi stöðu útarfa, njóti arfs eftir hann en ekki raunverulegir niðjar. Af framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 17/2021 sé ekki hægt að álykta að sóknaraðilar geti ekki tekið arf eftir J og að Landsréttur mistúlki dóm réttarins að þessu leyti. Jafnframt telja sóknaraðilar að þröng túlkun Landsréttar á ákvæði 1. töluliðar 1. gr. erfðalaga, sem sett hafi verið áður en unnt var að staðreyna faðerni með mannerfðafræðilegum rannsóknum, geti ekki staðist með hliðsjón af þeirri þróun sem orðið hafi á vettvangi slíkra rannsókna. Frá því að erfðalögin hafi verið sett árið 1962 hafi slíkar rannsóknir komið til og á grundvelli þeirra sé unnt að staðreyna faðerni með allt annarri og meiri vissu en hægt hafi verið við setningu laganna. Sú staða sé uppi í þessu máli og beri að líta svo á að K hafi vegna þess verið feðraður og J sé faðir hans. Ákvæði erfðalaga verði að túlka í samræmi við þann ríka löggjafarvilja sem fram hafi komið við setningu laganna um að tryggja erfðarétt afkomenda arfláta. Enn fremur byggja sóknaraðilar á því að dómaframkvæmd og fræðikenningar styðji þá niðurstöðu að unnt sé að gera erfðatilkall á grundvelli erfðalaga án þess að áður hafi verið leyst úr faðerni með formlegum hætti.22. Varnaraðilar hafna því að sóknaraðilar geti átt tilkall til arfs eftir J enda hafi ekki verið fallist á kröfu þeirra um viðurkenningu á að J væri faðir K og vísa þar um til dóms Hæstaréttar í máli nr. 17/2021. Af þeirri niðurstöðu leiði að ekki sé á valdi sóknaraðila að koma á lögerfðatengslum við J. Tilkoma mannerfðafræðilegra rannsókna fái ekki breytt gildandi fyrirmælum laga um feðrun og erfðarétt.23. Núgildandi reglur erfðalaga, sem lögfestar voru 14. mars 1962, voru afrakstur norrænnar samvinnu. Um svipað leyti voru sett erfðalög á öðrum Norðurlöndum sem byggðust á sama grundvelli þótt sérreglur hafi verið settar um tiltekin atriði í einstökum ríkjum. Á þeim rúmlega sextíu árum sem liðin eru hefur hvorki farið fram heildarendurskoðun á íslenskum erfðalögum né grundvallarbreytingar verið gerðar á 1. gr. erfðalaga, en hins vegar hafa verið sett ný lög um erfðarétt í Danmörku og Noregi.24. Svo sem að framan getur hafa þegar verið rekin nokkur dómsmál sem tengjast faðerni K. Með fyrrnefndum dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. apríl 2017 var viðurkennt að M hefði ekki verið faðir K en með dómi Hæstaréttar í máli nr. 17/2021 var því sem fyrr segir hafnað að sóknaraðilar gætu, vegna fyrirmæla 10. gr. barnalaga, átt aðild að máli þar sem höfð var uppi krafa um að J hefði verið faðir K. Í máli þessu hafa sóknaraðilar síðan kosið að láta reyna á það með sjálfstæðum hætti hvort þeir njóti allt að einu erfðaréttar eftir J á grundvelli 1. mgr. 1. gr. erfðalaga. 25. Hér fyrr eru rakin þau fyrirmæli 1. töluliðar 1. gr. erfðalaga að barn taki arf hafi það verið feðrað með þeim hætti sem segir í löggjöf um óskilgetin börn. Það verður, samkvæmt 1. mgr. 3. gr. barnalaga, gert með þrennum hætti. Á grundvelli faðernisviðurkenningar, samþykkis eða dóms. Þessi lögbundnu skilyrði eru formlegs eðlis og eru þau tæmandi talin í ákvæðinu. Af því leiðir að sönnun um erfðatilkall á grundvelli feðrunar getur ekki lotið að öðru en því að einhverju þessara skilyrða sé fullnægt.26. Hvað varðar tilvísun sóknaraðila til dóma og fræðikenninga leiddra af þeim þess efnis að fallist hafi verið á að unnt sé að skera úr um faðerni í málum sem lúta að kröfu um erfðatilkall, sbr. tilvitnaða dóma Hæstaréttar 22. nóvember 1976 í máli nr. 46/1975 sem birtur er á bls. 955 í dómasafni réttarins það ár, 28. nóvember 1977 í máli nr. 9/1976 sem birtur er á bls. 1201 í dómasafni réttarins það ár og 28. febrúar 1983 í máli nr. 182/1982 sem birtur er á bls. 415 í dómasafni réttarins það ár, er til þess að líta að í öllum þeim málum var erfðatilkalli viðkomandi aðila hafnað vegna þess að lögformleg faðernisviðurkenning lá ekki fyrir. Önnur ályktun verður heldur ekki dregin af dómi Hæstaréttar 8. maí 2009 í máli nr. 160/2009. Dómarnir staðfesta það eitt að málshöfðun við þær kringumstæður var talin heimil þótt ekki lægi fyrir formleg staðfesting faðernis en af þeim verður ekki dregin sú ályktun að heimilt sé að túlka 1. tölulið 1. gr. erfðalaga með öðrum hætti en leiðir af orðunum „ef það er feðrað með þeim hætti, sem segir í löggjöf um óskilgetin börn“, sbr. nú 1. mgr. 3. gr. barnalaga.27. Með hliðsjón af skýrum texta 1. töluliðar 1. gr. erfðalaga, lögskýringargögnum og lögbundnum skilyrðum um feðrun barna samkvæmt 1. mgr. 3. gr. barnalaga leiðir að niðurstaða mannerfðafræðilegra rannsókna nægir ekki ein og sér til viðurkenningar erfðatilkalls þó svo að slíkar niðurstöður geti legið til grundvallar faðernisviðurkenningu eða dómi í faðernismáli. Er jafnframt til þess að líta að miklu máli skiptir að lagagrundvöllur erfðatilkalls sé traustur og fyrir fram afmarkaður. Það er hins vegar verkefni löggjafans en ekki dómstóla að kveða á um inntak og efnisskilyrði slíks réttar. Að framangreindu virtu er því ekki tækt, hvað sem líður sönnunargildi og tölfræðilegum líkindum fyrirliggjandi mannerfðafræðilegrar rannsóknar, að leggja hana til grundvallar erfðarétti sóknaraðila.28. Af öllu framangreindu leiðir að hinn kærði úrskurður verður staðfestur. Kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=57034511-1fd3-4a33-bd53-186c23015961&verdictid=7a998282-effb-490e-b753-0388187b593a
Mál nr. 477/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. sama mánaðar kl. 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Að því frágengnu krefst varnaraðili þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og verði gæsluvarðhaldsvist án takmarkana. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 131/1999
Virðisaukaskattur Dráttarvextir Málskostnaður Endurgreiðsla ofgreidds fjár
H hafði greitt Í virðisaukaskatt vegna ábyrgðarviðgerða auk álags samkvæmt úrskurði skattstjóra. Eftir að yfirskattanefnd hafði komist að þeirri niðurstöðu að skatturinn hefði verið ranglega á lagður fékk H hann endurgreiddan. Ágreiningur reis með H og Í, meðal annars um hvaða vexti endurgreiðslukrafa H bæri. Talið var að krafan bæri dráttarvexti samkvæmt meginreglu um kröfur um ofgreitt fé. Ekki var fallist á kröfu H um greiðslu lögmannskostnaðar úr hendi Í vegna meðferðar málsins hjá skattyfirvöldum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 3.362.734 krónur, en til vara 1.759.975 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 1995 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins hefur áfrýjandi um árabil fengist meðal annars við innflutning bifreiða og vinnuvéla ásamt því að annast viðgerð þeirra. Með bréfi 12. mars 1993 kynnti ríkisskattstjóri áfrýjanda skýrslu eftirlitsskrifstofu sinnar um athugun á virðisaukaskattskilum hans á tímabilinu frá ársbyrjun 1990 til loka október 1992. Vísað var til þess að í skýrslunni hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að virðisaukaskatti virðist ekki hafa verið skilað af greiðslum úr hendi erlendra framleiðenda bifreiða og vinnuvéla vegna svokallaðra ábyrgðarviðgerða á fyrrnefndu tímabili. Var áfrýjanda gefinn kostur á að tjá sig um þetta, sem hann færði sér í nyt með bréfi 22. mars 1993, þar sem færð voru fram rökstudd mótmæli gegn skyldu hans til greiðslu virðisaukaskatts af nefndum tekjum. Með bréfi 5. maí 1993 leitaði ríkisskattstjóri frekari upplýsinga hjá áfrýjanda, sem veitti þær 12. sama mánaðar. Ríkisskattstjóri tilkynnti síðan áfrýjanda með bréfi 21. janúar 1994 ákvörðun sína um að gera honum að greiða viðbót á virðisaukaskatt af þessum ástæðum, samtals 39.407.846 krónur, auk álags að fjárhæð 7.965.792 krónur. Hinn 17. febrúar 1994 kærði áfrýjandi þessa ákvörðun til ríkisskattstjóra, sem staðfesti hana með úrskurði 21. september sama árs. Þann úrskurð kærði áfrýjandi til yfirskattanefndar 3. október 1994. Með bréfi 9. nóvember 1994 beindi tollstjórinn í Reykjavík því til áfrýjanda að samkvæmt skrám embættisins stæði hann í skuld vegna virðisaukaskatts frá árunum 1990 til 1992, sem næmi ásamt dráttarvöxtum samtals 70.002.014 krónum. Yrði krafist fjárnáms fyrir skuldinni að liðnum átta dögum ef hún yrði ekki greidd. Þá tilkynnti tollstjórinn áfrýjanda 16. nóvember 1994 að samkvæmt ákvörðun fjármálaráðuneytisins yrði hætt að veita honum greiðslufrest í tolli 21. sama mánaðar vegna vanskila á fyrrnefndum gjöldum. Leitaði áfrýjandi þá eftir því við skattstjórann í Reykjavík að fjórum nánar tilteknum erlendum framleiðendum bifreiða og vinnuvéla yrði endurgreiddur virðisaukaskattur af greiðslum til áfrýjanda vegna ábyrgðarviðgerða. Skattstjórinn varð við þeirri málaleitan 24. nóvember 1994 og mælti svo fyrir að greiða skyldi áfrýjanda fyrir hönd erlendu framleiðendanna samtals 39.387.070 krónur. Áfrýjandi framseldi þessa greiðslu tollstjóranum í Reykjavík 30. nóvember 1994 og gerði í bréfi af því tilefni meðal annars svofelldan fyrirvara: „Haldið er fast við öll mótmæli við skattlagningu þessari sbr. sjónarmið af hálfu fyrirtækisins í kærumáli fyrir yfirskattanefnd, þar sem deilt er um lögmæti hennar.“ Þá sendi áfrýjandi tollstjóranum bréf 5. desember 1994 ásamt greiðslu að fjárhæð 30.614.944 krónur til uppgjörs á umkröfðu álagi og dráttarvöxtum af umræddum virðisaukaskatti. Var gerður sami fyrirvari um greiðsluna og áður segir. Yfirskattanefnd kvað upp úrskurð 29. júní 1995 og féllst þar á kæru áfrýjanda. Í kjölfarið var áðurnefnd greiðsla áfrýjanda frá 30. nóvember 1994, að fjárhæð 39.387.070 krónur, felld niður ásamt ákvörðun skattstjóra 24. sama mánaðar um endurgreiðslu virðisaukaskatts til erlendu framleiðendanna. Með bréfi 17. júlí 1995 krafði áfrýjandi stefnda um endurgreiðslu á fyrrnefndum 30.614.944 krónum. Var jafnframt krafist dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 5. desember 1994 til 20. júlí 1995, alls 2.657.547 krónur, og greiðslu kostnaðar vegna málflutnings af hálfu áfrýjanda fyrir skattyfirvöldum, 3.205.518 krónur. Höfuðstóll kröfunnar var greiddur áfrýjanda 17. júlí 1995. Í bréfi fjármálaráðuneytisins 10. ágúst 1995 var kröfum áfrýjanda um dráttarvexti og málskostnað hins vegar hafnað, en tekið fram að með vísan til 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt og 5. mgr. 49. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt hefðu tollstjóranum í Reykjavík verið gefin fyrirmæli um að greiða áfrýjanda vexti af höfuðstól kröfunnar, sem væru jafnháir vöxtum af almennum sparisjóðsinnistæðum í Landsbanka Íslands. Til uppgjörs á vöxtum greiddi tollstjórinn í Reykjavík áfrýjanda 655.492 krónur 16. ágúst 1995 og síðan 1.844.839 krónur 13. október sama árs, eða samtals 2.500.331 króna. Áfrýjandi tók við þessum greiðslum með fyrirvara um útreikning vaxta. Í bréfi ríkisbókhalds til tollstjóra 5. desember 1995 var vakin athygli á að vextir þessir hafi verið ranglega reiknaðir út, því hann hefði miðað við að greiða ætti vextina frá gjalddaga hvers virðisaukaskattstímabils á árunum 1990 til 1992, sem hér komi við sögu, í stað þess að miða við raunverulegan greiðsludag 5. desember 1994. Hefðu vextirnir með réttu átt að nema 254.977 krónum og áfrýjanda því verið ofgreiddar 2.245.354 krónur. Afrit af bréfinu var sent til áfrýjanda, sem gerði athugasemdir í bréfi til ríkisbókhalds 18. desember 1995 og áréttaði fyrri kröfur sínar um dráttarvexti og kostnað af rekstri málsins fyrir stjórnvöldum. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi hafi leitað endurgreiðslu þess, sem hann taldi sig hafa ofgreitt áfrýjanda samkvæmt framansögðu, fyrr en mál þetta var höfðað 25. júní 1998, en eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi krafðist stefndi þess í héraði að áfrýjanda yrði gert að greiða sér fyrrnefndar 2.245.354 krónur. Í gagnsök, sem áfrýjandi höfðaði í héraði 23. júlí 1998, krafðist hann greiðslu mismunarins á því, sem stefndi hafði þegar innt af hendi vegna vaxta, og þeirrar fjárhæðar, sem áfrýjandi krafðist vegna dráttarvaxta í bréfi sínu 17. júlí 1995, eða 157.216 krónur. Að auki krafðist áfrýjandi greiðslu vegna kostnaðar af rekstri málsins fyrir skattyfirvöldum, aðallega 3.205.518 krónur, en til vara 1.602.759 krónur. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá málsástæðum aðilanna. Féllst héraðsdómari á kröfu stefnda í aðalsök, en hafnaði kröfum áfrýjanda í gagnsök. II. Við endurheimtu ofgreidds fjár er almennt heimilt að krefjast dráttarvaxta samkvæmt 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 67/1989, frá þeim tíma, sem mánuður er liðinn eftir að krafa hefur sannanlega verið gerð um endurgreiðslu. Frá þessari meginreglu verður því aðeins vikið að til þess standi viðhlítandi heimild að lögum. Lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda tóku gildi 1. janúar 1996. Verður ákvæðum þeirra því ekki beitt um skipti málsaðilanna. Í lögum nr. 50/1988 er ekki mælt sérstaklega fyrir um vexti af fé, sem stefndi fær í hendur vegna ofgreidds virðisaukaskatts. Í 5. mgr. 49. gr. laganna, sbr. 13. gr. laga nr. 119/1989, segir þó að um þau atriði, sem ekki eru sérstök fyrirmæli um í fyrrnefndu lögunum, fari samkvæmt lögum nr. 75/1981 „eftir því sem við á.“ Stefndi heldur fram að vegna þessa fari um rétt áfrýjanda til vaxta eftir 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981, eins og hún hljóðaði fyrir breytingu með 2. gr. laga nr. 31/1995, sem tók gildi 1. janúar 1996. Að því leyti, sem hér skiptir máli, var 2. mgr. 112. gr. á þeim tíma svohljóðandi: „Nú verður ljóst þegar álagningu skatta, annarra en tekjuskatts manna, lýkur eða við endurákvörðun þessara sömu skatta að gjaldandi hefur greitt meira en endanlega álögðum sköttum nemur og skal þá endurgreiða það sem ofgreitt var ásamt vöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu ríkissjóðs. Skulu vextir þessir jafnháir vöxtum sem greiddir eru af almennum sparisjóðsinnstæðum í Landsbanka Íslands á hverjum tíma.“ Svo sem áður var lýst stóð áfrýjandi í öndverðu skil á virðisaukaskatti áranna 1990, 1991 og 1992, eins og hann taldi skattinn réttilega eiga að vera. Við það mat hans undu skattyfirvöld þar til þau tóku virðisaukaskattinn af sjálfsdáðum til endurákvörðunar 21. janúar 1994. Lagaði áfrýjandi sig að þeirri ákvörðun með fyrrnefndum greiðslum í nóvember og desember sama árs, en með ítrekuðum mótmælum gegn henni. Enn var ákvörðun virðisaukaskattsins breytt með úrskurði yfirskattanefndar 29. júní 1995 og þá til upphaflegs horfs. Framangreint orðalag 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 tekur ekki skýrlega til atvika þegar ofgreiðsla gjalda, sem þau lög fjalla beinlínis um, verður rakin til endurtekinna ákvarðana yfirvalda, sem að endingu færa gjöldin í upphaflegt horf. Er og vandséð að rökin, sem virðast hafa búið að baki ákvæðinu, geti átt við þegar atvik verða með þessum hætti. Fyrrnefnd 5. mgr. 49. gr. laga nr. 50/1988 leiðir ekki til þess að öllum ákvæðum laga nr. 75/1981, sem ekki eru andstæð reglum fyrrnefndu laganna, verði sjálfkrafa beitt um virðisaukaskatt. Þegar alls þessa er gætt er ekki unnt að líta svo á að umrædd 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 veiti viðunandi stoð fyrir því að vikið skuli til hliðar, hvað varðar rétt áfrýjanda, áðurnefndri meginreglu um rétt til vaxta af ofgreiddu fé. Stefndi hefur ekki hreyft mótmælum gegn útreikningi áfrýjanda á kröfu um vexti eða tímabilinu, sem þar er tekið mið af. Verður því tekin til greina krafa áfrýjanda um greiðslu á 157.216 krónum, en af þessu leiðir að ekki þarf að fjalla sérstaklega um ágreining aðilanna í aðalsök í héraði. III. Ekki eru efni til að fallast á með áfrýjanda að hann geti sótt úr hendi stefnda skaðabætur vegna kostnaðar af rekstri máls þeirra fyrir stjórnvöldum á grundvelli sakar starfsmanna stefnda á tjóni hans, enda er ekki sýnt að þeir hafi valdið honum því af ásetningi eða gáleysi. Í XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eru heimildir til að dæma aðila að dómsmáli til að bæta öðrum aðila kostnað hans af rekstri þess að öllu eða nokkru leyti. Heimildir þessar eru ekki háðar því að sá, sem er dæmdur til greiðslu málskostnaðar, hafi með saknæmum hætti bakað gagnaðila sínum tjón vegna kostnaðar hans af máli. Umræddar reglur laga nr. 91/1991 leiða þannig til ábyrgðar án sakar. Þeirri skipan hefur verið komið á með ákvörðun löggjafans. Í því ljósi verður ekki fallist á með áfrýjanda að krafa hans um bætur fyrir kostnað af rekstri málsins fyrir stjórnvöldum geti sótt stoð í lögjöfnun frá reglum XXI. kafla laga nr. 91/1991, enda er svið þeirra reglna ekki svo sambærilegt málarekstri aðilanna fyrir skattyfirvöldum að slík lögjöfnun geti átt við. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu áfrýjanda um greiðslu úr hendi stefnda vegna kostnaðar af rekstri málsins fyrir skattyfirvöldum. IV. Krafa áfrýjanda um dráttarvexti hefur ekki sætt andmælum. Verður stefndi þannig dæmdur til að greiða honum 157.216 krónur með vöxtum því til samræmis. Þá verður stefndi einnig dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Heklu hf., 157.216 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 1995 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 3. febrúar s.l. er höfðað með stefnu útgefinni 25. júní s.l. og birtri samdægurs. Stefndi höfðaði gagnsakarmál með gagnstefnu útgefinni 23. júlí s.l. og birtri samdægurs. Aðalstefnandi er Geir H. Haarde, fjármálaráðherra, kt. 080451-4749 fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík. Aðalstefndi er Hekla hf., kt. 600169-5153, Laugavegi 170-174, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær í aðalsök að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 2.245.354 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. ágúst 1998 til greiðslu­dags. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda hæfilegan máls­kostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær í aðalsök að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefn­anda og honum tildæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hans hendi samkvæmt reikningi. Endanlegar dómkröfur gagnstefnanda eru þær að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða honum aðallega kr. 3.362.734, en til vara kr. 1.759.975, í báðum tilvikum með drátt­arvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 1. nóvember 1995 til greiðsludags auk máls­kostn­aðar að skaðlausu samkvæmt reikningi. Dómkröfur gagnstefnda í gagnsök eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröf­um gagnstefnanda og tildæmdur verði málskostnaður úr hans hendi í gagnsök eftir mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að eftirlitsskrifstofa ríkisskattstjóra tók til athugunar virð­is­auka­skattskil gagnstefnanda árin 1990, 1991 og mánuðina janúar til október 1992. Gagn­stefnandi flytur inn til landsins og selur nýjar bifreiðar, stórvirkar vinnuvélar og ýmis önnur tæki. Þá rekur hann einnig varahlutasölu og viðgerðarverkstæði. Við sölu á nýjum erlendum bifreiðum og vinnuvélum hér innanlands hefur gagnstefnandi ábyrgst kaup­endum kosti þeirra. Þegar gagnstefnandi hefur orðið fyrir útgjöldum vegna við­gerða sem falla undir ábyrgðina, hefur hann eignast kröfu á hendur erlenda fram­leið­and­an­um, sem hefur gengist undir sams konar ábyrgð gagnvart honum. Samkvæmt skýrslu eftir­litsskrifstofunnar, sem dagsett er 9. mars 1993, var talið að við ábyrgðarviðgerðir á bif­reiðum væri gagnstefnandi að veita hinum erlendu framleiðendum þjónustu. Bæri honum því að innheimta virðisaukaskatt ofan á kröfur hans á hendur hinum erlendu að­ilum vegna ábyrgðarviðgerðanna, en gagnstefnandi hafði engan slíkan skatt innheimt af hinum erlendu aðilum. Á grundvelli þessarar skýrslu ákvarðaði ríkisskattstjóri 21. janúar 1994 viðbótarvirðisaukaskatt á hendur gagnstefnanda fyrir ofangreind tímabil, kr. 39.407.846, auk 20% álags kr. 7.881.570, eða samtals kr. 47.289.416. Gagnstefnandi mótmælti skattlagningunni og skaut ákvörðuninni til ríkisskattstjóra sem með úrskurði upp kveðnum 21. september 1994 synjaði kröfu gagnstefnanda um nið­urfellingu virðisaukaskattsins. Sá úrskurður var kærður til yfirskattanefndar og fór fram munnlegur málflutningur fyrir nefndinni 2. júní 1995. Úrskurður yfirskattanefndar var kveðinn upp 29. júní 1995 og var þar fallist á þau sjónarmið gagnstefnanda að skil­yrði hafi brostið til að leggja á hinn umdeilda virðisaukaskatt. Eftir að úrskurður ríkisskattstjóra var kveðinn upp haustið 1994 var gagnstefnandi knú­inn til að greiða hinn álagða virðisaukaskatt auk dráttarvaxta og álags. Greiðsla mun hafa farið fram með þeim hætti að 1. desember 1994 greiddi gagnstefnandi Toll­stjór­anum í Reykjavík virðisaukaskattinn sjálfan með kr. 39.387.070, en með þeirri greiðslu var ráðstafað endurgreiðslu skattstjórans í Reykjavík á skattinum sama dag með sömu fjárhæð til hinna erlendu viðskiptaaðila gagnstefnanda. Gagnstefnandi greiddi síðan 5. desember sama ár kr. 30.614.944 sem voru dráttarvextir og viðurlög á hinn umdeilda virðisaukaskatt. Eftir að niðurstaða yfirskattanefndar lá fyrir var skatturinn sjálfur kr. 39.387.070 end­urgreiddur með einfaldri millifærslu þar sem skatturinn hafði verið greiddur með end­urgreiðslukröfu erlendu framleiðendanna. Með bréfi til fjármálaráðherra dagsettu 17. júlí 1995 krafðist lögmaður gagnstefnanda endurgreiðslu á kr. 30.614.944 auk drátt­arvaxta tímabilið 5. desember 1994 til 20. júlí 1995 kr. 2.657.547. Að auki var gerð krafa um að gagnstefndi greiddi gagnstefnanda þann kostnað sem hann hefði haft af rekstri málsins fyrir skattyfirvöldum, þ.e. lögmannsþóknun að fjárhæð kr. 3.205.518. Rík­issjóður endurgreiddi hinn ofgreidda skatt kr. 30.614.944 17. júlí 1995, en taldi laga­heimild skorta til að greiða dráttarvexti af fénu það tímabil sem það var í vörslum ríkis­sjóðs. Þess í stað mætti greiða vexti sem væru jafnháir vöxtum sem greiddir væru af almennum sparisjóðsinnistæðum í Landsbanka Íslands á hverjum tíma. Vísaði gagn­stefndi til 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 5. mgr. 49. gr. laga nr. 50/1988. Þá var lagaheimild talin skorta til að ákvarða málskostnað og var þeirri kröfu því synjað. Gagnstefnandi og lögmaður hans munu hafa komist að samkomulagi um að gagn­stefn­andi greiddi lögmanninum helming þóknunarinnar, þ.e. kr. 1.602.759 auk virð­is­auka­skatts kr. 392.676, eða samtals kr. 1.995.435. Skyldi þessi greiðsla skoðast sem inn­borgun á þóknun lögmannsins og skyldi hún greiðast að fullu yrði gagnstefndi dæmdur til greiðslu þess kostnaðar. Gagnstefnandi mun hafa 1. nóvember 1995 greitt til lögmanns síns kr. 1.615.087, en hafði áður greitt í janúar 1995 kr. 305.500 auk virð­is­aukaskatts kr. 74.848, eða samtals kr. 380.348. Aðalstefnandi greiddi aðalstefnda vexti 16. ágúst 1995, kr. 655.492 og 13. október 1995, kr. 1.844.839, eða samtals kr. 2.500.331. Segir aðalstefnandi að fyrir mis­tök hafi almennir sparisjóðsvextir verið reiknaðir frá gjalddaga viðkomandi greiðslu­tíma­bila virðisaukaskatts í stað þess að miða við raunverulegan greiðsludag. Hafi ein­ungis átt að greiða aðalstefnda kr. 254.977. Mismunurinn nemur stefnukröfu í aðalsök. Við móttöku vaxtagreiðslunnar gerði aðalstefndi fyrirvara um leiðréttingu á útreikningi vaxta. Málsástæður og lagarök. Aðalsök. Aðalstefnandi telur einsýnt að miða beri endurgreiðslu vaxtanna við raunverulegan greiðslu­dag virðisaukaskattsins, þ.e. 5. desember 1994, en ekki við gjalddaga einstakra virð­isaukaskattstímabila á árunum 1990 – 1992, þ.e. miða beri við þann tíma sem greiðslan var í vörslu ríkissjóðs. Greiða beri vexti sem séu jafnháir vöxtum sem greiddir eru af almennum sparisjóðsinnistæðum í Landsbanka Íslands á hverjum tíma. Vísar aðalstefnandi til 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 5. mgr. 49. gr. laga nr. 50/1988. Um hafi verið að ræða augljós mistök sem aðalstefnda hljóti að hafa verið ljós strax við móttöku greiðslunnar. Til stuðnings kröfum um endurgreiðslu vísar aðal­stefn­andi til meginreglu kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Vísað er um vexti til III. kafla vaxtalaga og um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Samkvæmt greinargerð aðalstefnda kannaðist hann ekki við að hafa fengið greiðsl­una 16. ágúst 1995, kr. 655.492, en undir rekstri málsins upplýstist með hvaða hætti aðal­stefndi fékk þessa greiðslu og var þá fallið frá mótmælum að því að hana varðaði. Aðalstefndi byggir á því að aðalstefnandi hafi ekki sýnt fram á það að skilyrði fyrir endur­greiðslu ofgreidds fjár séu fyrir hendi. Aðalstefndi telur sig eiga gagnkröfur á hendur aðalstefnanda sem séu hærri en stefnukrafan. Nema þessar kröfur samtals kr. 5.863.065 og felast í dráttarvöxtum af kr. 30.614.944 tímabilið 5. desember 1994 til 20. júlí 1995 að fjárhæð kr. 2.657.547 og kostnaði aðalstefnda af málflutningi fyrir skatt­yfirvöldum. Með vísan til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 hefur aðalstefndi kröf­urn­ar uppi til skuldajafnaðar svo langt sem þarf ef dómurinn telur aðalstefnanda á annað borð eiga kröfur á hendur aðalstefnda. Aðalstefndi vísar jafnframt um frekari rök­stuðning til gagnsakar. Gagnsök. Gagnstefnandi byggir kröfu um greiðslu dráttarvaxta af endurgreiðslufénu á III. kafla vaxtalaga. Handhafar ríkisvalds hafi lagt skatt á gjaldanda að ólögum og beitt hann þvingunum til að knýja á um greiðslu. Gjaldandinn, sem frá upphafi mótmælti greiðslu­skyldu sinni, neyddist til að greiða og gerði þá fyrirvara vegna ólögmætis kröf­unnar. Í því hafi falist krafa um endurgreiðslu frá upphafi. Upphafstími dráttarvaxta mið­ist við 5. desember 1994, sbr. 9. gr. vaxtalaga. Gagnstefnandi mótmælir því að 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 eigi við um vexti af endurkröfunni. Þar sé um að ræða vexti af ofgreiddum sköttum þegar mistök hafa valdið of hárri skattkröfu í upphafi. Geti þar t.d. verið um að ræða mistök gjaldanda. Þegar mál sé þannig vaxið að hin ranga skattkrafa byggir á endurákvörðun skatt­yfir­valda sem reynist vera ólögmæt, hljóti ríkið að bera á því fulla vanskilaábyrgð að hafa knúið fram greiðslu slíkrar kröfu með valdi. Önnur niðurstaða væri afar ósanngjörn, enda ná vextir samkvæmt 2. mgr. 112. gr. því ekki að verðbæta kröfuna. Gagnstefnandi rökstyður kröfu um greiðslu lögmannskostnaðar þannig að gagn­stefnanda hafi verið rétt og nauðsynlegt að ráða sér lögmann til þess að verjast aðför skatt­yfirvalda, sem hafi tekið það upp hjá sjálfum sér að leggja viðbótarskatt á gagn­stefn­anda sem nam tugum milljóna króna. Lögmaðurinn hafi flutt málið á öllum stigum skatta­meðferðar og loks hafi verið fallist á réttmæti málflutnings gagnstefnanda. Krafan sé byggð í fyrsta lagi á almennum reglum skaðabótaréttar. Um sé að ræða tjón hjá gagnstefnanda sem gagnstefndi beri ábyrgð á gagnvart honum. Í öðru lagi er krafan byggð á lögjöfnun frá ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. tl. 130. gr. Gagn­stefnandi segir fjárhæð kröfunnar byggða á gjaldskrá lögmannsstofu lögmanns gagn­stefnanda og eigi hún stoð í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 61/1942. Gagnstefnandi bendir á að þeir hagsmunir sem í húfi voru námu ekki einungis dráttarvöxtum og viðurlögum, heldur einnig viðbótarvirðisaukaskattinum sjálfum. Ef gagnstefnandi hefði tapað má­linu hefði hann orðið að greiða hinum erlendu aðilum kr. 39.387.070. Hann hafi þannig tekið á sig áhættuna af þessu með því að nota endurgreiðsluféð til að greiða skatt­kröf­una 1. desember 1994. Þá bendir gagnstefnandi á að einungis er krafist þóknunar fyrir ein­faldan málflutning, enda þótt málið hafi bæði verið flutt fyrir ríkisskattstjóra og yfir­skatta­nefnd. Gagnstefnandi sundurliðar kröfu sína í gagnsök þannig að dráttarvaxtakrafan nemur kr. 2.657.547, en frá henni dregst ágreiningslaus greiðsla gagnstefnda kr. 2.500.331. Sé því ógreitt vegna vaxta kr. 157.216. Krafa gagnstefnanda um kostnað vegna málflutnings í skattkærumálum nemur kr. 3.205.518, en í varakröfu er krafist helm­ings þess kostnaðar, eða kr. 1.759.975. Gagnstefnandi vísar til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um málskostnað. Gagnstefndi byggir á því að því er dráttarvaxtakröfuna varðar að það sé almenn regla á sviði skattaréttar að áfrýjun skattákvörðunar eða deila um skattskyldu fresti ekki ein­daga skatta, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 75/1981 og 7. mgr. 29. gr. laga nr. 50/1988. Samkvæmt skýrri reglu í 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981, sem var í gildi þegar mál þetta kom upp, var skylt að endurgreiða ofgreidda skatta með vöxtum sem væru jafn háir vöxtum sem greiddir voru af almennum sparisjóðsbókum í Landsbanka Íslands á hverjum tíma. Með 2. gr. laga nr. 31/1995, sbr. einnig 2. gr. laga nr. 29/1995, var þessu ákvæði breytt á þann veg að vextirnir skyldu vera jafnháir hæstu vöxtum óbund­inna sparireikninga á hverjum tíma. Þessi lagaákvæði tóku gildi 1. janúar 1996. Í lögum um virðisaukaskatt sé ekki að finna ákvæði um greiðslu dráttarvaxta vegna ofgreiddra skatta, en engin efnisrök standi til þess að útreikningi vaxta af slíkum end­urgreiðslum verði háttað á annan veg en samkvæmt lögum um tekju- og eignaskatt, sbr. 5. mgr. 49. gr. laga nr. 50/1988. Gagnstefnanda hafi því verið greiddir vextir í sam­ræmi við ákvæði 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981, en að vísu ranglega reiknaðir frá gjald­daga viðkomandi virðisaukaskattstímabila í stað greiðsludags, sbr. aðalsök. Gagnstefndi byggir á því að breytingin sem gerð var á ákvæði 2. mgr. 112. gr. laga um tekju- og eignaskatt með lögum nr. 31/1995, styðji þá niðurstöðu að lagaheimild hafi skort til að greiða dráttarvexti. Þessu sjónarmiði til stuðnings séu ákvæði laga um end­urgreiðslu oftekinna skatta og gjalda nr. 29/1995. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. þeirra laga skulu vextir af endurgreiddum ofteknum sköttum og gjöldum vera jafn háir hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga á hverjum tíma af því fé sem oftekið var frá þeim tíma er greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðsla fer fram. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. skal þó greiða dráttarvexti frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda. Þótt krafa sé greidd með fyrirvara sé það ekki ígildi kröfu um endurgreiðslu, enda geti slík krafa ekki stofnast eða verið sett fram fyrr en endanleg ákvörðun skattanna eða gjaldanna hefur farið fram. Gagnstefndi mótmælir kröfu um greiðslu lögmannskostnaðar með þeim rökum að ein­staklingar og lögaðilar þurfi oft að leita sérfræðiaðstoðar á ýmsum sviðum í sam­skipt­um við hin ýmsu stjórnsýslusvið opinberra aðila, jafnt ríkis og sveitarfélaga. Sam­skipti skattgreiðenda við skattyfirvöld séu eitt dæmi þessa. Sú almenna regla gildi að þeir sem aðstoðar leiti verði sjálfir að bera kostnað sem af því hlýst. Verði ekki beitt lög­jöfnun frá sérreglum XXI. kafla laga nr. 91/1991. Þá bendir gagnstefndi á að vafi virðist hafa leikið á réttarsambandinu mili kaupenda bifreiða af gagnstefnanda og er­lendra framleiðenda þeirra og að orðalag í ábyrgðaryfirlýsingum hafi ekki verið í fullu sam­ræmi við þær staðhæfingar gagnstefnanda sem yfirskattanefnd byggði síðan á. Sé því fjarri lagi að halda því fram að ákvörðun ríkisskattstjóra hafi verið ástæðulaus með öllu eins og gagnstefnandi gefur í skyn. Meðferð á máli hans hafi að því leyti ekki verið frá­brugðin fjölda annarra mála sem eru til meðferðar hjá skattyfirvöldum á hverjum tíma. Gagnstefndi hafnar því að sakarregla skaðabótaréttarins geti átt við um greiðslu lög­mannsaðstoðar, enda órökstutt í gagnstefnu að skilyrði sakarreglunnar séu fyrir hendi. Þá bendir gagnstefndi á að samkvæmt yfirlýsingu í gagnstefnu hafi gagn­stefn­andi ekki reitt fram þá fjárhæð í lögmannsþóknun sem krafa er gerð um greiðslu á sam­kvæmt sakarreglunni. Samkvæmt reikningi sé lögmannsþóknunin miðuð við kr. 70.002.014, en við­bót­ar­skatt­urinn hafi numið kr. 39.407.846. Ágreiningur hafi ekki verið um fjárhæðir álags og dráttarvaxta sem gagnstefnandi greiddi 5. desember 1995 og komu þær fjárhæðir til end­urgreiðslu strax og viðbótarskatturinn var felldur niður. Verði ekki séð rök fyrir því að miða lögmannsþóknun við ofangreinda fjárhæð og þá standi dómvenja ekki til þess að dæma málskostnað sem ákveðið hlutfall af fjárhæð umdeildrar eða dæmdrar kröfu. Forsendur og niðurstaða. Aðalsök. Ágreiningur aðila í aðalsök snýst um það hvort aðalstefnandi eigi rétt á end­ur­greiðslu vaxta að fjárhæð kr. 2.245.354 en greiðsla þessi var innt af höndum til aðal­stefnda með greiðslum 16. ágúst 1995 og 13. október sama ár. Ekki er ágreiningur með aðilum um að endurgreiðslu vaxta beri að miða við raunverulegan greiðsludag virð­isaukaskatts, þ.e. 5. desember 1994, en ekki við gjalddaga einstakra virðis­auka­skatts­tímabila á árunum 1990 - 1992. Aðila greinir hins vegar á um það hvort reikna beri dráttarvexti af fénu þann tíma sem það var í vörslu ríkissjóðs, en leyst verður úr þeim ágreiningi í gagnsök í máli þessu. Í aðalsök verður því einungis fjallað um það hvort reglur kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár leiði til þess að aðalstefnandi eigi rétt á endurgreiðslu. Ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum í málinu. Aðalstefnandi segir að þau mistök hafi verið gerð við útreikning vaxta að miðað hafi verið við gjalddaga viðkomandi greiðslutímabila virðisaukaskatts í stað þess að miða við raunverulegan greiðsludag. Greiddir hafi verið vextir sem voru jafn háir vöxt­um sem greiddir eru af almennum sparisjóðsinnistæðum í Landsbanka Íslands á hverjum tíma. Upplýst er í málinu að lögmaður aðalstefnda krafði fjármálaráðuneytið ítrekað um að dráttarvextir yrðu reiknaðir af innistæðunni en með bréfi dagsettu 10. ágúst 1995 hafn­aði ráðuneytið þeirri kröfu lögmannsins og taldi lagaheimild skorta til þess. Í lok bréfs­ins segir að tilkynning um greiðslu almennra vaxta vegna kr. 30.614.944 fyrir tíma­bilið 5. desember 1994 til 17. júlí 1995 hafi verið send tollstjóranum í Reykjavík. Af framansögðu er ljóst að aðalstefnda var fyllilega ljós sú afstaða aðalstefnanda að hann taldi sér ekki skylt að greiða dráttarvexti af innistæðunni. Þá mátti aðalstefnda vera ljóst við móttöku vaxtagreiðslunnar að mistök höfðu verið gerð af hálfu aðal­stefn­anda við útreikning vaxta. Við þessar aðstæður bar aðalstefnda að beina þeirri fyrir­spurn til aðalstefnanda hvort honum hefði snúist hugur og endurgreiða honum ella. Þetta gerði aðalstefndi ekki og verða kröfur aðalstefnanda í aðalsök því teknar til greina. Gagnsök. Ágreiningur aðila í gagnsök snýst annars vegar um það hvort gagnstefnandi eigi rétt á því að reiknaðir verði dráttarvextir fyrir það tímabil sem féð var í vörslum ríkis­sjóðs og hins vegar hvort gagnstefnandi eigi rétt á greiðslu lögmannsþóknunar vegna reksturs málsins fyrir skattyfirvöldum. Samkvæmt 7. mgr. 29. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt frestar áfrýjun eða deila um skattskyldu ekki gjalddaga skattsins né leysir undan neinum þeim viðurlögum sem lögð eru við vangreiðslu hans, en verði skattur lækkaður eftir úrskurði eða dómi skal endurgreiða það sem lækkuninni nemur. Sambærileg regla er í 1. mgr. 111. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt. Í lögum um virðisaukaskatt eru engin ákvæði um útreikning vaxta vegna ofgreiddra skatta en samkvæmt 5. mgr. 49. gr. lag­anna fer um þau atriði sem ekki eru sérstök ákvæði um samkvæmt lögum um tekju- og eigna­skatt. Verður því ekki byggt á ákvæðum vaxtalaga nr. 25/1987 við úrlausn máls þessa, sbr. 3. gr. laganna. Eins og 2. mgr. 112. gr. laga um tekju- og eignarskatt hljóð­aði áður en henni var breytt með lögum nr. 31/1995 skyldi endurgreiða ofgreidda skatta með vöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu ríkissjóðs og skyldu vextirnir jafnháir vöxtum sem greiddir eru af almennum sparisjóðsinnistæðum. Samkvæmt þessum skýru laga­fyrirmælum brestur því lagaheimild til að reikna gagnstefnanda dráttarvexti fyrir það tímabil sem skattfé hans var í vörslu ríkissjóðs. Verður gagnstefndi því sýknaður af þess­ari kröfu gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefnandi reisir kröfu um greiðslu vegna lögmannsaðstoðar annars vegar á því að um sé að ræða tjón hjá gagnstefnanda sem gagnstefndi beri ábyrgð á gagnvart honum og hins vegar á því að lögjafna beri frá ákvæðum í XXI. kafla laga nr. 91/1991. Í lögum nr. 30/1992 um yfirskattanefnd voru á þeim tíma er mál þetta snýst um engin ákvæði um greiðslu málskostnaðar vegna meðferðar mála fyrir nefndinni. Nú hefur 8. gr. laganna hins vegar verið breytt með lögum nr. 96/1998 á þann veg að falli úr­skurður yfirskattanefndar skattaðila í hag, að hluta eða öllu leyti, geti yfirskattanefnd þá úrskurðað greiðslu málskostnaðar úr ríkissjóði, að hluta eða öllu leyti, enda hafi slík krafa verið höfð uppi við meðferð málsins, um sé að ræða kostnað sem eðlilegt var að hann stofnaði til vegna meðferðar málsins og ósanngjarnt væri að hann bæri þann kostnað sjálfur. Þær aðgerðir skattyfirvalda sem leiddu til þess að gagnstefnanda var gert að greiða virðis­aukaskatt af tiltekinni starfsemi sinni eiga rót að rekja til þeirra lögbundnu starfs­skyldna ríkisskattstjóra að hafa eftirlit með störfum skattstjóra og sjá um að sem best sam­ræmi sé í ákvörðunum um virðisaukaskatt á landinu. Þrátt fyrir að yfirskattanefnd hafi komist að þeirri niðurstöðu að virðisaukaskattskylda hafi ekki verið fyrir hendi verður ekki fallist á að gagnstefndi hafi bakað sér bótaábyrgð gagnvart gagnstefnanda með ákvörðun sinni. Á gagnstefnandi því ekki rétt á greiðslu lögmannsþóknunar sam­kvæmt sakarreglu skaðabótaréttar. Á þeim tíma sem gagnstefnandi flutti mál sitt fyrir skattyfirvöldum voru ekki í gildi laga­reglur sem kváðu á um greiðslu málskostnaðar. Í XXI. kafla laga nr. 91/1991 um með­ferð einkamála eru sérákvæði um hvernig fara skuli um málskostnað þegar leyst er úr ágreiningi aðila fyrir dómi. Málsmeðferð fyrir skattyfirvöldum er um margt ólík al­mennri meðferð einkamála fyrir dómi og verður ekki fallist á að um svo eðlislíka með­ferð sé að ræða að reglum einkamálalaga um málskostnað verði beitt með lögjöfnun. Verður gagnstefndi því sýknaður af þessari kröfu gagnstefnanda í gagnsök. Niðurstaða málsins verður því sú að krafa aðalstefnanda í aðalsök er tekin til greina með vöxtum eins og í dómsorði greinir, en gagnstefndi er sýkn af öllum kröfum gagn­stefnanda í gagnsök. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Aðalstefndi, Hekla hf., greiði aðalstefnanda, íslenska ríkinu kr. 2.245.354 með drátt­arvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. ágúst 1998 til greiðsludags. Gagnstefndi skal sýkn af öllum kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 675/2014
Börn Forsjársvipting Barnavernd Gjafsókn Hæfi dómara
B krafðist þess að M og K yrðu svipt forsjá dóttur sinnar. Í dómi héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, kom m.a. fram að M og K ættu bæði langa sögu um neyslu fíkniefna, auk þess sem K hefði glímt við geðrænan vanda, átröskun og geðhvarfasýki. Þá hefði M átt við andlega erfiðleika að stríða og verið greindur með þunglyndi, kvíða og áfallaröskun. Væri forsjárhæfni þeirra mjög skert vegna þessa. Þá kom fram að aðilarnir hefðu haft lítil samskipti við barnið og væru frumgeðtengsl því ekki til staðar. Á hinn bóginn lægi fyrir að barnið hefði tengst fósturforeldrum sínum afar vel. Var með vísan til þessa, og þess að önnur úrræði höfðu ekki borið árangur, talið að uppfyllt væru skilyrði 29. gr. barnaverndarlaga til að svipta M og K forsjá barnsins. Í dómi Hæstaréttar var niðurstaða héraðsdóms staðfest og tekið fram að til þess yrði að líta að barnið hefði ekki verið í umsjá M og K frá því það var nokkurra vikna gamalt. Það væri 16 mánaða gamalt og hefði aðlagast vel þar sem það dveldi í tímabundnu fóstri og myndað geðtengsl við fósturforeldra. Brýnir hagsmunir barnsins stæðu því til þess að þau tengsl yrðu ekki rofin. Þá var ekki fallist á það með M og K að ómerkja bæri dóm héraðsdóms með vísan til þess að einn dómari málsins hefði, í samræðum dómara og lögmanna um mögulegar sættir, látið falla ummæli sem bentu til þess að niðurstaða lægi þá þegar fyrir og að dómarinn væri þar með ósjálfstæður í dómstörfum. Var í því sambandi tekið fram að þar sem bæði dómarar málsins í héraði og B teldu frásögn og upplifun lögmanna M og K hvað þetta varðaði ekki rétta M og K sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Þá sönnunarbyrði hefðu þeir ekki axlað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Fallist er á það með héraðsdómi að áfrýjendur geti ekki vegna fjölþættra erfiðleika sinna farið með forsjá barnsins. Jafnframt því verður að líta til þess að barnið hefur ekki verið í umsjá þeirra frá því það var nokkurra vikna gamalt, en það er nú 16 mánaða og hefur aðlagast vel þar sem það dvelur í tímabundnu fóstri og myndað tengsl við fósturforeldra. Standa brýnir hagsmunir barnsins til þess að þau tengsl verði ekki rofin, en við barnavernd ber jafnan að taka upp það ráð sem barni er fyrir bestu í samræmi við grundvallarreglu barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, M og K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, 700.000 krónur til hvors um sig. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 15. september sl., var höfðað með stefnu útgefinni 28. maí sl. Stefnandi er Reykjavíkurborg fyrir hönd Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, Ráðhúsinu við Tjarnargötu í Reykjavík. Stefndu eru K, kt. [...], [...] í [...] og M, kt. [...], [...] í [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði svipt forsjá dóttur sinnar, stúlku [...], kt. [...], sem er nú vistuð á heimili á vegum Barnaverndar Reykjavíkur, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Stefnda, K, gerir þær kröfur að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og hún fari ein með forsjá dóttur aðila, A, kt. [...]. Til vara krefst stefnda þess að forsjársviptingu verði markaður skemmri tími. Til þrautavara krefst hún þess, verði hún svipt forsjá barnsins, að kveðið verði á um umgengni hennar við barnið í samræmi við tillögur hennar. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda, M, eru þær að hafnað verði þeirri kröfu stefnanda að stefndu verði, saman og hvort í sínu lagi, svipt forsjá barns þeirra, A, kt. [...]. Til vara er þess krafist að forsjársviptingu verði markaður skemmri tími. Til þrautavara krefst stefndi þess að stefndu, K, verði einni falin forsjá barnsins. Til þrautaþrautavara er þess krafist að verði stefndi sviptur forsjá dóttur sinnar verði í dómi kveðið á um umgengni hans við barnið í samræmi við tillögur hans. Þá krefst hann málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Mál þetta hefur sætt flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 53. gr. b. barnaverndarlaga nr. 80/2002. I Mál þetta varðar forsjá stúlku [...], sem nefnd hefur verið A. Telpan er fædd [...] og er því nú um níu mánaða gömul. Telpan lýtur sameiginlegri forsjá foreldra sinna, stefndu, M og K. Stefnda, K, er 33 ára gömul, móðir tveggja barna. Hún hefur undanfarin ár verið í óskráðri sambúð með stefnda, M, en þau hafa ekki haft sameiginlegt lögheimili. Stefndu hafa nú slitið samvistir. Fyrir á stefnda drenginn B, sem er 11 ára gamall. Stefnda fer ein með forsjá hans en drengurinn er tímabundið vistaður utan heimilis á grundvelli barnaverndarlaga hjá stjúpföður stefndu. Stefnda hefur notið ýmiss konar stuðnings frá þjónustumiðstöð Miðgarðs frá árinu 2004 í formi tilsjónar, fjárhagsaðstoðar og stuðningsfjölskyldu fyrir son hennar. Stefnda var í félagslegu leiguhúsnæði í Grafarvogi þar til í október 2013 að hún flutti með stefnda og syni sínum til [...]. Stefnda fékk úthlutað á ný félagslegu leiguhúsnæði í Reykjavík í desember 2013, þar sem hún býr í dag. Stefnda hefur glímt við fjölþættan vanda, en hún hefur verið greind með geðhvarfasýki, auk þess að hafa glímt við fíknivanda og átröskun. Stefndi, M, er 30 ára gamall, faðir tveggja barna. Fyrir á stefndi drenginn C, sem er 7 ára gamall og býr hjá móður sinni. Stefndi var sjálfur tímabundið vistaður utan heimilis sem barn. Hann hefur notið stuðnings frá þjónustumiðstöð Miðgarðs með hléum frá árinu 2004, einkum í formi fjárhagsaðstoðar. Stefndi á langa sögu um áfengis- og vímuefnaneyslu. Afskipti barnaverndaryfirvalda á grundvelli barnaverndarlaga nr. 80/2002 af málefnum ófædds barns stefndu hófust í október 2013. Tilkynning barst frá mæðravernd Landspítalans, samkvæmt 30. gr. barnaverndarlaga, þar sem talið var að heilsu og lífi ófædds barns stefndu væri hætta búin vegna lífernis hennar. Í tilkynningunni kom fram að áhyggjur væru af stöðu verðandi móður sem hefði ekki mætt sem skyldi í bókaða tíma í mæðravernd. Þar sem stefnda var flutt til [...] þegar tilkynning barst var tilkynningin áframsend til barnaverndaryfirvalda í Norðurþingi og málinu lokað hjá Barnavernd Reykjavíkur um miðjan nóvember 2013. Tilkynning skv. 30. gr. barnaverndarlaga barst til Barnaverndar Reykjavíkur 11. desember 2013, frá þjónustumiðstöð Miðgarðs, þar sem tilkynnt var að stefnda, ófætt barn hennar og 10 ára sonur væru flutt aftur til Reykjavíkur eftir stutta búsetu á [...]. Aðstæður væru bágbornar, peninga- og húsnæðisleysi. Í kjölfar tilkynningarinnar var haft samband við þjónustumiðstöð Miðgarðs og kom fram að stefnda hefði fengið úthlutað félagslegri leiguíbúð 18. desember 2013. Könnun máls samkvæmt 21. gr., sbr. 22. og 43. gr., barnaverndarlaga hófst 18. desember 2013. Stefndu komu til viðtals hjá Barnavernd Reykjavíkur daginn eftir. Stefnda upplýsti að hún hefði hætt að taka geðlyfin sín, í samráði við lækni, þar sem þau væru ekki talin æskileg fyrir fóstrið. Hún hafi þá fljótlega farið að finna á ný fyrir þunglyndi og hafi fagfólk hjá mæðravernd Landspítalans, í samráði við stefndu, tekið ákvörðun um að vísa henni til stuðnings í FMB teymi (foreldrar, meðganga, barn) á Landspítalanum. Í gögnum málsins kemur fram að stefnda hafi verið illa haldin af átröskun, lítið nærst og því lítið þyngst á meðgöngunni. Vímuefnapróf sem tekin voru af stefndu annars vegar hjá mæðravernd á [...] og í tvígang á Landspítalanum eftir flutning hennar frá [...] voru öll neikvæð. Stefnda fæddi dóttur sína 22. desember 2013 og var telpan rúmar 11 merkur. Stefnda útskrifaðist af meðgöngu- og sængurkvennadeild tveimur dögum síðar og fékk heimaþjónustu frá ljósmóður á Heilsugæslu Glæsibæjar í vikutíma. Hinn 13. janúar sl. hafði ljósmóðir mæðraverndar Landspítalans samband við barnavernd. Upplýsingar hefðu borist mæðraverndinni frá ljósmóður á Heilsugæslu Glæsibæjar, um áhyggjur af stöðu stefndu og af börnum hennar tveimur. Tilkynning barst til barnaverndar 22. janúar sl. frá Heilsugæslu Glæsibæjar. Tilkynnt var um áhyggjur af heilsufari stefndu og aðstæðum. Jafnframt kom fram að litla telpan hefði dafnað vel frá fæðingu og að stefndu hugsuðu vel um barnið. Stuðningsnet þeirra væri hins vegar slakt og ljóst að stefnda þyrfti á miklum áframhaldandi stuðningi að halda, bæði andlega og félagslega. Starfsmaður barnaverndar hafði símasamband við stefnda 10. febrúar sl. Stefndi upplýsti þá að stefnda væri fallin og væri í neyslu á heimilinu. Hún hefði fallið tíu dögum áður og væri nú í sprautuneyslu. Stefndi kvaðst sjálfur hafa neytt kannabis og væri að bíða eftir að komast í meðferð á Vogi. Hann kvaðst deginum áður hafa farið með son stefndu til móðurafa og telpuna til föðurafa. Í kjölfar símtalsins var farið á heimili stefndu. Telpan var vistuð á Vistheimili barna 10. febrúar sl. með samþykki stefndu, sbr. 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga, en stefndu voru þá bæði í vímuefnaneyslu. Stefndu undirrituðu áætlun um meðferð máls. Málið var til umfjöllunar á meðferðarfundi starfsmanna barnaverndar 11. febrúar sl. Niðurstaða meðferðarfundarins var á þá leið að lagt yrði til að stefndu samþykktu vistun telpunnar á Vistheimili barna í allt að tvo mánuði og tíminn yrði nýttur til að aðstoða stefndu við að sækja sér meðferð. Á vistunartíma barnsins utan heimilis væri ætlast til þess af stefndu að þau sinntu telpunni á vökutíma hennar, héldu vímuefnabindindi og færu í vímuefnapróf. Þá var lagt til að ný meðferðaráætlun yrði útbúin. Barnavernd óskaði eftir innlögn stefndu á deild 33A á Landspítalanum og í kjölfar þeirrar innlagnar fengi hún að leggjast inn á deild 33C, þar sem sérhæfing er til staðar varðandi vinnu með tengsl barns og foreldris, og myndi telpan vera á deildinni með henni. Þar sem stefndu höfðu slitið sambandi sínu á þeim tíma kom það til skoðunar að telpan væri á spítalanum hjá stefndu yfir daginn en færi seinni part dags á vistheimilið og væri þar til morguns með stefnda. Með því yrði báðum stefndu gert kleift að annast telpuna. Málið var tekið fyrir á fundi stefnanda 18. febrúar sl. Stefndu undirrituðu í kjölfarið nýja áætlun um meðferð máls, og samþykktu áframhaldandi vistun telpunnar utan heimilis í tvo mánuði. Að mati stefnanda nýttu stefndu sér ekki úrræðin með viðunandi hætti. Viðvera þeirra hjá telpunni á Vistheimili barna var í algjöru lágmarki þrátt fyrir að þeim stæði til boða að vera hjá henni allan sólarhringinn á tímabili. Samkvæmt gögnum málsins féllu stefndu á vímuefnabindindi 28. febrúar sl. og voru því fallin á vímuefnabindindi þegar þau fóru með telpuna í fjölskylduafmæli 2. mars sl. Í kjölfarið yfirgáfu stefndu telpuna á Vistheimili barna og fóru í mikla vímuefnaneyslu. Þau nýttu sér ekki þau meðferðarúrræði sem í boði voru. Þrjár tilkynningar um vanrækslu varðandi umsjón og eftirlit bárust 6. og 10. mars sl. Auk þess hafði lögregla afskipti af stefndu 11. mars sl. Stefndu fóru á bráðamóttöku Landspítalans 12. mars sl. og var ástand þeirra alvarlegt vegna vímuefnaneyslu. Málið var til umfjöllunar á meðferðarfundi starfsmanna barnaverndar 13. mars sl. Niðurstaða meðferðarfundarins var á þá leið að stefndu væru ekki í stakk búin til að sinna nú, eða til framtíðar litið, telpunni, en þar yrði að taka til greina ungan aldur hennar. Þörf telpunnar fyrir myndun tilfinningatengsla við umönnunaraðila væri mjög brýn nú og talið að barnið gæti borið skaða af yrði töf á því. Starfsmenn barnaverndar lögðu því til að óskað yrði eftir því við stefndu að þau afsöluðu sér forsjá telpunnar. Eftir að stefndu yfirgáfu telpuna á vistheimilinu og ekki voru lengur taldar forsendur fyrir tengslaeflandi vinnu með stefndu þar var það mat starfsmanna barnaverndar að það þjónaði hagsmunum telpunnar betur að vistast á einkaheimili í stað vaktaskipts heimilis þar sem margir væru um umönnun hennar. Telpan fór því til tímabundinnar vistunar utan heimilis 15. mars sl. og er vistuð þar skv. 84. gr. barnaverndarlaga. Stefndi kom á vistheimilið sama dag og kvaddi dóttur sína, en hann hafði þá að mestu lokið afeitrun á deild 33A á Landspítala. Í greinargerð starfsmanna barnaverndar, dags. 20. mars sl., kemur fram það mat starfsmanna að stefndu hafi með háttalagi sínu sýnt af sér stórkostlegt grandvaraleysi gagnvart dóttur sinni. Tilefni sé til verulegra og alvarlegra áhyggna af öryggi og þroska telpunnar í umsjá stefndu. Starfsmenn telji að þau eigi langt í land í endurhæfingu sinni. Það sé engan veginn nægjanlegt að stefndu ljúki meðferð heldur verði þau að geta sýnt fram á samfellt vímuefnabindindi í a.m.k. eitt ár til að vera í stakk búin til þess að annast um telpuna og veita henni það öryggi sem hún eigi rétt á. Stefndu eigi bæði langa sögu um vímuefnaneyslu. Stefnda hafi haldið vímuefnabindindi í þrjú til fjögur ár áður en hún hafi fallið eftir fæðingu telpunnar. Fyrir þann tíma hafi stefnda verið meira og minna í neyslu vímuefna frá unglingsaldri. Eftir að hún hafi eignast son sinn, hafi hún verið í mikilli vímuefnaneyslu með stuttum hléum. Stefndi hefur, að eigin sögn, lengst haldið vímuefnabindindi í u.þ.b. fjóra mánuði. Telpan sé á afar viðkvæmu skeiði varðandi geðtengslamyndun við umönnunaraðila sína. Að mati starfsmanna barnaverndar sé það ljóst að hún geti ekki beðið þess að stefndu verði í stakk búin til að annast hana. Málið var tekið fyrir á fundi stefnanda 1. apríl 2014. Stefnandi tók undir framangreint mat starfsmanna sinna, stuðningur væri fullreyndur og það þjónaði hagsmunum telpunnar best að vera í varanlegu fóstri til 18 ára aldurs. Þar sem samþykki stefndu fyrir vistun telpunnar utan heimilis lá ekki fyrir var málið tekið til úrskurðar, samkvæmt b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Var kveðinn upp úrskurður þess efnis að stúlkan skyldi vistuð á heimili á vegum stefnanda í tvo mánuði frá þeim degi að telja, á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Borgarlögmanni var falið að krefjast þess fyrir dómi að stefndu yrðu svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Stefndi fór í afeitrun á deild 33A á Landspítalanum 13. mars sl. og þaðan fór hann til meðferðar í Hlaðgerðarkot og lauk meðferð 28. apríl sl. Samkvæmt stefnda er hann í Grettistaki þrisvar í viku og sækir AA fundi. Stefnda fór til innlagnar á Vog, í framhaldi af því á Vík og útskrifaðist 6. maí sl. Stefnda vill fara í Kvennasmiðjuna og kveðst sækja AA fundi. Stefnda bar fram þá ósk að sækja tíma hjá sálfræðingi og hefur barnavernd fallist á að greiða sálfræðitíma fyrir hana. Stefnda hefur undirritað yfirlýsingu um vistun sonar síns utan heimilis í sex mánuði og samþykkt sálfræðitíma fyrir drenginn. Stefndu óskuðu eftir umgengni við telpuna og fór hún fram 26. maí sl. Umgengnin fór fram undir eftirliti í húsnæði barnaverndar og varði í klukkustund. Fósturforeldrar telpunnar voru viðstaddir. Stefndu voru með telpuna allan tímann og sýndu henni mikla athygli. Þau spurðu mikið út í aðstæður hennar og þroska. Telpan var óörugg í fyrstu en virtist svo vera nokkuð sátt. Samkvæmt eftirlitsaðila fylgdist hún vel með því að fósturforeldrarnir væru nálægir. Umgengnin gekk vel, samskiptin voru jákvæð og snerust öll um litlu telpuna. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefndu skýrslu ásamt D sálfræðingi og E og F, ráðgjöfum hjá Barnavernd Reykjavíkur. II Stefnandi byggir kröfu sína um forsjársviptingu á því að skilyrði a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í máli þessu. Það sé mat stefnanda, með hliðsjón af gögnum málsins og forsögu, að fullvíst sé að líkamlegri og andlegri heilsu telpunnar sé hætta búin fari stefndu með forsjá hennar. Stefnandi telji að stuðningsaðgerðir á grundvelli laganna dugi ekki til að tryggja öryggi telpunnar og fullnægjandi uppeldisskilyrði til frambúðar á heimili stefndu. Stefndu hafi staðið til boða að vera með telpunni á Vistheimili barna. Þau hafi ekki nýtt sér úrræðið með viðunandi hætti og hafi fallið á vímuefnabindindi. Ítrekað hafi verið reynt að aðstoða stefndu á víðtækan hátt, en sú aðstoð hafi ekki gagnast þeim sem skyldi. Afskipti barnaverndaryfirvalda hafi staðið frá því telpan hafi verið í móðurkviði í október 2013. Stefnandi telji að gögn málsins sýni, svo ekki verði um villst, að daglegri umönnun telpunnar verði stefnt í verulega hættu, fari stefndu með forsjá hennar. Heilsu og þroska telpunnar sé hætta búin fari stefndu með forsjá hennar eins og málum sé háttað. Með hagsmuni telpunnar að leiðarljósi og með tilliti til ungs aldurs hennar sé mikilvægt að finna henni framtíðarheimili og umönnunaraðila þar sem öryggi hennar og þroskavænlegar uppeldisaðstæður séu tryggðar. Telpan dvelji nú á heimili fósturforeldra þar sem vel sé hlúð að henni og réttur hennar til viðunandi uppeldis og umönnunar sé tryggður, auk þess sem öryggi hennar verði tryggt. Um ungt barn sé að ræða og mikilvægur tími framundan varðandi tengslamyndun. Langflest börn myndi sterk geðtengsl við umönnunaraðila sína í frumbernsku, en góð tengsl séu undirstaða alls þroska. Með vísan til alls þessa sé það mat stefnanda að það þjóni hagsmunum telpunnar best að þeim stöðugleika sem kominn sé á verði ekki raskað, enda sé það í fullu samræmi við meginreglu barnaverndarlaga, sbr. 3. mgr. 4. gr. laganna, um að barnaverndarstarf skuli stuðla að því að stöðugleiki ríki í uppvexti barna. Krafa stefnanda byggist á því að of mikil og óforsvaranleg áhætta felist í því að láta stefndu fara með forsjá dóttur sinnar. Leitast hafi verið við að eiga eins góða samvinnu við stefndu um málið og aðstæður hafi leyft. Þá hafi verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart þeim og unnt hafi verið hverju sinni. Stefnandi telji stuðningsaðgerðir fullreyndar í því skyni að bæta forsjárhæfni stefndu. Forsaga gefi forspárgildi og ef litið sé til forsögu stefndu sé forspárgildi fyrir áframhaldandi vímuefnabindindi þeirra ekki gott, samkvæmt fyrirliggjandi málsgögnum. Vandi stefndu sé langvarandi, alvarlegur og djúpstæður. Þau séu ekki í stakk búin til að veita telpunni viðunandi og traust uppeldisskilyrði í nánustu framtíð. Önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting séu því ekki tæk nú, en brýna nauðsyn beri til að skapa telpunni til frambúðar það öryggi og umönnun sem hún eigi rétt á að búa við lögum samkvæmt. Geti þau stuðningsúrræði sem stefnandi hafi yfir að ráða ekki megnað að skapa telpunni þau uppeldisskilyrði sem hún eigi skýlausan rétt til hjá stefndu. Að mati stefnanda hafi vægustu ráðstöfunum ávallt verið beitt til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt og sé krafa stefnanda sett fram samkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsynlegt hafi verið. Það séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Það sé almenn skylda foreldra, sem lögfest sé í 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga að sýna börnum virðingu og umhyggju, auk þess sem óheimilt sé með öllu að beita börn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris og barns vegist á séu hagsmunir barnsins, hvað því sé fyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé og skylt að veita börnum vernd svo sem mælt sé fyrir um í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þá eigi reglan sér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og í Alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarrétti, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga og gagna málsins, geri stefnandi þá kröfu að stefndu verði svipt forsjá dóttur sinnar, stúlku [...], sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. Ósk um flýtimeðferð byggist á 53. gr. b. barnaverndarlaga nr. 80/2002. III Stefnda, K, andmælir málsástæðum stefnanda. Hún sé ekki ófær um að hafa forsjá dóttur sinnar. Þá sé líkamlegri og andlegri heilsu telpunnar ekki hætta búin fari hún með forsjá hennar. Framsetningu málsástæðna í stefnu sé sérstaklega mótmælt. Ummæli þar séu óeðlilega stóryrt í garð stefndu. Því sé sérstaklega mótmælt að fullvíst sé að líkamlegri og andlegri heilsu telpunnar sé hætta búin. Stefnda árétti að hún hafi átt mun fleiri ár án vímuefnaneyslu en í neyslu frá því að hún hafi farið að taka sig á árið 2002. Stefnda hafi glímt við vímuefnavanda frá 14 ára aldri. Neysla hennar hafi þróast hratt frá þeim tíma til 22 ára aldurs er hún hafi farið í langtímameðferð í Byrginu árið 2002. Stefnda hafi eignast soninn B í október 2003 og fari ein með forsjá hans. Drengurinn hafi ávallt búið hjá stefndu, sem hafi hugsað vel um hann. Þau mæðgin séu mjög náin. Stefnda hafi haldið bindindi í þrjú ár eða frá 2002 til 2005 er hún hafi fallið í stuttan tíma það ár. Hún hafi farið í meðferð og verið án vímuefna frá 2005 til 2009 er hún hafi aftur fallið og farið í tvær meðferðir. Á þeim tíma hafi hún sótt endurhæfingarnámskeið í Kvennasmiðjunni og verið í átröskunarprógrammi í 18 mánuði. Árið 2011 hafi hún tekið eina önn í Fjölbrautarskólanum við Ármúla og hafi bætt við sig einu og einu fagi síðan. Hún hafi þannig lokið 25 einingum, eða sem samsvari tveimur önnum. Stefnda hyggist ljúka menntaskóla. Hún hafi sótt námskeið í áfengis- og vímuefnaráðgjöf á vegum SÁÁ og verið ráðin tímabundið á Vogi frá 15. september til 28. desember 2012. Hún hafi haldið bindindi frá því í desember 2009 þar til hún hafi fallið í byrjun febrúar 2014, stuttu eftir fæðingu dóttur sinnar. Hún hafi því haldið vímuefnabindindi í rúm fjögur ár þegar hún hafi fallið í byrjun febrúar 2014. Þá hafi hún frá árinu 2002 til ársins 2014, eða á 12 ára tímabili, haldið vímuefnabindindi í 9 eða 10 ár af þeim tíma. Þótt stefnda hafi fallið í nokkur skipti á þessum árum sé sá tími miklu styttri en sá tími sem hún hafi verið án vímuefna. Stefnandi hafi litið fram hjá þessu. Stefnda hafi búið í Grafarvogi ásamt syni sínum í fimm ár áður en þau hafi flutt í núverandi húsnæði að [...] í desember 2013. Sonur stefndu hafi verið í skóla í Grafarvogi og sé mjög félagslega sterkur. Stefnda hafi verið fjárhagslega sjálfstæð og gengið vel að ná endum saman. Hún hafi kynnst stefnda, M, árið 2012. Hann hafi flutt inn til hennar í ágúst 2103, en þá hafi farið að síga á ógæfuhlið stefndu. Stefndi, M, hafi verið í neyslu, en stefndu hafi tekist að halda sér frá vímuefnum þrátt fyrir það. Áður en stefnda hafi orðið ófrísk af dóttur sinni hafi hún verið á geðlyfjum, en hún sé greind með væga geðhvarfasýki. Stefnda hafi ákveðið, í samráði við lækni, að hætta á geðlyfjunum þar sem þau hafi ekki verið talin æskileg fyrir fóstrið. Stefnda hafi fljótlega farið að finna fyrir þunglyndi að nýju. Meðgangan hafi því verið mjög erfið. Þrátt fyrir það hafi hún haldið sig alfarið frá vímuefnum á meðgöngunni. Eins og fram komi í stefnu hafi vímuefnapróf, sem tekin hafi verið af stefndu á meðgöngu, öll verið neikvæð. Stefndi, M, hafi hins vegar verið í neyslu allan meðgöngutímann og eftir fæðingu barnsins, en lengsti tími hans frá fíkniefnum sé fjórir mánuðir. Eftir fæðingu barnsins hafi stefnda ákveðið að vera ekki með barnið á brjósti svo hún gæti farið aftur á geðlyfin sín. Lyfin hafi þó ekki virkað sem skyldi og stefndu hafi liðið mjög illa andlega eftir fæðingu barnsins. Í ofanálag hafi stefndu liðið illa yfir því að ná ekki tengslum við dóttur sína eins og son sinn. Jafnframt hafi verið komnir brestir í samband stefndu og stefnda. Stefnda telji að hún hafi í raun fengið fæðingarþunglyndi þótt hvergi sé um það getið í gögnum málsins eða verið tekið tillit til þess í málinu. Stefnda telji að fæðingarþunglyndið og sambandsbrestirnir hafi aukið líkurnar á því að hún hafi fallið í þetta sinn. Það sé vel þekkt að mæður fái fæðingarþunglyndi en það sé ekki nægjanleg ástæða þess að þær verði sviptar forsjá yfir börnum sínum. Þær þurfi að fá viðeigandi aðstoð. Fylgst hafi verið með stefndu við umönnum barnsins eftir fæðingu þess. Eins og fram komi í stefnu hafi telpan dafnað vel frá fæðingu og stefndu hugsað vel um hana. Til að byrja með hafi stefndu vaknað saman með barninu á næturnar, en síðan hafi stefnda, K, gert það ein. Stefnda hafi haft áhyggjur af því að hún tengdist ekki barninu sem skyldi, en það gæti skýrst af því að hún hafi ekki verið með hana á brjósti. Stefnda hafi ekki farið leynt með þessar áhyggjur og viljað fá aðstoð við að tengjast barninu. Þær aðstæður sem hafi verið uppi þegar stefnda hafi fallið í febrúar hafi því verið margvíslegar. Megi þar nefna fæðingarþunglyndi, hræðslu móður yfir að tengjast ekki barni sínu og bresti í sambúð aðila, auk undirliggjandi veikleika stefndu sem hafi leitt til þess að hún hafi ekki ráðið við aðstæður. Stefnda sé ekki ósátt við inngrip barnaverndaryfirvalda varðandi barnið þegar stefndu hafi verið í neyslu þessa mánuði. Hún hafi ávallt verið til fullrar samvinnu við barnaverndarnefnd. Stefnda neiti því ekki að hún hafi átt erfiða tíma fyrstu mánuði barnsins. Hún óski þess í dag að hún hefði staðið sig betur þegar henni hafi verið gefið tækifæri. Hún hafi hins vegar verið alvarlega veik á þessum tíma og því ekki í stakk búin til að standa undir þeim úrræðum sem nefndin hafi lagt til. Veikindi hennar séu nú í rénun, meðferðin gangi vel og henni líður miklu betur. Stefnda sé hins vegar verulega ósatt við þá ákvörðun barnverndarnefndar að svipta stefndu alfarið forsjá barnsins og hafni því alfarið að hún sé um alla framtíð ófær um að sinna forsjá dóttur sinnar þrátt fyrir þessi mistök. Stefnda og stefndi hafi nú slitið samvistum og stefnda telji að það geri henni betur kleift að standa sig. Hún búi í leiguíbúð á [...]. Hennar einlæga ósk sé að vera ein og búa sér og börnunum fallegt og öruggt heimili. Stefnda telji sig fullfæra um það, enda hafi hún sýnt að hún hugsi vel um börnin sín þegar hún sé edrú. Krafa barnaverndaryfirvalda um að svipta stefndu forsjá barnsins hafi verið mikið áfall fyrir hana. Hún telji að botninum sé nú náð og sé staðráðin í að standa sig. Stefnda telji þó að barnaverndaryfirvöld hafi gengið of langt og mótmæli því að fall hennar stuttu eftir fæðingu barnsins sé forspá um framtíðina. Stefnda hafi hugsað mjög vel um barnið frá fæðingu og það hafi dafnað vel hjá henni áður en það hafi verið tekið úr umsjá hennar. Hún hafi annast son sinn í 11 ár sem sé fordæmi fyrir því að hún geti annast um barn sitt. Stefndu hafi haft umgengni við dóttur sína 26. maí sl. undir eftirliti í húsnæði barnaverndar. Í umsögn eftirlitsaðila komi fram að stefndu hafi verið með telpuna allan tímann, sýnt henni mikla athygli og spurt mikið út í aðstæður hennar og þroska. Telpan hafi verið óörugg í fyrstu en síðan virst mjög sátt. Umgengnin hafi gengið vel, samskiptin hafi verið jákvæð og snúist öll um litlu telpuna. Það sé einlægur vilji stefndu að vera án vímuefna, hafa bæði börnin hjá sér og halda heimili fyrir sig og börn sín þar sem hún finni frið og öryggi. Stefnda hafi farið í meðferð 7. júní sl. og útskrifast af deild 33A þann 18. júní sl. Meðferð hennar gangi vel. Hún hafi fengið að fara með son sinn í vikuferð í sumarbústað nýverið. Stefnda sé í sálfræðimeðferð, sæki AA fundi og samkomur og sé á biðlista til að komast að hjá Hvítabandinu. Stefndu langi til að ljúka framhaldsskóla og stefni á að fara í kvöldskóla í haust, en ætli að byrja mjög rólega. Stefnda byggi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt. Þannig hafi í engu verið sýnt fram á að hún sé óhæf til að fara með forsjá telpunnar, eins og byggt sé á í stefnu. Þvert á móti séu í gögnum málsins upplýsingar um það að stefnda sé fær um að fara með forsjá barns þar sem hún hafi farið ein með forsjá eldri sonar síns og aldrei hafi komið til álita að svipta hana forsjá yfir honum. Þá byggi stefnda á því að orðalag 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga beri með sér að mjög mikið þurfi að koma til svo skilyrði fyrir forsjársviptingu séu fyrir hendi. Slíkt hið sama komi iðulega fram í dómum Hæstaréttar í málum varðandi forsjársviptingu. Taka verði tillit til þess að telpan hafi verið rúmlega mánaðar gömul er stefnda hafi fallið og það hafi meðal annars verið að rekja til fæðingarþunglyndis stefndu. Hún hafi verið frá telpunni í nokkra mánuði á stuttri ævi hennar. Stefnda sé ekki að gera lítið úr alvarleika þess að hafa ekki verið til staðar fyrir dóttur sína í þann tíma vegna veikinda sinna, en því sé algerlega mótmælt að það réttlæti að hún verði alfarið svipt forsjá dóttur sinnar. Með þessu sé alltof langt gengið. Ekki sé hægt að sjá það á gögnum málsins að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu telpunnar eða þroska hennar sé hætta búin. Orðalag fyrrnefnds ákvæðis og athugasemdir við ákvæði í greinargerð beri með sér að hér dugi ekki til að vísbendingar séu í þá áttina heldur verði að liggja fyrir lögfull sönnun þess efnis og fullvissa um að þær aðstæður skapist. Ekki sé tilefni til að draga svo víðtækar ályktanir af gögnum málsins. Stefnda geti þar af leiðandi ekki fallist á það orðalag í stefnu að þeim stöðugleika sem komin sé á telpuna nú verði ekki raskað næstu 17 til 18 árin. Stefnda telji að það sé ekki of seint að tengjast dóttur sinni. Hún sé tilbúin til að þiggja alla aðstoð í þeim efnum með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Hér sé einfaldlega of langt gengið. Það geti ekki talist hagsmunir barnsins að svipta foreldrana forsjá og svipta barnið uppeldi með systkinum sínum. Barnið eigi rétt á að þekkja og kynnast foreldrum sínum og alast upp hjá þeim og systkinum sínum. Með vísan til alls framangreinds telji stefnda að skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu ekki uppfyllt og krefjist sýknu af kröfum stefnanda. Þá sé byggt á því að stefnandi hafi ekki beitt öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða að slík úrræði hafi verið reynd án viðunandi árangurs, sbr. 2. mgr. 29. gr. sömu laga. Það skorti því á að lagaskilyrði forsjársviptingar séu fyrir hendi. Þannig sé á því byggt að samkvæmt 7. mgr. 4. gr. laganna skuli stefnandi gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Þá skuli þau jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga skuli aðeins krefjast sviptingar forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta. Slíkt hafi ekki verið fullreynt. Ekkert í gögnum málsins bendi til þess að ekki sé hægt að beita vægara úrræði nú en forsjársviptingu. Raunverulegur stuðningur við stefndu og dóttur hennar hafi einungis farið fram í u.þ.b. þrjá mánuði, meðan stefnda hafi í raun og veru enn verið veik og því ekki í stakk búin til að takast á við þann stuðning. Þetta sé stuttur tími og geti ekki talist vera forsenda þess að grípa til jafn viðurhlutamikilla úrræða og forsjársvipting sé. Stefnda hafi nú lokið meðferð og sé komin á lyf sem henti henni. Henni líði vel og sé nú í stakk búin til að takast á við móðurhlutverkið. Ekki hafi verið sýnt fram á það með málatilbúnaði stefnanda að veikindi stefndu séu þess eðlis að engin von sé um bata. Stefnda hafi sýnt fram á mjög langan tíma án vímuefnaneyslu sem sé vísbending um að hún geti haldið sig frá henni. Þá byggi stefnda sýknukröfu sína einnig á því að ekki hafi verið reynd úrræði 28. gr. barnaverndarlaga um lengri vistun utan heimilis en til tveggja mánaða og mótmæli því þeirri staðhæfingu stefnanda að reynt hafi verið til þrautar að leita annarra úrræða en að forsjársvipta foreldra. Ekkert í gögnum málsins styðji þær staðhæfingar stefnanda að stefnda sé um alla framtíð ófær um að sinna forsjá dóttur sinnar. Þá hafi stefnda ekki neitað aðstoð eða úrræðum sem hún eigi rétt til, svo hún geti alið önn fyrir dóttur sinni, og muni ekki gera það. Stefnandi hafi ekki nema að mjög litlu leyti látið reyna á samvinnu við stefndu. Þá hafi stefnandi ekki lagt fram kröfu hjá dómara um að beita úrræðum 28. gr. barnaverndarlaga um lengri vistun utan heimilis. Stefnda telji að skilyrði 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga hafi ekki verið uppfyllt. Þar sé kveðið á um að mál skuli vera nægilega upplýst áður en höfðað sé mál til sviptingar forsjár. Hvorki liggi fyrir álit óháðs sérfræðings um að það sé sannarlega barninu fyrir bestu að foreldrar verði sviptir forsjá né heldur um áhrif þess að með þeim hætti verði slitið á tengsl þeirra og barnsins. Stefnda telji forsjársviptingu skaðlega barninu og til þess fallna að raska högum þegar litið sé til ungs aldurs barnsins. Aðalkrafa stefndu um sýknu og að hún fari ein með forsjá barnsins sé að auki byggð á því að hún eigi lengri tíma án vímuefnanotkunar en stefndi og sé því líklegri en hann til að halda sig frá vímuefnum í framtíðinni. Þá byggi stefnda á því að hún hafi ein farið með forsjá sonar síns, B, frá fæðingu og hafi því þegar sýnt fram á forsjárhæfni sína. Hún hafi hugsað vel um drenginn, fylgst vel með námi hans, mætt á foreldrafundi og haldið honum heimili þar sem hann hafi þrifist vel. Þau séu mjög tilfinningalega tengd, hún hafi gott innsæi í þarfir hans og drengurinn sé mjög félagslega sterkur. Sú staðreynd sé því forspá um að stefnda geti veitt dóttur sinni sömu uppeldisskilyrði. Þá sé á því byggt að mikilvægt sé að systkinin fái að alast upp saman en drengurinn spyrji sífellt um litlu systur sína og vilji og þurfi að kynnast henni. Þá sé á því byggt að stefnda sé í öruggu húsnæði á vegum Reykjavíkurborgar, en hún búi í þriggja herbergja íbúð að [...] í Reykjavík. Stefndi búi hins vegar hjá föður sínum. Stefnda hafi þó óskað eftir húsnæðisflutningi til að hefja nýtt og betra líf og vilji búa börnum sínum fallegt og öruggt heimili. Í kringum hana sé ágætisstuðningsnet, en hún eigi föður á lífi og þrjú systkini á aldrinum 20 til 25 ára sem öll búi hjá föður. Stefnda sé því sterkari aðilinn við umönnum og uppeldi telpunnar. Stefnda byggi varakröfu sína á sömu sjónarmiðum og aðalkröfu og telji að ekkert í lögum bindi dómara við það að taka til greina kröfu stefnanda að öllu leyti eða engu. Verði hins vegar fallist á kröfu stefnanda sé gerð krafa um að í dómi verði kveðið á um umgengni stefndu við telpuna í samræmi við tillögur stefndu. Samkvæmt 74. gr. barnaverndarlaga eigi foreldrar rétt á umgengi við barn sitt, nema það sé bersýnlega andstætt hagsmunum og þörfum barnsins. Vísað sé til barnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum 28. gr., a- og d-liða 1. mgr. og 2. mgr. 29. gr., 7. mgr. 4. gr., 1. mgr. 56. gr. og 74. gr. Málskostnaðarkrafa byggist á 60. gr. sömu laga, en sótt hafi verið um gjafsóknarleyfi fyrir stefndu vegna málarekstursins. IV Stefndi, M, bendir á að hann hafi sem barn verið vistaður á vegum félagsþjónustunnar til lengri tíma. Hann þekki af eigin raun hvernig það sé að alast upp við slíkar aðstæður. Hann berjist því fyrir því að skapa dóttur sinni boðlegar aðstæður. Stefndi telji neyslu sína á kannabisefnum eina og sér ekki gera hann óhæfan til þess að annast um hagsmuni barna sinna. Í ljósi hugleiðinga löggjafans um vægari afstöðu til kannabisreykinga sem og vegna lögleiðingar kannabisefna í nágrannalöndum sé það sérstakt skoðunarefni hvort fyrir fram mótaðar hugmyndir manna vegi of þungt í mati á hæfni hans til að annast um barn sitt. Í gögnum málsins komi fram að stefndi hafi á einhverjum tímapunkti neytt bæði amfetamíns og kókaíns. Slík tilvik séu tilfallandi og ekki til marks um neyslu hans. Stefndi hafi markvisst unnið í því að losa sig úr vítahring neyslu. Hann hafi lokið meðferð frá Hlaðgerðarkoti og innritast í Grettistak, verkefni á vegum félagsþjónustunnar. Illu heilli liggi það verkefni niðri yfir sumarmánuðina. Stefndi viðhaldi því edrúmennsku sinni með því að sækja reglulega AA fundi. Stefndi vilji veita dóttur sinni allan þann stuðning sem honum sé fært að veita. Hann hafi í langan tíma upplýst starfsmenn stefnanda um aðkomu og stuðning fjölskyldu fyrrum barnsmóður við mál hans. Þau hafi verið boðin og búin til þess að taka barnið að sér, en stefnandi hafi ekki verið til viðræðu um slíka lausn. Sérstaklega sé bent á að stefndi hafi mætt daglega til dóttur sinnar á Vistheimili barna. Þá komi það fram í gögnum málsins að stefndi sé natinn í umgengni við barnið. Af þessu megi draga þá ályktun að stefndi sé sterkari aðilinn í umönnunarsambandi við barnið og hann geti verið fær um að annast um og sinna þörfum stúlkunnar einn. Stefndi byggi aðalkröfu sína á því að ekki hafi verið reynt til þrautar að leita annarra úrræða. Samkvæmt 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 skuli barnaverndaryfirvöld ávallt beita vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt og því aðeins grípa til íþyngjandi ráðstafana að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Stefndi telji ljóst að vilji löggjafans, með því að skipa málum með þeim hætti, hafi verið sá að ávallt séu könnuð önnur og vægari úrræði og þeim beitt áður en gripið sé til þess að svipta foreldra forsjá. Ekki liggi fyrir mat á áhrifum þess að slitið sé á tengsl föður og barns með þeim hætti sem lagt sé til. Ákvæði barnaverndarlaga geymi ákvæði um að barnaverndarnefnd sé heimilt, með samþykki foreldris, að taka við forsjá eða umsjá barns og vista það utan heimilis, sbr. b-lið 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga. Með tilliti til hagsmuna barns geti slík vistun varað til þess tíma er barnið verði lögráða. Stefnda hafi ekki verið boðið slíkt úrræði og grundvöllur fyrir samkomulagi milli aðila hafi ekki verið kannaður. Barnaverndarnefnd hafi borið að kanna áhrif og kosti slíks áður en ráðist hafi verið í kröfu um forsjársviptingu fyrir dómi. Með þessu hafi ekki verið gætt meðalhófs við málsmeðferðina. Þá telji stefndi að skilyrði 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga hafi ekki verið uppfyllt. Þar sé kveðið á um að mál skuli vera nægjanlega upplýst áður en mál sé höfðað til sviptingar forsjár. Ekki liggi fyrir álit óháðs sérfræðings um að það sé barninu sannarlega fyrir bestu að foreldrar verði sviptir forsjá, né heldur um áhrif þess að með þeim hætti verði slitið á tengsl þeirra og barnsins. Stefndi telji forsjársviptingu skaðlega barninu og einungis til þess fallna að raska högum þess ef litið sé til ungs aldurs þess. Varakrafa stefnda byggist á sömu röksemdum og aðalkrafa. Ekkert í lögum bindi dóm við það að taka til greina kröfu stefnanda að öllu leyti eða engu. Þrautavarakröfu sína styðji stefndi við það að stefnda, K, sé mörgum kostum gædd. Hún hafi til lengri tíma náð að viðhalda edrúmennsku og þá annast um eldra barn sitt. Ekkert liggi fyrir um styrkleika hennar til að standa ein að uppeldi telpunnar. Verði fallist á kröfu stefnanda sé þess krafist að kveðið verði á um umgengni í dóminum. Í 74. gr. barnaverndarlaga sé fjallað um rétt foreldris til umgengni við barnið, nema það sé bersýnilega andstætt hagsmunum og þörfum þess. Stefndi áskilji sér rétt til þess að leggja fram tillögur sínar um umgengni við barnið. Í 3. og 4. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga komi fram að barnaverndarnefndir hafi úrskurðarvald um ágreiningsefni er varði umgengni. Stefndi byggi kröfu sína á því að hann telji óeðlilegt að sömu aðilar og standi að kröfu um forsjársviptingu eigi síðar að fjalla um rétt hans til umgengni, byggt á mati á hagsmunum og þörf barns. Ágreining um þann umgengnistíma eða rétt sem dómur ákveði sé þá heimilt að bera undir barnaverndarnefnd ef þurfa þykir. V Stefnandi byggir kröfu sína um að stefndu verði svipt forsjá dóttur sinnar, A, á a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt þeim ákvæðum er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar skuli sviptir forsjá ef hún telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska eða ef fullvíst er að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana eða greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. skal því aðeins gera kröfu um sviptingu forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Stefndu byggja á því að skilyrðum a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 sé ekki fullnægt í málinu og að hægt sé að beita vægari úrræðum samkvæmt lögunum, svo sem 28. gr. þeirra, þar sem kveðið sé á um að unnt sé að vista börn utan heimilis tímabundið til allt að tólf mánaða í senn. Þá telja þau að skilyrði 1. mgr. 56. gr. laganna, um að mál skuli vera nægjanlega upplýst áður en mál sé höfðað til sviptingar forsjár, sé ekki fullnægt. Í 1. gr. barnaverndarlaga er kveðið á um réttindi barna og skyldur foreldra. Þar segir að börn eigi rétt á vernd og umönnun. Þau skuli njóta réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska. Foreldrum beri að sýna börnum sínum umhyggju og nærfærni og gegna forsjár- og uppeldisskyldum við þau svo sem best henti hag og þörfum þeirra. Þeim beri að búa börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna. Samkvæmt 2. gr. laganna er markmið þeirra að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofni heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skuli við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það eigi við. Í 4. gr. laganna er kveðið á um ýmsar meginreglur sem gilda skuli í barnaverndarstarfi, meðal annars að beita skuli þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu barni fyrir bestu, en hagsmunir barna séu ávallt hafðir í fyrirrúmi. Barnaverndarstarf skuli stuðla að stöðugleika í uppvexti barna. Þá skuli þess gætt eftir föngum að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miðast við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Því aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Dóttir stefndu, sem nefnd hefur verið A, fæddist [...]og er því um níu mánaða gömul. Hún lýtur forsjá beggja foreldra sinna. Stefndu voru í óskráðri sambúð frá árinu 2013 sem lauk á vormánuðum þessa árs. Á heimili þeirra bjó einnig sonur stefndu, K, frá fyrra sambandi, B, sem fæddur er í október 2003. A var vistuð á Vistheimili barna 10. febrúar sl., með samþykki stefndu, sbr. 25. gr. barnaverndarlaga, en þann 15. mars sl. var hún flutt á fósturheimili til tímabundinnar vistunar, sbr. 84. gr. laganna. Þann 1. apríl sl. var kveðinn upp úrskurður Barnaverndarnefndar Reykjavíkur um vistun telpunnar á heimili á vegum nefndarinnar í tvo mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Þar sem krafist var forsjársviptingar áður en vistunartíma lauk helst sú ráðstöfun þar til dómur liggur fyrir, sbr. 2. mgr. 28. gr. laganna. Í gögnum málsins kemur fram að stefndu eigi bæði langa sögu um neyslu fíkniefna. Þá hafi stefnda, K, einnig glímt við geðrænan vanda, átröskun og geðhvarfasýki og verið greind öryrki vegna þessa. Fram kemur að barnaverndaryfirvöld hafi haft afskipti af stefndu, K, allt frá árinu 2004, vegna sonar hennar, B, til desember 2012. Hann hafi verið vistaður utan heimilis frá janúar 2009 til apríl 2010 eftir að stefnda hafi fallið á vímuefnabindindi. Stefnda lýsti því fyrir dóminum að sonur hennar hefði einnig verið vistaður utan heimilis þrisvar sinnum, í stuttan tíma í senn, á árunum 2005, 2007 og 2008. B er nú vistaður tímabundið utan heimilis hjá fósturföður stefndu, K. Stefndu hafa bæði notið ýmiss konar stuðnings félagsmálayfirvalda allt frá árinu 2004. Afskipti barnaverndaryfirvalda af málefnum stefndu vegna dóttur þeirra hófust í október 2013, er stefnda, K, var ófrísk. Samkvæmt tilkynningu frá mæðravernd voru uppi áhyggjur af því að lífi eða heilsu barnsins væri hætta búin vegna lífernis móður. Fram kom að stefnda hefði ekki mætt í bókaðan tíma í mæðravernd og sónar 17. október og væri að flytja til [...]. Til hafi staðið að gera vímuefnaleit í skoðuninni. Þá hafi hún nokkrum sinnum ekki mætt í bókaða tíma í mæðravernd. Hún hafi verið í meðferð á geðdeild undanfarnar vikur vegna átröskunar og verið í viðtölum hjá hjúkrunarfræðingi á fíknigeðdeild vegna fíknihugsana. Starfsfólk geðdeildar hefði lýst áhyggjum vegna þess að stefnda hefði ekki mætt vel í prógramm vegna átröskunar og hætt að taka þau lyf sem henni hefðu verið ráðlögð. Þá hafi hún mætt strjált í viðtöl hjá hjúkrunarfræðingi á fíknigeðdeild. Þann 11. desember 2013 tilkynnti þjónustumiðstöðin Miðgarður um að stefndu og B væru flutt aftur til Reykjavíkur og byggju við bágar aðstæður. Drengurinn væri hjá fósturföður stefndu, K, en stefndu, K og M, hefðu sofið einhverjar nætur í bifreið sinni. Þann 18. desember fékk stefnda, K, úthlutað félagslegu húsnæði á [...] í Reykjavík, þar sem hún býr enn. Stefndu, K, var vísað til stuðnings í FMB teymi Landspítalans (foreldrar meðganga barn). Í vottorði mæðraverndar, 23. desember sl., kemur fram að fíkniefnapróf sem tekin voru af stefndu á meðgöngunni hafi öll reynst neikvæð. Dóttir stefndu hafi fæðst 22. desember og verið 11 merkur. Stefnda, K, hafi ákveðið að hafa hana ekki á brjósti þar sem hún ætlaði að fara aftur á geðlyf sem hún hafi verið á fyrir þungun. Þá kemur fram að stefnda, K, hafi virst í ágætu jafnvægi daginn eftir fæðinguna. Hún virtist vera sæl og bera sig eftir leiðbeiningum um pelagjöf og umönnun barnsins. Fram kemur í gögnum málsins að ljósmóðir mæðraverndar hafi haft samband við barnavernd 13. janúar sl. vegna áhyggna af stefndu og börnum hennar. Taldi ljósmóðir hana illa stefnda og sýna pirring gagnvart telpunni og stefnda, M. Þegar haft var símasamband við stefndu þremur dögum síðar kom fram að hún hefði hafið töku á lyfjum sínum að nýju, en þau hefðu virkað öfugt á hana og hún væri þunglynd. Hún hefði því aftur hætt töku lyfjanna. Þá afþakkaði stefnda þjónustu á geðdeild Landspítalans þar sem hún væri ekki sátt við hana og ætlaði að finna sér nýjan geðlækni. Í vottorði heilsugæslu vegna ungbarnaeftirlits, 22. janúar sl., kom fram að telpan dafnaði vel. Foreldrarnir hugsuðu bæði vel um barnið. Þau væru dugleg að spyrja og leita sér ráða. Hins vegar kom fram að miklar áhyggjur væru af heilsufari stefndu, K, og aðstæðum. Hún reykti talsvert og nærðist mjög illa. Hún ætti að vera á geðlyfjum vegna sjúkdóms síns, tæki ekki lyfin. Hún greindi frá slæmri andlegri líðan og áhyggjum af fjárhagsstöðu. Hún væri án síma og hefði mjög slakt stuðningsnet. Þann 10. febrúar sl. var haft símasamband við stefnda, M. Hann lýsti því að stefnda, K, hefði fallið tíu dögum fyrr og neytti nú vímuefna á heimili þeirra. Hann viðurkenndi sjálfur að hafa neytt kannabis, en stefnda væri komin í sprautuneyslu. Hann kvaðst hafa séð um börnin einn þar til óforsvaranlegt hafi verið að hafa þau á heimilinu. Hann upplýsti um að hann hefði farið með drenginn til fósturföður stefndu, en telpuna til föður síns. Í framhaldi var farið á heimilið. Stefnda vaknaði ekki við dyrabjöllu, en svaraði síma. Hún viðurkenndi fíkniefnaneyslu og kvaðst hafa sprautað sig með amfetamíni, metamfetamíni og rítalíni. Þau hafi bæði notað kókaín nokkrum dögum fyrr og hún væri einnig að drekka spritt. Hún kvaðst tilbúin að fara í meðferð og ætlaði að fara á bráðamóttöku geðsviðs Landspítala samdægurs. Ekki varð hins vegar af því. Eins og greint hefur verið frá hér að framan var dóttir stefndu þennan sama dag vistuð á Vistheimili barna með samþykki þeirra. Í kjölfarið fór stefnda, K, í afeitrun á deild 33A á Landspítala og því næst á deild 33C þar sem unnið var að tengslaeflingu milli hennar og dóttur hennar. Samkvæmt gögnum málsins féll stefnda fljótlega aftur í neyslu. Hún fór aftur í meðferð frá lokum mars til byrjunar maí, en féll að nýju skömmu síðar. Hún fór enn í meðferð í júní og hefur haldið bindindi frá þeim tíma. Stefnandi kveður að óskað hafi verið eftir forgangi fyrir stefnda, M, á Vog, en stefndi kveðst hafa farið þangað og enginn hafi kannast við erindið. Hann fór í meðferð í mars, en kveðst hafa hætt allri neyslu í júní sl. Stefnda, K, greindi frá því fyrir dóminum að hún væri edrú frá því í júní sl. Hún sækti sálfræðiviðtöl, færi á AA-fundi og væri á biðlista fyrir Hvítabandið. Hún væri að byggja upp tengsl við fjölskyldu sína. Hún væri á þyngdaraukandi lyfjum og myndi þiggja pláss á Hvítabandinu yrði henni boðið það. Hún væri einnig komin á lyf vegna geðrænna erfiðleika sinna. Þá hefði hún hugsað sér að sækja nám í menntaskóla. Hún kvaðst myndu þiggja alla þá aðstoð sem henni væri boðin og myndu leita sér hjálpar hjá FMB-teyminu héldi hún forsjá dóttur sinnar. Hún hafi áður fengið „stuðninginn heim“ og haft tilsjónarkonu sem hafi gengið vel. Hún kvað erfiðar aðstæður sínar hafa valdið því að hún hafi fallið á fíkniefnabindindi í byrjun febrúar sl. Hún hafi ekki verið að taka lyfin sín. Það hefðu verið samskiptaörðugleikar í sambandi hennar við stefnda, M, og fjárhagserfiðleikar. Hún hafi ekki hvílst vel eða borðað nægilega. Hún telji sig hins vegar geta náð bata. Stefnda kvað samband sitt við son sinn mjög gott og vel hafi gengið í heimsóknum til dótturinnar. Stefndi, M, lýsti erfiðum uppeldisaðstæðum sínum fyrir dóminum og fíkniefnaneyslu. Hann kvaðst telja að kannabisneysla hafi bjargað sér frá geðveiki. Hann lýsti því þegar stefnda féll í upphafi ársins. Vel hafi gengið hjá þeim að sjá um dóttur þeirra fram að því. Hann skýrði frá því að ástæða þess að hann hafi lítið verið hjá dóttur sinni á vistheimilinu hafi verið sú að hann hafi verið í fráhvörfum og honum hafi ekki fundist rétt að vera í því ástandi innan um börn. Stefndi kvaðst nú búa á [...] þar sem hann leigði íbúð með vini sínum sem væri AA-maður. Þá hefði hann stuðning frá fyrrverandi tengdamóður sinni sem búi á Skagaströnd. Hann kvaðst hafa verið edrú í tvo mánuði. Hann ynni í edrúmennsku sinni með því að fara í gönguferðir, hreyfa sig mikið, borða reglulega og skrifa dagbók. Hann fari tvisvar í viku á AA-fundi og tali við félagsráðgjafa og sálfræðing. Þá sé hann að reyna að fá tíma hjá geðlækni. Hann kvaðst reiðubúinn að gera hvaðeina sem þyrfti til. Hann væri tilbúinn til að fara í langtímameðferð og afsala sér forsjá í eitt til tvö ár. Hann taldi sig þó ekki þurfa á áfengis- og vímuefnameðferð að halda, en hann þyrfti á sálfræðimeðferð að halda til þess að taka á vandamálum sínum. Umfram allt vildi hann fá að vera þátttakandi í lífi dóttur sinnar. Hann kvaðst ósáttur við barnaverndaryfirvöld þar sem ekki hafi verið hlustað á tillögur hans og hann hafi einungis einu sinni fengið umgengni við dóttur sína. Undir meðferð málsins var D sálfræðingur dómkvaddur til þess að meta forsjárhæfni stefndu. Í niðurstöðum matsgerðar hans kemur fram að stefnda, K, uppfylli greiningarskilmerki áfengis- og vímuefnaröskunar. Samkvæmt greiningarviðtali og útfylltum matslistum uppfylli hún hins vegar ekki greiningarviðmið annarra geðgreininga, en fyrir liggi að hún hafi verið greind með geðhvarfasýki, átröskun og jaðarpersónuleikaröskun. Hún hafi glímt við kvíða og þunglyndi til margra ára en hafi verið í ágætu jafnvægi á meðan á matinu hafi staðið, þrátt fyrir streitu vegna núverandi ástands. Stefnda virðist búa yfir mikilvægum styrkleikum í uppeldislegu tilliti þrátt fyrir langvarandi erfiðleika. Hún hafi ágætt innsæi gagnvart erfiðleikum sínum. Hún hafi unnið heilmikla sjálfsvinnu og virðist hafa burði til að tileinka sér meðferðarstarf. Þá virðist hún hafa verið fær um að leita sér aðstoðar þegar hún hafi átt bakslög í neyslu og talið aðbúnað sonar síns óviðunandi. Stefnda hafi greinilega náð að mynda góð tengsl við son sinn. Hún virðist, þegar hún hafi verið allsgáð, hafa verið næm á andlegar og líkamlegar þarfir sonar síns. Hún tjái eðlileg viðhorf og viðmið til barnauppeldis og virðist fær um að mæta aldurssamsvarandi þörfum þegar hún sé í jafnvægi. Hún virðist búa yfir eðlilegri greind þar sem hún búi yfir góðum grundvallareiginleikum eins og félagslegri dómgreind og almennri skynsemi þó hún hafi sýnt af sér bæði sjálfmiðaða og dómgreindarlausa hegðun þegar hún hafi verið í neyslu. Veikleikar stefndu varðandi forsjárhæfni séu ýmsir og vafalítið langvarandi neyslusaga þar sem hún hafi sprautað sig í æð með amfetamíni og rítalíni. Hún eigi margar innlagnir að baki á meðferðarstofnanir og hafi endurtekið fallið á vímuefnabindindi þó svo hún hafi náð 3-4 ára bindindi inn á milli. Hún hafi verið tilfinningalega óstöðug og eigi langa sögu um tilfinningalega erfiðleika, kvíða og þunglyndi og hafi glímt við átröskun. Þá hafi hún verið greind með væga geðhvarfasýki árið 2007. Hún hafi verið í þokkalegu jafnvægi eftir að hún hafi fengið viðeigandi lyfjameðferð. Brestir í skapgerð og persónuleika hafi verið skilgreindir á geðsviði Landspítala. Þau persónuleikaeinkenni séu líkleg til að auka á dýpt og varanleika vandans og þar með torvelda meðferðarárangur. Ljóst megi vera að þeir veikleikar sem séu til staðar rýri forsjárhæfni stefndu verulega, þrátt fyrir að hún búi yfir ýmsum styrkleikum. Hvað framtíðarforspá varði verði því miður að segja að líkur á bakslagi verði að teljast umtalsverðar í ljósi forsögunnar. Haldi hún hins vegar bindindi búi hún yfir viðunandi forsjárhæfni og getu til að búa börnum sínum viðeigandi uppeldisskilyrði, en það sé algerlega háð því að hún haldi áfengis- og vímuefnabindindi. Falli hún í neyslu sé ljóst að leiðir hennar og barnanna muni skilja til frambúðar. Varðandi stefnda, M, kemur fram í matsgerðinni að hann hafi nokkra styrkleika í uppeldislegu tilliti. Hann virðist fær um að mynda tilfinningaleg tengsl og taka ábyrgð á hagsmunum barna sinna þegar illa gangi. Hann hafi til að mynda tekið frumkvæði og farið sjálfur með dóttur sína út af heimilinu þegar hann hafi talið aðbúnað hennar óviðunandi og sagt frá því þegar stefnda hafi fallið í neyslu. Hann hafi virst opinn, heiðarlegur og samviskusamur í samskiptum. Hann hafi til að mynda virst draga lítið undan í því skyni að fegra ímynd sína, sem sé algengt í málum sem þessum. Hann hafi fengið góða umsögn frá fyrri barnsmóður sinni. Hins vegar hefðu lítil samskipti verið við hann undanfarin tvö ár þar sem erfiðleikar hans hefðu aukist. Stefndi hafi verið opinn og einlægur í matsvinnu og virst hafa ágætt innsæi hvað varði alvarleika málsins. Hann virðist raunsær gagnvart eigin stöðu og viðurkenni að hann treysti sér ekki til að taka ábyrgð á barnauppeldi eins og staðan sé í dag. Þá virðist hann búa yfir greind í meðallagi og hafi þannig margvíslega góða eiginleika, eins og ágæta hæfni til rökleiðslu og ályktunarfærni. Margvíslegir þættir rýri hins vegar forsjárhæfni stefnda. Hann eigi langa og alvarlega neyslusögu að baki allt frá barns- og unglingsaldri. Hann eigi fjölda innlagna á meðferðarstofnanir að baki og hafi ítrekað fallið á vímuefnabindindi. Viðhorf hans til neyslu kannabisefna hafi verið þess eðlis að hann hafi ekki fyrr en nýlega látið af daglegri neyslu. Hann virðist með neyslu sinni hafa viðhaldið vítahring alvarlegra geðrænna erfiðleika, kvíða, þunglyndis og áfallaröskunar. Stefndi glími við alvarlega geðræna erfiðleika þar sem samsláttur ýmissa geðgreininga fari saman. Hann uppfylli greiningarskilmerki áfallaröskunar, kvíða, þunglyndis og vímuefnaröskunar. Félagslegur aðlögunarvandi og hegðunarerfiðleikar hafi verið til staðar í mörg ár. Stefndi uppfylli greiningarskilmerki andfélagslegrar persónuleikaröskunar. Þol hans gagnvart mótlæti sé lítið. Hann lýsi miklum skapsveiflum sem hann hafi lengi vel haldið í skefjum með fíkniefnaneyslu. Hann lýsi reiðistjórnunarvanda og samskiptaerfiðleikum og gangist við hegðun og viðhorfum sem víki talsvert frá hefðbundnum félagslegum gildum og virðist í gegnum tíðina hafa haft tilhneigingu til að hegða sér á siðferðilega rangan og óábyrgan hátt. Hann hafi verið óstöðugur í vinnu og hafi að eigin sögn oft komið sér í vanda í samskiptum við vinnuveitendur vegna skapgerðarbresta, mótþróa og ögrandi hegðunar. Hann hafi í einkalífi haft tilhneigingu til félagslegrar einangrunar, kvíða og vanlíðunar. Eins og staðan sé í dag sé mikill óstöðugleiki í félags- og tilfinningalífi stefnda. Hann sé í mikilli endurhæfingar- og meðferðarþörf. Hann hafi sýnt vilja til að taka á sínum málum, hafi haldið sig frá fíkniefnum í tvo mánuði og stundi reglulega fundi. Hann sé nýlega kominn í vinnu og hafi sest að á [...] þar sem hann telji sig betur í stakk búinn til að viðhalda bindindi. Erfiðleikar hans virðist hins vegar vera af þeirri stærðargráðu af forsjárhæfni hans sé verulega skert. Eins og staðan sé í dag virðist hann engan veginn fær um að taka ábyrgð á ungu barni, hvað sem síðar verði. Þá kemur fram að langvarandi dagleg kannabisneysla hafi verulega skert hæfni stefnda til að takast á við foreldrahlutverkið, en hafa beri í huga að erfiðleikar hans einskorðist ekki við það að hann hafi reykt kannabis. Sálfræðingurinn lýsti því fyrir dóminum að stefndu ættu við flókinn samsettan vanda að etja, sem ætti sér langa sögu. Eins og málin stæðu væri stefndi, M, í mikilli meðferðarþörf, ekki bara vegna fíkniefna, heldur líka vegna andlegrar heilsu. Aðbúnaður hans í dag væri þannig að hann væri ekki í stöðu til að taka við ungu barni. Hvað stefndu, K, varði þá sé hún í meira jafnvægi um þessar mundir. Hún hafi í greiningarviðtali og matslistum ekki uppfyllt greiningarviðmið geðgreininga, en miðað hafi verið við síðustu sex vikurnar áður. Hún hafi tekið áræðnari skref í að sinna meðferð og virtist vera að gera það ágætlega um þessar mundir. Hún þurfi fíknimeðferð og meðferð innan Hvítabandsins, þar sem unnið sé með átröskunarsjúkdóm hennar og ákveðna þætti í persónuleika hennar. Saga hennar sé grafalvarleg, en þó geti hún staðið upp og staðið undir sér. Sonur hennar virðist vel gerður og hafa myndað góð tengsl við móður sína þrátt fyrir mikla erfiðleika, en vitnið hafi framkvæmt tengslamat í tengslum við málefni drengsins. Hann væri í fóstri hjá fósturföður stefndu og mælt væri með því að hann væri þar a.m.k. til áramóta. Stefnda hafi ákveðna góða getu. Hún hafi þó mikla bresti, svo sem að falla í neyslu, vera fjarverandi og sjálfmiðuð og annað sem neyslunni fylgi. Ef horft sé til forsögunnar séu sannarlega miklir áhættuþættir á að sagan endurtaki sig. Þetta ráðist allt af því hvort stefnda haldi bindindi. Aðspurður kvaðst vitnið ekki geta fullyrt hvort sú aðstaða sem stefnda væri í í dag myndi auka líkurnar á því að hún myndi halda bindindi. Eins og sakir standi í dag sé barninu best komið hjá fósturforeldrum, enda hafi stefndu bæði þörf fyrir að ná mun betri stöðugleika. Ekki væri góður kostur að rjúfa nú tengsl sem hefðu myndast við fósturforeldra, en hann óskaði þess stefndu vegna að um einhverja umgengni væri að ræða. Stefnda, K, hefur leitað til G sálmeðferðarfræðings og í málinu liggur frammi vottorð hans, dags. 2. september sl. Í því kemur fram að stefnda, K, hafi undanfarið sótt viðtöl hjá honum. Hún hafi verið að kljást við persónulega erfiðleika um langt skeið og hafi fyrir vikið misst forræði yfir dóttur sinni. Þrátt fyrir erfiðleika hennar hafi hún ótvírætt sýnt miklar tilfinningar til barna sinna í viðtölum sem bendi til þess að hún sé tilfinningalega tengd þeim. Stefndu eiga bæði að baki mjög langa sögu um neyslu áfengis og fíkniefna. Stefndi, M, hóf neyslu áfengis við níu ára aldur árið 1993 og þróaðist neyslan fljótlega út í fíkniefni. Frá þeim tíma hefur hann lengst náð fjögurra mánaða bindindi. Stefnda, M, hóf neyslu árið 1994, við 14 ára aldur. Hún hefur átt einhver hlé frá neyslu, það lengsta í um fjögur ár, frá því að hún hóf meðferð sem lauk í apríl 2010 til upphafs árs 2014. Stefnda hefur einnig glímt við geðræna erfiðleika. Hún hefur átt við átröskun að stríða og sótt meðferðir vegna þess. Þá var hún árið 2007 greind með geðhvarfasýki og var árið 2010 metin öryrki af þeim völdum. Bæði stefndu hafa farið margoft í meðferðir. Stefndi, M, hefur sjálfur talið að hann hafi farið í meðferð um 15-20 sinnum. Á síðustu vikum hafa þau náð þeim árangri að halda sig frá vímuefnum, stefnda, K, í um þrjá mánuði, en stefndi, M, í um tvo mánuði. Stefnda, K, féll í neyslu í upphafi febrúar sl., þegar dóttir hennar var einungis örfárra vikna gömul. Þegar barnaverndaryfirvöld komu á staðinn 10. febrúar viðurkenndi hún að hafa sprautað sig með amfetamíni, metamfetamíni og rítalíni, auk þess að hafa notað kókaín og drukkið spritt. Hún var því komin í mjög harða neyslu á stuttum tíma. Hún kvaðst þá tilbúin til að fara í meðferð og hefði í hyggju að fara á bráðamóttöku geðsviðs Landspítalans. Hún fór ekki á spítalann eins og hún hafði lýst vilja til, en fór í meðferð 13. febrúar á deild 33A. Að lokinn afeitrun 21. febrúar stóð til að stefnda færi á deild 33C þar sem hún gæti verið ásamt dóttur sinni. Þar sem um föstudag var að ræða og innlagnir barna voru miðaðar við mánudag stóð stefndu til boða að vera á 33A yfir helgina en flytjast á deild 33C á mánudegi. Stefnda kvaðst þá vera orðin þreytt á innilokuninni og vilja fara heim yfir helgina og vera með dóttur sinni á vistheimilinu. Var stefndu báðum þá heimilt að vera með dóttur sinni alla helgina á vistheimilinu. Þau voru hins vegar hjá henni í klukkustund á föstudeginum, um fjórar klukkustundir á laugardegi og þrjár á sunnudegi. Mánudaginn 24. febrúar fór stefnda, K, með dóttur sína á deild 33C, og dvaldi þar til 28. sama mánaðar. Í vottorði læknis á deild 33C, dags. 15. apríl sl., kemur fram að stefnda hafi lýst því að hún næði ekki tengslum við dóttur sína. Ekki væru merki um geðrof, en hún væri ekki á lyfjum. Hún hafi verið mjög vannærð með lélega sjálfsmynd. Var talið að stefnda þyrfti að vinna með sálræna erfiðleika sína, t.d. á Hvítabandinu. Stefnda hefði hins vegar ekki áhuga á meðferð þar, en vildi gjarnan fá einstaklingsviðtöl hjá sálfræðingi. Niðurstaða læknis var að stefnda væri að kljást við umtalsverðan geðrænan og sálrænan vanda sem væri samsettur, það er fíknivanda, átröskun og sjálfsmyndarvanda, auk erfiðleika við að tengjast telpunni og erfiðleika í sambandi við barnsföður. Hún þyrfti á áframhaldandi meðferð að halda og aðstoð við tengsl, en ljóst væri að horfur hennar og framtíð réðust fyrst og fremst af því hvort hún næði stöðugleika frá fíknisjúkdómnum til að byrja með. Lagt hafi verið upp með áframhaldandi meðferð með lyfjum ásamt meðferð í FMB teyminu. Þá buðust stefndu einstaklingsviðtöl á vegum barnaverndar. Það var mat læknisins að vandi stefndu hefði mikil áhrif á hana í móðurhlutverkinu. Þó væri það einkum og aðallega fíknivandinn sem segja mætti að gæti gert hana vanhæfa til að annast um börn sín, yrði hann áfram virkur vandi. Aðrir þættir í veikindum hennar veikli hana sem móður og þarfnist athygli og aðstoðar, en myndu ekki einir og sér gera hana vanhæfa með öllu. Sjálfsmyndarvandi hennar og saga um erfitt samband við móður sína geri henni erfitt fyrir um að mynda tengsl. Í vottorði deildarstjóra og félagsráðgjafa á deild 33C, dags. 16. apríl sl., kemur fram að stefnda hafi verið móttækileg fyrir leiðsögn varðandi umönnun dóttur sinnar og það hafi fljótlega farið að ganga betur. Hún hafi hins vegar sagst vera óörugg og ekki höndla það þegar barnið gréti. Þá hafi henni fundist erfitt að vakna til barnsins á nóttunni. Talsvert hafi borið á eirðarleysi og stefnda hafi virst óróleg, stutt í spuna, með lélegt úthald til að sinna barninu og í mikilli spennu. Fram kemur að starfsfólk deildarinnar hafi reynt að sannfæra stefndu um að vera lengur á deildinni og þiggja tengslaeflandi vinnu með barnið. Hún hafi hins vegar ekki treyst sér til þess og kveðist vera komin með nóg af sjúkrahúsinu í bili og vilja komast heim til sín. Starfsfólk þar hafi metið það svo að stefnda þyrfti mikinn stuðning í framhaldinu til þess að valda foreldrahlutverkinu. Var gert ráð fyrir stuðningi FMB teymis til lengri tíma inni á Vistheimili barna. Þá var lagt upp með sálfræðiviðtöl í gegnum barnavernd og paraviðtöl fyrir bæði stefndu saman. Þau hafi hins vegar afboðað fyrsta tímann í paraviðtalið og ekki haft samband aftur. Þá kemur fram að svo hafi virst sem stefndu lægi mikið á að komast út af deildinni og heim til sín. Starfsfólkinu hafi ekki liðið vel með að útskrifa stefndu, nema af því að barnið hafi verið vistað á Vistheimili barna og hefja hafi átt ákafa meðferð með stefndu og tengsl hennar við barnið. Það var mat þeirra að verkleg færni stefndu til að annast barnið væri góð og henni hafi farið fram á meðan á innlögn hafi staðið. Hún hafi þó verið óörugg. Þær treysti sér ekki til að meta umönnunarhæfni hennar að öðru leyti þar sem til hafi staðið að hún færi í frekari tengslavinnu og betur væri hægt að meta hæfni hennar eftir hana. Hún hafi tekið leiðbeiningum vel og lagt sig fram að því marki sem henni var unnt miðað við andlega líðan, sem hafi ekki verið góð. Hún hafi þurft mikinn stuðning við umönnun barnsins í upphafi. Hæfni hennar hafi aukist, en ekki náð því að verða fullnægjandi eða góð í þann skamma tíma sem mæðgurnar hafi dvalið á deildinni. Næstu daga eftir dvöl á deild 33C heimsóttu stefndu bæði dóttur sína í stuttan tíma daglega og fóru tvisvar sinnum með hana út. Þeim stóð hins vegar til boða að vera með henni frá kl. 9 að morgni til kl. 21 að kvöldi. Stefndu voru boðuð í fíkniefnapróf þann 5. mars sl. en mættu ekki. Daginn eftir tilkynnti stefndi, M, barnavernd að þau hefðu bæði verið í neyslu frá útskrift stefndu, K, af sjúkrahúsinu 28. febrúar. Þau hefðu reykt kannabis og neytt MDMA og spítts. Degi síðar var stefndu báðum boðið pláss í meðferð, sem þau þáðu ekki. Þau þáðu hins vegar pláss sem þeim voru boðin nokkrum dögum síðar, 10. mars, en mættu ekki til meðferðarinnar. Ástand beggja stefndu á þessum tíma var alvarlegt og hafði lögregla afskipti af þeim þann 11. mars. Þann 12. mars fóru stefndu á bráðamóttöku Landspítalans og var stefndi, M, lagður inn á deild 33A. Hann fór í framhaldi af því í meðferð á Hlaðgerðarkoti. Stefnda, K, hélt áfram í neyslu, en þann 17. mars hringdi hún til lögreglu með ranghugmyndir. Hún fór í meðferð á Vogi og í kjölfarið á deild 33A á Landspítalanum 27. mars til 6. maí sl. Stefndu fengu að hitta dóttur sína þann 26. maí sl. og gekk það vel. Fyrir heimsóknina gengust þau undir vímuefnapróf. Við nánari rannsókn mældist rítalín hjá báðum stefndu og hafa þau viðurkennt að hafa þá verið komin í neyslu. Þann 5. júní barst tilkynning frá sálmeðferðarfræðingi um að stefnda, K, hefði ekki mætt í tíma til hans. Henni var veitt annað tækifæri til þess að mæta. Þann 7. júní var stefnda handtekin í slæmu ásigkomulagi og færð á geðdeild þar sem hún dvaldi til 18. júní. Stefnda fékk aftur að hitta dóttur sína, að undangengnu vímuefnaprófi, 12. júlí sl. og gekk sú umgengni vel. Ekki greindust vímuefni hjá stefndu. Eins og lýst hefur verið hér að framan voru stefndu veitt ítrekuð tækifæri til að taka á vanda sínum. Þeim voru boðin ýmis úrræði, svo sem fíkniefnameðferðir, sálfræðiviðtöl, pararáðgjöf, tengslaefling o.fl. Þau nýttu sér þessi úrræði ekki nema að takmörkuðu leyti. Stefndu var sérstaklega boðið upp á úrræði sem stuðluðu að tengslum þeirra við unga dóttur sína. Þeim stóð báðum til boða að dvelja með dóttur sinni á Vistheimili barna, auk þess sem stefnda, K, fékk að liggja með barnið inni á deild 33C á Landspítalanum þar sem unnið var að því að koma á tengslum milli hennar og barnsins og styrkja hana í umönnun þess. Hún þáði ekki boð um lengri dvöl þar, en fór af deildinni og hóf fíkniefnaneyslu. Stefndu voru bæði í neyslu frá þeim tíma og nýttu ekki vel möguleika sína á dvöl með barninu á vistheimilinu. Þá fóru þau með dóttur sína út af vistheimilinu á meðan þau voru í neyslu. Stutt er síðan stefndu náðu tökum á neyslu sinni. Stefndi, M, kveðst ekki hafa neytt fíkniefna í tvo mánuði. Hann hefur hins vegar ekki farið í meðferð og telur sig ekki þurfa á fíkniefnameðferð að halda, einungis sálfræðimeðferð. Dómurinn telur ljóst að stefndi sé í mikilli þörf fyrir meðferð. Mikilvægt sé að hann leiti sér meðferðar vegna vímuefnavanda, auk sálræns vanda, en án þess sé vonlítið um árangur. Ljóst er að stefndi á talsvert langt í land til þess að ná bata og ná þeim tökum á lífi sínu að hann sé fær um umönnun ungs barns. Þau skref sem stefndi hefur tekið til þess að koma lífi sínu á réttan kjöl eru jákvæð, en duga engan veginn til. Af gögnum málsins, og framburði þeirra sem gáfu skýrslu fyrir dómi, þykir sýnt að hæfni stefnda til þess að annast um ungt barn er mjög skert. Er það einkum af völdum vímuefnaneyslu, en einnig vegna andlegra erfiðleika, kvíða, þunglyndis og áfallaröskunar. Vandi stefndu, K, er víðtækur og langvarandi, en án vafa á fíkniefnaneysla þar stærstan þátt. Stefnda hefur, eins og að framan greinir, átt við margvíslega geðræna erfiðleika af alvarlegum toga að stríða og hefur verið metin öryrki af þeirra völdum. Stefnda hefur ekki neytt fíkniefna í um þrjá mánuði, eða frá því hún lauk meðferð í júní sl. Hún kveðst nú sækja AA-fundi og vera í sálfræðimeðferð. Samkvæmt framangreindu vottorði sækir hún meðferð hjá sálmeðferðarfræðingi, en ekki er um meðferð við fíknivanda hennar að ræða. Þá kemur fram í gögnum málsins að stefnda hefur ekki mætt til áfengisráðgjafa á Landspítala eins og lagt var upp með. Stefnda er enn á biðlista til þess að komast að hjá Hvítabandinu, þar sem í boði er sérhæfð meðferð sem hentar hennar þörfum, en hún virðist ekki hafa sótt það fast að komast þangað. Eins og að framan greinir féll stefnda í fíkniefnaneyslu í þrígang eftir fæðingu dóttur sinnar og var hún fljótt komin í alvarlega neyslu, þrátt fyrir að hafa haldið bindindi í nokkur ár fram að þeim tíma. Af gögnum málsins og framburði fyrir dómi er ljóst að hæfni stefndu til þess að annast dóttur sína er mjög skert af völdum langvarandi vímuefnaneyslu, auk þeirra andlegu erfiðleika sem hún á við að etja. Eins og að framan greinir er mjög stutt síðan bæði stefndu hættu neyslu vímuefna. Þá var um fleiri en eitt fall að ræða hjá þeim á síðustu mánuðum. Verður því að telja ótvírætt að þau séu bæði í þó nokkurri hættu á að falla aftur í neyslu vímuefna enn um sinn. Ljóst þykir að stefndu þurfa bæði mun lengri tíma til þess að ná þannig tökum á lífi sínu að þeim sé unnt að veita ungri dóttur sinni öruggar uppeldisaðstæður. Það er álit sérfræðinga sem komið hafa að málefnum stefndu að þau þurfi bæði að gangast undir langvarandi vímuefnameðferð og að henni lokinni meðferð vegna margvíslegra geðrænna vandamála. Stefndu virðast þó hvorugt sýna alvarleika vanda síns fullnægjandi skilning og vera tilbúið að sinna meðferð sem sérfræðingar mæla með. Stefnda hefur forsjá sonar síns, B, sem fæddur er árið 2003. Eins og að framan greinir hafa barnaverndaryfirvöld haft afskipti af málefnum hans frá árinu 2004. Dómurinn telur að stefnanda hefði verið rétt að leggja fram nánari gögn í málinu um son stefndu, en við aðalmeðferð málsins kom fram að unnið hefði verið tengslamat milli stefndu og sonar hennar, þar sem málefni hans væru einnig til meðferðar hjá stefnanda. Fram kom þó að um vel gerðan dreng er að ræða sem er tengdur stefndu. Hins vegar hefur komið fram að hann hefur verið vistaður utan heimilis a.m.k. fimm sinnum, að meðtalinni núverandi vistun hans. A, dóttir stefndu, hefur verið vistuð á heimili á vegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur frá því hún var nokkurra vikna gömul, en þá hafði stefnda verið í neyslu fíkniefna í u.þ.b. tíu daga. Stefndi hugsaði um dóttur sína þennan tíma, en hefur viðurkennt að hafa neytt einhverra fíkniefna á þeim tíma. Ljóst er af gögnum málsins að stefndi annaðist um dóttur sína og myndaði tengsl við hana. Stefnda, K, virðist hins vegar frá upphafi hafa átt erfitt með að tengjast dóttur sinni, en hún virðist hafa átt við mikla vanlíðan að stríða eftir fæðingu hennar. Hún leitaði aðstoðar vegna þessa, en virðist þó ekki hafa getað nýtt sér hana nægjanlega. Þá nýttu stefndu sér takmarkað möguleika sína á því að vera hjá dóttur sinni á meðan hún dvaldi á Vistheimili barna. Ljóst er að hluta þess tíma voru stefndu í neyslu og þegar það uppgötvaðist var tekið fyrir heimsóknir þeirra. Stefndi fékk að hitta dóttur sína einu sinni í mars, er hann hafði lokið afeitrun. Stefndu fengu svo bæði umgengni við hana í maí í klukkustund og stefnda ein í júlí. Allar þessar heimsóknir gengu vel fyrir sig. Eftir heimsóknina í maí kom þó í ljós að stefndu höfðu bæði neytt rítalíns. Samkvæmt framangreindu hafa stefndu lítið komið að umönnun dóttur sinnar frá fæðingu hennar. Öll börn þarfnast umhyggju, öryggis og stöðugleika í umhverfi sínu. Á fyrsta ári er þetta sérlega mikilvægt, en þá byrjar barn að mynda geðtengsl við nánustu umönnunaraðila sína. Eru slík tengsl ákaflega mikilvæg og nauðsynlegur grundvöllur fyrir áframhaldandi þroska barnsins. Mikilvægt er að stuðlað sé að því að þetta ferli fái að þróast án þess að rof verði þar á. Við tengslarof skapast hætta á margvíslegum misfellum í þroska og tengslarof er veruleg ógn við geðheilsu barns. Eins og fram hefur komið sýndi stefnda, K, ekki skilning né áhuga á að vinna með tengsl sín við barnið þegar það var boðið á vegum geðdeildar LSH. Vegna lítilla samskipta við barnið hafa ekki náðst að myndast frumgeðtengsl á milli barns og stefndu, K. Þá hefur orðið rof á tengslum milli barnsins og stefnda, M. Samkvæmt gögnum málsins hefur barnið hins vegar tengst fósturforeldrum sínum afar vel. Stefndu telja að ekki hafi verið gætt meðalhófs í málinu, en rétt hefði verið að beita vægari úrræðum, svo sem tímabundinni vistun barnsins. Þá hafi þeim ekki verið gefin nægjanleg tækifæri til þess að bæta ráð sitt og tengjast barninu. Dómurinn telur að ráðið verði af gögnum málsins að stefndu hafi í reynd báðum verið veitt fjölmörg tækifæri til þess að leita meðferðar við fíkniefnavanda sínum og andlegum erfiðleikum til þess að þeim væri kleift að sinna uppeldishlutverki sínu. Þau féllu hins vegar ítrekað á bindindi sínu. Þá bera gögn málsins með sér að allt hafi verið gert til að aðstoða stefnda, M, við að halda tengslum við dóttur sína og aðstoða stefndu, K, við að koma á tengslum við hana, á meðan á dvöl hennar á Vistheimili barna og deild 33C stóð. Þær tilraunir báru hins vegar ekki árangur. Hagsmunir svo ungs barns sem dóttir stefndu er krefjast þess að hún komist sem fyrst í öruggt umhverfi og geti myndað tengsl við umönnunaraðila sína. Þar eð í ljós kom að stefndu voru fallin í neyslu á ný í byrjun mars þykir ekki hafa verið forsvaranlegt að reyna lengur að viðhalda eða koma á tengslum milli barnsins og stefndu. Stefnandi gerir ekki kröfu um málskostnað. Rétt þykir að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Stefndu hafa bæði gjafsókn í málinu, sbr. bréf innanríkisráðuneytisins, dags. 21. júlí og 22. september sl. Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., 950.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 1.050.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tilliti til virðisaukaskatts. Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn ásamt meðdómendunum Guðfinnu Eydal og Helga Viborg sálfræðingum. D Ó M S O R Ð : Stefndu, M og K, eru svipt forsjá dóttur sinnar, A, kt. [...]. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, sem er þóknun lögmanns hennar, Gunnhildar Pétursdóttur héraðsdómslögmanns, 950.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, sem er þóknun lögmanns hans, Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, 1.050.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 405/1998
Einkahlutafélag Félagsslit Hluthafi
Ekrafðist þess að einkahlutafélaginu H yrði slitið með dómi samkvæmt 1. mgr. 81.gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Talið var að E hefði átt ótvíræðanrétt til þess að teljast hluthafi í félaginu frá upphafi. Hvorki vanefnd E umað inna af hendi hlutafé til félagsins, né þau atvik að annar aðili hafði veittatbeina sinn til að leysa hana undan þeirri vanefnd, þóttu breyta því að hanabar réttilega að telja eiganda að helmingshlut í félaginu. Fullnægði E þvískilyrði 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 til þess að hafa uppi kröfu um slitfélagsins. Talið var að E hefði verið meinað að sækja aðalfund í félaginu, þarsem ráðstafanir hefðu verið gerðar á eignum þess. Hefði þannig verið brotiðgegn X. kafla laga nr. 138/1994. Var krafa E um slit á félaginu tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og MarkúsSigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 1. október 1998. Hún krefst þess að Herrafatnaði ehf. verði slitiðmeð dómi, svo og að stefndu verði gert að greiða henni málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndu Herrafatnaður ehf. ogJóhann Birgisson krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandagert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti. Stefnda Lára Halla Elínbergsdóttirhefur ekki látið málið til sín taka. Áfrýjandi hefur stefnt BirgiGeorgssyni til réttargæslu. Af hans hálfu hefur verið sótt þing fyrirHæstarétti og krefst hann málskostnaðar úr hendi áfrýjanda. I. Samkvæmt því, sem er komið fram ímálinu, var áðurnefndur Birgir Georgsson fyrirsvarsmaður HerrafataverslunarBirgis hf., sem mun hafa staðið að rekstri samnefndrar verslunar frá 1989.Áfrýjandi mun hafa starfað við þá verslun frá því um haustið 1991 og síðanhafið sambúð með Birgi fyrri hluta næsta árs. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjandaátti hlutafélagið í fjárhagsörðugleikum og var bú þess tekið tilgjaldþrotaskipta 13. júlí 1994. Áður en til gjaldþrotaskipta kom ábúi félagsins var stofnað nýtt hlutafélag með heitinu Herrafatnaður, sem keyptitæki, áhöld, vörubirgðir og viðskiptavild þess, auk þess að taka yfirleigusamning um húsnæði undir verslun þess. Var þetta gert með samningi 25.júlí 1993, sem var breytt með yfirlýsingu 1. ágúst sama árs. Hlutafélagið Herrafatnaður, núeinkahlutafélag, sem er stefndi í málinu, var nánar tiltekið stofnað 7. maí1993. Í upphafi stofnsamnings sagði að stofnendur væru áfrýjandi ásamt stefnduJóhanni og Láru. Í 3. gr. samningsins sagði að hlutafé skyldi verða „minnst kr.400.000,oo“, svo og að það væri allt greitt á stofnfundi, en af því værihelmingur í eigu áfrýjanda, eða 200.000 krónur, og fjórðungur í eigu hvorshinna stofnendanna. Sömu upplýsingar um fjárhæð hlutafjár og innborgun þesskomu fram í tilkynningu, sem var beint til hlutafélagaskrár 27. maí 1993. Þar greindiog frá því að stefnda Lára væri stjórnarmaður, stefndi Jóhann varamaður ístjórn, en áfrýjandi framkvæmdastjóri með prókúruumboð. Með tilkynningu 5.ágúst 1993 til hlutafélagaskrár var greint frá því að ný stjórn hefði veriðkjörin í félaginu, en í henni ættu sæti stefndi Jóhann, sem væristjórnarformaður, Ásdís Þorsteinsdóttir og Þorsteinn Unnsteinsson. Sásíðastnefndi hefði prókúruumboð fyrir félagið, en prókúra áfrýjanda væriafturkölluð. Af gögnum málsins verður ekki ráðið annað en að stjórn félagsinshafi verið óbreytt allt þar til hlutafélagaskrá var tilkynnt 21. ágúst 1997 aðÞorsteinn Unnsteinsson hefði sagt sig úr stjórn Herrafatnaðar, sem þá var orðiðeinkahlutafélag, og prókúruumboð hans verið fellt niður, en við því hefði tekiðBirgir Georgsson. Í ársreikningum fyrir Herrafatnaðhf. árin 1994 og 1995 kom fram að við lok næstliðinna ára hafi félagið áttógreitt hlutafé að fjárhæð 400.000 krónur. Samkvæmt gögnum úr bókhaldifélagsins var gerð millifærsla í reikningum þess 31. desember 1995, þar semkrafa um ógreitt hlutafé var gerð upp með færslu sömu fjárhæðar til skuldar áviðskiptareikningi Birgis Georgssonar. Fyrrnefndur Þorsteinn Unnsteinsson, semá þeim tíma annaðist bókhald fyrir félagið, bar fyrir héraðsdómi að hann hafiupp á sitt eindæmi tekið ákvörðun um þessa millifærslu „af því að það liti illaút gagnvart bönkum að það stæði ógreitt hlutafé.“ Í héraðsdómsstefnu greiniráfrýjandi frá því að hún hafi slitið sambúð við Birgi Georgsson 19. maí 1997. Ímálinu liggja fyrir bréf, sem gengu í kjölfarið á milli lögmanna áfrýjanda ogBirgis varðandi fjárslit þeirra, þar á meðal bréf lögmanns þess síðarnefnda 18.september 1997. Þar sagði meðal annars eftirfarandi: „Fyrir liggur skv.viðskiptayfirlitinu, að Eydís hefur greitt hlutafé sitt í Herrafatnaði ehf. þarsem að skuld hennar vegna ógreidds hlutafjár var viðskiptafærð og skv.viðskiptareikningi hennar þá skuldar hún fyrirtækinu nú kr. 3.925.- ...Varðandi hlutafélagið Herrafatnað ehf. og hlutafjáreign Eydísar í þvíhlutafélagi þá kemur það umbjóðanda mínum í raun ekki við þar sem að hann erekki hluthafi í félaginu en hins vegar launþegi hjá því eins og raunar Eydísvar. Vilji Eydís selja hlut sinn í félaginu verður hún því að bjóða hann tilsölu í samræmi við ákvæði hlutafélagalaga og hægt er að reyna að ná samningumum kaup hlutanna á eðlilegu verði svo fremi, sem aðrir hluthafar neyti ekkiforkaupsréttar.“ Með bréfi 25. september 1997 til viðskiptaráðuneytis krafðistáfrýjandi þess með vísan til 62. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sbr.3. gr. laga nr. 43/1997, að ráðherra boðaði til hluthafafundar, þar sem stjórnHerrafatnaðar ehf. hafi ekki látið verða af því að efna til slíks fundar. Afhálfu stefnda Jóhanns var ráðuneytinu ritað bréf 29. sama mánaðar, þar sem framkom að félaginu hafi ekki borist beiðni um að efnt yrði til hluthafafundar fyrren með afriti af umræddu bréfi áfrýjanda, en ákveðið hefði verið að verða viðósk hennar og halda fund 14. október 1997. Liggur fyrir í málinu bréf lögmannsstefnda Jóhanns 1. október 1997 til áfrýjanda með boðun til þessa fundar.Fundurinn var síðan haldinn á áður ákveðnum tíma og mættu til hans lögmennaðilanna. Í fundargerð sagði meðal annars eftirfarandi: „Jón Magnússon hrl.gerði grein fyrir því f.h. sinna umbjóðenda, að þeir teldu Eydísi Hilmarsdótturekki hafa greitt áskrift sína að hlutafé í félaginu og væri því ekki hluthafi íraun. Einar Gautur Steingrímsson hdl. mótmælti þessu f.h. síns umbjóðanda ogbenti á að opinber skráning sýndi að Eydís Hilmarsdóttir væri hluthafi í félaginu.Ákveðið var að taka þetta mál fyrir á framhaldshluthafafundi að viku liðinni...“. Á fundinum var jafnframt bókuð ósk lögmanns áfrýjanda um aðfundargerðabók félagsins og hlutaskrá lægju fyrir á næsta fundi. Samkvæmtfundargerð frá framhaldsfundi 21. október 1997 kom á ný til umræðu hvortáfrýjandi væri hluthafi í félaginu og var þá meðal annars bókuð svofelldafstaða stefndu Jóhanns og Láru: „Með færslunum í ársreikningi árið 1995 sé íraun verið að framselja alla hluti til Birgis Georgssonar enda ljóst afbókhaldi félagsins að hann einn hefur lagt félaginu til fjármuni. BirgirGeorgsson sé því í raun réttur eigandi félagsins.“ Þessu var mótmælt af hálfuáfrýjanda. Vegna óska lögmanns hennar á síðasta fundi var jafnframt ritað ífundargerðina frá 21. október 1997 að enginn hluthafi gæti upplýst hvarfundargerðabók væri niður komin, svo og að „hlutaskrá hefur ekki verið færð.“ Áfundi þessum kom enn fremur fram að ákveðið hefði verið að halda aðalfund ífélaginu 22. nóvember 1997. Fyrir þann fund var áfrýjanda tilkynnt meðsímskeyti að samkvæmt hlutaskrá í félaginu væri hún ekki meðal hluthafa ogfengi hún því ekki aðgang að honum. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda komlögmaður hennar að luktum dyrum þegar hann hugðist sækja aðalfundinn fyrirhennar hönd. Nýtt félag, Herrafataverslun Birgisehf., var stofnað af Bjarna Vilhjálmssyni 28. október 1997. Samkvæmtfyrirliggjandi gögnum um stofnun félagsins var Bjarni eini hluthafinn meðhlutafé að fjárhæð 500.000 krónur. Í tilkynningu til hlutafélagaskrár sama dagkom fram að Bjarni væri stjórnarmaður í félaginu, en varamaður hans væri GísliBirgisson. Framkvæmdastjóri væri Birgir Georgsson, sem hefði prókúruumboð ásamtBjarna. Í málinu liggur fyrir að þetta nýja félag hafi með samningi 1. nóvember1997 keypt rekstur, nafn, umboð, innréttingar, vörubirgðir og fleirilausafjármuni Herrafatnaðar ehf. II. Samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laga nr.138/1994 geta hluthafar, sem ráða yfir minnst fimmtungi hlutafjár, krafist dómsfyrir því að einkahlutafélagi skuli slitið. Dómkrafa áfrýjanda, sem er studdvið þetta lagaákvæði, getur því aðeins komið til álita að sýnt sé fram á að húnsé hluthafi í Herrafatnaði ehf. Þótt aðilarnir deili um hvort þessu skilyrðifyrir kröfu áfrýjanda sé fullnægt var henni með öllu þarflaust að gera sérstakakröfu í málinu um að viðurkennt yrði með dómi að hún sé hluthafi í félaginu,svo sem stefndu Jóhann og Herrafatnaður ehf. héldu fram við munnlegan flutningmálsins fyrir Hæstarétti. Verður í því sambandi að líta til þess að krafaáfrýjanda er reist meðal annars á þeirri málsástæðu að hún sé hluthafi ífélaginu, en til þess verður þá að taka afstöðu við úrlausn málsins. Við stofnun hins stefnda félagsgiltu um það lög nr. 32/1978 um hlutafélög. Í stofnsamningi um félagið 7. maí1993 var sem áður segir ritað að áfrýjandi ætti helmingshlut í því og að allthlutafé, 400.000 krónur, væri innborgað. Af gögnum málsins verður ekki ráðið aðhlutabréf hafi verið gefin út í félaginu, sbr. 21. gr. laga nr. 32/1978, eða aðgerðar hafi verið ráðstafanir samkvæmt 22. gr. laganna ef hlutafé var ekki íraun innborgað, svo sem stefndu halda fram. Þrátt fyrir vanrækslufélagsstjórnar í þessum efnum átti áfrýjandi ótvíræðan rétt á grundvellistofnsamningsins til að teljast frá upphafi hluthafi í félaginu með það hlutafé,sem greindi í honum, og til að hlutaskrá, sem stjórninni bar að gera samkvæmt24. gr. laga nr. 32/1978, yrði í samræmi við þetta. Í ljósi þeirra færslna íefnahagsreikningi Herrafatnaðar hf. við lok áranna 1993 og 1994, sem áður ergetið, verður að leggja til grundvallar að stofnendur félagsins, þar á meðaláfrýjandi, hafi ekki greitt hlutafé, þrátt fyrir gagnstæða fullyrðingu í gögnumum stofnun og skráningu þess. Á hinn bóginn verða hvergi fundin merki þess aðáfrýjandi hafi óskað eftir að verða leyst undan hlutafjárloforði sínu. Stjórnfélagsins höfðaði hvorki mál gegn áfrýjanda til efnda á hlutafjárloforði hennarné afhenti stjórnin öðrum rétt til hlutafjárins að undangengnum fresti handaáfrýjanda til að koma málum sínum í rétt horf, sbr. 2. mgr. 14. gr. laga nr.32/1978. Vanefnd áfrýjanda veitti því félaginu aðeins tilkall til vaxta afskuld hennar, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 32/1978, svo sem ákvæðinu varbreytt með 7. gr. laga nr. 69/1989. Vanefndinni lauk með innborgun hlutafjár,sem málsaðilar eru sammála um að hafi farið fram 31. desember 1995 meðmillifærslu í bókhaldi félagsins. Þótt ráðið verði af gögnum um þá millifærsluað Birgir Georgsson hafi goldið með henni fyrir vanefnd áfrýjanda verður ekkileitt af lögum nr. 138/1994, sem þá höfðu tekið gildi, eða almennum reglumfjármunaréttar að hann hafi með þessu öðlast rétt til að ganga inn í réttindiáfrýjanda sem hluthafa í félaginu. Samkvæmt öllu þessu getur því hvorki vanefndáfrýjanda um að inna af hendi hlutafé til félagsins né þau atvik að annar hafiveitt atbeina sinn til að leysa hana undan þeirri vanefnd fengið því breytt aðeftir sem áður bar réttilega að telja hana eiga helmingshlut í félaginu. Stefndu Jóhann og Herrafatnaðurehf. bera fyrir sig að áfrýjandi geti ekki neytt réttinda sem hluthafi ífélaginu, þar sem nafn hennar sé ekki skráð í hlutaskrá fyrir félagið, sbr. 4.mgr. 19. gr. laga nr. 138/1994. Varðandi þessa málsástæðu verður ekki litiðframhjá því að samkvæmt fyrrnefndri fundargerð frá hluthafafundi 21. október1997 var fullyrt þar af hálfu stefnda Jóhanns að hlutaskrá hafi ekki veriðfærð. Þetta ásamt öðru því, sem liggur fyrir í málinu, sýnir svo ekki verði umvillst að hlutaskrá með færslum dagsettum 7. maí 1993 og 3. janúar 1996, semlögð hefur verið fram í málinu og er undirrituð af sama málsaðila, hefur í raunverið gerð eftir að deilur höfðu risið um rétt áfrýjanda til hlutafjár ífélaginu. Þegar af þessari ástæðu hefur þetta skjal ekkert gildi semsönnunargagn í málinu og verður það virt að vettugi. Stefndu hafa ekki borið því við aðhlutaféð í Herrafatnaði ehf., sem áfrýjandi öðlaðist réttindi yfir við stofnunfélagsins, hafi af öðrum ástæðum gengið úr eigu hennar. Hún fullnægir þvífyrrnefndu skilyrði 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 til að geta átt aðild aðkröfu um slit félagsins. III. Eins og áður var rakið varáfrýjanda af hendi annarra hluthafa í Herrafatnaði ehf. meinað að sækjaaðalfund í félaginu 22. nóvember 1997. Með þeirri háttsemi brutu stefndu afásetningi gegn ákvæðum X. kafla laga nr. 138/1994. Á hluthafafundinum var kynntfyrrnefnd ráðstöfun á eignum félagsins til Herrafataverslunar Birgis ehf., semBirgir Georgsson var þá framkvæmdastjóri fyrir. Sú ráðstöfun ein sér leiðirverulegar líkur að því að hluthafar, sem áttu kost á að sækja fundinn, hafi af ásetninginotfært sér þá aðstöðu að áfrýjandi var þar útilokuð frá því að láta þessaráðstöfun til sín taka. Stefndu hafa ekki leitast við að hnekkja þessum líkum,hvorki með því að leggja fram gögn um hvað Herrafatnaður ehf. hafi fengið aðendurgjaldi við þessa ráðstöfun né með skýringum, sem að haldi gætu komið. Aðþessu gættu er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 til að takatil greina kröfu áfrýjanda um að einkahlutafélaginu Herrafatnaði skuli slitið. Stefndu Jóhann og Herrafatnaðurehf. verða dæmdir í sameiningu til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Réttþykir að málskostnaður verði látinn falla niður hvað varðar stefndu Láru. Dómsorð: Einkahlutafélaginu Herrafatnaðiskal slitið. Stefndu, Herrafatnaður ehf. ogJóhann Birgisson, greiði í sameiningu áfrýjanda, Eydísi Björgu Hilmarsdóttur,samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Málskostnaður fellur niður á báðum dómstigum að því er varðar stefndu, Láru HölluElínbergsdóttur. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 16. september 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 16. september er á dómþingiHéraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Allani VagniMagnússyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr: E-5943/1997 EydísBjörg Hilmarsdóttir gegn Herrafatnaði ehf., Jóhanni Birgissyni og Láru HölluElínbergsdóttur og Birgi Georgssyni til réttargæslu. Mál þetta var dómtekið 7.september 1998. Stefnandi er Eydís Björg Hilmarsdóttir, kt. 170668-3329,Drápuhlíð 8, Reykjavík. Stefndu eru Herrafatnaður ehf., kt. 670593-2239,Fákafeni 11, Reykjavík, Jóhann Birgisson, kt. 240369-5919, Berjarima 4,Reykjavík, og Lára Halla Elínbergsdóttir, kt. 141149-4319, Stórholti 6a,Akureyri. Birgi Georgssyni, kt. 210249-6729, Dalseli 29,Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda eru þær að hlutafélaginuHerrafatnaði ehf., kt. 670593-2239, Fákafeni 11, verði slitið með dómi. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu. Þá er sú krafa gerð að áfrýjun dóms hindri ekki aðföreftir dóminum sbr. 5. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Dómkröfur stefndu, Herrafatnaðar ehf og JóhannsBirgissonar eru þær að kröfu stefnanda verði hafnað og stefndu verði gert aðgreiða stefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts ámálskostnað vegna stefnda Jóhanns sem ekki sé virðisaukaskattsskyldur. Vegna réttargæslustefnda er einungis krafist greiðslukostnaðar hans vegna málareksturs þessa samkvæmt mati dómsins enda engar kröfurgerðar á hendur honum né heldur gerir hann kröfur á hendur stefnanda. Af hálfu stefndu Láru Höllu Elínbergsdóttur hefur ekkiverið sótt þing. Málsástæður og helstulagarök. Stefnandi kveðst hafa kynnst réttargæslustefnda BirgiGeorgssyni árið 1986 er hún vann í versluninni Herraríki þar sem hann varverslunarstjóri. Vann hún þar í tvö ár. Haustið 1991 réðst stefnandi í vinnu hjáHerrafataverslun Birgis hf. Vann hún þar út febrúar 1992. Haustið 1992 fórstefnandi að starfa á ný hjá Herrafataverslun Birgis. Bú félagsins var tekiðtil gjaldþrotaskipta þann 13. júlí 1994. Fyrirtækið Herrafatnaður ehf. varstofnað þann 7. maí 1993 en stefnandi krefst slita þess í máli þessu. Rekstrifyrra félagsins var hætt á sama tíma og þetta félag hóf rekstur. Stefnandi kveður formsatriði við stofnun hins nýjafélags hafa verið í höndum Jóns Magnússonar hrl. og réttargæslustefnda. Á meðanhafi stefnandi fyrst og fremst unnið við búðina. Stefnandi kveðurréttargæslustefnda og hana hafa ákveðið að eiga félagið í sameiningu. Sonur réttargæslustefnda,stefndi Jóhann, og frænka hans, stefnda Lára Halla, urðu eigendur að 50%hlutafjár í félaginu. Kveðst stefnandi hafa sætt sig við það. Á þessum tímahafi fyrra félagið staðið í mikilli launaskuld við stefnanda. Kveðst stefnandihafa verið afar óánægð með að hafa ekki fengið laun sín greidd en hún hafiverið í óvígðri sambúð með réttargæslustefnda. Réttargæslustefndi og JónMagnússon hrl. hafi síðan tjáð stefnanda að laun hennar hefðu verið gerð upp oglögð inn í hið nýja félag. Kveðst stefnandi treysta því að svo væri. Húnskrifaði síðan undir þau skjöl sem að henni voru rétt. Kom þar fram meðalannars að allt hlutafé væri greitt. Að fengnum þessum upplýsingum fráréttargæslustefnda hafi hún ekki gert frekari reka að því að innheimta launin endahafi hún talið sig hafa fengið þau greidd. Herrafataverslun Birgis hf. hafiekki verið orðin gjaldþrota þá. Hafi menn jafnvel verið að gera sér vonir um aðvið samninga við lánardrottna mætti fá skuldir lækkaðar eða felldar niður.Eftir þetta kveðst stefnandi ekki hafa hugsað meira um stofnun félagsins. Stefnandi heldur því fram að hún hafi í raun boriðfyrirtækið uppi. Hafi hún unnið almenn afgreiðslustörf, verið í samskiptum viðbirgja, farið út á sýningar, tekið öll fylgiskjöl og merkt inn á þau tékkanúmerog slíkt og búið þau þannig í hendur á bókaranum, Þorsteini Unnsteinssyni. Húnhafi þó aldrei komið nálægt eiginlegu bókhaldi. Einnig hafi hún séð umtollútreikninga og að sækja vörur. Hún hafi unnið á lægri launum hjáfyrirtækinu en aðrir. Það hafi hún gert sem eigandi til að spara launatengdgjöld og auka verðmæti hlutar síns í félaginu. Mánaðarlaun stefnanda hefðureyndar um tíma verið 120.000 krónur á mánuði en haustið 1996 hafi þau veriðlækkuð í kr. 80.000 af þeim ástæðum sem raktar voru. Vegna ötullar vinnustefnanda hafi félaginu vaxið fiskur um hrygg. Stefnanda lýsir því að aðalfundur hafði ekki veriðhaldinn. Samkvæmt samþykktum félagsins skyldi vera búið að halda aðalfund fyrirlok júnímánaðar. Þann 25. september 1997 hafi viðskiptaráðuneytið verið beðiðum að halda aðalfundinn þar sem hann hafði ekki verið haldinn. Í tilefni afbeiðni þessari hefði lögmaður stefndu skrifað viðskiptaráðuneytinu bréf sem séá misskilningi byggt. Hefði hann byggt á því að engin formleg beiðni samkvæmt60. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög hafi komið fram um að halda fundog því ekki skilyrði fyrir að ráðuneytið hlutist til um að halda fundinn. Ekkivar haldinn aðalfundur í félaginu. Þann 1. október 1997 hafi verið boðað til hluthafafundaren ekki aðalfundar. Af því tilefni var þann 6. október 1997 þess krafist aðaðalfundarstörf færu fram á hinum boðaða hluthafafundi en af einhverjum ástæðumhafði stefnda Jóhanni Birgissyni ekki borist bréf þetta, að því er lögmaðurhans tjáði og fullyrti eftir honum. Ekki hafi komið til mála af hálfu annarrahluthafa að fram færu venjuleg aðalfundarstörf á þessum fundi þótt það hefðiverið hægt, sbr. síðustu málsgrein 63. gr. ehfl. Lögmaður stefnanda kveðst hafamætt til framhalds hluthafafundar þann 14. október 1997. Þar hafi því veriðhaldið fram að hlutafé stefnanda væri ógreitt. Yfir þessu hafi stefnandi orðiðþrumu lostin, þegar þetta var borið undir hana, því hún hefði talið aðréttilega hefði verið gengið frá málum og treyst öllu sem meðhluthafar hennar,réttargæslustefndi og lögmaður þeirra hefðu tjáð henni, þ.e.a.s. að laun hennarhefðu verið réttilega uppgerð og fjármunirnir afhentir hinu nýstofnaða félagi.Þegar félagið hafi verið stofnað árið 1993 hafi stefnandi ekki verið orðin 25ára gömul og ekki haft neina viðskiptareynslu. Ekki sé gert ráð fyrir því ílögum um einkahlutafélög að til sé ógreitt stofnhlutafé, sbr. 2. mgr. 9. gr.ehfl. Við stofnun félagsins hafi þó gilt aðrar reglur samkvæmt lögum nr.32/1978 um hlutafélög, en þar er gert ráð fyrir því í II. kafla að stofnendurskrái sig fyrir hlutafé með áskriftaskrá og er heimilt samkvæmt 2. mgr. 11. gr.þeirra laga að skrá hlutafélagið ef helmingur hlutafjárins er greiddur. Séstofnhlutafé ekki greitt samkvæmt eldri lögum fari eftir ákvæðum 14. gr. þar semannað hvort þurfi að innheimta ógreitt hlutafé eða gefa 4 vikna frest til aðkoma málunum í rétt horf áður en öðrum verður afhentur hluturinn. Þessa leiðhafi stefndu ekki kosið að fara. Á framhaldsfundi þann 21. október 1997 hafi því veriðhaldið fram að í bókhaldi félagsins væri til færsla þar sem millifært væri afviðskiptareikningi réttargæslustefnda hjá félaginu yfir á ógreitt hlutafé, ogþví haldið fram að réttargæslustefndi væri eigandi allra hluta í félaginu. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stjórn félagsinsog hluthafar hafi brotið gróflega á rétti hennar sem eiganda 50% hlutafjár ífélaginu: Með því að veita henni ekki aðgang að neinum gögnum ervarða félagið. Með því að halda ekki aðalfund í félaginu og neyta tilþess alls konar bragða, fyrst að tefja málin sem mest þeir máttu og síðan aðlýsa því yfir að lokum að hún fengi ekki aðgang að fundum félagsins ágrundvelli fyrirsláttar. Með því að standa að stofnun nýs félags,Herrafataverslun Birgis ehf., í þeim eina tilgangi að draga undan Herrafatnaðiehf. eigur þess og viðskiptavild. Ef rekstur félagsins hefði verið seldur hefði mátt búastvið að fyrir félagið kæmi verð á bilinu 10-15.000.000 króna sem stefnandi hefðifengið helminginn af. Nú sé verið að reyna að taka verðmætin undan henniendurgjaldslaust. Um þennan lið vísist til 51. gr. og 70. gr. ehfl. Þótt rétt reyndist að hlutaféð hafi verið ógreitt hafiborið samkvæmt 14. gr. laga nr. 32/1978 að gefa stefnanda kost á að greiða áðuren hlutaféð hafi verið afhent öðrum. Svo augljóst sé að um eftirá skáldskap er að ræða að ísímskeyti frá 26. nóvember 1997 sé spunnin upp heil saga um aðréttargæslustefndi hafi leyst til sín allt hlutafé í félaginu í árslok 1995,stefnandi samþykkt þetta og síðan hafi réttargæslustefndi endurselt hlutaféðstefndu Jóhanni og Láru Höllu. Ef nokkur fótur hefði verið fyrir þessari söguhefðu þessi sjónarmið fyrir löngu verið komin fram þar sem á undan höfðu gengiðyfirlýsingar sömu aðila í gagnstæða átt. Ef hártoganir stefndu væru teknar alvarlega væri veriðað viðurkenna að maður, sem enga aðild eigi að hlutafélagi, geti orðið eigandihlutafjár með því einu að maður útí bæ, sem tekur að sér bókhald félagsins,framkvæmi millifærslu af viðskiptareikningi hans yfir á reikninginn Hlutafé, aðhlutaðeigandi aðilum forspurðum, og það þótt verðmæti hlutafélagsins væri orðiðmargfalt verðmæti hlutafjárins. Svona meiningar eiga sér hvergi stoð í neinumreglum fjármunaréttarins, hvar sem stigið er niður fæti. Í mesta lagi kannstefnandi að skulda réttargæslustefnda kr. 200.000,00 vegna þessararbókhaldsfærslu ef staðhæfing um að hlutafé hafi verið ógreitt reynist rétt, semþó er dregið í efa. Aðild stefndu Jóhanns og Láru Höllu að málinu byggist áþví að þau eru eigendur 50% hlutafjár í félaginu. Ekki verði séð aðréttargæslustefndi hafi nokkurn tímann eignast hlutabréf í þessu félagi. Allsekki hlutabréf stefnanda, eins og rakið hafi verið, og ekki sé að sjá aðeigendaskipti hafi nokkurn tímann farið fram með gildum hætti á öðrum hlutum ífélaginu samkvæmt ákvæðum samþykkta þess eða hlutafélagalaga. Hann geti þvíekki haft beina aðild að málinu en með hliðsjón af atvikum hafi þótt rétt aðstefna honum til réttargæslu. Krafan um slit á félaginu byggist á því að ofangreindbrot séu svo alvarlegs eðlis að skilyrði 81. gr. ehfl. séu fyrir hendi. Þettasé stefnanda nauðsynlegt því með þessu móti megi biðja um að bú félagsins sétekið til skipta samkvæmt 1. tl. 2. mgr. 82. gr. ehfl. og fari um skiptin eftirákvæðum laga um gjaldþrotaskipti sbr. 84. gr. ehfl. og geti þá skiptastjórimeðal annars höfðað mál samkvæmt 108. gr. sömu laga, rift ráðstöfunum,sannreynt það tjón sem valdið hefur verið og kannað að hverjum hugsanlegbótakrafa skuli beinast. Kunni jafnvel að vera að fleiri beri ábyrgð en nefndireru í 108. gr. samkvæmt almennu skaðabótareglunni Um málskostnað vísast til XXI. kafla l. nr. 91/1991,sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Taka þarf tillit til þess að stefnandi er ekkivirðisaukaskattskyld og þarf því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum. Af hálfu stefndu er krafist sýknu af kröfum stefnandaþar sem hún eigi ekki aðild að þeirri kröfu, sem sett er fram í stefnu.Stefnandi sé ekki hluthafi í hlutafélaginu Herrafatnaði ehf. og hafi því ekkertmeð málefni félagsins að gera og geti ekki gert kröfu til slita þess. Stefnandieigi þannig ekki aðild að þeirri kröfu sem hún hefur uppi hér. Hlutafélagið Herrafatnaður hafi verið stofnað þegar ígildi voru lög nr. 32/1978 um hlutafélög. Í 2. mgr. 13.gr. þeirra laga segi, aðáskrifandi hlutafjár megi ekki skuldajafna kröfu, sem risin sé af áskrift, viðkröfu, sem hann kunni að eiga á hendur félaginu, nema stjórn þess samþykki.Ekkert samþykki stjórnar Herrafatnaðar hf. síðar ehf. liggi fyrir, þess efnis,að stefnandi hafi mátt skuldajafna kröfu sem hún kunni að eiga á félagið fyriráskrift sinni, hvað þá heldur kröfu á hendur öðru félagi, sem haldið er fram ístefnu, að stefnanda hafi verið talin trú um, að væri framlag hennar tilHerrafatnaðar hf. Sú staðhæfing sé með öllu glórulaus. Fyrir liggi, aðstefnandi hafi aldrei greitt hlutafé sitt í Herrafatnaði hf. og því aldreiorðið hluthafi í félaginu. Þá hafi inneign stefnanda í Herrafatnaði ehf. ekkiverið fyrir hendi heldur hafi hún skuldað og skuldi Herrafatnaði ehf. stórfé,þegar búið sé að bókfæra raunverulegar úttektir á stefnanda. Þá liggi fyrir, að stefnandi sjálf líti ekki á sig semhluthafa, því að hún hafi ekki talið hlutafé í Herrafatnaði ehf. til eigna áskattframtali sínu eða annarsstaðar svo vitað sé ef undan sé skilin tilkynningtil hlutafélagaskrár. Þetta sé glögg vísbending um viðhorf stefnanda sjálfs áþeim tíma, þ.e. áður en stefnanda var talin trú um, að hún gæti náð framfjárhagslegum ávinningi af því, að hafa á sínum tíma verið skráð sem hluthafiþó hún hafi aldrei greitt hlutafé sitt eða gert tilraun til þess. Þá liggifyrir samkvæmt 15.gr. hlutafélagalaganna frá 1978, að stefnandi greiddi hlutafésitt ekki innan þess frests, sem gefin var í þeim lögum þ.e. innan þriggja árafrá því að félagið er skráð og hafði ekki gert það við gildistöku laga umeinkahlutafélög þ.1. janúar 1995. Það hafi heldur ekki verið gert síðar. Í lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994 komi fram í 11.gr. sambærilegt ákvæði við ákvæði 2. mgr. 13. gr. eldri laga um hlutafélög. Lögnr. 138/1994 hafi tekið gildi l. janúar 1995. Með undirskrift undirársreikninga og vitund um þá færslu sem átti sér stað í árslok 1995, samþykktistjórn félagsins hana, en stjórnin var í raun eingöngu stefndi Jóhann samkvæmtsamþykktum félagsins, þrátt fyrir að þrír væru tilkynntir. Þeir sem þó voruskráðir í stjórn félagsins á þeim tíma voru stefndi Jóhann, sem samþykkti þessaskuldajöfnun við réttargæslustefnda og bókari félagsins, sem færði umræddafærslu og móðir stefnanda, sem að ekki er vitað hvort kom að málinu, en taliðlíklegt að svo sé, þar sem stefnandi hafði náið eftirlit með bókhaldi félagsinsog uppgjöri og vissi vel af umræddri skuldajöfnun. Kaup réttargæslustefnda áöllum hlutum í félaginu var því öllum aðilum þessa máls ljós strax frá því aðkaupin áttu sér stað. Í 19.gr. laga um einkahlutafélög komi fram í 4. mgr., aðsá sem eignist hlut í einkahlutafélagi geti ekki beitt réttindum sínum semhluthafi nema nafn hans hafi verið skráð í hlutaskrá eða hann hafi tilkynnt ogfært sönnur á eign sína á hlutnum. Í máli þessu liggi fyrir, að nafn stefnandasé ekki á hlutaskrá og stefnandi hafi ekki fært sönnur á eign sína á þeimhlutum, sem hún var í upphafi skrifuð fyrir. Bent er á, að það er ekkinægjanlegt samkvæmt 19. gr. laga um einkahlutafélög, að hluthafi hafi veriðtilkynntur. Til þess að geta beitt réttindum sínum sem hluthafi verðiviðkomandi aðili að færa sönnur á eign sína. Takist sú sönnun ekki, liggifyrir, að ákvæðum 19.gr. nefndra laga sé ekki fullnægt og þar sem að ekki sésannað af hálfu að hún eigi hlut í félaginu, sé stefnukrafan fráleit. Kröfugerð sína í máli þessu byggi stefnandi á 81. gr.laga um einkahlutafélög. Skilyrði þess, að hægt sé að gera kröfu sem þessa sé ífyrsta lagi, að hana geri hluthafi, sem ráði minnst 1/5 hluta fjár, sem ekki séum að ræða í máli þessu. Stefnandi eigi ekki hlut í félaginu og geti því ekkihaft uppi kröfu sem þessa samkvæmt 81. gr. laga um einkahlutafélög. Í öðru lagisé það skilyrði að hluthafar hafi af ásetningu misnotað aðstöðu sína í félaginueða tekið þátt í brotum á lögum um einkahlutafélög eða samþykktum félagsins.Þessu skilyrði sé heldur ekki fullnægt og komi því krafa stefnanda ekki tilálita og beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Ljóst sé að stefndi Jóhannhafi ekki misnotað aðstöðu sína í félaginu og þá ekki hlutafélagið sjálft, enmálið sé einnig höfðað gegn því samkvæmt stefnu. Stefndi Jóhann hafi útbúiðhlutaskrá í félaginu í ársbyrjun 1996 í samræmi við raunveruleg eignarráð áhlutum félagsins og fyrir beiðni réttargæslustefnda hafi þau stefndu Jóhann ogLára Halla skráð sig fyrir hlut að þeim fjárhæðum, sem fram kemur í hlutaskrá.Stefndi Lára Halla hafi ítrekað óskað eftir því við réttargæslustefnda, að hannskrái hlut þann sem hún er skráð fyrir yfir á sitt eigið nafn, en það hafðiekki verið gert þegar mál þetta var höfðað. Hlutaskrá sú, sem að stefndi Jóhannútbjó, hafi verið í samræmi við staðreyndir og bókhald félagsins og gerði hannmeðal annars stefnanda grein fyrir hlutaskránni. Þá hefur stefndi Jóhann ekkibrotið gegn ákvæðum laga um einkahlutafélög og í raun er engin tilvísun tilþess í stefnu. Af stefnu verður því ekki ráðið á hvaða grundvelli með tilvísuntil 81. gr. laga um einkahlutafélög stefnandi reisi kröfur sínar á hendurstefnda Jóhanni. Meginatriðið sé það, að fólk getur ekki eignast hlut íhlutafélagi nema greiða hann eða fá hann að gjöf. Stefnandi hafi ekki greitthlut í félaginu og stefnandi ekki fengið neinn hlut gefinn i félaginu.Hlutafélagið sé henni því að öðru leyti óviðkomandi en því, að hún hafi unniðhjá félaginu um árabil sem launþegi. Ljóst sé að hlutafé réttargæslustefnda í Herrafatnaðiehf. sé eign réttargæslustefnda eins en ekki fyrrum sambýliskonu hans.Sambýliskonan fyrrverandi, stefnandi í máli þessu, geti ekki eignast réttindi íhlutum fyrrum sambýlismanns síns nema að hún hafi fengið þá í sinn hlut viðskipti á búi sambúðarfólksins miðað við þá stöðu sem í málinu er og fyrirliggur. Skiptum vegna sambúðarslita stefnanda og réttargæslustefnda sé ekkilokið og hefði ef til vill verið eðlilegra fyrir stefnanda, að beina kröfumsínum að réttargæslustefnda vegna sambúðarslita í stað þess að höfða mál tilslita á félaginu Herrafatnaði ehf. sem stefnandi eigi enga aðild að og komiekkert við. Stefndu vísa til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991,til eldri laga um hlutafélög nr. 32/1978, til laga um einkahlutafélög nr.138/1994 og til meginreglna kröfu- og eignarréttarins. Niðurstaða. Stofnfundur var haldinn 7. maí 1993 í hlutafélaginuHerrafatnaði hf. Samkvæmt stofnfundargerð var stefnda Lára HallaElínbergsdóttir kosinn stjórnarformaður, varamaður í stjórn var kosinn stefndiJóhann og stefnandi ráðinn framkvæmdastjóri með prókúruumboði. Í stofnsamningisagði að stofnfé félagsins yrði minnst 400.000 krónur og að hlutafé væri greittá stofnfundi þannig að stefnandi greiddi 200.000 krónur, stefndi Jóhann 100.000krónur og stefnda Lára Halla 100.000 krónur. Í tilkynningu til hlutafélagaskrár dagsettri 7. maísegir að hlutaféð sé greitt. Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá dagsettu 12. júní1997 sátu í stjórn frá 5. ágúst 1993 Jóhann Birgisson sem var stjórnarformaður,Þorsteinn Unnsteinsson og Ásdís Þorsteinsdóttir. Þá kemur fram í fundargerð frá5. ágúst 1993 að prókúruumboð stefnanda var afturkallað frá þeim degi. Meðtilkynningu til hlutafélagskrár dagsettri 21. ágúst 1997 var tilkynnt aðÞorsteinn Unnsteinsson hefði sagt sig úr stjórn félagsins og prókúra hans varafturkölluð og tilkynnt um að réttargæslustefndi Birgir Georgsson færi meðprókúru frá þeim degi. Engin hlutaskrá var gerð við stofnun Herrafatnaðar hf.eins og boðið var í 1. mgr. 24. gr. laga um hlutafélög nr. 32/1978, nú 19. gr.laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Frammi liggur í málinu skjal sem beryfirskriftina Hlutaskrá fyrir Herrafatnað ehf. Þar kemur fram hverjir skráðirhluthafar voru 7. maí 1993 og upphæð hlutafjár. Síðar segir að Birgir Georgssonhafi keypt hlutafé að nafnverði 400.000 krónur 31. desember 1995 eða allthlutafé félagsins. Þessu næst að réttargæslustefndi Birgir hafi selt stefnduLáru Höllu Elínbergsdóttur og stefnda Jóhanni Birgissyni hlutafé að nafnverði100.000 krónur hvoru þann 3. janúar 1996 og að hluthafar frá þeim degi séuréttargæslustefndi Birgir og stefndu Lára Halla og Jóhann. Loks að hlutaskrá þessi sé óbreytt 20. nóvember 1997. Stefndi Jóhann Birgisson undirritar tilkynningar þessar. Þá hefur verið lagður fram hreyfingalisti úr bókhaldiHerrafatnaðar ehf. dags. 1. september 1997 þar sem fram kemur að 31. desember1995 hafi verið millifært af efnahagsreikningi 400.000 krónur og sú skýringkomið fram af hálfu réttargæslustefnda og vitninu Gunnari að þann dag hafiréttargæslustefndi greitt 400.000 króna hlutafé til fyrirtækisins. Þá kemurfram að í ársreikningum félagsins fyrir árin 1993 og 1994 var hlutafé sagtógreitt. Vitnið Þorsteinn Unnsteinsson bar að hann hefði fært umrædda færslu íbókhaldi félagsins 31. desember 1995 og ekki er ágreiningur um það í málinu aðhlutafé hefði verið greitt til félagsins þann dag. Samkvæmt lokamálslið 4. mgr. 19. gr. laga umeinkahlutafélög getur sá sem eignast hefur hlut ekki beitt réttindum sínum semhlutahafi nema nafn hans hafi verið skráð í hlutaskrá eða hann hafi tilkynnt ogfært sönnur á eign sína á hlutnum. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hún hafi eignasthlut í félaginu. Er hér til þess að taka að sú fullyrðing hennar að hún hafilagt fram stofnfé með inneign sinni hjá Herrafataverslun Birgis er ekki studdöðrum gögnum en fullyrðingu hennar sjálfrar og gagna nýtur ekki við í málinu umað hún hafi innt greiðslu af hendi. Þá verður ekki fallist á það með stefnandaað sú meðferð sem hlutaskrá fékk hjá forsvarsmönnum félagsins eftir aðstefnandi var gengin úr stjórn svo og aðgerðir þeirra að öðru leyti hvað snertiinnheimtu hlutafjár geri það að verkum að hún uppfylli skilyrði 4. mgr. 19 gr.laga um hlutafélög. Breytir hér engu þó að stefndi Jóhann hafi sent hennifundarboð sem hluthafa eftir að réttargæslustefndi hafði keypt alla hluti ífélaginu 31. desember 1995. Eins og kröfugerð er háttað í máli þessu, þ.e. aðkrafist er slita á hinu stefnda einkahlutafélagi Herrafatnaði, verður stefnandiað sýna fram á að vafalaust sé að hún sé hluthafi en það hefur henni ekkitekist eins og áður segir. Er þá engin afstaða tekin til þess hvort stefnandieigi kröfu á hendur stefndu eða öðrum vegna starfa þeirra sem stjórnarmenn eðatrúnaðarmenn félagsins vegna hugsanlegra brota gagnvart henni. Samkvæmt þessu er það niðurstaða málsins að stefnduverða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður falliniður. Dómsorð: Stefndu, Herrafatnaður ehf, Jóhann Birgisson og LáraHalla Elínbergsdóttir skulu sýkna af öllum kröfum stefnanda, Eydísar BjargarHilmarsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 280/2001
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júlí 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. september nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 770/2014
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafakeypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvaðað öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður ogritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2.mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísaðfrá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekkifullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008.Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á aðfréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómiyrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinnkærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu Itil efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogasonog Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20.nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frádómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila farifram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úrríkissjóði. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti,en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefsthann kærumálskostnaðar úr hendi kæranda, er renni í ríkissjóð. I Kröfu sína um frávísun málsins frá Hæstarétti byggir varnaraðili á þvíað kæra hafi ekki borist innan kærufrests, en í kærunni komi ekki fram að kærtsé innan hans. Í bréfi frá héraðsdómi sem fylgdi kæru til Hæstaréttar kemurfram að kærandi hafi fengið vitneskju um úrskurðinn 17. nóvember 2014 og kæra boristdóminum 20. sama mánaðar. Barst kæran því innan kærufrests, sbr. 2. mgr. 193.gr. laga nr. 88/2008. Þá vísar varnaraðili til þess að kæran uppfylli ekki skilyrði 193. gr.laga nr. 88/2008 þar sem kærandi geri hvorki grein fyrir ástæðum sem kæran séreist á né lögvörðum hagsmunum sínum. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laganna skal ískriflegri kæru til héraðsdómara meðal annars greint frá þeim ástæðum sem kæraner reist á. Í kæru til Hæstaréttar er vísað til þess hverjar ástæður hann telurað baki því að fella eigi frávísunarúrskurð héraðsdóms úr gildi. Samkvæmt þessuverður frávísunarkröfu varnaraðila hafnað. II Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvaðhéraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrðilokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í þvíþinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Viðþingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að„formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfirgrunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reynaá réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaðurfyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að málsaðilum hafði veriðgefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu hans reist áþví að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi tilaðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni tilHæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir greinfyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu aðþinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindumtilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr.10. gr. að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli veralokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómiHæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafniréttarins það ár á bls. 3697 var fallist á að fréttamenn geti átt aðild aðslíkri kröfu. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið aðleysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takakröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð íheyranda hljóði, til efnismeðferðar.
Mál nr. 13/2009
Kærumál Þinglýsing
B kærði úrskurð héraðsdóms og krafðist þess að felld yrði úr gildi ákvörðun þinglýsingarstjórans í Borgarnesi, um að þinglýsa tilteknum breytingum er varðaði eignarheimild B að nánar tilgreindu landi. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að í ákvörðun þinglýsingarstjórans, sem byggð var á 27. gr. laga nr. 39/1978, hafi verið að finna staðhæfingar um efnisleg réttindi sem feli í sér annað og meira en leiðréttingu á færslum í fasteignabók. Þar sem ákvæðið veitti ekki heimild til slíks var krafa B tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. janúar 2009. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 16. desember 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun þinglýsingarstjórans í Borgarnesi 5. ágúst 2008 um að þinglýsa tiltekinni breytingu er varðaði skráningu á eignarheimild sóknaraðila að Hraunkima nr. 7, sem er lóð úr landi Kolsstaða í Borgarbyggð. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar. Til vara krefst hann þess að fyrrgreind ákvörðun þinglýsingarstjóra verði felld úr gildi og leiðréttingar hans afmáðar úr fasteignabók embættisins. Til þrautavara krefst hann þess að þinglýsingarstjóra verði gert að breyta leiðréttingum á þann veg, að einn hektari jarðarinnar Kolsstaðir í Borgarbyggð verði skráður í fasteignabækur og þinglesin sem eign sóknaraðila og Jóns Einars Jakobssonar í óskiptri sameign með öðrum eigendum jarðarinnar án sérstakrar staðartilgreiningar. Þá gerir sóknaraðili kröfu um greiðslu málskostnaðar í héraði og kærumálskostnað úr hendi Félags sumarbústaðaeigenda, Kolsstöðum, Borgarbyggð. Varnaraðilinn Félag sumarbústaðaeigenda Kolsstöðum krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Lumex ehf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Þrautavarakrafa sóknaraðila var ekki höfð uppi í héraði og er því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Aðalkrafa sóknaraðila er á því reist að þinglýsingarstjóri hafi átt aðild að ágreiningsmálinu, sem borið var undir Héraðsdóm Vesturlands og úr var leyst í hinum kærða úrskurði. Fyrir þessu eru engin haldbær rök og verður kröfu sóknaraðila sem sögð er byggjast á þessu því synjað. Sýslumaðurinn í Borgarnesi sendi Jóni E. Jakobssyni bréf 5. ágúst 2008. Í bréfinu segir meðal annars svo: „Varðar: Afsal á sumarhúsinu Hraunkima 7, Kolsstöðum í Borgarbyggð. Sjá þinglýsingarskjal nr. 6/2002 á fnr. 222-8454. Jón E. Jakobsson, hafði afsalað öllum sínum eignarhlut 50% af jörðinni. Hann gat því ekki haldið eftir lóðinni sem eignarlóð. Á sama hátt getur Aðaleign ehf. ekki afsalað Bryndísi Evu Jónsdóttur meiri réttindum en þeir áttu og er því aðeins um leigulóð að ræða. Leiðrétting hefur nú átt sér stað og eigandi sumarhúss nr. 7 við Hraunkima aðeins leigulóðarhafi.“ Málavextir eru nánar raktir í héraðsdómi, svo og málsástæður aðila. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun þinglýsingarstjórans, svo sem henni er lýst í bréfinu 5. ágúst 2008, verði úr gildi felld. Ákvörðunin var tilkynnt sóknaraðila með bréfi 2. september 2008. Samkvæmt 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 skal þinglýsingarstjóri bæta úr verði hann þess áskynja að færsla sé röng eða mistök hafi orðið um þinglýsinguna ella. Þau mistök höfðu orðið við þinglýsingu afsalsins 21. október 2001 að ekki hafði verið rituð athugasemd á afsalið um að samþykki sameiganda Jóns Einars Jakobssonar, varnaraðilans Félags sumarbústaðaeigenda Kolsstöðum í þessu máli, hefði ekki verið aflað við þá ráðstöfun sem fólst í að undanþiggja umrætt sumarhús og lóðarspildu við afsalsgerðina. Þetta leiddi síðan til þess að afsali á sumarhúsinu til sóknaraðila 11. febrúar 2004 var einnig þinglýst án athugasemdar um hið sama. Í ákvörðun þinglýsingarstjóra 5. ágúst 2008, sem um er deilt í málinu, er að finna staðhæfingar um efnisleg réttindi varðandi umrætt sumarhús og lóðarspildu, sem fela í sér annað og meira en leiðréttingu á færslum í fasteignabók. Ákvæði 27. gr. þinglýsingalaga veita ekki heimild til þess. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu sóknaraðila um að ákvörðun þinglýsingarstjórans í Borgarnesi 5. ágúst 2008 verði felld úr gildi. Varnaraðilanum Félagi sumarbústaðaeigenda Kolsstöðum verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvörðun þinglýsingarstjórans í Borgarnesi 5. ágúst 2008 varðandi eignina Hraunkima 7 úr landi Kolsstaða í Borgarbyggð er felld úr gildi. Varnaraðilinn Félag sumarbústaðaeigenda Kolsstöðum greiði sóknaraðila, Bryndísi Evu Jónsdóttur, samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest 21. október 2008 og tekið til úrskurðar 25. nóvember sama ár. Sóknaraðili er Bryndís Eva Jónsdóttir, Hraunbrún 10 í Hafnarfirði, en varnaraðilar eru Félag sumarbústaðareigenda Kolsstöðum og Lumex ehf., Skipholti 37 í Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun þinglýsingarstjórans í Borgarnesi frá 5. ágúst 2008 varðandi eignina Hraunkima nr. 7, sem er lóð úr landi Kolsstaða í Borgarbyggð, og að þinglýsingu verði breytt til fyrra horfs. Jafnframt krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili Félag sumarbústaðareigenda Kolsstöðum krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðila verði gert að greiða málskostnað. Varnaraðili Lumex ehf. hefur ekki látið mál þetta til sín taka. I. Atvik málsins verða rakin til þess að jörðin Kolsstaðir í Hvítársíðu í Borgarbyggð var um nokkurra ára tímabil í jafnri sameign varnaraðila Félags sumarbústaðareigenda Kolsstöðum og Jóns Einars Jakobssonar, lögmanns og föður sóknaraðila. Hafði varnaraðili eignast hlut sinn í jörðinni með afsölum 11. mars 1993 í kjölfar nauðungarsölu, en Jón fékk afsal fyrir sínum jarðarhluta 30. september 1985. Með samþykktu kauptilboði 29. mars 1999 seldi Jón Einar Jakobsson hlut sinn í jörðinni til varnaraðila Lumex ehf. Í kauptilboðinu var tekið fram að um væri að ræða allan eignarhluta Jóns í jörðinni að frátöldu sumarhúsi og tilheyrandi lóðarréttindum. Í kjölfarið var gerður kaupsamningur 27. apríl sama ár, en þar sagði að undanskilið við söluna væri sumarhús og tilheyrandi lóðarréttindi Jóns. Var tekið fram að stærð lóðarinnar væri um það bil einn hektari og að hún væri án leigugjalds. Afsal fyrir jarðarhlutanum var síðan gefið út 1. október 2002, en þar var að finna samhljóða ákvæði og í kaupsamningi um sumarhúsið og lóðarréttindi. Kaupsamningnum var þinglýst 11. ágúst 1999 og afsalinu 2. september 2004. Hinn 21. október 2001 afsalaði Jón Einar Jakobsson sumarhúsinu, sem er nr. 7 við Hraunkima, með tilheyrandi lóðarréttindum, til Aðaleignar ehf. Á afsalið hefur verið ritað „eignarlóð“ yfir orðið „lóðarréttindum“ og þar við eru ritaðir upphafsstafir afsalsgjafa. Afsalinu var þinglýst 14. janúar 2002. Aðaleign ehf. afsalaði síðan eigninni til sóknaraðila 11. febrúar 2004. Í því afsali var tekið fram að sumarhúsinu væri ráðstafað með tilheyrandi eignarlóð. Afsalið var móttekið til þinglýsingar 17. maí 2004 og fært í þinglýsingabók 10. júní sama ár. II. Í þinglýsingabókum var stofnuð sérstök eign um sumarhúsið og þau lóðarréttindi sem því fylgdu. Var það gert á grundvelli kaupsamningsins frá 27. apríl 1999 milli Jóns Einars Jakobssonar og varnaraðila Lumex ehf. Með bréfi lögmanns varnaraðila Félags sumarbústaðareigenda Kolsstöðum 25. júlí 2007 til þinglýsingarstjóra var gerð athugasemd við að kaupsamningnum hefði verið þinglýst án athugasemda þótt skjalið væri ekki áritað af varnaraðila sem eiganda jarðarinnar. Var vísað til þess að varnaraðili Lumex ehf. gæti ekki upp á sitt eindæmi afsalað einum hektara lands í óskiptri sameign varnaraðila. Með vísan til 27. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978, var þess farið á leit að þinglýsingin yrði leiðrétt. Þessi tilmæli ítrekaði lögmaðurinn með bréfi 26. febrúar 2008. Með bréfi 5. ágúst 2008 til Jóns Einars Jakobssonar tók þinglýsingarstjóri umdeilda ákvörðun, en bréfið er svohljóðandi: Jón E. Jakobsson, hafði afsalað öllum sínum eignahluta 50% af jörðinni. Hann gat því ekki haldið eftir lóðinni sem eignarlóð. Á sama hátt getur Aðaleign ehf. ekki afsalað Bryndísi Evu Jónsdóttur meiri réttindum en þeir áttu og er því aðeins um leigulóð að ræða. Leiðrétting hefur nú átt sér stað og er eigandi sumarhúss nr. 7 við Hraunkima aðeins leigulóðarhafi. Samkvæmt þessu var gerð sú breyting á fasteignabók að eignarheimild beggja varnaraðila var skráð á eignina, en þar er að auki tilgreint afsalið til sóknaraðila frá 11. febrúar 2004. Þessa ákvörðun tilkynnti þinglýsingarstjóri sóknaraðila með bréfi 2. september 2008 og er það svohljóðandi: Yður tilkynnist hér með að sbr. 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 að þinglýsingarstjóri hefur leiðrétt þinglesið eignarhald á fasteigninni Hraunkima 7 í landi Kolsstaða í Borgarbyggð. Þar sem Jón E. Jakobsson hafði afsalað öllum sínum 50% eignarhluta af jörðinni þá gat hann ekki haldið lóðinni líkt og um eignarlóð væri að ræða. Að sama skapi gat Aðaleign ehf. ekki afsalað yður meiri réttindum en þeir höfðu í upphafi og er því einungis um leigulóð að ræða. Ofangreind leiðrétting hefur nú þegar átt sér stað og eruð þér sem eigandi að sumarbústaðnum Hraunkima 7 einungis leigulóðarhafi. Með bréfi 1. september 2008 tilkynnti sóknaraðili þinglýsingarstjóra að úrlausn hans yrði borin undir héraðsdóm. Eftir að þinglýsingarstjóri hafði afhent sóknaraðila staðfest ljósrit gagna var málið sent dóminum með bréfi 26. sama mánaðar. Þinglýsingarstjóri sendi síðan dóminum athugasemdir sínar um málefnið með bréfi 14. október sama ár. III. Sóknaraðili heldur því fram að við sölu á helmingshlut í jörðinni frá Jóni Einari Jakobssyni til varnaraðila Lumex ehf. með kaupsamningi 27. apríl 1999, og síðar með sölu á umdeildri lóðarspildu, hafi á engan hátt verið raskað eignarréttindum varnaraðila Félags sumarbústaðareigenda Kolsstöðum. Því geti félagið ekki haft lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og í raun engan lagalegan rétt til að hlutast til um þinglýsingu eignarheimilda að spildunni. Þá vísar sóknaraðili til þess að varnaraðili Lumex ehf. hafi ekki látið málið til sín taka og því verði ekki séð að það félag eigi aðild að málinu. Aftur á móti telur sóknaraðili að þinglýsingarstjóri eigi að vera aðili að málinu, enda sé það sprottið af ákvörðun hans. Sóknaraðili vísar til þess að við sölu á jarðarhluta Jóns Einars Jakobssonar hafi sumarhúsið að Hraunkima nr. 7 ásamt einum hektara lands verið undanskilið. Sóknaraðili hafi síðan eignast sumarhúsið og landspilduna með afsali 11. febrúar 2004 sem ekki verði vefengt. Til stuðnings þessu hefur sóknaraðili lagt fram tölvubréf frá 13. nóvember 2008 þar sem sá fasteignasali sem hafði milligöngu um sölu jarðarinnar fullyrðir að seljandi hafi haldið eftir landspildu sem eignarlóð. Í tölvubréfinu segir einnig að aðilar hafi verið sammála um að lóðin félli innan umráðasvæðis kaupanda við væntanleg skipti á milli stærstu eigendanna svo hægt væri að uppfylla samninginn. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili Félag sumarbústaðareigenda Kolsstöðum hafi á ýmsan hátt viðurkennt eignarrétt sóknaraðila að landspildunni, enda vitað af þeim rétti frá fyrstu tíð og aldrei haft í frammi mótmæli við sóknaraðila eða fyrri eigendur fyrr en með bréfi til sóknaraðila 18. júní 2008. Sóknaraðili andmælir því að nokkur þau mistök hafi orðið við þinglýsingu í skilningi 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978. Einnig bendir sóknaraðili á að enginn kostur hafi verið gefin á andmælum eða athugasemdum áður en þinglýsingarstjóri tók þá ákvörðun sem um er deilt í málinu. Telur sóknaraðili að sú málsmeðferð hafi farið á svig við réttarfarsreglur. Sóknaraðili vísar til þess að þinglýsingarstjóri eigi eingöngu að taka ákvörðun um hvort skjali verði þinglýst. Undir hann falli hins vegar ekki að skera úr deilu um efnisatriði sem snerta þinglýst skjöl. Telur sóknaraðili að þinglýsingarstjóri hafi að þessu leyti farið út fyrir verksvið sitt í úrlausn sinni. IV. Varnaraðili Félag sumarbústaðareigenda Kolsstöðum vísar til þess að láðst hafi að afla samþykkis varnaraðila þegar Jón Einar Jakobsson undanskildi sumarhús og lóðarréttindi við söluna til varnaraðila Lumex ehf. með kaupsamningi 27. apríl 1999. Þeim kaupsamningi hafi síðan verið þinglýst án athugasemda 11. ágúst þrátt fyrir þennan annmarka. Í kjölfarið hafi sumarhúsinu ásamt lóðarréttindum verið afsalað, fyrst 21. október 2001 til Aðaleignar ehf. og síðan 11. febrúar 2004 til sóknaraðila. Varnaraðili tekur fram að krafist hafi verið leiðréttingar á færslum í þinglýsingabók þegar varnaraðila varð ljóst að sóknaraðili var kominn með þinglýsta eignarheimild að landskika úr jörðinni án þess að sú ráðstöfun hafi verið borin undir eða samþykkt af varnaraðila. Varnaraðili telur öldungis ljóst að hann hafi sem annar eigandi jarðarinnar Kolsstaða, og þar með annar eigandi umdeildrar lóðarspildu, lögvarinna hagsmuna að gæta í málinu. Telur varnaraðili að hafna beri kröfu sóknaraðila þar sem þá aðila er hún sækir rétt sinn til hafi brostið heimild til að afsala eignarrétti að einstökum hlutum jarðarinnar. Það eigi við um ráðstöfun Jóns Einars Jakobssonar og varnaraðila Lumex ehf. með fyrrgreindum kaupsamningi, en sóknaraðili hafi ekki öðlast betri rétt en þeir sem hún leiðir rétt sinn af. Varnaraðili bendir á að ákvæði kaupsamningsins verði ekki skilið svo að Jón Einar Jakobsson haldi eftir eignarrétti af spildunni. Þvert á móti bendi orðalagið til að um leigulóð sé að ræða án endurgjalds. Tekur varnaraðili fram að þótt afla hefði þurft samþykkis fyrir þessari ráðstöfun muni varnaraðili að óbreyttu ekki amast við því að sóknaraðili fái hæfilega leigulóð undir sumarhúsið. V. Með kaupsamningi 27. apríl 1999 seldi Jón Einar Jakobsson, faðir sóknaraðila, eignarhlut sinn í jörðinni Kolsstöðum til varnaraðila Lumex ehf. Um var að ræða helmingseignarhlut í jörðinni, en hún var að öðru leyti í eigu varnaraðila Félags sumarbústaðareigenda Kolsstöðum. Við söluna undanskildi Jón sumarhús auk tilheyrandi lóðar, sem var um það bil einn hektari að stærð og án endurgjalds. Afsal var síðan gefið út 1. október 2002 og var það sama efnis. Kaupsamningnum var þinglýst 11. ágúst 1999 og afsalinu 2. september 2004. Á grundvelli kaupsamningsins 27. apríl 1999 var stofnuð sérstök eign í fasteignabók þinglýsingarstjóra um sumarhúsið og lóðarréttindin og gengur eignin undir nafninu Hraunkimi nr. 7. Þeirri eign hefur síðan verið ráðstafað, fyrst með afsali 21. október 2001 til Aðaleignar ehf. og síðan með afsali til sóknaraðila 11. febrúar 2004. Með umdeildri ákvörðun þinglýsingarstjóra 5. ágúst 2008 hefur hann fært inn á eignina eignarheimild beggja varnaraðila að jörðinni. Þessi ákvörðun var fyrst tilkynnt sóknaraðila með bréfi 2. september sama ár. Var ákvörðunin borin undir dóminn innan þess frests sem greinir í 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978. Af þinglýstum gögnum verður ekki annað ráðið en að landið undir sumarhúsinu hafi verið í óskiptri sameign við sölu jarðarhlutans 27. apríl 1999. Án samþykkis varnaraðila Félags sumarbústaðareigenda Kolsstöðum, sem var þinglýstur eigandi að helmingi jarðarinnar, brast því Jóni Einar Jakobssyni og varnaraðila Lumex ehf. heimild til að skipta landi úr jörðinni og breytir þá engu hvort sú landspilda var seld á leigu eða gerð að eignarlóð. Að réttu lagi bar því þinglýsingarstjóra að þinglýsa kaupsamningnum og síðar afsalinu með athugasemd um þennan heimildarskort. Jafnframt voru engin efni til að stofna sérstaka eign í fasteignabók um sumarhúsið og lóðarréttindi, enda hafði lóðinni ekki verið skipt úr jörðinni með samþykki allra þinglýstra eigenda jarðarinnar. Í samræmi við réttarfarsreglur verður með úrskurði þessum ekki farið út fyrir kröfugerð aðila í því skyni að leiðrétta ranga þinglýsingu. Á meðan eignin Hraunkimi nr. 7 stendur enn sem sérstök eign í fasteignabók er rétt að þar sé tilgreint hver fari með þinglýsta eignarheimild að landinu. Verður kröfu sóknaraðila því hafnað. Það athugast að þinglýsingarstjóri tók ákvörðun sína 5. ágúst 2008 á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Í samræmi við 3. mgr. 3. gr. sömu laga skilaði þinglýsingarstjóri síðan athugasemdum til dómsins. Þrátt fyrir ákvörðunina hefur þinglýsingarstjóri sjálfur engra hagsmuna að gæta af málinu né heldur stendur réttarfarsnauðsyn til aðildar hans að því, eins og sóknaraðili hefur haldið fram. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila Félagi sumarbústaðareigenda Kolsstöðum málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn eins og í úrskurðarorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfur sóknaraðila, Bryndísar Evu Jónsdóttur, er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila Félagi sumarbústaðareigenda Kolsstöðum 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 452/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. október nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2002. Ár 2002, laugardaginn 28. september, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjatorg af Hirti O. Aðalsteinssyni héraðsdómara kveðinn upp úrskurður þessi. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X verði verði á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. október 2002 klukkan 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík segir að kærði hafi verið handtekinn laust eftir miðnætti í nótt að [...] í Reykjavík, en hann sé grunaður um að standa fyrir rekstri þar sem stundað sé fjárhættuspil og að hafa af því verulegar tekjur. Undanfarin misseri hafi lögreglunni í Reykjavík margsinnis borist til eyrna orðrómur um að rekið sé „spilavíti” að [...] í Reykjavík. Á árinu 1998 hafi farið fram af hálfu lögreglu athugun á starfsemi í umræddu húsnæði sem laut að spilamennsku einhverskonar en af þeirri rannsókn hafi helst verið ályktað að um væri að ræða lokaðan klúbb manna og almenningur hefði þar engan aðgang. Á þeim tíma hafi verið og sé enn skráður bridgeklúbbur í húsinu. Fyrr á þessu ári hafi gefið sig fram við lögreglu maður sem hafi óskað nafnleyndar og skýrt frá því að hann hefði verið haldinn spilafíkn og verið fastagestur á þessum stað og þar sé spilað um háar fjárhæðir og sé hart gengið fram í innheimtu skulda. Í júní sl. hafi óeinkennisklæddir lögreglumenn farið að [...]. Þar muni þá hafa verið fimm stór spilaborð, tvö „rúllettuborð” og þrjú „blackjack” borð. Allnokkrir starfsmenn hafi þá verið við störf í spilaklúbbnum. Komið hafi í ljós að menn virðist geta gengið inn af götunni og spilað upp á peninga þarna en þeim sem spila sé veitt áfengi án sérstaks endurgjalds. Séu gestir ekki við spilamennsku muni hins vegar rukkað fyrir drykki áþekkt verð og á veitingahúsum en staður þessi hafi ekki leyfi til áfengisveitinga. Lögreglumennirnir hafi keypt aðgang að spilunum fyrir 5000 krónur hver og fengið afhentar greiðslu- eða debetkortanótur sem þeir hafi svo þurft að skipta fyrir spilapeninga. Í stað tilgreiningar á fyrirtæki á greiðslukorta­nótunum hafi staðið X. Kærði hafi komið við sögu lögreglu áður, en hann hafi verið sakfelldur í Hæstarétti að [...]. Lögreglan hafi farið inn á umræddan stað í nótt og leitað þar samkvæmt úrskurði Héraðsdóms. Þegar lögregla hafi komið á staðinn hafi verið þar 11 gestir og 7 starfsmenn að kærða meðtöldum. Hafi þá verið spilað á þremur borðum, þ.e. rúllettuborði, blackjackborði og pókerborði, og hafi verið fimm gjafarar við borðin þrjú auk eins stjórnanda. Lagt hafi verið hald á ríflega tvær milljónir króna í reiðufé auk spilaborða og annars útbúnaðar til spilamennsku, talsvert af áfengi og tóbaki, auk svokallaðrar posavélar, að ótöldum húsgögnum og öðrum búnaði. Fram hafi komið í framburði vitna að þarna sé og hafi verið stundað fjárhættuspil og séu nefndar í því sambandi fjárhæðir sem nemi tugum þúsunda króna. Komi jafnframt fram að kærði sé einn forsvarsmanna staðarins og haldi utan um fjármál hans og rekstur en þegar hafi komið fram að þegar keyptur sé aðgangur að spilunum þá greiði spilamenn með debet- eða kreditkorti og sé kærði tilgreindur á nótunum í stað fyrirtækis. Kærði hafi verið yfirheyrður af lögreglu og neiti hann að svara spurningum sem varði sakarefnið. Lögreglan kveður rannsókn málsins vera á frumstigi en ljóst sé að talsverð vinna sé framundan við rannsókn málsins, enda liggi fyrir afstaða kærða að svara ekki spurningum lögreglu um sakarefnið og hafi fleiri sem hafi verið á staðnum við inngöngu lögreglu tekið sömu afstöðu. Þurfi að taka frekari skýrslur af kærða og bera undir hann ýmis gögn s.s. bankagögn, sem þurfi að afla, og framburði annarra eftir því sem þeir verði til en fyrirsjáanlegt sé að skýrslur muni þurfa að taka af mörgum mönnum vegna málsins en þar sé einkum um að ræða vitni. Beri brýna nauðsyn til að hneppa kærða í gæsluvarðhald til að tryggja að hann geti ekki torveldað rannsókn málsins með því að hafa samband við vitni eða samseka og þannig torveldað rannsókn málsins eða komið undan gögnum sem kunni að hafa þýðingu í málinu. Rannsókn málins sé á frumstigi og brýnt að vernda rannsóknarhagmuni strax í upphafi. Lögreglan kveðst vera að rannsaka ætluð brot kærða gegn 183. og/eða 184. gr. almennra hegningarlaga sem geti varðað fangelsisrefsingu ef sannist. Rannsókn málsins sé á frumstigi og ef kærði gengi nú laus gæti hann torveldað mjög þá rannsóknarvinnu sem enn sé ólokið. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað í a lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kærði er undir rökstuddum grun um að hafa brotið gegn 1. mgr. 183. gr. og/eða 184. gr. almennra hegningarlaga. Refsing samkvæmt þeim lagagreinum er fjársekt eða fangelsi allt að einu ári. Kærði hefur neitað að tjá sig um sakarefnið en lagt hefur verið hald á ýmis gögn sem benda til þess að einhvers konar fjárhættuspil sé stundað í húsi [...]. Þá er ljóst að yfirheyra þarf fjölda manns og kanna bankagögn í þágu rannsóknar málsins. Haldi kærði óskertu frelsi er augljós hætta á því að hann geti torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni og samseka eða skjóta undan munum. Samkvæmt framansögðu og með vísan til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er fallist á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð:
Mál nr. 707/2017
Kærumál Nauðungarsala Bókun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Á og H um að felld yrði úr gildi nauðungarsala á tiltekinni fasteign þeirra sem fram fór að kröfu A hf. Á og H héldu því fram að við byrjun uppboðs á fasteigninni hefði ekki verið leitað boða í fasteignina og ekkert boð hefði komið fram þrátt fyrir að það kæmi fram í bókun í gerðabók sýslumanns. Um þetta vísuðu Á og H til þess að gerð hefði verið hljóðupptaka á síma Á og kæmi þetta hvergi fram. Hefði því ekkert boð verið gert í eignina við byrjun uppboðsins og sýslumanni af þeim sökum borið að fella nauðungarsöluna niður, sbr. 1. mgr. 34. gr. laga nr. 90/1991. Vegna þessara málsástæðna Á og H ákvað Hæstiréttur að gefa aðilunum kost á að leggja fram nánar tiltekin gögn. Af þessu tilefni afhenti A hf. Hæstarétti ljósrit úr gerðabókinni sem bar ekkert með sér sem stutt gæti staðhæfingar Á og H um hvað þar hefði gerst. Taldi rétturinn að ekki yrði slegið föstu að áðurnefnd hljóðupptaka gæfi rétta mynd af því sem fram fór umrætt sinn. Á og H hefðu ekki neytt þess kosts sem þeim var gefinn á að afla vitnisburðar um þessi efni. Að því gættu hefðu Á og H ekki axlað sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum gagnstætt ákvæði 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991 sem leiddi til þess að byggja yrði á því sem fulltrúi sýslumanns færði í gerðabók. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir og MarkúsSigurbjörnsson.Sóknaraðilarskutu málinu til Hæstaréttar með kæru 8. nóvember 2017, en kærumálsgögn bárustréttinum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. október2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildinauðungarsala á fasteigninni Háhæð 1 í Garðabæ. Kæruheimild er í 1. mgr. 85.gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess aðnauðungarsalan verði felld úr gildi og þeim dæmdur málskostnaður í héraði ásamtkærumálskostnaði.Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmtgögnum málsins krafðist varnaraðili nauðungarsölu á fasteign sóknaraðila aðHáhæð 1 og tilkynnti sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu þeim 9. febrúar 2017 aðvið fyrirtöku á beiðni varnaraðila hefði verið ákveðið að uppboð á eigninnimyndi byrja á skrifstofu sýslumanns á tilteknum tíma 27. mars sama ár. Í málinuliggur fyrir endurrit úr gerðabók sýslumanns frá byrjun uppboðsins þann dag,þar sem meðal annars var tiltekið að nafngreindur lögmaður hafi mætt af hálfuvarnaraðila, svo og sóknaraðilar hafi bæði mætt og lagt fram yfirlýsingu, semvirðist hafa haft að geyma mótmæli gegn framgangi nauðungarsölunnar. Fulltrúisýslumanns hafi hafnað mótmælum sóknaraðila og ákveðið að nauðungarsölunni yrðifram haldið, en þau hafi áskilið sér rétt til „að fara með ákvörðun sýslumannsfyrir héraðsdóm.“ Sóknaraðilum hafi verið kynnt framlögð gögn og leiðbeint umréttarstöðu sína og hafi jafnframt verið gætt að því, sem segir í 2. og 3. mgr.31. gr. laga nr. 90/1991. Fulltrúi sýslumanns hafi síðan leitað boða ífasteignina og lögmaðurinn boðið 300.000 krónur af hálfu varnaraðila. Frekariboð hafi ekki komið fram og hafi verið ákveðið eftir kröfu varnaraðila aðuppboðinu yrði fram haldið á eigninni sjálfri á tilteknum tíma 19. apríl 2017.Samkvæmt endurritinu undirrituðu sóknaraðilar þessa bókun ásamt fulltrúasýslumanns og lögmanninum, sem mætti af hálfu varnaraðila. Eftir gögnum málsinsmun uppboðinu síðan hafa verið fram haldið síðastnefndan dag og varnaraðili þáorðið hæstbjóðandi í eignina.Eins oggreinir í hinum kærða úrskurði halda sóknaraðilar því fram að áðurgreind bókuní gerðabók sýslumanns sé röng, því við byrjun uppboðs hafi ekki verið leitaðboða í fasteign þeirra og ekkert boð komið fram. Um þetta vísa þau til þess aðsóknaraðilinn Ásthildur hafi gert í síma hljóðupptöku af því, sem fram fór viðbyrjun uppboðsins, og komi þetta þar hvergi fram, en eftirgerð af upptökunni ogendurrit af henni liggja fyrir í málinu. Hafi því ekkert boð verið gert íeignina við byrjun uppboðsins og sýslumanni af þeim sökum borið að fella nauðungarsölunaniður, sbr. 1. mgr. 34. gr. laga nr. 90/1991.Vegnaframangreindra málsástæðna sóknaraðila ákvað Hæstiréttur 23. nóvember 2017 aðgefa aðilunum kost á að leggja annars vegar fram ljósrit úr gerðabók sýslumannsaf því, sem þar var fært við byrjun uppboðsins 27. mars sama ár, og hins vegarað leiða fyrir dóm til skýrslugjafar fulltrúa sýslumanns, sem tóknauðungarsöluna þá fyrir, og lögmanninn, sem mætti af hálfu varnaraðila, til aðbera um hvað hafi farið þar fram í einstökum atriðum eða afla eftir atvikumskriflegra yfirlýsinga þeirra um það efni. Af þessu tilefni afhenti varnaraðiliHæstarétti ljósrit úr gerðabókinni, sem er samhljóða áðurnefndu endurriti ogber ekkert með sér sem stutt getur staðhæfingar sóknaraðila um hvað þar hafigerst. Að öðru leyti var ekki aflað gagna, sem kostur hafði verið gefinn á.Rétt er, semsóknaraðilar vísa til samkvæmt áðursögðu, að af framlagðri hljóðupptöku verðurekki ráðið að fulltrúi sýslumanns hafi leitað boða í fasteign þeirra við byrjunuppboðsins. Ekkert liggur á hinn bóginn fyrir til að slegið yrði föstu aðupptakan gefi af þessu rétta mynd. Sóknaraðilar neyttu ekki kosts, sem þeim vargefinn á að afla vitnisburðar um þetta efni. Að þessu gættu hafa sóknaraðilarekki axlað sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum gagnstætt ákvæði 3. mgr. 71.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem leiðir þannig til að byggjaverður á því sem fulltrúi sýslumanns færði í gerðabók. Niðurstaða hins kærðaúrskurðar verður því staðfest.Sóknaraðilumverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar,Ásthildur Lóa Þórsdóttir og Hafþór Ólafsson, greiði óskipt varnaraðila, Arionbanka hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness, fimmtudaginn 26. október 2017Sóknaraðilar, ÁsthildurLóa Þórsdóttir, kt. [...], og Hafþór Ólafsson, kt. [...], til heimilis að [...],210 Garðabæ, gera eftirfarandi kröfu: Að framhaldssala á fasteigninni Háhæð 1, Garðabæ,fastanúmer 207-0310, sem fram fór hinn 19. apríl 2017, verði dæmd ógild ogfelld niður. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins.Varnaraðili, Arion bankihf., kt. [...], Borgartúni 19, 105 Reykjavík, krefst þess aðallega að öllum kröfumsóknaraðila verði hafnað og að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá19. apríl 2017, um að uppboðsmeðferð skyldi fram haldið á fasteigninni Háhæð 1,210 Garðabæ, fastanúmer 207-0310, verði staðfest. Þá er krafist málskostnaðarað skaðlausu.Munnlegur málflutningurfór fram þann 5. október sl. og málið tekið til úrskurðar.IMálavextirÞann 9. febrúar 2017 vartekin fyrir hjá sýslumanni nauðungarsölubeiðni á fasteignina, Háhæð 1, Garðabæ,fastanr. 207-0310. Við þá fyrirtöku var ákveðið að fresta málinu til 14. febrúar 2017 vegnamótmæla sóknaraðila en þá tók fulltrúi sýslumanns þá ákvörðun að byrjun uppboðsskyldi fara fram þann 27. mars 2017. Fram kemur í endurriti úrnauðungarsölubók sýslumanns þann 27. mars 2017 að sóknaraðilar hafi mótmælt enþeim mótmælum verið hafnað og að leitað hafi verið eftir boðum í eignina oghafi komið fram eitt boð frá varnaraðila að fjárhæð 300.000 krónur. Var jafnframtákveðið að framhaldsala færi fram á eigninni sjálfri, miðvikudaginn 19. apríl2017. Undir gerðabók rituðu fulltrúi sýslumanns, fyrirsvarsmaður varnaraðila ogsóknaraðilar. Sóknaraðilar lögðu fram ímálinu hljóðupptöku, sem þau segja vera frá fyrirtöku málsins þann 27. mars 2017,ásamt texta sem þau unnu upp úr þeirri hljóðupptöku. Í skýrslutöku fyrir dómi komfram að Ásthildur hefði séð um upptökuna á síma sem hún hefði lagt á borð ísama herbergi og fyrirtaka málsins fór fram. Viðstöddum hafi ekki veriðtilkynnt að upptaka væri í gangi, né var leitað eftir samþykki þeirra. Þann 19. apríl 2017 fórfram framhaldssala á fasteigninni þar sem sóknaraðilar lögðu fram mótmæli. Ekkivar fallist á þau mótmæli og nauðungarsölunni var fram haldið. Hæsta boð komfrá varnaraðila að fjárhæð 60 milljón krónur. Sóknaraðilar lýstu því yfir aðþau myndu skjóta ákvörðun sýslumanns til Héraðsdóms Reykjaness. Var krafaþeirra móttekin þann 16. maí 2017 ásamt endurritum úr gerðabókum sýslumanns og þeimgögnum sem lágu fyrir við nauðungarsölu fasteignarinnar. Samkvæmt 3. mgr. 82. gr.laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu telst Garðabær til aðila málsins þar sembærinn hafði lýst kröfu vegna fasteignagjalda. Garðabær ákvað í tölvupósti tildómsins að láta málið ekki til sín taka. Með vísan til 3. mgr. 81.gr. laga nr. 90/1991 var sýslumanni sent afrit af kröfu sóknaraðila. Sýslumaðurkom eftirfarandi athugasemdum á framfæri í tölvupósti: „Sýslumaður vísar tilendurrits úr gerðabók frá 27. mars 2017 þar sem fram kemur að við byrjunuppboðs hafi komið boð að fjárhæð kr. 300.000 frá Berki Hrafnssyni hdl. fyrirhönd Arion banka hf. Er því hafnað að gerðin 27. mars sl. hafi farið fram meðöðrum hætti en greinir í gerðabók, sem undirrituð var af aðilum.“ IIMálsástæður oglagarök sóknaraðilaSóknaraðilar telja aðengin boð hafi komið fram við byrjun uppboðs á eigninni þann 27. mars 2017, ámeðan þau hafi verið þar stödd. Skráð boð, 300.000 krónur, sem komi fram ístaðfestu endurriti sýslumanns, komi ekki fram á hljóðupptöku þeirra. Engu aðsíður hafi sýslumaður ákveðið að framhald uppboðs skyldi fara fram.Sóknaraðilar byggja á þvíað ógilda beri nauðungarsöluna þar sem sýslumanni hefði borið að fella niðurallar aðgerðir og tilkynna gerðarbeiðanda að uppboðsbeiðni hans væri fallinniður þar sem engin boð hefðu borist í eignina við byrjun uppboðs í samræmi við34. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Hafi það verið skýlaus lagaskyldasýslumanns samkvæmt framangreindu að fella niður nauðungaruppboð á fasteigninnií heild sinni, enda nauðungarsalan árangurslaus, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr.90/1991, með þeirri afleiðingu að sýslumanni hefði verið óheimilt að auglýsa oghalda framhaldsuppboð þann 19. apríl 2017. Útilokað hafi verið að uppfyllaskilyrði 4. mgr. 36. gr. laganna þar sem engin boð höfðu komið fram við byrjunuppboðs. Sóknaraðilar telja aðfulltrúi sýslumanns hafi síðar bætt inn í endurritið boði í eignina að fjárhæð300.000 krónur fyrir hönd varnaraðila. Þetta staðfesti hljóðupptaka þeirra ogendurrit hennar en skýrt hafi heyrst í fulltrúa sýslumanns á henni og skiptiþað mestu máli. Benda sóknaraðilar á að lögmaður varnaraðila sem hafi veriðviðstaddur nauðungarsöluna og sá fulltrúi sýslumanns sem hana framkvæmdi hafi ekkikomið fyrir dóminn til að gefa skýrslu og sé endurrit sýslumanns því ekkitrúverðugt. Þá komi ekki fram nein undirritun starfsmanns sýslumanns á endurritin.Sóknaraðilar byggja á þvíað fyrir liggi sönnun þess að endurrit sýslumanns sé ekki rétt um nefnt atvik,sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Upptaka þeirra sé lögmæt,enda varði hún hagsmuni þeirra sjálfra og varnaraðili hafi ekki bent á neinlagaákvæði því til sönnunar að upptakan sé ólögmæt.Um lagarök er vísað til 34.-36.gr. og XIV. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, og um málskostnað er vísaðtil 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IIIMálsástæður oglagarök varnaraðilaVarnaraðili byggir kröfusína á því að öll skilyrði nauðungarsölulaga hafi verið uppfyllt. Hafisýslumanni ekki verið annað fært en að taka ákvörðun um að gerðinni skyldi framhaldiðeins og hann gerði þann 27. mars 2017, enda hafi við byrjun uppboðs komið framboð í eignina að fjárhæð 300.000 krónur frá varnaraðila, sbr. staðfest endurritúr gerðabók sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Sóknaraðilar hafi sjálfir ritaðnafn sitt í þá gerðabók þar sem þau staðfesti að gerðin hafi farið fram meðþeim hætti sem þar komi fram.Varnaraðili bendir á 71.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála en þar komi m.a. fram, að þar tilannað sannast skal telja íslenskt opinbert skjal ófalsað ef það stafar fráembættis- eða sýslunarmanni eftir formi sínu og efni. Sé dómari bundinn af þvívið úrslausn málsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. sömu laga. Þar til annað sannastskal efni opinbers skjals talið rétt ef það varðar tiltekið atvik sem er sagtað hafi gerst í embætti eða sýslan útgefanda. Varnaraðili telur málatilbúnaðsóknaraðila um að fulltrúi sýslumanns hafi bætt inn í endurritið eftir á afarótrúverðugan og ósannaðan. Varnaraðili byggir á þvíað sóknaraðilar hafi lagt fram óskýra og ólögmæta hljóðupptöku sem þau segivera úr sal sýslumanns. Samkvæmt reglum nr. 837/2006 um rafræna vöktun ogmeðferð persónuupplýsinga og lögum nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferðpersónuupplýsinga sé upptaka sóknaraðila ólögmæt. Ekki hafi verið fengiðsamþykki þeirra sem fram komi á henni og staðfest sé að upptakan hafi fariðfram án vitundar þeirra. Varnaraðili fari því fram á að upptökunni verði vísaðfrá dómi og henni eytt, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 77/2000. Þá telurvarnaraðili að auk þess að vera ólögmæt sé upptakan afar óskýr og óljós og ekkiljóst að upptakan sé af allri gerðinni, né að á henni komi allt fram sem sagthafi verið. Varnaraðili telur því að sóknaraðilar hafi ekki hnekkt staðfestuendurriti sýslumanns, og beri þau sönnunarbyrðina fyrir fullyrðingum sínum skv.almennum reglum einkamálaréttarfars. Um lagarök er vísað til laganr. 90/1991 um nauðungarsölu. Þá er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguog laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Jafnframt er vísað til laga nr.77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga og reglna nr. 837/2006 umrafræna vöktun og meðferð persónuupplýsinga sem til verða við rafræna vöktun. Varðandikröfu um máls­kostnað er vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.IVNiðurstaðaUm meðferð þessa máls fyrirdómi fer eftir XIV. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og eftir því semvið getur átt eftir lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar byggja á þvíað við byrjun uppboðs á fasteigninni þann 27. mars 2017 hafi ekkert boð komiðfram í eignina og beiðni varnaraðila þar með fallið niður, sbr. 1. mgr. 34. gr.laga nr. 90/1991. Hafi því ekki verið lagaskilyrði um framhald uppboðs áeigninni þann 19. apríl 2017. Í málinu liggur fyrirendurrit úr gerðabók sýslumanns um fyrirtöku málsins þann 27. mars 2017.Endurritið er staðfest með embættisstimpli sýslumanns. Telst endurritið opinbertskjal í skilningi 1. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Íendurritinu kemur fram að varnaraðili hafi boðið 300.000 krónur í fasteignina. Samkvæmt2. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991 telst framangreint endurrit og efni þess ófalsaðþar til annað sannast. Sönnun fyrir því að skjalið sé falsað eða ekki rétt hvílirá sóknaraðilum.Sóknaraðilar byggja málsitt á því, að á hljóðupptöku, sem þau tóku sjálf upp við byrjun uppboðs þann27. mars 2017, komi ekki fram að leitað hafi verið eftir boðum í eignina og hafiverið bætt úr því eftir að fyrirtökunni lauk. Um hljóðupptökusóknaraðila er ekki við annað að styðjast en frásögn þeirra sjálfra, hvernig súupptaka átti sér stað, hverjir voru viðstaddir og hverjir tóku til máls. Ískýrslu sóknaraðila Hafþórs fyrir dómi kom fram að hann myndi ekki nákvæmlegahverjir hefðu verið viðstaddir og í skýrslum beggja sóknaraðila kom fram aðþeir sem voru viðstaddir hafi ekki vitað að hljóðupptaka væri í gangi og því hafiekki verið leitað eftir samþykki þeirra. Sóknaraðili Ásthildur bar fyrir dómiað upptakan hafi byrjað fljótlega eftir að mál þeirra var tekið fyrir. Áupptökunni heyrist að nokkur munur er á hljóðstyrk eftir því hver er að tala ogheyrist vart í sumum en alls ósannað er hverjir yfirleitt taka til máls. Þá eruþagnir í upptökunni og óvíst hvað þá fór fram auk þess sem ekki liggur fyrirhvort fyrirtökunni hafi verið lokið þegar upptöku lauk. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr.laga nr. 77/2000 um persónuvernd eiga lögin við um sérhverja vinnslu persónuupplýsingaog handvirka vinnslu slíkra upplýsinga, enda sé um að ræða upplýsingar sembeint eða óbeint má rekja til tiltekins einstaklings, sbr. 1. tl. 2. gr.laganna. Í 7. og 8. gr. laganna kemur síðan fram að vinnsla upplýsinga skulivera með sanngjörnum, málefnalegum og lögmætum hætti og að afla skuli ótvíræðs samþykkisfyrir þeirri vinnslu. Úrskurðarvald um það hvort upptaka sóknaraðila samrýmistlögum um persónuvernd, og eftir atvikum um eyðingu þeirra upplýsinga, heyrirundir Persónuvernd. Ekki liggur fyrir að Persónuvernd hafi fjallað um eðaúrskurðað um framangreint. Ekki er því hægt að vísa upptökunni frá dómi áþeirri forsendu að hún sé ólögmæt, en af öllu því sem að framan greinir um hvernigstaðið var að upptökunni og vinnslu hennar, þá rýrir það verulega sönnunargildihennar.Þá ber jafnframt til þessað líta að í skýrslu sinni fyrir dómi bar sóknaraðili Ásthildur að hafa ritaðundir í gerðabók sýslumanns þann 27. mars 2017, en kvaðst ekki muna hvort búiðhafi verið að skrá inn framangreint boð. Í skýrslutöku fyrir dómi barsóknaraðili Hafþór að hafa skrifað undir gerðabók sýslumanns í umrætt sinn, en hannhafi ekki lesið yfir alla bókunina áður en hann skrifaði undir hana. Með vísan til allsframangreinds hafa sóknaraðilar að mati dómsins ekki sýnt fram á það aðendurrit úr þingbók sýslumanns frá 27. mars 2017 sé falsað eða að efni þeirrarþingbókar sé ekki rétt. Var því fullnægt skilyrðum 34.-36. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu til þess að framhaldssalagæti farið fram.Samkvæmt framangreindu erekki hægt að fallast á það meðsóknaraðilum að ógilda beri nauðungarsölu á fasteigninni Háhæð 1 í Garðabæ,fastanúmer 207-0310, sem fram fór þann 19. apríl 2017, og verður því fallist ákröfu varnaraðila um viðurkenningu á gildi þeirrar framhaldssölu. Eftir úrslitum málsins,sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1991, verðursóknaraðilum gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem hæfilega þykir ákveðinnsvo sem í úrskurðarorði greinir.Úrskurðinn kveður uppBogi Hjálmtýsson héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð.Aðkröfu varnaraðila, Arion banka hf., er viðurkennt gildi nauðungarsölu áfasteigninni Háhæð 1 í Garðabæ, fastanúmer 207-0310, sem fram fór þann 19.apríl 2017.Sóknaraðilar, Ásthildur Lóa Þórsdóttir og Hafþór Ólafssongreiði varnaraðila, Arion banka hf., 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 100/2010
Bifhjól Líkamstjón Skaðabætur Vextir Fyrning Sakaskipting Stórkostlegt gáleysi Uppgjör Varanleg örorka
H krafðist skaðabóta úr hendi S vegna tjóns sem hann varð fyrir við akstur bifhjóls á Hafnargötu í Reykjanesbæ í júní 2004. Deila aðila laut einkum að því hvort H hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við akstur bifhjólsins og hvort miða ætti árslaun H, við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku hans, við ákvæði 1. eða 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Um hið fyrrnefnda segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að H hefði gert sér að leik að láta bifhjól sitt „prjóna“ og að slíkt aksturslag við þær aðstæður sem uppi voru fælu í sér stórkostlegt gáleysi. H hefði ekki sýnt fram á að hann hefði ekki misst stjórn á bifhjólinu af þessari ástæðu og að slysið yrði þannig ekki rakið til þessarar háttsemi hans. Bætur til H yrðu því lækkaðar og honum gert að bera sjálfur þriðjung tjóns síns vegna slyssins, með vísan til 2. mgr. 18. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Um hið síðarnefnda segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að á slysdegi hefði H verið 22 ára, hann hefði ekki lagt grunn að sérstökum starfsréttindum en hefði verið í föstu skiprúmi. Fyrir lægju upplýsingar um tekjur H áður en hann fékk fast skiprúm og þann tíma sem hann reyndi fyrir sér við eigin útgerð. Taldi dómurinn að H hefði sýnt fram á að tekjur hans hefðu hækkað til muna eftir að hann fékk fast skiprúm. Féllst Hæstiréttur á að beita ákvæði 2. mgr. 7. gr. við ákvörðun árslauna H og miðaði í því skyni við meðalatvinnutekjur manna við fiskveiðar á árinu 2004.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi slasaðist við akstur bifhjóls 2. júní 2004 á Hafnargötu í Reykjanesbæ og krefur stefnda um bætur af því tilefni á grundvelli slysatryggingar ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Við uppgjör bóta kom upp ágreiningur á milli aðila annars vegar um hvort áfrýjandi hefði sýnt af sér stórkostleg gáleysi við akstur bifhjólsins og yrði af þeim sökum að bera sjálfur einn þriðja af tjóni sínu og hins vegar hvort miða bæri bætur vegna varanlegrar örorku áfrýjanda við 1. eða 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðilar eru sammála um að úrlausn þess, hvort áfrýjandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við akstur bifhjólsins í umrætt sinn, ráðist eingöngu af 2. mgr. 18. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Í skýrslu fyrir héraðsdómi lýsti áfrýjandi aðdraganda slyssins svo að hann hefði stöðvað bifhjól sitt hjá pósthúsinu. Hefði vinur hans verið með honum á öðru sambærilegu bifhjóli. Þeir hefðu svo ekið niður eftir Hafnargötu í átt að hringtorgi á mótum hennar, Faxabrautar og Víkurbrautar. Hefði hann lyft hjólinu upp á afturdekkið og ekið þannig. Í skýrslu áfrýjanda, sem fylgdi bréfi lögmanns hans 28. október 2005 til stefnda, lýsti áfrýjandi því að þannig hafi hann ekið um 50 metra og látið þá framdekkið niður á götuna. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi taldi hann aftur á móti að þannig hefði hann ekið bifhjólinu 15 til 20 metra. Í lögregluskýrslu kemur fram að hann hefði þá ekið á 60 til 70 kílómetra hraða á klukkustund en í fyrrnefndri skýrslu kvaðst hann hafa ekið á löglegum hraða sem væri 50 kílómetra hraði á klukkustund. Aðilar deila um í hversu langan tíma áfrýjandi hafi ekið bifhjóli sínu eftir að hann hætti að „prjóna“ og áður en hann missti stjórn á því. Í skýrslu vitnisins Eiríks Bjarka Eysteinssonar fyrir héraðsdómi kom fram að frá því að áfrýjandi lenti framhjólinu og þar til hann féll af bifhjólinu hafi aðeins verið „augnablik“. Síðar í skýrslu sinni kvaðst hann ekki geta fullyrt að áfrýjandi hafi náð að lenda framhjólinu. Áfrýjandi heldur því hins vegar fram að hann hafi ekið nokkurn spöl með bæði hjólin á jörðu áður en hann missti stjórn á bifhjólinu. Framburður áfrýjanda hefur verið nokkuð á reiki um það sem næst gerðist. Í lögregluskýrslu er haft eftir honum að eldsneytisgjöf bifhjólsins hafi fests í botni og að hann hafi í framhaldinu misst stjórn á bifhjólinu. Í fyrrnefndri skýrslu áfrýjanda, sem fylgdi bréfi lögmanns hans til stefnda 28. október 2005, kom fram að áfrýjandi hefði sett framhjólið niður aftur og bremsað með bæði aftur- og frambremsu og þá runnið til í vettlingnum, eins og komist var að orði, og gefið bensíngjöfina í botn óviljandi með þeim afleiðingum að hann missti stjórn á hjólinu. Í stefnu málsins í héraði er því á hinn bóginn haldið fram að áfrýjandi hafi fest hanska sinn í bensíngjöf hjólsins með þeim afleiðingum að í stað þess að bremsa hafi hann gefið hjólinu aukið bensín og þannig misst stjórn á því. Við munnlegan málflutning voru aðilar sammála um að vegalengdin frá þeim stað þar sem áfrýjandi ók inn á Hafnarstræti og að fyrrnefndu hringtorgi væri um 130 metrar. Óumdeilt er að eftir að áfrýjandi missti stjórn á bifhjóli sínu ók hann á umferðareyju við hringtorgið, féll af hjólinu og slasaðist. Stefndi byggir á því að það teljist til stórkostlegs gáleysis að láta bifhjól „prjóna“ en með því missi bifhjólið veggrip og ökumaður hafi enga stjórn á því þar sem stýri og hemlar verði óvirk auk þess sem jafnvægi bifhjóls raskist. Telur stefndi að áfrýjandi hafi misst stjórn á bifhjóli sínu í umrætt sinn vegna þessa aksturslags. Fyrir liggur að áfrýjandi gerði sér að leik að láta bifhjól sitt „prjóna“. Slíkt aksturslag við þessar aðstæður telst fela í sér stórkostlegt gáleysi. Áfrýjandi hefur ekki fært fram sönnun um að hann hafi ekki misst stjórn á bifhjólinu af þessari ástæðu og að slysið verði þannig ekki rakið til þessarar háttsemi. Með vísan til 2. mgr. 18. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 verða því bætur til hans lækkaðar og honum gert að bera sjálfur ⅓ af tjóni sínu vegna slyssins. II Í málinu ber áfrýjandi því við að meðalatvinnutekjur hans þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag, ákveðnar eftir reglum 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, gefi ekki rétta mynd af þeim tekjum, sem hann hefði haft í framtíðinni ef slysið hefði ekki borið að höndum. Ástæðan sé sú að síðustu níu mánuði fyrir slysið hafi áfrýjandi verið í föstu skiprúmi og síðast á m.b. Erni þar sem hann hafi verið kominn í pláss til framtíðar. Árin 2000 til 2002 hafi hann á hinn bóginn ekki haft fast skiprúm og árin 2002 til 2003 gert út trillubát, en nettótekjur hafi þá verið litlar sem engar vegna stofnkostnaðar við útgerðina. Sé því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga til að meta árslaun hans sérstaklega. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga gildir sú meginregla við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku að lagðar verði til grundvallar meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag, sem tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Með þessum mælikvarða er í senn tekið tillit til þess hvernig tjónþoli hefur í reynd nýtt getu sína til að sinna launuðum störfum um tiltekinn tíma fyrir tjónsatburð og hverra tekna hann hefur aflað á þann hátt. Til þess að vikið verði frá þessu með heimild í 2. mgr. 7. gr. laganna verður tjónþoli að sýna fram á að fyrir hendi séu óvenjulegar aðstæður og að annar mælikvarði sé réttari til að meta hverjar framtíðartekjur hans hefðu orðið. Í 2. mgr. 7. gr. er gert ráð fyrir að dómstólar meti hvenær atvik eru með þeim hætti að ákvæðinu verði beitt. Við það mat verður litið til athugasemda við 6. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 37/1999, sem breyttu 7. gr. laga nr. 50/1993. Þar er tekið fram að launatekjur liðinna ára séu ekki góður mælikvarði ef breytingar hafi orðið á högum tjónþola skömmu áður en slys varð eða þegar fullyrða má að slíkar breytingar standi fyrir dyrum. Sem dæmi er nefnt að tjónþoli hafi skipt um starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum. Í slíku tilviki sé eðlilegra að ákveða viðmiðunarlaunin miðað við nýjar aðstæður. Áfrýjandi var aðeins 22 ára er slysið átti sér stað og hafði ekki lagt grunn að sérstökum starfsréttindum. Fyrir liggja upplýsingar um tekjur áfrýjanda áður en hann fékk fast skiprúm og einnig þann tíma sem hann reyndi fyrir sér við eigin útgerð á trillu. Áfrýjandi hefur fært fram gögn er sýna að eftir að hann fékk fast skiprúm hafi tekjur hans hækkað til muna. Samkvæmt gögnum málsins er áfrýjandi enn fastráðinn hjá sömu útgerð og nú sem netamaður og stýrimaður í afleysingum á m.b. Erni eftir að hann lauk prófi frá Stýrimannaskólanum vorið 2007. Er fallist á með áfrýjanda að skilyrði séu til að beita viðmiðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þannig að miða verði við meðalatvinnutekjur manna við fiskveiðar árið 2004 að meðtöldu 6% framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Verður varakrafa áfrýjanda þannig tekin til greina þótt hún sé lítillega lægri en niðurstaða útreiknings samkvæmt framangreindri viðmiðun þar sem áfrýjandi breytti varakröfu sinni í héraði 17. nóvember 2009. Verður stefndi þannig dæmdur til að greiða áfrýjanda 2/3 af 22.655.484 krónum eða 15.103.656 krónur með dráttarvöxtum í samræmi við kröfu áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Fallist er á með stefnda að vextir, sem til féllu fjórum árum fyrir birtingu stefnu í málinu 7. apríl 2009, séu fyrndir, sbr. 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Í ljósi úrslita málsins verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf., greiði áfrýjanda, Heimi Karlssyni 15.103.656 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. apríl 2005 til 28. maí 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. júní 2006 til greiðsludags, að frádregnum innborgunum 20. ágúst 2004 að fjárhæð 50.000 krónur, 27. ágúst 2004 að fjárhæð 776.903 krónur, 1. október sama ár að fjárhæð 445.845 krónur, 25. febrúar 2005 að fjárhæð 547.080 krónur og 9. júní 2006 að fjárhæð 11.037.717 krónur, sem dragast frá kröfunni miðað við stöðu hennar á innborgunardögum. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 17. nóvember 2009, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Heimi Karlssyni, kt. 111281, Bjarkartúni 1, Garði, gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu sem birt var í apríl 2009. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 31.091.802 kr. með 4,5% ársvöxtum frá 2. júní 2004 til 28. maí 2006, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. maí 2006 til greiðsludags. Inn á skaðabótakröfuna voru greiddar innborganir þann 20. ágúst 2004 50.000 kr., þann 27. ágúst 2004 776.903 kr., þann 1. október 2004 445.845 kr., þann 25. febrúar 2005 547.080 kr. og þann 9. júní 2006 11.037.717 kr., sem dragast frá skaðabótakröfunni m.v. stöðuna á innborgunardegi. Til vara er þess krafist að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 22.655.484 kr. með 4,5% ársvöxtum frá 2. júní 2004 til 28. maí 2006, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. maí 2006 til greiðsludags. Inn á skaðabótakröfuna voru greiddar innborganir þann 20. ágúst 2004 50.000 kr., þann 27. ágúst 2004 776.903 kr., þann 1. október 2004 445.845 kr., þann 25. febrúar 2005 547.080 kr. og þann 9. júní 2006 11.037.717 kr., sem dragast frá skaðabótakröfunni m.v. stöðuna á innborgunardegi. Til þrautvara er þess krafist að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 17.351.519 kr. með 4,5% ársvöxtum frá 2. júní 2004 til 28. maí 2006, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. maí 2006 til greiðsludags. Inn á skaðabótakröfuna voru greiddar innborganir þann 20. ágúst 2004 50.000 kr., þann 27. ágúst 2004 776.903 kr., þann 1. október 2004 445.845 kr., þann 25. febrúar 2005 547.080 kr. og þann 9. júní 2006 11.037.717 kr., sem dragast frá skaðabótakröfunni m.v. stöðuna á innborgunardegi. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Hinn 2. júní 2004 slasaðist Heimir í bifhjólaslysi. Haft er eftir honum í lögregluskýrslu að hann hafi verið að aka Hafnargötu í Keflavík til norðurs, ekið út af bifreiðastæði við Hafnargötu 89 og að hringtorginu á mótum Hafnargötu, Faxabrautar og Víkurbrautar á um 60 til 70 km/klst. og prjónað aðeins. Eldsneytisgjöf bifhjólsins hefði fest í botn og hann misst stjórn á bifhjólinu og ekið á umferðareyju sunnan megin við hringtorgið. Þar hafi hann fallið af bifhjólinu en bifhjólið haldið áfram og staðnæmst á hringtorginu. Hann hafi strax staðið upp og tekið af sér hjálminn en fljótlega lagst í götuna aftur. Í skýrslu lögreglunnar er haft eftir Jóhannesi Inga Sigurðssyni að hann hafi ekið á eftir Heimi þegar slysið varð. Hann hafi séð reyk koma frá afturdekki bifhjólsins eins og það hefði læst. Heimir hefði þá misst stjórn á hjólinu, ekið á umferðareyju sunnan við hringtorgið og dottið af því en hjólið haldið áfram að hringtorginu og staðnæmst á því. Heimir hafi strax staðið upp, tekið af sér hjálminn og gengið að bifhjólinu og lagst þar niður. Kvaðst Jóhannes ekki vita hvað Heimir hefði ekið hratt. Í skýrslunni er haft eftir Eiríki Bjarka Eysteinssyni að hann hafi ekið norður Hafnargötu, sunnan við hringtorgið á mótum Hafnargötu, Faxabrautar og Víkurbrautar á undan Heimi þegar slysið varð. Kvaðst hann hafa séð atburðarásina í baksýnisspegli bifreiðar sinnar. Kvaðst hann hafa heyrt þegar bifhjólamennirnir, Heimir og Jóhannes Ingi, gáfu mikið inn og hafi hann þá litið í baksýnisspegilinn hjá sér og séð að Heimir kom á miklum hraða aftan að honum. Hann hafi þá aukið hraðann af ótta við að fá bifhjólið aftan á bifreið sína. Er hann kom að hringtorginu hafi hann séð Heimi missa stjórn á bifhjólinu og aka á umferðareyju sem er sunnan við hringtorgið. Þar hafi Heimir dottið af hjólinu og rúllað yfir eyjuna en hjólið haldið áfram að hringtorginu þar sem það stöðvaðist. Heimir hafi strax staðið upp og tekið af sér hjálminn en lagst fljótlega aftur niður. Eiríkur kvaðst hafa farið til Heimis og Heimir tjáð sér að hann hefði fest eldsneytisgjöfina í botn og því ekki getað stöðvað hjólið. Kvaðst Eiríkur telja að Heimir hefði prjónað en þó ekki geta fullyrt það. Í skýrslunni er að lokum haft eftir Guðmundi Stefánssyni að hann hefði verið við Hafnargötu 88 og séð Heimi gefa mikið í, prjóna, og síðan aka á umferðareyju sunnan við hringtorgið og detta af hjólinu, en hjólið halda áfram að hringtorginu þar sem það stöðvaðist. Heimir lýsir slysinu í bréfi, er fylgdi bréfi lögmanns hans til Sjóvá-Almennra trygginga hf., dags. 28. október 2005, þannig: „Ég ásamt vini mínum sem var á öðru hjóli komum útaf bílastæðisplani hjá pósthúsinu þegar ég kom á Hafnargötu gaf ég hjólinu inn þannig að framdekkið lyftist frá malbiki þegar hjólið hafði keyrt á afturdekkinu ca 50 metra setti ég framhjólið niður aftur og bremsaði bæði aftur- og frambremsu en um leið og ég tek í frambremsuna renn ég til í vettlingnum og gef bensíngjöfina í botn óviljandi með þeim afleiðingum að ég missi stjórn á því og hjólið skautar á umferðareyju sem er fyrir framan hringtorgið á Hafnargötunni og ég kastast af hjólinu og uppá hringtorgið. – Ekið var á löglegum hraða sem er 50/km.“ Í stefnu er slysinu lýst á þann veg að Heimir hefði ekið bifhjólinu á 50 km hraða og látið framhjól bifhjólsins lyftast frá jörðu stutta stund. Er hann var að koma að hringtorgi á mótum Hafnargötu, Faxabrautar og Víkurbrautar hafi hann látið framhjólið niður og ekið þannig nokkurn spöl til móts við hringtorgið og ætlað þar að hægja á ferðinni en þá hafi hanski hans verið fastur í bensíngjöfinni og í stað þess að bremsa hafi hann aukið bensíngjöfina, misst stjórn á hjólinu og ekið upp á umferðareyju sunnan við hringtorgið, fallið af hjólinu og slasast. Í læknisvottorði frá 15. ágúst 2005, er liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 10, segir undir fyrirsögninni Niðurstaða: „Heimir datt af mótorhjóli sínu þegar hann var að láta það "prjóna" þann 02.06.2004. Við samdægurs komu á Slysadeildina var hann með óþægindi frá vinstri öxl og fimmta úlnliðs og miðhandarlið vinstra megin. Við fyrstu skoðun á öxlinni kom "ekkert athugavert" í ljós annað en eymsli og hreyfisársauki sem samrýmdist mari og/eða tognun. Hins vegar var kurlabrot í fimmta úlnliðs og miðhandarlið (Rolando líkt brot) sem þurfti aðgerð. – Við síðustu skoðun er Heimir með hreyfiskerðingu, kraftminnkun og dofa í vinstri öxl, sem rekja má til mars á mjúkvefjum og þar með talið taug sem valdið hefur lömun í axlarvöðvanum. Þá er hann með hreyfiskerðingu og hreyfisársauka frá vinstri úlnlið vegna kurlbrots. Gera má ráð fyrir að hreyfiskerðing á báðum stöðum verði varanleg og jafnvel meiri. Hætta er á slitgigt með tilheyrandi sársauka og nauðsyn á annarri aðgerð (staurliðsaðgerð) í úlnliðnum. Ljóst er að lífsgæði Heimis eru skert sem stendur og mjög líklega til frambúðar.“ Hinn 5. ágúst 2004 var af hálfu Sjóvá-Almennra trygginga hf. ákveðið að fallast á bótarétt Heimis úr slysatryggingunni þó þannig að hann bæri sjálfur þriðjung tjóns síns vegna eigin sakar. Þessu mótmælti Heimir þar sem það væri ekki stórkostlegt gáleysi að festa hanska í bensíngjöf bifhjóls síns, heldur óhapp. Hinn 8. desember 2005 óskuðu aðilar eftir að Ingvar Sveinbjörnsson hrl. og Júlíus Valsson læknir mætu afleiðingar slyssins á heilsufar Heimis. Matsgerðin er dagsett 2. mars 2006 og er niðurstaða hennar að heilsufar teljist stöðugt 1. nóvember 2004, tímabundin óvinnufærni 100% til 1. nóvember 2004, tímabil þjáninga án rúmlegu til 1. nóvember 2004, þar af rúmliggjandi í þrjá daga, varanlegur miski 20% og varanleg örorka 25%. Með bréfi, hinn 28. apríl 2006, krafðist Heimir bóta með hliðsjón af matinu sem tölulega er þannig greind: Af hálfu Sjóvá-Almennra trygginga hf. segir að félagið hafi boðið bætur í samræmi við kröfugerð Heimis að öðru leyti en því að við uppgjör bóta vegna varanlegrar örorku miði félagið við árslaun Heimis, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og vegna allra bótaliða væri miðað við að stefndi bæri þriðjung tjóns síns sjálfur vegna stórfellds gáleysis. Heimir tók við bótum með fyrirvara um sakarskiptingu og viðmiðunarlaun vegna varanlegrar örorku hinn 17. maí 2006. Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir er hann byggir á: Heimir byggir á að greiðsluskylda Sjóvá-Almennra trygginga hf. sé óumdeild. Félaginu sé skylt að greiða honum fullar og óskiptar bætur enda hafi hann alls ekki sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hann slasaðist. Hann hafi gætt fyllsta öryggis; bæði verið með hjálm á höfði og í þykkum leðurgalla. Slysið hafi orðið vegna óhappatilviks; hann hafi fest hanska í bensíngjöf bifhjólsins þegar hann ætlaði að bremsa. Þá sé ljóst að sönnunarbyrði um hvort hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi hvíli á Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Sú sönnun liggi ekki fyrir. Bent er á að í vátryggingarétti þurfi gáleysi að vera á mjög háu stigi til þess að teljast stórfellt. Umferðarslys, líkt og slys hans, verði yfirleitt vegna þess að ökumenn leggja ekki rétt mat á aðstæður. Að hann festi hanska í bensíngjöf sé alls ekki sé hægt að telja óheppni eða mistök svo óvenjuleg eða sérstök að þau teljist stórkostleg – óháð þeim afleiðingum sem slysið hafði fyrir hann. Um réttarheimildir vísar Heimir til 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, skaðabótalaga nr. 50/1993 og meginreglu skaðabótaréttar um fullar bætur til handa tjónþola. Þá er vísað til 2. mgr. 18. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954 og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Vaxtakrafa er byggð á 16. gr. skaðabótalaga en krafa um dráttarvexti á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu og málskostnaðarkrafa á 1. mgr. 129 gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50/1988. Aðalstefnukrafa sundurliðast þannig: Varastefnukrafa sundurliðast þannig: Þrautavarastefnukrafa sundurliðast þannig: Helstu málsástæður stefnda og réttarheimildir er hann byggir á: Sjóvá-Almennar tryggingar hf. byggja á því að með þegar greiddum bótum sé tjón Heimis að fullu bætt og eigi hann ekki lögvarinn rétt til frekari bóta. Annars vegar hafi Heimir sýnt af sér stórfellt gáleysi með akstri sínum 2. júní 2004, þannig að rétt sé að hann beri þriðjung tjóns síns sjálfur, og hins vegar beri að miða bætur vegna varanlegrar örorku við tekjur stefnanda sjálfs síðastliðin þrjú almanaksár fyrir slysið. Vísað er til þess að stefnandi viðurkenni að hafa látið bifhjólið prjóna í umrætt sinn þegar hann ók því eftir umferðargötu innan um aðra umferð. Það hafi verið stórkostlegt gáleysi. Þegar ökumaður bifhjóls láti framdekkið missa allt veggrip, hafi hann enga stjórn á hjólinu, stýri og hemlar verði óvirk, auk þess sem jafnvægi bifhjólsins raskist. Stefnandi hafi brotið gegn fjölmörgum hátternisreglum umferðarlaga. Hann hafi ekki farið varlega heldur aukið stórlega á að hætta skapaðist fyrir hann og aðra vegfarendur og ekki sýnt sérstaka aðgát eins og honum bar að gera, þar sem hann var að koma að hringtorgi; ekki miðað ökuhraða við aðstæður. Ljóst væri að ökuhraði var meiri en svo að hann hefði fullt vald á bifhjólinu. Þá megi ljóst vera að viðbrögð stefnanda voru röng. Hefði hann kúplað frá hefði bifhjólið misst afl og við það hefði hann fengið betra færi á að ná stjórn á bifhjólinu að nýju. Um réttarheimildir vísar stefndi til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1954, 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004, 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og 4. gr., 25. gr. og 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Niðurstaða: Heimir Karlsson bar fyrir rétti að hann og annar maður hafi stoppað á samskonar hjólum við pósthúsið í Keflavík og farið síðan aftur inn á Hafnargötuna og stefnt niður Hafnargötu. Þegar hann kom þar út þá hafi hann lyft hjólinu upp á afturdekkið og keyrt þannig stuttan spöl og lent síðan hjólinu. Síðan hafa hann keyrt svona 50 metra til viðbótar og verið að koma að hringtorgi. Þá hafi hann misst vald á hjólinu, sennilega þegar hann var að hægja niður fyrir hringtorgið, og rifið í bensíngjöf um leið og hann reif í handbremsu. Þar af leiðandi hafi hann misst allt vald á hjólinu og lent á hringtorginu. Hann kvaðst hafa ekið fyrst svona 15 til 20 metra með framhjólið uppi án snertingar við veginn, síðan lent hjólinu og ekið svo ákveðinn spöl sem eftir var og misst stjórn á hjólinu. Heimir kvaðst hafa verið með bensíngjöfina á sama stað. Þetta hafi verið klaufaskapur. Þegar hann reif í handbremsuna þá hafi hanskinn fest í bensíngjöfina og hann rifið hann til baka. Heimir sagði að mótorar í þessum hjólum snúist mjög hratt. Hann hafi verið í fyrsta gír allan tímann. Pústið á hjólinu hafi ekki verið upprunalegt og hafi það gefið frá sér meiri hávaða en það, um leið og það var komið í fimm, sex, sjö til átta þúsund snúninga. Það heyrist mjög hátt í því í lausagangi. Heimir sagði að hjólið hefði lent á lítilli umferðareyju áður en það kom inn í hringtorg. Þaðan hafi hann flogið af því og hjólið á hringtorgið. Fyrir slysið kvaðst Heimir hafa unnið sem sjómaður. Hann hafi alltaf verið sjómaður en á tímabili hefði hann unnið í byggingavinnu í þrjá mánuði. Hann hafi byrjað á sjónum eftir skólann og tekið eitt ár í framhaldsskóla en farið á sjóinn aftur og alltaf verið á sjó. Á árunum 2002 og 2003 hafi hann verið með lægri tekjur en árin þar á undan. Þetta hafi verið á því tímabili sem hann keypti sér trillu og gerði hana út sjálfur. Þess vegna hefði hann haft lægri tekjur. Þegar eitthvað fiskaðist þá hafi lítið verið eftir þegar búið var að greiða kvótaleigu og útgerð á bátnum. Rétt áður en hann slasaðist hefði hann verið kominn í fast skipsrúmi á bátnum Erni í Keflavík. Heimir kvaðst hafa reynslu af akstri bifhjóla. Hann hafi teikið prófið átján ára og átt mótorhjól alla tíð síðan og einnig ekið mótorhjóli eftir slysið. Heimir sagði að til að fá mótorhjól til að prjóna þá væri gefið aðeins meira í en venjulega og hjólið látið lyftast og þeirri gjöf haldið. Frá því að lagt er af stað væri metri eða tíu metrar eknir áður en gefið væri í, allt eftir hverjum og einum ökumanni. Vísað var til skýrslu Heimis, sem fylgdi bréf lögmanns hans til Sjóvá-Almennra trygginga hf., dags. 28. október 2005, dskj. nr. 19, þar sem segir: „Ég ásamt vini mínum sem var á öðru hjóli komum útaf bílastæðaplani hjá pósthúsinu þegar ég kom á Hafnargötuna gaf ég hjólinu inn þannig að framdekkið lyftist frá malbiki þegar hjólið hafði keyrt á afturdekkinu ca. 50 metra setti ég framhjólið niður aftur og bremsaði með bæði aftur- og frambremsu. “ Bent var á að hann hefði borið að þetta hefðu verið 15 til 20 metrar. Heimir sagði að rétt væri að um 20 metra hefði verið að ræða. Þegar hann sagði lögmanninum þetta hefði hann komið til að sækja laun, ætlað að fá greidd laun vegna vinnutaps og hafi hann tekið niður skýrsluna og spurt hann hvernig þetta hefði verið. Þá hafi hann [Heimir] sagt að hann hefði bara prjónað þarna. Þetta hafi verið sirka fimmtíu metrar. Svo þegar hann fór aftur og skoðaði þetta og var að velta þessu fyrir sér, fyrst þetta skipti máli, þá haldi hann frekar að þetta hafi verið 20 metrar. Lögmaður stefnda benti á að í umræddri skýrslu Heimis komi einnig fram að hann hefði runnið til í vettlingnum en ekki sé byggt á því fyrr en í stefnu að hann hafi fest hanska eða vettling í bremsunni. Heimir kvaðst ekkert geta fullyrt um hvað skeði þar. Um getgátur væri að ræða, hvort hann hafi runnið í vettlingnum, vettlingurinn fest eða hann tekið í bensíngjöfina sjálfur þegar hann tók í frambremsun. Hann kvaðst ekki hafa kúplað frá vegna þess að hann var búinn að missa vald á hjólinu. Hann kvaðst halda að hann hefði verið í byggingavinnu um áramótin 2001. Jóhannes Ingi Sigurðsson bar fyrir rétti símleiðis að hann og Heimir hefðu beygt út frá pósthúsinu í Keflavík og ekið niður Hafnargötu og gefið aðeins í. Hjólið hjá Heimi hefði lyfst örlítið stuttan spöl en síðan hafi bæði hjólin farið niður og þeir komið að hringtorgi þarna og báðir hægt á sér og allt litið eðlilega út. Allt í einu hefði hjólið hjá Heimi rokið af stað og í því hafi hann séð reyk koma annað hvort úr fram- eða afturdekki, en ekki gert sér grein fyrir frá hvoru. Í sama mund hafi Heimir dottið á hliðina og runnið. Þeir hafi alls ekki verið á miklum hraða þegar þetta gerðist. Eiríkur Bjarki Eysteinsson bar fyrir rétti að hann hefði komið akandi eftir Hafnargötunni í Keflavík hinn 2. júní 2004. Á hægri hönd hafi hann séð tvo mótorhjólastráka þar úti í kanti eða við pósthúsið í Keflavík. Hann hafi tekið eftir þeim af því að þeir voru mjög áberandi í leðurgöllum; sjálfur væri hann mótorhjólamaður og hefði hann fylgst með þeim. Þeir hafi ætlað út á veginn, hætt við og hann keyrt fram hjá þeim. Kvaðst hann hafa fylgst með þeim í baksýnisspeglinum og þegar hann átti um það bil 300 metra eftir að hringtorginu þá hafi hann séð þá koma. Annar þeirra hafi gefið í eða farið hraðar en hinn. Hann hafi séð að ljós mótorhjólsins hvarf og þar með hafi það prjónað svo að hann hafi gefið í, því að svo stutt var í það. Hann hafi ekið inn í hringtorgið og þá hafi mótorhjólið lent á eyju sem var til hliðar við bifreiðina og haldið áfram inn í grjóthrúgu á hringtorginu. Hjólið hafi komið fljúgandi í metra hæð og hefði hann ekki gefið í þá hefði hjólið komið inn í bílinn. Eiríkur Bjarki sagði að þetta hafi gerst á örskömmum tíma, hjólið hafi komið og ökumaðurinn henst í hrúguna við hliðina og áfram á gangstéttina. Kvaðst Eiríkur Bjarki strax hafa lagt bílnum til hliðar og farið út úr honum. Ökumaðurinn hafi staðið upp og fleiri komið strax að; ökumaðurinn hafi ráfað um, tekið hjálminn af sér og síðan hnigið niður. Eiríkur Bjarki taldi að vegalengdin sem mótorhjólinu var ekið, eftir að lagt var af stað, hafi verið 300 til 400 metrar. Lögmaður stefnda benti á að í skýrslu Heimis, sem fylgdi bréfi lögmanns hans til tryggingarfélagsins 28. október 2005, greini frá því að vegalengdin frá bílastæðum pósthússins að hringtorginu sé 130 metrar. Eiríkur Bjarki sagði að hann hefði giskað á vegalengdina en ekki mælt hana. Hann hafi ekið fram hjá mótorhjólamönnunum og horft á þá, en þeir hefðu lagt af stað þegar hann var kominn að hringtorginu. Aðeins nokkur augnablik hafi liðið frá því hann sá þá leggja af stað og þar til þeir voru komnir í námunda við hann. Hann hafi dregið úr ferðinni, þegar hann kom að hringtorginu, en gefið í þegar hann áttaði sig á hvað var að gerast og sá að mótorhjólamaðurinn náði ekki stjórn á hjólinu. Eiríkur Bjarki kvaðst vera vanur mótorhjólamaður, þekkja mótorhjólamál. Ef bensíngjöf á mótorhjóli verður föst, sagði Eiríkur að sleppa yrði hjólinu eða kúpla því frá. En væri bensíngjöfinni fest í botni, færi hjól, eins og hér um ræðir, á 100 km hraða á fimm sekúndum í fyrsta gír. Eiríkur Bjarki sagði að mikil umferð hefði verið á Hafnargötunni um þetta leyti. Enginn bíll hafi þó verið nálægt honum fyrir framan og aftan þegar þetta gerðist, en bifreið hafi verið inni í hringtorginu og önnur nýlega farin fram úr honum. Til að festa bensíngjöf í botn á mótorhjóli kvað Eiríkur Bjarki ökumann verða að ákveða það. Hann kvaðst sjálfur aldrei hafa gera það. Til væru dæmi um að bensíngjöf mótorhjóls hafi verið fest í botn en hann þekkti engan sem það hefði gert. Um 320 manns séu í mótorhjólafélagi, þar sem hann er félagi. Meðal félaga hafi verið rætt um þetta slys og minnst hafi verið á annað tilvik í Keflavík 1982 þar sem ökumaður tjáðist hafa fest bensíngjöf í botn. Kvaðst Eiríkur Bjarki ekki vita fyrir víst hvort rétt væri. Samkvæmt skýrslu Heimis, sem hann gaf lögmanni sínum 28. október 2005 - er liggur fyrir í málinu sem fylgiskjal með dómskjali nr. 19., bréfi lögmannsins til Sjóvá-Almennra trygginga hf., dagsettu sama dag - er vegalengdin frá bílastæðum pósthússins að hringtorginu 130 metrar. Þá verður frásögn Eiríks Bjarka af akstri Heimis á mótorhjóli sínu þennan vegarspotta ekki dregin í efa. Óumdeilt er að Heimir "prjónaði" hjóli sínu hluta leiðarinnar á þeim hraða, sem til þess þurfti, á veglengd ekki lengri en 130 metra, rétt fyrir aftan bifreið Eiríks Bjarka. Verður að telja það stórkostlegt gáleysi af Heimi að aka mótorhjóli á umferðargötu innanbæjar með þessum hætti. Stefnandi hefur hvorki sannað að óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi né að ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en ákvæði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999, kveða á um. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum og stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Heimis Karlssonar. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 648/2011
Kærumál Þinghald
Úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að þinghöld í málinu yrðu lokuð, á grundvelli 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2011, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að þinghald í málinu yrði lokað. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Krefst varnaraðili þess að þinghöld málsins verði lokuð. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, skulu dómþing háð í heyranda hljóði. Frá því má þó víkja, meðal annars til að gæta hagsmuna málsaðila, sbr. a. lið 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008, sbr. og 2. mgr. þeirrar greinar, þar sem dómara er veitt heimild til að ákveða að þinghöld í sakamáli skuli vera lokuð til hlífðar sakborningi. Eins og aðrar undantekningar frá fyrrgreindri meginreglu íslensks réttarfars ber að skýra þetta ákvæði þröngt. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar ber að staðfesta hann. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 420/1999
Kærumál Innsetning Börn
Y krafðist þess að fá son sinn S tekinn af heimili X, föður drengsins, með beinni aðfarargerð. Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem heimilað var að gerðin færi fram og að S yrði komið í forsjá Y, en hún fór með forsjá drengsins samkvæmt úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. október sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. október 1999, þar sem varnaraðila var heimilað með beinni aðfarargerð að fá son aðilanna tekinn úr umsjá sóknaraðila og fenginn sér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um aðfarargerð verði hafnað og henni gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði, eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun fjárhæðar hans er gætt að dómi Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 1106. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, X, greiði varnaraðila, Y, 100.000 krónur í málskostnað í héraði. Kærumálskostnaður fellur niður. Aðfararbeiðni er dagsett 21. september 1999 og barst réttinum 27. s.m. Þann dag tók undirritaður dómari við málinu. Málið var þingfest í dag og tekið til úrskurðar. Gerðarbeiðandi, Y, [...], krefst dómsúrskurðar um að drengurinn S [...], skuli tekinn af heimili föður síns, gerðarþola, og fluttur á heimili móður sinnar, gerðarbeiðanda. Hún krefst þess einnig að aðfararfrestur verði felldur niður og að kæra úrskurðarins til Hæstaréttar fresti ekki aðför. Ennfremur krefst gerðarbeiðandi að gerðarþoli verði úrskurðaður til að greiða, gerðarbeiðanda þann lögfræðikostnað sem hann hefur orðið fyrir á árinu 1999 vegna þess að gerðarþoli hefur ekki farið að lögum. Gerðarþoli, X, [...], gerir eftirfarandi dómkröfur: 1. Að synjað verði um kröfu gerðarbeiðanda um aðfararheimild. 2. Þess er krafist, að verði dómur við kröfum gerðarbeiðanda, fresti málskot til æðra dóms aðför. Því er mótmælt að aðfararfrestur verði felldur niður. 3. Málskostnaðarkröfu gerðarbeiðanda er mótmælt án tillits til niðurstöðu máls. Þá er þess krafist að gerðarbeiðandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar og að heimiluð verði aðför hjá gerðarbeiðanda fyrir málskostnaði.
Mál nr. 420/2012
Endurupptaka Ómerking héraðsdóms Aðfinnslur
Á krafði V ehf. um greiðslu launa í uppsagnarfresti. Hafði Á starfað hjá V ehf. um skamma hríð en áður hjá fyrirtækinu R ehf. V ehf. mun hafa eignast allt lausafé og viðskiptakröfur R ehf. og ráðið nokkra starfsmenn þess, þ.á m. Á, til starfa. Með dómi héraðsdóms sem kveðinn var upp 17. desember 2010 var fallist á kröfu Á og V ehf. gert að greiða honum 1.993.570 krónur. Að beiðni V ehf. féllst Hæstiréttur á endurupptöku málsins 29. ágúst 2011. Var málið í framhaldinu endurupptekið í héraðsdómi 10. október 2011 og ný gögn lögð fram er vörðuðu kröfulýsingu Á í bú R ehf. og greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa. Með hinum áfrýjaða dómi 16. mars 2012 var V ehf. gert að greiða Á 111.233 krónur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ályktun héraðsdóms þess efnis að málið hafi þegar verið dæmt að efni til og því væri ekki unnt að meta á ný nein þau ágreiningsefni sem leyst hafi verið úr í fyrri dómi, nema að því leyti sem ný gögn og málsástæður gætu haggað fyrri niðurstöðu, ætti sér ekki lagastoð. Þá var samningu dómsins talið ábótavant. Ómerkti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm og vísaði málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. júní 2012. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 1.432.606 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 532.606 krónum frá 1. mars 2009 til 1. apríl sama ár, af 982.606 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár en af 1.432.606 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi var um árabil starfsmaður R. Sigmundsson ehf. Í desember 2008 mun Gifsfélagið ehf. hafa keypt allt lausafé og útistandandi kröfur fyrrnefnda félagsins af Steinsnesi ehf., félags í eigu Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis. Jafnframt mun Gifsfélagið ehf. hafa keypt allt hlutafé í R. Sigmundsson ehf. Stefndi kveður strax hafa komið í ljós að ekki hafi verið grundvöllur fyrir áframhaldandi rekstri R. Sigmundsson ehf. og í framhaldinu seldi Gifsfélagið ehf. stefnda lausafjármuni og útistandandi kröfur R. Sigmundsson ehf. Öllu starfsfólki þess félags mun hafa verið sagt upp störfum í lok desember 2008. Stefndi réð nokkra starfsmenn félagsins til starfa í ársbyrjun 2009, án þess að gera við þá skriflega ráðningarsamninga, og var áfrýjandi meðal þeirra. Starfaði hann hjá stefnda til 27. febrúar 2009, er honum var sagt upp störfum með bréfi stefnda þann dag, og var þess óskað að áfrýjandi léti af stöfum þá þegar. Í uppsagnarbréfinu sagði meðal annars: „Verður yður greiddur uppsagnarfrestur í samræmi við gildandi kjarasamninga þar að lútandi á grundvelli vinnuframlags fyrir Vélasöluna ehf. frá síðustu áramótum að telja.“ R. Sigmundson ehf. var tekið til gjaldþrotskipta 4. febrúar 2009. Áfrýjandi lýsti 11. apríl það ár forgangskröfu í búið fyrir áunnið orlof og laun í uppsagnarfresti að fjárhæð 9.729.446 krónur. Skiptastjóri viðurkenndi kröfu áfrýjanda að fjárhæð 7.139.039 krónur sem forgangskröfu og var lýst kröfu á hendur Ábyrgðasjóði launa. Af gögnum málsins virðist mega ráða að Ábyrgðasjóður launa hafi samþykkt greiðslu til áfrýjanda að fjárhæð 973.000 krónur og innt af hendi greiðslu að fjárhæð 389.304 krónur 20. október 2009, en þá hafi verið dregnar frá samþykktri kröfu atvinnuleysisbætur, opinber gjöld og iðgjald til lífeyrissjóðs. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 28. janúar 2010. Hann krefur stefnda í fyrsta lagi um laun í tveggja mánaða uppsagnarfresti og styður kröfuna við fyrrgreint uppsagnarbréf og ákvæði í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar sem var stéttarfélag áfrýjanda. Í öðru lagi krefur hann stefnda um greiðslu áunnins orlofs hjá R. Sigmundsson ehf. og stefnda og reisir kröfuna á ákvæðum fyrrgreinds kjarasamnings, laga nr. 30/1987 um orlof og því að stefndi hafi við upphaf ráðningar skuldbundið sig til að taka yfir þann orlofsrétt sem áfrýjandi hafði áunnið sér í þjónustu R. Sigmundsson ehf. Í þriðja lagi krefst hann greiðslu áunninnar orlofs- og desemberuppbótar og styður þá kröfu við áðurgreindan kjarasamning. Sýknukrafa stefnda í málinu er í aðalatriðum á því reist að hann hafi ekki tekið að sér greiðslu neinna skuldbindinga sem á R. Sigmundsson ehf. hvíldu og beri samkvæmt því enga ábyrgð á kröfum áfrýjanda sem eigi rætur að rekja til vinnu hans hjá fyrri vinnuveitanda. II Dómur í máli þessu var fyrst kveðinn upp í héraði 17. desember 2010 og voru kröfur áfrýjanda teknar til greina að fullu og stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 1.993.570 krónur með dráttarvöxtum af 1.093.570 krónum frá 1. mars 2009 til 1. apríl sama ár, af 1.543.570 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár og af 1.993.570 krónum frá þeim degi til greiðsludags og 320.000 krónur í málskostnað. Með bréfi til Hæstaréttar 26. maí 2011 óskaði stefndi eftir því að rétturinn heimilaði endurupptöku málsins með vísan til 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var í bréfinu greint í stuttu máli frá starfi áfrýjanda hjá R. Sigmundsson ehf. og starfslokum þar, kaupum stefnda á lausafé og viðskiptakröfum R. Sigmundsson ehf. og starfi áfrýjanda hjá stefnda. Einnig sagði þar frá gjaldþrotaskiptum síðastnefnda félagsins, kröfu þeirri er áfrýjandi lýsti í bú þess, afstöðu skiptastjóra til hennar og kröfulýsingu á hendur Ábyrgðasjóði launa. Þá sagði í bréfinu: „Þegar þessi viðurkenning lá fyrir gaf [áfrýjandi] út stefnu á hendur [stefnda], þann 26. janúar 2010 til greiðslu orlofsréttinda sem hann hafði áunnið sér hjá R. Sigmundssyni ehf., og til greiðslu launa í uppsagnarfresti vegna uppsagnar R. Sigmundssonar ehf., sem hann hafði þá þegar fengið samþykkt af skiptastjóra þrotabús R. Sigmundssonar ehf., og fengið greitt frá Ábyrgðasjóði launa. Stefnda var ekki kunnugt um þessa kröfugerð á hendur þrotabúi R. Sigmundssonar ehf., fyrr en eftir uppsögn héraðsdóms og gat því ekki byggt upp varnir sínar fyrir héraðsdómi á þeirri málsástæðu ... Telur stefndi grundvöll fyrir málinu vera brostinn og tilraun stefnda til að fá sömu kröfuna tvígreidda refsiverða. Augljóslega er það mjög mikilvægt fyrir [stefnda] að þessi atriði fái komist að í málinu.“ Með bréfi Hæstaréttar 29. ágúst 2011 var stefnda tilkynnt að umsókn hans um endurupptöku málsins hafi verið samþykkt. Málið var í framhaldinu endurupptekið 10. október 2011 og gögn sem varða kröfulýsingu áfrýjanda í bú R. Sigmundsson ehf. og greiðslur úr Ábyrgðasjóði launa lögð fram. Aðalmeðferð fór að nýju fram 17. febrúar 2012 og hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 16. mars sama ár. Kröfugerð beggja málsaðila var hin sama og hið fyrra sinni. Með dóminum var stefnda gert að greiða áfrýjanda 111.233 krónur með dráttarvöxtum frá 16. mars 2012 til greiðsludags og málskostnaður felldur niður. Er það þessi dómur sem er til endurskoðunar hér fyrir dómi. Áfrýjandi hefur gert þá breytingu á kröfugerð sinni að hann krefur stefnda eins og áður greinir um greiðslu á 1.432.606 krónum og hefur þá lækkað höfuðstól kröfu sinnar frá því sem var í héraði um 560.964 krónur vegna greiðslna úr Ábyrgðasjóði launa. III Í 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að hafi héraðsdómur gengið í máli sem ekki hefur verið áfrýjað og áfrýjunarfrestur er liðinn, geti Hæstiréttur orðið við beiðni um að málið verið endurupptekið í héraði, ef fullnægt er öllum þeim skilyrðum sem fram koma í a. til c. stafliðum málsgreinarinnar. Samkvæmt 5. mgr. 168. gr. laganna fer meðferð máls, sem endurupptekið hefur verið, fram á ný eftir reglum laganna, að öðru leyti en því sem mælt er fyrir um í 1. til 4. mgr. þeirrar lagagreinar. Af þessu leiðir að héraðsdómara ber við nýja meðferð máls að leggja sjálfstætt mat á allar kröfur málsaðila að teknu tilliti til málsástæðna þeirra og lagaraka og er óbundinn af fyrri afstöðu dómara til sakarefnisins. Á sér því ekki lagastoð sú ályktun héraðsdómara, sem fram kemur í upphafi niðurstöðukafla hins áfrýjaða dóms, að þar sem málið hafi þegar verið dæmt að efni til sé ekki unnt að meta á ný nein þau ágreiningsefni, sem leyst var úr í fyrri dómi, nema að því leyti sem ný gögn og málsástæður geti haggað fyrri niðurstöðu. Samkvæmt þessu og þar sem úrlausn héraðsdómara um einstaka kröfuliði og þær málsástæður og lagarök, sem þeir eru reistir á, er þessu sama marki brennd verður hinn áfrýjaði dómur ómerktur frá og með upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Það athugist að við endurupptöku málsins 10. október 2011 láðist héraðsdómara að færa til bókar að málið væri endurupptekið í samræmi við ákvörðun Hæstaréttar samkvæmt bréfi réttarins 29. ágúst sama ár. Þá er samningu hins áfrýjaða dóms ábótavant. Samkvæmt d. til f. stafliðum 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 skal í dómi greina stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því, helstu málsástæður aðila og réttarheimildir sem þeir byggja á og rökstudda niðurstöðu um sönnunaratriði og lagaatriði. Þessum kröfum er ekki fullnægt í hinum áfrýjaða dómi. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur frá og með upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2012. Mál þetta höfðaði Ármann Rafn Úlfarsson, kt. [...], Vesturtúni 20, Álftanesi, með stefnu, birtri 28. janúar 2010, á hendur hendur Vélasölunni ehf., kt. [...], Klettagörðum 25, Reykjavík. Málið var dæmt 17. desember 2010, en hinn 29. ágúst 2011 heimilaði Hæstiréttur að það yrði endurupptekið. Málflutningur var því endurtekinn og var málið dómtekið 17. febrúar sl. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 1.993.570 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.093.570 krónum frá 1. mars 2009 til 1. apríl sama ár, en af 1.993.570 krónum frá þeim degi til greiðslu­dags. Þá krefst hann málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur malskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Samhliða þessu máli hafa verið rekin sambærileg mál föður stefnanda og bróður, en allir höfðu þeir starfað hjá R. Sigmundssyni ehf. og verið ráðnir til stefnda. Var þeim öllum sagt upp á sama tíma. Gáfu þeir feðgar allir skýrslur við aðalmeðferð málanna, bæði nú og í hið fyrra sinnið. Þá gaf framkvæmdastjóri stefnda, Helgi Magnús Hermannsson, einnig skýrslu. Stefnandi hóf störf hjá stefnda í ársbyrjun 2009. Við ráðningu stefnanda var ekki gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur. Stefnanda var sagt upp störfum með uppsagnarbréfi stefnda, dags. 27. febrúar 2009. Segir í bréfinu að vegna samdráttar í starfsemi verði ekki gerður við hann ráðningarsamningur. Þá var þess óskað, að stefnandi léti þegar af störfum. Í bréfinu var stefnanda jafnframt tilkynnt, að honum yrði greiddur uppsagnarfrestur í samræmi við gildandi kjarasamninga, á grundvelli vinnuframlags fyrir stefnda frá áramótum 2008/2009 að telja. Helgi Magnús Hermannsson sagði fyrir dómi að stefnandi hefði verið ráðinn tímabundið til stefnda, meðan verið væri að taka ákvörðun um, hverjir myndu verða ráðnir til frambúðar. Hann sagði að fyrirsvarsmenn stefnda hefði grunað að þeir feðgar væru að vinna að því að stofna nýtt fyrirtæki í samkeppni við stefnda. Þeir hafi hins vegar ekki haft neinar sannanir fyrir þeim grun og því ekki tilgreint þetta atriði sem ástæðu uppsagnar. Stefnandi kvaðst hafa verið að undirbúa stofnun félags ásamt Sigurbirni bróður sínum. Því hafi ekki verið ætlað að fara í samkeppni við stefnda, heldur einbeita sér að markaði fyrir útivist og mótorsport. Hafa verið lögð fram gögn um skráningu þessa félags, Go on ehf. Áður en stefnandi var ráðinn til stefnda hafði hann starfað hjá R. Sigmundssyni ehf. Stefndi lýsir því í greinargerð sinni að Gifsfélagið ehf. hafi keypt allar eignir þess félags og hlutaféð í því. Hafi lausaféð síðan verið selt stefnda, en félagið gefið upp til gjaldþrotaskipta. Hafi öllum starfsmönnum verið sagt upp í desember 2008. Í skýrslum fyrir dómi kom fram misjöfn frásögn af starfsmannafundi sem haldinn var 6. janúar 2009. Hann mun hafa verið haldinn vegna óvissu um réttindi starfsmanna og sögðu þeir feðgar að þeir hafi beðið um að þessi fundur yrði haldinn til að eyða þessari óvissu. Sögðu þeir allir að þáverandi framkvæmdastjóri stefnda hefði lofað að starfsmenn héldu orlofsréttindum sínum. Helgi Magnús Hermannsson, núverandi framkvæmdastjóri, sem einnig var á fundinum, sagði í sinni skýrslu að þessu hefði ekki verið lofað. Bentu feðgarnir á að þetta loforð hefði verið staðfest með því að tilgreina orlofsréttindin á launaseðlum þeirra bæði í janúar og febrúar. Helgi Magnús sagði að það hefðu verið mistök að tilgreina orlofsréttindin. Það hefði gerst vegna þess að notað hefði verið eldra launakerfi og ekki hugað að því að breyta upplýsingum. Einkahlutafélagið R. Sigmundsson var tekið til gjaldþrotaskipta 4. febrúar 2009. Stefnandi lýsti forgangskröfu í búið, samtals að fjárhæð 9.729.446 krónur. Meðal kröfuliða eru laun í 6 mánaða uppsagnarfresti frá 1. janúar til 30. júní 2009 og ótekið orlof, 37 dagar. Samkvæmt kröfuskrá lýsti skiptastjóri þeirri afstöðu sinni að viðurkenna bæri forgangskröfu að fjárhæð 7.139.039 krónur. Frekari gögn um með­ferð kröfunnar við skiptin liggja ekki frammi. Jafnframt hafa verið lögð fram ófullkomin gögn um greiðslu til stefnanda úr Ábyrgðarsjóði launa. Af þeim má ráða að sjóðurinn hefur samþykkt 973.000 króna greiðslu og greitt, að frádregnum atvinnuleysisbótum, opinberum gjöldum og iðgjaldi til lífeyrissjóðs. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að honum hafi verið sagt upp störfum hjá stefnda 27. febrúar 2009. Hafi stefndi í uppsagnarbréfi lofað greiðslu á launum í uppsagnarfresti, en ekki staðið við það. Stefnandi kveðst vera sölumaður véla- og tæknibúnaðar. Um kaup hans og kjör fari því eftir kjarasamningi SA og Samiðnar. Stefnandi geri kröfu um laun í tveggja mánaða uppsagnarfresti, í samræmi við uppsagnarbréf stefnda og grein 12.1.3.1 í kjarasamningnum. Stefnandi gerir einnig kröfu um greiðslu áunnins orlofs, sem stefnda hafi borið að gera upp við starfslok hans, sbr. 8. gr. orlofslaga nr. 30/1987 og áðurgreindan kjarasamning. Samkvæmt upplýsingum á launaseðlum stefnanda sé um að ræða samtals 41,22 daga. Þessi dagafjöldi samanstandi af áunnu orlofi stefnanda hjá stefnda, sem og hjá fyrri atvinnurekanda, eins og samið hafi verið um við ráðningu stefnanda og staðfest á fundi með öllum starfsmönnum. Staðfestingu þessa samkomulags sé meðal annars að finna á tveimur launaseðlum stefnda. Krafa um greiðslu áunninnar orlofs- og desemberuppbótar sé í samræmi við ákvæði kjarasamnings og ætti ekki að sæta andmælum frá stefnda. Stefnandi mótmælti loks nýrri málsástæðu stefnda varðandi kröfulýsingu í þrotabú fyrri vinnuveitanda. Hún sé of seint fram komin. Þá sé um að ræða kröfu á hendur öðrum aðila. Til vara hélt hann því fram að krafan ætti ekki að lækka nema sem næmi greiðslunni er hann fékk frá Ábyrgðarsjóði launa. Þá mótmælir stefndi fullyrðingum um trúnaðarbrot sem ósönnuðum. A. Ógreidd laun í einnar viku uppsagnarfresti Samkvæmt launaseðlum stefnanda hafi föst mánaðarlaun hans verið 562.500 krónur. Hann hafi hins vegar einvörðungu verið í 80% starfshlutfalli og hafi launa­greiðslur á mánuði því numið 450.000 krónum. Gerð sé krafa um greiðslu þessara launa í tvo mánuði, samtals 900.000 krónur. B. Ógreitt áunnið orlof Áunnið en ógreitt orlof stefnanda við starfslok hafi verið 41,22 dagar. Mánaðarlaun hafi numið 562.500 krónum. Sé því krafist greiðslu orlofs að fjárhæð 1.069.970 krónur (562.500 x 41,22 /21,67). C. Ógreidd desember- og orlofsuppbót. Ógreitt sé fyrir áunna orlofs- og desemberuppbót. Desemberuppbót sé samkvæmt kjarasamningi SA og Samiðnar 45.600 krónur. Krafa stefnanda sé fyrir tímabilið janúar - apríl 2009 og nemi 15.200 krónum (51.800 x 4/12). Krafa vegna ógreiddrar orlofsuppbótar sé fyrir sama tímabil. Uppbótin nemi samkvæmt kjara­samningi 25.200 krónum. Krafa stefnanda nemi því 8.400 krónum (25.200 x 4/12 ). Samtals nemi ógreidd orlofs- og desemberuppbót því 23.600 krónum. Samtals nemur því krafa stefnanda 1.993.570 krónum. Hann segir að kröfurnar hafi átt að greiða er hann lét af störfum og krefst dráttarvaxta frá þeim degi. Stefnandi vísar til almennra reglna vinnuréttarins um greiðslu verklauna og reglna kröfu-, vinnu- og samningaréttar um efndir samninga og greiðslu fjár­skuldbindinga. Hann vísar til 1. gr. laga nr. 55/1980 með síðari breytingum, 7. gr. laga nr. 80/1938, laga nr. 28/1930 og laga nr. 30/1987. Loks vísar hann til kjara­samnings Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi segir að stefnandi hafi, eins og aðrir starfsmenn verið ráðinn til starfa tímabundið, til reynslu. Ástæða uppsagnar stefnanda hinn 27. febrúar 2009 hafa verið sú, að komið hefði í ljós, að stefnandi hefði verið farinn að undirbúa stofnun fyrirtækis í samkeppni við stefnda. Hafi þeir feðgar reynt að ná til sín umboðum, sem R. Sigmundsson ehf. hafi haft, og sem Vélasalan ehf. hafi verið í sambandi við um áframhaldandi viðskiptasambönd. Félagið hafi síðar hlotið nafnið Go-on ehf. Stefndi byggir kröfur sínar á því, að þar sem stefnandi hafi verið farinn að vinna gegn hagsmunum vinnuveitanda síns hefði augljóslega ekki verið stætt á því, að hann gegndi áfram starfi hjá stefnda. Stefndi hafi greitt stefnanda öll áunnin laun fyrir janúar- og febrúarmánuð 2009 og eigi því enga kröfu til frekari greiðslu frá stefnda. Auk þess sem stefnandi eigi óuppgerða viðskiptaskuld við R. Sigmundsson ehf., sem stefndi hafi eignast, hafi þeir feðgar ekki skilað gögnum, sem hafi tilheyrt stefnda. Því sé krafist refsimálskostnaðar, þar sem mál þetta sé tilhæfulaust. Við endurflutning málsins byggði stefndi á því að krafan væri greidd. Væri eitthvað ógreitt þá yrði að sýkna hann vegna aðildarskorts. Hann segir að stefnandi hafi lýst sömu kröfu í þrotabú RS Rekstrar. Hann hafi þagað um þetta í stefnu. Hann hafi þegið greiðslu frá Ábyrgðarsjóði launa, en stefnt síðan til greiðslu sömu kröfu. Með þessu háttalagi sé brotið gegn 248. gr. almennra hegningarlaga. Stefndi mótmælir því að hann hafi tekið að sér greiðslu skulda R. Sigmundssonar ehf. eða launasamninga. Hann beri enga ábyrgð á kröfum stefnanda vegna vinnu hans hjá R. Sigmundssyni ehf. Stefndi vísar til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga 91/1991, sérstaklega 131. gr. Niðurstaða Mál þetta hefur þegar verið dæmt að efni til. Ekki verður unnt að meta á ný nein þau ágreiningsatriði sem leyst var úr í fyrri dómi, nema að því leyti sem ný gögn og málsástæður geta haggað fyrri niðurstöðum. Hæstiréttur heimilaði endurupptöku málsins samkvæmt reglum XXVI. kafla laga nr. 91/1991. Nú liggur fyrir, sem ekki var upplýst við fyrri meðferð málsins, að stefnandi lýsti kröfu í þrotabú RS Rekstrar og fékk hana viðurkennda. Byggir stefndi nú á því að krafan sé greidd, krafist hafi verið greiðslu úr þrotabúinu og krafan verið viðurkennd. Stefnandi geti ekki haldið kröfunni uppi á hendur tveimur aðilum. Þessi málsástæða er ekki of seint fram komin. Ekki var upplýst við fyrri meðferð málsins að stefnandi hefði lýst kröfu í þrotabú RS Rekstrar og stefnandi hefur ekki fullyrt að stefnda hafi verið um það kunnugt. Verður því að leysa úr þessari nýju málsástæðu stefnda. Í hinum fyrri dómi var ekki fallist á að sannað hefði verið að stefnandi eða synir hans hafi verið farnir að vinna gegn hagsmunum stefnanda. Frekari sönnunargögn hafa ekki verið færð fram um þetta atriði og verður því enn að hafna þessari málsástæðu stefnda. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi tekið að sér greiðslu allra skulda R. Sigmundssonar ehf. við hann. Þessu hafi verið lofað á starfsmannafundi 6. janúar 2009. Þegar samið er um slíka skuldskeytingu felst í henni að nýr skuldari tekur að öllu leyti við skuldum fyrri skuldara, sem með því losnar úr ábyrgð. Að búa mál sitt svona úr garði er ósamrýmanlegt því að halda kröfunni uppi á hendur fyrri skuldara, eins og stefnandi hefur gert með því að lýsa kröfunni í þrotabúið og krefjast greiðslu úr Ábyrgðarsjóði launa. Verður því að sýkna stefnda af öllum þeim kröfuliðum sem stefnandi hélt uppi á hendur þrotabúinu. Í fyrri dómi var komist að þeirri niðurstöðu að í uppsagnarbréfinu hafi stefnanda verið lofað greiðslu launa í uppsagnarfresti. Krefst hann launa í tveggja mánaða uppsagnarfresti. Þessi krafa er sögð byggð á starfstíma stefnanda bæði hjá stefnda og fyrri vinnuveitanda hans. Hann greinir hér ekki á milli. Verður því að hafna þessum kröfulið. Í kröfulýsingu í þrotabúið krafðist stefnandi greiðslu á óteknu orlofi í 37 daga. Verður að lækka kröfu hans á hendur stefnda sem því nemur. Eftir stendur þá krafa um orlof í 4,22 daga, sem ekki hefur verið hnekkt. Verður að reikna kröfuna eftir mánaðarlaunum stefnanda hjá stefnda, sem voru 450.000 krónur. Nemur orlofskrafan því 87.633 krónum (450.000 x 4,22/21,67). Krafa um desember- og orlofsuppbót, samtals að fjárhæð 23.600 krónur, er sögð vegna tímabilsins janúar til apríl 2009. Þessi krafa var ekki höfð uppi á hendur þrotabúinu og stefndi hefur ekki fært fram frekari mótmæli gegn henni. Verður hún því dæmd á ný. Í fyrri dómi var talið að ekki lægju frammi nein gögn um meinta óuppgerða viðskiptaskuld stefnanda. Ekki hefur verið bætt úr því og kemur þetta því ekki frekar til skoðunar. Ágreiningur aðila um skil á tölvum og eyðingu gagna er óljós og ekki tengdur við ákveðnar kröfur um úrslit málsins. Er ekki forsenda til að fjalla um þetta atriði. Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 111.233 krónur (87.633 + 23.600). Vextir verða eins og hér stendur á dæmdir frá dómsuppsögudegi, 16. mars 2012. Kröfur stefnanda eru teknar til greina að litlum hluta, en meginhluta þeirra er hafnað. Rétt hefði verið af honum að segja í stefnu frá kröfulýsingu sinni í þrotabú RS Rekstrar. Ekki er samt tilefni til að beita reglu 131. gr. laga nr. 91/1991. Er rétt að málskostnaður falli niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Vélasalan ehf., greiði stefnanda, Ármanni Rafni Úlfarssyni, 111.233 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. mars 2012 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 44/2010
Skaðabætur Örorka Sjómaður
H varð fyrir slysi um borð í skipi í eigu S. H krafðist fyrir dómi viðurkenningar á bótaskyldu S á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð og samkvæmt 1. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Talið var að slys H hefði á engan hátt verði tengt starfi hans um borð í skipinu. Ekkert benti til þess að slysið mætti rekja til vanbúnaðar skipsins, saknæmra mistaka eða aðgæsluleysis starfsmanna S. Tjón S var rakið til óhapps og gáleysis hans í umrætt sinn. Krafa H um bætur á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar í 1. mgr. 172. gr. siglingalaga þótti of seint fram komin. Var S sýknað af kröfum H í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2010. Hann krefst viðurkenningar á bótaskyldu stefnda vegna slyss er hann varð fyrir 16. febrúar 2000 um borð í skipi stefnda m.s. Helgafelli í höfn í Bremerhaven. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Heimir Hannibalsson, greiði stefnda, Samskipum hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. október 2009. I Mál þetta, sem var dómtekið þann 30. september 2009, var höfðað 29. janúar 2009. Stefnandi er Heimir Hannibalsson, Sléttuvegi 7, Reykjavík en stefndi er Samskip hf., Kjalarvogi 7-15, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að viðurkennd/staðfest verði með dómi óskipt bótaskylda/bótaábyrgð stefnda vegna slyss er stefnandi varð fyrir um borð í skipi stefnda, ms. Helgafelli, er skipið var statt í Bremerhaven, Þýskalandi, hinn 16. febrúar 2000. Til vara krefst stefnandi að viðurkennd/staðfest verði með dóm skipt bótaskylda/bótaábyrgð stefnda og stefnanda vegna eigin sakar stefnanda að mati dómsins. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefndu eru að félagið verði alfarið sýknað af kröfum stefnanda og málskostnaður verði að skaðlausu greiddur úr hendi stefnanda. II Atvik málsins eru þau að stefnandi, sem var háseti hjá stefnda, varð fyrir slysi þann 16. febrúar árið 2000 um borð í skipi félagsins, M/V Helgafelli, er það lá í höfn í Bremerhaven í Þýskalandi. Stefnandi féll niður af efsta palli í skorsteinshúsi skipsins, um það bil 10,7 metra, niður á millipall á C-dekki skipsins. Stefnandi hlaut mikla og alvarlega fjöláverka við fallið. Varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins hefur verið metinn 50% með tilliti til fjöláverka og skerðingar á vitrænni starfsemi sem hann hlaut við slysið og varanleg örorka 90%, samkvæmt matsgerð læknis frá 4. september 2009. Samkvæmt lögregluskýrslu, dagsettri 16. febrúar 2000, var slysið tilkynnt til lögreglu á Íslandi 21. febrúar 2000. Í skýrslunni segir að stefnandi hafi verið að fela fíkniefni uppi í skorsteinshúsi skipsins, þar sem það lá í höfn í Bremerhaven, og hrapað niður frá palli efst í skorsteinshúsinu niður á pall sem sé í sömu hæð og C-dekk. Fallið hafi verið um 10,7 metrar. Fram kemur að engin vitni hafi verið að fallinu sjálfu en Haukur B. Gunnarsson háseti, Snorri St. Gunnarsson háseti og Sigþór H. Guðnason stýrimaður, hafi verið staddir inni í setustofu háseta á A-dekki, og heyrt skellinn þegar stefnandi datt. Snorri hafi strax farið að athuga með stefnanda og fundið hann á millipalli í skorsteinshúsinu. Skipsfélagarnir hafi hlúð að stefnanda þar til sjúkralið kom. Stefnandi muni vera mikið slasaður. Þann 22. febrúar 2000 liggi hann enn meðvitundarlaus á sjúkrahúsi í Þýskalandi með mikla höfuðáverka og allur meira og minna brotinn. Samkvæmt skýrslu sem lögreglan í Reykjavík tók þann 23. febrúar 2000 af Sigþóri Hilmar Guðnasyni, 1. stýrimanni á M/V Helgafelli, hafði stefnandi beðið hann um frí til að fara í land kl. 17.25. Hann hafi veitt stefnanda leyfið með því skilyrði að hann kæmi til baka fyrir kl. 22.00. Um kl. 22.25 hafi vitnið verið í setustofu háseta með hásetunum Hauki og Snorra. Sá síðarnefndi hafi séð út um gluggann mann koma niður stigann frá B-dekki sem hafi hrasað neðst í stiganum. Snorri hafi talað um að þetta væri stefnandi og farið út til að kanna með stefnanda en að sögn Snorra hafi stefnandi þá verið staðinn upp, farinn fyrir hornið og verið á leið inn í skorsteinshús. Snorri hafi einnig sagt þeim að stefnandi verið með tösku og í þeim töluðum orðum hafi þeir heyrt skell. Snorri hafi farið að kanna hvað hafi komið fyrir. Þegar hann kom til baka hafi hann greint þeim frá því að hann hafi séð stefnanda slasaðan á ristargólfi tveim hæðum ofar í skorsteinshúsinu. Þeir hafi farið til stefnanda en Snorri síðan upp á efsta pall og fundið þar töskuna sem hann hafði séð stefnanda með. Aðspurður sagði hann skorsteinshúsið ekki eiga að vera læst nema í vondum veðrum þar sem það lofti út fyrir vélarrúmið auk þess sem útigallar væru þurrkaðir þar og verkfæri og fleira geymt. Vitnið tók fram að stefnandi hefði ekkert erindi átt þangað upp sem hann hefði farið og þangað færu ekki nema vélstjórar einstaka sinnum. Samkvæmt skýrslu, sem lögreglan í Reykjavík tók þann 23. febrúar 2000 af vitninu Snorra S. Gunnarssyni, háseta á M/V Helgafelli, var hann sá sem kom fyrstur að þar sem stefnandi lá slasaður. Hann hafi verið inni í setustofu háseta á A-dekki ásamt Hauki og Sigþóri og þannig að glugginn blasti við honum. Hann hafi séð mann koma niður stigann af B-dekki með svarta handtösku á bakinu, svipaða íþróttatösku. Maðurinn hafi hrasað er hann var kominn niður stigann en staðið strax upp og gengið fyrir hornið. Hann hafi ekki verið alveg viss hver hafi verið á ferðinni og Sigþór hafi beðið hann að kanna málið. Hann hafi gengið út og séð þegar maðurinn gekk inn í skorsteinshúsið að það var stefnandi. Örskömmu seinna hafi heyrst skellur innan úr skorsteinshúsinu og hafi hann þá farið inn í skorsteinshúsið, litið upp og séð hvar stefnandi lá á bakinu upp á millirist. Þá greindi vitnið frá því að hann hafi farið upp stigann í skorsteinshúsinu til að kanna með töskuna sem stefnandi hafði verið með og fundið hana á efsta palli. Hann hafi gáð í töskuna og séð að sennilega væru fíkniefni í henni. Það hafi þá látið töskuna vera og sagt skipstjóranum frá henni. Aðspurður kvaðst hann hurðina að skorsteinshúsinu ekki eiga að vera læsta. Gott væri að hengja upp blauta galla þar auk þess sem fleira væri geymt þar á 1. palli. Þá væri verkstæði á neðri þiljum skorsteinshússins sem hásetar þyrftu að fara í. Samkvæmt skýrslu, sem lögreglan í Reykjavík tók þann 23. febrúar 2000 af vitninu Hauki B. Gunnarssyni, háseta á M/V Helgafelli, var hann ásamt Sigþóri og Snorra inni í setustofu háseta þegar Snorri tók eftir manni sem kom niður stigann frá B-dekki sem honum sýndist vera stefnandi en hafi þó ekki verið alveg viss. Að beiðni Sigþórs hafi Snorri farið út til að kanna með ferðir stefnanda og komið skömmu seinna og greint frá að stefnandi hafi farið inn í skorsteinshúsið. Þá hafi þeir farið í setustofunni farið að ræða ferðir stefnanda og talið líklegt að hann væri að fela eitthvað. Þeir hafi ætlað að fara að kanna það þegar skellur hafi heyrst frá skorsteinshúsinu. Snorri hafi farið þar inn en komið skömmu seinna og sagt frá að hann hefði fundið stefnanda slasaðan á millipalli í skorsteinshúsinu. Aðspurður um hvað hafi liðið langur tími frá því að Snorri hafi komið og tilkynnt um ferðir stefnanda og þar til að þeir hafi heyrt skellinn sagði vitnið það hafa verið um hálfri mínútu seinna. Aðspurt greindi vitnið einnig frá því að á meðan beðið hafi verið eftir sjúkrabílnum hafi Snorri farið upp á efsta pall í skorsteinshúsinu og fundið tösku. Snorri hafi látið töskuna liggja en lögreglan síðan sótt töskuna. Í ódagsettri greinargerð lögreglunnar í Reykjavík vegna slyssins segir enn fremur að lögreglan í Þýskalandi hafi tekið töskuna sem fannst á efsta palli og að hún hafi innihaldið hass. Þar kemur einnig fram að stefnandi hafi farið í land umrætt sinn ásamt Rögnvaldi Bjarnasyni skipverja. Í taugasálfræðilegri greinargerð, dagsett 18. desember 2001, er það niðurstaða sálfræðings á Endurhæfingarsviði Grensásdeildar Landspítalans að vegna alvarlegrar skerðingar á hugrænni starfsemi stefnanda teljist hann ekki hæfur til þess að fara í skýrslutöku hjá Lögreglunni í Reykjavík. Þar kemur fram að greinargerðin er skrifuð að beiðni lögmanns stefnanda vegna óska Lögreglunnar í Reykjavík um að taka skýrslu af honum vegna meints fíkniefnamáls sem sagt er að tengist því hörmulega slysi sem stefnandi varð fyrir. Óumdeilt er að stefnandi var hvorki saksóttur í Þýskalandi né á Íslandi vegna málsins. Aðilar deila um hvort stefndi beri bótaábyrgð á slysi stefnanda en með bréfi til stefnanda, dagsettu 25. júlí 2000, hafnaði stefndi bótaskyldu vegna slyssins m.a. með þeim rökum að fyrir lægi að meginorsök slyssins væri sú að stefnandi hefði fallið í skorsteinshúsinu eftir að hafa komið þar fyrir tösku með hassi og hann hefði ekki verið við vinnu þegar slysið hefði átt sér stað. Málið væri í rannsókn hjá þýsku lögreglunni og stefnandi væri grunaður um fíkniefnamisferli. Við aðalmeðferð gáfu stefnandi, fyrrgreind þrjú vitni skýrslu fyrir dómi og Rögnvaldur Bjarnason. Stefnandi kvaðst aðspurður ekki geta sagt frá því hvernig slysið bar að á, hann myndi ekki eftir því. Allt hefði þurrkast úr höfði hans við slysið, hann hefði hlotið heilaskaða og ætti við minnisörðugleika að stríða. Sigþór H. Guðnason bar fyrir dóminum að hann hefði veitt stefnanda frí til að fara í land seinni partinn um kl. 16 og 17. Stefnandi hefði átt að vera kominn um borð kl. 22 um kvöldið. Aðspurður kvaðst hann hvorki muna hvað stefnandi hefði ætlað að gera í landi né hvort hann hefði farið með einhverjum. Stefnandi hefði komið til baka klukkan rúmlega tíu. Vitnið og tveir hásetar hefðu verið í setustofu niðri á A-dekki þar sem þeir hefðu séð stefnanda koma niður stiga. Vitnið og Haukur hefðu setið við gluggann en Snorri upp að vegg og séð út um gluggann. Snorri hefði tekið eftir því að hann hrasar í stiganum niður af B-dekki niður á A-dekk Hann hefði beðið Snorra að athuga með hann en þá hafði hann verið farinn fyrir bakborðsmegin á skipinu og inn í skorsteinshús að því er Snorri sagði. Nánar aðspurður um hver hefði séð stefnanda sagði vitnið að Snorri hefði séð að maðurinn var stefnandi en vitnið ekki þar sem það sat við gluggann og sá hann ekki koma niður. Þeir hefðu bara séð bakhlutann á honum þegar hann kemur niður. Um það bil 30 sekúndum seinna hafi þeir heyrt þennan svakalega skell. Snorri hefði áður tekið eftir að stefnandi hafði verið með tösku. Snorri hafði síðan komið til baka og sagt að stefnandi hafi dottið. Aðspurður um töskuna kvað vitnið Snorra hafa farið alveg upp í topp í skorsteinshúsinu, skoðað töskuna og það hafi reynst vera fíkniefni í henni sem þýska lögreglan gerði upptæk. Vitnið kvaðst ekki kunna frekari deili á því máli og aðspurt kvaðst það ekki geta staðhæft að fíkniefni hefðu verið í töskunni. Vitnið sagði stefnanda hafa legið á ristahliði og hann hefði fallið rúmlega 10 metra af efsta palli en þangað upp væri stigi, 10 metra frá millipalli upp í efsta pall. Vitnið sagði aðspurt að hann gæti ekki séð að stefnandi hefði átt neitt erindi þangað. Strákarnir hefðu stundum þurrkað galla þarna og geymt ákveðin verkfæri sem ekki voru í notkun á þessari stundu. Aðspurður hvort menn hefðu eitthvað verið að fara upp á efsta pall svaraði vitnið því neitandi og sagði að það hefði enginn átt erindi þar upp. Það hefðu eingöngu farið þangað eftirlitsmenn og menn í þess háttar erindisgjörðum. Fram kom hjá vitninu að engin vitni hefðu verið að slysinu. Snorri St. Gunnarsson bar einnig vitni fyrir dóminum og var spurður um aðdraganda slyssins. Aðspurður kvaðst hann hafa séð stefnanda ganga um borð, koma niður stigann og detta í neðstu tröppunni. Síðan hefði hann séð stefnanda fara fyrir hornið og síðan ekki söguna meir. Hann mundi ekki hvort hann hefði séð stefnanda fara inn í skorsteinshúsið. Síðan hefði heyrst skellur og þá hefði hann farið inn í skorsteinshús og séð stefnanda liggjandi á millipalli. Aðspurður hvernig skorsteinshúsið hefði almennt verið notað og sagði vitnið að stundum hefðu menn sett þar inn blauta galla. Um aðra notkun vissi vitnið ekki. Þá sagði vitnið að það hefði farið upp á efsta pall í skorsteinshúsinu og fundið lokaða tösku á pallinum sjálfum sem í hefði verið brúnt eða svart efni. Þetta hefði verið í fyrsta skipti sem hann fór þarna upp og hann vissi ekki til að menn ættu erindi upp á efsta pallinn. Nánar aðspurður hvort hann hefði verið viss um að hann hefði séð stefnanda með töskuna sagði vitnið að það hefði talið að þetta væri stefnandi. Hann hefði gert ráð fyrir því. Vitnið var einnig spurt um frágang í kringum pallinn og sagðist það minna að það hefði verið handrið, „bara venjulegt handrið í handriðahæð“. Þá var tekin skýrsla af Hauki B. Gunnarssyni í gegnum síma og hann spurður um atburðarásina fyrir slysið. Hann sagði að hann, Sigþór og Snorri hefðu setið inni í setustofu háseta. Snorri hefði staðið í hurðinni og síðan hefðu þeir séð mann koma niður af B-dekki, næstu hæð fyrir ofan þá, utan á stýrishúsinu og detta í stiganum á bakið. Hann hefði verið með tösku á bakinu. Hann hefði farið bakborðs megin á skipið. Þeim hefði fundist þetta grunsamlegt þar sem þeir hefðu í fyrstu ekki séð hver þetta var þannig að Snorri hefði stokkið til að sjá hvert maðurinn var að fara og séð hann fara inn í skorsteinshúsið. Snorri hefði svo komið til baka og sagt þeim þetta. Þeir hefðu rétt verið byrjaðir að spá í hvort þetta gæti verið stefnandi og þá heyrt skömmu seinna þungan dynk. Snorri hefði farið að athuga hvað væri um að vera og komið til baka og sagt að maður lægi uppi í skorsteinshúsinu, á vélaristinni. Vitnið var spurt að því hvernig menn færu upp á efsta pall og kvað hann þar vera lóðréttan járnstiga. Þá var vitnið spurt hvaða erindi menn ættu í skorsteinshúsið og sagði vitnið að það væri eina leiðin til að komast niður í vél og verkstæði þar niðri. Einnig að menn hefðu geymt vettlinga og galla þarna þar sem það loftaði vel um, auk þess sem sápur og þrifbúnaður hefðu verið geymd þar. En að öðru leyti hefðu menn ekkert notað skorsteinshúsið nema svona inn og út úr vélinni. Aðspurt hvort menn hefðu átt erindi upp á efsta pall skorsteinshússins svaraði vitnið því neitaði. Þetta væri pallur til að fara upp á til að opna loftrist aftan á skorsteinshúsinu, svona öndunarrist, og eftir því sem það myndi best ættu menn ekkert erindi þarna upp nema til að opna ristina. Aðspurt um töskuna sagði vitnið að það hefði aldrei séð hana. Snorri hefði fundið hana uppi á pallinum. Loks kom fyrir dóminn Rögnvaldur Bjarnason sem var skipverji á M/V Helgafelli. Vitnið bar að hann hefði farið með stefnanda í bæinn um kl. 18 kvöldið sem hann lenti í slysinu. Þeir hefðu farið á bari og fengið sér bjór. Aðspurður hvort stefnandi hefði drukkið áfengið svaraði vitnið því játandi og en kvaðst ekki hafa beina hugmynd um hve mikið en bar að stefnandi hefði drukkið um það bil sex til átta bjóra. Þeir hefðu síðan orðið viðskila um níuleytið og hann vissi hvorki um ferðir stefnanda eftir það né hvað hann hefði ætlað að gera. III Í stefnu er á því byggt að stefndi beri bótaábyrgð á slysi stefnanda á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar. Stefnandi hafi starfað sem háseti í skipi stefnda og því verið launþegi stefnda þegar slysið varð. Hann hafi verið á vinnustað sínum um borð í skipi stefnda. Stefnandi heldur því fram að ábyrgð stefnda byggi á „undantekningarreglum frá reglum um vinnuveitendaábyrgð, m.a. hvað varðar vinnutíma og á reglunni um nafnlaus mistök“. Með öðrum orðum falli tilvikið undir regluna um vinnuveitendaábyrgð, m.a. í ljósi þess að hvorki liggi fyrir í gögnum málsins hvernig slysið hafi borið að né sé með vissu hægt að segja til um það. Vegna alvarlegra afleiðinga slyssins sé stefnandi hvorki til frásagnar um það né hvernig það hafi borið að höndum. Þá segir að stefnandi hafi staðfastlega neitað því að hafa tekið þátt eða átt þátt í meintu fíkniefnamisferli. Þá er á því byggt að slysið hafi ekki verið tilkynnt Vinnueftirliti. Vettvangur hafi ekki verið rannsakaður, m.a. með tilliti til aðbúnaðar og öryggisþátta. Allan vafa um það hver hafi verið tildrög slyssins, þ.e. hver hafi valdið tjóni stefnanda og hvernig því hafi verið valdið beri að skýra stefnanda í hag. Með hliðsjón af atvikum málsins hvíli sönnunarbyrðin á stefnda um að það beri ekki ábyrgð á tjóni stefnanda og þar með bótaskyldu. Um vinnuslys sé að ræða í skilningi og samkvæmt skilgreiningu ákvæða almennra tryggingalaga um slysatryggingar, sbr. nú 27. gr. laganna. Málið sé höfðað til að fá úr því skorið hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð/bótaskyldu í málinu og vísar stefnandi í því sambandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Um lagarök vísar stefnandi m.a. til reglna skaðabótaréttarins, reglunnar um vinnuveitendaábyrgð, þ.á m. „reglunnar – nafnlaus mistök“. Krafa stefnanda um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Við aðalmeðferð málsins var enn fremur byggt á því stefnda bæri bótaábyrgð samkvæmt 1. mgr. 172. gr. Siglingalaga nr. 34/1985. Stefandi hélt því fram að reglan félli undir málsástæðu um vinnuveitendaábyrgð með undantekningu, eins og byggt væri á stefnu, enda væri það eðli sínu samkvæmt hlutlæg ábyrgð. IV Krafa stefnda um sýknu er á því byggð að stefnandi hafi með engum hætti sýnt fram að stefndi, eða starfsmenn stefnda, hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem leitt hafi til slyssins. Samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að atvik hafi verið með einhverjum þeim hætti að skilyrði skaðabótaskyldu stefnda séu uppfyllt í málinu. Stefnandi hafi ekki bent á eitt einasta atriði í þeim efnum. Slysið hafi orðið í frítíma stefnanda og ekki verið í nokkrum tengslum við vinnu stefnanda fyrir stefnda eða starfsskyldur hans. Þegar af þeirri ástæðu eiga sjónarmið um bótaskyldu vinnuveitanda gagnvart starfsmanni ekki við í málinu, enda slysið ekki vinnuslys. Bótaskylda verði enn fremur ekki reist á einhverjum óljósum og óskýrðum grundvelli s.s. þeim sem stefnandi byggir á, þ.e. „undantekningarreglum frá reglum um vinnuveitendaábyrgð, m.a. hvað varðar vinnutíma og reglunni um nafnlaus mistök“. Það sé algerlega óljóst hvað hér sé átt við og sjónarmiðum þessum alfarið hafnað sem málinu óviðkomandi. Ekkert bendi til að aðstæður eða aðbúnaður á vettvangi hafi verið ófullnægjandi. Slysið hafi gerst í skorsteinshúsi skipsins, á stað þar sem stefnandi hafi ekki átt nokkurt einasta erindi. Enn síður hafi stefnandi átt erindi á efsta pall skorsteinshússins þaðan sem hann datt. Inn í skorsteinshúsið fari almennt ekki aðrir en vélstjórar, einstaka sinnum, auk þess sem fyrir komi að útigallar væru þurrkaðir þar og verkfæri og fleira geymt þar. Enginn hafi beðið stefnanda um að fara í skorsteinshúsið umrætt sinn heldur hafi hann gert það að eigin frumkvæði, og utan vinnutíma, í þeim tilgangi að koma þar fyrir og fela tösku á efsta palli. Taskan hafi ekki verið í neinum tengslum við vinnu stefnanda enda hafi hún innihaldið hass. Stefndi geti því með engum hætti borið ábyrgð á slysinu. Af hálfu stefnda var því sérstaklega mótmælt við aðalmeðferð málsins að fyrst við flutning málsins væri byggt á hlutlægri bótaábyrgð skv. 1. mgr. 172. gr. siglingalaga. Það væri ný málstæða sem samræmdist ekki málsgrundvelli í stefnu og væri of seint fram komin. Því var enn fremur mótmælt að reglan ætti við. Skipið hefði verið skráð á eyjunni Mön. V Aðilar deila um hvort stefndi beri bótaábyrgð á slysi stefnanda. Sakarefni málsins er það álitefni hvort stefndi beri bótaábyrgð á slysinu sem stefnandi varð fyrir um borð í skipi stefndu, þann 16. febrúar árið 2000, á grundvelli reglunnar um vinnuveitendaábyrgð, eins og byggt er á í stefnu. Grundvallarskilyrði reglunnar er að starfsmaður vinnuveitenda hafi valdið tjóni með saknæmum hætti. Sú röksemd stefnanda, sem fyrst kom fram við aðalmeðferð málsins, að stefndi beri hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnanda, samkvæmt 1. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985, og stefndi mótmælti sem of seint fram kominni, verður því að teljast ný málsástæða sem kemur ekki til frekari skoðunar, samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Engin vitni voru að slysi stefnanda og fyrir dóminum bar stefnandi fyrir sig minnisleysi um það. Þá kemur fram í gögnum málsins að vegna afleiðinga slyssins gat lögregla ekki tekið skýrslu af stefnanda um slysið. Með hliðsjón af framburði vitna þykir þó ljóst að erindi stefnanda upp í skorsteinshúsið getur á engan hátt hafa tengst starfi hans hjá stefnda. Slysinu verður þar af leiðandi ekki jafnað til slyss í starfi. Ákvæði 27. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar þar sem fjallað er um slysatryggingar og sérregla þeirra um slys sjómanna hefur ekki þýðingu hér þar sem krafa stefnanda um bótaábyrgð er reist á reglum skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Fyrir liggur að stefndi tilkynnti þýsku lögreglunni strax um slysið og íslensku lögreglunni fimm dögum seinna. Þá er í framlögðum skjölum m.a. að finna tilkynningu stefnda til „Isle of Man Marine Administration“ um slysið, dagsett 21. febrúar 2000, og enn fremur tilkynningu stefnda til Tryggingastofnunar um slysið, dagsetta 17. mars 2000. Jafnframt hefur stefnandi ekki fært nein rök fyrir því að skylt hafi verið að tilkynna Vinnueftirliti um slysið en samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, eru siglingamál undanþegin lögunum. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að allur vafi um það hver hafi verið tildrög slyssins skuli skýrður stefnanda í hag. Í málinu er ekkert sem bendir til þess að slysið megi með einum eða öðrum hætti rekja til vanbúnaðar skipsins, saknæmra mistaka eða aðgæsluleysis starfsmanna stefnda, eða að nokkur þau atvik séu fyrir hendi í málinu sem réttlæti það að sönnunarbyrðin fyrir því að stefndu beri ekki ábyrgð á tjóni stefnanda, eins og það er orðað í stefnu, hvíli á stefndu. Í ljósi þess sem þó er upplýst um slysið og aðdraganda þess verður að telja að það verði rakið til óhapps eða gáleysis stefnanda í umrætt sinn. Stefndi er því sýknaður af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins, og samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 150.000 krónur í málskostnað. Dóminn kveður upp Áslaug Björgvinsdóttir, settur héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Samskip hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Heimis Hannibalssonar. Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 138/2007
Kærumál Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
Ekki var talið að A og H hefðu lögvarða hagsmuni af því að fá sérstaklega dæmt um gildi matsgerðar, sem þjónaði aðeins tilgangi sem sönnunargagn í ágreiningi milli þeirra og D. Þá þótti óhjákvæmilegt að vísa tveimur öðrum kröfuliðum frá dómi, sem þau vildu að dæmdir yrðu samhliða, þar sem ekki yrði séð að unnt yrði að verða við þeim báðum og ekki gæti átt undir dómstóla að velja um hvora kröfuna ætti að dæma. Var kröfum þeirra í aðalsök í máli þeirra gegn D því vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 1. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 22. febrúar 2007, þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðila í aðalsök í máli þeirra gegn varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur þeirra til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilar hafa í málinu gert dómkröfur í þremur hliðsettum liðum auk kröfu um málskostnað. Þau hafa ekki kosið að haga kröfum sínum á þann hátt að leita viðurkenningar á þeim efnislega rétti sem þau telja sig eiga til landspildunnar sem um ræðir í málinu. Þess í stað beina þau kröfum sínum að gildi matsgerðar 9. júní 2006, sem lýst er í hinum kærða úrskurði, að heimildum varnaraðila á grundvelli matsgerðarinnar og að gildi 5. gr. erfðafestusamnings um spilduna. Þarf að fjalla um hvern kröfulið um sig, þegar tekin er afstaða til frávísunar þeirra og huga þá jafnframt að því hvort samhengi þeirra skipti máli í því efni. Í 1. lið dómkrafna krefjast sóknaraðilar ógildingar á matsgerð 9. júní 2006. Ekki verður talið að þau hafi lögvarða hagsmuni af því að fá sérstaklega dæmt um gildi matsgerðarinnar, enda þjónar hún aðeins tilgangi sem sönnunargagn um hvort tilteknum skilyrðum í erfðafestusamningnum frá 1944 sé fullnægt. Afstaða til sönnunarfærslu er tekin, þegar fjallað er um þau réttindi sem sönnun beinist að. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um þessa kröfu því staðfest. Í 2. lið krefjast sóknaraðilar viðurkenningar á að varnaraðila sé óheimilt „á grundvelli matsgerðar ... 9. júní 2006 að beita 5. gr. erfðafestusamningsins frá 2. febrúar 1944 þannig að erfðafestulandið falli til“ hans án endurgjalds. Þennan lið í dómkröfunum verður að skoða í tengslum við 3. kröfuliðinn, þar sem sóknaraðilar krefjast viðurkenningar á að umrætt ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins sé ógilt. Ljóst má vera að þessar dómkröfur eru að hluta um sama efni. Síðari krafan gengur lengra en sú fyrri, því þar er krafist ógildingar nefndrar greinar erfðafestusamningsins. Fyrri krafan lýtur að viðurkenningu á að varnaraðila sé óheimilt að neyta tiltekinna heimilda sem greinin kveður á um. Sóknaraðilum hefði verið rétt að haga þessum kröfum á þann hátt að síðari krafan væri aðalkrafa en sú fyrri til vara. Þetta hafa þau ekki gert en hafa þvert á móti við flutning málsins fyrir Hæstarétti ítrekað þá afstöðu sína að um báðar kröfurnar verði dæmt samhliða. Þar sem ekki verður séð að unnt geti verið að verða við báðum þessum kröfum, svo sem sóknaraðilar krefjast, og ekki getur átt undir dómstólinn að velja um hvora kröfuna eigi að dæma, er óhjákvæmilegt að staðfesta hinn kærða úrskurð um frávísun beggja þessara kröfuliða frá héraðsdómi. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Ari Axel Jónsson og Hólmfríður G. Þorleifsdóttir, greiði varnaraðila, Dalvíkurbyggð, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 202/2016
Kærumál Aðfarargerð Eignarnám
L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Hæstiréttur vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. M hefði fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum og hefði borið þann ágreining undir dómstóla. Þar sem heimild L hf. til eignarnáms væri ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar væri að vænta innan skamms var kröfu L hf. hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að nánar greind landsréttindi í landi Landakots áVatnsleysuströnd yrðu tekin úr vörslum varnaraðila með beinni aðfarargerð ogfengin sér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefsthann kærumálskostnaðarVarnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarer staðfest sú niðurstaða að aðfararbeiðni sóknaraðila fullnægi þeim skilyrðum,sem gerð eru til forms slíkrar beiðni í 1. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 78. gr.laga nr. 90/1989.Eins og greinir í úrskurðinum gerirsóknaraðili kröfu um að sér verði fengin umráð áðurgreindra landsréttinda meðbeinni aðfarargerð á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24.febrúar 2014 þar sem sóknaraðila var heimilað með vísan til raforkulaga nr.65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu, svonefndrarSuðurnesjalínu, um land jarðarinnar Landakots sem er í eigu varnaraðila. Erkrafa sóknaraðila jafnframt byggð á úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta 30.júlí 2015 um hæfilegar bætur fyrir eignarréttindin til handa varnaraðila. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989verða þau réttindi gerðarbeiðanda, sem hann tjáir sig eiga, að vera svo ljós aðsönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður eftir 83. gr.laganna. Þótt svo sé fyrir mælt í 60. gr. stjórnarskrárinnar, að enginn getikomið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði í bráð með því að skjóta málinu til dóms,hefur varnaraðili fært fyrir því rök, sem ekki verður augljóslega vísað á bug,að heimild sóknaraðila til eignarnáms þess, sem hér um ræðir, fái ekki staðistað lögum og borið þann ágreining undir dómstóla. Héraðsdómur í því máli varkveðinn upp 30. júní 2015 og hefur málinu verið áfrýjað til Hæstaréttar þar semfyrirhugað er að flytja það 20. apríl 2016. Sökum þess að heimild sóknaraðilatil eignarnáms er sem fyrr segir ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnardómstóla um lögmæti hennar er að vænta innan skamms verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Landsnet hf., greiði varnaraðila, Margréti Guðnadóttur,150.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016. Mál þetta, sem barst dóminum 10.nóvember 2015, var tekið til úrskurðar 18. febrúar 2016. Gerðarbeiðandi erLandsnet hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík. Gerðarþoli er Margrét Guðnadóttir, Rofabæ29, Reykjavík. Dómkröfur gerðarbeiðanda eru þærað eftirgreind landsréttindi verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslumgerðarþola og fengin gerðarbeiðanda: Samtals 1,9642 hektarar lands gerðarþola ílandi Landakots á Vatnsleysuströnd, landnr. 130865, sem gerðarbeiðanda varheimilað að taka eignarnámi með eignarnámsákvörðun iðnaðar- ogviðskiptaráðherra, dags. 24. febrúar 2014, undir 418 metra langt og 46 metrabreitt háspennulínubelti, samtals 27 metra langa og 6 metra breiða vegslóða og1 burðarmastur, sem nánar er afmarkað á fylgiskjali 3. Gerðarþoli krefst þess að aðfararbeiðni gerðarbeiðandaverði hafnað. Verði fallist á beiðni gerðarbeiðanda krefst gerðarþoli þess aðkveðið verði á um að málskot til Hæstaréttar fresti aðfarargerð á hendur honumþar til endanlegur dómur réttarins gengur. Þá gerir gerðarþoli kröfu ummálskostnað. I.Málsatvikeru þau að með beiðni 20. febrúar 2013 fór gerðarbeiðandi þess á leit viðatvinnuvega- og nýsköpunarráðherra að gerðarbeiðanda yrði heimilað að takaeignarnámi tiltekin réttindi í landi jarðarinnar Landakots, Vogum áVatnsleysuströnd, í þágu hluta Suðurnesjalínu 2, á grundvelli 23. gr.raforkulaga nr. 65/2003. Um er að ræða háspennulínu sem fyrirhugað er að reisamilli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar. Meðákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 var gerðarbeiðandaheimilað að „framkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu(Suðurnesjalínu 2) á landi undir 418 metra langt og tæplega 46 metra breittháspennulínubelti, samtals 27 metra langan og 6 metra breiðan vegslóða oga.m.k. 1 burðarmastur, samanber yfirlitskort af jörðinni Landakot í fylgiskjali1 við framlagða eignarnámsbeiðni, dags. 20. febrúar 2013. Eignarnámið erheimilað til ótímabundinna afnota fyrir Landsnet hf.“ Í þessu skyni skyldi kvöðverða þinglýst á jörðina. Með henni fylgdi að óheimilt væri að koma fyrirmannvirkjum á 46 metra breiðu belti undir og við línuna. Einnig var Landsnetiheimilað að leggja 27 metra langan vegslóða að línunni. Í kjölfar ákvörðunar ráðherra fórgerðarbeiðandi þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að meta til fjárendurgjald það sem gerðarbeiðandi skyldi greiða gerðarþola fyrir hineignarnumdu landsréttindi, sbr. 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms. Í úrskurði 30. júlí 2015 í máli nr. 6/2014 var það mat nefndarinnarað hæfilegar bætur vegna þess svæðis sem byggingarbann náði til væru einmilljón króna fyrir hvern hektara eða 1,9228 ha, samtals 1.922.800 kr. Einnigleit nefndin til þess að lagning línunnar væri til þess fallin að rýra verðmætistærra svæðis en eignarnámið og byggingarbann næði til, eða sem næmi 400metrum. Þannig kæmu til viðbótar bætur fyrir 354 metra breitt svæði (400 metrarað frádregnum 46 metrum vegna byggingarbannsins). Taldi nefndin hæfilegar bæturvera 4.333.930 kr. II. Gerðarbeiðandi byggir á því aðsamkvæmt 13. gr. laga nr. 11/1973 um eignarnám geti eignarnemi, þegar matliggur fyrir, tekið umráð eignarnumins verðmætis gegn greiðslu matsfjárhæðar ogkostnaðar af mati. Með bréfi lögmanns gerðarbeiðanda 18. ágúst 2015 tillögmanns gerðarþola hafi verið óskað eftir upplýsingum um reikningsnúmer vegnagreiðslu eignarnámsbóta og kostnaðar. Í bréfi lögmanns gerðarþola 25. ágúst2015 hafi komið fram að gerðarþoli myndi ekki veita gerðarbeiðanda umráð hinseignarnumda lands nema þar til bærir aðilar heimiliðu aðför, sbr. 13. gr. laganr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Afstaða gerðarþola sé sú að afhenda ekkihið eignarnumda land fyrr en niðurstaða liggi fyrir í dómsmáli sem gerðarþolihefur höfðað á hendur gerðarbeiðanda um ógildingu eignarnámsákvörðunarráðherra. Með dómi 30. júní 2015 hafi héraðsdómur hafnað kröfum gerðarþola umógildingu eignarnámsins. Dóminum hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar en þaðfresti á engan hátt réttaráhrifum eignarnámsins. Gerðarbeiðandi þurfi að fá hiðeignarnumda land sem fyrst, enda hafi hann fengið útgefið framkvæmdaleyfi íöllum sveitarfélögum á línuleiðinni. Gerðarbeiðandi kveðst hafagreitt inn á geymslureikning samkvæmt heimild í lögum nr. 9/1978, en í 1. gr.laganna segir að hver sá sem eigi að inna af hendi peningagreiðslu en fái ekkigreitt kröfueiganda vegna aðstæðna eða atvika sem kröfueigandi beri ábyrgð ágeti fullnægt greiðsluskyldu sinni með því að greiða skuldina á geymslureikningí viðskiptabanka eða sparisjóði. Gerðarbeiðandi byggir á því aðenginn ágreiningur sé um það að lögformleg heimild gerðarbeiðanda liggi fyrir.Afstaða gerðarþola sé engu að síður sú að andlagið verði ekki afhentgerðarbeiðanda nema með beinni aðfarargerð. Gerðarbeiðanda sé því nauðugur einnsá kostur að krefjast úrskurðar um að umrædd réttindi verði tekin með beinniaðfarargerð úr vörslu gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda. Ekki verði séð aðneinar varnir geti komið sem hindri rétt gerðarbeiðanda. III.Gerðarþoli byggir á því í greinargerð sinni að hvorki form- néefnisskilyrði fyrir aðfararbeiðninni séu uppfyllt. Um skort á formskilyrðumvísar gerðarþoli til 10. gr. laga nr. 90/1989um aðför, þar sem m.a. séu fyrirmælium að í aðfararbeiðni skuli koma fram, svoekki verði um villst, við hverja heimild hún styðst. Í aðfararbeiðni sé hvergiað finna tilvísun til þeirra lagaheimilda sem gerðarbeiðandi styður beiðni sínavið. Ekki sé að finna eina einustu tilvísun til laga um aðför. Gerðarþoli eigiþví mjög örðugt með að setja fram varnir sínar. Telur gerðarþoli hafið yfirvafa að aðfararbeiðni málsins fullnægi ekki skilyrðum 10. gr. laga um aðför,sbr. og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar afþessari ástæðu beri að hafna beiðni gerðarbeiðanda. Gerðarþoli byggir jafnframt á því að framsetning kröfugerðargerðarbeiðanda uppfylli ekki áskilnað 72. gr. aðfararlaga, sbr. 1. mgr. 78. gr.laganna. Af ákvæðunum leiði að krafa gerðarbeiðanda um beina aðför verði aðvera í þeim búningi að þess sé krafist að „sýslumaður“ taki umráð af gerðarþola,enda standi ekki heimild í tilvitnuðum ákvæðum til annars. Krafa gerðarbeiðandasé hins vegar á þá leið að krafist er dómsúrskurðar um að tiltekinlandsréttindi verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþola ogfengin gerðarbeiðanda, án þess að tilgreint sé hverjum eigi að fela framkvæmdaðfararbeiðninnar. Slík krafa uppfylli sýnilega ekki fyrirmæli d-liðar 80. gr.laga nr. 91/1991, þar sem mælt sé fyrir um skýrleika krafna. Með vísan til framangreinds telur gerðarþoli ljóst að stórkostlegirformgallar séu á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda og gerðarþola sé ómögulegt að verjast málatilbúnaði gerðarbeiðanda ogundirbúa efnislegar varnir. Framsetningaðfararbeiðninnar fullnægi auk þess ekki réttarfarskröfumeinkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. d- og f-lið 1. mgr.80 gr. laga um meðferð einkamála, sbr. og 1. mgr. 84. gr. aðfararlaga. Telur gerðarþoli að af þessum sökum verði ekki hjá þvíkomist að hafna beiðni gerðarbeiðanda í heild sinni á grundvelli 1. mgr. 10.gr., 13. gr. og 78. gr. aðfararlaga. Að öðrum kosti gefist gerðarþola ekkisanngjarn kostur á að verjast beiðninni. Gerðarþoli telur að hvað sem formgöllum líði sé ekki unnt aðfallast á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda á meðan verulegur vafi leiki á umlagagrundvöll þeirrar framkvæmdar er liggi beiðninni að baki. Gerðarþoli vísartil þess að hann hafi skotið eftirfarandi ágreiningsefnum er varða framkvæmdinatil dómstóla: 1) Dómum HéraðsdómsReykjavíkur frá 30. júní 2015 í málum nr. E-2012/2014, E-2073/2014, E-2624/2014og E-2625/2014, um lögmæti ákvarðanaatvinnuvega- og nýsköpunar­ráðuneytisins frá 24. febrúar 2014 um eignarnám ájörðum gerðarþola, hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnum 7.ágúst 2015, sbr. mál nr. 511/2015, 512/2015, 513/2015 og 541/2015. Gagnaöflunmálsins í Hæstarétti sé lokið og bíði málið munnlegs málflutnings. 2) DómiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 21. október 2015 í máli nr. E-1051/2014 um lögmætiákvörðunar Orkustofnunar frá 5. desember 2013 hafi verið áfrýjað tilHæstaréttar með áfrýjunarstefnu 30. nóvember 2015, sbr. mál nr. 706/2015.Ákvörðunin varði leyfisveitingu Orkustofnunar til handa gerðarbeiðanda til aðreisa og reka Suðurnesjalínu 2. Gerðarþoli hafi skilað Hæstarétti greinargerðsinni 13. janúar sl. 3) Ákvörðun Sveitarfélagsins Voga frá 25. febrúar 2015 umað veita gerðarbeiðanda framkvæmdaleyfi vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 hafiverið borin undir Héraðsdóm Reykjaness með réttarstefnu, dags. 3. nóvember2015. Fallist hafi verið á að málið sæti flýtimeðferð á grundvelli 1. mgr. 123.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Auk framangreindra mála séu rekin mál ástjórnsýslustigi fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála um lögmætiútgefinna framkvæmdaleyfa í Hafnarfjarðarbæ, Sveitarfélaginu Vogum,Grindavíkurbæ og Reykjanesbæ, bæði af hálfu gerðarþola og annarra hagsmunaðila.Að mati gerðarþola er ótækt aðgerðarbeiðanda verði veitt umráð lands meðan dómstólar og úrskurðarnefndir hafatil umfjöllunar lögmæti eignarnáms, framkvæmdaleyfis og ákvörðunarOrkustofnunar. Gerðarþolisegir að mál þessi varði öll kjarnaatriði eignarréttarákvæðis stjórnar­skrárinnarum almenningsþörf og meðalhóf. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnar­skrárinnar og1. gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, sé eignarrétturinn friðhelgur. Gerðarþoli telur framangreindarákvarðanir haldnar verulegum form- og efnisannmarka og óhjákvæmilegt sé aðfella þær úr gildi. Af þessum sökum sé afar brýnt að fá úrlausn dómstóla um þaðhvort umrædd framkvæmd, sem skerði eignarréttindi hans, hafi sætt lögmætuundirbúnings­ferli og hvíli á lögmætum grunni. Það hljóti að vera réttur hansað fá niðurstöðu um slíkt áður en gerðarbeiðandi fái umráð og hefjist handa viðóafturkræfar framkvæmdir á eignarlandi hans. Sú staða gæti komið upp aðdómstólar myndu komast að þeirri niðurstöðu að framangreindar ákvarðanir séureistar á ólögmætum grundvelli en að óafturkræft jarðrask væri þá þegaryfirstaðið á landi gerðarþola. Þábyggir gerðarþoli á því að skilvirkur aðgangur að dómstólum og réttur tilraunhæfrar endurskoðunar á úrskurðum stjórnvalda njóti einnigstjórnarskrárverndar og verndar mannréttindasáttmálans, sbr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmálans. Gerðarþoli eigi rétt á þvíað fá úrlausn dómstóla um lögmæti framangreindra ákvarðana. Að öðrum kosti verði að engu gerð þauréttindi gerðarþola að geta leitað til dómstóla til þess að fá skorið úr umlögmæti íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana sem að honum beinast. Ekki sé heldurútilokað að í áðurnefndum dómsmálum muni dómendur vilja ganga á vettvang tilþess að skoða aðstæður. Mikilvægt sé að vettvangsgöngur fari fram áður enóafturkræf spjöll séu unnin á landinu. Auk þessa fáistekki séð að það myndi vera gerðarbeiðanda íþyngjandi að þurfa að bíðaniðurstöðu dómstóla og stjórnvalda um framangreind álitaefni. Í þessu sambandi bendir gerðarþoli á aðundirbúningur að lagningu Suðurnesjalínu 2 hafi staðið yfir í langan tíma, eðaallt frá árinu 2007. Álit Skipulagsstofnunar vegna framkvæmdarinnar hafi legiðfyrir í september 2009, en gerðarbeiðandi hafi þó ekki hafið samningaviðræðurvið gerðarþola fyrr en á árinu 2011. Seint á árinu 2012 og snemma árs 2013 hafigerðarbeiðandi sótt um leyfi til Orkustofnunar og heimild til eignarnáms.Athafnir gerðarbeiðanda sjálfs bendi því ekki til að nauðsyn standi til þess aðhann fái umráð landsins nokkrum vikum eða mánuðum áður en dómstólar komast aðniðurstöðu um lögmæti áformanna. Samkvæmt framanrituðu telur gerðarþoli það íandstöðu við eignarréttar­ákvæði stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglurstjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar að veita gerðarbeiðanda umráð landsins. Afþeim sökum sé óhjákvæmilegt annað en að synja aðfararbeiðninni með vísan tilþess að varhugavert sé að hún fari fram í skilningi 3. mgr. 83. gr.aðfararlaga.Um lagarök vísar gerðarþoli til 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1.gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Þá vísast, eftir því sem við á, til ákvæða laga nr. 90/1989 um aðför og laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Krafa gerðarþola um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. IV. Í máli þessu byggir gerðarþoli áþví að ekki séu fyrir hendi formskilyrði til að fallast á kröfu gerðarbeiðanda.Í aðfararbeiðni gerðarbeiðanda kemur skýrt fram hvers er krafist meðaðfarargerð og fullnægir kröfugerð gerðarbeiðanda formskilyrðum 1. mgr. 10. gr.laga nr. 90/1989 um aðför. Í aðfararbeiðninni er um heimild til aðfarargerðarvísað til sérreglu 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, sem kveðurá um heimild til að beita beinni aðfarargerð, og í kröfugerð gerðarbeiðandakemur skýrt fram að krafist er „beinnar aðfarargerðar“. Að þessu virtu og þarsem gerðarþoli virðist ekki hafa átt í vandræðum með að taka til varna í málinuleiðir sá annmarki á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda að vísa ekki til ákvæða ílögum nr. 90/1989 ekki til þess að kröfu gerðarbeiðanda verði hafnað. Samkvæmt1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 verður krafa gerðarbeiðanda að vera svo ljósað hægt sé að sanna réttindi hans með þeim gögnum sem verður aflað samkvæmt 83.gr. laganna, þ.e. með sýnilegum sönnunargögnum. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr.laganna skal að jafnaði hafna aðfararbeiðni ef varhugavert verður talið aðgerðin nái fram að ganga. Þannig veldur vafi um réttmæti kröfu gerðarbeiðandaþví að synja ber um aðför. Gerðarbeiðandireisir kröfu sína á ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá 24. febrúar 2014,þar sem heimilað var að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu álandi gerðarþola, og úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 6/2014 þarsem metnar voru bætur til gerðarþola. Ágreiningur er um téða ákvörðun ráðherra.Einnig er ágreiningur um lögmæti ákvörðunar Orkustofnunar frá 5. desember 2013til handa gerðarbeiðanda til að reisa og reka Suðurnesjalínu 2 og einnig umákvörðun Sveitarfélagsins Voga frá 25. febrúar 2015 um að veita gerðarbeiðandaframkvæmdaleyfi vegna lagningar línunnar. Úr þessum ágreiningi verður ekkileyst í aðfararmáli þessu. Að mati dómsins er að svo stöddu varhugavert aðfallast á kröfu gerðarbeiðanda, sem myndi hafa í för með sér óafturkræfumhverfisáhrif, meðan ekki hefur verið endanlega leyst úr ágreiningi um framangreindarákvarðanir fyrir dómstólum. Af þessu, sem og e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr.91/1991, leiðir að ekki er ástæða til að fjalla um þær málsástæður sem tefltvar fram af hálfu gerðarþola við munnlegan flutning málsins til viðbótar þvísem fram kemur í greinargerð gerðarþola, um að krafa gerðarbeiðanda gangi munlengra en leiða má af ákvörðun ráðherra frá 24. febrúar 2014. Meðvísan til framangreinds er kröfu gerðarbeiðanda um aðför hafnað. Samkvæmt1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr.laga nr. 90/1989, verður gerðarbeiðanda gert að greiða gerðarþola málskostnað.Við ákvörðun málskostnaðar verður litið til þess að vinna lögmanns gerðarþola íþessu máli nýtist jafnframt í málum nr.A-352/2015, A-353/2015 og A-354/2015. Er málskostnaður hæfilega ákveðinn 65.000krónur til gerðarþola. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Hafnað er kröfu gerðarbeiðanda,Landsnets hf., um að eftirgreind landsréttindi verði tekin með beinniaðfarargerð úr vörslum gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda: Samtals 1,9642hektarar lands gerðarþola í landi Landakots á Vatnsleysuströnd, landnr. 130865,sem gerðarbeiðanda var heimilað að taka eignarnámi með eignarnámsákvörðuniðnaðar- og viðskiptaráðherra, dags. 24. febrúar 2014, undir 418 metra langt og46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 27 metra langa og 6 metra breiðavegslóða og 1 burðarmastur, sem nánar er afmarkað á fylgiskjali 3. Gerðarbeiðandi greiðigerðarþola, Margréti Guðnadóttur, 65.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 317/2017
Kærumál Útburðargerð Lóðarréttindi Málsástæða
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu G um að fá gróðurhús í eigu S borið út af lóð hans með beinni aðfarargerð. Hafði S lagt fram í málinu gögn sem bentu til þess að hún ætti lóðarréttindi á umræddri lóð. Var því ekki talið að réttur G til að hafa einn umráð lóðarinnar væri svo skýr að fallast mætti á kröfu hans, sbr. 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands2. maí 2017, þar sem hafnað var kröfu, sem gerð var í þágu sóknaraðila um „að gróðurhúsmeð fastanúmerið 221-0848 verði fjarlægt af fasteign í eigu umbjóðanda míns semer lóð nr. 2 við Varmahlíð 810 Hveragerði“. Um kæruheimild vísar sóknaraðilitil 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Hann krefst þess „að gróðurhúsvarnaraðila með fastanúmerið 221-0848 verði fjarlægt af lóð sóknaraðila,Varmahlíð 2, Hveragerði“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Af málatilbúnaði sóknaraðila fyrir héraðsdómi, svo og kæru hans tilHæstaréttar og greinargerð þar sem meðal annars er vísað til fyrrgreindrarkæruheimildar, er ljóst að þrátt fyrir orðalag dómkrafna hans á báðum dómstigumleiti hann með máli þessu heimildar til að fá áðurnefnt gróðurhús í eiguvarnaraðila borið út af lóð sinni að Varmahlíð 2 í Hveragerði með beinniaðfarargerð. Fyrir Hæstarétti heldur sóknaraðili fram málsástæðum, sem hann barekki fyrir sig í héraði og lúta einkum að því að gróðurhúsi þessu hafi aldreifylgt sjálfstæð lóðarréttindi að Varmahlíð 2, enda hafi annars vegargróðurhúsið og hins vegar önnur mannvirki á lóðinni ásamt henni sem slíkrikomist á árunum 2006 og 2007 fyrir nánar tilgreind mistök hvort á sína hendi.Samkvæmt 2. mgr. 163. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og 84. gr. laga nr. 90/1989 verður þessum málsástæðum ekki komið aðfyrir Hæstarétti. Að því gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísantil forsendna hans.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Guðbjartur Jónsson, greiðivarnaraðila, Sigríði Ragnhildi Helgadóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðs­dómsSuður­lands 2. maí 2017. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 4.apríl 2017, barst dóminum 29.nóvember 2016 og var málið þingfest 10. janúar 2017. Sóknaraðili, héreftir gerðarbeiðandi, er Guðbjartur Jónsson, kt. [...], Þelamörk 46,Hveragerði. Varnaraðili, hér eftir gerðarþoli, erSigríður Ragnhildur Helgadóttir, kt. [...], Valsheiði 7, Hveragerði. Dómkröfur gerðarbeiðanda erusvohljóðandi: „Hér með er fyrir hönd Guðbjarts Jónssonar krafist dómsúrskurðarþess efnis að gróðurhús með fastanúmerið 221-0848 verði fjarlægt af fasteign íeigu umbjóðanda míns sem er lóð nr. 2 við Varmahlíð 810 Hveragerði, nánartiltekið er um að ræða íbúð, ásamt bílskúr og geymslu með fastanúmerið221-0845. Matshlutur umbjóðanda míns er 01-01-01, 02 0101 og 02 0102.Landsnúmer er 171541 ásamt leigulóðarréttindum og öllu sem fylgir og fylgjaber. Hlutfall eigna er 100%.“ Ekki er getið um málskostnaðarkröfu íaðfararbeiðni, en við munnlegan flutning málsins var höfð uppi slík krafa afhálfu gerðarbeiðanda, auk þess að tillit yrði tekið til virðisaukaskatts og varþví ekki mótmælt af hálfu gerðarþola að hún kæmist að. Þá krefst gerðarbeiðandiþess að gerðin fari fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola. Af hálfu gerðarþola er þess krafistað öllum kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað og að gerðarþoli verði sýknaður aföllum kröfum gerðarbeiðanda. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendigerðarbeiðanda að skaðlausu, auk virðisaukaskatts. Þá krefst gerðarþoli þess aðverði fallist á kröfur gerðarbeiðanda þá verði ákveðið að málskot frestiframkvæmd úrskurðar og það komi fram í úrskurðarorði. Við aðalmeðferð gaf gerðarbeiðandiskýrslu. Málavextir Samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsinsog málatilbúnaði aðila er gerðarbeiðandi eigandi fasteignarinnar Varmahlíð 2 íHveragerði. Segir í veðbókarvottorði að um sé að ræða fasteignanúmerið221-0845, og er lýsingin sú að um sé að ræða íbúð 01-0101 og bílskúr 02-0101. Fyrirliggur lóðarleigusamningur dags. 6. ágúst 1999 þar sem dánarbúi GuðmundarPálssonar er leigð umrædd lóð sem sögð er 1.411 fermetrar til 50 ára. Segirjafnframt að úr gildi sé fallinn eldri lóðarleigusamningur um sömu lóð.Jafnframt liggur fyrir samningur milli dánarbús Guðmundar Pálssonar ogHveragerðisbæjar 7. júlí 1999, um að lóðarhafi samþykki að láta eftir 141,6fermetra undir göngustíg meðfram lóðinni. Framhefur verið lagður eldri lóðarleigusamningur þar sem Guðmundi Pálssyni varleigð lóðin nr. 30 við Varmahlíð í Hveragerði, dags. 15. mars 1961. Er lóðinsögð 1.100 fermetrar og er ekki ágreiningur í málinu um að þetta sé sama lóðin. Þáhefur verið lagt fram afsal, dags. 24. mars 2015, þar sem Ívar Yan Cherkasov.Þelamörk 46, Hveragerði, selur og afsalar gerðarbeiðanda fasteignina Varmahlíð2 í Hveragerði. Segir í afsalinu að um sé að ræða fasteignina Varmahlíð 2,fasteignarnúmer 221-0845, matshlutur 01-01-01, 02 0101 og 02 0102. Landnúmer171541, ásamt leigulóðarréttindum og öllu sem fylgir og fylgja ber. Segirekkert í afsalinu um gróðurhús eða einhver réttindi sem gerðarþoli kunni aðeiga á lóðinni. Einnighefur verið lagt fram í málinu afsal, dags. 9. júlí 2012, þar sem RóbertPálsson, Fílshólum [sic.] 5 í Reykjavík, selur og afsalar eignarhluta sínum ílóðarréttindum í lóðinni nr. 2 við Varmahlíð í Hveragerði, ásamt gróðurhúsi semá lóðinni er staðsett, til gerðarþola. Er í skjalinu að engu getið um önnurmannvirki á lóðinni eða gerðarbeiðanda í máli þessu. Framhefur verið lagður álagningarseðill fasteignagjalda í Hveragerði fyrir árið2016 þar sem fasteignagjöld eru lögð á gerðarþola vegna nefnds gróðurhúss.Nánar tiltekið er fasteignamat gróðurhússins sagt 550.000 kr., lóðarhlutamat459.000 kr. og fasteignamat alls 1.009.000 kr. Eru álögð gjöld sundurliðuð ífasteignaskatt á íbúðarhúsnæði, lóðarleigu A flokk, fráveitugjald A flokk ogvatnsskatt A flokk, en ekkert innheimt fyrir sorphreinsigjald ogsorpurðunargjald. Eru samanlögð fasteignagjöldin að fjárhæð kr. 12.965 kr. Þá hefur jafnframt verið lagt framveðbókarvottorð vegna gróðurhússins að Varmahlíð 2 í Hveragerði,fasteignarnúmer 221-0848 og lýsing gróðurhús 05-0101. Er gerðarþoli þinglýstureigandi samkvæmt vottorðinu. Er gerðarþoli jafnframt eigandi gróðurhússinssamkvæmt framlögðum fasteignamatsupplýsingum úr gjaldendaskrá ÞjóðskrárÍslands. Málsástæðurog lagarök gerðarbeiðanda Gerðarbeiðandi vísar til þess að hann sé eigandi fasteigna á umræddri lóð,en þar sé einnig margnefnt gróðurhús í eigu gerðarþola. Gróðurhúsið hafi áðurverið í eigu Íbúðalánasjóðs sem hafi eignast það á uppboði á árunum 2006/2006. Samkvæmt framangreindumlóðarleigusamningi 6. ágúst 1999 milli dánarbús Guðmundar Pálssonar ogHveragerðisbæjar sé leigutaka eingöngu heimilt að selja og veðsetja leiguréttsinn að lóðinni í heild ásamt þeim húsum og mannvirkjum sem á henni verði gerð. Hafi gerðarbeiðandi öðlast sinnrétt með afsali 24. mars 2015 og gróðurhúsið ekki fylgt með í kaupunum. Hafi málaleitan gerðarbeiðandagagnvart gerðarþola engu skilað og sé því nauðsyn að fá dómsúrskurð þess efnisað gróðurhúsið verði fjarlægt. Vísar gerðarbeiðandi til 1. mgr.6. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, sbr. 11., 12. og 13. gr.laga nr. 90/1989 um „Aðför, kyrrsetningu og lögbann“ sbr. einkum þó 72., 78. og83. gr. laganna. Málsástæður og lagarök gerðarþola Gerðarþoli vísar til þess að í málinu fari kröfur gerðarbeiðanda ekki samanvið framlögð gögn og málsástæður og forsendur eins og þær séu reifaðar íaðfararbeiðni. Þannig sé um að ræða beina rangfærslu í tilvitnun gerðarbeiðandatil 7. gr. lóðarleigusamnings þar sem gerðarbeiðandi hafi skotið inn orðinu „eingöngu“sem ekki sé þar að finna. Þá sé það rangt að Íbúðalánasjóður hafi einhvern tímaátt gróðurhúsið. Þá blasi það við að rangt sé að gerðarbeiðandi sé einn eigandiað lóðarréttindum að Varmahlíð 2 í Hveragerði. Kveður gerðarþoli að áður hafi einnog sami eigandi verið að öllum mannvirkjum á umræddri lóð. Það hafi svo breystog hafi gerðarþoli eignast gróðurhúsið með lóðarréttindum á árinu 2012, engerðarbeiðandi hafi eignast íbúðarhúsið með tilheyrandi lóðarréttindum á árinu2015. Við kaup gerðarbeiðanda hafi öll gögn legið fyrir og sé ljóst að hanngeti ekki eignast ríkari rétt en viðsemjandi hans hafi átt. Þetta sé í samræmivið meginreglur eignarréttarins og hafi gerðarbeiðandi ekki sýnt fram á að hannsé einn eigandi lóðarréttinda að Varmahlíð 2. Gerðarþoli kveður gerðarbeiðandabyggja á því að gerðarþoli hafi með ólögmætum hætti aftrað gerðarbeiðanda aðnjóta þeirra réttinda sem hann telji sig eiga með því að öll lóðin sé hans eignog að á lóðinni sé gróðurhús gerðarþola án lóðarréttinda. Sé ljóst að um sé aðræða rangfærslur settar fram í því skyni að villa um fyrir dóminum. Þá virðistsem málatilbúnaður gerðarbeiðanda sé með það að augnamiði að afla gerðarbeiðandaólögmæts ávinnings á kostnað gerðarþola og að reyna að hrekja gerðarþola ábrott með það húsnæði sem hann hafi keypt á löglegan hátt. Til að slík aðför megi fram faraverði gerðarbeiðandi að sýna fram á algjörlega ljós réttindi og ótvíræð. Vísar gerðarþoli til laga nr.90/1989 um aðför, einkum 78., 3. mgr. 83. gr. og 84. gr. Þá vísar gerðarþolitil laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, 130. gr. og a og c liði 1. mgr. 131.gr., sem og laga nr. 50/1988 að því er varðar virðisaukaskatt. Forsendurog niðurstaða Það er álit dómsins að dómkröfur gerðarbeiðanda séu ekki svo glöggar sembest mætti vera sbr. 72., 73. og 78. gr. laga nr. 90/1989, sbr. d lið 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991. Eins og málið er vaxið þykir þó rétt að kveða uppúrskurð um efni þess. Fyrir liggur að gerðarbeiðandi er eigandi mannvirkja á umræddri lóð og erjafnóumdeilt að gerðarþoli er eigandi gróðurhússins sem stendur á lóðinni. Til að fallast megi á kröfurgerðarbeiðanda verður málatilbúnaður hans að fullnægja skýrleikakröfum 78. gr.laga nr. 90/1989, en samkvæmt ákvæðinu verða réttindi hans að vera svo „ljós, að sönnur verði færðar fyrir þeim meðgögnum, sem aflað verður skv. 83. gr.“ Í málinu hafa verið lögð framgögn sem benda til þess að gerðarþoli eigi lóðarréttindi á lóðinni nr. 2 viðVarmahlíð í Hveragerði, en þar er einkum um að ræða afsal til hennar þar semafsalað er m.a. lóðarréttindum, sem og álagningarseðill fasteignagjalda þar semá gerðarþola eru lögð fasteignagjöld m.a. vegna lóðarleigu, en ekkert liggurfyrir um að óheimilt sé að fleiri en einn megi eiga lóðarréttindi á nefndrilóð. Hafði afsali gerðarþola verið þinglýst þegar gerðarbeiðandi fékk sinnieign afsalað þann 24. mars 2015. Að þessu virtu verður ekkifallist á að réttur gerðarbeiðanda til þess að hafa einn umráð lóðarinnar sésvo skýr að fallast megi á kröfur hans í málinu, sbr. 78. gr. laga nr. 90/1989og verður því að synja kröfum gerðarbeiðanda í málinu. Að þessari niðurstöðu fenginnier rétt að gerðarbeiðandi greiði gerðarþola málskostnað og er hann hæfilega ákveðinn549.420 kr. Sigurður G. Gíslasonhéraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Kröfum gerðarbeiðanda, GuðbjartsJónssonar, er hafnað. Gerðarbeiðandi greiðigerðarþola, Sigríði Ragnhildi Helgadóttur, 549.420 kr. í málskostnað.
Mál nr. 42/2017
Fasteign Lóðarréttindi Umferðarréttur Þinglýsing Grandleysi Lögbann
G ehf., sem var rétthafi lóðar að Græðisbraut 1 í Vestmannaeyjum krafðist þess að staðfest yrði lögbann sem sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum lagði við frekari framkvæmdum E ehf. við að girða af lóð að Heiðarvegi 10 í sama bæ, en lóðirnar lágu hvor að annarri á nánar tilgreindu svæði. Þá krafðist G ehf. jafnframt viðurkenningar á því að E ehf. væri óheimilt án leyfis að reisa girðingu við lóðarmörk þeirrar lóðar sem hindraði nýtingu umferðar- og bílastæðaréttinda G ehf. á lóðinni. Byggði G ehf. kröfu sína á því að hann hefði með óþinglýstum kaupsamningi við B ehf. 13. desember 2011, sem var grundvallaður á samkomulagi frá í ágúst sama ár, keypt tiltekin bílastæða- og umferðarréttindi á leigulóð B ehf. við Heiðarveg 10. Bar E ehf. því m.a. við í málinu að þinglýst réttindi sín á grundvelli afsals um kaup á Heiðarvegi 10 hefðu hrundið réttindum G ehf. samkvæmt kaupsamningnum á grundvelli 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, enda hefði félagið verið grandlaust um tilvist réttinda G ehf. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að G ehf. hefði sýnt fram á að félagið hefði öðlast hlutbundin réttindi yfir lóðinni að Heiðarvegi 10 með framvísun samkomulagsins og kaupsamningsins frá 2011. Að því er varðaði álitaefnið hvort réttur E ehf. samkvæmt þinglýstu afsali fengi hrundið eldra rétti G ehf. samkvæmt kaupsamningi sem ekki hefði verið þinglýst vísaði Hæstiréttur til þess að fyrirsvarsmaður E ehf. hefði við kaupin kynnt sér aðstæður á vettvangi ásamt því að kynna sér efni lóðarleigusamnings um lóðina. Þótt hvorki í lóðarleigusamningnum né meðfylgjandi uppdrætti hefði verið getið um réttindi G ehf. hefði hinu selda verið lýst í afsalinu sem nánar tilgreindri fasteign ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum. Þá hefðu ummerki á vettvangi með augljósum hætti gefið til kynna að réttur til bílastæða austan nýbyggingar að Græðisbraut 1 tilheyrði þriðja aðila og að sá nyti aðgengis að þeim um lóðina að Heiðarvegi 10, enda ekki um aðrar leiðir að ræða. Hefði þetta gefið fyrirsvarsmanni E ehf. sérstakt tilefni til að kynna sér nánar og ganga úr skugga um hvort til staðar væru óþinglýst bílastæða- og umferðarréttindi yfir lóðinni. Það hefði hann ekki gert og því gæti hann ekki talist grandlaus í skilningi 19. gr. þinglýsingalaga. Af því leiddi að þinglýstur réttur E ehf. fékk ekki hrundið eldri óþinglýstum rétti G ehf. Var talið að G ehf. hefði gert sennilegt í skilningi 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. að fyrirhugaðar framkvæmdir E ehf. myndu brjóta gegn lögvörðum hagsmunum sínum og þau fara forgörðum þyrfti félagið að bíða dóms um þau. Var lögbannið því staðfest. Að því virtu var jafnframt viðurkennt að E ehf. væri án samþykkis G ehf. óheimilt að reisa girðingu á mörkum lóðarinnar að Heiðarvegi 10, sem hindraði nýtingu G ehf. á réttindum félagsins yfir lóðinni samkvæmt kaupsamningi 13. desember 2011.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Þorgeir Örlygsson hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttirsettur hæstaréttardómari og Arnfríður Einarsdóttir landsréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2017. Hann krefst staðfestingará lögbanni sem sýslumaður lagði 21. desember 2015 við frekari framkvæmdum stefndavið að girða af lóðina að Heiðarvegi 10 í Vestmannaeyjum. Þá krefst hann viðurkenningará því að stefnda sé án leyfis óheimilt að reisa girðingu við lóðarmörkumræddrar fasteignar sem hindrar nýtingu umferðar- og bílastæðaréttindaáfrýjanda á lóðinni. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. ILóðirnar Græðisbraut 1 og Heiðarvegur10 í Vestmannaeyjum liggja hvor að annarri á svæði sem afmarkast af götunumGræðisbraut, Vesturvegi og Heiðarvegi þar í bæ. Stærð fyrrnefndu lóðarinnar er 2.407,4m² og er áfrýjandi rétthafi hennar samkvæmt leigusamningi við Vestmannaeyjabæ 12.desember 2011 en upphaflegur samningur um leigu lóðarinnar var gerður 9.desember 1964. Með samningnum 12. desember 2011 stækkaði lóðin um 1.316,2 m² einsog nánar greinir síðar, meðal annars vegna þess að við hana bættist hlutilóðarinnar að Heiðarvegi 10. Eigandi áfrýjanda er Steini og Olli ehf. Bifreiðastöð Vestmannaeyja hf. gerði27. september 1985 samning við Vestmannaeyjabæ um leigu lóðarinnar aðHeiðarvegi 10 sem endurnýjaður var 12. desember 2011. Með síðari samningnum minnkaðilóðin um 164,2 m² vegna stækkunar Græðisbrautar 1 og er stærð hennar eftir breytinguna702,1 m². Stefndi er núverandi rétthafi lóðarinnar að Heiðarvegi 10 og reisir hanntilkall sitt til hennar á afsali frá Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. en eins ognánar greinir síðar er ágreiningur um hvort það var gert í september eðaoktóber 2015. Í framhaldi af því að stefndi öðlaðistréttindi yfir lóðinni að Heiðarvegi 10 síðla árs 2015 hófst hann handa við að reisagirðingu við norður- og suðurhlið lóðarinnar. Mun girðingin hafa verið gerð úreinhvers konar steypustólpum, sem unnt var að fjarlægja, og var keðja á milliþeirra. Var girðingin eftir endilöngum lóðarmörkum á suður- og norðurhlið lóðarinnarað Heiðarvegi 10 en aðkoma að bílastæðum á austurmörkum lóðarinnar aðGræðisbraut 1 mun hafa verið möguleg þar sem girðing var ekki reist á mörkummilli lóðanna tveggja. Þá mun stefndi jafnframt hafa sett stólpa á miðja lóðHeiðarvegar 10 en þeir munu hafa verið fjarlægðir áður en áfrýjandi gerði kröfuum að lögbann yrði lagt á framkvæmdirnar. Í málinu greinir aðila á um hvortgirðingarframkvæmdir stefnda standi því í vegi að áfrýjandi fái notiðbílastæða- og umferðarréttar sem hann telur sig eiga á lóðinni. Tilkall sitttil þeirra réttinda reisir áfrýjandi í fyrsta lagi á samkomulagi sem gert var 31.ágúst 2011 milli Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf. sem rétthafa lóðarinnar aðHeiðarvegi 10 og Steina og Olla ehf. sem rétthafa lóðarinnar að Græðisbraut 1og í öðru lagi á kaupsamningi 13. desember 2011 milli áfrýjanda og BifreiðastöðvarVestmannaeyja ehf. en áfrýjandi leiðir rétt sinn til lóðarinnar að Græðisbraut1 frá Steina og Olla ehf. Í tölvubréfi til Steina og Olla ehf.7. desember 2015 lýsti fyrirsvarsmaður stefnda, Gísli Ingi Gunnarsson, því aðframkvæmdum hans á Heiðarvegi 10 væri að ljúka og myndi hann þá klára að girðaaf lóðina. Þá sótti stefndi um byggingarleyfi 11. desember 2015 tilVestmannaeyjabæjar þar sem hann óskaði eftir heimild til að girða af lóðina aðHeiðarvegi 10 með „1 meter steypustaurum og keðju á milli“. Kom þar jafnframtfram að girðingin yrði 40 sentímetrum frá mörkum við lóðina að Græðisbraut „samkvæmt byggingarreglugerð“. Af uppdrætti,sem fylgdi byggingarleyfisumsókninni og búið var að teikna inn á fyrirhugaðastaðsetningu girðingarinnar, verður ráðið að fyrirætlanir stefnda að girðaumhverfis lóðina að Heiðarvegi 10 hefðu í för með sér að lokað yrði fyriraðkomu að bílastæðum á lóðinni að Græðisbraut 1 frá Vesturvegi, auk þess semlokað yrði fyrir slíka aðkomu yfir lóðina að Heiðarvegi 10. Að kröfu áfrýjanda lagði sýslumaðurinní Vestmannaeyjum 21. desember 2015 lögbann við frekari framkvæmdum stefnda „viðafgirðingu lóðar hans“. Sama dag var umsóknstefnda um byggingarleyfi tekin fyrir hjá umhverfis- og skipulagsráðiVestmannaeyjabæjar en afgreiðslu hennar frestað og umsækjanda bent á „aðfjarlægja girðingar sem settar hafa verið í lóðarmörk þar til afgreiðsla erindisliggur fyrir.“ Þá mun stefndi eftir að lögbannið var lagt á hafa færtgirðinguna á suðurhlið lóðarinnar að Heiðarvegi 10 auk þess sem hann mun hafagirt lóðina af til austurs. Með ákvörðun sýslumanns 23. febrúar 2016 sem tekin var á grundvelli 32. laga nr. 31/1990um kyrrsetningu, lögbann o.fl. var stefnda gert að fjarlægja með öllugirðinguna á suðurhlið og girðingarframkvæmdir á austurhlið og færa burt aflóðinni. Í ákvörðuninni kemur einnig fram að umhverfis- og skipulagsráð hafihafnað umsókn stefnda um byggingarleyfi 18. janúar 2016 og gert honum aðfjarlægja þær girðingar sem settar hafi verið á lóðamörk án leyfis. Í héraði krafðist áfrýjandi þess ífyrsta lagi að umrætt lögbann yrði staðfest og í öðru lagi viðurkenningar á aðstefnda væri án leyfis óheimilt að reisa girðingu við lóðarmörk fasteignarinnarað Heiðarvegi 10 sem hindrar nýtingu umferðar- og bílastæðaréttinda áfrýjanda.Með héraðsdómi var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda. Dómkröfur hans hérfyrir dómi eru þær sömu og hann hafði uppi í héraði. IIForsaga máls þessa er sú að Steini ogOlli ehf. gerði sem kaupandi 31. ágúst 2011 samkomulag við BifreiðastöðVestmannaeyja ehf. sem seljanda um kaup á hluta lóðarinnar að Heiðarvegi 10. Ísamkomulaginu sagði að kaupin væru „vegna fyrirhugaðrar nýbyggingar á lóð viðGræðisbraut 1. Kaupandi kaupir hluta úr lóð sjá teikn. nr. 100 dagsett ágúst2011 af Heiðarvegi 10 fyrir nýbyggingu og sameiginleg afnot verða af bílastæðumaustan við nýbyggingu og sunnan við Toppinn. Gerðir verða nýirlóðarleigusamningar og kaupsamningur þar sem bílastæði austan við nýbyggingufylgja Græðisbraut 1 og bílastæði sunnan við Toppinn fylgja Toppnum.“ Fram komað kaupverðið væri 9.000.000 krónur. Samkomulagið undirritaði Magnús Sigurðssonfyrir hönd kaupanda og Guðmundur Karl Helgason af hálfu seljanda. Samkvæmt gögnum málsins lá fyrir viðgerð framangreinds samkomulags að ætlun Steina og Olla ehf. væri að reisanýbyggingu á Græðisbraut 1 sem búið var að leigja Húsasmiðjunni ehf. undirrekstur byggingarvöruverslunar og gekk það eftir. Á teikningunni sem vísað vartil í samkomulaginu voru í fyrsta lagi sýnd tíu bílastæði sérmerktHúsasmiðjunni ehf. við norðurenda lóðarinnar að Græðisbraut 1 meðframVesturvegi. Í öðru lagi voru sýnd níu sameiginleg bílastæði innan markaGræðisbrautar 1 austan nýbyggingarinnar og fast við hana, í þriðja lagi þrjúbílastæði á lóðinni að Heiðarvegi 10 meðfram Vesturvegi norðan Toppsinssérmerkt honum og í fjórða lagi átta sameiginleg bílastæði inni á lóðinni aðHeiðarvegi 10 við lóðarmörk sunnan Toppsins. Jafnframt var á teikningunni sýndaðkoma að hinum sameiginlegu bílastæðum frá Vesturvegi og Heiðarvegi. Með yfirlýsingu 13. september 2011staðfesti Guðmundur Karl Helgason að Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. hafi selt„Steina og Olla ehf. hluta úr lóð sinni og sameiginlegan aðgang að bílastæðum,vegna nýbyggingar að Græðisbraut 1“. Mun yfirlýsingin hafa verið gefin vegnasamþykktar umhverfis- og skipulagsráðs Vestmannaeyjabæjar á umsókn áfrýjanda umbyggingu verslunarhúsnæðis að Græðisbraut 1 og henni beint tilbyggingarfulltrúa bæjarins. Á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 14. september 2011var umsókn Steina og Olla ehf. um leyfi til að rífa atvinnuhúsnæði viðGræðisbraut 1 samþykkt og jafnframt tekin fyrir umsókn sama aðila „um leyfifyrir stækkun lóðar Græðisbraut 1 og byggingarleyfi fyrir verslunarhúsnæði“ ogsamþykkt að senda erindið í grenndarkynningu. Erindið var aftur tekið fyrir áfundi ráðsins 12. október 2011 og samþykkti ráðið á fundi 25. sama mánaðar aðbílastæði „verða áfram samnýtt. Samkvæmt samkomulagi Vestmannaeyjabæjar viðlóðarhafa Græðisbrautar 1, er lóðarhafa ekki heimilt að sérmerkja bílastæði inná lóð Græðisbrautar 1 ... Ráðið samþykkir erindið ... Öll merking bílastæðaskal unnin í samvinnu við umhverfis- og framkvæmdasvið.“Vestmannaeyjabær gerði eins og áðursegir nýja samninga um leigu lóðanna að Græðisbraut 1 og Heiðarvegi 10 þann 12.desember 2011 þar sem fram kom að lóðin að Græðisbraut stækkaði en lóðin aðHeiðarvegi minnkaði miðað við það sem upphaflega var. Í nýju samningunum varekki getið um áðurgreind sameiginleg bílastæði og umferðarrétt áfrýjanda álóðinni að Heiðarvegi 10, og á teikningum sem fylgdu hvorum samningi um sigvoru mörk lóðanna sýnd og stærðir þeirra tilgreindar en engin bílastæði sýnd. Degieftir gerð samninganna, 13. desember 2011, gerðu eins og áður segir áfrýjandisem kaupandi og Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. sem seljandi „kaupsamning umhluta úr lóð við Heiðarveg 10, Vestmannaeyjum ... Seljandi lofar að selja ogkaupendur lofa að kaupa hluta úr lóð við Heiðarveg 10 ... sjá teikningu númer100 dagsettri í ágúst 2011 af Heiðarvegi 10 ásamt samkomulagi dagsettu 31.ágúst 2011“ og var kaupverðið tilgreint 9.000.000 krónur. Afhending skyldi farafram við undirritun kaupsamnings og gagnkvæmur trúnaður ríkja milli aðila umsamninginn. Undir hann ritaði Ester S. Helgadóttir fyrir hönd kaupanda ogGuðmundur Karl Helgason fyrir seljanda. Kaupsamningi þessum var ekki þinglýst.Á árinu 2013 mun Símonía Helgadóttir,sem er systir áðurnefnds Guðmundar Karls Helgasonar, hafa keypt allt hlutafé íBifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. af honum, en 1. október 2015 undirritaði húntilkynningu til ríkisskattstjóra um úrsögn sína úr stjórn félagsins. Þann 25.september 2015 gerði Gísli Ingi Gunnarsson fyrir hönd stefnda tilboð í„fasteignina við Heiðarveg 10, Vestmannaeyjum, heildareignina, 201,5 fm.veitingahús ... ásamt sameign og lóðarréttindum sem fylgja eigninni ... Ég hefskoðað eignina og sætti mig við ástand hennar og einnig hef ég kynnt mérveðbókarvottorð hennar. Eignin skal vera laus til afnota fyrir tilboðsgjafaþann 05.10.2015.“ Tilboðið samþykkti Símonía fyrir hönd BifreiðastöðvarVestmannaeyja ehf. 28. september 2015.Með afsali sem eins og áður segir erdeilt um hvort gert var í september eða október 2015 seldi BifreiðastöðVestmannaeyja ehf. og afsalaði stefnda „fasteigninni að Heiðarvegi 10 ... ásamttilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum. Eignarhlutinn telst vera100% af heildareigninni ... Eigninni er afsalað í því ástandi sem hún er í ogafhent við undirritun afsals þessa. Kaupandi hefur kynnt sér ástand hennar ogsættir sig við það að öllu leyti.“ Í afsalinu var hvorki getið samkomulagsins31. ágúst 2011 né kaupsamningsins 13. desember sama ár og ekki var með öðrumhætti getið um sameiginleg bílastæði á lóðinni að Heiðarvegi 10 og umferðarréttað þeim. Efst í afsalinu kom fram að það hafi verið gert í Vestmannaeyjum 30.september 2015 en í undirskrift kom fram að það hafi verið gert í Reykjavík 5.október sama ár. Undir afsalið ritaði Símonía Helgadóttir fyrir hönd seljandaog Gísli Ingi Gunnarsson af hálfu kaupanda. Afsalið var móttekið tilþinglýsingar 13. október 2015 og fært í þinglýsingarbók degi síðar.IIIFyrir dómi kvaðst Símonía Helgadóttirhafa undirritað afsalið til stefnda varðandi Heiðarveg 10 þann 30. september2015 í Vestmannaeyjum eins og skjalið bæri með sér og hafi sér við gerð þess ekkiverið kunnugt um að áfrýjandi ætti bílastæða- og umferðarrétt á lóðinni. Íyfirlýsingu Símoníu 18. desember 2015 sagði að þegar „ég kaupi af Karli HelgasyniBifreiðastöð Vestmannaeyja er mér tjáð að ekkert skriflegt samkomulag sé umumferðarrétt um lóðina Heiðarveg 10 eða skriflegt samkomulag um bílastæði álóðinni ... og lóðin sé alfarið í eigu Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja.Miðvikudaginn 16. desember 2015 þá kemur Magnús Sigurðsson forsvarsmaður Steinaog Olla heim til mín ... og fer að segja mér það sé skriflegt samkomulag umeinhvern rétt þeirra til að nýta lóðina á Heiðarveg 10 í sína þágu, ekki gathann sýnt mér þetta samkomulag því hann hafði það ekki meðferðis og reyndimaðurinn minn að fá það hjá honum daginn eftir en þá var það heldur ekki hægtþví skjalið var að hans sögn í Reykjavík. Þetta er í fyrsta skipti sem ég heyriaf þess konar samkomulagi og hef ég aldrei séð neina slíka kvöð í neinumþinglýstum skjölum.“ Guðmundur Karl Helgason kvaðst hafaselt Símoníu allt hlutafé íBifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. á árinu 2013 og ekki muna hvort hann hafi þá sagthenni frá umferðarréttinum. Hann kvaðst ekki muna hvort hann hafi „sagt henniþað, trúlega sagt henni það að það hafi verið sameiginleg nýting á þessu, égþori bara ekki að fara með það, bara man það ekki alveg, ég hélt að það vissuallir að þetta væri sameiginlegt þarna, sameiginleg nýting.“ Aðspurður um hvortSímonía hafi unnið hjá honum og þekkt vel til á lóðinni kvað hann svo vera. „Jáhún vann allan tímann hjá mér sko.“Gísli Ingi Gunnarsson kvaðst fyrirdómi fyrst hafa frétt af umferðarréttinum eftir kaupin og þá líklega í nóvember2015. Sér hafi litist vel á lóðina og keypt hana. „Ég skoðaði lóðarleigusamningog það sem er þinglýst á eignina bara, eins og ég geri almennt þegar ég kaupifasteignir þá fer ég bara og skoða sem er þinglýst á eignirnar og hvaða lán égþyrfti að yfirtaka og svoleiðis, það var ekkert meira.“ Hann kvaðst engarupplýsingar hafa fengið frá seljandanum um hugsanleg réttindi þriðja aðila áeigninni. Spurður um hvort hann hafi eftir skoðun á vettvangi í tengslum viðkaupin séð ástæðu til að kanna nánar hvort um sameiginleg afnot af lóðinni gætiverið að ræða svaraði hann: „Nei, það er bara mjög skýrt eins og ég segi ég ferbara eftir þinglýstum skjölum og frá bæði bænum og kaupsamningum sem að erugerðir ... Ég kannaði lóðarleigusamning og áhvílandi lán og annað bara eins og égbara geri þegar ég kaupi fasteign ... Ég vissi hvar lóðar ... þegar þú færðlóðarleigusamning þá færðu teikninguna með sko, og það eru þau skjöl sem að égfékk í hendurnar ... ég skoðaði bara teikninguna og skoðaði bara lóðina ogkvaðirnar á eigninni og gekk síðan frá kaupunum á eigninni ég spáði ekkert íhvort að það hefði verið einhver áratuga saga eitthvað um annað sko, það erekki mitt að skoða sko.“ IVSamkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr.31/1990 er heimilt að leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfneinstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar, ef gerðarbeiðandi sannareða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum réttihans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni gera það, ogað réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verðihann knúinn til að bíða dóms um þau. Úrlausn þess hvort fram nái að ganga krafaáfrýjanda um staðfestingu lögbannsins 21. desember 2015 ræðst samkvæmt þessu afþví hvort þær athafnir stefnda sem um ræðir í málinu brjóti gegn lögvörðumrétti áfrýjanda og fullnægt sé að öðru leyti skilyrðum laga nr. 31/1990.Með kaupsamningnum 13. desember 2011sem byggði á samkomulaginu 31. ágúst sama ár keypti áfrýjandi af BifreiðastöðVestmannaeyja ehf. hluta lóðarinnar að Heiðarvegi 10 fyrir 9.000.000 krónur. Aftilvísun kaupsamningsins til samkomulagsins leiðir að áfrýjandi keypti hluta lóðarinnar„fyrir nýbyggingu og sameiginleg afnot verða af bílastæðum austan viðnýbyggingu og sunnan við Toppinn ... þar sem bílastæði austan við nýbyggingufylgja Græðisbraut 1 og bílastæði sunnan við Toppinn fylgja Toppnum.“ Meðframvísun samkomulagsins og kaupsamningsins hefur áfrýjandi sýnt fram á að hannhafi með þessum löggerningum öðlast hlutbundin réttindi yfir lóðinni aðHeiðarvegi 10. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinnmeðal annars á því að sá réttur sem hann öðlaðist yfir lóðinni að Heiðarvegi 10standi óhaggaður af ætluðum rétti stefnda, þar sem Símoníu Helgadóttur hafi umrættsinn skort heimild til að afsala lóðinni til stefnda ásamt tilheyrandi sameignog lóðarréttindum. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfestsú niðurstaða að afsalið sem hér um ræðir hafi Símonía undirritað fyrir hönd BifreiðastöðvarVestmannaeyja ehf. 30. september 2015 og haft til þess umboð stjórnarfélagsins. Að fenginni þessari niðurstöðu kemur næst til úrlausnar hvort rétturstefnda samkvæmt afsalinu fái samkvæmt 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978 hrundið eldra rétti áfrýjanda samkvæmt kaupsamningnum 13. desember 2011en á því eru varnir stefnda meðal annars reistar.Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. þinglýsingalagaer það meginregla að þinglýsa skal réttindum yfir fasteign til að þau haldigildi sínu gegn þeim sem reisa rétt sinn á samningum um eignina og gegnskuldheimtumönnum eiganda eða annars rétthafa að eign. Réttindi áfrýjanda yfirHeiðarvegi 10 samkvæmt kaupsamningnum 13. desember 2011 eru samkvæmt þessu umréttarvernd háð þinglýsingu, enda eiga ekki við um þau þær undantekningar semfram koma í 30. til 32. gr. þinglýsingalaga. Í 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalagakemur fram að samningur fái ekki hrundið eldri óþinglýstum rétti, sem umréttarvernd sé háður þinglýsingu, nema gögnum þessum sé þinglýst sjálfum, efþinglýsingar er þörf, enda sé rétthafi eftir samningi grandlaus um rétt þann erhrinda á. Með grandleysi í skilningi laganna er átt við að rétthafi eftirsamningi eða löggerningi hvorki þekki né eigi að þekkja hin óþinglýstu réttindi,sbr. 19. gr. laganna. Er þá miðað við tímamarkið þegar yngri rétthafi öðlaðistréttindi sín en ekki þegar hann þinglýsti rétti sínum. Réttur stefnda samkvæmtafsalinu 30. september 2015 er um réttarvernd háður þinglýsingu og er því skilyrði2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga fullnægt hvað afsalið varðar. Hins vegargreinir aðila á um hvort fullnægt sé því skilyrði lagagreinarinnar að fyrirsvarsmaðurstefnda hafi verið grandlaus um eldri rétt áfrýjanda samkvæmt kaupsamningnumþegar stefndi öðlaðist rétt sinn. Kaupsamninginn 13. desember 2011undirritaði Guðmundur Karl Helgason fyrir hönd seljandans, Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf. Framburður hans fyrir dómi um hvort hann hafi gert Símoníu Helgadóttur greinfyrir réttindum áfrýjanda yfir lóðinni að Heiðarvegi 10, þegar Símonía keyptiaf Guðmundi Karli allt hlutafé í bifreiðastöðinni á árinu 2013, var óljós. Þáverður ekki með óyggjandi hætti fullyrt um hver var vitneskja Símoníu umtilvist réttinda áfrýjanda.Án tillits til þess hvort Símonía Helgadóttirhafði vitneskju um bílastæða- og umferðarréttindi áfrýjanda, þegar hún afsalaðiHeiðarvegi 10 til stefnda, er fram komið að fyrirsvarsmaður hans, Gísli IngiGunnarsson, fór á vettvang í tengslum við afsalsgerðina og kynnti sér aðstæður þarásamt því að kynna sér efni lóðarleigusamningsins 12. desember 2011 umHeiðarveg 10. Þótt hvorki væri í þeim samningi né á meðfylgjandi uppdrættigetið bílastæða- og umferðarréttinda áfrýjanda er til þess að líta að íafsalinu 30. september 2015 var hinu selda lýst sem nánar tilgreindri fasteignásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum. Þá er og ljóst aðummerki á vettvangi gáfu með augljósum hætti til kynna að réttur til bílastæðaaustan nýbyggingarinnar að Græðisbraut 1 tilheyrði þriðja aðila og að sá nyti aðgengisað þeim um lóðina að Heiðarvegi 10, enda ekki um aðrar leiðir að ræða. Gafþetta fyrirsvarsmanninum sérstakt tilefni til að kynna sér nánar og ganga úrskugga um hvort til staðar væru óþinglýst bílastæða- og umferðarréttindi yfirlóðinni að Heiðarvegi 10. Það gerði hann ekki og getur því ekki talist grandlaus í skilningi 19. gr. þinglýsingalaga.Af því leiðir að þinglýstur réttur stefnda samkvæmt afsalinu 30. september 2015fær samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laganna ekki hrundið eldri óþinglýstum réttiáfrýjanda samkvæmt kaupsamningnum 13. desember 2011.Áður er lýst framkvæmdum stefnda viðað girða af lóðina að Heiðarvegi 10, frekari fyrirætlunum hans í þeim efnum ogúrskurði sýslumannsins í Vestmannaeyjum 21. desember 2015 um að leggja að kröfuáfrýjanda lögbann við frekari girðingarframkvæmdum. Í ljósi áforma stefnda íþeim efnum sem áður er lýst og að gættum þeim réttindum, sem áfrýjandi hefursamkvæmt framansögðu sýnt fram á að hann hafi öðlast yfir lóðinni að Heiðarvegi10, hefur áfrýjandi í skilningi 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 gert sennilegtað fyrirhugaðar framkvæmdir stefnda muni brjóta gegn lögvörðum hagsmunum hansog þau fara forgörðum þurfi hann að bíða dóms um þau. Verður lögbannið sem lagtvar á 21. desember 2015 því staðfest. Að þessu virtu verður einnig tekin tilgreina viðurkenningarkrafa áfrýjanda á þann hátt sem greinir í dómsorði. Eftir framangreindum úrslitum verðurstefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Staðfest er lögbann það semsýslumaðurinn í Vestmannaeyjum lagði 21. desember 2015 við frekari framkvæmdumstefnda, Eyja eigna ehf., við að girða af lóðina að Heiðarvegi 10 íVestmannaeyjum. Viðurkennt er að stefnda sé ánsamþykkis áfrýjanda, Græðisbrautar ehf., óheimilt að reisa girðingu á mörkumlóðarinnar að Heiðarvegi 10, sem hindrar nýtingu áfrýjanda á réttindum hansyfir lóðinni samkvæmt kaupsamningi 13. desember 2011. Stefndi greiði áfrýjanda samtals2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 4. janúar 2017. Mál þetta, sem tekið var til dóms aðlokinni aðalmeðferð þann 9. nóvember 2016, er höfðað með réttarstefnu birtri 5.janúar 2016. Stefnandi er Græðisbraut ehf., kt. [...],Tangagötu 10, Vestmannaeyjum. Stefndi er Eyja eignir ehf., kt.[...], Hafnarstræti 18, Reykjavík. Fyrirsvarsmaður stefnda er Gísli IngiGunnarsson, kt. [...]. Dómkröfur stefnanda eru: I. Að staðfest verði með dómi lögbann semsýslumaðurinn í Vestmannaeyjum lagði þann 21. desember 2015 við frekari framkvæmdumstefnda við afgirðingu lóðar hans að Heiðarvegi 10, Vestmannaeyjum. II. Að viðurkennt verði með dómi að stefndasé óheimilt að reisa girðingu við lóðarmörk fasteignarinnar við Heiðarvegi 10án leyfis, sem hindrar nýtingu á umferðar- og bílastæðaréttindum stefnanda. III. Að stefndi greiði stefnanda málskostnaðað skaðlausu að meðtöldum kostnaði við lögbannsgerð hinn 21. desember 2015.Stefndi krefst sýknu af öllum kröfumstefnanda og málskostnaðar.Fyrir upphaf aðalmeðferðar fór dómariá vettvang ásamt lögmönnum.Við aðalmeðferð gáfu skýrslur MagnúsSigurðsson framkvæmdastjóri stefnanda, Gísli Ingi Gunnarsson framkvæmdastjóristefnda, Símonía Helgadóttir og Guðmundur Karl Helgason.Fyrir uppkvaðningu dóms var gætt 1.mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.MálavextirAðilar málsins eru ekki sammála ummálavexti að öllu leyti, en samkvæmt málatilbúnaði þeirra og gögnum málsins eruþeir eftirfarandi.Lóðirnar Heiðarvegur 10 ogGræðisbraut 1 í Vestmannaeyjum liggja saman. Samkvæmt þinglýstumlóðarleigusamningum, sem báðir eru dagsettir 12. desember 2011, er stefnandiþessa máls lóðarhafi Græðisbrautar 1, en lóðarhafi Heiðarvegar 10 BifreiðastöðVestmannaeyja. Samkvæmt gögnum málsins er stefnandi að fullu í eigu Steina ogOlla ehf. Ágreiningur málsins snýst í grundvallaratriðum um bílastæðaréttindisem stefnandi kveðst eiga á lóðinni Heiðarvegi 10, en sem stefndi neitar að séutil staðar.Fyrir liggur skjal með yfirskriftinni„samkomulag“, dags. 31. ágúst 2011, þar sem Steini og Olli ehf. kaupir hluta aflóðinni Heiðarvegur 10 fyrir nýbyggingu. Er vísað til teikningar nr. 100 ískjalinu og hefur teikningin verið lögð fram. Þá segir í skjalinu „sameiginlegafnot verða af bílastæðum austan við nýbyggingu og sunnan við Toppinn. Gerðirverða nýir lóðarleigusamningar og kaupsamningur þar sem bílastæði austan viðnýbyggingu fylgja Græðisbraut 1 og bílastæði sunnan við Toppinn fylgjaToppnum.“ Toppurinn er bygging sem stendur á lóðinni Heiðarvegur 10. Undirþetta skjal rita Magnús Sigurðsson fyrir Steina og Olla ehf. og G. KarlHelgason fyrir Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. Skjalið er óvottað og óþinglýst.Þeim bílastæðaréttindum, sem getið er í skjalinu, er ekki lýst ílóðarleigusamningum eða öðrum þinglýstum skjölum. Jafnframt hefur verið lagður framkaupsamningur, dagsettur 13. desember 2011, þar sem Bifreiðastöð Vestmannaeyjaehf. selur stefnanda hluta úr lóðinni Heiðarvegi 10 og er vísað til teikningarnr. 100, dags. í ágúst 2011, ásamt samkomulagi 31. ágúst 2011. Segir ekkert umbílastæðarétt í skjalinu, sem er undirritað af Guðm. K. Helgasyni fyrir höndseljanda. Kaupsamningurinn er óþinglýstur.Þá liggur fyrir skjal meðfyrirsögninni „staðfesting“, dags. 13. september 2011, þar sem Karl Helgasonstaðfestir að Bifreiðastöð Vestmannaeyja hafi selt Steina og Olla ehf. hluta úrlóð sinni og sameiginlegan aðgang að bílastæðum, vegna nýbyggingar aðGræðisbraut 1. Skjalið er óvottað og óþinglýst og ekki kemur fram um hvaða lóðog hvaða bílastæði er að ræða. Hins vegar er óumdeilt að í skjalinu er vísaðtil umræddra lóða og liggur fyrir staðfesting frá skipulags- ogbyggingafulltrúa í Vestmannaeyjum, um að umhverfis- og skipulagsráðiVestmannaeyja hafi borist yfirlýsingin í tengslum við byggingarleyfisumsóknvegna Græðisbrautar 1, en þar var reist nýtt hús og er þar nú rekin verslunHúsasmiðjunnar.Í júlí 2013 tók Símonía Helgadóttirsæti í stjórn Bifreiðastöðvarinnar og skráði Guðmundur Karl Helgason sig úrstjórn. Varð Símonía þannig eini stjórnarmaður félagsins, að frátöldumvaramanni og var jafnframt framkvæmdastjóri. Kveður hún að sér hafi ekki veriðkunnugt um neitt samkomulag um samnýtingu bílastæða milli Bifreiðastöðvarinnarog Steina og Olla ehf. Þá liggur fyrir afrit af tilkynninguum úrsögn úr stjórn Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja, þar sem Símonía Helgadóttirog Friðberg Sigurðsson ganga úr stjórninni og er tilkynningin dagsett 1.október 2015 og móttekin hjá Fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra 12. október 2015.Sama dag, þ.e. 1. október 2015, er dagsett tilkynning til fyrirtækjaskrár þarsem fram kemur að eini stjórnarmaður Bifreiðastöðvarinnar er Gunnar RúnarGunnarsson. Er sú tilkynning einnig móttekin hjá fyrirtækjaskránni 12. október2015.Fyrir liggur afrit kauptilboðs þarsem Gísli Ingi Gunnarsson, fyrir hönd stefnda, gerir tilboð í Heiðarveg 10,heildareignina ásamt sameign og lóðarréttindum. Er kaupverð tilgreint kr.19.881.822, en inni í þeirri tölu eru tvær bifreiðar, annars vegar PM-859 aðfjárhæð kr. 2.700.000 og hins vegar DM-204 að verðmæti kr. 700.000. Er tilboðiðdagsett 25. september 2015 og áritað um samþykki af Símoníu Helgadóttur fyrirhönd Bifreiðastöðvarinnar sem tilboðshafa þann 28. september 2015. Eru báðarundirritanirnar vottaðar, m.a. um dagsetningu. Fram hafa verið lagðarútprentanir úr CreditInfo um báðar bifreiðarnar þar sem ekki verður séð að þærhafi verið skráðar á nafn Bifreiðastöðvarinnar. Þá hefur verið lagt fram afsal þarsem Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. selur og afsalar Eyja eignum ehf., þ.e.stefnda í þessu máli, fasteigninni að Heiðarvegi 10 ásamt tilheyrandi hlutdeildí sameign og lóðarréttindum. Einskis er í skjalinu getið um bílastæðaréttindisem stefnandi eigi á lóðinni. Segir að kaupverð sé að fullu greitt, m.a. meðyfirtöku áhvílandi veðskulda. Efst í skjalinu kemur fram að það sé útgefið íVestmannaeyjum þann 30. september 2015, en neðst í því, á milli meginmáls ogundirritana, er dagsetningin 5. október 2015. Skjalið er undirritað af SímoníuHelgadóttur fyrir Bifreiðastöðina og Gísla Inga Gunnarssyni fyrir stefnda.Skjalið er vottað og áritað um þinglýsingu. Þá hefur verið lögð fram yfirlýsingstjórnar Bifreiðastöðvarinnar, ódagsett frá árinu 2016, þar sem stjórnináréttar að fyrrnefnt afsal hafi verið gefið út 30. september 2015, en ekki 5.október 2015 og hafi Símonía þá verið stjórnarmaður í Bifreiðastöðinni og haftfullt umboð til að undirrita afsalið. Svo segir að verði þrátt fyrir þettatalið að afsalið hafi verið gefið út þann 5. október 2015 þá hafi Símonía haftfullt umboð til frágangs á sölu fasteignarinnar og til að undirrita afsaliðþegar það hafi verið gefið út. Undirritun Símoníu á afsalið jafngildiundirritun stjórnarinnar.Þá hefur verið lagt framveðbandayfirlit yfir Heiðarveg 10 frá 4. desember 2015 þar sem ekki kemur neittfram um bílastæðaréttindi stefnanda á lóðinni, en stefndi sagður eigandifasteignarinnar. Stefndi kveðst hafa fjárfest íHeiðarvegi 10 í þeim tilgangi að leigja fasteignina út undir veitingarekstur ogí þeim tilgangi lagt út í umtalsverðan kostnað við endurbætur og breytingar áhúsnæðinu að Heiðarvegi 10 og hyggi á frekari framkvæmdir. Stefndi kveður sér hafa veriðnauðsynlegt að setja upp girðingar vegna stöðugrar umferðar og heimildarlausrarnýtingar á bílastæðunum. Voru reistar girðingar við norður og suðurhliðlóðarinnar. Stefnandi lagði þá fram kröfu um að lögbann yrði lagt á byrjaðar ogyfirvofandi framkvæmdir stefnda á lóðinni við Heiðarveg 10 þann 17. desember2015. Féllst sýslumaður á að lögbann skyldi lagt við frekari framkvæmdumstefnda við afgirðingu lóðar stefnda að Heiðarvegi 10. Fram hafa verið lagðarljósmyndir af svokallaðri girðingu á lóðinni Heiðarvegur 10, en þar má sjá á aðgiska rúmlega meters háa steypuklumpa eða stöpla með keðjum eða einhvers konarspottum á milli. Verður ekki séð að klumpar þessir séu jarðfastir. Stefndi hefur lagt inn umsókn umleyfi til þess að girða af lóðina Heiðarveg 10 og tók umhverfis- ogskipulagsráð umsóknina fyrir þann 21. desember 2015 en frestaði afgreiðsluerindisins. Málsástæður og lagarök stefnandaKrafa stefnanda um staðfestingulögbanns.Stefnandi kveður að skv. 24. gr. laganr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. sé heimilt að leggja lögbann viðbyrjaðri eða yfirvofandi athöfn ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt aðathöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafiþegar hafist handa um athöfnina og að réttindi hans muni fara forgörðum eðaverða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau.Stefnandi byggir á því að framangreind skilyrði lögbanns séu uppfyllt.Kveður stefnandi að fyrir liggi aðstefndi hafi þegar hafið framkvæmdir við byggingu girðinga á lóð, sem komi íveg fyrir að stefnandi geti haft eðlileg afnot af eignarréttindum sínum, þ.e.umferðar- og bílastæðaréttindum. Auk þessa hafi stefndi lagt fram umsókn umbyggingarleyfi til umhverfis- og skipulagsráðs Vestmannaeyjabæjar. Liggi þvífyrir lögfull sönnun um að stefndi hafi þegar ráðist í aðgerðir sem gangi gegnlögvörðum rétti stefnanda, auk þess sem yfirvofandi séu frekari aðgerðir afhálfu stefnda af sama toga sem muni leiða til enn frekari réttarspjalla fyrirstefnanda ef þær nái fram að ganga.Í fyrsta lagi kveðst stefnandi byggjakröfu sína um staðfestingu á lögbanni á því að athafnir stefnda fari gegn 72.gr. stjórnarskrárinnar, sem kveði á um vernd eignarréttinda, en með aðgerðumsínum komi stefndi í veg fyrir að stefnandi fái notið réttinda sinna í formiumferðar- og bílastæðaréttar sem hann hafi keypt af lóðarhafa. Það sémeginregla eignarréttarins að eigandi megi fá notið þeirra réttinda sem hannhafi aflað sér með lögmætum hætti. Með byrjuðum og yfirvofandi athöfnum sínummuni stefndi, nái athafnir hans fram að ganga, koma í veg fyrir að stefnandifái notið eignarréttinda sinna eins og eignarréttarvernd stjórnarskrárinnarkveði á um.Í öðru lagi byggir stefnandi á því aðathafnir stefnda fari gegn meginreglum skipulagslaga nr. 123/2010, laga ummannvirki nr. 160/2010 og byggingarreglugerð nr. 112/2012. Í þriðja lagi byggir stefnandi kröfursína á því að stefndi hafi ekki lagt fram skjal sem beri með sér að hann eigiþau eignarréttindi sem hann kveðist eiga að fasteigninni við Heiðarveg 10. Einaskjalið sem lagt hafi verið fram af hálfu stefnda sé afsal frá 5. október 2015sem útgefið hafi verið f.h. Bifreiðastöðvarinnar, það skjal hafi veriðundirritað af aðila sem hafi ekki verið bær að lögum til að skuldbinda félagið.Vegna þessa telur stefnandi ljóst að stefndi geti ekki byggt rétt á afsalinu.Afsalið sé ekki bindandi fyrir Bifreiðastöðina enda hafi stefndi veriðgrandsamur um heimildarskort Símoníu þegar hún hafi undirritað það, sbr. ákvæðiIX. kafla laga um einkahlutafélög nr. 138/1994.Í fjórða lagi kveður stefnandi aðóhjákvæmilegt sé að líta til þess, þrátt fyrir að framangreint afsal bindi ekkiBifreiðastöðina vegna heimildarskorts, að afsalið kveði á um að einungishlutdeild í lóðarréttindum við Heiðarveg 10 hafi verið afsalað til stefnda. Þaðað umrædd réttindi, sem ætlunin hafi verið að afsala, skuli hafa veriðtilgreind á þann hátt beri með sér að stefndi hafi verið grandsamur umlóðarréttindi þriðja aðila á lóðinni. Það liggi í hlutarins eðli að lýsing áréttindum sem ætlunin hafi verið að afsala til stefnda hefði ekki verið orðuð áþennan hátt nema vitneskja hafi verið til staðar um að einhver þriðji aðiliætti einnig hlutdeild í þessum sömu réttindum og að þau væru því í sameign.Ekki sé tækur annar skýringarkostur.Stefnandi byggir á því að byrjaðar ogyfirvofandi athafnir stefnda, sem lögbannið beinist að, muni valda stefnandafjárhagslegu tjóni. Beinir hagsmunir stefnda af því að fá að halda áframfyrirætlunum sínum um uppsetningu hindrana og girðinga séu ekki sjáanlega tilstaðar, enda sé engin starfsemi í fasteigninni við Heiðarveg 10. Fyrir liggi aðþað að stefndi fái heimild til að hindra aðgengi að lóðinni við Græðisbraut 1 ígegnum lóðina við Heiðarveg 10 og nýtingu stefnanda á þeim umferðar- ogbílastæðaréttindum sem hann eigi við Heiðarvegi 10, myndi hafa í för með sérverulegt tjón sem fælist m.a. í því að virði fasteignaréttinda stefnanda myndilækka verulega. Auk þess að valda stefnanda verulegu fjárhagstjóni, mynduathafnir stefnda einnig valda þriðja aðila tjóni, þ.e. Húsasmiðjunni. Það séljóst að fyrirhugaðar aðgerðir stefnda muni gera aðkomu að verslun félagsinsmun erfiðari. Það hefði orðið Húsasmiðjunni enn þungbærari en ella nú íaðdraganda jólaverslunar, sem sé eitt stærsta sölutímabil ársins hjáversluninni, ef umrætt lögbann við athöfnum stefnda hefði ekki verið lagt á.Það sé því mat stefnanda að yrði hann að sæta því að þurfa að bíða dóms um þannréttarágreining sem uppi er myndi af hljótast verulegt fjárhagstjón, bæði beintog afleitt, sem hvorki skaðabætur né refsing gætu fengið bætt að fullu.Með vísan til alls framangreindstelur stefnandi að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 sé fullnægt og lögbannþað sem Sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum úrskurðaði um þann 21. desember 2015megi þ.a.l. ná fram að ganga. Af þessum sökum sé krafist staðfestingar ágerðinni, sbr. 36. gr. laga nr. 31/1990.Krafa um viðurkenningu um að stefndasé óheimilt að reisa girðingu án leyfis.Stefnandi kveðst ekki sætta sig viðað ný girðing við lóðina við Heiðarveg 10 verði reist án byggingarleyfis ogsamþykkis stefnanda og skipti þá ekki máli hvort um sé að ræða girðingu viðAustur‑, Vestur-, Norður-, eða Suðurhlið lóðarinnar þar sem stefnandi eigilóðarréttindi á lóðinni.Samkvæmt 2. gr. laga um mannvirkigildi lögin um öll mannvirki sem reist séu á landi, ofan jarðar, þ.m.t.girðingar í þéttbýli. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 160/2010 sé óheimilt að reisamannvirki eða breyta notkun þess, útliti eða formi nema að fengnubyggingarleyfi byggingarfulltrúa. Þannig sé ljóst að ef framkvæmdir sem fallaundir gildissvið mannvirkjalaga, líkt og girðingar geri skv. 2. gr. laganna,séu ekki sérstaklega undanskildar þá séu þær leyfisskyldar.Hér liggi það fyrir að byggingarleyfihafi ekki verið gefið út. Í f. lið 2.3.5. gr. byggingarreglugerðar nr. 112/2012sé kveðið á um að ákveðnar framkvæmdir sem feli í sér reisingu girðinga séuundanþegnar leyfi, enda séu þær í samræmi við deiliskipulag. Ekkertdeiliskipulag sé hins vegar til staðar fyrir lóðina við Heiðarveg 10. Þar semekkert deiliskipulag liggi fyrir séu engar undanþáguheimildir til í lögum eðareglum sem heimili að reisa megi hina umþrættu girðingu án samþykkisbæjaryfirvalda.Stefnandi telur að með því að stefndihafi reist hina umdeildu girðingu við Norður- og Suðurhlið, án þess að aflabyggingarleyfis og samþykkis stefnanda, hafi stefndi með ólögmætum hætti sviptstefnanda rétti sínum til að láta opinbert yfirvald yfirfara og samþykkjaframkvæmdina, auk þess að geta komið mótmælum sínum að við meðferð umsóknar ágrundvelli grenndar- og nábýlisréttinda, auk óbeinna eignarréttinda hans álóðinni við Heiðarveg 10 í formi bílstæða- og umferðarréttar.Stefnandi hafi þegar gert tilraun tilað fá skipulags- og byggingarfulltrúa Vestmannaeyja til að hafa afskipti afmálinu en þar sem hann hafi ekki látið sig málið varða án tafar hafi stefnandiverið nauðbeygður að afla lögbanns til að hindra frekari framkvæmdir á meðanmálið fái réttmæta skoðun af hálfu dómstóla. Þegar byrjaðar athafnir stefnda,auk yfirvofandi framkvæmda hans, hafi þegar skert nýtingarrétt stefnanda áfasteign hans stórlega. Gangi þær eftir muni stefnandi ekki geta nýtt sérlögvarin eignarréttindi sín í framtíðinni á lóðinni við Heiðarveg 10, þ.e.einkum umferðar- og bílastæðaréttindi sín.Þá byggir stefnandi kröfu sína um aðstefnda sé óheimilt að reisa girðingu á því að stefndi hafi ekki lagt framréttmæta eignarheimild sem staðfesti að hann sé löglegur eigandi hlutdeildarí fasteignarréttindum á lóðinni viðHeiðarveg 10. Telur stefnandi ljóst að uppsetninggirðinga á lóðinni við Heiðarveg 10 sé í andstöðu við lög um mannvirki nr.160/2010 og byggingarreglugerð nr. 112/2012, auk 72. gr. stjórnarskrárinnar um eignarréttarvernd.Um lagarök varðandi staðfestingu álögbanni vísar stefnandi til laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl.,einkum 1. mgr. 24. gr., og VI. kafla laganna. Um kröfu til viðurkenningar áólögmæti girðingarinnar vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 160/2010 ummannvirki og byggingarreglugerðar nr. 112/2012, auk ákvæða stjórnarskrárinnarum vernd eignarréttinda. Þá byggir stefnandi einnig á því að engar lögmætareignarheimildir hafi ekki [sic.] verið lagðar fram af hálfu stefnda varðandieignarrétt hans að fasteigninni við Heiðarveg 10, sbr. ákvæði IX. kafla laga umeinkahlutafélög nr. 138/1994.Um málskostnað, auk þegar áfallinskostnaðar sem og eftirfarandi kostnaðar vegna lögbannsgerðar, vísar stefnanditil XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður og lagarök stefndaStefndikveðst vera eigandi fasteignarinnar að Heiðarvegi 10 í Vestamannaeyjum, enóumdeilt sé að þær tilfæringar sem mál þetta lýtur að, séu allar innanlóðamarka þeirrar eignar. Þá kveður stefndi að jafnframt ætti að vera óumdeiltað þegar stefndi hafi eignast umrædda fasteign 30. september 2015 þá hafi ekkiverið til staðar nein þinglýst gögn sem hafi gefið nokkra vísbendingu um aðeignarréttur stefnda takmarkaðist af óbeinum eignarréttindum stefnanda. Stefndibyggir jafnframt á því að hann hafi ekki haft nokkra vitneskju um óþinglýstansamning frá 2011 varðandi umferðar- ogafnotarétt um lóð hans. Eignarréttur stefnda að lóð sinni sé friðhelgur ogvarinn af eignarréttarákvæði stjórnarskrár. Stefnda verði ekki því gert að þolaskerðingu á eignarrétti sínum með þeim hætti sem gerð sé krafa um af hálfustefnanda. Hafistefnandi á einhverjum tíma átt þau réttindi sem hann haldi fram þá telurstefndi ljóst að þau hafi liðið undir lok þegar stefnandi hafi eignastfasteignina að Heiðarvegi 10, sbr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Stefndihafi frá upphafi verið í góðri trú um eignarréttindi hans takmarkaðist með þeimhætti sem stefnandi haldi fram. [sic.]Grundvallaratriðimálsins sé því að stefnandi eigi ekki þau réttindi sem hann haldi fram að séutil staðar enda hafi hann aldrei þinglýst þeim meintu réttindum. Þinglýsing séskilyrði réttarverndar gagnvart þriðja manni hvað varðar kvaðir á fasteignum.Stefnandi hafi reynt að fá þessum kvöðum þinglýst á fasteignina en verið synjaðum þinglýsingu. Stefnandi sé ekki eigandi að þeim réttindum sem hann haldi framí lögbannsbeiðni og stefnu. Auk þess séu önnur skilyrði lögbanns, sbr. 24. gr.laga nr. 31/1991 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., ekki til staðar. Verði því aðhafna öllum kröfum stefnanda. Stefndibyggir á því að lögbannsbeiðni stefnanda uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 24. gr.laga nr. 30/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Samkvæmt ákvæðinu megi leggjalögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn ef gerðarbeiðandi sannar eða gerirsennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, aðgerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni gera það og aðréttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hannknúinn til að bíða dóms um þau. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi ekki sannað eða gert sennilegt að athöfn brjótieða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans. Byggir stefndi einnig kröfur sínar áþví að þær girðingar sem þegar hafi verið reistar þegar lögbannsbeiðni hafiverið lögð fram hjá sýslumanni komi ekki til álita þegar fjallað sé umstaðfestingu lögbannsins, enda segi í úrskurði sýslumanns að ekki hafi veriðskilyrði til þess að leggja lögbann við þeim girðingum sem stefndi hafi reist ánorður- og suðurhlið lóðarinnar, og að stefndi hafi ekki sannað eða gertnægilega líklegt að þær athafnir stefnda brjóti gegn lögvörðum rétti stefnanda.Það hafi því ekki verið lagt lögbann við þeim girðingum. Lögbannið nái þ.a.l.eingöngu til „[...] frekari framkvæmdum gerðarþola við afgirðingu lóðar hans aðHeiðarvegi 10, Vestmannaeyjum [...]“. Sé því áréttað að öll umfjöllun og allarkröfur stefnanda um staðfestingu lögbanns þeirra girðinga sem þegar hafi veriðreistar eigi ekki við og séu rangar. Stefndi kveðst því mótmæla sem rangrifullyrðingu stefnanda um að fyrir liggi lögfull sönnun þess að stefndi hafiþegar ráðist í aðgerðir sem gangi gegn lögvörðum rétti stefnanda.Stefndikveður að stefnandi eigi ekki rétt í formi umferðar- og bílastæðaréttar á lóðstefnda og kveðst mótmæla fullyrðingum stefnanda um að stefnandi eigi nokkurnslíkan rétt. Eins og stefnandi haldi réttilega fram í stefnu, þá sé þaðmeginregla eignarréttarins að eigandi fái notið þeirra réttinda sem hann hafiaflað sér með lögmætum rétti. Stefnandi hafi hins vegar ekki tryggt rétt sinnnægilega svo hann getið notið hans gagnvart grandlausum þriðja aðila. Stefnandigeti engu öðru kennt um en eigin tómlæti þegar hafi komið að því að tryggjaréttindi hans, en það sé meginregla í eignarétti að réttindi yfir fasteignumséu háð þinglýsingu um réttarvernd gagnvart síðari viðsemjendum eiganda ogvísar stefndi í því sambandi einnig til 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978.Stefnandi eigi þar af leiðandi ekki þann rétt sem hann byggi lögbannsbeiðnisína á heldur sé það stefndi sem eigi lögvarinn rétt yfir bílastæðum á lóðinniHeiðarvegi 10 og verði stefnda því ekki gert að þola þær kvaðir sem felist íkröfum stefnanda.Stefndikveður að skv. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 útrými rétthafisamkvæmt samningi aðeins eldri óþinglýstum réttindum ef yngri rétthafi ergrandlaus um tilvist eldri réttinda. Eins og stefnandi hafi gert grein fyrir ístefnu og lögbannsbeiðni sé hvergi að finna upplýsingar um hinn meinta réttstefnanda. Hvergi hafi verið á þessa kvöð minnst í gildandi lóðarleigusamningium lóðina, kaupsamningi milli stefnda og fyrri eiganda fasteignarinnar eðaöðrum skjölum sem hafi legið fyrir við söluna. Stefndi byggir þess vegna á þvíað hann hafi verið algerlega grandlaus um það samkomulag sem stefnandi vísi tilog að stefnandi hafi ekki tryggt réttindi sín nægilega hafi þau einhvern tímaverið til staðar. Stefndi kveðst því hafna fullyrðingum stefnanda um að tilstaðar sé réttur stefnanda til umferðarréttar og til bílastæðanýtingar á lóðstefnda, enda eigi sá réttur sér ekki stoð í heimildum um eignina og meinturlögvarinn réttur stefnanda því ekki til staðar. Réttindumyfir fasteign skuli þinglýsa svo að þau haldi gildi sínu gagnvart grandlausumviðsemjanda. Þinglýst afsal, útgefið af Bifreiðastöðinni til stefnda, hafiútrýmt þeim rétti sem stefnandi haldi fram að hann eigi, enda hafi stefndiverið grandlaus um möguleg réttindi einhvers annars, sbr. 2. mgr. 29. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978. Stefndi hafi hvorki vitað né getað vitað umóþinglýst réttindi stefnanda. Þegar stefndi hafi eignast fasteignina íseptember 2015 hafi engin þinglýst gögn verið til staðar sem hafi gefið tilkynna að stefnandi gæti verið eigandi óbeinna réttinda yfir fasteigninni. Þábyggir stefndi á því að túlkun stefnanda á meginreglum skipulagslaga nr.123/2010, laga um mannvirki nr. 160/2010 og byggingarreglugerðar 112/2012 séeinfaldlega röng. Stefnandi haldi því fram að vegna þess að ekki sé til staðardeiliskipulag fyrir svæðið geti undanþágurnar sem taldar eru upp í f. lið2.3.5. gr. byggingarreglugerðarinnar ekki átt við. Byggi stefnandi þessa túlkunsína á því að 1. mgr. greinarinnar sé svohljóðandi: „Eftirfarandi framkvæmdirog breytingar eru undanþegnar byggingarleyfi enda séu þær í samræmi viðdeiliskipulag.“ Sélitið til almennt viðurkenndra lögskýringarsjónarmiða sé ljóst að merking málsgreinarþessarar sem stefnandi vísi til sé sú að ef til sé gildandi deiliskipulag fyrirsvæðið þá megi framkvæmdirnar ekki fara gegn deiliskipulaginu, en ekki að efekki sé til að dreifa deiliskipulagi fyrir svæðið þá gildi undanþágurnar ekki.Um sé að ræða fullbyggðan bæjarhluta í Vestmannaeyjum og deiliskipulag því ekkinauðsynlegt. Túlkun stefnanda myndi leiða til þess að allar smávægilegarframkvæmdir sem falli undir undanþágurnar yrðu að fara fyrir skipulagsnefnd áþeim svæðum þar sem ekki væri deiliskipulag, en það sé ljóst að sú túlkun séekki framkvæmanleg. Girðingarnar falli því undir umræddar undanþágur í 2.3.5.gr. byggingareglugerðar nr. 112/2012 og séu í samræmi við skilyrðireglugerðarinnar, þ.e. þær séu ekki nær lóðarmörkum en nemur hæð þeirra, oghafi stefnandi ekki sýnt fram á svo sé.Stefndibyggir á því að félagið fari með öll eignarréttindi að fasteigninni Heiðarvegi10, Vestmannaeyjum, enda hafi hann fengið útgefið afsal að fasteigninni, sem ségild eignarheimild fyrir henni. Afsalið sé gefið út og dagsett 30. september2015 og undirritað af Símoníu Helgadóttur, þáverandi framkvæmdastjóra ogstjórnarmanni Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf., en önnur röng dagsetning hafislæðst með fyrir mistök neðst á skjalinu, 5. október 2015. Byggir stefndi á þvíað þar sem Bifreiðastöðin og stefndi séu sammála um að það sé fyrrnefndadagsetningin sem gildi um útgáfu afsalsins og báðir aðilar telji sig bundna afkaupsamningnum um Heiðarveg 10 sé afsalið fullgild eignarheimild stefnda.Afsalinu hafi verið þinglýst án athugasemda og sé enn þinglýst eignarheimildstefnda.Komistdómurinn að þeirri niðurstöðu að dagsetningin 5. október 2015, sem hafi veriðfærð inn á skjalið fyrir mistök, sé sú dagsetning sem skuli gilda um útgáfuafsalsins, þá hafi núverandi stjórn Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja lýst því yfirað Símonía Helgadóttir hafi haft fullt umboð til þess að ganga frá sölu ogútgáfu afsalsins á þeim tíma, m.ö.o. að undirritun Símoníu þann 5. október 2015jafngildi undirritun stjórnarinnar. Ennfremurbyggir stefndi á því að stefnandi hafi enga lögvarða hagsmuni af því hvortútgefið afsal að Heiðarvegi 10 sé gilt eður ei. Útgáfa afsalsins varði að enguleyti beina hagsmuni stefnanda. Mótmælir stefndi því að stefnandi geti byggtlögbannsbeiðni sína á þessari málsástæðu. Það hvernig Bifreiðastöðin standi aðundirritun afsals sé stefnanda með öllu óviðkomandi.Stefndimótmælir alfarið þeirri málsástæðu stefnanda að sökum orðalagsins „ásamttilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum“ í afsali, sem stefndi [sic.]haldi einnig fram að sé ekki bindandi fyrir Bifreiðastöðina sökumheimildaskorts, beri afsalið það með sér að stefndi hafi verið grandsamur umlóðarréttindi þriðja aðila á lóðinni. Kveður stefndi afar langt seilst í aðfinna hinum meinta rétti stefnanda hljómgrunn í heimildum um fasteignina. Hiðalmenna orðalag í afsali geti ekki orðið til þess að að stefndi verði talinngrandsamur um hin meintu réttindi stefnanda. Eins og lýst hafi verið, sé hvergií skjölum og heimildum um fasteignina getið hins meinta réttar stefnanda oghafi stefnda þ.a.l. verið með öllu ómögulegt að túlka hið almenna orðalagafsalsins á þann hátt að stefnandi ætti hin meintu réttindi. Um sé að ræðastaðlað orðalag í kaupsamningum og afsölum og geti á engan hátt bent til þessað stefnandi sérstaklega eigi einhver tiltekin réttindi í lóðinni án þess aðgetið sé um þau réttindi sérstaklega í öðrum heimildum. Ef setja hefði átt kvöðá kaupanda um umferðar- og samnýtingarrétt hefði þurft að orða það greinilega íafsalinu og tiltaka nákvæmlega í hverju þau réttindi fælust.Þákveðst stefndi mótmæla því hvernig stefnandi virðist af hentisemi vísa tilafsalsins að Heiðarvegi 10 eftir því hvort það henti betur að afsalið sé gildeignarheimild eða ekki, en slík hentisemisrök séu eingöngu til þess fallin aðgera málatilbúnað stefnanda óljósan og stefnda þannig gert erfiðara um vik aðverjast kröfum stefnanda.Stefndikveður stefnanda halda því fram að byrjaðar og yfirvofandi athafnir stefndamuni valda stefnanda fjárhagslegu tjóni. Stefndi hafnar þeirri málsástæðustefnanda. Stefnandi hafi engu ljósi varpað á hvert hið fjárhagslega tjón gætiorðið eða hvert orsakasambandið sé á milli afgirðingar stefnda á lóðinni oghins meinta mögulega tjóns, þ.e. hvernig það gæti skaðað réttindi hans eðaleigutakans að viðskiptavinir verslunarinnar hafi ekki úr stæðum stefnda aðvelja. Stefndi kveðst hafna sem röngum og ósönnuðum fullyrðingum stefnanda um ætlað fjárhagslegttjón og lækkun virðis fasteignaréttinda hans. Þriðji aðilinn sem stefnandi vísitil, Húsasmiðjan hf., hafi lýst því yfir í fréttatilkynningu í Eyja fréttum,dags. 18. febrúar 2016 að félagið ætti enga aðild að máli þessu og hafiHúsasmiðjan hf. jafnframt birtyfirlitsmynd yfir hin fjöldamörgu önnur bílastæði sem viðskiptavinumfélagsins stæðu til boða. Sé því fullyrðingum stefnanda um ætlað tjón þriðjaaðila einnig hafnað sem ósönnuðum og röngum. Teldi Húsasmiðjan hf. sig hafaorðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna afgirðingarinnar hefði félaginu veriðmögulegt að sækja rétt sinn fyrir dómstólum. Stefnandi hafi á engan hátt sannaðeða gert líklegt að nokkurt fjárhagslegt tjón hefði orðið vegna afgirðingarstefnda á lóð sinni. Geti staðhæfing stefnanda þar um ekki talist til sönnunarum fjárhagslegt tjón.Samkvæmt1. og 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 verði lögbann ekki lagt viðathöfn ef talið verði að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskunhagsmuna gerðarbeiðanda tryggi þá nægilega eða ef sýnt þyki að stórfelldurmunur sé á hagsmunum gerðarþola af því að athöfn fari fram og hagsmunumgerðarbeiðanda af að fyrirbyggja hana, enda setji gerðarþoli eftir atvikumtryggingu fyrir því tjóni sem athöfnin kann að baka gerðarbeiðanda. Stefndibyggir á því að hagsmunir stefnda af því að geta leigt út lóðina meðtilheyrandi bílastæðum séu miklum mun meiri en hagsmunir stefnanda af því aðgeta boðið leigutaka sínum nokkur bílastæði til viðbótar við þau fjölmörgubílastæði sem séu á lóð Græðisbrautar 1. Þá kveðst stefndi einnig hafna því aðaf afgirðingu lóðarinnar gæti hlotist af svo verulegt fjárhagslegt tjón, beintog afleitt, að hvorki skaðabætur né refsing gætu bætt að fullu. Þar sem þærframkvæmdir sem rætt er um séu með öllu afturkræfar, sé útilokað að meintirhagsmunir stefnanda verði fyrir varanlegu tjóni, hvað þá óbætanlegu tjóni. Efstefnandi gæti sýnt fram á einhvers konar tímabundið tjón vegna ólögmætraskerðinga á réttindum, þá gæti hann sett fram skaðabótakröfu eftir venjulegumleiðum. Með vísan til framangreindrar 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990, byggirstefndi á því að ekki sé hægt að verða við kröfu stefnanda um staðfestingulögbanns. Þáhafnar stefndi því, með vísan til þess sem áður segir, að stefnandi hafi veriðsviptur rétti sínum til þess að láta opinbert yfirvald yfirfara og samþykkjaframkvæmdina. Deilur um girðingar líkt og þessi heyri undir byggingarfulltrúa.Stefndi kveður stefnanda halda því fram að hann hafi upphaflega leitað tilbyggingafulltrúa en vegna þess að byggingafulltrúi hafi ekki brugðist strax viðmeð afskiptum af málinu hafi stefnanda verið sá kostur nauðugur að krefjastlögbanns. Stefnandi hafi þó ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á hinameintu nauðsyn þess að krefjast lögbanns og hafi heldur ekki lagt fram neingögn sem sýni að hann hafi reynt að fá málið tekið fyrir hjábyggingaryfirvöldum. Meðvísan til alls framangreinds kveður stefndi að lögbannsbeiðni stefnandauppfylli ekki skilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Varðandikröfu stefnanda um viðurkenningu þess efnis að stefnda sé óheimilt að reisagirðingu án leyfis vísar stefndi til þess sem áður hefur komið fram, sérstaklegatil umfjöllunar um túlkun stefnda ámeginreglum skipulagslaga nr. 123/2010, laga um mannvirki nr. 160/2010 ogbyggingarreglugerðar 112/2012 og til umfjöllunarinnar um eignarheimild stefndaað fasteigninni Heiðarvegi 10.Stefndibyggir kröfu sína á því að smávægilegar framkvæmdir, líkt og þessi, séu ekkiháðar byggingarleyfi, enda gangi þær ekki gegn deiliskipulagi þar sem því sétil að dreifa. Á því svæði sem Heiðarvegur 10 er, sé ekki neitt deiliskipulagtil, en það eitt geti ekki gert það að verkum að undanþágurnar skv. 2.3.5. gr.byggingarreglugerðar 112/2012 eigi ekki við.Þábyggir stefndi kröfu sína á því að hann hafi þinglýsta, gilda eignarheimild aðfasteigninni Heiðarvegi 10 og hafi stefnandi enga lögvarða hagsmuni hvað varðarþá eignarheimild enda hafi hann enga aðkomu átt að þeim samningum. Beriþví að hafna kröfu stefnanda um að viðurkenna að stefnda sé óheimilt að girðalóð sína af.Umlagarök vísar stefndi til stjórnarskrá íslenska lýðveldisins, sbr. lög nr.33/1944, 72. gr., um friðhelgi eignaréttar, sbr. lög nr. 97/1995. Þá vísarstefndi til laga nr. 39/1978 um þinglýsingar. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu,lögbann o.fl., meginreglna eignaréttar, og til meginreglna skipulagslaga nr.123/2010, laga nr. 160/2010 um mannvirki og til byggingarreglugerðar 112/2012. Ummálskostnað vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991.Forsendur og niðurstaðaFyrsta málsástæða stefnanda er sú aðathafnir stefnda fari gegn stjórnarskrárvörðum eignarréttindum stefnanda íformi umferðar- og bílastæðaréttinda sem stefnandi kveðst eiga. Tilkall sitttil umferðar- og bílastæðaréttar á lóð stefnda byggir stefnandi á framanlýstusamkomulagi frá 31. ágúst 2011 sem gert var milli Steina og Olla ehf., semstefnandi leiðir meintan rétt sinn frá, og Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf.,sem stefndi leiðir rétt sinn frá. Er ljóst að í samkomulaginu er kveðið á umsameiginleg afnot af bílastæðum á lóðinni Heiðarvegi 10. Þá er í kaupsamningifrá 13. desember 2011, sem gerður var milli stefnanda og Bifreiðastöðvarinnar,vísað til framangreinds samkomulags, en þó ekkert sagt um bílastæðaréttindi.Hvorki samkomulaginu né kaupsamningnum var þinglýst og er ljóst að í þinglýstumskjölum um eignina var því hvergi lýst að stefnandi ætti óbein eignarréttindi álóðinni Heiðarvegi 10, hvorki í lóðarleigusamningum né öðrum gögnum.Í 1. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978 segir að „[r]éttindum yfir fasteign skal þinglýsa til þess að þau haldigildi gegn þeim, er reisa rétt sinn á samningum um eignina, og gegnskuldheimtumönnum eiganda eða annars rétthafa að eign.“ Þá kemur það fram í 2.mgr. 29. gr. laganna að „[s]amningur eða réttargerð, er skuldheimtumenn byggjaá, fær ekki hrundið eldri óþinglýstum rétti, sem háður er þinglýsingu, nemagögnum þessum sé þinglýst sjálfum, ef þinglýsingar er þörf, enda sé rétthafieftir samningi grandlaus um rétt þann, er hrinda á.“. Þetta eru meginreglureignarréttar. Samkvæmt þessu geta þau óþinglýstu bílastæðaréttindi semstefnandi kveðst eiga á lóðinni Heiðarvegur 29 ekki haldið gildi sínu gagnvartstefnda nema því aðeins að stefndi hafi verið grandsamur um þau. Fyrir dómi lýsti Gísli IngiGunnarsson framkvæmdastjóri stefnda því að hann hafi fyrst heyrt um það aðstefnandi teldi sig eiga bílastæðarétt á Heiðarvegi 10 þegar hann hafi hittMagnús Sigurðsson framkvæmdastjóra stefnanda í nóvember 2015, eftir að stefndihafi eignast lóðarréttindin að Heiðarvegi 40 og húsið sem þar stendur. KvaðstGísli hafa kynnt sér öll þinglesin gögn um eignina fyrir kaupin og þar hafiekkert slíkt komið fram. Vitnið Símonía Helgadóttirfyrrverandi eigandi og framkvæmdastjóriBifreiðastöðvar Vestmannaeyja lýsti því fyrir dómi að hún hefði aldreiheyrt um meintan rétt stefnanda þegar hún hafi átt Bifreiðastöðina. Hafi húnfyrst heyrt um þetta þegar forsvarsmenn stefnanda hafi haldið þessu fram eftirkaup stefnda á eigninni. Þá staðfesti hún yfirlýsingu um að henni hafi veriðtjáð að ekki væri neitt samkomulag um þetta og bar að henni hafi aldrei veriðsagt frá neinu samkomulagi eða samningi um umferðar- eða bílastæðarétt. Húnhafi bara átt þetta allt sjálf.Vitnið Guðmundur Karl Helgason, semseldi Símoníu Bifreiðastöðina, gat fyrir dómi ekki fullyrt að hann hafi sagtSímoníu um hin óþinglýstu bílastæðaréttindi stefnanda þegar hann seldi SímoníuBifreiðastöðina, en fannst það trúlegt.Stefnandi hefur vísað til þess að íafsali til stefnda hafi aðeins verið getið um hlutdeild í sameign oglóðarréttindum, en ekki lóðarréttinda í heild. Af þessu hafi stefndi ljóslegamátt sjá að þriðji aðili ætti hluta lóðarréttinda eða einhver óbein réttindiyfir lóðinni. Á þetta verður ekki fallist. Það er mat dómsins að ekki sé þarnaum að ræða neitt meira en venjulegt staðlað orðalag sem altítt er að notað sé ísamningum og afsölum af þessu tagi.Með hliðsjón af þessu verður ekkitalið að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að stefndi geti talist hafa veriðgrandsamur um hin meintu réttindi stefnanda, sem aldrei var þinglýst eins ogáður segir. Samkvæmt framangreindum meginreglum 29. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978 hljóta þau því að víkja fyrir betri rétti stefnda til óskertra réttindayfir lóðinni Heiðarvegur 10.Önnur málsástæða stefnanda er aðathafnir stefnda fari í bága við meginreglur skipulagslaga nr. 123/2010, laganr. 160/2010 um mannvirki og byggingarreglugerð nr. 112/2012. Ekki vísarstefnandi til tiltekinna ákvæða skipulagslaga, en af hans hálfu er vísað til 2.og 9. gr. mannvirkjalaga auk greinar nr. 2.3.5. í byggingarreglugerð. Í 2. gr.mannvirkjalaga nr. 160/2010 er kveðið á um að lögin gildi um mannvirki, enjafnframt tekið fram að þau gildi líka um girðingar í þéttbýli. Í 12. tl. 3.gr. laganna er skilgreint hugtakið mannvirki þannig að það sé hvers konarjarðföst manngerð smíð, en jafnframt tímabundnar og lausar byggingar. Geta þvívart talist vera mannvirki þær tilfæringar sem stefndi hefur komið fyrir áumræddri lóð, sbr. það sem áður segir um þær. Í 9. gr. laganna er fjallað umleyfisskyldar framkvæmdir vegna mannvirkja og getur það ekki átt við um þærgirðingar sem þegar hafa verið settar upp. Í grein 2.3.5. í byggingarreglugerðer fjallað um minniháttar framkvæmdir undanþegnar byggingarleyfi. Segir þar aðundanþegnar byggingarleyfi séu „[s]kjólveggir og girðingar sem eru allt að 1,8m að hæð og eru ekki nær lóðarmörkum en 1,8 m. Ennfremur girðingar eðaskjólveggir sem eru nær lóðarmörkum en 1,8 m og eru ekki hærri en sem nemurfjarlægðinni að lóðarmörkum. [Einnigallt að 2,0 m langir og 2,5 m háir skjólveggir sem eru áfastir við hús og ía.m.k. 1,8 m fjarlægð frá lóðarmörkum.]“, enda séu þær í samræmi viðdeiliskipulag. Ekki hefur stefnandi sýnt fram á, eðabyggt á því, að þær girðingar sem dómkröfur hans fjalla um falli ekki undirþessa lýsingu. Stefnandi byggir hins vegar á því að þar sem fyrir liggur aðekki er neinu deiliskipulagi til að dreifa, þá gildi undanþágurnar ekki heldurþurfi að fá byggingarleyfi fyrir sérhverri framkvæmd sem annars félli undirundanþáguna. Á þetta verður ekki fallist. Að mati dómsins er útilokað að skýraþetta ákvæði á annan veg en að lýstar undanþágur gildi nema því aðeins aðframkvæmdirnar séu beinlínis í andstöðu við deiliskipulag. Að öðrum kosti væristaðan sú að t.a.m. breyting og viðhald á eldhúsinnréttingu væribyggingarleyfisskyld framkvæmd, en það er ótækur skýringarkostur að matidómsins. Jafnframt er þess að geta að skv. tölulið nr. 19 í grein 1.2.1 íbyggingarreglugerð nr. 112/2012 er byggingarleyfi skilgreint sem leyfi til aðbyggja hús eða önnur mannvirki, breyta þeim eða rífa eða breyta notkun þeirra,útliti eða formi. Verður því ekki fallist á að athafnir stefnda fari gegnákvæðum skipulagslaga nr. 123/2010, laga um mannvirki nr. 160/2010 eða ákvæðumbyggingarreglugerðar nr. 112/2012. Þá liggur fyrir að stefndi hefur allt aðeinu sótt um leyfi til skipulagsyfirvalda vegna framkvæmda sinna.Í þriðja lagi byggir stefnandi á þvíað stefndi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi þau eignarréttindi sem hannbyggir á varðandi Heiðarveg 10. Um þetta vísar stefnandi til þess að afsaliðhafi verið undirritað af Símoníu Helgadóttur sem hafi ekki haft heimild til að afsalaeigninni til stefnda. Við aðalmeðferð skýrði Símonía sjálf frá því að afsaliðhafi verið undirritað í lok september 2015, en að dagsetningin 5. október 2015sé röng. Þá kvað hún jafnframt rangt að afsalið hafi hafi verið undirritað íReykjavík, en hið rétta sé að það hafi verið í Vestmannaeyjum. Sambærilegt komfram hjá Gísla Inga Gunnarssyniframkvæmdastjóra stefnda, þ.e. að afsalið hafi verið undirritað íVestmannaeyjum og að það hafi verið 2-3 dögum eftir samþykki tilboðs, en skv.gögnum málsins var tilboðið undirritað um samþykki fyrir höndBifreiðastöðvarinnar þann 28. september 2015. Var það gert af SímoníuHelgadóttur, en óumdeilt er að þá hafði hún heimildir til að bindaBifreiðastöðina. Þá hefur verið lögð fram yfirlýsing stjórnar Bifreiðastöðvarinnarum að Símonía hafi undirritað afsalið þann 30. september 2015 og hafi haftfullt umboð til þess. Þá er ljóst að bæði Bifreiðastöðin og stefndi líta svo áað kaupin hafi tekist og séu bindandi fyrir báða aðila og að Bifreiðastöðinfékk greiðslu fyrir eignina sem var afsalað til stefnda. Getur í því samhengiengu breytt hvort bifreiðarnar voru skráðar á Bifreiðastöðina eða hvorteinhverjar eignir fundust í þrotabúiBifreiðastöðvarinnar. Verður ekki talið að stefnanda hafi tekist að sýna fram áað afsal Bifreiðastöðvarinnar, undirritað af Símoníu Helgadóttur, hafi veriðógilt eða óskuldbindandi fyrir Bifreiðastöðina af þessum sökum, en ekki hefurþess t.a.m. verið freistað að hnekkja því með skýrslutöku af vottum semundirrituðu afsalið. Verður þessari málsástæðu stefnanda því hafnað.Í fjórða lagi kveðst stefnandi byggjaá þeirri málsástæðu að þrátt fyrir að stefnandi telji að afsalið bindi ekkiBifreiðastöðina skv. framansögðu að þá sé ekki annað hægt en að líta til þessað einungis hluta af lóðarréttindum hafi verið afsalað til stefnda. Ljóst sé aðþetta hefði ekki verið orðað svo nema því að eins að vitneskja hafi legið fyrirum að einhver þriðji aðili hafi átt hlutdeild í réttindunum og að þau væru þvíí sameign. Á þetta verður ekki fallist. Þegar hefur verið fjallað um meintagrandsemi stefnda og því verið hafnað af dóminum að stefndi geti talist hafaverið grandsamur um ætluð réttindi stefnanda, en auk þess verður ekki séð aðeinhver hluti lóðarréttindanna hafi verið skilinn undan kaupunum þrátt fyrirhið tilvitnaða orðalag í afsalinu, sem verður að telja hluta af venjulegum ogstöðluðum samningsskilmálum.Stefnandi vísar til þess aðfyrirsjáanlega muni byrjaðar og yfirvofandi athafnir stefnda valda stefnandafjárhagslegu tjóni. Hins vegar séu ekki sjáanlegir nokkrir hagsmunir af þvífyrir stefnda að fá að halda fyrirætlunum sínum áfram. Hvorki skaðabætur nérefsing gætu bætt tjón stefnanda. Á þetta verður ekki fallist. Ekki liggurneitt fyrir um í hverju ætlað fjárhagslegt tjón stefnanda felst, en fram komhjá Magnúsi Sigurðssyni framkvæmdastjóra stefnanda við aðalmeðferð aðHúsasmiðjan, sem leigir hús stefnanda að Græðisbraut 1 og rekur þar verslun,hafi engar kröfur gert á hendur stefnanda vegna þessa máls. Þá hefur verið lagtfram afrit af frétt á vefsíðu Eyjafrétta þar sem fram kemur fréttatilkynningfrá Húsasmiðjunni þar sem segir að Húsasmiðjan eigi ekki beina aðkomu að deilumum lóðamörk og er viðskipavinum Húsamiðjunnar bent á önnur bílastæði við húsiðsem standi þeim til boða. Þá hefur ekki verið hrakin sú fullyrðing Gísla IngaGunnarssonar framkvæmdastjóra stefnda við aðalmeðferð að stefndi hafi orðið afleigusamningi um húsið sem stendur á lóðinni Heiðarvegur 10 vegna deilnaþessara. Ekkert liggur auk þess fyrir um það hvers vegna reglur um skaðabæturgætu ekki bætt fjárhagstjón stefnanda ef til þess kæmi.Vegna kröfu sinnar um viðurkenningu áþví að stefnda sé óheimilt að reisa girðingu án leyfis, vísar stefnandi tilþess að óheimilt sé að reisa girðinguna án þess að afla byggingarleyfis ogsamþykkis stefnanda, sbr. það sem áður segir um tilvísanir til ákvæðabyggingarreglugerðar nr. 112/2012 og ákvæða 2. og 9. gr. laga um mannvirki nr.160/2012. Þegar hefur verið fjallað um þessar málsástæður og þeim verið hafnað.Þá vísar stefnandi í þessu samhengitil þess að byrjaðar og yfirvofandi framkvæmdir stefnda skerði nýtingarréttstefnanda á fasteign sinni vegna þess að stefnandi muni ekki geta nýtt sérlögvarin eignarréttindi sín á lóðinni Heiðarvegur 10, þ.e. umferðar- ogbílastæðaréttindi sín. Þegar hefur verið fjallað um þessar málsástæður og þeimverið hafnað. Sama gegnir um þá málsástæðu stefnanda að stefnda sé óheimilt aðreisa girðingarnar vegna þess að hann hafi ekki sýnt fram á eignarhald sitt áfasteignaréttindum á lóðinni nr. 10 við Heiðarveg.Verður samkvæmt framansögðu hafnaðkröfum stefnanda um að staðfest verði framangreint lögbann sem Sýslumaðurinn íVestmannaeyjum lagði á þann 21. desember 2015. Verður jafnframt hafnað kröfustefnanda um viðurkenningu þess að stefnda sé óheimilt að reisa girðingu viðlóðamörk fasteignarinnar við Heiðarveg 10 án leyfist. Ber að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda í málinu.Með hliðsjón af úrslitum málsins errétt að stefnandi greiði stefnda málskostnað og er hann ákveðinn kr. 1.155.475.Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi,Eyja eignir ehf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Græðisbrautar ehf.Stefnandigreiði stefnda kr. 1.155.475 í málskostnað.
Mál nr. 239/2008
Opinberir starfsmenn Starfsréttindi Stjórnsýsla Skaðabætur Fjártjón
K, sem hafði verið lausráðinn kennari við F í sjö ár, fékk ekki starf við F þegar hann sótti um. K hafði leyfi til að nota starfsheitið framhaldsskólakennari, en í starfið var ráðinn réttindalaus kennari. Taldi K að brotið hefði verið á sér og krafðist skaða- og miskabóta. Talið var að leyfi K hafi veitt honum forgang í starfið umfram umsækjanda sem hafði ekki slíkt leyfi. Var K því talinn eiga rétt á bótum vegna hugsanlegs tjóns. Ekki voru þó taldar forsendur til að ákvarða K bætur vegna fjártjóns þar sem ekki voru lögð fram gögn sem gætu skotið stoðum undir ákvörðun bóta. K var hins vegar talinn eiga rétt til miskabóta þar sem vegið hafði verið að starfsheiðri hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, Kjartani Ólasyni, 600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2007 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 1. febrúar 2008. Mál þetta, sem var dómtekið 19. nóvember sl., en endurupptekið og dómtekið á ný í dag, höfðaði Kjartan Ólason, Álfhólum 7, Selfossi, hér fyrir dómi þann 11. apríl 2007 á hendur Framhaldsskólanum á Húsavík, Stóragerði 10, Húsavík, Norðurþingi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 5.772.548 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001, frá 2. maí 2007 til greiðsludags og málskostnað. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnda, en til vara að stefnukrafa verði lækkuð verulega og málskostnaður felldur niður. I. Stefnandi kveðst vera með sveinspróf í smíðum og iðnfræðingur að mennt frá Danmörku árið 1996. Að loknu því námi hafi hann flutt til Húsavíkur ásamt eiginkonu sinni og hafi hún fengið starf sem kennari við grunnskólann þar. Stefnandi nam kennslufræði við Háskólann á Akureyri og lauk kennsluréttindaprófi í maí 2003 og fékk leyfisbréf menntamálaráðaherra sem framhaldskólakennari 31. ágúst 2004 með tréiðngreinar sem sérsvið. Þá fékk hann útgefið leyfisbréf menntamálaráðherra til þess að nota starfsheitið grunnskólakennari 27. september 2004. Stefnandi hóf starf hjá stefnda í ágúst 1998. Kenndi hann frá þeim tíma þar ýmis fög, svo sem stærðfræði, lífsleikni, grunnteikningu, listir, dönsku, hagnýt verslunarstörf, trésmíði, tölvufræði, tjáningu og verslun og þjónustu og kveðst þannig hafa verið í fullu starfi hjá stefnda frá árinu 1998, að lágmarki 24 kennslustundir á viku fyrir utan vorið 1999 er hann hafi kennt 20 kennslustundir. Kveðst hann m.a. hafa kennt á starfsbraut fyrir fatlaða og kveðst hafa tekið þátt í gerð skólanámskrár, þróað námsáfanga, unnið að tillögugerð um frumkvöðlafræðslu og starfað sem umsjónarkennari og einnig deildarstjóri í dönsku. Hann var kosinn varatrúnaðarmaður kennara á kennarafundi í ágúst 2004. Stefnandi segir það hafa komið fram í starfsmannaviðtali við skólameistara stefnda í nóvember 2004 að ekki væri unnt að ráða hann nema til árs í senn. Hafi skólameistari gefið þá skýringu að stefnandi hefði ekki réttindi til að kenna stærðfræði og dönsku. Kveðst stefnandi þetta sama haust hafa verið eini kennarinn við skólann sem ekki fékk yfirvinnu. Þann 20. janúar 2005 ritaði stefnandi skólameistara stefnda bréf og vísaði til þess að sér hefði verið tilkynnt í starfsmannaviðtali í nóvember að ekki yrði um að ræða ótímabundna ráðningu sér til handa, en hann vildi engu að síður reyna á það að sækja um slíka ráðningu skriflega. Skólameistari svaraði stefnanda með bréfi hinn 11. febrúar 2005. Segir þar að stefndi geti ekki orðið við umsókninni. Árleg tímabundin ráðning stefnanda frá hausti 1998 hafi verið til komin vegna þess að ekki hafi fengist kennari með menntun og kennsluréttindi í dönsku til að kenna þá grein. Umfang dönskukennslunnar hafi verið á bilinu 50 til 100% af heilli stöðu við skólann. Þar sem stefnandi hafi ekki háskólamenntun í dönsku nái nýfengin kennsluréttindi hans til að kenna tréiðngreinar við framhaldskóla ekki til dönskukennslu og því muni skólinn áfram leita eftir dönskukennara með full réttindi. Áfangar í kennslugreinum sem réttindi stefnanda nái til séu fáir og ekki kenndir reglulega við skólann og því ekki skilyrði til að ráða kennara ótímabundið til þeirrar kennslu. Hinn 14. apríl 2005 tilkynnti skólameistari um laus störf við skólann frá og með 1. ágúst 2005, nánar tiltekið hálfar stöður í dönsku, hjúkrunarfræðum, sálarfræði og þýsku og einnig voru auglýst sagnfræði, sérgreinar á sjúkraliðabraut og rekstrar­hagfræði sex stundir á viku. Var tekið fram að umsækjendur þyrftu að hafa lokið BA/BS prófi í kennslugrein sinni og hafa leyfisbréf til kennslu í framhaldsskólum. Þá voru á Starfatorgi fjármálaráðuneytisins samkvæmt Morgunblaðinu hinn 17. apríl 2005 auglýst 40% starf námsráðgjafa og tvær kennarastöður við starfsbraut fatlaðra við skólann. Stefnandi sótti um áframhaldandi starf hjá stefnda hinn 28. apríl 2005 án nánari tilgreiningar. Jafnframt sótti hann um hálfa stöðu námsráðgjafa. Með bréfi dagsettu 10. júní 2005 tilkynnti skólameistari stefnanda að umsókn hans um stöðu námsráðgjafa og kennarastöðu við skólann hefði verið tekin fyrir ásamt öðrum umsóknum. Kom fram í bréfinu að ráðið hefði verið í stöðurnar og gæti ekki orðið af ráðningu stefnanda við skólann næsta skólaár. Var ekki rætt við stefnanda áður en þetta bréf var ritað. Stefnandi óskaði rökstuðnings fyrir þessari synjun hinn 4. október 2006 og óskaði jafnframt eftir upplýsingum um allar nýráðningar við skólann fyrir starfsárið 2005 til 2006. Í svari skólameistara frá 27. október 2006 er reifað að fyrri ráðning stefnanda hafi byggst á því að ekki hafi fengist réttindakennari til dönskukennslu. Hafi stefnandi fengið undanþágu til þeirrar kennslu á grundvelli samþykkis ráðherra. Þá var tekið fram að um starf námsráðgjafa hefði sótt einstaklingur með BA próf í félagsfræði frá Háskóla Íslands sem hefði auk þess lokið kennsluréttindanámi frá Háskólanum á Akureyri. Hefði þessi einstaklingur haft kennslureynslu bæði af grunnskóla- og framhaldskólastigi og getið sér gott orð og verið ráðinn til starfans. Þá hafi verið ráðinn kennari til dönskukennslu sem hefði lokið 30 einingum í dönskunámi og auk þess haft leyfisbréf til að kenna dönsku á framhaldsskólastigi. Ekki hafi verið full staða í þeim sérgreinum er stefnandi hefði kennt. Hefði kennsluframboð ekki gefið tilefni til tímabundinnar ráðningar stefnanda til skólans. Félag framhaldsskólakennara ritaði skólameistara stefnda bréf hinn 23. nóvember 2006 og óskaði eftir upplýsingum um ráðningu í tvær kennarastöður á starfsbraut fyrir fatlaða við skólann skólaárið 2005 til 2006. Einnig var óskað upplýsinga um ráðningu í sex kennslustundir á viku til kennslu rekstrarhagfræði. Skólameistari svaraði þann 5. desember 2006 og upplýsti að nauðsynlegt hefði verið talið að kennari við starfsbraut fyrir fatlaða væri kvenkyns þar sem einn kvenkyns nemandi þyrfti aðstoðar við á snyrtingu og salerni. Tók hann fram að nauðsynlegt hefði verið talið að kennarar deildarinnar gætu skipt með sér kennslu þessa nemanda þar sem umönnun hennar hefði verið erfið. Af þessari ástæðu m.a. hefði stefnandi ekki komið til greina við kennslu á þessari braut skólans. Stefnandi kveður bæði karl- og kvenkyns nemendur hafa verið á braut fyrir fatlaða nemendur á þessum tíma. Einnig kom fram að í starfið hefðu verið ráðnar tvær konur, önnur með BA próf í þroskaþjálfun og með kennsluréttindi, en hin með stúdentspróf án réttinda og án starfsreynslu. Til að kenna rekstrarhagfræði hefði verið ráðin kona með BA próf í þýsku og viðskiptafræði, sem hafi auk þess lokið einingum í mastersnámi í viðskiptafræði. Ekki var óskað undanþágu frá undanþágunefnd framhaldsskóla fyrir þann starfsmann sem var réttindalaus og ráðinn á starfsbraut fyrir fatlaða. Hinn 31. janúar 2007 ritaði félag framhaldsskólakennara skólameistara bréf þar sem lögð var áhersla á að stefndi hefði ráðið ófaglærðan stúdent til starfa við skólann á sama tíma og fyrir lá umsókn stefnanda um störf. Þá hafi heldur ekki verið sótt um undanþágu fyrir þeirri ráðningu til undanþágunefndar framhaldskóla eins og hafi borið að gera samkvæmt lögum nr. 86, 1998. Taldi félagið hafa verið brotið með ráðningunni gegn 4. gr. laga nr. 80, 1996 um framhaldsskóla og að skólameistara hefði borið með vísan til rannsóknarreglu stjórnsýslulaga að kanna hug stefnanda til starfsins áður en hann réði réttindalausan kennara. Þá var óskað eftir viðræðum við stefnda um greiðslur bóta til stefnanda. Stefndi hafnaði bótaskyldu með bréfi dagsettu 3. febrúar 2007. Fyrir liggur að stefnandi réði sig til Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi frá og með 1. ágúst 2005. Er ráðningarsamningurinn dagsettur 13. júní 2005, en samkvæmt framlögðu bréfi skólameistara Fjölbrautaskóla Suðurlands var ráðningarsamningurinn gerður mánuði síðar eða 13. júlí 2005. Tekið er fram í stefnu að eiginkona stefnanda hafi kennt við grunnskólann á Húsavík skólaárið 2005 til 2006, en þau séu nú bæði flutt suður með fjölskyldu sína. II. Stefnandi kveðst byggja á því að stefndi hafi brotið á honum er hann sumarið 2005 réð ófaglærðan starfsmann til skólans á starfsbraut fyrir fatlaða á sama tíma og fyrir lá umsókn stefnanda um starf við skólann. Hafi stefndi á ólögmætan hátt gengið fram hjá stefnanda við ráðningu til starfa við skólann skólaárið 2005 til 2006 og þannig valdið honum og fjölskyldu hans tjóni sem stefnda beri að bæta honum eftir almennu skaðabótareglunni. Hafi skólameistari virt að vettugi að stefnandi var með leyfisbréf ráðherra sem framhaldsskólakennari samkvæmt lögum nr. 86, 1998. Í 11. gr. þeirra laga komi fram sú meginregla að rétt til þess að nota starfsheitið framhaldsskólakennari og til að starfa sem slíkur hér á landi við framhaldsskóla hafi sá einn sem til þess hafi leyfi menntamálaráðherra. Skuli í leyfisbréfi tilgreina kennslugrein eða sérsvið viðkomandi framhaldsskólakennara samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Við val á umsóknum um auglýstar stöður á starfsbraut fyrir fatlaða hafi skólanum borið að taka til greina umsókn stefnanda um starf við skólann þar sem stefnandi hafi leyfisbréf til kennslu við framhaldsskóla. Stefnda hafi því borið að kanna afstöðu stefnanda til kennslu á starfsbrautinni með vísan til rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37, 1993 og andmælareglu sömu laga. Að öðrum kosti hafi stefnda borið að auglýsa starfið aftur og síðan að sækja um tímabundna undanþágu til ráðningar til hins réttindalausa starfsmanns samkvæmt lögum nr. 86, 1998 til starfans og jafnframt láta þess getið að einnig væri fyrirliggjandi umsókn frá kennara með leyfisbréf til kennslu í framhaldsskólum um sama starf. Stefnandi kveður það liggja fyrir að önnur af þeim tveimur konum sem var ráðin til starfa við starfsbraut fyrir fatlaða hafi ekki uppfyllt hæfisskilyrði til kennslu í framhaldsskólum samkvæmt lögum nr. 86, 1998 og ekki hafi verið sótt um undanþágu fyrir hana samkvæmt ákvæðum sömu laga. Fyrir liggi að stefnanda hafi áður verið treyst fyrir kennslu á starfsbraut fyrir fatlaða og þá liggi fyrir að hann hafi haft starfsréttindi sem kennari við framhaldsskóla. Telur stefnandi það, að skólameistari óskaði ekki eftir undanþágu fyrir kennarann sem ráðinn var, benda til þess að hann hafi annað hvort viljandi ætlað að leyna stefnanda ráðningunni eða að hann hafi metið stöðuna svo að undanþága yrði ekki veitt með fyrirliggjandi umsókn frá kennara með réttindi til kennslu á framhaldsskólastigi. Hafi skólameistari ekki mátt ráða réttindalausan kennara í stöðuna nema sú ráðning færi eftir reglum laga nr. 86, 1998, sbr. 4. og 5. mgr. 11. gr. laga um framhaldsskóla nr. 80, 1996, þar sem segi að hafi umsækjandi um stöðu kennara ekki réttindi til kennslu við framhaldsskóla skuli fara með umsókn hans samkvæmt ákvæðum laga nr. 86, 1998 um lögverndun. Í rökstuðningi skólameistara komi fram að einn kvenkyns nemandi á starfsbraut fyrir fatlaða hafi verið sérstaklega erfiður og kvenkennara hafi þurft til þess að sinna þörfum hennar. Stefnandi hafi m.a. neitað að taka að sér kennslu þess nemanda á þessum forsendum. Stefnandi kveður ástæðu þessa hafa einfaldlega verið þá að á þeim tíma hafi verið ráðinn sérstakur þroskaþjálfi til að sinna kennslu þessa nemanda, auk þess sem nemandinn hafi verið sendur aðra hverja viku til Akureyrar. Þá hafi skólameistara ekki verið heimilt að gefa sér það að sama yrði uppi á teningnum, heldur hafi honum borið að kanna hug stefnanda til starfsins áður en hann útilokaði hann, sbr. rannsóknar- og andmælareglu 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37, 1993. Þá sé einnig á því byggt að ákvörðun skólameistara hafi verið brot á meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37, 1993 og þannig hafi neitun hans um að ráða stefnanda við skólann verið íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun í skilningi ákvæðisins, enda skólinn rekinn á ábyrgð ríkisins samkvæmt 39. gr. laga um framhaldsskóla nr. 80, 1996. Skólameistara hafi verið kunnugt að engin önnur kennslustörf hafi staðið stefnanda til boða á svæðinu. Hafi ákvörðun skólameistara leitt til þess að stefnandi hafi orðið að flytja búferlum, fyrst einn og síðan árið eftir með fjölskyldu sína. Því hafi skólameistara borið að gera allt sem í hans valdi stóð til að ráða stefnanda frekar en að ráða réttindalausan starfsmann til skólans. Þannig hafi skólameistari getað náð fram því markmiði að fá kennara með leyfisbréf við starfsbraut fyrir fatlaða með því að ráða stefnanda til starfsins, í stað þess að ráða óreyndan stúdent til þess. Þá tekur stefnandi það fram að hann hafi átt rétt á fastráðningu við skólann með vísan til starfsaldurs og ákvæða laga um lögverndun nr. 86, 1998 og laga nr. 70, 1996 um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna. Enn kveðst stefnandi byggja á því að afstöðu skólameistara megi rekja til eineltis í garð hans, m.a. vegna deilna sem hafi komið upp um launamál hans. Hafi stefnandi verið kosinn trúnaðarmaður við skólann og hann hafi þannig verið látinn gjalda þess. Þannig hafi ómálefnalegar ástæður í raun ráðið þeirri ákvörðun skólameistara að ráða stefnanda ekki áfram við skólann þrátt fyrir að hann væri með leyfisbréf framhaldsskólakennara. Þá hafi stefnandi, sem annar af kosnum trúnaðar­mönnum skólans, að öllu jöfnu átt að sitja fyrir um stöður við skólann og kveðst stefnandi þar vísa til 4. mgr. 30. gr. laga nr. 94, 1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Stefnandi kveðst byggja á því að þær ólögmætu ákvarðanir sem teknar hafi verið af stefnda hafi leitt af sér tjón fyrir sig og fjölskyldu sína. Stefndi beri ábyrgð á því tjóni á grundvelli almennu skaðabótareglunnar, þar sem ákvarðanir stefnda hafi verið teknar af ásetningi, en til vara sé byggt á því að þær hafi verið teknar af gáleysi. Bæði hafi verið um að ræða fjárhagslegt tjón sem endurspeglist í flutningi suður með fjölskyldu stefnanda og eins hafi verið um að ræða ófjárhagslegt tjón í formi skerðingar á mannorði og starfsheiðri. Hafi stefnandi gegnt starfi sínu athugasemdalaust við skólann frá árinu 1998 en síðan þurft að yfirgefa skólann og það bæjarfélag sem hann bjó í vegna ákvörðunar stefnda, en eiginkona stefnanda hafi gegnt stöðu grunnskólakennara við grunnskóla bæjarins nokkur ár. Sú staðreynd að óreyndur og ófaglærður starfsmaður var tekinn fram yfir stefnanda við kennslu hafi verið freklegt brot gegn starfsheiðri hans. Kveðst stefnandi því sækja miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. III. Stefndi tekur fram að í bréfi skólameistara dagsettu 21. september 2005 komi fram að stefnandi hafi kennt þrjár kennslustundir á viku eina önn á starfsbraut fyrir fatlaða. Við nánari athugun á þessum tímafjölda hafi komið í ljós að aðeins hafi verið um að ræða eina klukkustund á viku, samsvarandi einni og hálfri kennslustund. Um hafi verið að ræða svokallaðan frjálsan tíma sem stefnandi hafi nýtt til leikja og spila með nemendum sínum. Sé augljóst að þetta sé einungis lítill hluti af kennslumagni þessa starfs. Engar athugasemdir hafi borist fyrir skólabyrjun haustið 2005 frá stefnanda við ráðningar til stefnda, en stefnandi hafi ráðið sig til kennslu á Selfossi frá 1. ágúst 2005 og launagreiðslur til hans hafi því aldrei fallið niður. Eftirgrennslan stefnanda hafi fyrst hafist með tölvupósti hans frá 25. október 2006. Umsókn um starf við skólann við kennslu á starfsbraut hafi borist frá þroskaþjálfa sem hafi verið að ljúka kennsluréttindanámi um vorið og fengið útgefið leyfisbréf 7. júlí 2005. Hafi þessi umsækjandi verið ráðinn, enda búinn að kenna við skólann í þrjú ár við góðan orðstír. Annar umsækjandi hafi sótt um 40% stöðu námsráðgjafa og kennslu jafnframt til að fylla eitt stöðugildi. Hafi sá umsækjandi nefnt kennslu á starfsbraut, enda kennt þar með góðum árangri árið áður, svo og kennslu í félagsfræði og einnig hafi stærðfræði og verslunarreikningur komið til greina af hálfu þessa umsækjanda. Hafi sá umsækjandi verið ráðinn og lofað fullu starfi, m.a. með það í huga að hann tæki að sér kennslu á starfsbraut svo í reynd hafi ekki verið um að ræða á þessu tímamarki að það vantaði kennara á starfsbraut. Þessi umsækjandi hafi einnig verið að ljúka kennsluréttindanámi um vorið og fengið útgefið leyfisbréf 5. ágúst 2005. Sá umsækjandi sem um síðir var ráðinn til kennslu á starfsbraut hafi í upphafi sótt um starf dönskukennara við skólann. Hafi umsækj­andinn verið með stúdentspróf en hvorki með háskólapróf né kennsluréttindi. Eftir að þessi umsókn barst hafi skólameistari rætt við umsækjandann í síma og upplýst að ekki væru miklar líkur til að hann fengi stöðu dönskukennara, því fyrir lægi umsókn um þá kennslu, en hins vegar væri laus staða skólaritara og hafi orðið að ráði að þessi umsækjandi sæktist einnig eftir starfi skólaritara. Nokkru síðar hafi borist önnur umsókn um stöðu skólaritara frá hæfari umsækjanda sem hafi verið ráðinn og hafi fyrrgreindum umsækjanda án kennsluréttinda verið tilkynnt þetta símleiðis. Í ljósi þess að sá umsækjandi var að leita að starfi á Húsavík hafi verið sammælst um að skólameistari hefði samband við hann ef einhverjar breytingar yrðu. Gengið hafi verið út frá því að annar kennari tæki að sér starf á starfsbraut fyrir fatlaða, en ljóst hafi orðið síðsumars að starfskraftar þess kennara nýttust betur til annarrar kennslu en á starfsbraut. Hafi því umsækjandinn sem ekki hafði kennsluréttindin verið ráðinn enda hafi hann haft góð meðmæli frá fyrri vinnuveitanda auk stúdentsprófs. Hafi ráðningin verið um miðjan ágúst og ráðningarsamningur undirritaður 20. ágúst 2005 rétt fyrir skólabyrjun. Á þeim tíma hafi stefnandi að öllum líkindum verið kominn í starf hjá Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi. Í bréfi skólameistara 5. desember 2006 hafi komið fram að í ljósi þess að einn nemandi á starfsbraut fyrir fatlaða var kvenkyns og þurfti mikla aðstoð m.a. við ferðir á salerni og aðrar líkamlegar þarfir, hafi verið talið nauðsynlegt að kennarar hennar væru kvenkyns. Komi fram í bréfinu að þessi vandi hefði komið upp þegar stefnandi hafi tekið að sér forfallakennslu á starfsbraut, en þá hefði hann af þessum ástæðum neitað að taka að sér kennslu viðkomandi nemanda. Nauðsynlegt hefði verið talið að báðir kennarar starfsbrautar skiptu með sér kennslu þessa nemanda í ljósi þess hve ummönnun nemandans hafi verið erfið. Komi fram í bréfi skólameistara að m.a. af þessum ástæðum hafi stefnandi ekki verið talinn koma til greina til kennslu á starfsbraut og því hefðu verið ráðnir tveir kvenkyns umsækjendur. Þá tekur stefndi fram að stefnandi hafi ekki verið trúnaðarmaður við skólann heldur kosinn varatrúnaðarmaður. Kveðst stefndi mótmæla dylgjum um að stefnandi hafi verið lagður í einelti og að ómálefnalegar ástæður hafi ráðið ákvörðun skólameistara. Hvað varði yfirvinnu tekur stefndi fram að kennslumagn sé misjafnt frá önn til annar og enginn kennari hafi fyrirfram tryggingu fyrir yfirvinnu. Sé ósönnuð fullyrðing um að stefnandi hafi verið eini kennarinn sem ekki fékk yfirvinnu og vandséð hvaða þýðingu þetta hafi. Stefndi byggir á því að rangt sé að brotinn hafi verið réttur á stefnanda vegna ráðningar á starfsbraut fyrir fatlaða við stefnda um miðjan ágúst 2005. Þá sé rangt að stefndi hafi á ólögmætan hátt gengið fram hjá stefnanda við ráðningu til starfa við skólann. Þá sé því einnig mótmælt að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni og kveðst stefndi mótmæla öllum málsástæðum stefnanda sem röngum. Leyfisbréf stefnanda hafi verið gefið út til kennslu í tréiðngreinum. Um sé að ræða leyfi á mjög þröngu sviði, en kennsla í greinum sem tengdust þessu sviði hafi numið aðeins um 25 hundraðshlutum af heilli stöðu við skólann þegar áfangi í grunnteikningu sé kenndur, en oftar hafi enginn áfangi verið kenndur á sviði tréiðngreina. Stefnandi hafi starfað sem leiðbeinandi við skólann frá árinu 1998 og kennt dönsku sem aðalgrein með undanþágu frá ráðherra. Stefndi kveðst byggja á því að leyfisbréf stefnanda hafi afmarkast við kennslu í fögum sem því tengdust en í því hafi ekki falist leyfi til kennslu á starfsbraut fyrir fatlaða samkvæmt lögum nr. 86, 1998, sbr. m.a. 15. gr., sbr. 11. gr. þeirra laga. Stefnandi hafi því ekki haft leyfi til að starfa sem framhaldsskólakennari á starfsbraut fyrir fatlaða. Þroskaþjálfinn og annar umsækjandi sem báðir hafi verið að ljúka kennsluréttindanámi hafi sótt um auglýst störf. Umsækjendurnir hafi verið hæfari til að sinna þeim en stefnandi að mati stefnda. Í auglýsingu hafi komið fram að æskileg menntun væri háskólapróf í sérkennslu, iðjuþjálfun, þroskaþjálfun eða í uppeldis- og félagsgreinum. Eins og lýst sé hér að framan hafi skólameistari talið sig hafa mannað auglýstar stöður en vegna breyttra aðstæðna síðar um sumarið hafi hann ákveðið í ljósi endanlegrar röðunar nemanda í áfanga og eftir mati á því hverja þeirra skyldi kenna og hverjum sleppa og þá einnig með tilliti til fjárheimildar skólans hafi verið ákveðið að nýta starfskrafta annars þessara starfsmanna til annarrar kennslu en á starfsbraut fyrir fatlaða og hafi skólameistari því boðið stúdentinum starfið. Þetta hafi verið seinni hluta sumars og því eins konar neyðarráðstöfun en skólameistara hafi verið nauðsynlegt að manna stöðuna. Stefnandi hafi byrjað störf við Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi sumarið 2005 og verið búinn að ráða sig til þess starfa er stúdentinn var ráðinn. Stefndi telur að líta verði til sérstakra aðstæðna sem hafi verið fyrir hendi varðandi kennslu á starfsbraut fyrir fatlaða vegna þess að einn nemandi brautarinnar hafi verið kvenkyns og þurft mikla aðstoð við ferðir á salerni og aðrar líkamlegar þarfir og því hafi verið nauðsynlegt að kennarar hennar væru kvenkyns. Segi í bréfi skólameistara að nauðsynlegt hafi verið talið að báðir kennarar starfsbrautar skiptu með sér kennslu þessa nemanda í ljósi þess hve umönnun hennar hafi verið erfið. Kveðst stefndi byggja á því að þessi sjónarmið hafi verið lögmæt og málefnaleg. Skýring á því að ekki var sótt um undanþágu fyrir stúdentinn sé að það hafi gleymst þar sem stutt hafi verið í skólabyrjun er hún var ráðin. Geti stefnandi ekki byggt rétt á þessu atriði. Ósannað sé að stefnandi hafi verið hæfari til þessa starfs en stúdentinn. Hafi leyfisbréf stefnanda til að kenna á framhaldsskólastigi ekki veitt stefnanda forgang fram yfir aðra til starfa á starfsbraut fyrir fatlaða. Stefnandi hafi sótt um ótímabundið starf hjá stefnda en skólameistari hafi ekki fallist á að ráða hann ótímabundið og rökstutt þá ákvörðun. Sé á því byggt að stefnandi hafi ekki átt rétt til fastráðningar við skólann. Í rökstuðningi skólameistara komi m.a. fram að skólaárið 2005 til 2006 hefði enginn áfangi verið kenndur af þeim áföngum sem stefnandi hafði helst kennt til að bæta við dönskukennsluna svo úr yrði full staða, nema einn áfangi í lífsleikni á haustönn og hann hefði fallið í hlut annars sem hefði kennt þá grein um langt skeið. Komi fram í rökstuðningnum að kennsluframboð skólans hefði því ekki gefið tilefni til að ráða stefnanda áfram í ótímabundið starf við skólann. Þá sé sérstaklega bent á að svo virðist sem stefnandi hafi alls ekki sóst eftir því starfi sem deilt sé um í þessu máli. Hafi stefnandi ekki sótt um tiltekið starf, heldur um áframhaldandi starf hjá stefnda og jafnframt um hálfa stöðu námsráðgjafa. Í bréfi skólameistara 10. júní 2005 komi fram að umsóknin um stöðu námsráðgjafa og kennarastöðu við framhaldsskólann á Húsavík hefði verið tekin fyrir ásamt öðrum umsóknum. Í starf námsráðgjafa og til dönskukennslu hefðu verið ráðnir tilteknir kennarar og því gæti ekki orðið af ráðningu stefnanda að skólanum. Stefnandi hafi ekki gert athugasemdir við þetta bréf, þrátt fyrir að í því væri starf á starfsbraut fyrir fatlaða ekki nefnt sérstaklega. Stefnandi hafi óskað eftir rökstuðningi í tölvupósti 25. október 2006 og ekki gert athugasemdir við ráðninguna fyrr en með bréfi Félags framhaldsskólakennara 31. janúar 2007. Verði talið að stefnandi hafi átt kröfu á stefnda sé hún því fallin niður fyrir stórfellt tómlæti. Þetta tómlæti styðji það einnig að stefnandi hafi ekki sóst eftir starfi við starfsbraut fatlaðra. Þá hafi hann ekki kært ákvörðun skólameistara innan stjórnsýslunnar. Stefndi kveðst mótmæla því að hafa brotið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga og því að synjun hans um að ráða stefnanda til starfa hafi verið íþyngjandi stjórnsýsluákvörðun. Ósannað sé að skólameistara hafi verið kunnugt um að stefnanda stæðu ekki önnur kennslustörf á svæðinu til boða og að ákvörðun hans hafi neytt stefnanda til að flytja búferlum. Kveðst stefndi benda á að stefnandi hafi verið ráðinn tímabundið til eins skólaárs í senn og ekki getað treyst á áframhaldandi starf við skólann. Starfið hafi tvívegis verið auglýst og sé því mótmælt að skylt hafi verið að auglýsa það á ný. Þá tekur stefndi fram að ekki sé tilefni að fullyrða að þroskaþjálfi hafi átt að sinna einni stúlku á starfsbraut fyrir fatlaða sérstaklega. Þá sé rangt að sú stúlka hafi verið á Akureyri aðra hverja viku, heldur hafi hún verið þar eina viku í mánuði. Hafi það verið til að létta foreldrum hennar álag vegna þess hve hún hafi verið erfið í athöfnum daglegs lífs. Styðji þetta sterklega þá röksemd að skipta hafi þurft vinnunni í skólanum með henni nokkuð jafnt milli tveggja kennara, sem báðir hafi þurft að vera kvenkyns. Þá kveðst stefndi mótmæla því að stefnandi hafi að öllu jöfnu átt að sitja fyrir um stöður við skólann með vísan til 4. mgr. 30. gr. laga nr. 94/1986. Hafi hann verið trúnaðarmaður til vara, en aldrei hafi komið til þess að staða hans sem trúnaðarmanns yrði virk. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna ákvarðana stefnda. Hafi aldrei orðið rof á launagreiðslum til hans, þótt hann hæfi störf á öðrum vinnustað. Sé skilyrðum skaðabótaréttar, hvorki samkvæmt almennum reglum, skaðabótalögum né öðrum bótareglum, fyrir bótakröfu stefnanda ekki fullnægt. IV. Stefnandi og skólameistari stefnda, Guðmundur Birkir Þorkelsson, gáfu skýrslur hér fyrir dómi, svo og vitnin Ingólfur Freysson og Gunnar Baldursson aðstoðar­skólameistari. Hér að framan er rakið hvaða afgreiðslu umsókn stefnanda um áframhaldandi starf hjá stefnda hlaut, sbr. bréf skólameistara 10. júní 2005, þar sem tekið var fram að nánar greindir einstaklingar hefðu verið ráðnir dönskukennari og námsráðgjafi. Í þessu bréfi er þess að engu getið hverjir hefðu verið ráðnir í aðrar stöður sem auglýstar voru, þ.m.t. tvær stöður á starfsbraut fyrir fatlaða. Í greinargerð stefnda kemur fram að tilgreindur umsækjandi hafi sótt um stöðu námsráðgjafa og fengið hana. Gert hafi verið ráð fyrir að þessi umsækjandi tæki að sér kennslu á starfsbraut fatlaðra auk annars umsækjanda sem ráðinn var. Hafi því í reynd ekki verið um það að ræða á þessu tímamarki að kennara vantaði á starfsbraut fatlaðra. Þykir ekki verða á því byggt að þessi lýsing atvika sé röng. Verður ekki miðað við að ómálefnalegar ástæður hafi ráðið því að þessir umsækjendur voru ráðnir og verður ekki á því byggt að skólameistari hafi haft óvild í garð stefnda sem hafi haft áhrif á ákvörðun hans um það. Fyrir liggur að um síðir var kennari án kennsluréttinda samt sem áður ráðinn til kennslu á starfsbraut fyrir fatlaða. Segir í greinargerð stefnda að það hafi komið til vegna þess að síðsumars hafi komið í ljós að starfskraftar námsráðgjafans nýttust betur til annarrar kennslu. Er svo var komið bar skólameistara stefnda að gæta að því, áður en staðan var endanlega mönnuð, að stefnandi hafði sótt um áframhaldandi kennslu. Gat hann ekki byggt á því án nánari könnunar að kennsla á starfsbraut fatlaðra væri þar undanskilin af hálfu stefnanda. Í rökstuðningi skólameistara kemur fram að nauðsynlegt hafi verið talið að kennarar við starfsbraut fatlaðra væru konur. Þetta skilyrði kemur ekki fram í þeim starfsauglýsingum sem liggja frammi í málinu. Verður ekki á því byggt að það að stefnandi er karlkyns hafi útilokað að hann gæti gegnt starfinu, eða að skólameistara hafi fyrirfram verið rétt að ætla að það væri útilokað af hálfu stefnda með tilliti til einstaks nemanda á starfsbrautinni. Samkvæmt þessu verður á það fallist að skólameistari hafi ekki gætt rannsóknarskyldu sinnar um afstöðu stefnanda til starfans, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993, áður en hann réð kennara án kennsluréttinda til að gegna honum. Gekk hann með því fram hjá stefnanda sem hafði leyfisbréf til kennslu í framhaldsskóla, sbr. 15. gr. laga nr. 86/1998. Þótt miða beri við það samkvæmt því ákvæði að framhaldsskólakennari kenni þær greinar eða á því sviði sem hann er menntaður á, er sú viðmiðun ekki fortakslaus. Samkvæmt 20. grein sömu laga er óheimilt að ráða til kennslu við framhaldsskóla aðra en þá sem uppfylla ákvæði laganna, en sækja má um undanþágu ef enginn sem það gerir sækir um þrátt fyrir ítrekaðar auglýsingar. Eins og áður segir var skólameistara ekki rétt að ætla að fyrirliggjandi umsókn stefnanda um áframhaldandi starf hjá stefnda tæki ekki til þessa starfs. Af nefndum ákvæðum laga nr. 86/1998, sbr. einnig 11. gr. þeirra, leiðir að stefnandi átti forgang til þess gagnvart umsækjanda án kennsluréttinda í skjóli leyfisbréfs síns til að starfa sem framhaldsskólakennari. Aldrei var sótt um undanþágu fyrir þann kennara sem ráðinn var. Samkvæmt þessu verður á það fallist að stefndi hafi með ólögmætum hætti gengið fram hjá stefnanda við ráðningu í starfið og með því bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. Verður ekki fallist á að stefnandi hafi glatað rétti gagnvart stefnda vegna tómlætis eins og atvikum er háttað. Stefnandi hefur uppi kröfur um bætur í fjórum liðum. Krefst hann 182.000 króna vegna flutningskostnaðar frá Húsavík til Selfoss, 750.000 króna vegna kostnaðar við veru á Selfossi fyrsta árið auk ferðakostnaðar, 3.340.548 króna vegna 92.793 króna mismunar á mánaðarlegum kostnaði við íbúðarhúsnæði annars vegar á Húsavík og hins vegar á Selfossi í 36 mánuði og 1.500.000 króna í miskabætur. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Kveðst hann benda sérstaklega á það að aldrei hafi orðið rof á launagreiðslum til stefnanda þótt hann byrjaði vinnu á öðrum vinnustað. Sé bótaskilyrðum ekki fullnægt og kröfur stefnanda vanreifaðar. Þá kveðst stefndi benda á að stefndi hafi verið ráðinn tímabundið hvert skólaár og ekki getað treyst því að fá áframhaldandi kennslu við skólann. Áætlanir hans og fjárfestingar séu alfarið á hans ábyrgð. Fyrstu þrír kröfuliðirnir eru sprottnir af því að stefnandi réð sig í starf í öðrum landshluta. Samkvæmt yfirlýsingu skólameistara Fjölbrautaskóla Suðurlands var ráðningarsamningur undirritaður 13. júlí 2005. Ekki verður talið útilokað að stefnandi hefði átt þess kost að velja það starf sem stefnda bar samkvæmt framansögðu að gæta að afstöðu hans til og komast þar með hjá því að fara í starf á öðrum vettvangi. Fyrir liggur að stefnandi varð ekki fyrir tekjumissi vegna ákvörðunar stefnda. Með tilliti til þess að stefndi er eini skólinn á framhaldsstigi á Húsavík verður hins vegar að fallast á að ekki verði á því byggt að stefnandi hafi átt þess kost að sinni að fara í starf framhaldsskólakennara án þess að flytja búferlum. Verður því að fallast á að stefnandi eigi rétt til bóta úr hendi stefnda þess vegna. Kröfur stefnanda um bætur vegna búferlaflutninga, dvalar á Selfossi og ferðakostnaðar eru samkvæmt einhliða áætlun hans. Verður fallist á það með stefnda að þessir kröfuliðir verði ekki lagðir tölulega til grundvallar. Ljóst er hins vegar að stefnandi hefur orðið fyrir einhverjum kostnaði sem erfitt er að meta tölulega. Þykir hér verða að dæma nokkrar bætur að álitum, sem ákveðast 400.000 krónur. Dómurinn telur hins vegar að ekki séu efni til að leggja bótaábyrgð á stefnda vegna þess að húsnæði sé dýrara í því byggðarlagi sem stefnandi flutti til en hann flutti frá. Verður stefndi því sýknaður af þeim kröfulið. Með því að ganga fram hjá stefnanda við framangreinda ráðningu, eins og hér hefur verið rakið, þykir stefndi hafa gerst sekur um persónulega meingerð gegn starfsheiðri hans sem framhaldsskólakennara. Þykir stefnandi því eiga rétt til miskabóta úr hendi stefnda, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993, sem þykja hæfilega ákveðnar 600.000 krónur. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 króna, sem rétt er að beri dráttarvexti frá þingfestingardegi málsins, þann 2. maí 2007, eins og krafist er. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 750.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Framhaldsskólinn á Húsavík, greiði stefnanda, Kjartani Ólasyni, 1.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. maí 2007 til greiðsludags og 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 490/2007
Bifreið Svipting ökuréttar Útivist í héraði Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Ítrekun
A var sakfelldur fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna í máli, sem dæmt var í héraði samkvæmt heimild í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. A krafðist mildunar refsingar fyrir Hæstarétti. Niðurstaða héraðsdóms um viðurlög byggðist öðrum þræði á matsgerð tveggja sérfræðinga um magn ávana- og fíkniefna í blóði og þvagi A. Málsmeðferðin í héraði leyfði ekki að sérfræðingarnir kæmu fyrir dóm til að staðfesta matsgerðina og svara spurningum um hana. Talið var að ekki yrði með vissu ráðið af málsgögnum hvernig meta skyldi það magn fíkniefna sem mældist í líkama A og var óvissa um það metin A í hag. Hann hafði áður gerst sekur um ölvunarakstur en þá ekki náð18 ára aldri. Refsing hans var því ákveðin eins og um fyrsta brot væri að ræða og hún talin hæfileg 140.000 króna sekt. Eldra brot A gat í ljósi 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ekki haft ítrekunaráhrif í samræmi við 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Fór því um ökuréttarsviptingu A eftir 4. mgr. ákvæðisins en ekki 6. mgr. þess og honum gert að sæta 12 mánaða sviptingu ökuréttar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. september 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og að fengnu áfrýjunarleyfi. Ákæruvaldið krefst staðfestingar á sektarrefsingu ákærða en að hann verði sviptur ökurétti í tvö ár. Ákærði krefst mildunar á sektarrefsingu og að ökuréttarsvipting verði stytt. Svo sem fram kemur í héraðsdómi var málið dæmt þar að ákærða fjarstöddum með heimild í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Um málskot þetta fer því eftir ákvæði 1. mgr. 150. gr. sömu laga. Héraðsdómur var byggður á matsgerð tveggja sérfræðinga hjá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði 19. mars 2007. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir efni matsgerðarinnar að því er varðar niðurstöðu mælinga á magni ávana- og fíkniefna í blóði og þvagi ákærða. Í matsgerðinni er síðan komist að þeirri niðurstöðu að ákærði hafi verið „óhæfur til þess að stjórna ökutæki örugglega þegar blóð- og þvagsýnið var tekið, sbr. gr. 45 a í umferðarlögum nr. 50/1987 m. breytingum.“ Málsmeðferðin í héraði leyfði ekki að sérfræðingar þessir kæmu fyrir dóm til að staðfesta matsgerð sína og svara spurningum um efni hennar. Ákæruvaldið hefur lagt fyrir Hæstarétt bréfaskipti ríkissaksóknara við rannsóknastofuna frá nóvember 2007 í tilefni af þessu máli, þar sem óskað var eftir staðfestingu hennar á upplýsingum sem hún hafði afhent ríkissaksóknara 9. mars 2007 og vörðuðu rannsóknir á sýnum sem innihéldu ólögleg ávana- og fíkniefni sem fundist höfðu í blóði ökumanna. Bréfum þessum fylgdu rannsóknarniðurstöður varðandi þau fjögur efni sem mælst höfðu hjá ákærða, þar sem tilvikin voru flokkuð eftir styrk þeirra í blóði viðkomandi ökumanna. Tók rannsóknin til tímabilsins 1. janúar 2006 til 28. febrúar 2007. Í niðurstöðunum eru að því er þrjú efnanna varðar tilgreind svonefnd eitrunarmörk, án þess að með fylgi skýring á því hvort og þá hvaða þýðingu slík mörk hafi fyrir mat á hæfni viðkomandi til að stjórna ökutæki. Þessum gögnum fylgdi einnig bréf sem ríkissaksóknari hafði sent lögreglustjórum 25. júlí 2007, með leiðbeiningum um hvernig haga skyldi kröfugerð ákærenda um sviptingu ökuréttar með tilliti til magns ávana- og fíkniefna í blóði ökumanns eftir gildistöku þeirra nýmæla sem lögleidd höfðu verið í 45. gr. a og 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga með lögum nr. 66/2006. Var þar meðal annars tekin afstaða til þess hvenær telja skyldi um lítið magn fíkniefna að ræða og hvenær mikið. Að því er efnið MDMA snertir var talið að allt að 220 ng/ml í blóði skyldi teljast lítið magn en 220 ng/ml í blóði eða meira skyldi teljast mikið magn. Fyndist lítið magn í blóði skyldi krefjast ökuréttarsviptingar að lágmarki í þrjá mánuði en að lágmarki í eitt ár ef mikið magn fyndist. Í 1. mgr. 45. gr. a umferðarlaga segir að enginn megi stjórna eða reyna að stjórna vélknúnu ökutæki ef hann er undir áhrifum ávana- og fíkniefna sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Í 2. mgr. er síðan kveðið svo á að ökumaður teljist vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega ef ávana- og fíkniefni samkvæmt 1. mgr. mælist í blóði hans eða þvagi. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti taldi ákærði að ekki væri unnt að sakfella sig fyrir að hafa við aksturinn verið undir áhrifum kókaíns, þar sem það hefði einungis mælst í þvagi en ekki blóði og í matsgerð rannsóknarstofunnar væri tekið fram að þetta benti til neyslu á efninu en hann hefði „ekki verið undir áhrifum þess þegar blóðsýnið var tekið“ eins og segir í matsgerðinni. Í 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga er svo sem fyrr segir tekið fram að ökumaður teljist hafa verið undir áhrifum ávana- og fíkniefnis ef það mælist í þvagi hans. Málsvörn ákærða sem að þessu lýtur verður því hafnað. Samkvæmt framansögðu verður ekki með vissu ráðið af málsgögnum hvernig meta skuli magn það sem mældist í líkama ákærða, en 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga leggur dómstólum á herðar að meta þetta meðal annars. Óvissa sem þetta varðar verður metin ákærða í hag. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um heimfærslu brots ákærða til refsiákvæða. Ákærði er fæddur 20. maí 1985. Þann 28. febrúar 2003 gekkst hann undir sátt vegna ölvunarakstursbrots, svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði hafði ekki náð 18 ára aldri þegar hann framdi það brot. Með vísan til dómvenju verður refsing hans ákveðin eins og um fyrsta brot væri að ræða. Í viðaukum við reglugerð um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim nr. 930/2006 er að finna reglur um sektarfjárhæðir og tímalengd ökuréttarsviptingar vegna ölvunaraksturs en ekki vegna aksturs undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Með hliðsjón af öllu því sem að framan greinir verður refsing ákærða ákveðin sekt 140.000 krónur sem greiðist innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Vararefsing ákveðst 10 daga fangelsi. Í 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga er að finna sérreglur um sviptingu ökuréttar þegar stjórnandi ökutækis, sem áður hefur brotið gegn 45. gr. eða 45. gr. a laganna, gerist sekur um slíkt brot á nýjan leik. Reglum þessum verður þó aðeins beitt ef brot verður talið ítrekað í skilningi 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eitt skilyrða þess að brot hafi ítrekunaráhrif er að sakborningur hafi verið fullra 18 ára þegar hann framdi það brot. Fer því um ökuréttarsviptingu hans eftir 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga, en ekki 6. mgr. greinarinnar. Með vísan til þessa er ökuréttarsvipting ákærða ákveðin eitt ár frá birtingu héraðsdóms 5. júní 2007 að telja. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest. Með vísan til 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 skal áfrýjunarkostnaður málsins greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Aðalsteinn A. Guðlaugsson, greiði 140.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 10 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í eitt ár frá 5. júní 2007 að telja. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Guðmundar Óla Björgvinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem þingfest var þann 10. maí sl., og dómtekið sama dag, var höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 21. apríl 2007, á hendur Aðalsteini A. Guðlaugssyni, kt. 200585-2759, Furugrund 26, Kópavogi, ,,fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 11. febrúar 2007 ekið bifreiðinni LP-196, um Biskupstungnabraut á vegarkafla við Laugarvatnsveg, Grímsnes- og Grafningshreppi, óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa MDMA, MDA, kókaíns, og tetrahýdrókannabínóls. Telst brot ákærða varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50,1987 sbr. 5. gr. laga nr. 66,2006, sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 44,1993, lög nr. 57,1997, lög nr. 23,1998, lög nr. 132,2003, lög nr. 84,2004 og lög nr. 66/2006.“ Ákærði mætti ekki við þingfestingu málsins þrátt fyrir löglega birtingu ákæru þann 4. maí sl., ásamt fyrirkalli þar sem þess var getið að málið kynni að verða dæmt að ákærðu fjarstöddum. Málið var því tekið til dóms samkvæmt 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann dæmdur þann 24. febrúar 2003 til níutíu daga fangelsisrefsingar, skilorðsbundið til tveggja ára fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þann 28. febrúar 2003 gekkst ákærði undir sátt og var gert að greiða 75.000 króna sekt fyrir brot gegn 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga og 47. gr. sömu laga og var sviptur ökurétti í átta mánuði og þann 23. október 2006 gekkst ákærði undir sátt og var gert að greiða 45.000 króna sekt fyrir fíkniefnalagabrot. Samkvæmt matsgerð sem liggur frammi í málinu frá Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði mældist í blóði ákærða amfetamín 295 ng/ml og MDMA 900 ng/ml, MDA 70 ng/ml og tetrahýdrókannabínól 1,9 ng/ml. Í þvagi fannst MDMA, kókaín og kannabínóíðar. Með vísan til þessa mikla magns af MDMA í blóði ákærða sem er við eitrunarmörk og þess að um ítrekað brot er að ræða þykir refsing hæfilega ákvörðuð 180.000 króna sekt til ríkissjóðs sem ákærði greiði innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa en sæta ella fangelsi í fjórtán daga. Ákærði skal sviptur ökurétti í fjögur ár frá birtingu dóms að telja. Með vísan til 165., sbr. 164. gr. laga um meðferð opinberra mála skal ákærða, gert að greiða allan sakarkostnað sem er vegna rannsóknar á blóði ákærða og matsgerðar, 196.427 krónur. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, Aðalsteinn A. Guðlaugsson, greiði 180.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms að telja en sæti ella fangelsi í fjórtán daga. Ákærði skal sviptur ökurétti í fjögur ár frá birtingu dóms að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað, 196.427 krónur.
Mál nr. 220/2000
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
D höfðaði mál gegn J, einkahlutafélaginu L, einkahlutafélaginu H og B og krafðist þess að viðurkennt yrði að hann ætti ákveðinn hluta hlutafjár í L og að samþykktir félagsins frá 1993 og 1995 yrðu dæmdar ógildar. Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms að krafa D væri óljós, tilgreining málsástæðna í stefnu óskýr og bæri að vísa málinu frá dómi á grundvelli d., e. og f. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. júní sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2000, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðilarnir Jón Baldvinsson, Laxnesbúið ehf. og Héðinshöfði ehf. krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Baldur Baldursson krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður úr hendi sóknaraðila. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að slíkir annmarkar séu á málatilbúnaði sóknaraðila að ekki verði komist hjá að vísa málinu frá héraðsdómi. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, dánarbú Brands Brynjólfssonar, greiði varnaraðilum, Jóni Baldvinssyni, Laxnesbúinu ehf., Héðinshöfða ehf. og Baldri Baldurssyni, hverjum fyrir sig 25.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 131/2015
Kærumál Vitni
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfu X um að nánar tilgreindu vitni yrði gert skylt að upplýsa um nafn þess sem tilkynnti að hann ætti von á fíkniefnasendingu.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. febrúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. febrúar 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að nánar tilgreindu vitni í máli sóknaraðila á hendur honum yrði gert skylt að „upplýsa dóminn“ um nafn þess sem tilkynnti að varnaraðili ætti von á fíkniefnasendingu. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að framangreind krafa sín verði tekin til greina. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 36/2009
Kærumál Framsal Frávísun frá Hæstarétti
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem staðfest var ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðherra um að X yrði framseldur pólskum yfirvöldum. Í skriflegri kæru X var ekki að finna lýsingu á þeim ástæðum sem kæran var reist á, eins og áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. janúar 2009 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2009, þar sem staðfest var ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðherra 28. október 2008 um að varnaraðili yrði framseldur pólskum yfirvöldum. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og breytt á þann veg að fallist verði á kröfu hans um að fyrrgreind ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðherra verði felld úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 24. gr. laga nr. 13/1984 sæta úrskurðir þeir sem kveðnir eru upp samkvæmt þeim lögum kæru til Hæstaréttar samkvæmt almennum reglum laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í 1. mgr. 193. gr. þeirra laga segir að héraðsdómari leiðbeini þeim sem ekki nýtur aðstoðar lögmanns um rétt til að kæra úrskurð og um kærufrest. Í 2. mgr. greinarinnar segir að vilji maður kæra úrskurð skuli hann lýsa því yfir innan þriggja sólarhringa frá því að hann fékk vitneskju um úrskurðinn. Sé kæru lýst yfir á dómþingi megi kærandi láta við það sitja að bókað verði um hana í þingbók, þar á meðal í hvaða skyni kært sé. Að öðrum kosti skuli hann afhenda héraðsdómara skriflega kæru þar sem greina skuli frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæðum sem kæra er reist á. Varnaraðili var ásamt verjanda sínum viðstaddur uppkvaðningu hins kærða úrskurðar. Kæru var ekki lýst á dómþinginu heldur bókað að varnaraðili tæki sér kærufrest. Skrifleg kæra barst héraðsdómi 16. janúar 2009. Í henni er ekki að finna lýsingu á þeim ástæðum sem kæran er reist á eins og nú er áskilið í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Eru því slíkir annmarkar á framkominni kæru að vísa verður málinu frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 661/2007
Líkamstjón Bifreið Slysatrygging ökumanns Fyrning Gjafsókn
G höfðaði mál á hendur tryggingafélaginu L til greiðslu bóta í tilefni af umferðarslysi sem hún lenti í árið 2000. Í málinu var deilt um það hvort ætluð skaðabótakrafa G væri fyrnd með vísan til 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en G höfðaði málið í apríl 2007. Talið var að miða bæri upphaf fyrningarfrests við það tímamark er G hefði fyrst verið ljóst að hún hefði hlotið varanleg mein af slysinu, en frá því tímamarki hefði hún fyrst átt kost á því að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að leita fullnustu kröfu sinnar, sbr. dómur Hæstaréttar í máli nr. 615/2007. Var það tímamark miðað við það er hún leitaði til sérfræðings í bæklunarlækningum í nóvember 2005 og var krafa G því ekki fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað. Var niðurstaða héraðsdóms um skaðabótaskyldu L því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. desember 2007 og krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi lenti stefnda, sem var þá nýlega orðin 18 ára, í umferðarslysi 28. nóvember 2000. Hún var flutt á slysadeild Landspítalans, þar sem hún var skoðuð og tekin röntgenmynd af neðri hluta brjósthryggs og lendhryggs, sem sýndi ekki beináverka. Samkvæmt vottorði læknis 14. desember sama ár var stefnda sett á verkja- og bólgueyðandi lyf og ráðlagt að leita aftur á slysadeildina ef henni versnaði. Í vottorði sama læknis 8. júní 2004 segir að hún hafi verið greind með hálstognun, tognun á brjóst- og lendhrygg og mar á nefi. Hún hafi verið útskrifuð með almennar ráðleggingar, en eftir tognunaráverka sem þessa jafni fólk sig oftast á fjórum til sex vikum. Samkvæmt gögnum málsins var stefnda í framhaldi af þessu lítið undir læknishendi vegna afleiðinga slyssins fyrr en í lok nóvember 2005, þegar hún leitaði til bæklunarlæknis vegna álagsbundinna einkenna, bæði frá hálsi og baki, en samkvæmt aðilaskýrslu stefndu gerði hún það í tilefni af því að einkennin hafi versnað þegar hún hóf fullt starf að loknu námi á árinu 2004. Samkvæmt vottorði bæklunarlæknisins 12. maí 2006 hafi hún verið „misjöfn bæði í hálsi og baki frá því að þetta gerðist og hefur hún þolað illa allt álag á bakið og á tímabili var hún mjög slæm og leitaði þá til heimilislækna og fékk bólgueyðandi og verkjalyf, þá skánaði henni yfirleitt það mikið að hún gerði ekki meira í þessu.“ Hann hafi talið ráðlegt að tekin yrði röntgenmynd af hálsliðum og tölvusneiðmynd af mjóbaki, en sú rannsókn hafi ekkert óeðlilegt sýnt. Ályktun læknisins var sú að stefnda hafi hlotið tognun í hálsi og mjóbaki við umferðarslysið, sem valdið hafi álagsbundnum einkennum, en þau leiði til þess að hún hafi minna úthald til ýmissa verka og einkenni sem hái henni í daglegu lífi. Svo langur tími hafi liðið frá því að hún hlaut áverkann að ekki væri að vænta frekari bata. Ekki væri kostur á frekari meðferð og tímabært að meta afleiðingar slyssins. Mat tveggja lækna á líkamstjóni stefndu lá fyrir 5. október 2006 og höfðaði hún mál þetta 16. apríl 2007. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrnast allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar, en þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Í málinu liggur ekki fyrir mat á því hvenær fyrst hefði getað verið tímabært fyrir stefndu að láta meta afleiðingar slyssins. Á hinn bóginn liggur fyrir að stefnda leitaði á fyrstu árunum eftir slysið lítillega til heimilislæknis og fékk verkjalyf og bólgueyðandi lyf. Þegar sýnt þótti að árangur fengist ekki af því og einkenni jukust samhliða auknum störfum stefndu leitaði hún til sérfræðings í bæklunarlækningum 29. nóvember 2005. Á því tímamarki mátti stefndu fyrst vera ljóst að hún hafi hlotið varanleg mein af slysinu og átti hún þar með kost á að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að leita fullnustu kröfu sinnar, sbr. dóm Hæstaréttar 12. júní 2008 í máli nr. 615/2007. Samkvæmt þessu var krafa stefndu ekki fallin niður fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað og verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð. Um gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Lloyd´s of London, greiði í ríkissjóð 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Guðnýjar Hrefnu Sverrisdóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 26. september síðastliðinn að aflokinni aðalmeðferð, er höfðað 16. apríl 2007 af Guðnýju Hrefnu Sverrisdóttur, Grundarási 8, Reykjavík, gegn Lloyd´s of London á Íslandi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.369.157 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 28. nóvember 2000 til 1. desember 2006 en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðslu­dags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins eða samkvæmt síðar fram­lögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækk­aðar verulega að mati dómsins. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Málavextir. Stefnandi lenti í umferðarslysi 28. nóvember 2000 er hún missti stjórn á bifreið sinni, PU-843, í hálku og ók henni á ljósastaur á gatnamótun Reykjanesbrautar og Vífil­staða­vegar. Stefnandi kveðst strax hafa fundið fyrir óþægindum í nefi vegna þess að hún fékk loftpúðann í andlitið en einnig hafi hún fundið fyrir verkjum í neðsta hluta brjóst­hryggs og lendhryggs. Í kjölfar slyssins kveðst stefnandi hafa fundið fyrir verkjum í hálsinum sem leiddu upp í hnakka, út í herðar og niður í brjóstbak. Einnig hafi hún fundið fyrir verkjum í höfði og mjóbaki. Samkvæmt læknisvottorði Theodórs Friðrikssonar, dagsettu 14. desember 2000, kom stefnandi á slysadeild Landspítalans í Fossvogi strax eftir slysið. Í vottorðinu kemur fram að stefnandi hafi verið sett á verkja- og bólgueyðandi lyf og ráðlagt að leita aftur á slysadeild ef henni versnaði. Í vottorði sama læknis 8. júní 2004 segir að stefnandi hafi verið greind með hálstognun, tognun á brjóst- og lendhrygg og mar á nefi. Í vott­orð­inu kemur einnig fram að stefnandi hafi verið útskrifuð með almennar ráðleggingar því eftir slíka tognunaráverka jafni fólk sig oftast á fjórum til sex vikum. Í vottorði Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarlæknis frá 12. maí 2006 kemur fram að stefnandi hafi verið slæm í hálsi og baki eftir slysið. Þegar hún hafi fundið fyrir slæmum verkjum hafi hún leitað til heimilislækna þar sem hún hafi fengið bólgu­eyð­andi lyf og verkjalyf jafnframt því sem henni hafi verið sagt að verkirnir myndu lagast. Segir í vottorðinu að við þetta hafi stefnanda skánað það mikið að hún hafi ekki gert meira úr einkennum sínum. Í vottorðinu kemur einnig fram að þar sem heilsufar stefnanda hafi ekki batnað og hún fundið fyrir álagsbundnum einkennum, bæði frá hálsi og baki, hafi hún leitað til læknisins 29. nóvember 2005 og hann þá tekið röntgen­mynd af hálsliðum og tölvusneiðmynd af mjóbaki. Taldi læknirinn að afleið­ingar umferðarslyssins væru tognun í hálsi og baki og væru einkennin álagsbundin. Vegna þess hefði hún minna úthald til ýmissa verka. Taldi læknirinn því tímabært að meta afleiðingar slyssins samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Stefnandi kveðst hafa staðið í þeirri trú að líkamlegar afleiðingar slyssins myndu smám saman ganga til baka eins og læknar hennar hafi sagt henni. Hafi hún hlíft sér við vinnu, reynt að halda sér í góðu líkamlegu ástandi með heitum böðum, nuddi og sjúkra­þjálfun og þannig haldið verkjum í skefjum. Eftir fyrrnefnda læknisskoðun hjá Sigurjóni Sigurðssyni bæklunarlækni 29. nóvember 2005 hafi stefnandi fyrst gert sér ljóst að afleiðingar slyssins væru varanlegar. Með matsbeiðni 9. ágúst 2006 óskuðu lögmenn aðila sameiginlega eftir að dr. med Atli Þór Ólason og Sigurður R. Arnalds hrl. mætu afleiðingar umferðarslyssins en bifreið stefnanda var tryggð lögboðinni slysatryggingu ökumanns og farþega hjá stefnda. Lá matsgerð á afleiðingum slyssins fyrir 5. október 2006. Komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, án rúm­legu, næmu einum mánuði, varanlegur miski stefnanda samkvæmt 4. gr. skaða­bóta­laga væri 8 stig og varanleg örorka samkvæmt 5.-7. gr. laganna væri 8%. Stefnda var sent kröfubréf 1. nóvember 2006 sem byggt var á ofangreindri niðurstöðu mats­manna. Með bréfi 4. janúar 2007 hafnaði stefndi að greiða stefnanda skaðabætur vegna umferðarslyssins þar sem krafan væri fyrnd. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi mótmælir því að skaðabótakrafa hennar sé fyrnd. Meginregla skaða­bóta­réttar sé sú að skaðabætur fyrnist á tíu árum og sé fjögurra ára fyrningarreglan í 1. málsl. 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 undantekningarregla frá þeirri meginreglu sem skýra beri þröngt. Byrji fjögurra ára fyrningarfresturinn því fyrst að líða þegar a) hið hug­læga skilyrði er uppfyllt að hinn slasaði fær fyrst vitneskju um varanlegar afleið­ingar slyssins og bótarétt sinn og b) hann á þess kost að setja fram kröfu á grundvelli þeirrar vitneskju en það sé oftast ekki fyrr en mat á varanlegri örorku liggur fyrir. Sé þar því um að ræða hlutlægt skilyrði. Í áðurnefndri matsgerð segi svo um stöðugleikatímapunkt samkvæmt skaða­bóta­lögum: „Tjónþoli hlaut tognunaráverka á hálsi og baki, sem skilið hafa eftir sig var­an­leg einkenni. Matsmenn telja ástand hafa verið orðið stöðugt þremur mánuðum eftir slys eða þann 28. febrúar 2001.“ Stefnanda hafi verið ókunnugt um þetta á þessum tíma og því síður hafi hún haft „vitneskju um kröfu sína“. Í matsgerðinni segi ekki að það hafi átt að meta afleiðingar slyssins þremur mánuðum eftir slysið, enda með öllu útilokað þar sem læknismeðferð hafi ekki verið lokið og engar upplýsingar þá legið fyrir um varanlegar afleiðingar umferðarslyssins. Stöðugleikatímapunktur samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1999 og upphaf fyrn­ing­ar­frests samkvæmt 1. málsl. 99. gr. umferðarlaga séu ekki sama tímamarkið. Sé sú túlkun stefnda í andstöðu við skýrt orðalag lagaákvæðisins, enda ljóst að enginn tjón­þoli sendi kröfubréf til vátryggingafélags þremur mánuðum eftir slys og ekkert vá­trygg­ingafélag greiði skaðabætur fyrir miska og varanlega örorku þremur mánuðum eftir slysdag. Sé því ómögulegt að þetta sé sá tímapunktur þegar stefnandi hefur vitneskju um kröfu sína og á þess kost að leita fullnustu hennar. Stefnandi hafi verið til meðferðar hjá læknum frá á árinu 2000 til ársins 2006 eins og sannað sé með gögnum málsins og gerð hafi verið grein fyrir. Verði því að telja að stefn­anda hafi ekki verið unnt að leita fullnustu kröfu sinnar fyrr en árið 2006 eins og kröfu­bréf lögmanns hennar frá 1. nóvember 2006 beri skýrt vitni um. Hafi stefnandi því ekki haft vitneskju um kröfu sína og ekki átt þess kost að leita fullnustu hennar samkvæmt 99. gr. umferðarlaga fyrr en í fyrsta lagi eftir að vottorð Sigurjóns Sigurðs­sonar bæklunarlæknis lá fyrir 12. maí 2006 en í síðasta lagi eftir að matsgerð lá fyrir 5. október 2006. Sé krafa stefnanda því ekki fyrnd. Stefnandi sundurliðar kröfu sína sem hér segir: Vaxtakrafa sé byggð á 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu. Vaxta sé krafist frá slysdegi en dráttarvaxta frá 1. desember 2006 samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, þegar mánuður var liðinn frá því að stefndi var krafinn bréflega um greiðslu skaðabóta. Hafi þá legið fyrir þau gögn sem stefnandi byggi kröfu sína á og sem stefndi hafi þurft til að meta tjóns­atvik og fjárhæð bóta. Málsástæður og lagarök stefnda. Kröfur sínar um sýknu byggir stefndi aðallega á því að bótaréttur stefnanda sé fallinn niður fyrir fyrningu. Bendir stefndi á að samkvæmt 99. gr. umferðarlaga fyrnist allar kröfur, hvort heldur á hendur þeim sem ábyrgð ber á ökutæki eða vátryggingarfélagi, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Samkvæmt læknisvottorði Theodórs Friðrikssonar hafi meiðsl stefnanda reynst vera tognun á hálsi og lendarhrygg. Stefnandi hafi farið heim að aflokinni skoðun og ekki sé að sjá að hún hafi leitað frekari meðferðar eða komið til eftirlits vegna atburðarins aftur fyrr en 29. nóvember 2005, eða fimm árum eftir umræddan atburð. Samkvæmt mats­gerð sé stöðugleikapuntur talinn vera 28. febrúar 2001, eða þrem mánuðum eftir atburð­inn. Þá sé ekki að sjá af gögnum málsins að stefnandi hafi verið frá vinnu vegna afleið­inga slyssins eða að það hafi tafið stefnanda í námi að neinu leyti. Við uppgjör bóta til tjónþola í umferðarslysum, þegar um væga eða minniháttar áverka sé að ræða, eins og í tilfelli stefnanda, sé það viðtekin venja hjá vátryggjendum öku­tækja að ganga ekki til uppgjörs á slysabótum fyrr en í fyrsta lagi einu ári eftir atburðinn, enda sé ekkert það við heilsufar tjónþola að athuga sem hindri slíkt uppgjör. Í tilviki stefnanda sé ekkert það komið fram í gögnum málsins sem bendi til annars en að stefnandi hafi átt þess kost að leita mats á afleiðingum slyssins þegar ár var liðið frá því eða í nóvember 2001 og í síðasta lagi við lok þess árs. Fyrn­ing­ar­frestur samkvæmt ákvæðum 99. gr. umferðarlaga hafi því byrjað að líða í árslok 2001 og krafa stefnanda því löngu fyrnd er mál þetta var höfðað. Mótmælt sé af hálfu stefnda að stefnandi hafi ekki haft vitneskju um að hún ætti eða kynni að eiga kröfu á hendur stefnda strax eftir slysið. Bendi stefndi á að stefnandi hafi þegar í desember 2000 afhent umboð til lögmanns síns til að annast innheimtu bóta vegna afleiðinga umrædds óhapps. Telji stefndi það ótvíræða vísbendingu um að stefn­anda hafi í síðasta lagi í desember 2000 verið kunnugt um hugsanlega kröfu sína. Þá sé því mótmælt að stefnandi hafi sjálfsvald um það með hvaða hraða kröfum er fylgt eftir. Verði að gera þá kröfu til tjónþola að málum sé fylgt eftir með eðlilegum hraða og án tafar. Ekkert í sögu stefnanda eða framlögðum gögnum bendi til annars en að það hafi mátt gera með eðlilegum hraða. Stefnandi hafi ekki verið undir læknis­hendi frá slysdegi fram til 29. nóvember 2005 og jafnvel þá sé óljóst af hvaða ástæðu leitað hafi verið til læknis. Sé því mótmælt sem röngu að læknismeðferð hafi ekki verið lokið þegar stöðugleika hafi verið náð 28. febrúar 2001. Þvert á móti séu engin gögn lögð fram sem sýni að stefnandi hafi notið læknismeðferðar eftir að henni var sleppt heim af slysadeild á slysdegi. Sé því ekkert í gögnum málsins sem bendi til annars en að stefnanda hafi verið unnt að setja fram kröfu um bætur ári eftir óhappið. Jafnvel þótt frestur til stefnanda væri út árið 2002 sé ljóst að krafan hafi verið fyrnd er stefna í máli þessu var þingfest 26. apríl 2007. Vísi stefndi í því sambandi til H. 392/2004 og H. 408/2006. Fari svo ólíklega að ekki verði fallist á framangreind rök stefnda byggi hann varakröfu um lækkun bóta á því að stefnandi hafi brugðist þeirri skyldu sinni að takmarka hugsanlegt tjón, meðal annars með því að undirgangast handleiðslu lækna og annað eftirlit, þar á meðal að sækja viðeigandi sjúkraþjálfun. Þessari skyldu hafi stefnandi ekki sinnt. Þvert á móti hafi stefnandi hvorki leitað leiðbeininga lækna né sjúkra­þjálfara um ástand sitt og kunni sú ráðstöfun stefnanda að hafa haft veruleg áhrif á það hvernig fyrir stefnanda sé nú komið. Það sé óumdeild staðreynd að rétt meðhöndlun togn­unaráverka strax í upphafi af hendi faglegra aðila geti dregið stórlega úr varan­legum afleiðingum slíkra skaða þegar fram líða stundir. Bendi stefndi á að niðurstaða mats­mannanna á varanlegri örorku stefnanda sé byggð á huglægri afstöðu þeirra til hugs­anlegrar þróunar á einkennum stefnanda. Hefði mátt afstýra þeirri þróun að veru­legu leyti og þar með takmarka enn frekar ætlaðar afleiðingar óhappsins með réttum við­brögðum af hálfu stefnanda strax í upphafi og þar með takmarka hugsanlegt tjón sem frekast væri kostur. Þar sem stefnandi hafi ekki sinnt því verði hún sjálf að bera hluta tjóns síns. Niðurstaða. Stefnandi var tryggð sérstakri slysatryggingu hjá stefnda sem ökumaður bifreiðarinnar PU-843 samkvæmt 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt 2. mgr. sama laga­ákvæðis skal vátryggingin tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss sem öku­maður verður fyrir við stjórn ökutækisins, enda verði slysið rakið til notkunar öku­tækis í merkingu 88. gr. laganna. Er kröfum í máli þessu því réttilega beint að stefnda. Stefnandi leitaði á slysdegi til Slysa- og bráðamóttöku Landspítala, Fossvogi hér í borg, og var þá greind með tognun á lendhrygg og hálstognun. Þá liggur fyrir í málinu læknis­vottorð frá Heilsugæslustöð Árbæjar, dagsett 16. október 2001, um að stefnandi hafi ekki getað sótt skóla frá 1. til 10. október 2001. Á svonefndum „samskiptaseðli“ sama dag, sem ritaður var í tilefni af vottorðinu, kemur fram að stefnandi hafi greint sinn haft símsamband við nafngreindan lækni og fengið vottorð frá honum um að hún hafi lent í bílslysi og skólaganga hafi verið eitthvað stopul af þeim sökum. Í vottorði Sigurjóns Sigurðssonar læknis frá 12. maí 2006 segir að stefnandi hafi verið misjöfn bæði í hálsi og baki eftir slysið en lítið hafi verið um meðferð. Hafi hún þolað illa allt álag á bakið og á tímabili hafi hún verið mjög slæm og leitað til heimilislækna og fengið bólgueyðandi lyf og verkjalyf. Við það hafi henni yfirleitt skánað það mikið að hún hafi ekki gert neitt meira í málinu. Þar sem stefnanda hafi ekki enn batnað og hún finni enn fyrir álagsbundnum einkennum, bæði frá hálsi og baki, hafi hún leitað til lækn­isins 29. nóvember 2005. Hafi læknirinn talið að þar sem hún „væri versnandi“ væri ráðlagt að taka röntgenmynd af hálsliðum með álagi og tölvusneiðmynd af mjó­baki. Hafi stefnandi farið í þá rannsókn 1. desember 2005 og niðurstaða hennar verið sú að hálsliðir voru eðlilegir sem og lendhryggur. Um líðan stefnanda við skoðun læknisins segir meðal annars að stefnandi sé með verki í hálsinum sem aukist við allt álag og liggi þeir aðallega í hálsinum en leiði síðan upp í hnakka, út í herðar og aðeins niður efst í brjóstbakið eftir því sem álagið sé meira. Sé úthald skert til ýmissa verka, sérstaklega ef stefnandi þurfi að vinna með hendur fyrir ofan höfuð og einnig ef hún sé að bogra fram fyrir sig, eins og við tölvur, en þá stífni hún upp í hálsinum og fái aukna verki og því geti fylgt höfuðverkur. Þá hafi hún þreytuverki í mjóbaki ef hún reyni á sig sem dreifist aðeins upp í brjóstbakið og út í rasskinnar við allt álag. Í niður­lagi vottorðsins segir svo: „Þrátt fyrir ýmiss konar meðferð hefur hún [stefnandi] enn töluverð einkenni eins og að framan greinir sem há henni í daglegu lífi. Undirritaður telur að nú sé það langur tími liðinn frá því að áverki þessi átti sér stað að ekki sé að vænta frekari bata. Frekari með­ferðarmöguleikar eru ekki fyrir hendi aðrir en þeir sem hún er að gera sjálf með líkams­rækt. Tímabært er því að meta afleiðingar slyssins.“ Með sameiginlegri matsbeiðni málsaðila, dagsettri 9. ágúst 2006, var óskað mats á hvort heilsufar stefnanda væri orðið stöðugt svo hægt væri að meta varanlegar afleið­ingar slyssins og ef svo væri hvenær heilsufar hennar var orðið stöðugt. Að því gefnu að heilsufar stefnanda væri orðið stöðugt var farið fram á álit á tímabundinni óvinnu­færni stefnanda, rétti til þjáningarbóta, varanlegum miska og varanlegri örorku. Til verksins voru fengnir 9. ágúst 2006 Atli Þór Ólason læknir og Sigurður R. Arnalds hrl. Mats­gerð lá fyrir 5. október 2006. Í henni kemur fram að stefnandi hafi hlotið togn­un­ar­áverka á háls og bak við slysið og hafi hún haft einkenni um það síðan. Hafi ástand stefnanda orðið stöðugt 28. febrúar 2001, eða þremur mánuðum eftir slysið. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga fyrnast allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla lag­anna á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar en þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Svo sem áður greinir leitaði stefnandi á slysadeild þegar eftir árekst­urinn og var greind með hálstognun og tognun á lendhrygg. Það ástand var orðið stöðugt að áliti matsmanna þremur mánuðum eftir slysið. Um það gat stefnanda ekki verið kunnugt á þeirri stundu. Þvert á móti verður ráðið af gögnum málsins að stefnandi, sem var rétt orðin 18 ára að aldri er slysið átti sér stað, hafi vænst þess að af­leiðingar slyssins gengju til baka en þegar henni hafi orðið ljóst að svo yrði ekki hafi hún hafist handa við að halda rétti sínum til laga með því að leita til Sigurjóns Sigurðs­sonar læknis. Samkvæmt því verður ekki talið að stefnandi hafi haft vitneskju um að hún ætti kröfu á hendur stefnda í skilningi ákvæðisins fyrr en eftir að áðurnefnt læknis­vottorð Sigurjóns Sigurðssonar lá fyrir 12. maí 2006. Örorkumats var aflað tæpum tveimur mánuðum síðar og leit það dagsins ljós 5. október 2006 svo sem fyrr greinir. Gat stefnandi fyrst leitað fullnustu kröfu sinnar eftir að matið lá fyrir. Ber því að miða upphaf fyrningarfrests samkvæmt 99. gr. umferðarlaga við það tímamark. Af því leiðir að krafa stefnanda var ófyrnd er mál þetta var höfðað 16. apríl 2007. Niðurstöðum matsgerðar hefur ekki verið hnekkt af hálfu stefnda og hefur stefnandi gert kröfur í samræmi við þær. Engin haldbær rök hafa verið færð fyrir því að hálfu stefnda að lækka beri bætur til stefnanda með vísan til þess að stefnandi hafi brugðist þeirri skyldu sinni að takmarka hugsanlegt tjón sitt. Ber því að taka kröfur stefnanda til greina eins og þær eru fram settar, þar með talin vaxtakrafa, sem ekki hefur verið mót­mælt sérstaklega af hálfu stefnda, svo sem nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar sem er hæfilega ákveðinn 747.000 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, Lloyd´s of London á Íslandi, greiði stefnanda, Guðrúnu Hrefnu Sverrisdóttur, 3.369.157 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum frá 28. nóvember 2000 til 1. desember 2006 en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og 747.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 229/2016
Líkamsárás Þjófnaður Umferðarlagabrot Fíkniefnalagabrot Svipting ökuréttar Upptaka
E var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því hafa slegið A með krepptum hnefa í andlitið þannig að A féll í gólfið með nánar tilgreindum afleiðingum. Þá var E einnig sakfelldur fyrir þjófnað samkvæmt 244. gr. lag nr. 19/1940 og fyrir umferðarlaga- og fíkniefnabrot. Við ákvörðunar refsingar var vísað til 1. mgr. 218. gr. c. um að hækka megi refsingu um helming hjá þeim sem dæmdur er sekur um brot á 217. eða 218. gr. laganna og hefur áður sætt refsingu samkvæmt þeim greinum eða verið refsað fyrir brot sem tengist að öðru leyti við vísvitandi ofbeldi. Var refsing E ákveðin fangelsi í tíu mánuði. Var E einnig sviptur ökurétti ævilangt, gert að sæta upptöku fíkniefna og til greiðslu miskabóta.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins erþess krafist að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess aðrefsing hans verði milduð og einkaréttarkrafa lækkuð.Samkvæmt 1. mgr. 218.gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varð 1. mgr. 218. gr. c. sömulaga með 4. gr. laga nr. 23/2016, má hækka allt að helmingi refsingu þess, semdæmdur er sekur um brot á 217. eða 218. gr. laganna og áður hefur sætt refsingusamkvæmt þeim greinum eða verið refsað fyrir brot, sem tengist að öðru leytivið vísvitandi ofbeldi. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendnahins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allanáfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, semákveðin eru með virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 512.522 krónur, þarmeð talin málsvarnarlaun verjanda síns, Björgvins Jónssonarhæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2015.I Mál þetta, sem dómtekið var 30.nóvember síðastliðinn, var höfðað með ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, dagsettri 29. september síðastliðinn, á hendur Eggerti KáraKristjánssyni, kt. [...], Austurbergi 36, Reykjavík, „fyrir líkamsárás með því aðhafa föstudaginn 1. maí 2015, á heimili Eggerts Kára að Asparfelli 12 íReykjavík, slegið A með krepptum hnefa í andlitið þannig að A féll í gólfið,með þeim afleiðingum að A hlaut höfuðkúpu og andlitsbeinabrot sem náði tilkinnboga, hliðlægt og í gólfi augntóttar og hliðlægt í kinnkjálkavegg og mar ábrjóstkassa.Telst brot þetta varða við 1.mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Af hálfu GunnarsFriðrikssonar hdl. fyrir hönd A kt. [...], er gerð krafa þess efnis að ákærðaverði gert að greiða A miskabætur að fjárhæð kr. 750.000.-, bætur vegna útlagðskostnaðar að fjárhæð kr. 40.000.- auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2015 til greiðsludags. Auk þess erkrafist greiðslu kostnaðar að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðumreikningi auk virðisaukaskatts á málskostnað.Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“Þá var höfðað málmeð ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 29. septembersíðastliðinn, á hendur ákærða Eggerti Kára og X „fyrir eftirtalin brot framin íReykjavík á árinu 2015 nema annað sé tekið fram: I.Gegn Eggerti KáraKristjánssyni og X, fyrir þjófnað í félagi, laugardaginn 7. mars, með því að hafa stolið hvítum langermabol aðverðmæti kr. 2.500 og svartri Mohawk hettupeysu að verðmæti kr. 4.000 úrversluninni Outlet markaði, Ráðhústorgi 5, Akureyri. Mál 316-2015-1324.Telst brot þettavarða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II.Gegn Eggerti KáraKristjánssyni einum fyrir eftirtalin brot:. fyrirumferðarlagabrot í Garðabæ með því að hafa laugardaginn 4. apríl ekiðbifreiðinni JN-[...] sviptur ökurétti og óhæfur til að aka henni örugglegavegna áhrifa ávana- og fíkniefna ( í blóði mældist amfetamín 115 ng/ml ogtetrahýdrókannabínól 2,1 ng/ml) um Reykjanesbraut uns aksturinn var stöðvaðurskammt austan Kauptúns. Telst brot þettavarða við 1. mgr. og 2. mgr. 45. gr. aog 1. mgr. 48. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006 og 3. gr. laganr. 24/2007.2. fyrirfíkniefnalagabrot, í Reykjavík, með þvíað hafa, föstudaginn 20. febrúar, að [...], haft í vörslum sínum 1,38 g afmaríjúana og 0,32 g af tóbaksblönduðu kannabisefni sem lögregla fann við leit.Telst þetta varðavið 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr.lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr.,reglugerðar nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni,sbr. reglugerðir nr. 232/2001 og nr. 848/2002. Þess er krafist aðákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar, einnig aðákærði Eggert Kári Kristjánsson verði dæmdur til sviptingar ökuréttar skv. 101.gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr.laga nr. 66/2006 og jafnframt að ofangreind fíkniefni, verði gerð upptæk skv.6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1074 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001.“Við þingfestingumálsins játaði ákærði Eggert Kári sök samkvæmt síðari ákærunni en ákærða Xneitaði sök. Ákæruvaldið féll þá frá ákæru á hendur henni og krafðist verjandihennar málsvarnarþóknunar úr ríkissjóði.Ákærði neitar söksamkvæmt fyrri ákærunni og krefst sýknu. Hann krefst þess að bótakröfunni verðivísað frá dómi. Loks er þess krafist að sakarkostnaður verði greiddur úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða.IIMálavextir varðandifyrri ákæruna eru þeir að lögreglan var kvödd að framangreindu heimili ákærða áþeim degi er í ákæru greinir. Þar lá brotaþoli meðvitundarlítill í anddyrinu.Hann var fluttur á slysadeild. Í lögregluskýrslu segir að á vettvangi hafifengist þær upplýsingar að þrír menn hafi ráðist á brotaþola bak við verslun ínágrenninu og slegið hann með krepptum hnefum og kastað í vegg. Menn þessirhafi talað „pólsku“ eins og segir í skýrslunni.Í vottorðislysadeildar segir að brotaþoli hafi komið fyrr þennan dag á deildina vegnaáverka á nefi er hann hafi fengið eftir högg. Þá segir að við komu nú sé hannmeðvitundarlítill og fengust ekki upplýsingar hjá honum um aðdragandann að komuhans. „Teknar eru tölvusneiðmyndir af höfði, andlitsbeinum, brjóstkassa og kviðsem sýna flókið brotamunstur í hægri andlitshelmingi sem nær til kinnboga,hliðlægt og í gólfi augntóttar og hliðlægt í kinnkjálkavegg.“ Brotaþoli vargreindur með brot á höfuðkúpu og andlitsbeinum og mar á brjóstkassa.Þegar lögreglan hófrannsókn málsins bar vitni á framangreindan hátt um hvernig brotaþoli fékkáverkana. Það breytti síðar framburði sínum og kvað ákærða hafa veitt honumáverka. Önnur vitni báru á sama veg. Ákærði neitaði í upphafi sök en bar síðarað hafa veitt brotaþola eitt högg.Málavextir varðandisíðari ákæruna verða ekki raktir heldur er vísað um þá til ákæru, sbr. 3. mgr.183. gr. laga nr. 88/2008.III Ákærði bar við aðalmeðferð aðhann hefði slegið brotaþola en ekki kýlt hann með krepptum hnefa. Hann kvaðbrotaþola hafa borið það út að hann væri að sprauta sig. Á þeim tíma og staðsem í ákæru greinir hafi þeir verið að rífast um þetta en ákærði kvaðst hafabeðið brotaþola að koma heim til sín. Þegar brotaþoli kom hefði hann rokið ámóti sér með hnefann á lofti. Þá kvaðst ákærði hafa slegið brotaþola meðvinstri hendi. Hann kvaðst hafa kreppt fjóra fingur inn í lófann og þannigslegið brotaþola einu sinni en ekki kýlt hann. Lófinn hefði lent í andlitihans. Við höggið hefði brotaþoli fallið í vegg með bakið en staðið upp og hefðuþeir farið að ræða málin. Auk þeirra tveggja hefðu tvær stúlkur verið ííbúðinni. Brotaþoli hefði síðan sagt að hann þyrfti að fara á sjúkrahús en hannhefði stuttu áður verið laminn illa. Ákærði kvað áverkana á brotaþola ekki getaverið eftir sig. Hann hefði ekki kýlt hann í brjóstkassann og ekki í andlitið. Brotaþoli bar að hafa veriðheima hjá ákærða umræddan dag. Ákærði hefði slegið hann og hefði höggið lent ákinnbeininu hægra megin. Brotaþoli kvaðst ekki muna vel eftir þessu og kvaðstmeðal annars hafa talið ákærða hafa barið sig með hamri. Þá taldi hann ákærðalíklegast hafa barið sig með opnum lófa en hann hefði þó ekki séð það. Hannhefði rotast í kjölfar höggsins og því ekki vita hvort það hefði verið þungt.Næst kvaðst hann muna eftir að hann hefði staðið upp og rætt við ákærða. Síðanhefði verið hringt á sjúkrabíl. Hann kvaðst hafa farið niður og misst meðvitundá leiðinni. Hann kvaðst einnig hafa misst meðvitund í sjúkrabílnum. Brotaþolimundi ekki eftir að hafa lent í átökum fyrr þennan sama dag og hafa leitað áslysadeild vegna þess. Á þessum tíma kvaðst brotaþoli hafa verið undir áhrifumfíkniefna. Frænka ákærða, sem var í íbúðhans, bar að hafa hitt brotaþola og hefði hann verið barinn einhverjum dögumfyrir þetta. Þennan dag hefði ákærði slegið brotaþola í kinnina með flötum lófaen hún kvaðst ekki muna meira. Hún kvað þó brotaþola hafa veist að ákærða áður enhann sló hann. Núverandi unnusta ákærða, semvar í íbúð hans, bar að brotaþoli hefði komið á heimilið og hefðu þeir ákærðifarið að rífast. Ákærði hefði slegið brotaþola utan undir og hefði höggið lentí kinn hans. Brotaþoli hefði verið áfram í íbúðinni og allt virst vera í lagi.Hann hefði svo farið en komið aftur um kvöldið. Stúlka, sem var með brotaþolaþennan dag, bar að hún og piltur hefðu hitt brotaþola og hefðu þau farið samanheim til ákærða. Hún kvaðst hafa staðið í anddyri íbúðarinnar og heyrt öskur.Hún kvaðst hafa litið við og þá séð ákærða slá brotaþola eitt högg í andlitiðmeð krepptum hnefa. Höggið hefði lent í vinstri kinn brotaþola að því er húntaldi. Þarna voru tvær stúlkur og hefðu þær haldið ákærða en brotaþoli hefðisest og verið vankaður. Skömmu síðar hefði brotaþoli dottið út af og þá hefðiverið hringt á sjúkrabíl. Pilturinn, sem kom með brotaþolaá heimili ákærða, kvaðst hafa séð ákærða kýla brotaþola eitt högg í andlitið.Hann kvað ákærða hafa kýlt brotaþola með krepptum hnefa og hefði höggið lent ákinnbeini brotaþola. Þetta hefði gerst í beinu framhaldi af því að þau komu inní íbúðina. Eftir höggið hefði brotaþoli vankast og hefði þá verið hringt ásjúkrabíl. Læknirinn, sem ritarframangreint vottorð, staðfesti það. Hann kvað brotaþola hafa getað fengiðáverkana af einu þungu höggi en ekki af því að hafa verið sleginn utan undirmeð lófa. Brotaþoli hefði haft útbreidd brot í andliti og töluverðalæknismeðferð hafi þurft vegna þeirra. Áverkarnir hafi hins vegar ekki veriðlífshættulegir. Hann kvað höggið hafa lent yfir kinnbeininu. Það hefði brotnaðog einnig hefðu verið brot í hlið og gólfi augntóttar. Læknirinn kvað áverka ánefi ekki hafa getað valdið þessum áverkum. Lögreglumaður, sem ritarfrumskýrslu málsins, staðfesti hana. Hann kvað brotaþola ekki hafa veriðviðræðuhæfan. Ekki hefði verið rætt við ákærða enda hefði hann ekki veriðgrunaður á þeim tíma.IV Ákærði neitar sök samkvæmt fyrriákærunni en hefur þó viðurkennt að hafa slegið brotaþola eins og rakið var. Tvövitni sem bæði eru tengd ákærða og voru á vettvangi bera að ákærði hafi slegiðbrotaþola en gera lítið úr högginu eins og að framan var rakið. Tvö önnur vitnibera hins vegar bæði að ákærði hafi slegið brotaþola í andlitið með krepptumhnefa. Þá er komið fram hjá þessum síðastgreindu vitnum og brotaþola að hannvar fluttur á slysadeild í beinu framhaldi af því að ákærði sló hann. Hann varþá ýmist vankaður eða meðvitundarlaus. Á slysadeild kom í ljós að hann bar þááverka er í ákæru greinir. Samkvæmt þessu er sannað, gegn neitun ákærða, aðhann sló brotaþola eins og honum er gefið að sök í ákæru og með þeimafleiðingum sem þar greinir. Brot ákærða er rétt fært til refsiákvæðis íákærunni. Ákærðihefur játað sök samkvæmt síðari ákærunni og er játning hans í samræmi við gögnmálsins. Hann verður því sakfelldur samkvæmt ákærunni og eru brot hans þar réttfærð til refsiákvæða. Ákærði var dæmdur í tveggja árafangelsi fyrir nauðgun 2011. Þá var hann dæmdur í 12 mánaða fangelsi 2012 fyrirfrelsissviptingu og rán. Hann var dæmdur í 6 mánaða fangelsi 2014 fyrir meiriháttar líkamsárás. Ákærða var veitt reynslulausn úr fangelsi í nóvember 2014 enmeð úrskurði 3. maí 2015 var honum gert að afplána eftirstöðvarnar. Þá hefurákærði margoft verið sektaður og dæmdur í skilorðsbundið fangelsi fyrirmargvísleg brot, síðast var hann sektaður fyrir fíkniefnalagabrot 11. júní2015. Refsing ákærða nú verður ákveðin samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlagaog auk þess höfð hliðsjón af 78. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu og með hliðsjónaf sakaferli ákærða verður refsing hans ákveðin 10 mánaða fangelsi. Ákærði var sviptur ökuréttiævilangt 30. nóvember 2011 og hefur ekki öðlast þau aftur að því er séð verður.Ævilöng ökuréttarsvipting verður því áréttuð. Loks verða fíkniefni gerð upptækeins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Brotaþoli krefst miskabóta ogbóta vegna útlagðs kostnaðar. Engin gögn fylgja til stuðnings kröfu um útlagðankostnað og er þeirri kröfu vísað frá dómi. Miskabætur til brotaþola eruhæfilega ákveðnar 600.000 krónur með vöxtum eins og krafist er og nánar greinirí dómsorði. Það athugast að ekki verður séð að ákærða hafi verið birtbótakrafan fyrr en við þingfestingu og miðast upphaf dráttarvaxta við þann dager liðnir voru 30 dagar frá þeim degi. Ákærði greiði sakarkostnað ogmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og ídómsorði segir. Málsvarnarþóknun verjanda ákærðu X, Jón Egilssonar hrl., að meðtöldumvirðisaukaskatti skal greidd úr ríkissjóði. Arngrímur Ísberg héraðsdómarikveður upp dóminn.D ó m s o rð : Ákærði, Eggert KáriKristjánsson, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði er sviptur ökuréttiævilangt. Upptæk skulu vera 1,38 g af maríjúanaog 0,32 g af tóbaksblönduðu kannabisefni.Ákærði greiði A600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. maí2015 til 29. nóvember 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga, frá þeim degi til greiðsludags og 306.900 krónur í málskostnað. Ákærði greiði 293.217 krónur ísakarkostnað og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar St.Ragnarssonar hdl., 613.800 krónur. Málsvarnarþóknun Jóns Egilssonarhrl., 122.760 krónur, skal greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 19/2022
Kærumál Rannsókn Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
X kærði úrskurð Landsréttar þar sem máli hans á hendur L var vísað frá héraðsdómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að kæruheimild í a-lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hefði verið skýrð svo að hún tæki almennt aðeins til endanlegra úrskurða um frávísun mála sem höfðuð hefðu verið með ákæru en ekki til úrskurða Landsréttar um frávísun kæru vegna rannsóknarúrskurða eða úrskurða um réttarfarsatriði. Sömu rök ættu við um kæruheimild í þessu máli og þeim málum enda væri sú aðkoma dómstóla að rannsókn sakamála sem fælist í heimild 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 af sama toga og aðkoma þeirra að öðrum rannsóknarathöfnum sem þeim væri falið úrskurðarvald um samkvæmt lögunum. Var því talið að X hefði brostið heimild til að kæra úrskurð Landsréttar og var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. mars 2022 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 16. mars 2022 í máli nr. 113/2022 þar sem máli varnaraðila á hendur sóknaraðila var vísað frá héraðsdómi. Um kæruheimild vísar varnaraðili til a-liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.3. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.4. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. 5. Varnaraðili telur kæruheimild a-liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 vera skýra og afdráttarlausa og taki til dómsúrlausna Landsréttar um frávísun frá héraðsdómi eins og í þessu máli. Varnaraðili telur þær kröfur sem gerðar eru til aðgangs að dómstólum og réttlátrar málsmeðferðar í 60. og 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu mæla gegn þeirri þröngu túlkun á kæruheimildinni sem beitt hafi verið í dómum Hæstaréttar 15. janúar 2021 í máli nr. 1/2021 og 9. febrúar sama ár í máli nr. 6/2021. Jafnframt mæli 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans gegn því að beitt sé þrengjandi túlkun á kæruheimildinni þar sem réttaröryggi og möguleikar borgaranna til að bera lögmæti inngripa stjórnvalda í tjáningarfrelsi þeirra undir dómstóla sé einn þáttur í vernd þess. Slík sjónarmið hafi aukið vægi í þessu máli þar sem reyni á inngrip lögreglu í tjáningarfrelsi blaðamanns. Þá vísar varnaraðili til þess að í 13. gr. mannréttindasáttmálans felist réttur hans til raunhæfs réttarúrræðis til að tryggja fyrrnefnd réttindi. 6. Með þeim breytingum sem gerðar voru á dómstólaskipan hér á landi með lögum nr. 50/2016 um dómstóla og lögum nr. 49/2016 um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála var komið á þriggja þrepa dómskerfi. Með því breyttist eðli Hæstaréttar í að vera fyrst og fremst fordæmisgefandi dómstóll. Til þess að rétturinn gæti sinnt því hlutverki sínu voru heimildir til að kæra dómsúrlausnir Landsréttar hafðar mjög þröngar. Um það sagði svo í athugasemdum við a-lið 68. gr. (211. gr. laga nr. 88/2008) í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 49/2016:7. Með umræddum lagabreytingum var Landsrétti fengið það hlutverk sem Hæstiréttur hafði áður að eiga endanlegt úrskurðarvald um þær þvingunarráðstafanir, rannsóknaraðgerðir og aðrar rannsóknarathafnir lögreglu sem dómstólum er samkvæmt lögum nr. 88/2008 falið úrskurðarvald um en þær geta meðal annars falið í sér frelsisskerðingu og önnur inngrip í mikilvæg mannréttindi.8. Sú dómsúrlausn sem kæra varnaraðila lýtur að er úrskurður Landsréttar um að vísa frá héraðsdómi kröfu hans, sem borin var undir héraðsdóm með vísan til 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008. Krafan tók til þess að fyrirhuguð skýrslutaka lögreglu af varnaraðila sem sakborningi væri ólögmæt og skyldi ekki fara fram. Varnaraðili hefur þegar fengið umfjöllun dómstóla á tveimur dómstigum um kröfu sína og því notið aðgengis að dómstólum með þeim hætti að fullnægt var kröfum 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. einnig 13. gr. sáttmálans um raunhæft úrræði til að leita réttar síns. 9. Hin kærða dómsúrlausn Landsréttar fól ekki í sér endanlegar lyktir sakamáls heldur þá niðurstöðu að vald dómstóla næði ekki til þess að kveða á þessu stigi rannsóknar sakamáls úr um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eftir 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 og leggja efnislegt mat á atriði og gefa lögreglu á grundvelli efnislegra ástæðna fyrirmæli um framkvæmd rannsóknar. Frávísun kröfu varnaraðila frá héraðsdómi fól þannig í raun í sér höfnun kröfunnar þegar af þeirri ástæðu að úrlausn hennar ætti ekki undir úrskurðarvald dómstóla á þessu stigi máls.0. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 er unnt að kæra til Hæstaréttar dómsathöfn Landsréttar um frávísun máls frá héraðsdómi. Þessi kæruheimild hefur verið skýrð svo í fyrrnefndum dómum Hæstaréttar í málum nr. 1/2021 og 6/2021 að hún taki almennt aðeins til endanlegra dómsúrlausna Landsréttar um frávísun mála sem höfðuð hafa verið með ákæru en ekki til dómsúrlausna Landsréttar um frávísun kæru vegna rannsóknarúrskurða eða úrskurða um réttarfarsatriði. Sömu rök eiga við um kæruheimild í þessu máli og þeim málum enda er sú aðkoma dómstóla að rannsókn sakamála sem felst í heimild 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 af sama toga og aðkoma þeirra að öðrum rannsóknarathöfnum sem þeim er falið úrskurðarvald um samkvæmt lögunum. 1. Samkvæmt framansögðu er ekki fyrir hendi heimild til að kæra úrskurðinn til Hæstaréttar og verður málinu því vísað frá réttinum.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=9ce39716-c260-4754-9ad3-94957e8f5fee&verdictid=2b7ec580-68d8-4c21-83a5-719f408cbac5
Mál nr. 776/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en ákvæði úrskurðarins um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar voru felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. janúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en að því frágengnu verði varnaraðili einungis látinn sæta farbanni. Fallist Hæstiréttur ekki á kröfuna um að hafna gæsluvarðhaldi gerir varnaraðili sjálfstætt kröfu um að ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun gæsluvarðhalds verði felld úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila. Af hálfu sóknaraðila hafa ekki verið færð fram viðhlítandi rök fyrir nauðsyn þess að varnaraðili sæti í gæsluvarðhaldinu takmörkunum samkvæmt c. og. d. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Verður sá hluti hins kærða úrskurðar sem að þessu lýtur því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila, X. Ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar varnaraðila eru felld úr gildi. Rikissaksóknari hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], [...], [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. janúar 2010, kl. 16.00. Þá kemur fram í greinargerð ríkissaksóknara að ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu málsins frá 14. október sl. Málið sé mjög umfangsmikið og hafi rannsókn þess teygt anga sína víða. Liggi fyrir rökstuddur grunur um að ákærði tengist glæpasamtökum í Litháen, en ákærði sé ríkisborgari þar í landi. Vísist nánar um það til hættumats greiningardeildar ríkislögreglustjóra. Telji greiningardeildin enn fremur að að vitnum í málinu, þ. á. m. brotaþola stafi veruleg hætta af kærða verði hann látinn laus. Þá sé vísað til þess að ákærði sé erlendur ríkisborgari og þykji hætta vera á því að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málssókn. Með vísan til framangreinds, gagna málsins, b- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og dóms Hæstaréttar nr. 693/2009 í máli ákærða sé þess beiðst að ofangreind krafa nái fram að ganga. Af hálfu ákærða er kröfu um gæsluvarðhald mótmælt og þess aðallega krafist að kröfunni verði hafnað en til vara að ákærða verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðahalds og til þrautavara að gæsluvarðhaldinu verði markaður mun skemmri tími en krafist sé. Ákærði hefur samkvæmt framansögðu ásamt fleiri mönnum verið ákærður fyrir mansal gagnvart stúlkunni A, 19 ára litháískum ríkisborgara. Slíkt brot getur varðað allt að 8 ára fangelsi samkvæmt 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Samkvæmt gögnum málsins er ákærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot það sem honum er gefið að sök. Ákærði er erlendur ríkisborgari og verður því að telja hættu á því að hann muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málssókn áður en mál hans er til lykta leitt. Þá verður að líta til þess að í málinu hefur verið lagt fram hættumat greiningardeildar ríkislögreglustjóra þar sem m. a. kemur fram að vitnum þ. a. m. brotaþola stefi hætta af ákærða. Er á það fallist að vitnunum stafi veruleg hætta af ákærða verði hann látinn laus. Með vísan til framangreinds og b- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfu ríkissaksóknara, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Tilhögun gæsluvarðhaldsvistar ákærða er með takmörkunum skv. c- og d-liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.
Mál nr. 175/2015
Hlutafélag Gjaldþrotaskipti Hluthafi Kaupskylda Söluréttur Forsenda Orsakasamband
Árið 2006 gerðu S og M ráðningarsamninga við 365 MS A/S, danskt dótturfélag D hf. Með þeim gengust þeir hvor um sig undir þá skyldu að kaupa ákveðinn fjölda hluta í 365 MS A/S en öðluðust jafnframt rétt til að selja þá aftur að liðnum ákveðnum tíma og á tilteknu verði.Þá gerðu þeir einnig hluthafasamkomulag við D hf. og ritaði G undir hvort samkomulag um sig fyrir hönd D hf. sem framkvæmdastjóri félagsins. Í hluthafasamkomulagi beggja kom fram að S og M ættu rétt á að selja hluti sína í 365 MS A/S innan tilgreindra tímamarka og með þeim skilmálum sem þar voru nánar greindir og væri D hf. þá skylt að kaupa hlutina. Í nóvember 2006 var D hf. skipt upp í tvö félög, T hf. og Í hf., sem bæði munu hafa tekið yfir skuldbindingar félagsins. Árið 2009 tilkynntu S og M Í hf. að þeir hygðust nýta sölurétt sinn en þar sem að bú félagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta voru bréfin ekki innleyst. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 708/2010 var fjárkrafa S við slit Í hf. hafnað á þeim grundvelli að ósannað hefði verið að G hefði haft umboð D hf. til þess að gera fyrrgreint hluthafasamkomulag við S. Í máli þessu deildu aðilar um það hvort G væri skaðabótaskyldur gagnvart S og M vegna umboðsskorts við gerð samninganna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að réttur S og M til sölu á hlutum í hinu danska félagi hefði verið hugsaður sem launagreiðsla til þeirra í 18 mánuði ef til þess kæmi að þeim yrði sagt upp störfum hjá félaginu eða starfsemi þess hætt af einhverjum ástæðum. Eðli málsins samkvæmt hlyti trygging þeirra fyrir efndum framangreindrar skuldbindingar að hafa verið bundin þeirri forsendu að hlutum þeirra fylgdu við sölu til D hf. virk réttindi hluthafa og að hlutirnir hefðu eitthvert verðgildi. Með vísan til þess að bú 365 MS A/S hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta árið 2008 og skiptunum lokið sem eignalausu ári síðar, hefði S og M ekki verið kleift að efna hluthafasamkomulagið af sinni hálfu. Ómöguleiki S og M til réttra efnda yrði samkvæmt þessu ekki rakinn til ætlaðs umboðsskorts G við gerð samkomulagsins heldur gjaldþrots 365 MS A/S. Af þessu leiddi að það skilyrði skorti fyrir skaðabótaábyrgð G gagnvart S og M að orsakatengsl væru á milli ætlaðrar saknæmrar háttsemi hans og þess tjóns er S og M hefðu orðið fyrir. Var G því sýknaður af kröfum S og M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2015. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr þeirra hendi. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram gerðu stefndu í mars og apríl 2006 ráðningarsamninga við 365 Media Scandinavia A/S, danskt dótturfélag Dagsbrúnar hf. Með þeim gengust stefndu hvor um sig undir þá skyldu að kaupa innan nánar greindra tímamarka ákveðinn fjölda hluta í 365 Media Scandinavia A/S á genginu 1 á hlut en öðluðust jafnframt rétt til að selja þá aftur að ákveðnum tíma liðnum á gengi sem skyldi vera 45 á hlut. Í ráðningarsamningunum voru ákvæði þess efnis að áður en eignarhald stefndu á hlutum þeirra í hinu danska félagi yrði skráð skyldu þeir gera samkomulag við hluthafa í félaginu um skilmála sem almennt gilda um slíka samninga. Stefndu gerðu eins og ráðningarsamningarnir kváðu á um og í framhaldi af gerð þeirra hluthafasamkomulag við Dagsbrún hf., stefndi Svenn 2. apríl 2006 og stefndi Morten 23. sama mánaðar, og ritaði áfrýjandi undir hvort samkomulag um sig fyrir hönd Dagsbrúnar hf. sem framkvæmdastjóri félagsins. Er efni samninganna rakið í hinum áfrýjaða dómi að því marki sem máli skiptir fyrir úrlausn málsins. Í hluthafasamkomulagi beggja stefndu kom fram að þeir ættu rétt á að selja hluti sína í 365 Media Scandinavia A/S innan tilgreindra tímamarka og með þeim skilmálum sem þar voru nánar greindir og væri Dagsbrún hf. þá skylt að kaupa hlutina. Í málinu greinir aðila á um það hvort áfrýjandi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefndu vegna meints umboðsskorts við gerð samninganna. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var Dagsbrún hf. 17. nóvember 2006 skipt upp í tvö félög, Teymi hf. og Íslenska afþreyingu hf., sem bæði munu hafa tekið yfir skuldbindingar Dagsbrúnar hf. Fram kom í skýrslum beggja stefndu fyrir dómi að réttur þeirra til sölu á hlutum í hinu danska félagi hafi verið hugsaður sem launagreiðsla til þeirra í 18 mánuði ef til þess kæmi að þeim yrði sagt upp störfum hjá félaginu eða starfsemi þess hætt af einhverjum ástæðum. Eðli málsins samkvæmt hlaut trygging stefndu fyrir efndum framangreindrar skuldbindingar að vera bundin þeirri forsendu að hlutum þeirra fylgdu við sölu til Dagsbrúnar hf. virk réttindi hluthafa og að hlutirnir hefðu eitthvert verðgildi. Bú 365 Media Scandinavia A/S var tekið til gjaldþrotaskipta 10. október 2008 með úrskurði Sø- og Handelsretten í Kaupmannahöfn og lauk skiptum á búi félagsins 4. desember 2009 sem eignalausu. Við töku bús félagsins til gjaldþrotaskipta urðu hlutir stefndu í því óvirkir og var verðleysi hlutanna endanlega staðfest þegar skiptum á búinu lauk sem eignalausu. Stefndu var því vegna töku bús félagsins til gjaldþrotaskipta og eftirfarandi skiptaloka ekki kleift að efna hluthafasamkomulagið af sinni hálfu. Ómöguleiki stefndu til réttra efnda á hluthafasamkomulaginu verður samkvæmt þessu ekki rakinn til ætlaðs umboðsskorts áfrýjanda við gerð samkomulagsins heldur gjaldþrots 365 Media Scandinavia A/S. Af þessu leiðir að það skilyrði skortir fyrir skaðabótaábyrgð áfrýjanda gagnvart stefndu að orsakatengsl séu á milli ætlaðrar saknæmrar háttsemi hans og þess tjóns er stefndu urðu fyrir. Verður áfrýjandi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum stefndu í málinu. Eftir framangreindum úrslitum verður stefndu sameiginlega gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Gunnar Smári Egilsson, er sýkn af kröfum stefndu, Svenn Aage Hyllerød Dam og Morten Nissen Nielsen. Stefndu greiði áfrýjanda óskipt 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2014. I. Mál þetta var höfðað 4. október 2012 og dómtekið 11. nóvember 2014 að loknum munnlegum málflutningi. Stefnendur eru Svenn Dam, til heimilis að Rungstedvej 24, Árósum, Danmörku og Morten Nissen Nielsen, til heimilis að Vermundsgade 4, Viby, Danmörku, en stefndi er Gunnar Smári Egilsson, til heimilis að Þórsgötu 10, Reykjavík. Mál þetta var upphaflega einnig höfðað á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Með úrskurði, dags. 9. desember 2014 var málið fellt niður gagnvart, stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Dómkröfur stefnenda eru eftirfarandi: Stefnandi, Svenn Dam krefst þess að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna tjóns af völdum umboðsskorts hans við gerð hluthafasamnings, dags. 2. apríl 2006. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefnandi, Morten Nissen Nielsen krefst þess að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna tjóns af völdum umboðsskorts hans við gerð hlutahafasamnings, dags. 23. apríl 2006. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda, auk málskostnaðar. II. Í máli þessu deila aðilar um hvort stefndi Gunnar Smári Egilsson sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnendum vegna meints umboðsskorts hans við gerð hluthafasamninga við stefnendur á þeim tíma sem stefndi var framkvæmdastjóri Dagsbúnar hf., sem síðar fékk heitið Íslensk afþreying hf. Atvik málsins eru þau að stefnendur í máli þessu voru ráðnir til starfa hjá 365 Media Scandinavia A/S á árinu 2006, sem var danskt dótturfélag Dagsbrúnar hf. Var ráðningarsamningurinn við Svenn Dam dags. 23. mars 2006 og undirritaður af stefnda Gunnari Smára fyrir hönd 365 Media Scandinavia A/S. Samkvæmt samningnum skyldi stefnandi Svenn Dam starfa sem framkvæmdastjóri 365 Media Scandinavia A/S. Ráðningarsamningurinn við Morten Nissen Nielsen var dags. 23. apríl 2006 og undirritaður af Svenn Dam fyrir hönd fyrir hönd 365 Media Scandinavia A/S. Var Morten Nissen ráðinn til að gegna starfi framkvæmdastjóra dótturfélags 365 Media Scandinavia A/S, sem skyldi gefa út fríblað í Danmörku, Nyhedsavisen. Samkvæmt grein 5.1 í ráðningarsamningum stefnenda var mælt fyrir um að stefnanda Svenn Dam væri skylt að kaupa 75.000 hluti í 365 Media Scandinavia A/S og Morten Nissen var skylt að kaupa 50.000 hluti í sama félagi. Í sömu grein var einnig mælt fyrir um sölurétt stefnenda á þessum bréfum til Dagsbrúnar hf. að fullnægðum nánari skilyrðum. Í samræmi við ráðningarsamninga stefnenda hjá 365 Media Scandinavia A/S var gert tvenns konar efnislega samhljóða hluthafasamkomulag við stefnendur, dags. 2. apríl 2006 og 23. apríl 2006, þar sem m.a. var mælt fyrir um kaup- og sölurétt stefnenda á hlutabréfum í 365 Media Scandinavia A/S. Stefndi Gunnar Smári Egilsson ritaði undir í báðum tilfellum fyrir hönd Dagsbrúnar hf. Samkvæmt grein 2.1 í hluthafasamkomulaginu bar stefnendum innan 90 daga frá undirritun samkomulagsins að kaupa af Dagsbrún hf. Samkvæmt grein 4.4 í samkomulaginu var stefnendum heimilt að selja Dagsbrún hf. þá hluti sem þeir höfðu keypt í félaginu 365 Media Scandinavia A/S á tilteknu verði og að liðnum ákveðnum tíma þannig að 1/3 hlutabréfanna yrði keyptur á genginu 45 hver hluti eftir 1. júlí 2009, 1/3 hlutabréfanna á genginu 45 hver hluti eftir 1. júlí 2010, og 1/3 hlutabréfanna á genginu 45 hver hluti eftir 1. júlí 2011, í öllum tilvikum að því tilskildu að tilkynning um það væri afhent eigi síðar en 15. nóvember 2011. Skömmu eftir samningsgerðina, eða þann 17. nóvember 2006, var Dagsbrún hf. skipt upp í tvö félög, annars vegar Teymi hf. og hins vegar Íslenska afþreyingu hf. Virðast bæði félögin hafa tekið yfir skuldbindingar Dagsbrúnar hf. Þann 10. október 2008 var bú 365 Media Scandinavia A/S tekið til gjaldþrotaskipta í Danmörku af Sö- og Handelsrettens Skifteafdeling og lauk skiptameðferð á búinu 4. desember 2009 sem eignalausu. Samkvæmt kröfuhafalista fyrir búið lýsti stefnandi Svenn Dam 2.296.000 DKR. í búið og stefnandi Morten Nissen Nielsen 2.142.000 DKR. Þann 17. júní 2009 tilkynntu stefnendur Íslenskri afþreyingu hf. að þeir hygðust nýta sölurétt sinn samkvæmt hluthafasamkomulögunum með kröfu um innlausn hlutabréfanna sem þeir keyptu í 365 Media Scandinavia A/S á árinu 2006 þegar þeir voru ráðnir til starfa hjá félaginu. Bréfin voru ekki innleyst þar sem bú Íslenskrar afþreyingar hf. var tekið til gjaldþrotaskipta þann 2. júlí 2009. Samkvæmt auglýsingu skiptastjóra þrotabús Íslenskrar afþreyingar hf., dags. 11. júní 2012, var skiptum á búinu lokið þann 10. janúar 2012. Voru forgangskröfur, 4.113.293 krónur, greiddar að fullu. Upp í almennar kröfur voru greiddar 463.228.363 krónur eða 11,14% Samkvæmt skrá um lýstar kröfur í bú Íslenskrar afþreyingar kröfðust stefnendur þess að kröfur þeirra yrðu viðurkenndar sem almennar kröfur í búið. Í ódagsettu svarbréfi skiptastjóra þrotabús Íslenskrar afþreyingar til lögmanns stefnenda, hafnaði skiptastjórinn kröfum stefnenda á þeim grundvelli að stefndi, Gunnar Smári hefði ekki haft umboð til að gera áðurgreint hluthafasamkomulag við stefnendur fyrir hönd félagsins. Auk þess sem ekki hefðu verið veittar nægar upplýsingar um hvernig stefnendur hygðust efna skuldbindingar sínar samkvæmt hluthafasamkomulaginu í ljósi þess að félagið 365 Media Scandinavia A/S væri ekki lengur „rekstrarhæft“ félag. Stefnandi Svenn Dam bar ágreining sinn við þrotabúið um framangreint undir Héraðsdóm Reykjavíkur sem kvað upp úrskurð í málinu 3. desember 2010. Úrskurði Héraðsdóms var skotið til Hæstaréttar. Með dómi Hæstaréttar Íslands, 3. febrúar 2011 í máli nr. 708/2010 Svenn Dam gegn þrotabúi Íslenskrar afþreyingar hf., var talið að hluthafasamningur sem þáverandi framkvæmdastjóri Dagsbrúnar hf., stefndi í máli þessu, gerði við stefnanda Svenn Dam væri óvenjuleg og mikils háttar ákvörðun í skilningi 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og slíkar ráðstafanir gæti framkvæmdastjóri ekki gert nema samkvæmt sérstakri heimild stjórnar félagsins. Var talið óumdeilt í málinu að ekki hafi verið að finna í fundargerðum stjórnar félagsins bókun um að framkvæmdastjóranum Gunnari Smára hafi verið veitt heimild til að gera samninginn fyrir þess hönd og var síðari vitnisburður stjórnarmanns um þetta ekki talinn fullnægjandi. Fyrir lá skrifleg yfirlýsing þáverandi formanns stjórnar Dagsbrúnar hf., Þórdísar Jónu Sigurðardóttur, sem síðan var staðfest fyrir dómi við meðferð málsins í héraði, um að framkvæmdastjórinn hefði haft fullt umboð stjórnar til að gera umræddan samning og að hann hefði verið gerður með fullri vitund stjórnar Dagsbrúnar hf. sem hafi þekkt efni samningsins og samþykkt það. Var það niðurstaða Hæstaréttar að ósannað væri að framkvæmdastjórinn hefði haft umboð til þess að gera fyrrgreint hlutahafasamkomulag við sóknaraðila málsins Svenn Dam. Með bréfum, lögmanns stefnenda til stefnda, dags. 23. mars 2011, var stefndi krafinn um greiðslu bóta vegna umboðsskorts hans við gerð hluthafasamninganna. Nam bótakrafa Svenn Dam á hendur stefnda samtals 84.665.756 krónum og krafa stefnanda Morten Nissen 56.443.838 krónum með dráttarvöxtum. Kom fram í bréfi lögmannsins að krafist væri bóta líkt og samningur hefði haldið gildi sínu og væri þannig krafist bóta vegna fjártjóns þess er stefnendur hefðu sannanlega orðið fyrir en um væri að ræða efndir 50.000 DKK á genginu 45 DKK í tilviki Morten Nissen og 75.000 DKK á genginu 45 DKK í tilviki Svenn Dam. Tók lögmaðurinn fram að kröfugerðin miðaðist við að Teymi hf. hefði þegar greitt 20% kröfunnar til stefnenda. Á árinu 2008, voru gerðir (ódagsettir) viðaukar við áðurgreinda ráðningarsamninga stefnenda í tengslum við fyrirhugaða fjárfestingu Mortens Lund í 365 Media Scandinavia A/S. Voru viðaukarnir á milli stefnenda og greinds Mortens Lund þar sem mælt var fyrir um að Morten Lund ábyrgðist skuldbindingar Dagsbrúnar hf. samkvæmt 4. gr. hluthafasamkomulagsins. Er samningsákvæðið svohljóðandi: Ef Dagsbrún efnir ekki skuldbindingu sína samkvæmt 4. gr. hluthafasamkomulagsins ábyrgist Morten Lund persónulega að yfirtaka skuldbindinguna um að kaupa hlutina á umræddu gengi samkvæmt reglum sem mælt er fyrir um í 4. gr. hluthafasamkomulagsins. Fram kom við aðalmeðferð málsins af hálfu stefnda, að stefnendur hefðu fengið 10,1% af fjárkröfu sinni úr hendi Mortens Lund á grundvelli áðurgreindra viðauka við ráðningarsamninga stefnenda frá árinu 2008. Samkvæmt sex yfirlýsingum fyrrverandi stjórnarmanna Dagsbrúnar hf., sem dagsettar eru á tímabilinu 20. ágúst 2009 til 5. desember 2012, lýsa stjórnarmenn því yfir að stjórninni hafi ýmist verið kunnugt um fyrrgreinda hluthafasamninga eða hún hafi veitt framkvæmdastjóra félagsins, stefnda í máli þessu, umboð til þess að undirrita þá fyrir hönd félagsins. Stefnendur gáfu aðilaskýrslu fyrir dóminum. Stefndi í máli þessu og Árni Hauksson gáfu símaskýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn vitnin Þórdís J. Sigurðardóttir, Davíð Scheving Thorsteinsson, Guðmundur Ólason og Magnús Ármann, en þau, ásamt Árna Haukssyni, sátu í stjórn Dagsbrúnar hf. á þeim tíma sem stefnendur voru ráðnir til starfa hjá 365 Media Scandinavia A/S og ráðningarsamningar og hluthafasamkomulag var undirritað. III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnendur byggja á því að stefndi hafi ekki haft umboð Dagsbrúnar hf., (síðar Íslensk afþreying hf.) til að gera hluthafasamninga við stefnendur sem hafi orðið til þess að þrotabú félagsins hafi ekki verið talið bundið af samningunum. Samningsgerð stefnda hafi falið í sér óvenjulega eða mikils háttar ráðstöfun í skilningi 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Í fundargerðum stjórnar félagsins sé enga bókun að finna þess efnis að framkvæmdastjóra félagsins hafi verið veitt umboð til að gera samninginn fyrir þess hönd. Kaupskylduákvæði á margföldu kaupverði kalli á sérstaka heimild stjórnar og rúmist ekki innan almenns starfsumboðs framkvæmdastjóra. Stefnendur byggja á því að staðfest hafi verið með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 708/2010, að ætla verði slíka ákvörðun aðeins á færi stjórnar eða hluthafafundar. Stefnendur byggja á því að með gagnályktun frá 10. gr. samningalaga nr. 7/1936, skuldbindi gerningur sem umboðsmaður hafi stofnað til ekki umbjóðanda ef umboðsmaður hans hefur farið út fyrir umboð sitt. Stefnendur hafi ekki getað krafið viðsemjanda sinn um efndir og hafi því orðið af andvirði greiðslna samkvæmt hluthafasamningnum. Ákvæði 25. gr. sömu laga mælir fyrir um bótaábyrgð umboðsmanns í slíku tilviki, en samkvæmt ákvæðinu beri umboðsmaður hlutlæga bótaábyrgð á tjóni sem hafi orðið vegna umboðsskorts hans. Stefnendur telja að fjártjón þeirra felist í þeim fjárhagslegu verðmætum sem þeir hafi orðið af í ljósi þess að hluthafasamningurinn kom ekki til framkvæmda og að kröfur þeirra í bú Íslenskrar afþreyingar hf. hafi ekki fengist samþykktar. Skiptum á búi Íslenskrar afþreyingar hf. hafi lokið þann 10. janúar 2012. Forgangskröfur hafi verið greiddar að fullu en upp í almennar kröfur hafi verið greiddar 463.228.363 krónur eða 11,14%. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að skilyrði bótaábyrgðar hans séu óuppfyllt og ósönnuð. Stefnendur hafi frá upphafi byggt á því að stefndi hafi haft fullt umboð til að gera samninga við stefnendur f.h. Dagsbrúnar hf. og byggi í raun enn á því. Verði að hafa í huga að í málatilbúnaði stefnenda gegn þrotabúi Íslenskrar afþreyingar hf., hafi stefnendur byggt á því að stefndi hafi haft fullt umboð stjórnar til samningsgerðarinnar. Varðandi umboð sitt vísar stefndi til yfirlýsinga stjórnarmanna Dagsbrúnar hf. þar sem m.a. komi fram að stjórnin hafi verið upplýst um allt ferlið í tengslum við útgáfu Nyhedsavisen þar með talið ráðningu stefnenda. Stjórn Dagsbrúnar hf. hafi haft augljósa vitneskju um kaup stefnanda Svenn Dam á hlutum í 365 Media Scandinavian A/S enda hafi Dagsbrún hf. móttekið greiðslu frá honum fyrir hlutina. Þá telur stefndi að stefnendur hafi ekki sýnt fram á bótaábyrgð stefnda skv. 25. gr. laga nr. 7/1936, enda hafi stefndi uppfyllt það skilyrði 25. gr. að sýna fram á að stjórn Dagsbrúnar hf. hafi samþykkt gerningana í síðasta lagi eftir á, sbr. áðurgreindar yfirlýsingar. Stefndi byggir á því að meint tjón stefnenda sé ósannað. Ekki liggi fyrir í hverju hið meinta tjón stefnenda felist eða hvert sé umfang þess. Stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að Dagsbrún hf. hafi getað efnt hluthafasamkomulögin og að hvaða marki. Þá sé óútskýrt hvers vegna stefndi skuli vera ábyrgur fyrir fjárhæð umfram það sem nemi þeirri fjárhæð sem stefnendur hefðu fengið greidda upp í kröfur sínar samkvæmt kröfulýsingum í þrotabú Íslenskrar afþreyingar hf. hefðu þær á annað borð verið samþykktar af skiptastjóra. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda. Þá sé óútskýrt í stefnu hvers vegna stefndi eigi að bera bótaábyrgð þegar svo virðist sem stefnendur hafi þegar samið við Morten Lund um að takast á herðar persónulega ábyrgð á skuldbindingum Dagsbrúnar hf. Þá geti stefnendur ekki krafist meiri hagsbóta en nemi þeim hagnaði, er leitt hefði af stofnun fullgilds samnings við Dagsbrún hf. Fullgildur samningur við Dagsbrún hf. hefði ekki fært stefnendum neina fjárhagslega hagsmuni í fyrsta lagi vegna gjaldþrots félagsins þann 2. júlí 2009 og í öðru lagi vegna þess að 365 Media Scandinavia A/S hafi verið úrskurðað gjaldþrota í Danmörku í október 2008. Til að efna hluthafasamkomulagið hefðu stefnendur þurft að afhenda Dagsbrún hf. hluti í fyrrgreinda félaginu gegn greiðslu kaupverðs. Vegna gjaldþrots 365 Media Scandinavia A/S hefði stefnendum þess vegna verið ókleift sjálfum að efna hluthafasamkomulagið. Sú staðreynd geri það einnig að verkum að forsendur fyrir hluthafasamningunum hafi verið brostnar og þeir því verið óskuldbindandi. Stefndi byggir á því að ekki hafi verið sýnt fram á orsakatengsl eða sennilega afleiðingu af háttsemi hans og meints tjóns stefnenda. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að meintur umboðsskortur hafi verið nauðsynlegt eða nægjanlegt skilyrði fyrir því að þeir hafi orðið fyrir tjóni. Þá hafi stefnendur ekki fest kaup á hlutum í 365 Media Scandinavia A/S af Dagsbrún hf. innan 90 daga frá undirritun hluthafasamkomulagsins sem hafi verið skilyrði söluréttar samkvæmt samningunum, sbr. grein 2.1. Ósannað sé að það skilyrði hafi veri uppfyllt í tilviki stefnanda Morten Nissen, en sannað sé að stefnandi Svenn Dam hafi keypt hlutina á75.000 DKK meira en 160 dögum eftir undirritun hluthafasamningsins. Þegar af þeirri ástæðu hefði Dagsbrún hf. getað hafnað kaupskyldu, sbr. grein 4.4 í hluthafasamkomulaginu. Skiptastjóri Dagsbrúnar hf. hafi m.a. hafnað kröfulýsingum stefnanda vegna þess að skilyrði þetta hafi ekki verið uppfyllt. Þegar af þessari ástæðu geti meintur umboðsskortur ekki hafa bakað stefnendum tjón. Þá bendir stefndi á að stefnendur hafi einnig lýst sömu kröfum sínum við nauðasamninga Teymis hf. og hafi stefnendur fengið hluta af kröfum sínum greiddan. Byggir stefndi á því, með vísan til 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, að við móttöku greiðslunnar frá Teymi hf. og þegar nauðasamningur hafi komist á hafi hann bundið lánardrottna og þá sem komi í þeirra stað um samningskröfur þeirra. Efndir samningskröfu í samræmi við ákvæði nauðasamnings hafi sömu áhrif og ef krafan hefði verið efnd eftir upphaflegu efni sínu. Að lokum vísar stefndi til sjónarmiða um tómlæti og sanngirnisraka, en tæp sjö ár séu síðan atvik máls þessa hafi gerst. IV. Samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 708/2010, dags. 3. febrúar 2011, sem stefnandi Svenn Dam átti aðild að sem áfrýjandi, var það niðurstaða réttarins að ósannað væri að stefndi Gunnar Smári Egilsson hefði haft umboð til þess að gera hluthafsamninga þá sem deilt er um í máli þessu. Í máli því sem nú er til meðferðar hafa ekki verið lögð fram ný gögn sem breyta sönnunargildi dóms Hæstaréttar að þessu leyti og í því sambandi þykir ekki fært að líta til síðari yfirlýsinga stjórnarmanna Dagsbrúnar hf. sem gefnar voru eftir uppkvaðningu umrædds dóms. Víkur þá að skaðabótakröfum stefnenda. Stefnendur byggja viðurkenningarkröfur sína á því að þeir hafi orðið fyrir tjóni og eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda af völdum umboðsskorts stefnda við gerð hluthafasamninga við stefnendur, þann 2. apríl og 23. apríl 2006. Telja stefnendur að fjártjón þeirra felist í því að kröfum þeirra í þrotabú Íslenskrar afþreyingar hf. hafi verið hafnað þar eð hluthafasamningarnir sem þeir byggðu rétt sinn á hafi ekki verið gildir vegna umboðsskorts stefnda. Samkvæmt hluthafasamkomulagi áttu stefnendur rétt á því að selja hlutabréf sín í 365 Media Scandinavia A/S til Dagsbúnar hf. sem síðar fékk heitið Íslensk afþreying hf. á genginu 45 að því tilskildu að tilkynning um það væri afhent eigi síðar en 15. nóvember 2011. Fyrir liggur að stefnendur tilkynntu Íslenskri afþreyingu hf. þann 17. júní 2009, að þeir hygðust nýta sölurétt sinn samkvæmt hluthafasamkomulaginu. Í hluthafasamningunum var ekki fyrirvari um verðgildi hlutabréfanna í 365 Media Scandinavia A/S. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að stefnendur keyptu hluti þá sem þeim bar að kaupa samkvæmt hluthafasamkomulaginu og ráðningarsamningunum. Síðari athugasemdum um að kaup þessi hafi ekki átt sér stað eða að þau hafi farið fram síðar en áskilið var verður ekki sinnt. Vegna umboðsskorts stefnda gátu stefnendur ekki sótt rétt sinn samkvæmt hluthafasamningunum á hendur Íslenskri afþreyingu hf., en við gjaldþrotaskipti á því búi komu m.a. rúmlega 11% upp í almennar kröfur auk þess sem stefnendur hafa fengið fjárhæðir upp í kröfu sínar annars staðar frá. Stefndi ber ábyrgð á þeim umboðsskorti og því tjóni sem af því hlaust, sbr. 25. gr. samningalaga nr. 7/1936. Með vísan til framangreinds er viðurkenndur réttur stefnanda Svenn Dam og stefnanda Morten Nissen Nielsen til skaðabóta úr hendi stefnda Gunnars Smára Egilssonar vegna tjóns af völdum umboðsskorts stefnda við gerð hluthafasamninga við stefnendur, dags. 2. apríl 2006 og 23. apríl 2006. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnda, Gunnari Smára Egilssyni að greiða stefnendum Svenn Dam og Morten Nissen Nielsen sameiginlega 1.300.000 krónur í málskostnað. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Viðurkenndur er réttur stefnanda, Svenn Dam og stefnanda Morten Nissen Nielsen til skaðabóta úr hendi stefnda, Gunnars Smára Egilssonar, vegna tjóns af völdum umboðsskorts stefnda við gerð hluthafasamnings, dags. 2. apríl 2006 og við gerð hlutahafasamnings, dags. 23. apríl 2006. Stefnda ber að greiða stefnendum sameiginlega 1.300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 841/2015
Neytendakaup Galli Tómlæti Skaðabætur
M krafði H ehf. um skaðabætur vegna galla á gluggum sem hann keypti hjá H ehf. og settir voru í hús sem M var að reisa. Talið var nægjanlega í ljós leitt að gluggarnir hefðu verið gallaðir í skilningi a. liðar 1. gr. 16. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup og að H ehf. bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem rakið yrði til þeirrar vanefndar, sbr. 33. gr. laganna. Var H ehf. gert að bæta M að hluta til kostnað vegna leigu á vinnupöllum við húsið. Á hinn bóginn var ekki fallist á að H ehf. bæri að greiða kostnað vegna fjármögnunar, afnotamissis og rekstrar fasteignarinnar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2015. Hann krefstþess að stefnda verði gert að greiða sér 9.937.913 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. júlí2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.ISvo sem nánar er rakið í hinumáfrýjaða dómi gerði stefndi, sem þá hét Húsasmiðjan hf., tilboð 16. nóvember2006 í glugga og hurðir í húsi sem áfrýjandi var að reisa að Fróðaþingi 11 íKópavogi. Fjárhæð tilboðsins með virðisaukaskatti nam 2.694.139 krónum og tókáfrýjandi því daginn eftir. Framleiðandi glugga og hurða var danska fyrirtækiðIdealcombi A/S og kom pöntun frá því til landsins í upphafi árs 2007. Verktakiá vegum áfrýjanda mun hafa lokið ísetningu glugga og hurða í húsið í mars þaðár.Fljótlega eftir að gluggar höfðu veriðsettir í húsið eða í apríl 2007 taldi áfrýjandi sig verða varan við að þeirláku. Að tilhlutan þess verktaka sem setti gluggana í húsið var húsasmíðameistarifenginn til að skoða þá og lét hann í té álit sitt með bréfi 25. apríl 2007.Þar kom fram að raufar væru neðan á gluggum til að skila vatni út en þess ístað læki vatn eftir þeim inn í húsið. Taldi húsasmíðameistarinn að vinnubrögðverktaka við ísetningu hefði í engu verið ábótavant en framleiðandi glugganna þyrftiað finna orsakir lekans. Jafnframt fékk stefndi verkfræðing hjáVerkfræðistofunni Línuhönnun ehf. til að skoða gluggana. Í minnisblaði hans 11.júní 2007 kom fram að hornsamskeyti á álkerfi gluggans væru ekki þétt, en vatnlæki út um þau og kæmist inn fyrir ytri þéttingu milli karms og veggs og þarmeð inn. Einnig var talið að þétting milli gluggakarma og veggja væriófullnægjandi.Að beiðni áfrýjanda var matsmaðurdómkvaddur til að meta þá aðferð sem framleiðandi glugganna lagði til svo komamætti í veg fyrir leka. Í matsgerð hans 13. júlí 2007 var komist að þeirriniðurstöðu að ekki væri fulltryggt að viðgerðin hindraði leka. Einnig væriljóst að eftir viðgerðina væru gluggarnir ekki lengur í samræmi við vottaðverklag á framleiðslu þeirra. Því taldi matsmaður þá niðurstöðu ótvíræða aðviðgerðin tryggði ekki „að viðgerð sú, sem fulltrúar framleiðandans ... leggjatil, tryggi ekki að gluggarnir verði jafngóðir eins og þeir hefðu í öndverðukomið til landsins ógallaðir.“Eftir að áfrýjandi hafði aflaðmatsgerðarinnar féllst stefndi á að afhenda nýja glugga í hús áfrýjanda.Staðfesti hann með tölvupósti 31. ágúst 2007 að nýir gluggar hefðu veriðpantaðir frá framleiðanda og að kostnaður af ísetningu þeirra yrði greiddur afstefnda. Einnig var tekið fram að ekki yrði innheimtur aukakostnaður viðtiltekna breytingu á útliti hluta af gluggunum sem áfrýjandi hafði óskað eftir.Gluggarnir komu til landsins um miðjan nóvember 2007 og voru settir í húsið.Fljótlega eftir að hafist var handavið að setja nýja glugga í húsið í desember 2007 taldi áfrýjandi sig verðavaran við að þeir gluggar lækju líka. Af því tilefni fékk stefndi verkfræðinghjá fyrrgreindri verkfræðistofu til að skoða gluggana og frágang þeirra. Íminnisblaði hans 9. janúar 2008 kom fram að ekki hefði orðið vart við leka áþremur gluggum sem prófaðir voru með vatni. Einnig taldi verkfræðingurinn aðfrágangi glugga væri lokið að undanskildum þrifum eftir verkið. Í kjölfar þessafékk áfrýjandi aftur dómkvaddan matsmann til að kanna hvort gluggarnir væru afsömu gæðum og eiginleikum og gert var ráð fyrir í öndverðu og hvort ísetningþeirra væri í samræmi við leiðbeiningar frá framleiðanda. Matsgerðinni varskilað 1. mars 2008 og þar var komist að þeirri niðurstöðu að gluggarnirfullnægðu gæðakröfum að því frátöldu að þeir hefðu ekki verið vottaðir hér álandi. Hins vegar væri ísetning þeirra ekki í samræmi við leiðbeiningarframleiðanda.Með bréfi 16. júní 2008 lýstiáfrýjandi því yfir að hann liti svo á að frekari úrbótum stefnda yrði ekkikomið við. Aftur á móti var höfð uppi sundurliðuð bótakrafa á hendur stefnda. Þessuerindi svaraði stefndi með bréfi 20. september 2008 þar sem flestum liðum kröfunnarvar hafnað. Efni þessara bréfa eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi.Undir rekstri málsins í héraði aflaðiáfrýjandi matsgerðar 21. janúar 2013 um fjármagnskostnað hans vegnafasteignarinnar á tímabilinu frá og með apríl 2007 til og með apríl 2008 ogtjóns vegna afnotamissis og rekstarkostnaðar eignarinnar á sama tímabili. Niðurstöðurþeirrar matsgerðar eru tilgreindar í héraðsdómi en kröfugerð áfrýjanda tekur aðhluta til mið af henni. IIÍ samræmi viðbeiðni áfrýjanda var til umfjöllunar í matsgerðinni 13. júlí 2007 hvort súviðgerð sem framleiðandi legði til vegna leka tryggði að gluggarnir yrðu jafngóðir og þeir hefðu í öndverðu komið til landsins ógallaðir. Eins og áðurgreinir komst matsmaður að þeirri niðurstöðu að viðgerðin væri ófullnægjandi.Þótt matið hefði með þessu móti lotið að viðgerðinni en ekki gæðaeiginleikumglugganna fyrir hana bendir þessi niðurstaða eindregið til þess að þeir hafiverið gallaðir. Verður heldur ekki séð að um þetta hafi verið nokkurágreiningur með aðilum á þessum tíma. Þvert á móti var í fundargerð frá matsfundi20. júní 2007 haft eftir fulltrúa framleiðanda glugganna að hann teldi ástæðufyrir lekanum vera þá að samskeyti hornasamsetningar væru ekki þétt þannig aðvatn, sem safnaðist fyrir í holrými í botnstykki gluggans, færi ekki út umdrengöt eins og hönnunin gerði ráð fyrir, heldur læki um óþétt samskeytibotnstykkisins og hliðarstykkja gluggans. Væri markmið viðgerðarinnar að þéttaþessi samskeyti innan í holrými botnstykkisins. Loks er þess að gæta að stefndiféllst á að afhenda nýja glugga og setja í húsið eftir að áfrýjandi aflaðimatsgerðarinnar um viðgerðina. Að öllu þessu virtu er nægjanlega í ljós leittað gluggarnir hafi verið gallaðir í skilningi a. liðar 1. mgr. 16. gr. laga nr.48/2003 um neytendakaup sem eiga við um viðskiptin. Stefndi ber þvískaðabótaábyrgð á tjóni sem rakið verður til þeirrar vanefndar, sbr. 33. gr.laganna.Áfrýjandi heldur því einnig fram aðísetning nýrra glugga hafi verið ófullnægjandi og því hafi lekið meðfram þeim,en fram er komið í málinu að stefndi tók að sér það verk gagnvart áfrýjanda. Ímatsgerðinni 1. mars 2008 var komist að þeirri niðurstöðu að ísetning gluggannahefði ekki verið í samræmi við leiðbeiningar framleiðanda. Aftur á móti komst héraðsdómur,sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að þeirri niðurstöðu að sú aðferð semstefndi notaði hefði verið betri en aðferðin sem áfrýjandi beitti þegar hannsetti glugga upphaflega í húsið. Að þessu gættu verður ekki talið að áfrýjandihafi leitt í ljós galla á umræddu verki.Eins og áður er rakið setti áfrýjandifram sundurliðaða bótakröfu á hendur stefnda með bréfi 16. júní 2008 eftir aðhann hafði aflað tveggja matsgerða um gluggana sem keyptir voru hjá stefnda. Íljósi þessa aðdraganda verður ekki fallist á með stefnda að áfrýjandi hafifyrir tómlætis sakir glatað kröfum þótt liðið hafi ríflega tvö og hálft ár fráþví þær voru hafðar uppi þar til áfrýjandi höfðaði málið. Er þá til þess aðlíta að eðlilegt var, með hliðsjón af kröfugerð áfrýjanda, að hann héldi að sérhöndum meðan óljóst var um fjárhæð lána sem hvíldu á fasteigninni vegnabindingar þeirra við gengi erlenda gjaldmiðla og aðstæðna beggja aðila á þeimtíma.IIISamkvæmtframansögðu ber stefndi skaðabótaábyrgð gagnvart áfrýjanda vegna galla á þeim gluggumsem í öndverðu voru settir í húsið sem hann var að reisa. Um fjárhæð bótannafer eftir 52. gr. laga nr. 48/2003 en bæta ber bæði beint og óbeint tjón. Af 1.mgr. 30. gr. laganna leiðir jafnframt að stefnda ber að bæta útgjöld áfrýjandavegna nýrrar afhendingar á gluggum.Áfrýjandikrefst í fyrsta lagi bóta að fjárhæð 3.621.285 krónur vegna aukins kostnaðarvið fjármögnun fasteignarinnar sökum þess að ástand hennar hafi verið með þvímóti að ekki var unnt að breyta skammtímalánum í langtímalán með hagstæðarikjörum. Áfrýjandi hefur hvorki fært rök fyrir né leitt í ljós að húseignin hafiekki náð því byggingarstigi að hann ætti ekki kost á langtímalánum þótt lekihafi verið frá gluggum hússins. Þegar af þeirri ástæðu verður þessum kröfuliðhafnað.Í öðru lagikrefst áfrýjandi bóta vegna afnotamissis af fasteigninni þar sem dráttur hafiorðið á að ljúka við byggingu hússins og taka það í notkun sökum þess aðgluggar láku. Þessi kröfuliður er reistur á matsgerð 21. janúar 2013 þar semtalið er að ársleiga hússins frá apríl 2007 til loka mars 2008 nemi 3.485.450krónum. Áfrýjandi hefur ekki borið því við í málinu að húsið hafi verið byggttil að afla leigutekna af því. Verður krafa um bætur vegna afnotamissins þvíekki reist á þeim grundvelli. Þar sem áfrýjandi hefur ekki leitt í ljós neinútgjöld sem hann hafði af annarri búsetu á fyrrgreindu tímabili verður ekkitekin til greina krafa hans vegna afnotamissis hússins. Jafnframtkrefst áfrýjandi í þriðja lagi bóta að fjárhæð 373.223 krónur vegna kostnaðar afrekstri fasteignarinnar á tímabilinu frá apríl 2007 til loka apríl 2008 ogreisir hann þann kröfulið á sömu matsgerð. Áfrýjandi þarf sjálfur að beraþennan kostnað af eigninni en hann hefur ekki leitt í ljós hliðstæðan kostnaðaf annarri eign sem fallið hafi á hann á tímabilinu. Verður þessi kröfuliðurþví heldur ekki tekinn til greina.Áfrýjandikrefst í fjórða lagi bóta vegna leigu á vinnupöllum við húsið sem voru tilreiðu svo ekki yrði dráttur á ísetningu nýrra glugga. Er gerð krafa að fjárhæð443.232 krónur sem svarar til leigu frá maí 2007 til loka mars 2008 eða 304daga miðað við 1.458 króna leigu á dag samkvæmt greiddum reikningum. Eftir aðáfrýjandi varð þess áskynja í apríl 2007 að gluggar hússins láku voru ekki efnitil að fjarlægja vinnupalla við húsið, enda mátti gera ráð fyrir að þeirraþyrfti með við athugun á orsökum lekans og úrbótum af einhverju tagi íframhaldi af því. Eftir að stefndi staðfesti með tölvupósti 31. ágúst 2007 aðnýir gluggar hefðu verið pantaðir og að hann myndi annast gluggaskipti var hinsvegar ástæðulaust að leigja áfram palla við húsið enda var ljóst að nokkurntíma tæki að fá nýja glugga smíðaða og flutta til landsins frá framleiðanda íDanmörku. Mátti áfrýjandi jafnframt gera ráð fyrir að stefndi myndi sjá tilþess að settir yrðu upp pallar þegar skipt yrði um glugga í húsinu. Að þessugættu verður fallist á kröfu áfrýjanda vegna leigu á pöllum frá maí til ágúst2007 og í desember sama ár þegar skipt var um palla. Verður stefnda því gert aðgreiða áfrýjanda 224.532 krónur vegna þessa kröfuliðar sem svarar til leigu í154 daga.Þá krefst áfrýjandi í fimmta lagi bótaað fjárhæð 90.120 krónur vegna reiknings frá húsasmíðameistara sem fenginn vartil að staðreyna leka frá gluggum sem upphaflega voru settir í húsið og aðfjárhæð 104.580 krónur vegna vinnu byggingarstjóra hússins sem snerti þannleka. Jafnframt krefst áfrýjandi bóta vegna reiknings frá lögmanni að fjárhæð828.337 krónur vegna aðstoðar á fyrri stigum málsins í tilefni af vanefndstefnda. Þessir kröfuliðir teljast til málskostnaðar, sbr. g. lið 1. mgr. 129.gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála, og koma til álita þegar dæmt verður íeinu lagi um hann í málinu. Aftur á móti verður stefnda ekki gert að greiðakostnað að fjárhæð 181.686 krónur vegna matsgerðar 1. mars 2008 umgæðaeiginleika glugga, sem komu í stað þeirra sem voru gallaðir, og ísetninguþeirri, enda var eins og áður greinir ekki um vanefnd að ræða.Samkvæmt framansögðu verður stefndagert að greiða áfrýjanda 224.532 krónur með dráttarvöxtum í samræmi við kröfuáfrýjanda eins og greinir í dómsorði, en upphafsdagur þeirra er þegar mánuðurvar liðinn frá því áfrýjandi setti fram kröfu sína með fyrrgreindu bréfi 16.júní 2008, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Stefnda verður gert að greiðaáfrýjanda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi vegna reksturs málsins ábáðum dómstigum eins og segir í dómsorði. Dómsorð:Stefndi, Holtavegur 10 ehf., greiðiáfrýjanda, Magnúsi Jens Hjaltested, 224.532 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. júlí 2008 tilgreiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16.október 2015.I.Málþetta sem dómtekið var þann 24. september sl. er höfðað af Magnúsi JensHjaltested, Fróðaþingi 11, 203 Kópavogi, með stefnu útgefinni 29. mars 2011 áhendur Húsasmiðjunni ehf., nú Holtavegi 10 ehf., Holtavegi 10, Reykjavík.Dómkröfurstefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 9.937.913 kr.ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38, 2001 frá 16. júlí 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðarað skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi, aukvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefndi krefstþess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefststefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi þess aðstefnanda verði gert að greiða málskostnað skv. málskostnaðarreikningi. Í upphaflegrikröfugerð krafðist stefnandi þess að stefndi yrði dæmdur til að greiðastefnanda 11.469.386 kr. en við aðalmeðferð málsins þann 6. mars 2014 lagðistefnandi fram breytingu á kröfugerð til samræmis við niðurstöður matsgerðardómkvadds matsmanns dags. 21. janúar 2013. Lækkaði hann þrjá liði í sundurliðunkröfugerðar sinnar, lið a, kröfu vegna aukins fjármagnskostnaðar úr 4.826.850kr. í 3.621.285 kr., lið b, kröfu vegna afnotamissis úr 3.732.000 kr. í3.485.450 kr. og lið h., kröfu vegna rekstrar fasteignar án afnota úr 452.581kr. í 373.223 kr. Krafa stefnanda lækkaði þannig í 9.937.913 kr. Dómari fékk máliþessu úthlutað 3. september 2013 og hafði áður ekki haft afskipti af því. Dómur varkveðinn upp í héraði í málinu 6. mars 2014. Stefnandi áfrýjaði dómi tilHæstaréttar Íslands, sem ómerkti dóminn með dómi í máli nr. 394/2014 þar semborið hefði að kveðja til sérfróða meðdómendur og vísaði málinu heim í héraðtil aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.II.Málsatvik Helstu málsatvik eru þau að hinn 17.nóvember 2006 tók stefnandi tilboði stefndaí útihurðir og glugga í húseign sína að Fróðaþingi 11 í Kópavogi.Heildarverð skv. tilboðinu var 2.694.139 krónur. Tilboðið gerði ráð fyrirhurðum og gluggum frá dönskum framleiðanda, Idel Combi A/S í Danmörku. Áður en stefnandi samþykkti tilboðstefnda hafði stefnandi komið með samþykktar teikningar af gluggum og hurðum íhúsi sínu til stefnda sem sendi þær áfram til framleiðanda. Eftir þessumteikningum gerði framleiðandi tilboð og málsetti og teiknaði upp alla glugga oghurðir sem gert var tilboð í í samræmi við teikningar stefnanda. Tilboð þetta ogteikningar, þar sem útlit og öll mál komu fram, staðfesti stefnandi meðtölvupósti sínum þann 17. nóvember 2006 eftir að hafa farið yfir tilboðið. Gluggar og hurðir komu til landsins aðframleiðslu lokinni og voru afhent stefnanda í byrjun árs 2007. Lokið var viðuppsetningu hinn 30. mars 2007. Stefnandi réð fyrirtæki að nafni Þórsafl ehf.til að annast ísetningu, en það félag var síðan úrskurðað gjaldþrota íseptember 2007. Eftir að ísetningu lauk uppgötvaðistefnandi að póstar í gluggum á 2. hæð hússins voru í sjónlínu og kvartaði hannvið stefnda um að átta gluggar á 2. hæð væru ekki skv. þeim teikningum sem hannhefði lagt fram í upphafi. Við skoðum hjá stefnda og framleiðanda varð aðþeirra mati ekki annað séð en að framleiðslan væri skv. samþykktum teikningumfrá stefnanda sem tilboð stefnda byggði á. Nokkur ágreiningur reis milli aðilavarðandi þetta og krafðist stefnandi þess að fá nýja glugga af þessum ástæðum. Framleiðandi og stefndi höfnuðu því aðum mistök af þeirra hálfu hefði verið að ræða þar sem gluggar og hurðir höfðuverið framleidd samkvæmt teikningum og staðfestri pöntun stefnanda. Nokkrusíðar kvartaði stefnandi undan því að gluggar lækju og með bréfi, dags. 18. maí2007, kvartaði lögmaður stefnanda yfir því að bæði gluggar og hurðir lækju ogbyggði á því að enginn úrbótaréttur væri fyrir hendi, Hann krafðist þess því aðfá nýja glugga og hurðir tafarlaust ella yrði kaupunum rift. Þórsafl ehf., sem annast hafðiísetningu glugga og hurða, fékk húsasmíðameistara til að kanna orsakir lekans.Hann kvað ísetningu vera í samræmi við fyrirmæli framleiðanda og kvað hann lekahafa komið fram á gluggum að neðanverðu að innan þegar hann sprautaði vatni ágluggana inn um raufar neðan við opnanlegu fögin eins og fram kemur áóundirrituðu minnisblað hans, dags. 25. apríl 2007. Bréfi lögmanns stefnanda frá 18. maí2007 svaraði stefndi með tölvupósti 24. sama mánaðar þar sem úrbótarétturseljanda og framleiðanda var áréttaður. Stefndi kom kvörtun stefnanda tilframleiðanda og bauðst framleiðandi til að senda menn á sínum vegum tillandsins til að framkvæma endurbætur á gluggunum. Þeir skyldu ganga úr skuggaum hvort rétt væri að vatn læki með sjálfu gluggakerfinu, þ.e. innra kerfiglugganna, og hvort gluggakerfið skilað ekki frá sér vatni út úr rammanumsjálfum. Aðilar hittust m.a. á fundi þann 8.júní 2007 og fóru yfir gögn varðandi pöntun glugganna. Ekkert kom fram um aðgluggar væru ekki í samræmi við teikningar sem stefndi lagði fram í upphafi. Þávar einnig rætt um fyrirhugaða komu starfsmanna frá framleiðanda. Stefnandikrafðist þess síðan að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta hvort þær úrbætursem framleiðandi vildi gera tryggðu að gluggarnir yrðu jafngóðir og meðjafnlangan endingartíma og ef þeir hefðu í öndverðu komið ógallaðir tillandsins. Niðurstaða matsmanns með matsgerð, dags. júlí 2007, var sú að hanntreysti sér ekki til að fullyrða að gluggarnir væru jafngóðir eftirendurbæturnar eins og þeir hefðu í öndverðu komið til landsins ógallaðir. Í matsbeiðnivar ekki óskað eftir því að matsmaður mæti það hvort gluggarnir hefðu veriðógallaðir er þeir komu til landsins. Með bréfi lögmanns stefnanda tilstefnda, dags. 20. júlí 2007, lýsti hann því yfir að hann teldi tíma úrbótaliðinn. Í kjölfarið samþykkti framleiðandi samkvæmt yfirlýsingum frá stefndaumfram skyldu að framleiða nýja glugga og senda til landsins, sem og að kostavinnu við að taka niður fyrri glugga og annast og kosta ísetningu nýrra glugga. Þegar þetta lá fyrir sendi lögmaðurstefnanda bréf, dags. 8. ágúst 2007, þar sem stefnandi óskaði eftir því aðgluggateikningum yrði breytt ef það leiddi ekki til verulegs kostnaðar,óhagræðis eða tafa. Var þar um að ræða breytingu til þess að póstar í gluggumyrðu ekki í sjónlínu. Stefnandi viðurkenndi skyldu sína til að bera sjálfur þaðóhagræði og aukakostnað sem af slíku hlytist. Framleiðandi og stefndi féllust áþessar óskir stefnanda án þess að krefja stefnanda um greiðslu. Stefndi fékkbyggingatæknifræðing hjá Línuhönnun verkfræðistofu til að hafa eftirlit meðísetningu glugganna. Eftir að gengið hafði verið frá ísetningu nýju gluggannaóskaði stefnandi enn á ný eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til að metam.a. hvort gluggarnir og hurðir væru af sömu gæðum og eiginleikum og gert varráð fyrir í öndverðu og hvort ísetning væri í samræmi við leiðbeiningarframleiðanda. Byggingatæknifræðingur, sem annasthafði eftirlit með uppsetningu glugganna, sendi stefnanda bréf þann 9. janúar2008, eftir að fyrrgreind matsbeiðni var lögð fram, og kemur þar m.a. fram aðvið ísetninguna hafi verið gengið lengra í frágangi en framleiðandi hafði mæltfyrir um. Þá hafi verið kominn hiti á húsið og búið að ganga frá ísetninguallra glugga og þétta að utan og innan. Niðurstaða Ragnars Ómarssonarbyggingarfræðings, dómkvadds matsmanns, skv. matsgerð, dags. í mars 2008, varsú, að að undanskildum skorti á umsögn/vottun innlends aðila, væru gluggarniraf sömu gæðum og eiginleikum og gert var ráð fyrir í öndverðu. Hins vegar varþað álit matsmanns að ísetning glugganna væri ekki í samræmi við leiðbeiningarframleiðanda. Með bréfi lögmanns stefnanda dags. 16.júní 2008 voru síðan gerðar ýmsar skaðabótakröfur, m.a. vegnafjármagnskostnaðar að fjárhæð 16.534.229 krónur í eitt ár, það er þann tíma semstefnandi byggði á að ekkert hafi verið unnt að framkvæma í húsinu fyrr engengið hefði verið frá ísetningu nýrra glugga, skaðabótakröfu vegnaafnotamissis sama tíma, 4.200.000 krónur, vegna leigu á vinnupöllum, 437.000 krónur,greiðslu reiknings vegna ísetningar, 91.000 krónur, vegna aðstoðar og ráðgjafarbyggingastjóra, 104.580 krónur, vegna matsgerðar, 177.786 krónur, og vegnalögfræðiaðstoðar og annars ótilgreinds kostnaðar, 832.237 kr. Stefndi hafnaði flestum þessum kröfummeð bréfið dags. 20. 9. 2008, en lýsti því yfir að hann tæki þátt í kostnaðivið matsgerð og kostnaði vegna lögmannsaðstoðar. Ekkert liggur fyrir um aðstefnandi hafi svarað þessu tilboði stefnda og þá liggur ekkert fyrir umsamskipti aðila vegna málsins frá 20. september 2008 til 29. mars 2011 ernúverandi lögmaður stefnanda óskað eftir því við lögmann stefnda að hann tækivið stefnu í máli þessu. Mál þetta var síðan þingfest þann 7. apríl 2011. Í þinghaldi þann 18. september 2012 tilkynntilögmaður stefnda að nafni stefnda hefði verið breytt í Holtavegur 10 ehf., enkennitalan væri sú sama og áður. Þann 10. október 2012 lagði stefnandifram matsbeiðni þar sem hann óskaði eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður tilað leggja mat á aukinn fjármagnskostnað hans vegna tafa á framkvæmdum frá ogmeð apríl 2007 til og með apríl 2008 og afnotamissi og rekstrarkostnað vegnafasteignar hans að Fróðaþingi 11 í Kópavogi á sama tímabili. Varðandi mat áfjármagnskostnaði bar matsmanni að byggja mat heildarfjármagnskostnaðar ááhvílandi lánum á umræddri fasteign stefnanda á tímabilinu frá og með apríl2007 til og með apríl 2008, en stefnandi byggir á því að framkvæmdir á húseignhans hafi tafist um 12 mánuði vegna vanefnda stefnda. Dómkvaddur matsmaður, Már Wolfgang Mixafjármálafræðingur, skilaði matsgerð dags. 21. janúar 2013 og niðurstaða hansvar að fjármagnskostnaður á 12 mánaða tímabili hafi verið 3.621.285 kr.Matsbeiðni hafi reyndar miðað við að um 13 mánaða tímabil hafi verið að ræða enaf gögnum hafi mátt ráða að átt væri við 12 mánaða tímabil. Afnotamissihúsnæðis í 12 mánuði mat matsmaður á 3.485.450 kr. og rekstur húseignar ánafnota á 373.223 kr. Í athugasemdum við matsgerð þessa, þann24. október 2012, mótmælti stefndi því að hafa verið krafinn um frekari úrbætureða að af hálfu stefnanda hafi verið gerðar frekari kröfur þegar hér var komiðsögu. Við upphaf fyrri aðalmeðferðar þann 6.mars 2014 lýstu lögmenn aðila því yfir að ekki væri ágreiningur um útreikningaí matsgerð frá 21. janúar 2013, heldur aðeins um forsendur sem hún byggði á.III.Málsástæðurog lagarök stefnandaStefnandi byggir á því að þeir gluggar sem hann keypti af stefnda skv.tilboði er hann tók í nóvember 2006 hafi verið gallaðir. Þá byggir stefnandi á því aðviðskipti hans við stefnda hafi valdið sér margháttuðu tjóni sem stefndi séábyrgur fyrir og um viðskipti sín og stefnda fari eftir lögum um neytendakaupnr. 48/2003. Óumdeilt sé að stefndi hafi haft atvinnu sína af sölu, sbr. 2.mgr. 1. gr. laganna. Þá hafi stefnandi gengið til viðskiptanna utanatvinnurekstrar og sé því neytandi í skilningi 3. mgr. 1. gr. laganna. Stefnandibyggir á því að upphaflegu gluggarnir hafi verið haldnir galla, sbr. einkum 16.gr. laga nr. 48, 2003, enda hafi þeir hvorki haft þá eiginleika sem leiddi afsamningi aðila, sbr. 1. mgr. 15. gr. sömu laga, né hentað í þeim tilgangi semsambærilegir hlutir hafi venjulega veriðnotaðir til, sbr. a-lið 2. mgr. 15. gr., eða haft þá eiginleika sem stefnandihafi mátt vænta við kaupin, sbr. b-lið nefndrar greinar. Þessa niðurstöðu leiðiaf matsgerð dómkvadds matsmanns. Niðurstaða matsmannsins hafi verið sú aðendurbætur sem framleiðendur lögðu til myndu ekki tryggja að gluggarnir yrðujafngóðir og ef þeir hefðu í upphafi komið ógallaðir til landsins. Þá hafistefndi viðurkennt að gluggarnir hafi verið gallaðir. Stefndi hafi haftfrumkvæði að úrbótum á gluggunum, en slíkt hefði varla verið nauðsynlegt efgluggarnir hefðu verið ógallaðir. Þá hafi stefndi jafnframt samþykkt að afhendanýja glugga eftir að í ljós kom að úrbætur framleiðanda glugganna dygðu ekkitil. Þá hafi lögmaður stefnda sagt í tölvupósti til framleiðanda glugganna,dagsettum 16. ágúst 2007, að stefnandi ætti rétt á að rifta kaupunum og fá nýjaglugga frá öðrum seljanda með tilheyrandi auknum kostnaði fyrir stefnda. Þrátt fyrir aðstefnanda hafi ekki verið skylt að taka við nýjum gluggum frá stefnda hafistefnandi fallist á það gegn loforði um að gluggarnir yrðu afhentir eins fljóttog hægt yrði og að stefndi myndi sjá um og bera kostnað af ísetningu þeirra.Stefnandi hafi hagað gerðum sínum í samræmi við það og m.a. beðið með að takaniður verkpalla kringum húsið svo allt mætti vera til reiðu þegar nýjugluggarnir kæmu. Þeir hafi hins vegar ekki komið til landsins fyrr en um miðjannóvember 2007 eða um sjö og hálfum mánuði eftir að ljóst var að þeir gluggarsem fyrst voru afhentir láku. Eftir að nýjugluggarnir höfðu verið settir í hafi aftur komið í ljós leki, sem að þessusinni virtist stafa af rangri ísetningu glugganna sem stefndi hafi borið ábyrgðá samkvæmt framansögðu. Engin verklýsing hafi legið fyrir og tilraunir stefndatil að framkvæma úrbætur á þéttingu glugganna og hafi ekki skilað tilætluðumárangri. Matsgerð hafi staðfest að hin ranga ísetningaraðferð hafi leitt tilþess að vatn kynni að komast á bak við lárétta þéttingu undir gluggum aðframanverðu sem aftur leiddi til þess að viðkvæmni hússins fyrir utanaðkomandivatni væri meiri en ella. Enn hafi því verið um galla að ræða sem stefndi barábyrgð á, sbr. 15. gr. sbr. og 16. gr. laga nr. 48, 2003, enda um vanefnd afhans hálfu að ræða, sbr. 3. mgr. 18. gr. sömu laga. Að matsgerðinnifenginni hafi stefnandi tekið þá ákvörðun að annast sjálfur um lagfæringar ágluggum hússins, enda úrbótaréttur stefnda liðinn, sbr. 30. gr. laga nr.48/2003. Þáverandilögmaður stefnanda hafi sett fram í bréfi, dags. 16. júlí 2008, ítarlega kröfuum bætur vegna tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna vanefnda stefnda, enstefnandi hafi hafnað þeirri kröfu. Vegna óvissu um lögmæti gengistryggðra lánaí íslenskum krónum og þar með um raunverulegt tjón stefnanda vegna aukinsfjármagnskostnaðar hafi ekki verið unnt að höfða mál þetta fyrr en með stefnu29. mars 2011. Stefnandi gerirþá kröfu að stefndi bæti sér það tjón sem hann hafi orðið fyrir vegna þeirragölluðu glugga sem hann keypti af stefnda, sbr. 33. gr. laga nr. 48/2003. Beristefnda að bæta stefnanda bæði beint og óbeint tjón sem af þessu leiddi, sbr.52. gr. nefndra laga. Þá hafi stefnandi jafnframt eftir fremstu getu reynt aðtakmarka tjón sitt, m.a. með sífelldum eftirrekstri á eftir stefnda og með þvíað bíða með aðrar framkvæmdir svo að ekki þyrfti að endurvinna þær eftir aðgluggarnir hefðu verið settir í. Stefnandi gerði stefnda hins vegar ljóst fráfyrstu tíð að hann myndi krefjast skaðabóta vegna þess tjóns sem hann varðfyrir, sbr. tölvuskeyti þáverandi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda,dagsett 24. maí 2007 og 4. janúar 2008. Stefnandibyggir kröfur sínar á því að verkið hafi tafist um eitt ár eða frá byrjun apríl2007 þegar fyrst varð vart við gallann í þeim gluggum sem stefnandi fékk fyrstafhenta og fram í apríl 2008. Þá hafi þeir gluggar er síðar voru afhentir veriðsettir upp og síðan þéttir með fullnægjandi hætti fyrir tilstilli stefnandasjálfs. Stefnandikrefst bóta fyrir eftirtalda þætti og sundurliðar hann kröfur sínar sem hérsegir: a. Stefnandi krefst bóta vegna aukins fjármagnskostnaðar semhann hafi orðið fyrir og hafi falist í aukinni fjármögnun við eignina. Þar semgluggar hafi ekki endanlega verið settir í og frá þeim gengið með fullnægjandihætti hafi húsbygging stefnanda ekki náð því tilskilda byggingarstigi semlánastofnanir áskildu til að unnt væri að fá langtímalán á eignina. Á meðanhafi stefnandi þurft að fjármagna framkvæmdirnar með skammtímalánum meðtilheyrandi kostnaði. Nánar tiltekið hafi verið um að ræða fjögur gengistryggðlán sem þá voru hagkvæmari en hefðbundin íslensk skammtímalán. Sá fjármagnskostnaðursem stefnandi þurfti að bera á þeim 12 mánuðum sem um ræðir, hafi numið alls3.621.285 krónum samkvæmt mati dómkvadds matsmanns. b. Stefnandi gerir kröfu um bætur vegnamissis afnota af húsnæði. Ekki hafi verið unnt að fullklára húsnæði stefnandafyrr en gluggarnir voru endanlega settir í og þéttir með fullnægjandi hætti, enþví verki hafi ekki lokið fyrr en í byrjun apríl 2008. Aðrar framkvæmdirinnandyra hafi tafist jafnlengi enda ekki hægt að hefja þær meðan húsið hafiverið gluggalaust. Ef ekki hefði verið fyrir vanefndir stefnda hefði stefnandiþví getað flutt inn í húsið ári fyrr en ella. Geri stefnandi af þeirri ástæðukröfu um að stefndi bæti sér afnotamissinn í 12 mánuði. Samkvæmt mati dómkvaddsmatsmanns nemi hæfileg mánaðarleiga 290.454 kr. á mánuði eða samtals 3.485.450kr.c. Þá gerir stefnandi kröfu um að stefndi bæti sér þannkostnað sem hann varð fyrir við að hafa til reiðu vinnuaðstöðu til uppsetningarglugganna. Gluggarnir, sem stefndi afhenti stefnanda upphaflega, hafi veriðteknir niður og hafi stefndi tekið að sér að útvega nýja glugga svo fljótt semverða mætti. Vinnupallar umhverfis húsið hafi því ekki verið teknir niðurheldur verið hafðir til reiðu svo að ísetning nýju glugganna tefðist ekki.Óhóflegur dráttur hafi hins vegar orðið á komu glugganna til landsins en á þvíverði stefndi að bera ábyrgð. Stefnandi miðar kröfu sína að þessu leyti viðþann tíma, er honum hefði fyrst verið unnt að taka niður nefnda palla ef ekkihefði komið til vanefnda stefnda eða í byrjun maí 2007 og þar til stefnandi, aðfenginni síðari matsgerð málsins, tók sjálfur að sér ísetningu glugganna semsíðar voru afhentir, eða í byrjun mars 2008. Leiga hvern dag fyrir þávinnupalla sem um ræðir að meðtöldum virðisaukaskatti hafi verið 1.458 kr., í samtals10 mánuði eða 304 daga og nemur krafa stefnanda að þessu leyti því samtals 443.232 kr. d. Kostnaður sem stefnandi varðfyrir við að staðreyna lekann í þeim gluggum sem stefnandi fékk upphaflegaafhenta. Hann væri til kominn vegna galla í gluggunum sjálfum en ekki vegnaísetningar þeirra. Í því skyni hafi Þórsafl hf., sem sá um ísetningu glugganna,fengið matsmann til að meta orsakir lekans. Lekinn hafi sem áður segir veriðrakinn til galla í álkerfi glugganna en ekki til ísetningarinnar. Stefnandi gerirkröfu um að stefndi bæti sér þann kostnað vegna greinargerðar nefnds matsmannssem aldrei hefði fallið til ef ekki hefði verið fyrir hina gölluðu glugga.Kostnaðurinn vegna hennar hafi verið 90.120kr. og geri stefnandi því kröfu um þá fjárhæð úr hendi stefnda.e. Þá gerir stefnandikröfu um að stefndi bæti sér þann kostnað sem til féll vegna ráðgjafar ÁsmundarJóhannssonar, byggingarstjóra hússins. Þar sem stefnandi sé sjálfur ófaglærðurhafi honum verið nauðsynlegt að njóta aðstoðar faglærðs manns í samskiptumsínum við stefnda eftir að í ljós kom að upphaflegir gluggar hússins héldu ekkivatni. Kostnaður stefnanda vegna þessa hafi samkvæmt reikningi Ásmundar verið 104.580 kr.f. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér útlagðankostnað vegna síðari matsgerðar Ragnars Ómarssonar byggingarfræðings, enstefndi hafi þegar greitt kostnað vegna fyrri matsgerðarinnar. Svo sem áðurgreini hafi stefnandi þurft að fá dómkvaddan matsmann til að staðfesta grunsinn um að ísetning þeirra glugga sem síðar voru afhentir, hafi ekki veriðsamkvæmt fyrirmælum framleiðanda. Kostnaður matsgerðarinnar hafi verið 177.786kr. Auk þess gerir stefnandi kröfu um greiðslu kostnaðar vegna þingfestingarmatsbeiðninnar í héraði, 3.900 kr. Samtals nemur krafa stefnanda vegna þessa 181.686 kr.g. Stefnandi gerir kröfu um aðstefndi bæti sér kostnað vegna aðstoðar þáverandi lögmanns síns, en eins ográða megi af lýsingu málavaxta hafi stefnandi notið aðstoðar lögmanns ísamskiptum sínum við stefnda. Kostnaður stefnanda að þessu leyti hafi samkvæmtþremur reikningum þáverandi lögmanns hans numið samtals 828.337 krónum.h. Stefnandi gerir kröfu um að stefndibæti sér þann kostnað sem hann hafi haft af rekstri húseignarinnar án þess þóað hafa haft nokkur afnot af henni. Byggir stefnandi á mati dómkvadds matsmannser krafan 373.223 krónur.i. Stefnandi gerir kröfu um að stefndibæti sér kostnað vegna vinnu við að ganga með fullnægjandi hætti frá þeimgluggum sem stefndi hafi látið setja upp með ófullnægjandi hætti. Þar sé um aðræða 75.000 krónur, vegna leigu á lyftu, 640.000 krónur vegna unninna tíma,15.000 krónur vegna aksturs og 80.000 krónur vegna efnis. Samtals nemur krafastefnanda að þessu leyti 810.000 krónum. Samtals nemitjón stefnanda 9.937.913 krónum. Þá krefststefnandi dráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingunr. 38/2001 frá 16. júlí 2008, en þá var mánuður liðinn frá því að þáverandilögmaður stefnanda krafði stefnda um bætur. Varðandi lagarök vísar stefnandi tillaga um neytendakaup nr. 48/2003, einkum 1., 2., 15., 16., 18., 30., 33. og 52.gr. laganna. Þá vísar stefnandi bæði til meginreglna samninga- og kröfuréttarsem og til almennra meginreglna íslensks skaðabótaréttar. Um varnarþing vísarstefndi til V. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um málskostnaðtil XXI. kafla sömu laga. Um vexti og dráttarvexti af kröfum sínum vísarstefnandi til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og um virðisaukaskattaf málflutningsþóknun vísar stefndi til ákvæða laga um virðisaukaskatt nr.50/1988.Málsástæðurog lagarök stefnda Aðalkröfu sína um sýknu byggir stefndiá því að þeir gluggar sem upphaflega komu til landsins hafi ekki veriðgallaðir. Þeirri staðhæfingu stefnanda um að þeir hafi verið gallaðir, með vísantil 16. greinar laga nr. 48/2003 um neytendakaup sbr. 15. grein, mótmælirstefndi sem rangri og ósannaðri. Hafigluggunum á einhvern hátt verið ábótavant þá hafi úrbætur þær sem stefnandigerði í upphafi verið fullnægjandi. Ljóst sé að úrbótaréttur stefnda hafi veriðríkur með tilliti til atvika. Þá hafi stefndi gengið mun lengra en efni stóðutil með því að afhenda nýja glugga og sjá um alla vinnu við skipti á gluggunumstefnanda að kostnaðarlausu. Stefndi mótmælir því sem röngu ogósönnuðu sem stefnandi byggir á að matsgerðir sanni að gluggunum hafi veriðábótavant og að stefndi hafi í orði og á borði viðurkennt að gluggarnir hafiverið gallaðir. Stefndi hafi beitt sér fyrir því gagnvart framleiðanda aðafhentir yrðu nýir gluggar, m.a. sökum mikillar pressu frá stefnanda. Hvorugþeirra matsgerða sem stefnandi hafi lagt fram sanni að gluggarnir hafi ekkihaft þá eiginleika sem leiddi af samningi og til var ætlast eða að gluggarnirhafi ekki hentað í þeim tilgangi sem sambærilegir hlutir hafi venjulega veriðnotaðir til eða ekki haft þá eiginleika sem stefnandi mátti vænta til viðkaupin. Stefndi bendir á að varðandi það mál,sem hér sé til umfjöllunar, beri að líta til þess að hér sé um að ræðasérframleidda glugga í tveggja hæða hús sem framleiddir hafi verið í Danmörku.Því þurfi að túlka lög um neytendakaup í samræmi við eðli kaupanna. Mikið málsé að afhenda nýja vöru og því hljóti úrbótaréttur seljanda að vera ríkari enella þar sem kostnaður við afhendingu á nýrri vöru og uppsetningu og niðurtökuþeirrar gömlu sé gífurlegur. Eftir að stefnandi kvartaði um lekahafi framleiðandi glugganna boðist til að senda starfsmenn frá verksmiðju sinnitil að framkvæma ákveðnar úrbætur á gluggunum til að koma í veg fyrir leka. Íþessu sambandi vísar stefndi til 29. greinar laga nr. 48/2003, en samkvæmthenni geti neytandi krafið um úrbætur eða afhendingu á nýrri vöru ef slík krafaer ekki ósanngjörn gagnvart seljanda. Heildstætt mat þurfi að fara fram þegarmetið er hvort slík krafa sé ósanngjörn. Í því tilviki sem hér sé tilumfjöllunar sé ljóst að úrbótaréttur stefnda var mjög ríkur, og ljóst að þærúrbætur sem starfsmenn framleiðanda gerðu töldust fullnægjandi með tilliti tilaðstæðna. Sú matsgerð sem stefnandi lagði frameftir þessar úrbætur hafi einvörðungu tekið til þess hvort gluggarnir yrðu einsog ef þeir hefðu komið ógallaðir til landsins í öndverðu. Engin sönnun liggifyrir um að gluggarnir hafi verið gallaðir þegar þeir komu til landsins endahafi matsgerðin ekki snúist um það. Matsgerðin og orðalag hennar sé sérstakt ogspurningar til matsmanns leiðandi. Matsgerðin hafi því ekki sönnunargildi umþað hvort gluggarnir hafi verið gallaðir. Seinni matsgerðin fjalli umvangaveltur stefnanda eftir að nýir gluggar voru settir í húsið og komi ekkiinn á galla á einn eða annan hátt. Sú staðhæfing stefnanda að gluggarnir hafiverið gallaðir í upphafi sé því ekki á rökum reist og ósönnuð með öllu.Framleiðandi glugganna hafi hins vegar umfram skyldu og þrátt fyrir aðkostnaður yrði gífurlegur samþykkt að afhenda nýja glugga stefnanda aðkostnaðarlausu. Mikil pressa hafi verið af hálfustefnanda á að fá afhenta nýja glugga og allur málflutningur hans litast af þvíað hann var verulega ósáttur við að ákveðnir gluggapóstar voru í sjónlínu. Stefndi, í samráði við framleiðandaglugganna, hafi afhent nýja glugga og samþykkt að breyta útliti þeirra skv.óskum stefnanda án þess að greitt væri sérstaklega fyrir þær breytingar. Alltþetta hafi verið gert umfram skyldu, þar sem ljóst hafi verið að úrbætur þærsem gerðar voru á gluggunum hafi verið fullnægjandi og sanngjarnar með tillititil atvika og umfangs kaupanna. Stefndi byggir á því að sú vara semframleidd var og afhent í upphafi hafi ekki verið gölluð í skilningi 15. greinarlaga um neytendakaup þar sem eiginleikar hennar hentuðu í þeim tilgangi semsambærilegir hlutir eru venjulega notaðir til. Með vísan til 16. greinarlaganna hafi því ekki verið um galla að ræða. Stefndi samþykkti að afhenda nýjaglugga og sjá um allan kostnað því samfara þrátt fyrir að slíkt hefði í för meðsér ósanngjarnan kostnað fyrir stefnda. Stefndi bendir á að hann hefði getaðhafnað því að afhenda nýja glugga með vísan til 29. greinar laga umneytendakaup og látið þær úrbætur sem gerðar voru standa þar sem þær hafi veriðfullnægjandi og án verulegs óhagræðis fyrir stefnanda eins og segi í greininni.Samþykkt hafi þó verið að afhenda nýja glugga og stefndi ítrekar að það hafiverið gert umfram skyldu stefnda. Þá hafi stefnanda verið kunnugt um að þaðtæki töluverðan tíma að framleiða nýja glugga og senda til landsins, taka þágömlu úr og setja nýja í. Allt hafi þetta verið framkvæmt innanhæfilegs tíma í skilningi 30. greinar laga nr. 48/2003, enda verði að takatilliti til þess að um flókna framleiðslu sé að ræða, og hafi stefnanda veriðfullkunnugt um framleiðsluferlið og þann tíma sem það tók enda hafi stefndiáður pantað glugga. Stefndi mótmælir því að nokkur drátturhafi orðið á afhendingu eftir að orðið hafði verið við óskum stefnanda um aðafhenda nýja glugga. Taka verði tillit til þess umfangs sem afhending nýrrarvöru fól í sér í því tilviki sem hér um ræðir og þá miklu og kostnaðarsömuvinnu sem um var að ræða sem og flutning milli landa. Um leið og nýir gluggar vorukomnir til landsins hafi þeir gömlu verið fjarlægðir og gengið frá ísetningunýrra glugga í staðinn. Stefndi byggir á því að matsgerð, semstefnandi aflaði eftir að nýir gluggar höfðu verið settir í, hafi í raun ekkihaft neinn tilgang. Beitt hafi verið annarri aðferð við ísetningu enframleiðandi mæli með og tekið hafi verið mið af íslenskum aðstæðum viðísetninguna. Þá athugist að sú ísetning sem fram kemur á heimasíðu framleiðandasé ekki bindandi heldur aðeins leiðbeinandi þannig að mælt sé með henni. Ýmsirmöguleikar séu á ísetningu glugga þegar þeir eru settir í eftir á. Stefnandihafi því fengið mun betri ísetningu en framleiðandi mæli með. Stefndi byggir áþví að ekkert hafi þurft að aðhafast frekar eftir ísetningu glugganna, andstættþví sem fullyrt sé í greinargerð stefnanda. Stefndi mótmælir öllum þeim kröfum semstefnandi gerir í málinu sem ósönnuðum og röngum. Stefnandi vísi til 33.greinar laga nr. 48/2003. Um sé að ræða almenna skaðabótakröfu þar sem skilyrðiorsakar og afleiðingar þurfi að vera til staðar sem og sök hjá stefnda. Þáþurfi að taka mið af þeim aðstæðum sem fyrir hendi séu í hverju tilviki þegarmetið er hvort bótaskylda hafi myndast. Stefndi bendir á að í máli því sem hérsé til meðferðar sé ekki um að ræða verðmun eða tapaðan hagnað, heldur ákveðinútgjöld vegna matsgerða og lögfræðiþjónustu sem stefndi útilokaði ekki að takaþátti í á sínum tíma. Þá bendir stefndi á að til þess að til greina komi aðbeita 33. grein laganna um neytendakaup þurfa að koma til önnur ákvæði ílögunum sem byggja þarf á, t.d. að vara hafi verið gölluð. Stefndi mótmælir þvíað nokkur þau skilyrði séu fyrir hendi sem geri stefnanda kleift að krefjastefnda um skaðabætur á þeim grundvelli með vísan til þess sem að framan errakið. Þá byggir stefndi á því að hafi einhver bótaréttur verið fyrir hendihafi stefnandi fyrirgert þeim rétti sínum sökum tómlætis og athafnaleysis.Almennar tómlætisverkanir eigi við þegar metinn er sá tími sem líður frá þvístefnandi gat gert kröfu. Liðið hafi tvö ár og tæpir sjö mánuðir frá því aðstefndi hafnaði kröfum stefnanda með bréfi, dags. 20. september 2008, unsstefna var móttekin og árituð af lögmanni stefnda þann 29. mars 2011. Viðaðalmeðferð þann 6. mars 2014 áréttaði lögmaður stefnda að ekki hefðu boristnein svör frá stefnanda við bréfi sínu til stefnanda, dags. 20. september 2008,og jafnframt að, eins og fram komi í athugasemdum hans við matsbeiðni, dagsetta10. október 2012, ekki hefði áður komið fram að lekið hefði með nýjum gluggumeftir að þeir voru settir í í stað þeirra gömlu og þá hafi aðeins veriðendurkíttað með þremur gluggum. Þá kannist hann ekki við kröfur um frekariúrbætur eftir að þarna hafi verið komið við sögu. Stefndi byggir á því að reglur 27.greinar laga nr. 48/2003 eigi ekki við um tímafresti þegar um skaðabætur sé aðræða, heldur gildi almennar tómlætisreglur. Ekkert liggur fyrir um að stefnandihafi svarað þessu tilboði stefnda. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að höfðamál þetta án tafar og þessari málsástæðu stefnanda sé því hafnað. Sökumtómlætis síns hafi stefnandi glatað rétti sínum til bóta hafi grundvöllur tilbóta einhvern tíma verið til staðar. Þá bendir stefndi á 54. grein laga nr.48/2003, en þar sé mælt fyrir um skyldu samningsaðila til að takmarka tjón sittog leiði vanræksla á því til þess að krafa falli niður. Þá sé í 2. mgr. 54.greinar heimild til að lækka bætur og sé þá litið til fjárhæðar tjóns ísamanburði við það fjártjón sem venjulega verður í sambærilegum tilvikum ogatvika að öðru leyti. Stefndi vísar til þess að greiðsla stefnandafyrir glugga og hurðir sem stefnandi festi kaup á hafi numið 2.694.139 krónum.Þá hafi stefndi afhent umfram skyldu nýja glugga og breytt gluggum til samræmisvið óskir og væntingar stefnanda. Að auki hafi hann kostað uppsetninguglugganna og beitt við hana ísetningaraðferð sem hæfi íslenskum aðstæðum oghafi það verið umfram það sem framleiðandi glugganna mælti með. Bótakrafastefnanda að fjárhæð 11.469.386 kr. sé því úr öllu samhengi við þau verðmætisem greitt var fyrir og algerlega í mótsögn við 54. grein laga um neytendakaup.Þá hafi stefndi og framleiðandi orðið við óskum stefnanda um að afhenda nýjaglugga þrátt fyrir að úrbætur þær sem gerðar voru í upphafi hafi veriðfullnægjandi. Þá hafi stefndi sjálfur krafist nýrrarafhendingar og beri því sjálfur þann kostnað og það hugsanlega tjón sem hanntelji sig hafa orðið fyrir sökum tafa á byggingu fasteignar sinnar af þeimsökum, en þess utan sé ósannað að bygging fasteignarinnar hafi tafist vegna þessað nýir gluggar voru settir í. Hægðarleikur hafi verið fyrir stefnanda að haldaáfram vinnu við húsið. Ekkert orsakasamband sé þar á milli og geti slíkt tjónekki verið sennileg afleiðing af því að skipt var um glugga. Þá vísar stefnditil þess að það sé aðalreglan samkvæmt lögum nr. 48/2003 að sé ekki unnt aðstaðreyna neitt fjárhagslegt tjón geti ekki orðið um bætur að ræða, eins ogsegi í greinargerð með lögunum. Varðandi kröfu stefnanda um skaðabæturá grundvelli aukins kostnaðar við fjármögnun eignar sinnar byggir stefnandi áþví að gluggar hafi ekki verið endanlega settir í og frá þeim gengið áfullnægjandi hátt og hafi húsbyggingin því ekki náð tilskildu byggingarstigisem lánastofnanir áskildu til að unnt væri að fá langtímalán á eignina. Þessumótmælir stefndi. Hann vísar til þess sem að framan er rakið og mótmælir því aðum nokkrar forsendur fyrir bótaábyrgð sé að ræða. Hvað varðar þennan liðsérstaklega þá geti stefndi eða aðrir seljendur vöru ekki borið ábyrgð á þvímeð hvaða hætti kaupendur fasteigna fjármagna byggingarkostnað fasteigna sinna.Stefnandi starfaði sjálfur hjá fjármálastofnun á þeim tíma sem hér um ræðir oghafi því sjálfur átt að geta metið hvernig hann fjármagnaði bestbyggingarkostnað hússins. Þá séu rök stefnanda fyrir þessum lið,það er að ekki hafi verið hægt að afla langtímalána, tilbúningur einn þar semfokheldisstigi var þegar náð þegar búið var að setja glugga í húsið í upphafi.Þar með gat stefnandi fengið fokheldismat á húsið og því langtímalán. Samkvæmtveðbandayfirliti yfir eignina Fróðaþing 11, hvíli enn lán á eigninni semútgefin voru gefin út árin 2006 og 2007. Engin breyting virðist því hafa orðiðá lánum þessum og því sé fjarstæðukennt að krefja stefnda um greiðslufjármagnskostnaðar í eitt ár á þeim rökum sem byggt er á af hálfu stefnanda.Krafan sé auk þess vanreifuð og með ölluórökstudd og sá tími sem stefnandi miðar við tilbúningur einn og án forsendna.Þá sé ljóst að ýmsir aðrir þættir en að setja glugga í húsið markibyggingarsögu þess og hraða. Alkunna sé að í byrjun október 2008 hrundiíslenskt hagkerfi og þykir stefnda mun meiri líkur á að framkvæmdir við eigninahafi markast af öðrum þáttum en ísetningu glugga. Þá sé ekki sannað að þau lánsem á eigninni hvíla hafi verið tekin í þeim tilgangi að fjármagna bygginguna.Ýmsir fjármálagerningar hafi átt sér stað á þeim tíma sem útgáfudagur lánannasegir til um og því alls ósannað að þessi lán tilheyri fjármögnunfasteignarinnar sérstaklega. Þá verði ekki séð að bíða hefði þurft með framkvæmdirí heilt ár vegna glugganna sérstaklega. Slíkt sé fjárstæðukennt og auðvelt hafiverið að halda byggingu eignarinnar áfram þó svo að skipt hafi verið um glugga. Varðandi kröfu um bætur vegnaafnotamissis mótmælir stefndi þessum lið með vísan til framangreindra raka ogþess að ísetning glugga geti ekki hafa tafið byggingarframkvæmdir í eitt ár. Þáséu þær fjárhæðir sem þessi liður byggi á órökstuddar með öllu og krafanvanreifuð. Því sé henni mótmælt sem rangri og ósannaðri. Upphæðir byggi á ósannaðrileigufjárhæð fyrir tveggja hæða einbýlishús, sem ekki geti talist eðlilegtviðmið og ekki í samræmi við reglur neytendakaupalaga varðandi skyldu neytandatil að draga úr tjóni sínu. Varðandi kröfu um bætur vegna leiguvinnupalla sé ljóst að vinnupallar við húsið hafi verið notaðir við annað en aðsetja í það glugga. Stefnanda hafi verið ljóst hve langan tíma það tæki að fánýja glugga, og því átt auðvelt með að taka vinnupallana niður til að draga úrtjóni sínu hvað þetta varðar. Þá hafi stefndi lýsti því yfir að hann myndi sjáum ísetningu nýrra glugga og þar með útvega þau verkfæri og áhöld sem tilþyrfti. Engin ástæða hafi því verið til að hafa vinnupalla við húsið eingönguvegna glugganna. Krafan eigi sér því enga stoð og henni sé mótmælt sem rangriog ósannaðri. Varðandi kröfu um bætur vegna kostnaðarvið að meta orsakir leka þá sé sú krafa órökstudd og vanreifuð og hennimótmælt. Varðandi kröfu um bætur vegna ráðgjafarbyggingastjóra sé hún byggð á óskilgreindum reikningi vegna vinnu við Fróðaþing11 og ekki hægt að sjá hvernig hann kemur málinu við. Útgefandi reikningsinshafi verið byggingastjóri hjá stefnanda og hönnuður fasteignarinnar, m.a.hannaði hann alla glugga og hurðir, og ljóst sé að hann vann ýmis verk fyrirstefnanda. Hvernig þessi reikningur eða krafa kemur málinu við getur stefndiekki áttað sig á. Þessi krafa er því órökstudd með öllu og vanreifuð og erhenni mótmælt. Varðandi kröfu um bætur vegnamatsgerðar þá byggir stefndi á því að matsgerðin hafi verið með öllu þarflausog þess utan allt of seint fram komin. Henni er því mótmælt. Varðandi kröfu um bætur vegnalögfræðikostnaðar þá vísar stefndi til þess að hann hafi á sínum tíma boðisttil að taka þátt í kostnaði stefnanda vegna lögfræðiaðstoðar. Þrjátíu og einnmánuður hafi liðið án þess að stefnandi aðhafðist nokkuð í málinu og því ljóstað krafa stefnanda sé fallin niður sökum tómlætis stefnanda. Varðandi kröfu um bætur vegna reksturshúseignarinnar í eitt ár þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi getað nýttfasteignina eins og honum sýndist og getað unnið í húsinu að vild. Krafan sémeð öllu vanreifuð og órökstudd og henni því mótmælt. Varðandi kröfu stefnanda um bætur vegnaeigin vinnu og útlagðs kostnaðar vísar stefndi til þess að þar sé byggt átímavinnu, akstri og leigu á lyftu án nokkurs rökstuðnings. Krafan sé þvívanreifuð og henni mótmælt sem rangri. Þar fyrir utan vísar stefndi til þess aðekki hafi verið nein þörf á að vinna við gluggana eftir ísetningu þeirra. Stefndi byggir því á því að allar kröfurstefnanda séu vanreifaðar og órökstuddar og alltof seint fram komnar. Þeim séþví öllum mótmælt og hafnað með vísan til þess sem að framan er rakið. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðuað forsenda sé fyrir því að dæma stefnanda bætur þá krefst stefndi þess aðkröfurnar verði lækkaðar verulega og byggir hann á því að stefnanda hafi boriðað draga úr tjóni sínu sem kostur var. Einnig vísar stefndi til 54. greinarlaga um neytendakaup varðandi mildun ábyrgða. Þá er vaxtakröfu stefnanda sérstaklegamótmælt af hálfu stefnda, einkum upphafstíma vaxta. Stefndi geti ekki boriðábyrgð á því tómlæti sem stefnandi viðhafði frá því í september 2008. Þá hafiekki verið sýnt fram á að hægt sé að krefjast vaxta til viðbótar hugsanlegumbótum verði fallist á að skilyrði skaðabóta séu fyrir hendi. Varðandi lagarök vísar stefndi til lagaum neytendakaup nr. 43/2003, meginreglna samninga- og kauparéttar og reglnaskaðabótaréttarins. Málskostnaðarkröfu byggir stefndi á 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. IVNiðurstaða Í máli þessu er deilt um rétt stefnandatil bóta úr hendi stefnda vegna tjóns sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrirvegna vanefnda á tilboði stefnda sem stefnandi tók 17. nóvember 2006 í smíði áhurðum og gluggum í hús stefnda í Kópavogi. Fyrir liggur í málinu að stefndisamþykkti að útvega nýja glugga í stað þeirra sem stefnandi taldi gallaða íkjölfar kvörtunar sem fyrst barst 3. apríl 2007. Þann 31. ágúst 2007 tilkynntilögmaður stefnda að fallist væri á að afhenda nýja glugga, skipti á gluggunumyrði á kostnað stefnda og að ekki yrði krafist aukakostnar vegna breytingar ágluggum sem stefnandi hafði óskað eftir. Jafnframt staðfesti hann að búið væriað panta gluggana. Þá voru liðnir tæpir fimm mánuðir frá því að stefnanditilkynnti fyrst um galla, þar af bar stefnandi ábyrgð á töfum vegna breytinga ágluggum sem hann óskaði sjálfur eftir. Nýir gluggar komu til landsins oguppsetning var hafin 15. nóvember 2007. Dómurinn telur því að ekki hafi orðiðóeðlilegur dráttur á pöntun og afhendingu glugganna. Þann 14. desember 2007 komupp ágreiningur um ísetningu glugganna þar sem leki kom fram á þremur gluggumog var hann rakinn til ísetningar. Niðurstaða dómkvadds matsmanns, dags. 1.mars 2008, var að gluggarnir væru af sömu gæðum og eiginleikum og lagt var uppmeð í öndverðu, en ísetning væri ekki í samræmi við leiðbeiningar framleiðanda.Dómurinn telur að sú ísetningaraðferð hafi verið talsvert betri en sú aðferðsem verktaki á vegum stefnanda viðhafði við ísetningu glugganna í öndverðu. Þátelur dómurinn að leiðbeiningar framleiðanda um ísetningu glugga séu eingönguleiðbeinandi um hvernig standa megi að verki og aðrar aðferðir komi vel tilgreina. Þá kemur fram í leiðbeiningum framleiðanda að mikilvægastur séþéttleiki að innanverðu við jaðarfrágang glugganna og að ytri frágangur lokiekki fyrir drenkerfi glugganna og telur dómurinn að sú aðferð sem stefndinotaði hafi verið mun betur til þess fallin að ná þeim markmiðum en sú aðferð sem stefnandi beytti í öndverðu. Þann 16. júní 2008 setti lögmaðurstefnanda fram bótakröfur samtals að fjárhæð nálægt 23 milljónum króna sem aðstærstum hluta var vegna fjármagnskostnaðar og afnotamissis. Með bréfi dags. 20.september 2008 hafnaði stefndi flestum þessara krafna, en lýsti því yfir að velkæmi til greina að taka þátt lögmannskostnaði stefnanda og kostnaði viðmatsgerð. Ekkert liggur fyrir um að stefnandi hafi svarað þessu bréfi. Þáliggur ekki fyrir í málinu að stefnandi hafi haft samband við stefnda fyrr enþann 29. mars 2011 og þá til þess að óska eftir því að hann tæki við stefnufyrir hönd stefnda. Málið var síðan þingfest 7. apríl 2011. Stefnandi lagði síðan fram matsbeiðniþann 10. október 2012 og óskaði eftir mati á auknum fjármagnskostnaði stefnandavegna tafa á framkvæmdum, afnotamissi og rekstrarkostnaði á tafatíma.Niðurstaða matsmanns, dags. 21. janúar 2013, var að fjármagnskostnaður skv.þeim forsendum sem stefnandi lagði upp með væri 3.261.285 kr., afnotamissir3.485.450 kr. og rekstrarkostnaður án afnota 373.223 kr. Ekki var ágreiningurum útreikninga í matsgerð, en stefndi mótmælti þeim forsendum sem hún var byggðá. Eins og rakið hefur verið telur dómurinn að ekki hafi orðið óeðlilegur drátturá pöntun og afhendingu glugga. Þá hefur stefnandi ekki, með mati eða öðrumhætti, fært sönnur á hvað teldist eðlilegur dráttur á framkvæmdum vegna meintragalla á gluggum og bið eftir nýjum eða fært sönnur á að ekki hafi verið unnt aðsinna framkvæmdum við húsbygginguna í 12 mánuði. Dómurinn telur að ekki komitil álita að reikna bæði fjármagnskostnað, afnotamissi og rekstrarkostnað ánafnota á sama tíma. Eins og rakið hefur verið telur dómurinn að ekki hafi orðiðóeðlilegur dráttur á pöntun og afhendingu glugga. Þá verður ekki fallist á aðekki hafi verið unnt að sinna framkvæmdum við húsið í 12 mánuði eins ogstefnandi byggir á. Þá koma ekki til greina bætur til stefnanda vegna leigu ávinnupöllum í sjö mánuði og leigu á lyftu af sömu ástæðum auk þess sem fyrir láað stefndi ætlaði alfarið að kosta vinnu við ísetningu glugga. Varðandi kröfurvegna eigin vinnu stefnanda þá er krafan með öllu órökstudd. Stefnandi gerir kröfuum að stefndi bæti sér kostnað vegna vinnu við að ganga með fullnægjandi hættifrá þeim gluggum sem stefndi hafi látið setja upp með ófullnægjandi hætti. Íleiðbeiningum gluggaframleiðanda kemur skýrlega fram að í frágangi gluggannaskuli fylgja fyrirliggjandi hönnun fyrir viðkomandi hús. Matsmaður staðfestirað ísetning glugganna í seinna skiptið hafi fylgt fyrirliggjandi fyrirmælum fráráðgjafa stefnda. Enginn leki hefur verið staðreyndur eftir að uppsetninguglugga á vegum stefnda lauk. Dómurinn telur því sannað að gengið hafi verið frágluggunum með fullnægjandi hætti. Þar af leiðandi er ekki fallist á kröfustefnanda að þessu leyti og því ekki heldur tilefni til að samþykkja d-, e-, f-og g-liði kröfugerðar stefnanda. Dómurinn telur að í desember 2007 hafistefndi efnt samkomulag aðila að fullu og innan hæfilegs frests og af þeimsökum verði ekki fallist á dómkröfur stefnanda sem þess utan þykir hafa sýnt afsér tómlæti þar sem tvö ár og rúmir sex mánuðir liðu frá því stefndi hafnaðikröfum stefnanda með bréfi, dags. 20. september 2008, þar til stefna var móttekinaf lögmanni stefnanda þann 29. mars 2011, en ekkert liggur fyrir um aðstefnandi hafi haft samband við stefnda á þessum tíma. Ber því að sýkna stefndaaf öllum kröfum stefnanda. Að fenginni þessari niðurstöðu berstefnanda með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála aðgreiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn eins og kveðið er á um ídómsorði. Dóminn kveða upp Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari, sem var dómsformaður, og sérfróðu meðdómendurnirÁsmundur Ingvarsson verkfræðingur og Jón Ágúst Péturssonbyggingatæknifræðingur.Dómsorð: Stefndi, Holtavegur 10 ehf., er sýkn afkröfum stefnanda, Magnúsar Jens Hjaltested. Stefnandi greiði stefnda 900.000 kr. ímálskostnað.
Mál nr. 426/2015
Tollur Stjórnarskrá
Í málinu krafðist H ehf. endurgreiðslu á fjárhæðum sem hann hafði innt af hendi til Í á árunum 2010 til 2013 vegna innflutnings á kartöflusnakki sem bar almennan 59% verðtoll. Reisti hann kröfu sína á því að gjaldtaka tollsins færi í bága við ákvæði stjórnarskrár og grundvallarreglur stjórnskipunar- og skattaréttar og skorti lagastoð sem gild skattlagningarheimild. Fallist var á með Í að ákvörðun tollsins hefði rúmast innan þeirra marka sem fjárstjórnarvaldi Alþingis væri sett, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfu H ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, BenediktBogason, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttirsettur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2015. Hann krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér aðallega 32.441.137 krónur, til vara 24.330.855krónur, en að því frágengnu 21.443.596 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðumfrá 15. júlí 2010 til 23. júní 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar ogmálskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá aðild Aðfanga,sbr. og dóm Hæstaréttar 21. janúar 2016 í máli nr. 317/2015.Í málinu krefst áfrýjandi endurgreiðslu á 59% tolli sem hann greiddi áárunum 2010 til 2013 á kartöflusnakk er hann flutti til landsins frá BandaríkjumNorður-Ameríku, Belgíu, Bretlandi og Noregi í starfsemi sinni. Hann reisirkröfu sína á málsástæðum og röksemdum, sem lýst er í héraðsdómi. Fallist er ámeð stefnda að nægilega sé sýnt fram á að ákvörðun tollsins rúmist innan þeirramarka sem fjárstjórnarvaldi Alþingis eru sett, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar.Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hagar verslanir ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 500.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí2015Mál þetta var höfðað 23.júní 2014 og dómtekið 13. apríl 2015.Stefnandi er Hagarverslanir ehf. og Aðföng, Hagasmára 1, Kópavogi.Stefndi er íslenskaríkið, Arnarhvoli, Reykjavík.Stefnendur gera aðallegaþá kröfu að stefnda verði gert að greiða stefnendum alls 32.441.137 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 2.033.706 kr. frá 15. júlí2010 til 15. september 2010 en frá þeim degi af 2.406.436 kr. til 15. nóvember2010 en frá þeim degi af 3.775.311 kr. til 15. janúar 2011 en frá þeim degi af6.113.118 kr. til 15. júlí 2011 en frá þeim degi af 7.487.918 kr. til 15.september 2011 en frá þeim degi af 8.174.621 kr. til 15. október 2011 en fráþeim degi af 8.861.324 kr. til 15. nóvember 2011 en frá þeim degi af 9.924.870kr. til 5. desember 2011 en frá þeimdegi af 10.562.191 kr. til 15. desember 2011 en frá þeim degi af 11.039.363 kr.til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 12.175.975 kr. til 12. febrúar 2012 enfrá þeim degi af 12.743.584 kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeim degi af13.312.588 kr. til 15. mars 2012 en frá þeim degi af 14.558.434 kr. til 15. maí2012 en frá þeim degi af 15.172.553 kr. til 5. júní 2012 en frá þeim degi af15.786.671 kr. til 15. júlí 2012 en frá þeim degi af 16.116.382 kr. til 5.ágúst 2012 en frá þeim degi af 16.446.093 kr. til 15. september 2012 en fráþeim degi af 18.194.994 kr. til 5. október 2012 en frá þeim degi af 19.943.896kr. til 15. nóvember 2012 en frá þeim degi af 20.658.373 kr. til 5. desember2012 en frá þeim degi af 21.321.904 kr. til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af22.819.334 kr. til 5. febrúar 2013 en frá þeim degi af 24.316.766 kr. til 15.maí 2013 en frá þeim degi af 25.416.606 kr. til 5. júní 2013 en frá þeim degiaf 25.965.899 kr. til 15. júlí 2013 en frá þeim degi af 26.272.002 kr. til 5.ágúst 2013 en frá þeim degi af 26.578.106 kr.til 15. september 2013 en frá þeimdegi af 27.437.302 kr. til 5. október 2013 en frá þeim degi af 28.296.497 kr.til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af 29.505.745 kr. til 5. desember 2013en frá þeim degi af 30.714.994 kr. til 15. janúar 2014 en frá þeim degi af31.578.065 kr. til 5. febrúar 2014 en frá þeim degi af 32.441.137 kr. til 23.júní 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnendur gera þá kröfutil vara að stefnda verði gert að greiða stefnendum alls 24.330.855 kr. meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,af 1.525.280 kr. frá 15. júlí 2010 til15. september 2010 en frá þeim degi af 1.804.828 kr. til 15. nóvember 2010 en fráþeim degi af 2.831.484 kr. til 15. janúar 2011 en frá þeim degi af 4.584.839kr. til 15. júlí 2011 en frá þeim degi af 5.615.939 kr. til 15. september 2011en frá þeim degi af 6.130.966 kr. til 15. október 2011 en frá þeim degi af6.645.993 kr. til 15. nóvember 2011 en frá þeim degi af 7.443.653 kr. til 5.desember 2011 en frá þeim degi af 7.921.644 kr. til 15. desember 2011 en fráþeim degi af 8.279.523 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 9.131.982kr. til 12. febrúar 2012 en frá þeim degi af 9.557.689 kr. til 15. febrúar 2012en frá þeim degi af 9.984.442 kr. til 15. mars 2012 en frá þeim degi af10.918.827 kr. til 15. maí 2012 en frá þeim degi af 11.379.416 kr. til 5. júní2012 en frá þeim degi af 11.840.005 kr. til 15. júlí 2012 en frá þeim degi af12.087.288 kr. til 5. ágúst 2012 en frá þeim degi af 12.334.571 kr. til 15.september 2012 en frá þeim degi af 13.646.247 kr. til 5. október 2012 en fráþeim degi af 14.957.924 kr. til 15. nóvember 2012 en frá þeim degi af15.493.782 kr. til 5. desember 2012 en frá þeim degi af 15.991.430 kr. til 15.janúar 2013 en frá þeim degi af 17.114.503 kr. til 5. febrúar 2013 en frá þeimdegi af 18.237.577 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 19.062.457 kr. til5. júní 2013 en frá þeim degi af 19.474.427 kr. til 15. júlí 2013 en frá þeimdegi af 19.704.004 kr. til 5. ágúst 2013 en frá þeim degi af 19.933.582 kr. til15. september 2013 en frá þeim degi af 20.577.979 kr. til 5. október 2013 enfrá þeim degi af 21.222.375 kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af22.129.311 kr. til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 23.036.248 kr. til 15.janúar 2014 en frá þeim degi af 23.683.551 kr. til 5. febrúar 2014 en frá þeimdegi af 24.330.855 kr. til 23. júní 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi tilgreiðsludags. Stefnendur gera þá kröfutil þrautavara að stefnda verði gert að greiða stefnendum alls 21.443.596 kr.með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,af 1.344.280 kr. frá 15. júlí 2010 til 15.september 2010 en frá þeim degi af 1.590.655 kr. til 15. nóvember 2010 en fráþeim degi af 2.495.481 kr. til 15. janúar 2011 en frá þeim degi af 4.040.771kr. til 15. júlí 2011 en frá þeim degi af 4.949.514 kr. til 15. september 2011en frá þeim degi af 5.403.425 kr. til 15. október 2011 en frá þeim degi af5.857.336 kr. til 15. nóvember 2011 en frá þeim degi af 6.560.340 kr. til 5.desember 2011 en frá þeim degi af 6.981.609 kr. til 15. desember 2011 en fráþeim degi af 7.297.020 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 8.048.321kr. til 12. febrúar 2012 en frá þeim degi af 8.423.511 kr. til 15. febrúar 2012en frá þeim degi af 8.799.623 kr. til 15. mars 2012 en frá þeim degi af9.623.127 kr. til 15. maí 2012 en frá þeim degi af 10.029.060 kr. til 5. júní2012 en frá þeim degi af 10.434.992 kr. til 15. júlí 2012 en frá þeim degi af10.652.931 kr. til 5. ágúst 2012 en frá þeim degi af 10.870.870 kr. til 15.september 2012 en frá þeim degi af 12.026.894 kr. til 5. október 2012 en fráþeim degi af 13.182.918 kr. til 15. nóvember 2012 en frá þeim degi af13.655.187 kr. til 5. desember 2012 en frá þeim degi af 14.093.781 kr. til 15.janúar 2013 en frá þeim degi af 15.083.582 kr. til 5. febrúar 2013 en frá þeimdegi af 16.073.385 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 16.800.379 kr. til5. júní 2013 en frá þeim degi af 17.163.462 kr. til 15. júlí 2013 en frá þeimdegi af 17.365.796 kr. til 5. ágúst 2013 en frá þeim degi af 17.568.131 kr. til15. september 2013 en frá þeim degi af 18.136.060 kr. til 5. október 2013 enfrá þeim degi af 18.703.988 kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af19.503.301 kr.til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 20.302.615 kr. til 15.janúar 2014 en frá þeim degi af 20.873.105 kr. til 5. febrúar 2014 en frá þeimdegi af 21.443.596 kr. til 23. júní 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi tilgreiðsludags. Í öllum tilvikum krefjaststefnendur málskostnaðar.Stefndi krefst aðallegasýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar en til vara að kröfur hans verðilækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. I.Málavextir Stefnandi máls þessa,Hagar verslanir ehf. er eitt dótturfélaga Haga hf. og rekur m.a.matvöruverslanir félagsins. Stefnandi Aðföng erí 100% eigu þess félags og hefur með höndum starfsemi á sviðiinnflutnings, birgðahalds og dreifingar fyrir Haga verslanir ehf. Fyrir liggur að á árunum 2010-2013 flutti stefnandi, Aðföng, innkartöflusnakk frá Bretlandi, Noregi, Bandaríkjunum og Belgíu sem fellt varundir vörulið 2005 í 20. kafla tollskrár. Vöruliðurinn ber heitið Aðrarmatjurtir, unnar eða varðar skemmdum á annan hátt en með ediki eða ediksýru,ófrystar, þó ekki vörur nr. 2006 og tollskrárnúmerið 2005.2003 ber heitið Naslsvo sem skífur, skrúfur, hringir, keilur, stangir o.þ.h., þó ekki úrkartöflumjöli. Almennur verðtollur,umrædds tollskrárnúmers er 59% af innflutningsverði þeirrar vöru sem um ræðir.Á tímabilinu frá 17. maí 2010 til 18. desember 2013, greiddi stefnandi, Aðföng,í samræmi við þetta samtals 32.441.137krónur í verðtoll. Gjalddagi verðtollsins var breytilegur í samræmi við 122.gr. tollagalaga nr. 88/2008, sbr. bráðabirgðaákvæði II.-XII. laganna. Ekki erágreiningur um atriði er lúta að gjalddögunum sérstaklega. Stefnendur telja hinsvegar umrædda gjaldtöku vera ólögmæta eins og nánar verður rakið og að stefndaberi að endurgreiða þeim ofgreidd gjöld í samræmi við það. II.Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur byggja á því að gjaldtaka stefnda í formi 59% tolls ákartöflusnakk samræmist ekki kröfu um málefnalegan grundvöll skattheimtu hinsopinbera. Tollskrárnúmerið 2005.2003 sem tollálagningin byggi á hafi komið inní tollskrána með breytingarlögum nr. 87/1995 vegna aðildar Íslands aðAlþjóðaviðskiptastofnuninni (WHO). Hvergi sé að finna skýringar eða réttlætinguá þessari gífurlega háu tollprósentu, hvorki í lögunum sjálfum, viðaukum né ílögskýringargögnum. Sé einungis vísað til þess í 10. gr. laganna að „á tollskráí viðauka I við tollalög verði breytingar eins og greinir í viðauka I með lögumþessum“.Telja stefnendur ekkióvarlegt að ætla að stefndi telji álagninguna réttlætast af svokallaðriverndarstefnu íslenskra stjórnvalda gagnvart innlendum landbúnaði. Til þess aðunnt sé að réttlæta svo háa gjaldtöku með þessum hætti þurfi eitthvertverndarandlag, þ.e. einhver innlend búvöruframleiðsla, að vera fyrir hendi. Ítilviki kartöflusnakks sé hins vegar ýmist mjög lítil eða engin slíkframleiðsla fyrir hendi og því ekkert sem þarfnist verndar. Rekja stefnendurþetta frekar í stefnu. Telja stefnendursnakkið selt til neytenda hér á landi undir merkjum tveggja íslenskrafyrirtækja sem íslenskt kartöflusnakk sem njóti verndar sem slíkt í skjóli„ofurtolla“ stefnda. Þetta gangi þvert á þá verndartollastefnu sem stefndihefur byggt tollheimtu sína á. Í stað þess að vernda innlenda búvöruframleiðsluvirðist verndarandlagið vera vinnslatveggja tiltekinna fyrirtækja á innfluttu hráefni. Að mati stefnenda samræmistslíkt ekki fyrrgreindri kröfu um málefnalega skattheimtu hins opinbera.Stefnendur teljaálagningu tollsins fela í sér sértæka álagningu skatta, þar sem ákveðnir aðilarséu sérstaklega skattlagðir umfram aðra í sambærilegri stöðu, án þess aðmálefnaleg sjónarmið liggi slíkri mismunun til grundvallar. Slíkt brjóti í bágavið kröfuna um málefnalegan grundvöll skattheimtu. Einnig feli slík gjaldtaka ísér ólögmæta mismunun og brot gegn jafnræði.Stefnendur teljatollskrárnúmerið 2005.2003 ekki eiga sér hliðstæðu, hvorki í tollskráEvrópusambandsins né í tollskrá WCO. Tollflokkur sá sem umrætt tollskrárnúmerfalli undir hafi verið sérstaklega búið til fyrir innflutning á kartöflusnakkitil landsins og heyri ekki undir hið alþjóðlega tollflokkunarkerfi. Teljastefnendur það benda til þess að umræddur flokkur hafi verið settur sérstaklegatil að vernda framleiðslu innlendra fyrirtækja á kartöflusnakki. Lýsingflokksins beri það einnig með sér, enda sé þar sérstaklega sagt nasl svo semskífur, skrúfur, hringir, keilur, stangir o.þ.h., þó ekki úr kartöflumjöli.Telja stefnendur það greinilegt að vísað sétil ákveðinnar sérstöðu innlendra framleiðenda. Þá telja stefnendurmismunun eiga sér stað milli vöruflokka hvað varði tollflokkun, þ.e. millikornsnakksins (tollskrárnúmer 1905.9060) og kartöflusnakksins (tollskrárnúmer2005.2003 og 2005.2004). Kornsnakkið beri engan toll frá ríkjum innanEvrópusambandsins og fleiri ríkjum, en annars leggist á það 20% almennurverðtollur. Á sama tíma leggist 59% tollur á kartöflusnakkið, óháð því hvaðanþað komi. Kornsnakkið er í beinni samkeppni við kartöflusnakk og því sé ekkertsem réttlæti svo ólíka tollálagningu. Báðar vörurnar, kartöflu- og kornsnakkið,séu unnar að mestu eða öllu leyti úr erlendu hráefni. Eini munurinn sé sá aðinnlendir framleiðendur virðist selja lítið af kornsnakki. Að mati stefnandastyður það ályktanir hans.Í stefnu fjallarstefnandi um að „ofurtollar“ séu lagðir á tæplega 70% af innlendriheildarneyslu og telur það vera undir því yfirskyni að verið sé að verndainnlenda framleiðslu á kartöflusnakki og það séu neytendur sem beri tjónið.Telja stefnendur að verndartollar geti ekki átt rétt á sér þegar innlendframleiðsla anni ekki eftirspurn neytenda. Stefnendur byggjajafnframt á því að umrædd gjaldtaka brjóti gegn meðalhófsreglustjórnskipunarréttar. Með tollálagningunni sé ekki verið að vernda innlendaframleiðslu úr íslensku hráefni. Sé því ekki uppfyllt það frumskilyrði að hiníþyngjandi gjaldtaka sé til þess fallin að ná því lögmæta markmiði sem að séstefnt, þ.e. vernd innlendrar landbúnaðarframleiðslu. Jafnvel þó svo væri þátelja stefnendur ljóst að tollprósentan 59% sé ekki réttlætanleg að teknutilliti til þeirra markmiða sem tollinum sé ætlað að þjóna. Nægi í því sambandiað bera hann saman við tollinn á hráefninu, þ.e. kartöflumjöli og svokölluðupellets, sem hinir íslensku framleiðendur noti við framleiðslu sína ákartöflusnakki. Hráefnin beri annaðhvort engan toll við innflutning eða mjöglágan og sé því mun hagkvæmara að flytja inn hráefni í kartöflusnakk ogframleiða það hérlendis en að flytja inn fullunna vöru. Annað skýrt dæmi umþetta sé hinn mikli munur sem sé á tollálagningu kartöflusnakks og kornsnakkseins og áður er lýst. Þá sé á það bent aðtollálagning sem þessi sé nánast einsdæmi og þekkist ekki í nærlægum löndum.Telja stefnendur að það styðji enn frekar að álagningin fari langt fram úreðlilegu meðalhófi. Telja þeir engubreyta þó að gjaldtakan sé innan þeirra marka sem WTO samningurinn setjiaðildarríkjum samningsins. Stefnandi byggir einnig á því að umrædd gjaldtaka brjóti gegnjafnræðisreglu og hindri samkeppni. Lagaákvæði sem þannig leggi óhæfilegarbyrgðar á tiltekinn aðila, umfram annan í sambærilegri stöðu, séu í andstöðuvið 65. gr. stjórnarskrárinnar og ekki á þeim byggjandi. Þar sem bæðiinnflytjendur og framleiðendur kartöflusnakks flytji inn erlenda vöru og keppium sama markaðinn, þ.e. sölu á kartöflusnakki til smásöluaðila, sé ljóst aðhinir íslensku framleiðendur fái aðra og betri meðferð en innflytjendur, endalagðar óhæfilegar byrðar á innflytjendur með framangreindum ofurtollum. Enginmálefnaleg rök liggja umræddri mismunun til grundvallar og sé af þeim sökum erum brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr.2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, að ræða enda sé að mati stefnenda um að ræðaskýra mismunun í tollálagningu milli annars vegar erlendra framleiðsluvara oghins vegar innlendra framleiðsluvara. Framangreint fyrirkomulagsé enn fremur í andstöðu við meginreglur samkeppnisréttar þess efnis aðopinberir aðilar skuli ekki takmarka samkeppni, sbr. t.d. c-lið 1. mgr. 8. gr.og b-lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 en handhöfum ríkisvaldsberi að hafa samkeppnissjónarmið til hliðsjónar við setningu laga og reglna. Aðmati stefnanda sé ljóst að stefndi hafi vanrækt þá skyldu með álagningu 59%tolls á innflutt kartöflusnakk.Stefnendur teljagjaldtökuna skerða atvinnufrelsi með ólögmætum hætti og ljóst að ekki sé uppfyllt það skilyrði 75.gr. stjórnarskrárinnar að almannahagsmunir krefjist skerðingar á atvinnufrelsistefnenda og annarra innflytjenda. Telja stefnendur að gjaldtakan feli í sértakmörkun á frelsi þeirra og tollálagningingeri þeim erfitt um vik og leiðitil þess að innflutningur verði minni. Fari það gegn hagsmunum almennings aðskerða atvinnufrelsi innflytjenda með þessum hætti enda leiði sú skerðing afsér hækkað verðlag og skertar samkeppnisaðstæður á íslenskum markaði,almenningi til tjóns. Hafi stefndi ekkisýnt fram á að aðrar leiðir hafi ekki verið færar til að ná því markmiði sem umræðir en slíkt sé nauðsynlegt til þess að réttlæta takmörkun á atvinnufrelsi. Stefnendur byggja á því að gjaldtakan feli í sér ólögmætaskerðingu á eignarrétti en hann sé friðhelgur samkvæmt 72. gr.stjórnarskrárinnar og 1. gr. áðurgreinds 1. viðauka við mannréttindasáttmálaEvrópu. Eign stefnenda séu þau fjárhagslegu verðmæti sem felist í innflutningiog sölu á kartöflusnakki. Um sé að ræða áþreifanlega eign sem ekki verði skertnema að uppfylltum skilyrðum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Að mati stefnanda sé gjaldtakan ómálefnaleg,sértæk og óhófleg, auk þess sem hún brýtur gegn jafnræði innflytjenda ogframleiðenda. Telja stefnendur því ljóst að álagning gjaldsins fari ekki eftiralmennum, efnislegum mælikvarða og að gætt sé að jafnræði og meðalhófi. Af þeimsökum sé ekki um heimila skattheimtu að ræða í skilningi 40. og 77. gr.stjórnarskrárinnar, heldur ólögmæta skerðingu á eignarrétti, sbr. 72. gr.stjórnarskrárinnar. Til vara sé byggt á þvíað stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum vegna hinnar ólögmætueignaskerðingar og nemi tjónið þeim greiðslum sem fram koma í dómkröfumstefnenda. Að lokum byggir stefnandi á því að tollflokkun hins innfluttakartöflusnakks, undir tollskrárnúmerinu2005.2003, sé röng. Þegar litið sé til túlkunarreglna við tollskránna séréttara að flokka innflutt kartöflusnakk sem ekki sé úr kartöflumjöli undirtollskrárnúmer 2005.2001. Byggir stefnandi það á orðalagi umrædds undirliðartollflokks, þ.e. Kartöflur - fín- eða grófmalaðar eða flögur, í stað þess aðheyra undir nasl svo sem skífur, skrúfur, hringir, keilur, stangir o.þ.h, semfalli betur að hinu innlenda snakki. Þá sé tollurinn á tollskrárnúmeri2005.2001 sem ber 15% verðtoll í mun betra samræmi við álagningu sambærilegrainnfluttra vara sem ber 20% verðtoll. Í stefnu er að finna sundurliðun á kröfum stefnenda. Aðalkrafanbyggir á því að öll gjaldtaka vegna 59% tolls á kartöflusnakki sé ólögmæt ogþví beri að endurgreiða allt það sem innheimt var af stefnendum með ólögmætumhætti. Varakrafa stefnendabyggir á því að öll gjaldtaka umfram 15% toll á kartöflusnakk sé ólögmæt endaljóst að lýsing undirflokksins 2005.2001 falli best að umræddri vöru og berihann almennan 15% verðtoll. Því beri að endurgreiða þá gjaldtöku sem svari tilmismunarins á 59% tolli annars vegar og 15% tolli hins vegar.Þrautavarakrafa stefnendabyggir á því að öll gjaldtaka umfram 20% toll á kartöflusnakk sé ólögmæt, endasé ljóst að sambærileg vara, þ.e. kornsnakk, sem sé í beinni samkeppni viðkartöflusnakk, beri þann toll. Því beri að endurgreiða þá gjaldtöku sem svarartil mismunarins á 59% tolli annars vegar og 20% tolli hins vegar. Stefnendur byggja kröfur sínar einkum á 40., 65., 72., 75. og 77.gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, lögmætisreglustjórnskipunarréttar, meginreglum íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera ogalmennum reglum kröfuréttar um endurgreiðslu oftekins fjár. Þá byggjastefnendur kröfur sínar á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skattaog gjalda, breytingarlögum nr. 87/1995 vegna aðildar Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni,tollalögum nr. 88/2005 ásamt viðaukum, og búvörulögum nr. 99/1993, aukmeginreglna samkeppnisréttar og samkeppnislaga nr. 44/2005. Enn fremur vísastefnendur til skuldbindinga Íslands af vettvangi WTO og ESB, þ. á m.EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, meginreglnaþjóðaréttar um túlkun slíkra alþjóðlegra skuldbindinga, almennra reglna umbótaábyrgð hins opinbera og eignarréttarákvæðis í 1. gr. 1. samningsviðaukamannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Vaxta- og dráttarvaxtakrafabyggir á lögum nr. 29/1995 og lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Málskostnaðarkrafa stefnenda byggir á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr.91/1991. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála ogfyrirsvar á stoð í 5. mgr. 17. gr. sömu laga. III.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi hafnar skýringumstefnenda á verndarforsendum samkvæmt búvörulögum við ákvörðun tolls samkvæmttollskrá fyrir kartöflusnakk. Þegar tollskrárnúmer 2005.2003 hafi komið inn ítollskrána upphaflega með lögum nr. 87/1995 hafi hvergi í því sambandi veriðvitnað til búvörulaga nr. 99/1995. Engin lögskýringargögn renni stoðum undir þákenningu stefnenda að tollurinn hafi verið ákveðinn með verndarstefnu íslenskrastjórnvalda gagnvart innlendum landbúnaði að leiðarljósi. Stefndi vísar til 12. gr.tollalaga nr. 88/2005 þar sem tilgreindir eru tollkvótar sem ráðherra, sem farimeð málefni landbúnaðar, úthlutar. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra úthlutitollkvótum sem tilgreindir eru í viðauka IIIA og B og IVA og B við tollalög.Eingöngu kartöflur í vöruliðum 701 og 710 falli undir þá viðauka. Þá úthlutarsjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tollkvótum samkvæmt öðrum skuldbindingumÍslands um innflutning á landbúnaðarvörum í fríverslunar- ogmilliríkjasamningum, sé tollur lagður á vöruna sem magntollur eftir því sem ítollskrá í viðauka I við tollalög greinir. Kartöflur sem falla undir vöruliði1105 (mjöl, fín-eða grófmalað, duft, flögur, kurl og kögglar), kartöflur unnareða varðar skemmdum í vöruliðum nr. 2001 (með ediki eða edikssýru), 2004(frystar) og í vörulið 2005 (ófrystar), beri ekki magntoll heldur beri þærverðtoll samkvæmt tollskrá sem er viðauki I við tollalög og heyri því ekkiundir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heldur undir fjármála- ogefnahagsráðherra.Stefndi kveður toll áinnflutt kartöflusnakk grundvallast af tekjuöflunarmarkmiði íslenska ríkisinslíkt og aðrir skattar. Vangaveltur stefnenda um verndarþörf innlendskartöflusnakks og stöðu innlendra framleiðenda á kartöflusnakki á íslenskumkartöflusnakksmarkaði og sértæka skattlagningu í þágu þeirra fái ekki staðistað mati stefnenda og séu skattlagningunni óviðkomandi.Stefndi vísar á bugþeirri staðhæfingu stefnanda að tollskrárnúmerið 2005.2003 fyrir kartöflusnakkeigi sér enga hliðstæðu í alþjóðlegu kerfi og sé það ásamt því að tollur áinnflutt kornsnakk sé 20% til marks um að 59% tollur á kartöflusnakk feli í sérsértæka skattlagningu. Bendir stefndi á að undir WCO númerinu 2005.20 séuflestallar framleiðslur úr kartöflum og aðildarríkjunum sé í sjálfsvald setthversu mikið eða lítið þau skipti kartöfluframleiðslu upp. Samanburðurstefnenda á tollum á kartöflusnakk í tollskrárnúmeri 2005.2003 við toll ákornsnakki í tollskrárnúmeri 1905.9060 fáist ekki staðist. Stefndi bendir á aðekki sé um að ræða samanburðarhæfar vörur. Um tvær mismunandi vörur sé að ræðaúr mismunandi hráefni, sem heyri undir mismunandi vöruliði samkvæmt tollskrá. Stefndi telur að ekki fái staðist þau sjónarmið stefnenda aðinnheimta 59% verðtolls við innflutning á kartöflusnakki í tollskrárnúmeri2005.2003 brjóti gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Samkvæmt reglunni beristjórnvaldi því aðeins að taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, semað er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Meðalhófsreglan sélögfest í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meginreglan eigi við umstjórnvöld en gildi ekki um löggjafarstörf Alþingis. Tollar sem lagðir séu ákartöflusnakk við innflutning séu lagðir á samkvæmt tollskrá sem er viðauki Ivið tollalög nr. 88/2005 og hafi lagagildi. Tollarnir séu því lagðir á ísamræmi við lög sem samþykkt hafi verið á Alþingi og þeim verði ekki breytt néþeir afnumdir nema með lögum. Að mati stefndu fái ekki staðist að brotið ségegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga við álagningu tolls á kartöflusnakk né aðbrotið sé gegn óskráðri grundvallarreglu stjórnsýsluréttar.Sá samanburður stefnendaað bera saman toll á kartöflumjöli í vörulið 1105 við toll á kartöflusnakkieins og um sömu vöru sé að ræða fái að mati stefndu ekki staðist. Kartöflusnakksem falli undir tollskrárnúmerið 2005.2003 sé ekki framleitt úr kartöflumjöli.Ljóst er að hægt er að nýta m.a. kartöflumjöl sem hráefni til að framleiðakartöflusnakk sem félli þá undir tollflokkinn 2005.2004 í 42% tolli. Um sé aðræða ólíkar vörur sem ekki eru samanburðarhæfar. Hið sama gildir um samanburðvið kornsnakk sem ekki sé unnið úr kartöflum heldur úr korni sem fái á enganhátt staðist að bera saman. Um sé að ræða ólíkar vörur sem heyri hvor undirsinn vöruliðinn samkvæmt tollskrá og beri mismunandi toll. Stefndi bendir á aðumrædd tollaálagning sé innan þeirra marka sem sett séu í WTO samningnum, sbr.viðauki IIA við tollalög nr. 88/2005. Í nefndum viðauka séu tollabindingarlögfestar sem hluti af tollalögum og áréttað sé í 3. mgr. 5. gr. tollalaga aðtollur geti aldrei orðið hærri en tollabinding. Framangreindum viðauka IIA hafiverið bætt við tollalög með lögum nr. 87/1995 um breytingar á lögum vegnaaðildar Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Tollabindingarnar séu í samræmivið alþjóðlegar skuldbindingar Íslands og sé Ísland innan þeirra heimilda viðálagningu 59% tolls á kartöflusnakk samkvæmt tollskrá. Stefndi vísar því á bug að brotið sé gegn jafnræðisreglu viðálagningu umrædds tolls enda gætt samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti.Kartöflumjöl sé mjölvara sem falli undir vörulið 1105. Sömu tollar gildi fyriralla innflytjendur á kartöflumjöli. Á sama hátt gildi sömu tollar fyrir allainnflytjendur á kartöflusnakki. Stefndi fái ekki séð hvernig brotið sé gegnjafnræðisreglu í þessu tilfelli, enda greiði innflytjendur allir sama toll viðinnflutning sömu vöru. Þá fái ekki staðist að bera saman kartöflumjöl sem heyriundir vörulið 1105 samkvæmt tollskrá og kartöflusnakk úr kartöflum sem heyriundir tollskrárnúmer 2005.2003 eða 2005.2004 sé snakkið framleitt úrkartöflumjöli, enda um mismunandi vörur að ræða þó svo að hægt sé að notakartöflumjöl í hráefni til að búa til kartöflusnakk úr kartöflumjöli.Mismunandi tollar séu lagðir á mismunandi vörur og geti það ekki talist brot ájafnræðisreglu. Þá telur stefndi ekki fá staðist að atvinnufrelsi stefnenda sétakmarkað með ólögmætum hætti. Löggjafanum sé heimilt að leggja á borgaraskatta og önnur opinber gjöld, svo sem tolla sbr. 40. gr. og 77. gr.stjórnarskrárinnar og standa ákvæði 75. gr. um atvinnufrelsi því ekki í vegi.Tollur sé lagður á við innflutning á kartöflusnakk samkvæmt tollalögum nr.88/2005 í tekjuöflunarskyni. Öllum sé frjálst að flytja inn umrædda vöru, áþeim tollum sem ákveðinn er samkvæmt tollskrá. Hvað varði meinta skerðingu á eignarrétti stefnenda sé sjónarmiðumstefnenda, um að greiðsla tolls við innflutning á kartöflusnakki teljist ekkiskattur í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar heldur ólögmæt skerðing áeignarrétti sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, vísað á bug. Réttur tilinnflutnings á kartöflusnakki sé ekki einkaréttur stefnenda og sé ekki umeignarrétt að ræða. Skatta og önnur gjöld verði að greiða þrátt fyrir ákvæði 1.mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar enda sé annars staðar í stjórnarskránni gertráð fyrir skattlagningu. Ekki sé um að ræðaeinhverja sérstaka gjaldtöku sem feli í sér ólögmæta skerðingu á eignarrétti.Um álagningu tolls á vöru við innflutning sé að ræða og sé tollálagningin ísamræmi við lög. Innflytjendur sömu vöru greiði allir sama toll viðinnflutning. Þá vísar stefndi sjónarmiðum stefnenda á bug þess efnis aðinnheimta 59% tolls við innflutning á kartöflusnakki sé ómálefnaleg og óhófleg,auk þess sem brotið sé gegn jafnræði innflytjenda og framleiðenda. Þá vísar stefndivarakröfu stefnenda, um að stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendumvegna ólögmætrar eignarskerðingar, á bug, enda engri ólögmætri eignarskerðingufyrir að fara. Stefnandi, Aðföng, greiddi toll af umræddri vöru viðinnflutning, líkt og lög kveði á um. Þá sé krafa byggð á reglum umskaðabótaskyldu órökstudd og vanreifuð, m.a. um tjón. Stefndi telur aðalkröfustefnenda ekki fá staðist enda ljóst að innheimta tolla hafi farið framsamkvæmt tollalögum og tollskrá sem í hvívetna séu gildarskattlagningarheimildir að lögum. Stefndi vísar á bugvarakröfu stefnanda sem byggð sé á endurgreiðslu á mismuni á 59% tolli og 15%tolli og að tollflokkun kartöflusnakks í vörulið 2005. 2003 sé röng en rétt séað flokka hana sem flögu í skilningi vöruliðar 2005.2001. Vöruliður 2005.2001taki til kartaflna sem séu fín- eða grófmalaðar eða flögur sem nýttar séu viðmatreiðslu. Kartöflusnakk það sem stefnandi, Aðföng, flutti inn hafi veriðréttilega tollflokkað í tollskrárnúmerið 2005.2003 af stefnanda, Aðföngum,sjálfum á aðflutningsskýrslu, sem lögð var til grundvallar álagningu 59% tolls.Að mati stefnda fái ekkistaðist að kartöflusnakk sem stefnandi flutti inn geti talist flögur ískilningi vöruliðar 2005.2001 en þar sé átt við flögur eins og þær sem eru íþurrefni til að búa til kartöflumús og sambærilegar vörur. Vöruliður 2005.2003sé á hinn bóginn sérstaklega skilgreindur fyrir nasl sem unnið er úr kartöflum.Þá sé á því byggt aðkrafa stefnenda byggð á rangri tollflokkun vörunnar sé fallin niður fyrirtómlæti og vangæslu. Stefnandi, Aðföng, hafi sjálfur flokkað kartöflusnakkið ítollflokk 2005.2003 án nokkurs fyrirvara. Um slíkt og kærur til tollstjórainnan 60 daga frá tollafgreiðsludegi, og um kærur í kjölfarið tilríkistollanefndar innan 60 daga, er sérstaklega fjallað í 117. gr. og 118. gr.tollalaga og sé úrskurður ríkistollanefndar fullnaðarúrskurður ástjórnsýslustigi. Af hálfu stefnendaskortir jafnframt öll gögn og upplýsingar sem nauðsynleg séu til að grundvallaendurskoðun og eftir atvikum breytingu á tollflokkun þess kartöflusnakks semflutt hafi verið inn og sem endurgreiðslukrafa í máli þessu taki til. Ljóst séaf stefnu að kartöflusnakk var flutt inn frá ýmsum löndum og mismunandiframleiðendum. Þrautavarakröfu stefnendasé mótmælt enda byggir hún á því að öll gjaldtaka umfram 20% toll ákartöflusnakk sé ólögmæt í ljósi þess að 20% tollur sé lagður á sambærilegavöru, þ.e. kornsnakk. Ekki sé um sambærilegar vörur að ræða og fái krafan þvíekki staðist og beri að sýkna af henni. Verði ekki fallist ásýknukröfu stefnda vísar hann til sömu sjónarmiða til stuðning varakröfu umlækkun stefnukrafnanna. Kröfum stefnanda um almenna vexti sé mótmælt og krafistsýknu af þeim enda hafi hann sýnt af sérvangæslu og tómlæti. Þá er dráttarvaxtakröfu mótmælt og þess krafist að þeirdæmist ekki frá fyrri tíma en dómsuppsögu í málinu. IV.Niðurstaða Í máli þessu krefjast stefnendur endurgreiðslu oftekinna gjaldasem innt voru af hendi vegna innflutnings þeirra á kartöflusnakki tímabilið 17.maí 2010 til 18. desember 2013. Um var að ræða kartöflusnakk en vara þessi erfelld undir tollskrárnúmerið 2005.2003 og ber 59% almennan verðtoll.Stefnendur teljagjaldtöku verðtollsins ólögmæta og reisa kröfur sínar á því að hún fari í bágavið ákvæði stjórnarskrár og grundvallarreglur stjórnskipunar- og skattaréttar.Telja stefnendur gjaldtökuna ekki uppfylla kröfur um málefnalegan grundvöllskattheimtu og að hún brjóti gegn meðalhófi og jafnræði. Sé því ekki um að ræðaheimila skattheimtu heldur ólögmæta skerðingu á eignarrétti og atvinnufrelsistefnenda.Stefndi vísar öllumsjónarmiðum stefnenda á bug enda telur hann innheimtu verðtolls í samræmi viðtollalög nr. 88/2005 og tollskrá sem séu gildar skattlagningaheimildir aðlögum.Í 40. gr.stjórnarskrárinnar segir að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nemameð lögum. Í 77. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að skattamálum skuliskipa með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli áskatt, breyta honum eða afnema hann. Hugtakið skattur er ekkiskilgreint í lögum en hefur verið skýrt svo af fræðimönnum og í dómaframkvæmd,að um sé að ræða gjald sem lagt er á tiltekinn hóp einstaklinga eða lögaðilasamkvæmt einhliða ákvörðun hins opinbera eftir almennum, efnislegum mælikvarðaog án sérstaks endurgjalds. Tollar falla þannig undir ofangreint hugtak ensamkvæmt 24. tl. 1. gr. tollalaga er tollur gjald sem innheimt er af vörusamkvæmt tollskrá.Í 3. gr. tollalaga er aðfinna meginreglu um almenna tollskyldu. Þar segir að hver sá sem flytur vöruinn til landsins til endursölu, afhendingar án endurgjalds eða eigin nota eðaverði ábyrgur fyrir greiðslu tolla samkvæmt ákvæðum þessara laga sé tollskyldurog skuli greiða toll af hinni innfluttu vöru nema annað sé tekið fram ítollskrá. Í 1. mgr. 5. gr.tollalaga nr. 88/2005 er að finna þá meginreglu, að af vörum sem fluttar eruinn á tollsvæði ríkisins skuli greiða toll eins og mælt er fyrir um í tollskráí viðauka I með lögunum. Skal tollur lagður á sem verðtollur og sem magntollurá vörumagn eins og það er ákveðið í tollskrá samkvæmt viðauka I við lögin. Tollskráin, sem þannig erlögfest sem viðauki við tollalög, byggist á samræmdri vörulýsingu- og númeraskrásem Ísland hefur skuldbundið sig að þjóðarétti til að fara eftir, þ.e.alþjóðlegu flokkunarkerfi sem samið er og gefið út af Alþjóðatollastofnuninni(WCO). Í tollskránni er að finna taxta tollskrárinnar sem skiptast í dálka Aþar sem tilgreindur er verðtollur í % og dálk A1 þar sem tilgreindur ermagntollur í kr./kg, og gilda þeir fyrir allar innfluttar vörur. Í 20. kaflatollskrárinnar sem ber heitið Framleiðsla úr matjurtum, ávöxtum, hnetum ogöðrum plöntuhlutum er að finna vöruliðinn 2005: Aðrar matjurtir, unnar eðavarðar skemmdum á annan hátt en með ediki eða ediksýru, ófrystar, þó ekki vörurnr. 2006 sem kartöflusnakk flokkast undir, eins og áður erlýst. Undir vöruliðinn falla m.a. kartöflur og þar undir 5 mismunandi númer.Tollskrárnúmer kartöflusnakks hefur verið fellt undir númer 2005.2003. Þaðsamanstendur annars vegar af undirlið, sem samkvæmt hinu alþjóðlega kerfi er20, táknuðum með fyrstu tveimur tölustöfunum í ofangreindu númeri og hins vegarskiptilið, táknuðum með seinni tveimur tölustöfunum. Um er að ræða séríslenskaundirskiptingu sem heimilt er að ákveða í samræmi við reglur hins alþjóðlegaflokkunarkerfis. Það kartöflusnakk sem fellur undir þetta tollskrárnúmer beraðeins verðtoll samkvæmt tollskrá.Stefnendur berasönnunarbyrði fyrir því að gjaldtaka 59% verðtolls uppfylli ekki kröfur ummálefnalegan grundvöll skattheimtu. Til stuðnings þeirri málsástæðu bendastefnendur á að réttlætanlegar ástæður þurfi að búa að baki svo háum tolli. Þarsem hana sé hvergi að finna, sér í lagi ekki í lögskýringargögnum meðtollalögum, megi draga þá ályktun að um verndartolla sé að ræða eða tolla semjafna megi til þeirra. Þau sjónarmið er um verndartolla gildi eigi hins vegarekki við enda sé með álagningu tollsins ekki verið að vernda innlendabúvöruframleiðslu heldur vinnslu tveggja íslenskra fyrirtækja sem framleiðisnakk úr innfluttu hráefni sem enga tolla beri auk þess sem þeir anni ekkieftirspurn íslenskra neytenda eftir snakki. Þá benda stefnendur á að lýsing ástórum hluta tollskrárnúmersins 2005.2003: Nasl svo sem skífur, skrúfur,hringir, keilur, stangir o.þ.h., þó ekki úr kartöflumjöli, sé sérstaklegasniðin að hinni íslensku framleiðslu.Stefndi vísar því á bugað önnur sjónarmið en almenn markmið skattlagningar, þ.e. að afla ríkinu teknatil að standa undir útgjöldum sínum, búi að baki verðtolli á innfluttu snakki.Með lögum nr. 87/1995 umbreytingar á tollalögum vegna aðildar Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninnivoru m.a. gerðar breytingar á þágildandi tollalögum nr. 55/1987, þ.e. átollskránni í viðauka I við tollalög. Samhliða voru gerðar breytingar á lögumnr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu búvara. Þær voru veigamiklarenda var tilefni lagasetningarinnar aðild íslenska ríkisins að samningi umstofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Tekið var upp tollkvótafyrirkomulag viðinnflutning á landbúnaðarvörum sem fól í sér tiltekið hámark á tollum, þ.e.svokallaðar tollabindingar. Sérstakur samningur um landbúnað, sem var hlutiheildarsamningsins, gerði ráð fyrir tollvernd í formi almennra tolla í staðhafta og sérgjalda sem áður voru við lýði, m.a. í tengslum við kartöflur ogvörur unnar úr þeim. Segir í almennum athugasemdum, í greinargerð með frumvarpitil laga um breytingu á tollalögum, um hina nýju tolla að breytingunum sé ætlaðað endurspegla þetta sérstaklega. Framsetningin er sögð byggja á víðtækritúlkun á heimildum búvörulaga til að takmarka innflutning og þeirri staðreyndað tollabindingar séu verðmæt skiptimynt í viðskiptaviðræðum. Ekki sé ætluninað nýta þessar heimildir vegna allra þeirra vara er í landbúnaðarskránnigreini. Tollvernd komi einungis í stað verndar sem hingað til hafi verið íhöftum og sérgjöldum, svo sem jöfnunargjaldi á kartöflur.Að mati dómsins styðjaofangreindar athugasemdir það ekki að verðtollur á snakk undirtollskrárnúmerinu 2005.2003 sem kom inn í tollskránna með breytingarlögum nr.87/1995, hafi verið á lagður með verndarstefnu íslenskra stjórnvalda gagnvartinnlendum landbúnaði að leiðarljósi. Þá er ekki að finna aðra umfjöllun í lögskýringargögnummeð breytingalögunum, svo sem sjónarmið er varða tollprósentu. Þá fellstdómurinn ekki á þau sjónarmið önnur er stefnendur tefla fram í stefnu og telurstyðja að í reynd búi verndarsjónarmið að baki álagningu tollsins en ekkitekjuöflunarmarkmið íslenskra ríkisins. Í málflutningi sínum vísaði lögmaðurstefnanda til dóma Hæstaréttar í málum réttarins nr. 427/1995, nr. 329/1999 og359/1999 er vörðuðu lögmæti tiltekinna ákvarðana um álagningu jöfnunargjalds ákartöflur og taldi þá dóma styðja að stefndi bæri sönnunarbyrði fyrir því að hátollprósenta væri málefnaleg og réttlætanleg eins og á stæði. Að mati dómsinser sakarefni þessa máls ólíkt því sem úr var leyst í ofangreindum dómumHæstaréttar. Í þeim málum lá til að mynda fyrir hvert hlutverkjöfnunargjaldsins var, svo og önnur sjónarmið er löggjafanum bar sérstaklega aðlíta til við ákvörðun sína. Það er því niðurstaða dómsins að gjaldtaka 59%tolls á snakki með tollskrárnúmerið 2005.2003 hafi verið málefnaleg en ákvörðunskattlagningar var í samræmi við lög og tollskrá eins og rakið hefur verið. Stefnendur byggja á þvíað hvað sem líði niðurstöðu um málefnalegan grunn gjaldtökunnar brjóti hin 59%tollprósenta gegn meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og sé því ólögmæt. Teljastefnendur að við mat á því þurfi að skoða tollálagningu á sambærilegar vörurog benda í því sambandi á kornsnakk með tollskrárnúmerið 1905.9060 sem ber 20%verðtoll og hráefni sem notað er til að framleiða snakk, annars vegarkartöflumjöl sem fellur undir tollskrárnúmerið 1105:1001: Mjöl, fín- eðagrófmalað, duft, flögur, kurl og kögglar úr kartöflum og hins vegar pellets,sem er deig sem hinir íslensku framleiðendur nota til að framleiða snakk ogfellur undir tollskrárnúmerið 1901.2087: til framleiðslu á nasli, svo sem skífum,skrúfum, hringjum, keilum, stöngum o.þ.h en það hráefni ber engan toll. Teljastefnendur að heitið bendi til þess að verið sé að gera greinarmun á einhverjusem í reynd sé hið sama í þeim tilgangi að hygla hinum íslensku framleiðendum.Telja stefnendur slíka mismunun jafnframt brjóta gegn jafnræðisreglu og hindrasamkeppni.Að mati dómsins hafastefnendur, með vísan til ofangreindra röksemda, ekki fært fram sönnur fyrirþví að gjaldtaka 59% verðtolls á snakk brjóti í bága við meðalhófsreglustjórnskipunarréttar. Fallast ber á það með stefnda að snakk úr ólíkum hráefnumsé ósamanburðarhæft. Hið sama gildir um samanburð á hráefni sem annars vegar ernotað til framleiðslu á snakki og hins vegar það sem fellur undir annan vöruliðen 2005.2003. Þá telur dómurinn samanburð við tollálagningu í öðrum ríkjum engaþýðingu hafa við úrlausn á ágreiningsefni þessu. Um er að ræða toll sem lagðurer á með lögum eftir almennum, efnislegum mælikvarða en í því sambandi hefurlöggjafinn víðtækt svigrúm enda í samræmi við tollabindingar, sbr. 3. mgr. 5.gr. tollalaga, en í ákvæðinu segir að tollur á vörur frá aðildarríkjumAlþjóðaviðskiptastofnunarinnar megi eigi vera hærri en þær tollabindingar semtilgreindar eru í viðaukum IIA, IIB og IIC með lögunum. Miðist tollabindingbæði við verð og magn og skal hámarkstollur miðast við þá bindingu sem hærriálagning leyfir. Samkvæmt 17. tl. 1. gr. tollalaga er tollabinding hámark tollasamkvæmt hinum almenna samningi um tolla og viðskipti frá 1994 sem er að finnaí viðauka við samninginn um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Jafnframt telur dómurinnstefnanda ekki hafa sýnt fram á að gjaldtakan brjóti gegn 65. gr. stjórnarskrárum jafnræði. Ljóst er að ákvörðun um gjaldtöku 59% verðtolls á snakk nær tilallra innflytjenda í sömu stöðu. Þeir vissu fyrir fram að hverju þeir gengu entollflokkun snakksins byggir í öndverðu á þeirra ákvörðun um flokkun þess íaðflutningsskýrslu. Stoðar stefnanda ekki að vísa til jafnræðisreglu viðsamanburð á ólíkum vörum sem bera vegna þess mismunandi toll samkvæmt tollaskráeins og áður er rakið. Með sömu rökum er ekki fallist á sjónarmið stefnenda erlúta að því að gjaldtakan og það fyrirkomulag sem sé við lýði sé í andstöðu viðmeginreglur um samkeppni þess efnis að opinberir aðilar skuli ekki takmarkasamkeppni.Þá er hafnað sjónarmiðumstefnanda um að gjaldtakan teljist ólögmæt eignaskerðing og brjóti í bága við72. gr. stjórnarskrár auk þess sem hún skerði atvinnufrelsi hans sem varið sémeð 75. gr. stjórnarskrár. Áður er komist að þeirri niðurstöðu að gjaldtakaverðtolls á snakk var í samræmi við lög sem sett voru með stjórnskipulegagildum hætti. Þá byggðist gjaldtakan á málefnalegum sjónarmiðum auk þess semmeðalhófs og jafnræðis var gætt. Í henni fólst því ekki ólögmæt skerðing áeignarrétti stefnanda. Með vísan til þessarar niðurstöðu verður ekki fallist áskaðabótakröfu stefnenda byggðri á þeim grunni. Hvað varðar atvinnufrelsistefnanda er til þess litið að honum er í sjálfsvald sett að haga innflutningiá snakki í samræmi við rekstrarlega hagsmuni sína. Að mati dómsins eru ekkihaldbær rök að vísa til þess að lægri tollprósenta á snakk myndi sjálfkrafaleiða til innflutnings á meira magni af snakki. Með vísan til þess semrakið hefur verið er stefndi sýknaður af aðalkröfu stefnanda.Varakrafa stefnanda umendurgreiðslu oftekinna gjalda byggir á því að tollflokkun snakks í vörulið2005.2003 sé röng og beri að flokka hana undir tollskrárnúmer 2005.2001 sem ber15% toll. Krefjast stefnendur mismunar á 59% verðtolli þeim er hann greiddifyrir hið innflutta snakk og 15% verðtolli sem hann telur sig með réttu hafaátt að greiða. Samkvæmt því sem framkemur í tollskrá fellur tollskrárnúmerið 2005.2001 undir fyrrgreindan vörulið2005, undir Kartöflur rétt eins og hið umdeilda snakk og ber heitið Fín- eðagrófmalaðar eða flögur. Stefnendur telja með vísan til túlkunarreglnatollaréttar að orðið flögur falli betur að því snakki sem hann flytji inn aðmeginstefnu til og eigi því með réttu að falla undir tollskrárnúmerið2005.2001. Stefndi bendir hins vegar á að undir þetta tollskrárnúmer falliflögur, ætlaðar til matreiðslu, svo sem þurrefni í kartöflumús. Stefnendur hafaekki borið því við eða sýnt fram á að þetta eigi ekki við rök að styðjast. Í inngangi að tollskrá erað finna almennar reglur um túlkun hennar en þær hafa lagagildi. Þar segir í 1.tl. að fyrirsagnir á flokkum, köflum og undirköflum séu einungis tilleiðbeiningar. Í lagalegu tilliti skuli tollflokkun byggð á orðalagi vöruliðar,athugasemda við tilheyrandi flokka eða kafla og brjóti það eigi í bága viðorðalag vöruliða eða athugasemda skuli fylgt nánar tilgreindum reglum. Að matidómsins verður á það fallist með stefnda að snakk það sem stefnendur flytja innfalli réttilega undir tollskrárnúmerið 2005.2003: Nasl svo sem skífur, skrúfur,hringir, keilur, stangir o.þ.h., þó ekki úr kartöflumjöli, sem tekur tilsnakks, öðru nafni nasl, í ýmsum formum sem tilbúið er til neyslu. Þegar afþeirri ástæðu verður ekki fallist á varakröfu stefnanda. Í ljósi þess sem áður errakið í tengslum við umfjöllum um málsástæðu stefnanda byggða á meðalhófsreglustjórnskipunarréttar og jafnræðisreglu verður ekki fallist á þrautavarakröfustefnanda sem byggir á því að öll gjaldtaka umfram 20% verðtoll á kartöflusnakksé ólögmæt enda eigi það með réttu að bera sama verðtoll og kornsakk sem sésamanburðarhæf vara.Með vísan til alls þesssem rakið hefur verið verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda.Að þessari niðurstöðuvirtri ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem þykir hæfilegur 750.000 krónur.Sigríður Hjaltestedhéraðsdómari kveður upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð:Stefndi, íslenska ríkið,er sýkn af öllum kröfum stefnenda, Haga verslana ehf. og Aðfanga.Stefnendur greiði stefndaóskipt (in solidum) 750.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 613/2012
Samningur Ábyrgð
H ehf. og T hf. gerðu með sér samning um kaup síðastgreinds félags á öllu hlutafé í F ehf., sem var að fullu í eigu H ehf. Forveri L hf. tókst á hendur ábyrgð gagnvart H ehf. á greiðslu kaupverðs samkvæmt kaupsamningnum. H ehf. höfðaði mál á hendur L hf. til heimtu greiðslu á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingarinnar. L hf. var sýknað af kröfu H ehf. með vísan til þess að ábyrgð samkvæmt yfirlýsingunni væri háð skilyrðum sem ekki væru komin fram.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 230.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. desember 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málavextir eru þeir að Fossafl ehf., sem var að fullu í eigu áfrýjanda, mun hafa keypt nokkrar fasteignir á Selfossi og skipulagt byggingarreit á lóðunum númer 51 til 59 við Austurveg þar í bæ, þar sem gert var ráð fyrir þjónustumiðstöð fyrir aldraða. Fossafl ehf. og sveitarfélagið Árborg, sem rekur þjónustumiðstöð fyrir aldraða að Grænumörk 5, gerðu 21. desember 2007 með sér tvo samninga um nýtingu þjónusturýmis í hinni fyrirhuguðu byggingu. Annars vegar „samkomulag um samstarf og þjónusturými“ í húsinu og hins vegar „húsaleigusamning um atvinnuhúsnæði“ þar sem sveitarfélagið tók á leigu 760 fermetra rými í hinni fyrirhuguðu byggingu. Skyldi leigusamningurinn gilda í 20 ár frá afhendingu hins leigða, sem áætluð var 1. febrúar 2010. Leigusamningurinn skyldi þó vera uppsegjanlegur með 12 mánaða fyrirvara þegar 14 ár væru liðin af leigutímanum. Mánaðarleg húsaleiga skyldi vera 1.840 krónur fyrir hvern fermetra og fylgja vísitölu byggingarkostnaðar. Áfrýjandi, sem var í bankaviðskiptum við Landsbanka Íslands hf., forvera stefnda, leitaði að viðsemjanda sem kynni að hafa áhuga á að kaupa byggingarréttinn á reitnum við Austurveg og sneri sér til forvera stefnda og bað um ábendingar í þeim efnum. Benti forveri stefnda á Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. sem hugsanlegan viðsemjanda, en það félag var einnig í bankaviðskiptum við forvera stefnda. Gerði Trésmiðja Snorra Hjaltasonar hf. áfrýjanda kauptilboð í öll hlutabréf í Fossafli ehf. 20. maí 2008, en byggingarréttur á umræddum reit ásamt fyrrgreindum leigusamningi var í tilboðinu tilgreint sem helstu eignir þess félags. Áfrýjandi samþykkti tilboðið. Samkvæmt því var kaupverðið 530.000.000 krónur sem skyldi greiðast þannig: „1. Við kaupsamning með yfirtöku lána 150.000.000.- 2. Við kaupsamning með peningum 150.000.000.- 3. Við útgáfu byggingarleyfis (Byggingarnefndar og burðarþolsteikn. samþ.) 30.000.000.- 4. Við úttekt á plötu yfir bílastæðahúsi 50.000.000.- 5. Við fokheldi 1. áfanga 50.000.000.- 6. Við fokheldi 2. áfanga 100.000.000.-.“ Skyldi kaupandi leggja fram ábyrgðir frá sínum viðskiptabanka vegna þeirra greiðslna sem ekki skyldu greiðast við undirritun kaupsamnings. Af gögnum málsins er ljóst að samningsaðilar áttu í samskiptum við forvera stefnda í byrjun júlí 2008, einkum vegna frágangs og yfirtöku á lánum í tengslum við kaupin. Með yfirlýsingu 18. júlí 2008 staðfesti forveri stefnda að hann myndi fjármagna kaup Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. á öllum hlutum í Fossafli ehf. í samræmi við kaupsamning aðila og voru þar tilgreindar greiðslur og gjalddagar sem orðrétt svöruðu til liða 3 til 6 í framangreindu tilboði auk tiltekinnar greiðslu „við kaupsamning“. Þann 29. ágúst 2008 var undirritaður af hálfu áfrýjanda og Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. kaupsamningur um alla hluti í Fossafli ehf. Helstu eignir félagsins voru þar tilgreindar með sama hætti og í kauptilboðinu. Kaupverðið var 530.000.000 krónur og var sá hluti þess sem greiðast skyldi síðar en á kaupsamningsdegi hvað varðar fjárhæðir og greiðsluáfanga tilgreindur orðrétt með sama hætti í B., C., D. og E. liðum í grein 2.4. kaupsamningsins og gert hafði verið í liðum 3 til 6 í framangreindu kauptilboði. Fyrir liggur að aðilar nutu lögmannsaðstoðar við gerð samningsins og er hann undirritaður af lögmönnum fyrir hönd þeirra beggja. Sama dag og kaupsamningurinn var undirritaður gaf forveri stefnda út ábyrgðaryfirlýsingu þar sem hann ábyrgðist greiðslur Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. samkvæmt fyrrgreindum kaupsamningi. Í yfirlýsingunni sagði meðal annars: „Greiðsluábyrgð Landsbankans kann að stofnast í samræmi við ábyrgðaryfirlýsingu þessa skv. eftirfarandi:“. Síðan voru tilgreindar fjárhæðir og greiðsluáfangar er tóku mið af framvindu framkvæmda á byggingareitnum við Austurveg með orðrétt sama hætti og gert hafði verið í kauptilboði og kaupsamningi aðila og að framan er rakið. Þá var samtala þeirra, 230.000.000 krónur, tilgreind. Í yfirlýsingunni var tekið fram að hún væri ótímabundin, en félli niður þegar greiðslur þær sem tilgreindar væru í yfirlýsingunni hefðu verið inntar af hendi eða fallið niður með nánar tilgreindum hætti. Fjármáleftirlitið tók 7. október 2008 ákvörðun um að víkja stjórn Landsbanka Íslands hf. frá og yfirtaka vald hluthafafundar í félaginu og litlu síðar að ráðstafa hluta eigna og skulda bankans til nýstofnaðs félags, stefnda í máli þessu. Óumdeilt er að skyldur samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni fluttust til stefnda í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Fyrir liggur að ekki varð af framkvæmdum á byggingarreitnum við Austurveg. Samþykkt bæjarstjórnar Árborgar um deiliskipulag á reitnum frá 9. maí 2007 var kærð til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 15. ágúst 2007. Gerðu kærendur kröfu um að frestað yrði réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar. Úrskurðarnefndin tók þá kröfu ekki til sérstakrar umfjöllunar þar sem ekki var ráðist í framkvæmdir á grundvelli deiliskipulagsins. Með úrskurði nefndarinnar 15. október 2010 var umrætt deiliskipulag fellt úr gildi. Á fundi bæjarstjórnar Árborgar 14. maí 2010 mun hafa verið tekin ákvörðun um að rifta fyrrgreindum samningum við Fossafl ehf. Bú Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf., sem þá mun hafa borið heitið Týrus hf., mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu stefnda með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2011. II Eins og að framan er rakið varðaði kaupsamningur áfrýjanda og Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. kaup á öllum hlutum í einkahlutafélaginu Fossafli. Í kauptilboði og kaupsamningi er þó sérstaklega tilgreint að helstu eignir félagsins séu byggingarréttur á lóðunum við Austurveg 51 til 59 og leigusamningur við sveitarfélagið Árborg. Í kauptilboði trésmiðjunnar, sem áfrýjandi samþykkti, voru greiðslur kaupverðs, sem fara skyldu fram eftir undirritun kaupsamnings, miðaðar við tiltekna áfanga í framkvæmdum við gerð mannvirkja á reitnum og þar voru engin ákvæði um að unnt væri að krefjast þeirra við aðrar aðstæður. Þessar greiðslur voru tilteknar með nákvæmlega sama hætti í kaupsamningi trésmiðjunnar og áfrýjanda. Þessa skipan mála verður að skoða í ljósi þess að verðmæti einkahlutafélagsins var fyrst og fremst bundið við byggingarréttinn á lóðinni og leigusamninginn við sveitarfélagið um mannvirki er þar skyldi rísa, eins samningsaðilar tóku sérstaklega fram, og ljóst að félagið væri harla lítils virði ef ekki yrði úr framkvæmdum. Enda þótt óumdeilt sé að forveri stefnda hafi bent á trésmiðjuna sem hugsanlegan kaupanda er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að forveri stefnda hafi haft áhrif á efni eða orðalag kauptilboðsins 20. maí 2008. Þá verður heldur ekki séð að samskipti samningsaðila við forvera stefnda frá því að tilboðið var samþykkt og fram að gerð kaupsamningsins 29. ágúst 2008 hafi haft áhrif á efni hans um þau atriði sem hér skipta máli, enda eru ákvæði kaupsamningsins um þessi atriði samhljóða ákvæðum kauptilboðsins. Þá er ljóst að báðir aðilar nutu aðstoðar lögmanna við samningsgerðina og verður ekki séð að þeir hafi verið háðir sérfræðikunnáttu forvera stefnda í þeim efnum. Ábyrgðaryfirlýsing forvera stefnda, sem eins og að framan er rakið tók mið af umsömdum greiðsluáföngum samkvæmt kauptilboði og kaupsamningi, er samkvæmt orðum sínum skýrlega bundin við að greiðsluábyrgð samkvæmt henni stofnist í áföngum eftir því sem framkvæmdum á reitnum vindur fram og nánar skilgreindum áföngum er náð. Hún er því skilyrt og verður ekki virk nema þessum skilgreindu framkvæmdaáföngum sé náð. Breytir engu um skýrt orðalag yfirlýsingarinnar að þessu leyti þótt orðin „kann að stofnast“ komi fyrir í aðfaraforðum um ábyrgðaráfangana, enda eru ekki ákvæði í yfirlýsingunni um neinar aðrar aðstæður eða atvik sem leitt gætu til þess að ábyrgðin yrði virk. Enda þótt óumdeilt sé að orðalag sjálfrar ábyrgðaryfirlýsingarinnar sé frá starfsmönnum forvera stefnda komið er ljóst að hvað varðar skilyrði þess að ábyrgðin yrði virk byggir yfirlýsingin á orðalagi kaupsamnings aðila um greiðsluáfanga kaupverðs. Aðkoma starfsmanna forvera stefnda að samningu yfirlýsingarinnar skiptir því ekki máli við skýringu hennar. Þar sem ábyrgðin er háð skilyrðum sem ekki eru komin fram skiptir engu um kröfu áfrýjanda á hendur stefnda þótt allar kröfur á þrotabú Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf. hafi fallið í gjalddaga við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hestafl ehf., greiði stefnda, Landsbankanum hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 8. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hestafli ehf., kt. 660404-3410, Bugðulæk 3, Reykjavík, með stefnu, birtri 27. júní 2011, á hendur Landsbankanum hf., kt. 471008-0280, Austurstræti 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 230.000.000, auk dráttarvaxta frá 12. desember 2009, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags. Þá er krafizt vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga, er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Einnig er krafizt greiðslu málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi eða mati dómsins, að viðbættu álagi og virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara, að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. II Málavextir Stefnandi kveður málavexti vera þá, að Fossafl ehf., (kt. 681005-1450), sem hafi verið/sé bygginga- og þróunarfélag og hafi verið að fullu í eigu Hestafls ehf., hafi keypt upp nokkrar fasteignir á Selfossi og skipulagt þar byggingarreit til þess að reisa þar þjónustumiðstöð fyrir aldraða. Þann 9. maí 2006 hafi Fossafl ehf. undirritað viljayfirlýsingu við Sveitarfélagið Árborg um byggingu og rekstur þjónustumiðstöðvar fyrir aldraða og hjúkrunarheimili, sem tengdist núverandi þjónustustarfsemi sveitarfélagsins að Grænumörk 5 með sérstakri tengibyggingu. Samkomulag milli Sveitarfélagsins Árborgar og Fossafls ehf. um samstarf vegna þjónustumiðstöðvar aldraðra við Austurveg 51-59 og húsaleigusamningur hafi verið undirritað þann 21. desember 2007. Samningar þessir hafi verið samþykktir og staðfestir á bæjarstjórnarfundi í Árborg þann 28 janúar 2008. Samkvæmt fyrrgreindum húsaleigu­samningi skyldi sveitarfélagið greiða Fossafli ehf. krónur 1.840, án vsk., á hvern m² í leigu, og hafi leigufjárhæðin verið vísitölutryggð m.v. vísitölu desembermánaðar 2007. Samningurinn hafi verið bindandi til ársins 2024. Samkvæmt ofangreindu hefðu leigugreiðslur Sveitarfélagsins Árborgar á leigutímanum numið alls rúmlega 335 milljónum króna, að viðbættum virðisaukaskatti og hugsanlegum greiðslum vegna verðtryggingar­ákvæðis leigugreiðslna. Fljótlega eftir áramótin 2008 hafi viðræður hafizt að frumkvæði stefnda milli stefnda og stefnanda um möguleika á því að selja félagið, og myndi stefndi annast milligöngu um sölu. Stefndi hafi, m.a. með vísan til fjármögnunar bankans, lagt áherzlu á mikilvægi þess að finna öflugan verktaka, sem hefði þekkingu og reynslu af verkframkvæmdum. Þann 29. apríl 2008 hafi Davíð Björnsson, aðstoðarframkvæmdarstjóri fyrirtækjasviðs stefnda, sent tölvupóst til Hrólfs Ölvissonar, eins eiganda stefnanda, og skýrt frá því, að bankinn hefði kynnt nokkrum aðilum félagið. Í tölvupóstinum sé óskað eftir frekari gögnum til að sýna einum aðila, sem hafi verið áhugasamur um kaupin. Umræddur aðili, Trésmiðja Snorra Hjaltasonar, kt. 700189-2369 (hér eftir nefndur TSH hf.), hafi verið viðskiptavinur bankans. Af hálfu bankans hafi verið töluverður þrýstingur á að selja félagið þessum aðila og fyrirséð, að salan yrði óhjákvæmilega í nánu samráði við bankann vegna fjármögnunar. Stefndi hafi lýst sig reiðubúinn til að ábyrgjast greiðslur TSH hf. og aflétta persónulegum ábyrgðum af eigendum móðurfélags Fossafls ehf. Hafi einn af eigendum stefnanda farið með starfsmanni fyrirtækjasviðs stefnda að hitta Snorra Hjaltason, aðaleiganda TSH hf., á starfsstöð félagsins. Með kauptilboði, dagsettu 20. maí 2008, hafi Hestafl ehf. samþykkt kauptilboð frá TSH hf. í allt hlutafé Fossafls ehf., sem hafi á þeim tíma verið 100% í eigu Hestafls ehf. Einu eignir Fossafls ehf. hafi á þessum tíma verið byggingarréttur og fasteignir að Austurvegi 51-59, auk fyrrgreinds leigusamnings við Sveitarfélagið Árborg um þjónustumiðstöð fyrir eldri borgara. Tilboðsgjafi hafi metið ofangreindar eignir á 530 milljónir króna, og sala hlutanna í Fossafli ehf. hafi miðazt við það verðmat. Verðmæti hins selda hafi verið skráð í kauptilboði kr. 530.015.235, þ.m.t. veltufjármunir. Yfirteknar skuldir hafi verið kr. 281.316.684, og til greiðslu hafi því verið kr. 248.698.551, sem skyldi greiðast með tvennum hætti. Annars vegar kr. 230.000.000, í samræmi við töluliði 3.-6. í samþykktu kauptilboði milli Hestafls og THS hf., og hins vegar kr. 18.690.551, sem greiðast skyldi í peningum við undirritun kaupsamnings. Hinn 29. ágúst 2008 hafi verið undirritaður kaupsamningur milli stefnanda og TSH hf. á grundvelli framangreinds kauptilboðs um sölu á öllu hlutafé í Fossafli ehf. Forsenda fyrir undirritun kaupsamnings milli ofangreindra aðila hafi verið sú, að skilyrðislaus bankaábyrgð lægi fyrir frá viðskiptabanka kaupanda, Landsbanka Íslands hf. um kaupsamningsgreiðslur skv. 3.-6. tl. samþykkts kauptilboðs. Samhliða kaupsamningi hafi verið gefin út ábyrgðaryfirlýsing nr. G10100004381 frá Landsbankanum, dags. 29. ágúst 2008, til að uppfylla skilyrði um bankaábyrgð skv. 12. gr. kauptilboðs, dags. 20. maí 2008, til tryggingar á greiðslum kaupsamningsins. En 12. gr. kauptilboðs hljóði svo. Kaupandi skal leggja til ábyrgðir frá sínum viðskiptabanka vegna þeirra greiðslna sem hann þarf að greiða samkvæmt kauptilboði þessu. (3. til 6. lið) Um bankaábyrgð sé fjallað í 2.6 gr. kaupsamningsins og þar segi, að við undirritun samnings skuli TSH hf. leggja fram frumrit ábyrgðar frá viðskiptabanka sínum til tryggingar greiðslum skv. 2.4 gr., stafliðum B-E, en greiðsla skv. 2.4 gr. A-lið sé greidd á kaupsamningsdegi. En orðrétt segi í bankaábyrgðinni frá 29. ágúst 2008: Landsbanki Íslands hf. ábyrgist hér með greiðslur Trésmiðju Snorra Hjaltasonar ehf., kt. 700189-2369 (hér eftir nefndur TSH hf.) til handa Hestafli ehf., kt. 660404-3410 (hér eftir nefnt Hestafl), vegna kaupa TSH á öllum hlutum í Fossafli ehf., kt. 681005-1450, af Hestafli, skv. kaupsamningi milli aðila dags. 29. ágúst 2008 (hér eftir nefndur Kaupsamningurinn), sbr. kauptilboð dags. 20. maí 2008 (hér eftir nefnt Kauptilboðið). Greiðsluábyrgð Landsbankans kann að stofnast í samræmi við ábyrgðaryfirlýsingu þessa skv. eftirfarandi: Á eftir komi svo tilgreindur gjalddagi eftirstöðva kaupverðs, sem taki mið af framgangi verksins samkvæmt kaupsamningi. Síðan segi orðrétt: Hestafl ehf. getur krafið Landsbankann hf. um greiðslu skv. ofangreindu einhliða og án undangengins dóms. Síðan segi orðrétt : Ábyrgðaryfirlýsing þessi er ótímabundin en fellur niður þegar: a. Allar greiðslur skv. ofangreindu hafa verið inntar af hendi annaðhvort í samræmi við kaupsamninginn eða endanlega dómsniðurstöðu. Samkomulag hafi svo verið með aðilum um, að framangreind bankaábyrgð til tryggingar greiðslu eftirstöðva kaupverðs yrði ekki afhent fyrr en Glitnir Banki hf. hefði aflétt tryggingabréfum sínum, sbr. 1. mgr. 2.4 gr. í kaupsamningi, og skyldi lögmaður stefnda varðveita hana þangað til og afhenda hana þáverandi lögmanni stefnanda gegn framvísun veðbókarvottorðs, sem sýndi aflýsingu framangreindra tryggingarbréfa Glitnis Banka. Hafi það gengið að fullu eftir þann 29. september 2008. Þann 10. nóvember 2008 hafi Hrólfur Ölvisson sent tölvupóst vegna falls Landsbankans, þar sem óskað hafi verið eftir því, að bankaábyrgð Landsbankans yrði endurnýjuð af stefnanda. Þessu erindi hafi verið svarað með tölvupósti frá áðurnefndum Davíð Björnssyni þann 11. nóvember 2008, þar sem staðfest sé, að allar ábyrgðir, sem hafi verið í íslenzkum krónum í gamla bankanum, hafi verið færðar yfir í nýja bankann. Ábyrgðin sé því í gildi. Á fundi bæjarráðs Sveitarfélagsins Árborgar þann 14. maí 2010 hafi veriðlögð fram tillaga um riftun á fyrrgreindum samningi um leigu á þjónusturými í húsi, sem Fossafl ehf. hugðist reisa að Austurvegi 51-59, þar sem enn hafði ekki orðið af byggingaráformunum og hafi því þótt eðlilegt að rifta samningnum. Hafi tillagan verið borin undir atkvæði og samþykkt samhljóða. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 31. maí 2011, hafi bú THS hf. verið tekið til gjaldþrotaskipta, en þá undir nýju nafni, Týrus ehf., kt. 700189-2369, með starfstöð að Kirkjustétt 2-6, Reykjavík. Stefnandi hafi margsinnis óskað eftir því við stefnda, að hann stæði við gerða samninga, eftir að ljóst hafi verið, að TSH hf. myndi ekki efna kaupsamning sinn við Hestafl ehf. að fullu. Slíkt hafi fyrst verið gert með bréfi Helga Sigurðssonar hrl., dags 12. nóvember 2009. Einnig megi nefna gagnkröfu, sem gerð hafi verið skv. greinargerð í máli stefnda gegn Hrólfi Ölvissyni, eiganda Hestafls ehf., fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í máli nr. E-5114/2010, dags. 11. marz 2010. Og nú síðast hafi verið send greiðsluáskorun til stefnda þann 6. maí 2011. Þar sem stefndi hafi aldrei brugðizt við framangreindum greiðsluáskorunum og þannig ekki uppfyllt greiðsluskyldu sína samkvæmt bankaábyrgðinni, þrátt fyrir sátta- og innheimtutilraunir stefnanda, beri stefnanda nauðsyn til málshöfðunar þessarar. Hvað varði aðild Landsbankans hf. (þá NBI hf.) til greiðslu, sé vísað til ákvörðunar FME um skiptingu ráðstöfunar eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til NBI hf. (Nú Landsbankinn hf.) hinn 9. október 2008 ásamt síðari breytingum. Listi I sé yfir ábyrgðir, þar sem NBI hf. (Nú Landsbankinn hf.) hafi tekið yfir greiðsluskuldbindingu samkvæmt efni ábyrgðanna. Þar sé fyrst og fremst um að ræða ábyrgðir vegna innflutnings á vöru og þjónustu og efndaábyrgðir fyrirtækja og einstaklinga vegna skuldbindinga á Íslandi. Stefndi gerir athugasemdir við framsetningu stefnanda á málavöxtum í stefnu að því leyti, að málinu sé ítrekað stillt þannig upp, að Gamli Landsbanki Íslands hf. (GLÍ) hafi átt fullt frumkvæði að þeim viðskiptum, sem deilt sé um og jafnvel eins og bankinn hafi beitt stefnanda þrýstingi og reynt að fá hann til að selja Fossafl ehf. Hið rétta sé hins vegar, að stefnandi hafi frá upphafi haft í hyggju að selja félagið með þeim réttindum, sem búið hafi verið að afla, og hafi aldrei komið til greina, að stefnandi myndi sjálfur reka þá starfsemi, sem samið hafi verið um við sveitarfélagið að reka á lóðinni við Austurveg 51-59. Hugmyndin muni alltaf hafa verið sú hjá stefnanda að búa til „pakka“, sem unnt væri að selja fjárfestum, sem hefðu áhuga á að setja á laggirnar og reka slíka starfsemi. Bankinn hafi ekki gert annað en að nefna mögulega fjárfesta, en stefnandi hafi annars leitað sjálfur að þeim. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfu sýna á því, að stefnda beri að efna skuldbindingu sína samkvæmt ofangreindri ábyrgðaryfirlýsingu og engin atvik hafi orðið í samskiptum aðila, sem felli þá skuldbindingu niður. Krafa stefnanda byggi á bankaábyrgð þeirri í formi ábyrgðaryfirlýsingar, sem stefndi hafi veitt stefnanda vegna kaupa TSH hf. á bygginga- og fasteignafélaginu Fossafli ehf. af stefnanda skv. kaupsamningi þann 29. ágúst 2008. Með ábyrgðaryfirlýsingunni hafi stefndi tekizt á hendur bankaábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt efni ábyrgðarinnar. Til að ábyrgð stefnda yrði gjaldkræf, hafi krafa stefnanda á hendur TSH hf. einungis þurft að vera í gjalddaga fallinn, þ.e. efndatíminn hafi þurft að vera runninn upp og/eða fyrirséð, að krafan yrði ekki efnd samkvæmt efni sínu af hálfu aðalskuldara, TSH hf. Óumdeilt sé, að TSH hf. hafi ekki staðið við gerðan kaupsamning, enda samningurinn í gjalddaga fallinn og fyrirséð, að hann verði ekki efndur af hálfu TSH hf. Tilkynning þess efnis og krafa um greiðslu ábyrgðarinnar hafi margsinnis verið send Landsbankanum. Þegar af þessari ástæðu ætti að fallast á dómkröfur stefnanda. Greiðsluskylda stefnda samkvæmt bankaábyrgðinni hafi orðið virk, þegar aðalkrafa var vanefnd, og geti stefnandi fært nægjanlegar sannanir fyrir því, að engar efndir verði fengnar úr hendi aðalskuldara TSH hf. vegna ógjaldfærni hans. Vanefnd TSH hf. sé unnt að rekja til skorts á greiðslugetu félagsins og því skipti engu fyrir greiðsluskyldu ábyrgðarmanns, þótt aðalskuldara skorti vilja til að efna skuldbindingu sína. Heimild stefnanda til að gjaldfella greiðslur samkvæmt kaupsamningnum og krefja stefnda um greiðslu skv. ábyrgðaryfirlýsingunni sé ótvírætt til staðar, þar sem efndatími greiðslna sé kominn, auk þess sem Fossafl ehf. hafi misst forræði á hluta af fyrrgreindum byggingarreit að Austurvegi 51-59, en sú bygging, sem þar hafi átt að rísa, hafi verið grundvöllur þess leigusamnings og þjónustusamnings, sem kauptilboð og samningur hafi byggst á og hafi m.a. markað efndatímann. Þá liggi einnig fyrir, að Sveitarfélagið Árborg hafi rift ofangreindum leigusamningi og bú kaupanda TSH hf. verið tekið til gjaldþrotaskipta. Ábyrgðaryfirlýsingin sé skýr og afdráttarlaus. Af orðalagi hennar sjáist, að hún sé orðin gjaldkræf. Fyrirvari í ábyrgðaryfirlýsingu varðandi greiðslu samkvæmt d-lið komi ekki til skoðunar vegna þess tímaramma, sem fyrirvaranum hafi verið gefinn, en TSH hf. hefði, samkvæmt kaupsamningi, þurft að höfða dómsmál vegna fyrirvarans fyrir 2. apríl 2009, hefði svo átt að vera. Orðalag ábyrgðaryfirlýsingarinnar verði ekki skilið á annan hátt en þann, að hugsanlegur ágreiningur á milli stefnanda og TSH hf. um önnur atriði skuli fá sjálfstæða úrlausn og greiðsla ábyrgðarinnar skuli fara fram óháð öðrum hugsanlegum deilum milli TSH hf. og stefnanda. Fráleitt verði að telja, að stefndi geti beitt annars konar túlkun. Þá verði því ekki haldið fram, eins og hér hátti til, að ákvæði um mögulegan efndatíma á greiðslum, eins og hann sé tilgreindur í ábyrgðaryfirlýsingu, séu einhvers konar skilyrði fyrir því, að greiðsluskylda stofnist einungis samkvæmt þeim, heldur kunni greiðsluskyldan að stofnast þá. Þá sé engan fyrirvara um slík skilyrði að finna í málsgögnum, kauptilboði, kaupsamningi eða ábyrgðaryfirlýsingunni. Stefnandi byggi á almennum túlkunarreglum við skýringu á ábyrgðaryfirlýsingunni. Ábyrgðaryfirlýsingin sé, að mati stefnanda, afgerandi og skýr. Þyki einhver óskýrleiki vera til staðar í skilmála, beri sá, er einhliða semji hann, hallann af óskýrleikanum. Sé sá, er óskýran skilmála semji, sérfróður um efnið, beri sá enn frekar hallann af óskýrleikanum. Stefndi hafi samið ábyrgðaryfirlýsinguna einhliða og verði án nokkurs vafa að teljast sérfróður um efni hennar. Af hálfu stefnda hafi engin tilraun verið gerð til að útskýra, af hverju ekki hafi verið greitt samkvæmt ábyrgðinni. Ábyrgðin sé til komin vegna umrædds kaupsamnings, sem gerður sé samkvæmt kauptilboði TSH hf. Verði orð og innihald bankaábyrgðarinnar þar af leiðandi ekki skýrð án tillits til þess skilnings, sem samningsaðilar hafi lagt í hana á þeim tíma, sem hún var stofnuð, og tilgangs hennar. Tölvupóstsamskipti stefnda og annarra aðila, sem að gerð umrædds kaupsamnings komu, staðfesti, að tilgangur ábyrgðarinnar hafi verið í algjöru samræmi við skilning stefnanda. Aðkoma stefnda að kaupum TSH hf. á eign stefnanda hafi verið veruleg, og stefnda hafi verið ljóst, að útgáfa bankaábyrgðar stefnda hafi verið forsenda þess, að stefnandi samþykkti kauptilboð TSH hf. Upphaflegt kauptilboð TSH hf. hafi gert ráð fyrir því, að veitt væri bankaábyrgð vegna greiðslna kaupverðs, enda hafi stefnandi gert kröfu um það, þar sem um gríðarmikla hagsmuni hafi verið að ræða. Ótækt væri að gera slíkan kaupsamning, án þess að fyrir lægju tryggingar fyrir greiðslu kaupverðsins. Stefnda hafi frá upphafi verið kunnugt um þessa forsendu stefnanda. Hafi stefndi sjálfur samið ábyrgðaryfirlýsinguna, sem stefnandi hafi átt að geta gengið að, yrðu vanskil á greiðslum af hálfu TSH hf. Óhætt sé að fullyrða, að stefnandi hefði ekki ritað undir umræddan kaupsamning um sölu á Fossaafli ehf., ef ekki hefði legið fyrir bankaábyrgð, sem tryggði greiðslu kaupverðs að fullu skv. kaupsamningnum. Þegar litið sé til aðdragandans að gerð kaupsamningsins og ótvíræðs orðalags ábyrgðaryfirlýsingarinnar, verði að telja, að stefndi hafi undirgengizt ábyrgð á skilvísum greiðslum samkvæmt kaupsamningi. Yfirlýsing stefnda að þessu leyti jafngildi kröfuábyrgð á fyrirliggjandi kaupsamningi. Í slíkri kröfuábyrgð felist óafturkræft loforð, þar sem stefnandi skuldbindi sig til að tryggja efndir óskipt með TSH ehf. Ljóst sé, að stefndi hafi stofnað til hárrar ábyrgðar gagnvart stefnanda fyrir hönd TSH hf. með fyrrgreindri ábyrgðaryfirlýsingu á grundvelli bankaábyrgða, en stefnandi sé handhafi réttinda hennar. Stefndi sé fjármálastofnun. Almennt megi gera ríka kröfu um, að hann sé verðugur trausts. Að starfsemi hans standi aðilar með mikla reynslu í viðskiptalífinu, og innan hans sé mikil sérfræðiþekking um fjármálastarfsemi og viðskipti. Stefndi hafi komið að söluferlinu á öllum stigum málsins. Hann hafi einhliða samið ákvæði bankaábyrgðarinnar og tekið fulla ábyrgð á greiðslu kaupverðs samkvæmt skilmálum kaupsamningsins.Stefndi geti því ekki borið því við, að bankaábyrgðin sé ekki orðin gjaldkræf. Á þeim forsendum beri að fallast á dómkröfur stefnanda. Krafa um dráttarvexti frá 12. desember 2009 byggist á 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. einnig 7. gr. sömu laga. En á framangreindum degi sé mánuður liðinn frá því að stefndi hafi sannanlega fyrst verið krafinn um greiðslu samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni. Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. einnig lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Krafa um álag á málskostnað byggist á 131. gr. laga um meðferð einkamála. Stefndi sé fjármálafyrirtæki og starfi samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Þannig beri stefnda að viðhafa eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, sbr. m.a. 19. gr. laganna. Þá sé stefndi einn stærsti banki landsins og komi í viðskiptalífinu víða að kaupum og sölum fyrirtækja, fjármögnunum o.þ.h. Þrátt fyrir ítarlega eftirgrennslan hafi engin formleg viðbrögð borizt stefnanda frá stefnda vegna kröfu um greiðslu skv. bankaábyrgðinni, sem verði að teljast sérlega ámælisverð háttsemi af hálfu fjármálastofnunar, sem hafi starfsleyfi sem banki og sé gert að starfa eftir reglum, sem gildi um fjármálafyrirtæki. Háttsemi stefnda hafi leitt til verulega aukins kostnaðar fyrir stefnanda og lögmenn hans. Háttsemi stefnda sé almennt til þess fallin að rýra traust í viðskiptalífinu. Almenn gjaldfelling af hálfu fjármálastofnana á öryggi ábyrgðar­yfirlýsinga og óútskýrður flótti frá greiðsluskyldu sé þeim og þjóðfélaginu til tjóns. Hegðun stefnda í þessu máli gefi til kynna viðhorfsbreytingu og sé í andstöðu við þann skilning og venju, sem margoft hafi komið fram í dómum Hæstaréttar varðandi skuldbindingargildi ábyrgðaryfirlýsingar. Á þessum forsendum m.a., og með vísan til 131. gr. laga um meðferð einkamála, geri stefnandi þá kröfu, að stefndi verði dæmdur til greiðslu álags á málflutningsþóknun. Stefnandi byggi kröfur sínar á almennum túlkunarreglum og meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi ábyrgðaskuldbindinga og loforða og efndir fjárskuld­bindinga. Þá vísist einnig til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Krafa um málskostnað sé byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. einnig lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Krafa um álag á málskostnað styðjist við 131. gr. laga um meðferð einkamála. Krafa um dráttarvexti sé studd við 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. einnig 7. gr. og 12. gr. sömu laga. Málsástæður stefnda Svo sem fram komi í stefnu snúist mál þetta um ábyrgðaryfirlýsingu, sem gefin hafi verið út af Gamla Landsbanka Íslands hf. (og síðar yfirtekin af stefnda) í tengslum við kaup Trésmiðju Snorra Hjaltasonar ehf. (TSH) á félaginu Fossafli ehf. af stefnanda, sbr. dskj. nr. 5. Í skjalinu sé mælt fyrir um, að GLÍ (stefndi) taki ábyrgð á tilteknum greiðslum samkvæmt kaupsamningi milli aðila, en síðan segi: Greiðsluábyrgð Landsbankans kann að stofnast í samræmi við ábyrgðaryfirlýsingu þessa skv. eftirfarandi: Samtals kr. 230.000.000 Ekki sé unnt að skilja framangreint öðruvísi en svo, að ábyrgð GLÍ verði ekki virk fyrr en framangreindum áföngum sé náð. Óumdeilt sé í málinu, að engum þessara áfanga sé náð, og því geti ábyrgð stefnda ekki hafa stofnazt. Þetta sé grundvallaratriði í málinu, og hafi öllum málsaðilum verið þetta ljóst við undirritun skjalsins, auk þess sem öll önnur skjöl í málinu styðji þessa skýringu. Nánar segi í 12. gr. kauptilboðins á dskj. nr. 4: „Kaupandi skal leggja til ábyrgðir frá sínum viðskiptabanka vegna þeirra greiðslna sem hann þarf að greiða samkvæmt kauptilboði þessu (3. til 6. lið).“ Samkvæmt tilboðinu skuli einungis leggja til ábyrgð vegna liða 3 til 6, en það séu sömu liðir og að framan greini og fram komi í ábyrgðaryfirlýsingunni. Ómögulegt sé að skilja kauptilboðið með þeim hætti, að gjalddagar umræddra greiðslna séu aðrir en þeir, sem þar séu tilgreindir, þ.e. við útgáfu byggingarleyfis, við plötu yfir bílastæðahúsi o.s.frv. Sé því ljóst samkvæmt kauptilboðinu, að kaupanda hafi einungis verið skylt að afla ábyrgðar vegna þessara gjalddaga. Nákvæmlega sömu niðurstöðu megi leiða af kaupsamningnum sjálfum, sbr. dskj. nr. 12, en þar segi m.a: „2.6. Kaupandi sýnir við undirritun kaupssamnings frumrit ábyrgðar frá viðskiptabanka sínum til tryggingar greiðslum skv. gr. 2.4. stafliðum B-E, en greiðsla skv. gr. 2.4. A.-lið er greidd á kaupsamningsdegi.“ Þeir stafliðir, sem þarna sé vísað til og fram komi í kaupsamningnum, séu sömu gjalddagar og fjallað hafi verið um hér að framan. Í stefnu segi, að stefnandi byggi á almennum túlkunarreglum um skýringu á ábyrgðaryfirlýsingunni, þannig að ef einhver óskýrleiki kunni að vera til staðar, beri að túlka hann bankanum í óhag, þar sem um sérfróðan aðila sé að ræða, sem jafnframt hafi einhliða samið ábyrgðaryfirlýsinguna. Í fyrsta lagi telji stefndi engan óskýrleika vera til staðar. Þvert á móti blasi framangreindur skilningur stefnda við, þegar skjöl málsins séu lesin. Í öðru lagi mótmæli stefndi harðlega þeim túlkunaraðferðum, sem stefnandi leggi til, en eins og sjá megi af framangreindu, séu skilyrðin í ábyrgðaryfirlýsingunni tekin beint upp úr skjölum, sem stefnandi og viðsemjandi hans, TSH ehf., hafi sjálfir samið, þ.e.a.s. kauptilboðinu og kaupsamningnum. Skilyrðin og gjalddagarnir hafi þannig verið ákveðnir af þessum aðilum, og ábyrgðaryfirlýsingin hafi tekið mið af því, þannig að bankinn ábyrgðist tilteknar greiðslur, þegar þær féllu í gjalddaga, eins og nánar verði fjallað um hér á eftir. Sá texti, sem hér sé ágreiningur um, sé því ekki kominn frá bankanum, heldur stefnanda. Ljóst sé, að frá upphafi máls þessa hafi aldrei komið til greina, að GLÍ ábyrgðist greiðslur samkvæmt kaupsamningnum að heildarfjárhæð kr. 230.000.000, án þess að á móti kæmu einhvers konar eignir til að vega gegn áhættu, sem hafi falizt í ábyrgðinni. Þannig verði ábyrgðin einungis virk í nokkrum skrefum, eftir því sem verkinu vindi fram, þ.e.a.s. því verki, sem hafi verið grundvöllur verðmætis hins selda félags. Ljóst hafi verið frá upphafi, að meginverðmæti félagsins hafi verið bundið því skilyrði, að fasteignin risi og samningur félagsins við Sveitarfélagið Árborg kæmi til framkvæmda. Án þessa hafi félagið verið lítils virði og ljóst, að bankinn hefði aldrei tekizt á hendur svo háa ábyrgð, án frekari trygginga. Vegna þessa hafi ábyrgðin einmitt verið bundin við margnefnda áfanga, sem hver um sig hafi verið talinn auka verðmæti hins selda félags um viðkomandi fjárhæð. Í stefnu sé nánast algjörlega skautað fram hjá framangreindum gjalddögum/skilyrðum, sem tilgreindir séu í ábyrgðaryfirlýsingunni. Einungis sé vikið að þessu atriði á einum stað á bls. 5 í stefnu, en þar segi: Þá verður því ekki haldið fram eins og hér til háttar að ákvæði í um mögulegan efndatíma á greiðslum, eins og hann er tilgreindur í ábyrgðaryfirlýsingu, séu einhverskonar skilyrði fyrir því að greiðsluskylda stofnist einungis samkvæmt þeim heldur kann greiðsluskyldan að stofnast þá. Þá er enginn fyrirvari um slík skilyrði að finna í málsgögnum, kauptilboði, kaupsamningi eða í ábyrgðaryfirlýsingunni. Í fyrsta lagi sé það alrangt, að enginn fyrirvari sé um skilyrðin í kauptilboði, kaupsamningi eða í ábyrgðaryfirlýsingunni sjálfri. Þvert á móti sé skýrt kveðið á um þau í öllum þessum gögnum, eins og fyrr hafi verið vikið að. Þá sé með ólíkindum skýring stefnanda þess efnis, að greiðsluskyldan stofnist ekki einungis samkvæmt umræddum skilyrðum, heldur kunni hún einungis að stofnast samkvæmt þeim. Svo virðist sem stefnandi sé að halda því fram, að tilvísun í umrædd skilyrði sé í einhvers konar dæmaskyni og hafi þannig í raun engin réttaráhrif. Það sé almennt viðurkennd og vel þekkt regla í samningarétti, að skýra skuli samningsákvæði með þeim hætti, að þau fái raunveruleg réttaráhrif, en verði ekki dauð og ómerk. Ef skýring stefnanda yrði fyrir valinu, yrði að líta svo á, að mikilvægasta ákvæði ábyrgðaryfirlýsingarinnar, þ.e.a.s. um það hvenær ábyrgð bankans kunni að stofnast, hafi engin réttaráhrif, enda telji stefnandi sig geta krafið bankann um alla fjárhæðina, þrátt fyrir að óumdeilt sé, að ekkert hinna tilvitnuðu skilyrða sé uppfyllt. Í stefnu segi ítrekað, að krafa stefnanda á hendur TSH ehf. vegna hinna umkröfðu kr. 230.000.000 sé orðin gjaldkræf. Þar segi jafnframt á bls. 5, að til þess að krafan falli í gjalddaga, þurfi efndatíminn að vera runninn upp og/eða fyrirséð, að krafan yrði ekki efnd samkvæmt efni sínu af hálfu aðalskuldara, TSH ehf. Þeir gjalddagar, sem hér skipti máli og fjallað hafi verið um hér að framan, séu ekki runnir upp, þar sem ekki hafi verið hafizt handa við að reisa fasteignina. Hvergi í samningum TSH ehf. og stefnanda, eða í ábyrgðaryfirlýsingunni á dskj. nr. 5, sé að finna gjaldfellingarákvæði eða nokkurs konar ákvæði, sem setji TSH ehf. tímamörk. Þá séu engin ákvæði, sem leggi þá skyldu á félagið að ná umræddum byggingarstigum fyrir tiltekinn tíma. Hvergi segi í dómskjölum þessa máls, að öll fjárhæðin falli í gjalddaga, sé sýnt fram á, að TSH ehf. sé ógjaldfært, eða að fyrirsjáanlegt sé, að umræddum byggingarstigum verði ekki náð. Stefnandi hafi ekki útskýrt í stefnu með fullnægjandi hætti, á hvaða grundvelli hann telji, að umrædd fjárhæð sé fallin í gjalddaga og hvorki vísað til samnings- né lagaákvæða þessu atriði til stuðnings. Stefndi telji ljóst af gögnum málsins, að kauptilboð og kaupsamningur TSH ehf. og stefnanda hafi verið þannig úr garði gerður, að TSH ehf. hafi strax í upphafi tekið yfir skuldir hins keypta félags og greitt tiltekna fjárhæð við undirritun kaupsamnings. Aðrar greiðslur hafi verið skilyrtar og því aldrei átt að koma til, nema kaupandi næði að búa til þau verðmæti, sem stefnt hafi verið að með samningnum. Tækist það ekki af einhverjum ástæðum, yrði greiðsluskyldan aldrei virk. Hvað sem öðru líði, geti ekki hafa stofnazt til ábyrgðar stefnda, enda þótt litið verði svo á, að krafa á hendur TSH ehf. sé gjaldfallin, enda ábyrgðaryfirlýsingin skýr um skilyrði ábyrgðar bankans. Með vísan til alls framangreinds sé ljóst, að engin skylda hvíli á stefnda að greiða stefnukröfur í máli þessu, og beri samkvæmt því að sýkna hann að fullu. Fari svo ólíklega, að ekki verði fallizt á sýknu að fullu, sé þess krafizt til vara, að kröfum stefnda á hendur stefnanda verði skuldajafnað gegn dómkröfum stefnanda. Um sé að ræða kröfur vegna yfirdráttar félagsins í bankanum og sex lánasamninga. Allir lánasamningarnir hafi verið endurútreiknaðir til 1. september 2011 á grundvelli vaxtalaga nr. 38/2001, þar sem um svokölluð gengistryggð lán hafi verið að ræða. Umræddar kröfur sundurliðist með eftirfarandi hætti: Skuld vegna yfirdráttar á reikningi nr. 0101-26-60404 kr. 22.485.802 Staða láns nr. 5958 kr. 25.754.131 Staða láns nr. 7060 kr. 25.389.641 Staða láns nr. 7269 kr. 31.310.605 Staða láns nr. 7504 kr. 29.117.472 Staða láns nr. 7505 kr. 11.457.510 Staða láns nr. 9260 kr. 24.298.879 Staða láns nr. 5937 kr. 23.065.764 Staða láns nr. 5938 kr. 26.999.715 Samtals kr. 219.879.519 Með vísan til framangreinds standi stefnandi í skuld við stefnda, samtals að fjárhæð kr. 219.879.519, og sé þess krafizt, að þessari fjárhæð verði skuldajafnað gagnvart þeim kröfum, sem dómurinn kunni að fallast á, að stefnandi eigi á stefnda. Að lokum sé öllum kröfum, fullyrðingum, staðhæfingum, málsástæðum og málavaxtalýsingum stefnanda mótmælt, þ.m.t. dráttarvaxtakröfu stefnanda. Krafa stefnda um sýknu sé einkum byggð á ólögfestum meginreglum samninga- og kröfuréttar. Krafa um skuldajöfnuð byggist á 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og ólögfestum reglum kröfuréttarins um skuldajöfnuð. Kröfu um málskostnað styðji stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Davíð Björnsson, forstöðumaður á fyrirtækjasviði í Landsbankanum, gaf skýrslu fyrir dómi. Ágreiningur í máli þessu snýst um túlkun á ábyrgðaryfirlýsingu Landsbanka Íslands, dags. 29. ágúst 2008, þar sem bankinn lýsir því yfir, að hann ábyrgist greiðslur Trésmiðju Snorra Hjaltasonar ehf. vegna kaupa félagsins á öllum hlutum stefnanda, Hestafls ehf., í Fossafli ehf. samkvæmt kaupsamningi þeirra, dagsettum sama dag. Í ábyrgðaryfirlýsingunni segir svo m.a.: Greiðsluábyrgð Landsbankans kann að stofnast í samræmi við ábyrgðaryfirlýsingu þessa skv. eftirfarandi: A. Við útgáfu byggingarleyfis (Byggingarnefndar og burðarþolsteikningar samþykktar) kr. 30.000.000 B. Við úttekt á plötu yfir bílastæðahúsi kr. 50.000.000 C. Við fokheldi 1. áfanga kr. 50.000.000 D. Við fokheldi 2. áfanga kr. 100.000.000 Samtals kr. 230.000.000 Þá eru í yfirlýsingunni gerðir fyrirvarar vegna greiðsluskuldbindingar samkvæmt D-lið. Í kaupsamningi aðila er greiðsla kaupverðs tilgreind undir stafliðum A-E, þar sem liðir B-E samsvara liðum A-D í ábyrgðaryfirlýsingunni, en liður A í kaupsamningi fjallar um greiðslu á kaupsamningsdegi og er ekki hluti af ágreiningi í máli þessu. Þá segir svo í lið 2.6 í kaupsamningi: Kaupandi sýnir við undirritun kaupsamnings frumrit ábyrgðar frá viðskiptabanka sínum til tryggingar greiðslum samkvæmt gr. 2.4 stafliðum B-E, en greiðsla skv. gr. 2.4 A-lið er greidd á kaupsamningsdegi. Samkomulag er með samningsaðilum um að framangreind bankaábyrgð til tryggingar greiðslu eftirstöðva kaupverðs verði ekki afhent fyrr en Glitnis banki hf. hefur aflétt tryggingabréfum sínum, sbr. 1. mgr. gr. 2.4 “ Samkvæmt framburði Davíðs Björnssonar fyrir dómi kom bankinn ekki að sjálfri kaupsamningsgerð Trésmiðju Snorra Hjaltasonar og Hestafls ehf., og hafði ekki áhrif á efni hennar, enda þótt aðilar hefðu haft samráð við bankann um, hvernig fara ætti með áhvílandi lán og hvað greitt skyldi upp. Ábyrgðin hefði verið veitt með það í huga, að hún tæki gildi eftir framvindu verksins, þannig að bankinn fengi veð í byggingunni, eftir því sem henni þokaði áfram og veðið yrði verðmeira. Ljóst er af orðalagi ábyrgðarskuldbindingarinnar, að ábyrgðin skyldi taka gildi eftir framvindu verksins, eins og henni er lýst í stafliðum A-D í yfirlýsingunni. Þykir orðalagið skýrt að þessu leyti. Þá er ljóst af kaupsamningi aðila, að ábyrgðaryfirlýsingin lá fyrir við gerð samningsins, og mátti aðilum vera ljóst af orðalagi hennar, að ábyrgðin væri háð verkframvindu. Hefur stefnandi hvorki sýnt fram á, né gert sennilegt, að bankinn hafi tekið á sig skilyrðislausa ábyrgð, án nokkurrar tengingar við verkframvindu. Ber því þegar af þessum sökum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Þá ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 750.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn D Ó M S O R Ð Stefndi, Landsbankinn, er sýkn af kröfum stefnanda, Hestafls ehf. Stefnandi greiði stefnda kr. 750.000 í málskostnað.
Mál nr. 505/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru10. ágúst 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. ágúst 2017, þar sem varnaraðila var gertað sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 7. september 2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanni verði beitt ístað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefurvarnaraðili sætt gæsluvarðhaldi frá 28. apríl 2017, fyrst á grundvellirannsóknarhagsmuna, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, en með stoð í2. mgr. sömu lagagreinar frá 19. maí sama ár. Ákæra var gefin út í málinu 10.júlí 2017, þar sem varnaraðila og öðrum manni er gefið að sök stórfelltfíkniefnalagabrot samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 meðþví að þeir hafi staðið saman að innflutningi á 2.963,64 g af MDMA, sem hafðiað meðaltali 80% styrkleika, ætluðu til söludreifingar hér á landi íágóðaskyni. Með dómum Hæstaréttar 24. maí 2017 í máli nr. 323/2017og 21. júní 2017 í máli nr. 394/2017 var því slegið föstu að fullnægt væriskilyrðum til þess að varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi með vísan til 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008. Í málinu er ekkert fram komið sem haggar þeirriniðurstöðu. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur, en þarsem varnaraðili sætir gæsluvarðhaldi er brýnt að málinu verði hraðað eins ogkostur er, sbr. 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008, 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda ogmannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness fimmtudaginn 10. ágúst 2017 Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að X, fd. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi áfram, allt til fimmtudagsins 7. september nk., klukkan 16. Ígreinargerð lögreglustjóra segir að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafihaft til rannsóknar mál er varði innflutning fíkniefna hingað til lands.Lögreglu hafi borist upplýsingar þess efnis að til stæði að flytja inn mikiðmagn af sterkum fíkniefnum hingað til lands með ferjunni Norrænu. Lögreglanhafi því verið með eftirlit á tollsvæðinu á Seyðisfirði þegar ferjan hafi komiðhingað til lands 25. apríl sl. Bifreiðin [...] hafi vakið athygli lögreglu ogtollvarða og verið tekin til frekari skoðunar. Ökumaður bifreiðarinnar hafiverið Y og hafi afskipti lögreglu og tollvarða af honum og bifreiðinni leitttil þess að grunsemdir hafi vaknað um að í bifreiðinni væru falin fíkniefni.Lögreglan hafi í framhaldinu fengið heimild héraðsdóms Reykjaness til að komafyrir eftirfararbúnaði og hljóðupptöku í bifreiðinni sem og í farsíma Y. Bifreiðinnihafi síðan verið fylgt eftir til Reykjavíkur og hafi henni verið ekið sem leiðliggur til Keflavíkur þar sem Y hafi sótt kærða X á flugvöllinn. Þeir hafisíðan ekið að gistiheimilinu [...] fyrir austan þar sem þeir hafi átt pantaðherbergi. Hinn 27.apríl sl. hafi þeir Y og X ekið í verslunina [...] og keypt þar topplyklasett,sexkanta, nælonhanska, skrúfjárn og vigt. Hafi lögregla talið að ætlunin væriað nota þessi verkfæri til að ná fíkniefnum úr bifreiðinni. Y og X hafi veriðhandteknir síðdegis 27. apríl sl. á gistiheimilinu [...] með rúmlega eitt kg afMDMA. Þegar þeir hafi verið handteknir hafði kærði X sett um helming efnannainn á vasa á yfirhöfn sinni. Við leit í bifreiðinni [...] hafi fundist um tvökg af MDMA, en þau fíkniefni hafi verið í eins pakkningum og fíkniefnin semáður höfðu fundist í herberginu á gistiheimilinu. Það sé ætlun lögreglu aðkærðu hafi ætlað að afhenda efnin einhverjum óþekktum aðila. Samkvæmt niðurstöðu Rannsóknarstofu HáskólaÍslands í lyfja- og eiturefnafræði sé um mjög sterkt efni að ræða, en styrkurfíkniefnisins MDMA í sýninu hafi verið 80-81%, sem samsvari 95-96% afMDMA-klóríði. Y og Xhafi báðir neitað sök. Rannsókn lögreglu sé nú lokið og hafi ákæra verið gefinút í málinu 10. júlí sl. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi á grundvellirannsóknarhagsmuna frá 28. apríl sl. og hafi úrskurður héraðsdóms þess efnisverið staðfestur í Hæstarétti, sbr. dóm nr. 291/2017. Kærði hafi nú sættgæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála frá 19.maí sl. og hafi sá úrskurður verið staðfestur í Hæstarétti, sbr. dóma í málumnr. 323/2017 og 394/2017 Í ljósi ofangreinds og þeirragagna sem lögreglan hafi aflað sé það mat lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinuað kærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi á miklu magni afsterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé að fíkniefnin hafi verið ætluðtil sölu og dreifingar hér á landi. Með hliðsjón af alvarleika sakarefnis ogþess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menn gangi ekki lausir þegarsvo stendur á sé þess krafist að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldimeðan mál hans er til meðferðar fyrir dómi.Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 sé þess krafistað krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram.Eins og að framan greinir hefur kærði sættgæsluvarðhaldi vegna málsins frá 28. apríl sl., fyrst vegna rannsóknarhagsmuna,en frá 19. maí sl. á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. dómaHæstaréttar 24. maí 2017 í máli nr. 323/2017 og 21. júní sl. í máli nr.394/2017. Í dómum þessum hefur Hæstiréttur slegið því föstu að kærði sé undirsterkum grun um brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, semvarðað geti fangelsi allt að 12 árum. Þá hefur Hæstiréttur fallist á aðnauðsynlegt sé með tilliti til almannahagsmuna að kærði sæti gæsluvarðhaldivegna málsins, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ákæra var gefin út ímálinu 10. júlí sl. og bárust málsgögn héraðsdómi 13. sama mánaðar. Verðurmálinu úthlutað til dómara á næstu dögum. Ekki er fallist á með kærða aðverulegur dráttur hafi orðið á meðferð málsins fyrir dómi. Með vísan tilframangreinds þykir ekkert fram komið í málinu sem breytir áðurgreindu matiHæstaréttar og er því fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði sætigæsluvarðhaldi áfram á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, allt einsog nánar greinir í úrskurðarorði.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a ro r ð:Kærði, X, fæddur [...], sæti gæsluvarðhaldiáfram, allt til fimmtudagsins 7. september nk., klukkan 16.
Mál nr. 4/2013
Kærumál Aðfarargerð Ábyrgð Ógilding samnings
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi aðfarargerð sýslumanns sem gerð var að beiðni L hf. hjá E vegna ábyrgðaryfirlýsingar sem E hafði undirritað vegna láns B hjá L hf. Úrskurður héraðsdóms var staðfestur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að greiðslugeta B hafði ekki verið metin þegar E ábyrgðist greiðslu lánsins. E hafði því hvorki við það tækifæri, né þegar veðtrygging lánsins var síðar afnumin, verið kynnt slíkt greiðslumat. Þar sem L hf. hefði borið að framkvæma slíkt greiðslumat samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, auk þess sem slíkt hefði verið í samræmi við vönduð vinnubrögð fjármálastofnunar, var aðfarargerðin felld úr gildi með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. desember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. janúar 2013. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. desember 2012 þar sem felld var úr gildi aðfarargerð sýslumannsins í Keflavík nr. 034-2012-00981sem fram fór 7. júní 2012. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og hafnað kröfu varnaraðila um að fyrrgreind aðfarargerð verði felld úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Lán það sem varnaraðili gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir og um ræðir í málinu var að fjárhæð 20.000.000 krónur. Auk sjálfskuldarábyrgðar varnaraðila og Hafliða Kristjánssonar var lánið tryggt með fimmta veðrétti í fasteigninni Heiðarhorn 10 í Reykjanesbæ, eign aðalskuldarans Bjarna Kristjánssonar. Veðskuldabréfið var gefið út 9. júlí 2003 og þann dag undirritaði varnaraðili ábyrgðaryfirlýsingu sína. Samkvæmt þinglýsingarvottorði fyrrgreindrar eignar frá 30. júní 2003, sem er meðal gagna málsins, hvíldu á fyrstu þremur veðréttum hennar verðtryggðar skuldir frá árinu 1997 sem upphaflega voru samtals að fjárhæð 9.674.000 krónur og á fjórða veðrétti gengistryggt lán upphaflega að fjárhæð 152.000 svissneskir frankar. Fram kemur í gegnum málsins að veðskuldabréfið 9. júlí 2003 fór í vanskil 1. júní 2011. Sjálfskuldarábyrgðar varnaraðila virðist hafa verið aflað þar sem sóknaraðili mat fjárhag aðalskuldara ekki nægilega traustan og veðrými fasteignarinnar ekki duga til tryggingar endurgreiðslu lánsins. Lánsfjárhæðin sem sjálfskuldarábyrgðin tók til nam tuttugufaldri þeirri viðmiðunarfjárhæð sem fram kemur í 3. mgr. 3. gr. samkomulags frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Þar kemur fram að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins sé fjármálafyrirtækjum skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en 1.000.000 krónum. Ágreiningslaust er að greiðslugeta aðalskuldara var ekki metin í tengslum við lánveitinguna í júlí 2003. Varnaraðili bar fyrir dómi að hefði forveri sóknaraðili kynnt honum neikvæða niðurstöðu slíks greiðslumats hefði hann skoðað málið nánar. Er samkvæmt þessu fallist á með héraðsdómi að forvera sóknaraðila hafi borið að láta fara fram greiðslumat í samræmi við samkomulagið 1. nóvember 2001 og upplýsa varnaraðila um skuldastöðu aðalskuldara og takmarkað veðrými fasteignarinnar. Varnaraðili og Hafliði Kristjánsson undirrituðu svofellda yfirlýsingu um veðbandslausn 25. júní 2004: „Samkvæmt veðskuldabréfi dags. 9. júlí 2003 að upphæð kr. 20.000.000,- var Sparisjóðnum í Keflavík veðsett fasteignin Heiðarhorn 10, Keflavík. Sparisjóðurinn í Keflavík heimilar aflýsingu á ofangreindu veðskuldabréfi með samþykki sjálfskuldarábyrgðarmanna.“ Málsástæður varnaraðila eru öðrum þræði á því reistar að ætlunin hafi verið að færa umrætt veðskuldabréf af Heiðarhorni 10 yfir á fasteignina Háteig 23 í Reykjanesbæ, sem aðalskuldari fékk sem hluta greiðslu kaupverðs er hann seldi fyrrgreindu fasteignina tæpu ári eftir að til veðskuldarinnar stofnaðist, en sóknaraðili hafi látið það undir höfuð leggjast þrátt fyrir gefin loforð í þeim efnum. Þegar sóknaraðili leysti Heiðarhorn 10 úr veðböndum samkvæmt framansögðu stóð ekkert eftir til tryggingar skuld Bjarna Kristjánssonar við sóknaraðila nema sjálfskuldarábyrgð varnaraðila og Hafliða Kristjánssonar. Sóknaraðili var eigandi þess veðréttar sem yfirlýsingin tók til og þurfti hann samkvæmt almennum reglum veðréttar ekki að afla samþykkis varnaraðila og Hafliða Kristjánssonar fyrir veðbandslausninni, nema samkomulag hafi verið um annað. Það að samþykkis sjálfskuldarábyrgðarmannanna var aflað fyrir veðbandslausninni telur varnaraðili benda til að samhliða veðbandslausninni hafi ætlunin verið að flytja veðskuldabréfið yfir á Háteigi 23, enda hafi sjálfskuldarábyrgð hans verið varaábyrgð fyrir veðtryggingunni. Fyrir liggur að umræddur veðréttur var ekki færður yfir á Háteig 23 og ekki er um það deilt að þegar veðbandslausnin var veitt mat forveri sóknaraðila ekki greiðslugetu aðalskuldarans fremur en hið fyrra sinni. Til þessa var þó enn brýnni ástæða en ella fyrst kröfuhafinn lét veðflutninginn hjá líða og jók þannig til muna á þá áhættu sem varnaraðili hafði undirgengist með því að takast sjálfskuldarábyrgðina á herðar. II Sóknaraðila bar eins og áður er rakið í samræmi við fortakslausa reglu 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu aðalskuldarans Bjarna Kristjánssonar í tengslum við ábyrgðaryfirlýsinguna 9. júlí 2003. Þá hefði það og verið í samræmi við vönduð vinnubrögð sóknaraðila sem fjármálastofnunar í lögskiptum sínum við varnaraðila sem er einstaklingur að láta slíkt greiðslumat einnig fara fram í tengslum við veðbandslausnina 25. júní 2004. Það er því á áhættu sóknaraðila að látið var hjá líða bæði skiptin að meta greiðslugetu útgefanda veðskuldabréfsins og eftir atvikum gera varnaraðila sem ábyrgðarmanni grein fyrir því ef niðurstaða mats benti til að aðalskuldarinn gæti ekki staðið undir skuldbindingum sínum. Sóknaraðili verður því að bera hallann af þeim ákvörðun að skuldabréfalánið og veðbandslausnin voru veitt án þess að viðhöfð væru áður þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið 1. nóvember 2001 gerði ráð fyrir. Að öðrum kosti er vandséð að ná hefði mátt fram því meginmarkmiði samkomulagsins að ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga gerðu sér eftir atvikum ljósa grein fyrir þeirri áhættu sem þeir tækjust á herðar með því að gangast í slíka ábyrgð. Samkvæmt þessu og með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga er fallist á með varnaraðila að ósanngjarnt sé af sóknaraðila að bera fyrir sig og byggja rétt á fyrrgreindri sjálfskuldarábyrgð varnaraðila, enda hefur varnaraðili hvorki sýnt tómlæti um gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varði né þykir menntun hans sem tannlæknir og reynsla af rekstri hafa þýðingu í þessu sambandi. Af þessu leiðir að staðfest verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um að fella úr gildi aðfarargerðina sem fram fór hjá varnaraðila 7. júní 2012. Eftir framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Landsbankinn hf., greiði varnaraðila, Einari Magnússyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 355/2004
Börn Forsjá Gjafsókn
M og K deildu um forsjá þriggja ára sonar síns, B. Voru þau bæði talin hæf til að fara með forsjá B, en ekki var annað komið fram en að þau önnuðust hann vel. Á því var byggt að B liði vel hjá foreldrum sínum, hvoru um sig, og um gagnkvæman kærleika væri að ræða. Á hinn bóginn hefði það sem minnsta röskun í för með sér ef B dveldist áfram hjá M þar sem hann hafði dvalið í nærfellt eitt ár, auk þess sem framtíðaráform M væru tryggari. Var M því falin forsjá B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. ágúst 2004. Hún krefst þess að sér verði dæmd forsjá sonar málsaðila, B. Þá krefst hún þess að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað að því er hana varðar, en stefndi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar hans hér fyrir dómi. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti hafa þær breytingar orðið á högum hennar frá því, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi, að hún er ekki lengur í sambúð og býr nú í leiguhúsnæði, sem hún deilir með vinkonu sinni. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti, en um gjafsóknarkostnað þeirra fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsaðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, 250.000 krónur til hvors um sig. Málið var höfðað 14. júlí 2003 og upphaflega tekið til dóms 28. apríl sl. Það var endurupptekið og tekið til dóms að nýju í dag. Stefnandi er K, [...]. Stefndi er M, [...]. Stefnandi krefst þess að hún ein fái forsjá sonar hennar og stefnda, B sem fæddur er 30. desember 2001. Þá er krafist máls­kostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess að honum verði dæmd forsjá drengsins. Þá krefst hann máls­kostn­aðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Málavextir eru þeir að stefnandi, sem er [erlendur] ríkisborgari, kom til Íslands í maí árið 2000 [...]. Á [...] kynntist hún stefnda og leiddu þau kynni til þess að þau gengu í hjónaband 23. ágúst sama ár. Fyrstu mánuði hjóna­bandsins virtist allt leika í lyndi en í apríl 2001 fór stefnandi af landi brott og til [...]. Kveðst hún hafa verið að flýja undan stefnda, sem hafi beitt sig ofbeldi, en hann hefur ekki kannast við það. Áður en stefnandi fór til [...] var hún orðin þunguð af syni þeirra, sem þau deila um forræðið yfir. Stefnandi ól drenginn í [...] en kom til Íslands þegar hann var hálfs árs og tók aftur upp sambúð með stefnda. Aðilar bjuggu svo saman fram á mitt sumar 2003 en þá kveðst stefndi hafa komist að því að stefnandi átti í ástarsambandi við annan mann. Hann kvaðst þá hafa slitið sambandinu við hana, sett eigur hennar út fyrir dyr þar sem hún hafi sótt þær, en haldið drengnum eftir hjá sér og hefur hann þaðan í frá búið hjá stefnda. Stefnandi kveðst hafa tekið upp samband við annan mann eftir að hún hætti að elska stefnda, sem hafi vísað sér á dyr en haldið drengnum eftir hjá sér. Fyrst hafi hún ekki fengið að umgangast drenginn, en 7. ágúst 2003 sömdu aðilar um umgengni til bráðabirgða. Samkvæmt samkomulaginu fer drengurinn til móður sinnar aðra hverja helgi á föstu­dags­eftir­miðdegi og er þar fram á sunnudagskvöld og hefur svo verið síðan. Einnig annan hvern mánudag frá því að daggæslu lýkur og til kl. 20.00. Með úrskurði Hér­aðs­dóms 19. september sl. var ákveðið að stefndi færi með forsjá drengsins til bráða­birgða. III [...] Niðurstöður matsmannsins eru þessar: "1. Hæfni foreldra til að fara með forsjá barnsins og skilningur þeirra á þörfum þess. Matsmaður telur báða foreldra hæfa til að fara með forsjá barnsins. Uppeldisviðhorf móður og mat á þörfum barnsins virðast ekki einkennast af þroska og taka meira mið af þörfum móðurinnar en barnsins. Það kann að skýrast af því hversu stutt hún er með barnið hverju sinni. Tengsl hennar við barnið virðast náin og góð og hún sinnir barninu af ástúð, hlýju og góðri líkamlegri nærveru. Viðhorf hennar til barnsins og umönnunar þess eru jákvæð. Tengsl M við B eru greinilega mjög góð. Hann vill sinna drengnum vel og leggur sig fram við umönnun hans. M er þó greinilega óvanur barnauppeldi og þyrfti leiðbeiningar og fræðslu þar um. Hann hefur sýnt að hann taki ráðleggingum og vilji vera í góðu samstarfi við dagmæður. 2. Tilfinningalegt samband og tengsl á milli hvors foreldris og barnsins. Báðir foreldrar lýsa yfir innilegri væntumþykju í garð barnsins og engar for­sendur eru til að efast um jákvæðar tilfinningar þeirra. 3. Hverjar eru félagslegar aðstæður foreldranna með tilliti til heimilisaðstæðna, atvinnu og framtíðaráforma. Aðstæður foreldra eru nokkuð ólíkar. Móðir er í sambúð með manni og saman leigja þau ágæta íbúð í [...] ásamt vini mannsins. Þau hafa eitt svefn­herbergi til umráða en stofa, eldhús og bað eru sameiginleg. Ekki er líklegt að breyt­ing verði á íbúðarmálum móður. Móðir er atvinnulaus og fær atvinnuleysisbætur. Henni hefur gengið illa að halda á vinnu og stundar nú íslenskunám. Framtíðarhorfur móður verða að teljast fremur óljósar. Faðir býr í þriggja herbergja leiguíbúð í [...] og segist leigja hana þar til hann kaupir sér íbúð sem hann vonast til að geta orðið síðar á þessu ári. Hann er [...] og tekjur að hans sögn eru góðar. Þrátt fyrir að faðir eigi sögu um ístöðuleysi varðandi atvinnu og húsnæðismál hefur orðið marktæk breyt­ing á til batnaðar. Framtíðarhorfur hans verða þó einnig að teljast óljósar. 4. Andleg og líkamleg heilsa og persónulegir hagir foreldra. Andleg og líkam­leg heilsa barnsins. [...]. 5. Hvernig háttað er uppeldisaðstæðum hjá hvoru foreldri fyrir sig. Móðir býr í leiguíbúð ásamt sambýlismanni og vini hans. Hún og sambýlismaður hennar hafa eitt svefnherbergi til umráða en a.ö.l. er íbúðin sameiginleg. Þegar barnið er hjá móður sefur hann í sérrúmi í svefnherbergi þeirra. Ekki er mikið um leikföng en íbúðin er þægileg og getur fullnægt þörfum fjölskyldu með barn. Að sögn móður er stutt í leikskóla og þangað vill hún að barnið fari. Faðir býr einn í þriggja herbergja leiguíbúð. Barnið hefur sérherbergi. Þar er rúm, skápur og talsvert af leikföngum. Barnið virðist einnig leika sér í stofunni. Barnið er hjá dagmæðrum stutt frá heimili föður og fer í leikskóla í sama hverfi innan tíðar. 6. Núverandi umgengni og hvort foreldri er líklegra til að viðhalda eðlilegri umgengni við barnið til frambúðar. Eftir að bráðabirgðaúrskurður um umgengni var gerður hefur umgengni að mestu fylgt honum. Móðir hefur þó ekki alltaf sinnt því að taka barnið á mánudögum og ekki fylgt tímamörkum hvað varðar að sækja barnið og skila. Móðir hefur borið ýmsu við m.a. því að faðir sé erfiður í samskiptum. Greinileg togstreita er á milli foreldra og reyna bæði að gera hitt tortryggilegt. Bæði segjast ætla að virða almenna umgengnissamninga ef þau fá forsjá barnsins. Mats­maður telur að móðir hafi nokkuð til síns máls hvað varðar að faðir hafi gert henni umgengni erfiða. Úr því mætti bæta. Matsmaður telur einnig að faðir hafi nokkuð til síns máls varðandi að erfitt sé að treysta móður varðandi umgengni hans við barnið ef hún fær forsjá þess. IV Stefnandi byggir á því að hún sé hæfari til að fara með forsjá drengsins og honum sé fyrir bestu að henni verði falin forsjá hans. Vísar hún til þess að það sé megin­reglan að móðir fái forsjá barna við skilnað, sérstaklega þegar þau séu jafnung og dreng­urinn sé. Stefndi byggir á því að hann sé hæfari til að fara með forsjá drengsins. Hann hafi nú annast um hann frá miðju sumri 2003 og sýnt að hann sé fullfær um það. Stefndi byggir á því að hann búi við góðar aðstæður og sé í vinnu. Drengnum sé því fyrir bestu að hann verði áfram hjá sér, enda raskist líf hans minnst við það. V Hér að framan var gerð grein fyrir álitsgerð sálfræðings sem athugaði aðilana, að­stæður þeirra og viðhorf. Það var niðurstaða hans að bæði væru hæf til að fara með for­sjá sonar þeirra. Af álitsgerðinni verður þó ráðið að allnokkur munur sé á að­stæðum aðila, sem ekki verður eingöngu skýrður með því að stefnandi er erlend og á því ef til vill undir högg að sækja hér á landi með ýmsa hluti, er stefnda eru auðveldari við­fangs. Þannig kemur fram að hún hefur átt erfitt með að fá vinnu og endast í henni þegar hún hefur boðist. Þá virðist hún einnig hafa lítinn áhuga á íslenskunámi en hyggst þó búa hér á landi til frambúðar. Ýmislegt er óljóst um atvinnu og tekjuöflun stefnda og hafa ekki verið lögð fram opinber gögn, er styðja fullyrðingar hans um að hann afli mikilla tekna. Hins vegar er ekkert annað komið fram í málinu en að báðir aðilar annist vel um drenginn þegar hann er hjá þeim. Fullyrðingar hvors þeirra um hið gagnstæða eru engum rökum studdar. Þá bendir álitsgerð sálfræðingsins ekki til annars en að drengnum líði vel hjá foreldrum sínum, hvoru um sig, og um gagn­kvæma ástúð sé að ræða. Við úrlausn málsins ber að beita ákvæðum barnalaga nr. 20/1992. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. þeirra skal ráða ágreiningi um forsjá til lykta eftir því sem barni er fyrir bestu. Þegar virt er í heild sinni álitsgerð sálfræðingsins er það niðurstaða dómsins að drengnum sé fyrir bestu að stefndi fari með forsjá hans. Kemur þar einkum til að hann hefur sýnt að hann er fullfær um það og hefði það minnsta röskun í för með sér fyrir drenginn, sem hefur aðallega dvalist hjá stefnda í nærfellt eitt ár. Þá er það mat dómsins að afkoma stefnda sé tryggari en stefnanda, en framtíðaráform hennar eru óljós hvað atvinnu varðar og einnig búsetu, þrátt fyrir fullyrðingar hennar um hið gagn­stæða. Málskostnaður skal falla niður en gjafsóknarkostnaður aðila, þar með talin þókn­un lögmanna þeirra, Ólafs Sigurgeirssonar hrl. og Guðmundar B. Ólafssonar hrl., 450.000 krónur til hvors, að meðtöldum virðisaukaskatti, skal greiddur úr ríkissjóði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Stefndi, M, skal fara með forsjá B, kt. [...]. Málskostnaður fellur niður en gjafsóknarkostnaður aðila skal greiddur úr ríkis­sjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Ólafs Sigurgeirssonar hrl., 450.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og lögmanns stefnda, Guðmundar B. Ólafs­sonar hrl., 450.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 420/2006
Ávana- og fíkniefni Upptaka
R var sakfelldur fyrir að hafa flutt til landsins verulegt magn af vökva, sem innihélt amfetamínbasa, og brennisteinssýru án tilskilinna leyfa. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð hefði verið hægt að framleiða 17,49 kg af amfetamíni með 10% styrkleika úr efnunum. Með héraðsdómi var R gert að sæta fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Við ákvörðun refsingar í Hæstarétti var litið til þess hversu mikið magn mátti fá úr innfluttum efnum og til þess að R hefði tekið að sér innflutning efna sem hefði augljóslega verið vandlega skipulagður. Var brot hans talið stórfellt og átti hann sér engar málsbætur. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms þótti refsing R hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinson og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu en þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að refsing verði milduð og að gæsluvarðhaldsvist dragist frá dæmdri refsivist. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæða. Ákærði er með þessu sakfelldur fyrir að hafa flutt til landsins verulegt magn af vökva, sem innihélt amfetamínbasa, og brennisteinssýru án tilskilinna leyfa. Samkvæmt matsgerð Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði hefði verið unnt að framleiða 2383 g af hreinu amfetamínsúlfati úr efnunum eða 17,49 kg af amfetamíni með 10% styrkleika. Þótt af matsgerðinni og af gögnum, sem ákærði hefur lagt fyrir Hæstarétt, megi ráða að nokkur rýrnun geti orðið við framleiðsluna er við ákvörðun refsingar til þess að líta hversu mikið magn mátti fá úr innfluttum efnunum. Ákærði tók að sér innflutning efnanna en hann var augljóslega vandlega skipulagður. Brot hans er stórfellt og á hann sér engar málsbætur, en skýringar hans eru fráleitar. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár. Til frádráttar henni kemur gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 27. febrúar 2006. Ákvæði héraðsdóms um upptöku efna og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2006. Mál þetta sem dómtekið var 29. júní sl. er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 17. maí 2006 á hendur „Romas Kosakovskis, litháískum ríkisborgara, fæddum 4. desember 1976, með lögheimili í Litháen, fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa, sunnudaginn 26. febrúar 2006, í ágóðaskyni staðið að ólögmætum innflutningi á 2.040 ml (1.913,4 g) af vökva sem innihélt amfetamínbasa og án tilskilinna leyfa flutt inn 678 ml af brennisteinssýru (sulphuric acid), til söludreifingar hér á landi. Efnin, sem unnt er að framleiða 2.383 g af amfetamínsúlfati úr, flutti ákærði til Íslands frá Litháen í gegnum London sem farþegi með flugi FI-451 og fundu tollverðir þau í flöskum í farangri ákærða við komu hans til Keflavíkurflugvallar. Telst þetta varða við 173. gr. a. almennra hengingarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. gr. laga nr. 32/2001 og 4. gr. a., sbr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. 6. gr. laga nr. 10/1997 og 7. gr. sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 að því er varðar innflutning á brennisteinssýru. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá er þess krafist að framangreind efni, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002.“ Verjandi ákærða krefst að ákærði verði sýknaður af öllu kröfum ákæruvaldsins í málinu, en til vara að ákærða verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Komi til þess að ákærða verði ákveðin óskilorðsbundin fangelsisrefsing er þess krafist að gæsluvarðhaldsvist frá 27. febrúar 2006 til uppkvaðningar dóms komi til frádráttar dæmdri refsivist. Þá krefst verjandi málsvarnarlauna úr ríkissjóði að mati dómsins, þar með talið fyrir verjendastörf á rannsóknarstigi. Málsatvik. Samkvæmt skýrslu fíkniefnadeildar tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli voru tollverðir við eftirlit með farþegum sem komu með flugi FI-451 frá Heatrow flugvelli í London sunnudaginn 26. febrúar sl. kl. 16.15 þegar ákærði kom þar í gegnum grænt tollhlið. Hafi farangur hans verið gegnumlýstur og síðan tekinn til nánari skoðunar í leitarklefa tollgæslu. Í farangri hans hafi fundist 1000 ml Olmela Tequila flaska og 750 ml flaska merkt, Rabenhorst Weizengras. Á tekíla flöskunni hafi ekki verið innsigli og hafi ákærði því verið beðinn að opna flöskuna. Hafi hann neitað því og sagt að þetta væri gjöf til vinkonu hans sem hann hefði kynnst á netinu og héti A. Ákærði hafi einnig neitað að opna Weizengras flöskuna. Í farangri ákærða hafi einnig verið fjórar Perrier vatnsflöskur og hafi ákærði drukkið úr einni þeirra. Á flöskunum hafi komið fram að þær ættu að innihalda 330 ml hver. Hins vegar hafi ein þeirra reynst vega 400 g og hafi hún verið með innsigli. Hinar, sem hafi verið án innsiglis, hafi virst óáteknar og reynst vega 730 og 735 g. Þar sem þyngd flasknanna hafi ekki verið í samræmi við innihaldið og á þær vantað innsigli hafi verið ákveðið að handtaka ákærða. Flöskurnar fimm, sem voru óáteknar, voru sendar Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði til rannsóknar á innihaldi þeirra og er álit rannsóknarstofunnar dagsett 16. mars 2006. Þá liggur frammi álit sömu rannsóknarstofu sem fjallaði meðal annars um hver þyngd amfetamínsins yrði ef því væri breytt í duft án útþynningar, dagsett 10. apríl 2006. Fram kemur að innihald flöskunnar, sem merkt var Olmeca Tequila Blanco, hafi verið 1000 ml (936,9 g) og reynst innihalda amfetamín. Hafi efnapróf bent til að amfetamínið væri að mestu á formi amfetamínbasa og að heildarmagn hans væri 95% af þunga sýnisins. Svari það til 1.213 g af hreinu amfetamínsúlfati. Í flöskunni, sem merkt hafi verið Weizengras coctail, Rabenhorst, hafi verið 700 ml (657,5 g) af vökva sem reyndist innhalda amfetamín. Hafi efnapróf bent til að amfetamínið væri að mestu á formi amfetamínbasa, og að heildarmagn hans væri 85% af þunga sýnisins. Svari það til 761 g af hreinu amfetamínsúlfati. Þá hafi 340 ml (319 g) af vökva verið í einni sódavatnsflöskunni. Hafi vökvinn reynst innihalda amfetamín, að mestu á formi amfetamínbasa, en heildarmagn hans væri 94% af þunga sýnisins, sem samsvari 409 g af hreinu amfetamínsúlfati. Þá hafi 338 ml (513,3 g) af vökva verið í annarri sódavatnsflöskunni. Hafi flaskan reynst innihalda brennisteinssýru og hafi styrkur hennar reynst 62% miðað við þyngd. Loks hafi þriðja Perrierflaskan reynst innihalda 340 ml (514,8 g) af vökva. Hafi innihaldið reynst vera brennisteinssýra og hafi styrkur hennar reynst 62% miðað við þyngd. Þá segir í matsgerð rannsóknarstofunnar frá 10. apríl 2006 að við breytingu á amfetamínbasa í vökvaformi í amfetamínsúlfat sé óhjákvæmilegt að eitthvað lítilsháttar tapist af efninu. Fari það eftir uppskriftinni sem notuð sé og þekkingu og þjálfun þess sem framkvæmi verkið hve mikið komist til skila. Þá kemur og fram að amfetamínsúlfat sé salt af amfetamínbasa og brennisteinssýru en brennisteinssýran leggi til þann hluta efnisins sem nefndur sé súlfat. Hreint amfetamínsúlfat innihaldi 73,4% af amfetamínbasa og sé vatnsleysanlegt. 2383 g af hreinu amfetamínsúlfati, sem sé það magn sem búa megi til úr því magni af amfetamínbasa sem tollgæslan lagði hald á umrætt sinn, samsvari 17,49 kg af 10% sterku amfetamínsúlfati. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu 26. febrúar 2006. Hann sagðist vera saklaus af því sem borið væri á hann. Ákærði kvaðst hafa verið að koma frá Kaunas í Litháen til að ferðast um Ísland í fjóra daga. Hann sagði það misskilning, sem eftir honum hefði verið haft við komuna til landsins, að hann ætlaði að gefa vinkonu sinni umrædda Tequilaflösku. Sagðist hann hafa ætlað að drekka innihaldið sjálfur en gefa vinkonu sinni eitthvað af því. Jafnframt er haft eftir honum í lögregluskýrslunni: „Það er engin stelpa til“. Nánar sagði hann að það hefði ekki verið ákveðið að þau myndu hittast því verið gæti að hún væri að vinna og gæti því ekki hitt ákærða. Kvaðst ákærði hafa kynnst stúlkunni á einkamálasíðu á netinu tveimur eða þremur vikum áður en þar væri hana að finna sem A 23. Hann vissi ekkert annað um hana en að hún væri 23 ára, héti A og væri búsett og í vinnu hérlendis. Um flöskurnar, sem hann var með í fórum sínum við komuna til landsins, sagði hann að um hefði verið að ræða eina flösku af Tequila, eina flösku af blönduðum ávaxtadrykk og fjórar sódavatnsflöskur. Eina þeirra hefði hann þegar verið búinn að drekka. Þá var ákærði yfirheyrður 2. mars sl. Kvaðst hann þá hafa keypt flöskurnar sex á útimarkaði í Kaunas, fimmtudaginn eða föstudaginn áður en hann kom til Íslands, og borgað fyrir þær 60 litas, um 1.300 íslenskar krónur. Hefði sölumaðurinn verið á fertugsaldri, lágvaxinn og frekar grannvaxinn. Sagðist ákærði hafa drukkið úr einni flöskunni, fundist bragðið undarlegt en ekki hugsað frekar um það. Kvaðst hann enn vera veikur í maga vegna þessa. Ákærði sagðist hafa keypt flöskurnar í góðri trú um að innihald þeirra væri vín og vatn. Ákærði kvaðst vera bílasali. Hafi hann yfirleitt haft 1.000 til 5.000 evrur í mánaðarlaun og fyrstu tvo mánuði ársins hafi hann þénað um 6.000 evrur. Ákærði kvaðst hvorki selja fíkniefni né neyta þeirra. Ákærði kvaðst ekki hafa hlotið dóm fyrir afbrot. Hann viðurkenndi svo aðspurður að hafa fengið tveggja ára dóm fyrir rán árið 1993 en hann hefði aldrei setið inni. Loks var rætt við ákærða hjá lögreglu 17. mars 2006. Var ákærða þá sagt að rannsóknarlögregla hefði ekki fundið A 23 á heimasíðu þeirri sem ákærði gaf upp. Var hann þá inntur eftir því hvernig hann hefði ætlað að finna hana og sagði hann þá tilganginn með ferðinni ekki hafa verið þann að hitta þessa stúlku. Hann hefði hins vegar verið tilbúinn að hitta hana ef það tækist. Kvaðst hann ekki hafa spurt hana hvar hún ynni. Framburðir ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði, Romas Kosakovskis, sagðist hafa farið frá Litháen um London til Keflavíkur til að vera í fríi í fjóra daga á Íslandi. Hafi eini tilgangur ferðar hans verið að skoða landið og hafi hann ekki skipulagt að hitta neinn hér á landi. Tilgangurinn hafi því ekki verið sá að hitta hér A þótt það hefði getað orðið. Kvaðst ákærði hafa spjallað við hana og margar aðrar konur á spjallvef. Hafi hann séð að hún byggi á Íslandi en hann hafi ekki fengið neinar frekari upplýsingar um hana. Hefði hann hugsað sér að kanna hvort þau gætu hist hér og fengið sér drykk saman eða eytt einhverri stund saman. Hann kvaðst ekki þekkja neinn annan á Íslandi. Spurður hvort hann hefði með einhverjum hætti undirbúið komu sína hingað til lands, eins og til dæmis að panta hér gistingu, sagði ákærði að hann hefði látið taka hér frá gistingu og eins hefði hann athugað með skoðunarferðir sem hann gæti farið í. Spurður hvort það væri þá rangt, sem fram kæmi í skýrslu hans hjá lögreglu 26. febrúar 2006, að hann hefði ekki verið búinn að panta herbergi áður en hann lagði af stað, sagði ákærði að hann hefði verið búinn að taka frá herbergi. Eins og sjá mætti af útprentunum af netinu, sem liggi fyrir í málinu, hefði hann athugað með gistimöguleika á netinu og þar hefði komið fram að herbergi væru laus. Hefði hann því talið sig geta gengið út frá því að viðkomandi herbergi væru til reiðu þegar hann kæmi til landsins. Aðspurður um ástæðu þess að hann hefði verið með tvo farsíma meðferðis kvað ákærði skýringuna þá að hann ferðist alltaf með auka farsíma ef hinn skyldi bila. Ákærði kvaðst hafa keypt flöskurnar, sem fundust í farangri hans, á tilteknum markaði í heimabæ hans, Kaunas í Litháen. Hann hafi verið þar staddur og ákveðið að kaupa sódavatn. Honum hafi þá einnig dottið í hug að kaupa þar Tequila því honum finnist sá drykkur góður. Hafi sölumaðurinn þá gert sér það tilboð að ef hann keypti hvort tveggja, það er einn pakka af sódavatni og Tequila, gæti ávaxtadrykkur fylgt með í kaupunum. Ákærði kvaðst hafa ætlað að drekka þetta sjálfur og ef hann hitti stúlkuna að deila þá drykknum með henni. Aðspurður hvort hann hefði skoðað flöskurnar og innsigli þeirra eftir kaupin kvaðst hann hafa skoðað þær á svipaðan hátt og menn geri þegar þeir kaupi slíka drykki. Ákærði kvað Tequilaflöskuna hafa litið út fyrir að vera eðlilega innsiglaða og að hann hafi ekki haft neinar grunsemdir um að ekki væri allt með felldu. Ákærði kvaðst ekki áður hafa séð sölumanninn en sá hafi verið um 1,65 m á hæð, dökkhærður og grannvaxinn. Teldi hann ólíklegt að hann myndi þekkja sölumanninn aftur ef hann sæi hann. Kaunas væri um 700.000 manna bær og væri vinsælt að versla þar á mörkuðum. Umræddur markaður hefði verið til lengi. Hann væri opinn daglega og þar væru yfir 100 sölumenn. Ákærði kvaðst hafa komið umræddum flöskum fyrir á milli fata í tösku sinni. Vatnsflöskurnar hefðu verið keyptar fjórar saman í pakka. Ákærði skýrði frá því að eftir að hann hefði verið stöðvaður af tollvörðunum hafi þeir stungið upp á að hann drykki úr einni flöskunni. Hefði hann því opnað eina flöskuna og drukkið úr henni. Spurður um ástæðu þess að hann hefði ekki greint frá þessu við skýrslutöku hjá lögreglu sagði hann lögreglumanninn, sem skýrsluna tók, ekki hafa viljað skrá þetta eftir honum. Kvaðst ákærði hafa fundið fyrir magaverkjum daginn eftir og hafi læknir, sem vitjaði hans í gæsluvarðhaldinu, greint blóð í þvagi hans. Hann hafi þó ekki getað gefið sér neitt annað ráð en að hann skyldi drekka mikið af vatni. Ákærði lýsti samskiptum, sem hann átti við tollverði um innihald flasknanna, með þeim hætti að hann hafi fyrst verið beðinn um að setja töskuna í gegnumlýsingartæki. Eftir að hún hafi verið farin þar í gegn hefði tollvörðurinn opnað hana. Þegar hann hafi séð flöskurnar hafi hann tekið þær og sett þær til hliðar. Að því búnu hafi hann tekið öll föt, snyrtivörur og annað sem þar var, úr töskunni og skoðað það vandlega. Eftir að hafa spurt ákærða nokkurra spurninga hafi vörðurinn sagt honum að pakka niður. Hafi ákærði þá sett dótið sitt aftur í töskuna og lokað henni. Þá hefði maður komið út úr öðru herbergi, beðið hann að setja farangurinn aftur á borðið, og farið að skoða Tequilaflöskuna. Ákærði kvaðst hafa sagt þeim aðspurður að þetta væri Tequila. Þeir hafi þá tekið upp úr töskunni aðra flösku og kvaðst ákærði hafa upplýst að í henni væri safi. Ekkert hafi hins vegar verið spurt um sódavatnið. Að lokinni líkamsleit á honum hafi þeir beðið ákærða að afhenda allar flöskurnar og hafi þeir svo stillt þeim upp í röð frá honum. Tollvörður hefði reynt að opna Tequilaflöskuna en ekki getað það. Ákærði kvaðst þá hafa spurt af hverju hann væri að opna flöskuna en tollvörðurinn hefði ekki getað svarað á skiljanlegri ensku en beðið síðan ákærða að opna hana. Kvaðst ákærði þá hafa svarað að ef opna þyrfti flöskuna skyldi tollvörðurinn gera það sjálfur. Eftir að tollvörðurinn hefði verið búinn að hrista flöskuna og reyna án árangurs að opna kvaðst ákærði þá hafa boðist til að reyna að opna hana. Þegar ekkert hafi heldur gengið hjá honum að skrúfa tappann lausan hafi hann loks stungið upp á að notaður yrði tappatogari, en ekki hafi verið hægt að greina á flöskunni hvort toga ætti tappann úr flöskunni eða skrúfa hann lausan. Vörðurinn hafi skoðað hinar flöskurnar og tekið sýni af þeim. Kona frá tolleftirlitinu hefði komið og spurt hvað væri í flöskunum og kvaðst ákærði hafa svarað að þetta væru drykkir. Hún hefði þá spurt hvort hann vildi drekka og ákærði sagt já. Hefði hún sagt honum að drekka þá. Kvaðst ákærði hafa tekið þá flösku sem næst honum var, sem var sódavatnsflaska, opnað hana og drukkið úr henni. Viðbrögð tollvarðanna við þessu hafi virst þau að þau væru undrandi og jafnvel að þeim hafi verið brugðið þegar hann drakk. Hafi þau ekki reynt að stöðva hann og frekar virst vilja neyða hann til að drekka. Hefði hann svo spurt tollverðina hvers vegna honum væri haldið og hafi þau þá svarað því til að þau gætu ekki opnað flöskuna og að þau væru ekki viss um þessa drykki. Hafi þau jafnframt sagst ætla að hringja í lögregluna nema hann vildi segja þeim eitthvað. Ákærði kvaðst hafa svarað að hann væri þreyttur eftir flugið og að þau skyldu þá bara hringja í lögregluna. Spurður hvort ekki væri rétt eftir honum haft, í skýrslu tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli, að hann hefði neitað að opna Tequilaflöskuna því hún væri gjöf til vinkonu hans, A, sagðist ákærði hafa svarað því til að hann ætlaði að deila drykknum með A. Einnig hafi hann þá svarað því til að kannski vildi hún ekki drekka Tequila og að þá myndi hann drekka það sjálfur. Þá hefði hann og spurt hvað ætti að gera við flöskuna eftir að búið væri að opna hana. Inntur eftir því hvort ekki hefði verið eðlilegt að opna flöskuna strax, fyrst hann ætlaði hvort sem var að drekka hana sjálfur, sagði ákærði að það hefði litið öðru vísi út gagnvart stúlkunni hefði hann komið með opna flösku. Hann hefði þá litið út eins og bjáni. Ákærði kvaðst hafa talið sig eiga rétt á að vita hvers vegna þeir vildu opna flöskuna því hvað ætti hann að gera við flöskuna eftir að hún hefði verið opnuð? Nánar aðspurður sagði ákærði að þegar leitað hafi verið á honum í byrjun hefðu flöskurnar verið skildar eftir fyrir utan og tollverðir svo komið með þær inn í herbergið. Þá hefði verið búið að taka vatnsflöskurnar úr kassanum. Flöskurnar hafi svo verið settar á borðið þegar komið var með þær og hann spurður hvort hann vildi drekka. Hefði hann þá tekið flöskuna sem var næst honum í röðinni á borðinu og drukkið úr henni. Hafi fjarlægðin að flöskunni verið 30 til 40 sm. Aðspurður um persónulega hagi sína sagði ákærði að hann ynni við að kaupa notaða tjónabíla og selja aftur, eftir að gert hefði verið við þá. Hann byggi hjá foreldrum sínum í Kaunas, væri fráskilinn, og þar ætti hann 8 ára gamla dóttur. Ákærði kvaðst ekki hafa lent í útistöðum við lög í Litháen. Nánar aðspurður kvað hann þó rétt að hann hefði verið dæmdur í tveggja ára skilorðsbundið fangelsi fyrir slagsmál og rán, en hann hefði í raun verið dæmdur saklaus. Síðan þá hefði hann ekki verið fundinn sekur um lögbrot og hann hefði aldrei setið í fangelsi. Jakob Líndal Kristinsson, dósent í eiturefnafræði við læknadeild Háskóla Íslands, vann ásamt Ingibjörgu Snorradóttur þær matsgerðir er varða innihald þeirra flaskna sem fundust í farangri ákærða. Lýsti hann hlutfalli amfetamínbasa í sýnunum með sama hætti og fyrr hefur verið rakið. Sagði hann að amfetamínbasa væri breytt í amfetamínsúlfat með brennisteinssýru. Þegar efnunum væri blandað með hjálp leysiefna, svo sem metanóls eða etanóls, félli út hvítt efni, amfetamínsúlfat. Brennisteinssýra væri nauðsynleg til að breyta amfetamínbasa í amfetamínsúlfat. Þá rakti Jakob þá útreikninga, varðandi þyngd efnisins eftir að því væri breytt í duft, sem tilgreindir eru í matsgerðinni, sem dagsett er 10. apríl 2006. Sú niðurstaða, sem þar sé tilgreind, væri hámarksmagn amfetamínsúlfats úr þeim amfetamínbasa sem lagt var hald á eða samtals 2.383 g af hreinu amfetamínsúlfati. Átt væri við hversu mikið gæti orðið til af dufti sem innihéldi 10% styrkleika með tilliti til amfetamínbasa, en sá styrkleiki væri nokkuð algengur styrkleiki í þeim efnasýnum sem rannsóknarstofan fengi til rannsóknar. Mörg þeirra væru á bilinu 5 til 15 eða 20%. Hann kvað ávallt eitthvað tapast við umbreytingu efnisins í amfetamínsúlfat en bara örfá prósent ef maður kynni til verka. Jafnvel þeir sem væru vel þjálfaðir næðu ekki hámarksnýtni, ávallt færi eitthvað til spillis, hugsanlega allt upp í 5%. Mætti því gera ráð fyrir að ekki hefði náðst að framleiða jafn mörg grömm af amfetamínsúlfati og fyrrgreint hámark segi til um. Jakob kvað þann skammt sem reyndist vera í einni af umræddum flöskum, hvort heldur væri flösku með brennisteinssýru eða amfetamínbasa, vera margfaldan banvænan skammt. Hann kvað erfitt að sjá af útliti flasknanna að ekki væri um vatn að ræða. Amfetamínbasinn hefði verið nánast litlaus. Brennisteinssýru gæti maður heldur ekki greint frá vatni með því að horfa á hana því hún væri nánast litlaus. Vitnið, Ingibjörg Halla Snorradóttir, lyfjafræðingur á Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, kvaðst hafa unnið að greiningu á fyrrgreindum efnum, ásamt Jakobi Líndal Kristinssyni, og hafi í því sambandi verið fylgt hefðbundnum og viðurkenndum aðferðum og stöðlum á rannsóknarstofum. Hún skýrði frá að þurft hafi að beita afli og nota áhöld til að opna flöskurnar. Aðspurð hvort líklegt sé eða mögulegt að nýta amfetamínbasa til annars en framleiðslu amfetamíns sagði vitnið að hugsanlegt væri að neyta hans í vökvaformi en það væri ekki kræsilegur drykkur. Hins vegar sæi hún ekki fyrir sér að hægt væri að nota hann í þágu iðnaðar eða í einhverjum öðrum tilgangi en til að neyta hans eftir að honum hafi verið umbreytt í amfetamínduft. Vitnið, Guðmundur Þór Brynjarsson varðstjóri, kvaðst hafa séð flöskur við gegnumlýsingu á farangri ákærða og því óskað eftir því við hann, þegar hann var búinn að taka við farangrinum, að hann framvísaði skilríkjum og hafi jafnframt óskað eftir að fá að skoða innihald farangursins betur. Hafi taskan verið opnuð og innihaldið skoðað lauslega. Hafi ákærði þá strax teygt sig í sódavatnsflösku af tegundinni Perrier og farið að drekka þar úr henni. Strax hafi verið ákveðið að fara afsíðis og inn í leitarklefa, sem sé þar við hliðina, þar sem farangurinn hafi verið skoðaður nánar og jafnframt framkvæmd líkamsleit á ákærða. Ákærði hafi komið með þeim inn í klefann um leið og taskan var færð þangað. Hafi hann haldið á sódavatnsflöskunni og drukkið áfram úr henni. Ekki hafi verið búið að taka flöskurnar upp úr töskunum þegar þetta var. Ákærði hefði gripið flöskuna og farið að drekka úr henni áður en þeir hafi farið inn í leitarherbergið. Kvaðst vitnið ekki hafa séð hvort ákærði hefði valið einhverja sérstaka flösku þegar hann greip hana. Ákærði hefði sagt að tilgangur farar hans til Íslands væri að ferðast um landið. Vitnið kvaðst hafa veitt því athygli að Tequilaflaskan væri án innsiglis og því hafi hann farið að skoða hana betur og í framhaldi af því beðið ákærða um að opna hana. Ákærði hafi þá neitað því og sagt að hann ætlaði að gefa vinkonu sinni, A, flöskuna en hann hefði kynnst henni á netinu. Hafi ákærði virst fremur órólegur og sagst vera sveittur. Hafi hann ýtt á eftir að þeir kláruðu leitina því hann vildi gjarnan komast á hótelið í sturtu og síðan ætlaði hann að mæla sér mót við þessa A þegar hann væri kominn á hótelið. Ákærði hefði ekki heldur viljað opna djúsflöskuna. Þegar þau hafi farið að skoða þær þrjár sódavatnsflöskur sem voru óopnaðar hafi komið í ljós að einhvers konar filma eða innsigli var ofan á stútnum, undir áltappanum, sem þeim hefði þótt óeðlilegt. Einnig hefði verið þyngdarmunur á flöskunum. Ákærði hafi verið beðinn um að opna stærri flöskurnar tvær, það er Tequilaflöskuna og djúsflöskuna, en hann hafi neitað því. Undir lokin, þegar ákærði vissi að lögreglan væri á leiðinni, hefði hann eitthvað reynt að opna flöskurnar því þá hafi hann séð að hann færi ekkert lengra. Vitnið, Þorsteinn Haraldsson yfirtollvörður, kvaðst hafa komið að málinu til aðstoðar er ákærði var kominn inn í leitaraðstöðu. Í framhaldi af því hafi ákærði verið færður í sérstakan leitarklefa þar við hliðina. Hafi þótt sérstök ástæða til að skoða betur tvær áfengisflöskur sem komið hefðu fram og ákærði hefði neitað að opna. Ákærði hefði ekki gefið neina skýringu á neitun sinni á meðan vitnið var viðstatt heldur aðeins neitað að opna þær. Hins vegar hafi honum verið tjáð, þegar hann kom á staðinn, að ákærði hefði áður gefið skýringu á því hvers vegna hann vildi ekki opna flöskurnar. Meðan á þessari athugun stóð hefði ákærði öðru hvoru verið að súpa af vatnsflösku sem hann hafi haldið á þegar vitnið kom á staðinn. Vitnið kvað ákærða hafa verið mjög órólegan, svitnað áberandi mikið, og gefið til kynna í orðum og látbragði að hann vildi hraða skoðuninni sem mest því hann vildi komast á hótel til að geta farið í sturtu. Hafi þetta eindregið virkað þannig á sig að ákærða hefði liðið mjög illa yfir þeim afskiptum sem höfð voru af honum umrætt sinn. Þorsteinn kvað sínum afskiptum hafa lokið þegar starfsmenn lögreglunnar í Reykjavík komu og höfðu afskipti af ákærða. Ákærða hefði, rétt áður en lögreglumenn komu á vettvang og búið var að gera honum grein fyrir að hann væri ekkert að fara, verið rétt ein flaskan og ítrekað við hann hvort hann vildi reyna að opna hana því ekki virtist hægt að opna neina þeirra. Ákærði hefði þá tekið við flöskunni, tekið utan um tappann og virst reyna að snúa hann til. Að því búnu hafi hann rétt hana aftur til baka og hrist hausinn. Vitnið kvaðst ekki kannast við að ákærða hefði verið boðið af tollvörðunum að drekka úr flösku. Ákærði hefði þegar haldið á flösku og ekki drukkið úr neinni annarri flösku eftir það. Aðspurður, hvort einhvern tímann hafi komið fyrir að tollverðir hefðu skorað á farþega að drekka úr flösku sem grunur léki á að hefði að geyma fíkniefni í vökvaformi, kvaðst vitnið ekki telja að slíkt hefði gerst eða kæmi til álita. Í þessu tilviki hafi verið kominn upp sterkur grunur um að innihald flasknanna væri ólöglegt og því hafi aldrei getað komið til greina að óska eftir því að ákærði drykki úr flöskunum. Vitnið, Ester Pálmadóttir yfirtollvörður, kvað Guðmund Þór hafa komið til sín og sagt ákærða vera með flösku sem hann vildi ekki opna. Vitnið kvaðst hafa farið inn í leitarklefann og rætt við ákærða og skoðað farangur hans ásamt hinum tollvörðunum. Vitnið kvaðst hafa séð ákærða halda á sódavatnsflösku þegar þetta var. Aðspurð um ástand ákærða sagði hún að hann hafi virst stressaður. Hann hafi svitnað mikið og ekki litið mjög vel út, en hann hafi þó virst alveg skýr í hugsun. Vitnið kvað ákærða hafa gefið þá skýringu á því hvers vegna hann vildi ekki opna umrædda flösku að Tequilaflaskan væri gjöf handa vinkonu hans sem hann ætlaði að hitta. Tollvörðunum hafi ekki tekist að opna flöskuna, og ekki heldur djúsflöskuna sem ákærði hefði sagt einhvers konar heilsudrykk. Hafi hann sagst ekki vita hvað væri í flöskunum. Aðspurð hvar flöskurnar hafi verið, þegar hún kom fyrst að, sagði hún að sig minnti að Tequilaflaskan hafi þá verið komin upp á borðið. Pakkningin utan af Perrierflöskunum hefði verið með en hún myndi ekki hvort þá hafi verið búið að taka þær úr pakkningunni. Vitnið sagði að þau hafi fljótlega komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri eingöngu eitthvað bogið við Tequilaflöskuna og djúsflöskuna heldur virtust Perrierflöskurnar líka eitthvað grunsamlegar. Kvaðst hún því hafi látið taka flöskuna af ákærða, sem hann hefði haldið á, því að sjálfsögðu vildu þau ekki að hann drykki úr henni ef innihaldið væri eitthvert eitur. Aðspurð sagði vitnið að hafi ákærði teygt sig í sódavatnsflösku á borðinu hafi það ekki gerst þegar hún var þar stödd því hann hafi haldið á flöskunni þegar hún kom fyrst að. Vitnið, Þórbjörn Sigurðsson rannsóknarlögreglumaður, sagði að ekki hefði fundist vísbending um hver A væri. Ákærði hefði gefið honum upp aðgangsorð inn á svæði sitt á spjallsíðunni og kvaðst vitnið hafa farið þar inn daglega meðan á rannsókninni stóð, en aldrei fundið þessa konu. Mjög margir væru á lista á síðunni. Spurður um hvernig staðið hefði verið að yfirheyrslum yfir ákærða sagði vitnið að allar spurningar við yfirheyrslur hefðu verið túlkaðar á litháísku og svörin af litháísku yfir á íslensku. Að yfirheyrslu lokinni hafi túlkurinn tekið skýrslurnar, þegar búið var að prenta þær út, og lesið þær yfir fyrir ákærða og þýtt yfir á litháísku. Vitnið kvað ekki hafa verið grennslast sérstaklega fyrir um útimarkaðinn þar sem ákærði kvaðst hafa keypt flöskurnar. Vitnið, Húnbogi Jóhannsson lögreglumaður, kvaðst hafa verið sendur ásamt lögreglumanni á Keflavíkurflugvöll og hitt ákærða í leitarklefa hjá tollgæslunni á Keflavíkurflugvelli. Líkamlegt ástand ákærða hafi virst eðlilegt og ákærði virst rólegur. Ekkert hafi bent til að hann væri eitthvað veikur eða slappur. Vitnið, Svanur Elísson rannsóknarlögreglumaður, kvað ekki hafa verið unnt að opna umræddar flöskur með höndunum. Hann kvaðst þá hafa gert gat til að skoða innihaldið. Ekkert óvenjulegt hefði verið við tappana annað en að þeir hafi verið pikkfastir. Vitnið kvaðst ekki hafa séð neitt óvenjulegt við vatnsflöskuna sem ákærði hefði drukkið úr. Hann kvaðst heldur ekki hafa orðið var við neinn mun á Perrierflöskunum fyrir utan þyngdarmuninn. Flöskurnar hafi svo verið sendar óopnaðar á rannsóknarstofuna. Vitnið, Kristinn Sigurðsson rannsóknarlögreglumaður, kvað ákærða hafa virst sallarólegur eftir handtökuna og engin veikindamerki á honum að sjá. Vitnið kvað rétt bókað eftir ákærða í lögregluskýrslunni 26. febrúar sl. þar sem hann segir „það er engin stelpa til“. Einnig hafi ákærða verið kynnt efni skýrslunnar áður en hann skrifaði undir. Niðurstaða. Fyrir liggur samkvæmt niðurstöðu Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði að hinar fimm óopnuðu flöskur sem fundust við leit í farangri ákærða reyndust allar hafa að geyma vökva sem ekki samsvaraði þeirri innihaldslýsingu sem á þeim var. Reyndist flaska, sem samkvæmt álímdum miða átti að innihalda drykkinn Olmeca Tequila Blanco, í raun hafa að geyma amfetamín í formi amfetamínbasa, flaska, sem átti að innihalda einhvers konar ávaxtadrykk með heitinu Weizengras Coctail, hafði í raun að geyma amfetamín í formi amfetamínbasa, og þrjár flöskur sem áttu að innihalda sódavatn af tegundinni Perrier, reyndust þess í stað hafa að geyma amfetamín í formi amfetamínbasa í einni þeirra en tvær höfðu að geyma brennisteinssýru. Með vísan til þeirra lagaákvæða sem tilgreind eru í ákæru, og þar sem ekkert liggur fyrir um að ákærði hafi haft leyfi til innflutnings á brennisteinssýru, liggur fyrir að öll þau efni sem fundust í umræddum flöskum hafa verið flutt inn með ólöglegum hætti, eins og nánar er tilgreint í ákæru. Ákærði, Romas Kosakovskis, hefur frá upphafi neitað sök. Hefur hann fyrir dómi borið því við að hann hafi ekki haft neina vitneskju um raunverulegt innihald umræddra flaskna. Hann hafi keypt þær á útimarkaði í heimabæ sínum, Kaunas, og talið sig þá vera að kaupa flösku af Tequila, flösku af ávaxtasafa og síðan hafi hann fengið sódavatnið í kaupbæti. Það er mat dómsins að framangreind skýring ákærða á tilvist flasknanna í farangri hans sé með ólíkindum, sérstaklega þegar litið er til þess að um sex flöskur var að ræða af þremur mismunandi tegundum. Hlyti það og að teljast ótrúleg tilviljun að umræddar flöskur skyldu þá einmitt innihalda efni sem notuð eru saman til framleiðslu á amfetamíni í neysluformi, auk þess sem ein þeirra virðist hafa innihaldið skaðlaust efni, líklega sódavatn. Ákærði hefur fyrir dómi haldið því fram að eftir að hann hafi verið stöðvaður af tollvörðunum hafi þeir stungið upp á að hann drykki úr einni flöskunni. Hafi verið búið að stilla flöskunum upp í röð á borði í leitarklefanum og eftir áskorun þeirra hafi hann tekið flöskuna, sem var næst honum í röðinni á borðinu, og drukkið úr henni. Þessi framburður ákærða stangast á við vitnisburð tollvarðanna, Guðmundar Þórs Brynjarssonar og Esterar Pálmadóttur, og einnig að hluta til við framburð vitnisins, Þorsteins Haraldssonar, sem áður hefur verið rakinn. Verður því að leggja hér til grundvallar framburð þeirra um að ákærði hafi, að eigin frumkvæði, gripið til sódavatnsflöskunnar strax eftir að afskipti tollvarðanna af honum hófust og hann hafði opnað tösku sína í tollhliði. Þegar litið er til þeirrar umsagnar vitnisins, Jakobs Kristinssonar, fyrir dómi, um að innihald hverrar flösku sem hann rannsakaði, hvort sem var af amfetamínbasa eða brennisteinssýru, hafi verið margfaldur banvænn skammtur, verður að teljast mjög ólíklegt að um einskæra tilviljun geti hafa verið að ræða þegar ákærði greip til þeirrar einu flösku í farangri hans sem ekki hafði að geyma banvæn efni. Er það mat dómsins að viðbrögð hans að þessu leyti bendi til vitneskju hans um innihald flasknanna og hafi jafnvel verið undirbúin með það í huga að villa um fyrir tollvörðum. Viðbrögð hans að öðru leyti eftir að afskipti tollvarða af honum hófust, og ótrúverðugar skýringar hans á því hvers vegna hann neitaði að verða við óskum þeirra, um að opna Tequilaflöskuna, benda og til hins sama. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið verður að telja þann framburð ákærða, að hann hafi ekki haft neina vitneskju um það hvað umræddar flöskur höfðu að geyma, mjög ótrúverðugan. Þegar allt framangreint er virt heildstætt, og jafnframt horft til misvísandi framburðar ákærða um ætlun hans að hitta hérlendis stúlkuna A, telur dómurinn að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi vitað eða alla vega mátt vita hvaða efni raunverulega voru í umræddum flöskum og að tilgangur hans með ferðinni hafi verið að flytja þau til landsins í ágóðaskyni. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem tilgreind er í ákæru og þar er réttilega færð til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsivert brot hérlendis. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði stóð í ágóðaskyni að innflutningi mikils magns fíkniefna sem við athugun á Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði reyndist vera af miklum styrkleika. Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ½ ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist hans frá 27. febrúar 2006 til dagsins í dag. Með vísan til þeirra lagaákvæða sem tilgreind eru í ákæru eru gerð upptæk þau efni sem þar eru tilgreind og lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði 1.059.953 krónur í sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 498.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Daða Kristjánssyni, fulltrúa lögreglustjórans í Reykjavík. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Romas Kosakovskis, sæti fangelsi í 2 ½ ár. Til frádráttar kemur gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 27. febrúar 2006 til dagsins í dag. Upptækir skulu gerðir til ríkissjóðs 2.040 ml af vökva, sem inniheldur amfetamínbasa, og 678 ml af brennisteinssýru, sem lagt var hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði 1.059.953 krónur í sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 498.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 171/2013
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að ekki væri grundvöllur til þess að taka kröfu M til greina um forsjá sonar hans og K til bráðabirgða samkvæmt 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þá var jafnframt staðfest niðurstaða héraðsdóms um að lögheimili drengsins skyldi vera hjá K frá uppkvaðningu úrskurðarins uns dómur gengi í forsjárdeildu aðila, umgengnisrétt M við drenginn og greiðslu meðlags.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði falin forsjá sonar aðila, A, til bráðabirgða. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að sér verði falin forsjá drengsins til bráðabirgða og að varnaraðila verði gert að greiða einfalt meðlag með drengnum þar til endanlegur dómur gengur um forsjá. Til vara krefst hann þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið „og dæmt að A skuli hafa lögheimili hjá sóknaraðila í [...] þar til endanlegur dómur gengur í málinu og varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila einfalt meðlag með barninu frá uppsögu dóms Hæstaréttar í kærumáli þessu“. Í öllum tilvikum er þess krafist að Hæstiréttur ákvarði inntak umgengni þess foreldris, sem ekki fær dæmda forsjá, og drengurinn skuli ekki eiga lögheimili hjá. Þá er þess jafnframt krafist að varnaraðila verði í öllum tilvikum gert að greiða sóknaraðila málskostnað að mati réttarins í héraði og fyrir Hæstarétti og „að ákvörðun um málskostnað bíði endanlegs dóms í forsjármáli“. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt ákvæðum gjafsóknarleyfis, sem innanríkisráðuneytið veitti varnaraðila 21. nóvember 2012, er gjafsóknin takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarleyfið tekur því ekki til kostnaðar af rekstri kærumáls þessa fyrir Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 299/2009
Líkamstjón Sjómaður Slysatrygging Örorka Miski Uppgjör
G varð fyrir slysi í mars 2004 við vinnu um borð í fiskiskipi og tók slysatrygging hjá T til tjónsins. G fékk greiddar bætur frá T í ágúst 2005 sem hann tók við án fyrirvara. G höfðaði mál 31. mars 2008 og krafði T um bætur meðal annars vegna aukins varanlegs miska og aukningar varanlegrar örorku. Ekki þóttu efni til að verða við aðalkröfu G fyrir Hæstarétti um ómerkingu héraðsdóms vegna vanhæfis meðdómsmanns. Líkamstjón G var metið þrívegis í tengslum við kröfu hans um greiðslu úr slysatryggingu hjá T, auk þess sem fyrir lá mat á læknisfræðilegri örorku hans vegna bóta úr almannatryggingum sökum vinnuslyssins. Ekki var talið að byggt yrði á örorkumati frá 5. desember 2007, sem G hafði aflað einhliða, þar sem umfang líkamstjónsins var metið meira en í öðrum mötum. Þá varð ekki ráðið af samanburði á álitsgerð örorkunefndar við örorkumat, sem uppgjörið í ágúst 2005 studdist við, að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu á þessu þriggja ára tímabili orðið á heilsufari G. Í ljósi dómaframkvæmdar Hæstaréttar þótti ekki unnt að líta svo á að varanlegur miski og varanleg örorka G samkvæmt álitsgerð örorkunefndar væru í skilningi 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verulega hærri en lagt hafði verið til grundvallar við greiðslu bóta. Var T því sýkn af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 19. mars 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 6. maí 2009 og var áfrýjað öðru sinni 3. júní sama ár. Áfrýjandi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 7.572.843 krónur, en að því frágengnu 1.650.000 krónur, með 4,5% ársvöxtum frá 4. mars 2004 til 7. janúar 2008 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins varð áfrýjandi fyrir slysi 4. mars 2004 við vinnu um borð í fiskiskipinu Flatey ÞH 383, sem Íshaf ehf. mun þá hafa gert út, en það félag hafði keypt hjá stefnda slysatryggingu, sem óumdeilt er að taki til tjóns af orsökum sem þessum. Í vottorði frá Heilbrigðisstofnun Þingeyinga 22. september 2004 kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi leitað þangað á slysdegi og er atvikum þar lýst á eftirfarandi hátt: „Skipverji á rækjutogaranum Flatey, sem hafði nýverið sett á sig öryggishjálm, er vír slengdist af miklu afli í höfuðið á honum, lenti á hjálminum, sem tók af honum mesta höggið, en högg hefur komið á hægri augabrún og á gleraugu, sem hann var með. ... Hann rotaðist ekki og kennir sér ekki annars meins en frá sárunum í andlitinu. Búið var um sárin um borð, en togarinn var á heimleið með fullfermi. Var kominn í land rúmum fjórum tímum eftir slysið. ... Sárin voru hreinsuð og deyfð og aðeins snyrt. Augabrúnasárið var saumað ... en sárinu á nefinu var lokað ... Við eftirlit þann 7. mars lýsti maðurinn tvísýni, einkum þegar hann horfði beint fram. Útlínur stundum bjagaðar og sjón óskýr með hægra auga. Lýst blæðingu undir conjunctiva hægra augans, glóðarauga. Sjónsvið á hægra auga er nokkuð skert. Samdægurs vísað til Margrétar Loftsdóttur, augnlæknis. Fram kemur í lýsingu hennar að Gylfi hafi ættgengan augnbotnasjúkdóm: Atrophia areata. ... Tvísýni e.t.v. vegna bólgu og þrota í kringum augað, en ekkert sem gert er að sinni. Bíðum og sjáum til, þetta ætti að lagast af sjálfu sér.“ Fyrir liggur að áfrýjandi leitaði síðan til annars augnlæknis, sem í vottorði 20. nóvember 2004 greindi frá því að áfrýjanda hafi strax eftir slysið fundist sjón minnka mikið á hægra auga, en koma þó í kjölfarið að einhverju leyti hægt til baka. Nokkrum mánuðum síðar hafi honum á hinn bóginn fundist sjónin ekki hafa batnað sem skyldi og minnkað á hægra auga. Í vottorðinu var greint frá niðurstöðum mælinga á sjón og augum áfrýjanda og komist að svofelldri niðurstöðu: „Það er hugsanlegt að við höggið hafi komið bjúgur í sjónhimnu eða lítil choroidea ruptura. Teknar eru augnbotnamyndir til staðfestingar og einnig sjónsvið sem sýnir stækkaðan blindan blett á báðum augum þó meira á hæ. auganu.“ Málsaðilarnir leituðu sameiginlega 11. mars 2005 eftir örorkumati Ingvars Sveinbjörnssonar hæstaréttarlögmanns og Leifs N. Dungal sérfræðings í heimilislækningum. Í mati þeirra 8. ágúst sama ár var meðal annars lýst efni fyrirliggjandi læknisvottorða og tekið fram að í niðurlagi vottorðs frá síðastnefndum augnlækni hafi ekki verið getið um horfur, en áfrýjandi hafi greint frá því að læknirinn hefði varað sig við að sjón gæti með tímanum jafnvel tapast á hægra auga. Því var lýst að áfrýjandi hafi kvartað undan nánar tilteknum óþægindum frá þessu auga, sem færu heldur versnandi, auk þess sem hann hafi sagst fá höfuðverki af og til. Í örorkumatinu var talið að þessir verkir gætu verið afleiðing þess þunga höggs, sem áfrýjandi fékk í höfuðið, og til þess mætti einnig að verulegu leyti rekja versnandi sjón hans. Ættgengur hrörnunarsjúkdómur í augnbotnum, sem áfrýjandi ætti við að etja, myndi smám saman hafa leitt til þess sama, en höfuðhöggið „flýtt mjög fyrir þessum sjúkdómsgangi.“ Á þessum grunni var varanlegur miski áfrýjanda talinn 10 stig og varanleg örorka 10%, en að auki var hann talinn hafa verið tímabundið óvinnufær vegna slyssins í 15 daga og eiga rétt til bóta fyrir þjáningar án rúmlegu í tvo mánuði. Aðilarnir gengu til uppgjörs 31. ágúst 2005, sem reist var á þessu örorkumati. Fékk áfrýjandi greiddar frá stefnda samtals 3.626.614 krónur í bætur þegar frá höfðu verið dregnar 750.000 krónur vegna áætlaðra greiðslna til hans úr almannatryggingum og lífeyrissjóði, en að auki greiddi stefndi nánar tiltekna fjárhæð í vexti og innheimtukostnað. Við þessu tók áfrýjandi án fyrirvara. Á vegum Tryggingastofnunar ríkisins var áfrýjanda 21. september 2005 metin 15% varanleg læknisfræðileg örorka sökum tvísýni og annarra sjóntruflana, sem hann taldist hafa hlotið af slysinu. Vegna þessa fékk hann greiddar úr almannatryggingum 29. sama mánaðar 548.567 krónur, en eftir gögnum málsins hefur hann hvorki notið frekari greiðslna þaðan né úr lífeyrissjóði af þessu tilefni. Í vottorði Guðmundar Viggóssonar augnlæknis 6. október 2006, sem gert var á grundvelli skoðunar hans á áfrýjanda 7. september sama ár, var staðfest að sjónskerðing á hægra auga væri honum til talsverðra óþæginda í daglegu lífi og störfum. Þar sagði jafnframt eftirfarandi: „Þá er ekki ósennilegt að til frekari versnunar á sjónskerpunni komi í náinni framtíð, þar sem hrörnunin er þegar komin ofan í lespunktinn á hægra auga. Gæti sjónskerpan á auganu því hæglega versnað niður undir lögblindumörk (10%) á næstu árum.“ Með bréfi 21. september 2007 leitaði áfrýjandi eftir mati Björns Daníelssonar héraðsdómslögmanns og Stefáns Dalberg sérfræðings í bæklunarskurðlækningum á varanlegum miska og varanlegri örorku, sem hann hafi hlotið af slysinu, auk þess sem sérstaklega var óskað eftir áliti á því hvort og þá hvernig heilsa hans hafi versnað frá því í ágúst 2005 og af hvaða ástæðum. Stefndi átti ekki hlut að öflun þessa nýja örorkumats, sem lokið var 5. desember 2007. Í því var meðal annars sagt frá einkennum, sem áfrýjandi hafi lýst og teldi af völdum slyssins, en þau færu að hans mati versnandi. Getið var einstakra atriða, sem vörðuðu sjón áfrýjanda á hægra auga, auk tvísýni og annarra sjóntruflana, en þetta væri „aðalvandamál hans“. Einnig var greint frá því að áfrýjandi segðist vera daglega með slæma höfuðverki, aðallega í hnakka, enni og hægra megin í höfðinu, ásamt skertri hreyfigetu og verkjum í hálsi, sem leiði út í herðar, hægri öxl og höfuð. Í niðurstöðum örorkumatsins var talið að miða yrði við að einkenni áfrýjanda frá hægra auga og höfuðverkir stafi af slysinu, en svo væri á hinn bóginn ekki um einkenni frá hálsi, enda hafi þeirra ekki verið getið í eldri læknisfræðilegum gögnum en frá árinu 2006. Þótt áfrýjandi hafi gengið með augnsjúkdóm gætti orðið einkenna í hægra auga hans, sem annaðhvort hefðu aldrei komið fram eða síðar á lífsleiðinni ef slysið hefði ekki borið að höndum. Einnig var vísað til fyrrnefnds vottorðs augnlæknis frá 6. október 2006 um hvernig sjón á auganu gæti versnað á næstu árum. Að þessu gættu var varanlegur miski áfrýjanda af slysinu talinn 20 stig, en varanleg örorka 30%. Að því er varðar spurningu um hvort heilsa áfrýjanda hafi versnað frá fyrra örorkumati var tekið fram að svo væri vegna frekari einkenna frá hægra auga ásamt líkindum fyrir að þau gætu enn versnað, en jafnframt gætti aukinna höfuðverkja hjá honum. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 31. mars 2008 og krafðist þess í héraðsdómsstefnu að stefnda yrði gert að greiða sér 6.895.701 krónu, en þá kröfu, sem sögð var studd í meginatriðum við síðastnefnt örorkumat, sundurliðaði hann þannig að 673.600 krónur væru vegna varanlegs miska, sem aukist hafi um 10 stig frá tjónsuppgjöri 31. ágúst 2005, 4.383.501 króna vegna aukningar varanlegrar örorku um 20%, 415.000 krónur vegna annars fjártjóns og sjúkrakostnaðar og 750.000 krónur vegna greiðslna úr almannatryggingum, sem ranglega hafi verið dregnar frá bótum í uppgjörinu. Áður en málið var höfðað hafði stefndi tilkynnt áfrýjanda 28. desember 2007 að hann hygðist ekki una við örorkumatið frá 5. sama mánaðar og myndi því bera það undir örorkunefnd samkvæmt heimild í 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Örorkunefnd, sem skipuð var Sveini Sveinssyni hæstaréttarlögmanni og læknunum Birni Zoëga og Brynjólfi Mogensen, lauk 14. ágúst 2008 álitsgerð um líkamstjón áfrýjanda af völdum slyssins. Í niðurstöðum hennar var meðal annars vísað til þess að augnlæknar, sem áfrýjandi hafi leitað til, teldu mestar líkur á að breytingar á sjón á hægra auga hans yrðu raktar til slyssins, en ekki einungis hrörnunar vegna ættgengs sjúkdóms. Nefndin teldi því að meginhluti versnandi sjónar áfrýjanda og truflana, sem hún hafi leitt til í daglegu lífi hans, væri afleiðing slyssins. Hann hafi einnig hlotið tognun á hálsi, en hún virtist þó vera frekar væg. Á þessum grunni var komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski áfrýjanda af slysinu væri 15 stig og varanleg örorka hans 15%, en um það síðastnefnda var meðal annars tekið fram að nefndin teldi hann áfram geta stundað þau störf, sem hann sinnti þá, en vegna slyssins hafi þó dregið úr kostum hans á að afla sér atvinnutekna í framtíðinni. Við aðalmeðferð málsins í héraði breytti áfrýjandi kröfugerð sinni á þann hátt að hann krafðist þess að stefnda yrði aðallega gert að greiða sér 7.572.843 krónur, en til vara 1.650.191 krónu. Aðalkröfuna studdi áfrýjandi sem fyrr við örorkumat Björns Daníelssonar og Stefáns Dalberg og sundurliðaði hana þannig að 673.600 krónur væru vegna hækkunar varanlegs miska úr 10 stigum í 20 og 7.447.810 krónur vegna varanlegrar örorku, sem hafi hækkað úr 10% í 30%, en til frádráttar kæmu 548.567 krónur, sem hann hafi fengið greiddar úr almannatryggingum. Varakrafan tók á hinn bóginn mið af niðurstöðum örorkunefndar og var sundurliðuð á þann hátt að 336.806 krónur væru vegna aukins varanlegs miska um 5 stig og 1.861.952 krónur vegna hækkunar varanlegrar örorku úr 10% í 15%, en áðurgreind fjárhæð var þar dregin frá vegna greiðslu úr almannatryggingum. Stefndi samþykkti að áfrýjandi fengi með aðalkröfunni komið að hækkun á dómkröfu í héraðsdómsstefnu og lýsti því jafnframt yfir að ekki væri ágreiningur um fjárhæð krafnanna. Varakröfur áfrýjanda fyrir Hæstarétti eru sundurliðaðar á sama hátt, en sú síðari er þó sem fyrr segir um greiðslu á 1.650.000 krónum úr hendi stefnda. II Áfrýjandi styður aðalkröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms einkum við þau rök að meðdómsmaðurinn Ríkharður Sigfússon bæklunarlæknir hafi verið vanhæfur til dómstarfa með því að í málinu reyni á sönnunargildi álitsgerðar um líkamstjón áfrýjanda frá örorkunefnd, sem samstarfsmenn meðdómsmannsins á Landspítala - háskólasjúkrahúsi, Björn Zoëga og Brynjólfur Mogensen, hafi átt sæti í. Björn hafi að auki gefið skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi, einn nefndarmanna í örorkunefnd, og verið á þeim tíma yfirmaður meðdómsmannsins sem „framkvæmdarstjóri“ sjúkrahússins, svo sem komist er að orði í greinargerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hreyfði engum athugasemdum við hæfi meðdómsmannsins þegar málið var rekið fyrir héraðsdómi, þótt honum hafi samkvæmt fyrirliggjandi gögnum verið tilkynnt 16. september 2008 um hverjir myndu gegna þeim störfum og hann hafi að auki skorað á stefnda í þinghaldi 8. sama mánaðar að leiða meðal annarra Björn Zoëga fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Án tillits til þess verður að gæta að því að líkamstjón áfrýjanda snýr að engu leyti að verkum lækna við Landspítala – háskólasjúkrahús. Fyrrnefndir tveir læknar gegndu störfum í örorkunefnd utan aðalstarfa sinna og átti hvorugur þar sæti vegna stöðu sinnar við sjúkrahúsið, heldur vegna sérþekkingar í læknisfræði. Eins er farið um starf Ríkharðs Sigfússonar sem meðdómsmanns. Auk þess verður ekki litið fram hjá því að samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi lagði fyrir Hæstarétt, gegndi Björn Zoëga stöðu framkvæmdastjóra lækninga við sjúkrahúsið þegar hann gaf skýrslu fyrir héraðsdómi 14. nóvember 2008, en var um leið staðgengill nafngreinds manns, sem þá var í starfi forstjóra. Áfrýjandi hefur hvorki rökstutt hvernig þessi störf Björns gætu varðað hagsmuni meðdómsmannsins né hverju niðurstaða þessa máls gæti skipt fyrir þann fyrrnefnda. Því hefur ekki verið hreyft að meðdómsmaðurinn hafi átt önnur tengsl við læknana tvo í örorkunefnd en að þeir starfi allir við sama fjölmenna vinnustaðinn. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til að verða við aðalkröfu áfrýjanda á þessum grunni, en fyrir henni hefur hann heldur ekki fært önnur viðhlítandi rök. III Eins og að framan greinir hefur líkamstjón áfrýjanda verið metið þrívegis í tengslum við kröfu hans um greiðslu úr slysatryggingu hjá stefnda, auk þess sem fyrir liggur mat á læknisfræðilegri örorku hans vegna bóta úr almannatryggingum sökum vinnuslyssins 4. mars 2004. Af gögnum um þessi möt er ljóst að í öllum tilvikum hefur verið lagt til grundvallar að höfuðhögg, sem áfrýjandi hlaut við slysið, hafi leitt til þess annars vegar að sjón hans á hægra auga hafi versnað hraðar en henni hefði ella hrakað vegna ættgengs hrörnunarsjúkdóms í augnbotnum og hins vegar að hann hafi átt við þráláta höfuðverki að etja. Í álitsgerð örorkunefndar, gagnstætt öðrum þessum gögnum, var að auki vísað til þess að áfrýjandi hafi tognað á hálsi, en þess var getið að tognunin „virðist vera frekar væg“ og verður því að ætla að hún hafi ekki haft sjálfstæð áhrif á niðurstöðu um varanlegar afleiðingar slyssins fyrir heilsu hans. Í örorkumatinu frá 8. ágúst 2005, sem stuðst var við í uppgjöri bóta til áfrýjanda 31. sama mánaðar, var varanlegur miski hans talinn 10 stig og varanleg örorka 10%. Í mati 21. september 2005, sem gert var vegna bóta til áfrýjanda úr almannatryggingum, var hliðstæða varanlegs miska hans talin 15 stig. Í álitsgerð örorkunefndar 14. ágúst 2008 var varanlegur miski áfrýjanda talinn 15 stig og varanleg örorka 15%. Að því er varðar umfang líkamstjóns áfrýjanda sker örorkumatið frá 5. desember 2007 sig úr, en þar var sem áður segir talið að varanlegur miski áfrýjanda væri 20 stig og varanleg örorka 30%. Af greinargerð um það örorkumat og skýrslum Björns Daníelssonar og Stefáns Dalberg við aðalmeðferð málsins í héraði verður ekki annað ráðið en að sá munur, sem varð á niðurstöðum þeirra og annarra, stafi að nær öllu leyti af því að þeir einir hafi metið varanlegar afleiðingar slyssins á grundvelli þess, sem fram kom í fyrrnefndu vottorði augnlæknis frá 6. október 2006 um að sjón á hægra auga áfrýjanda gæti „versnað niður undir lögblindumörk ... á næstu árum.“ Um líkurnar fyrir slíkri þróun á sjón áfrýjanda liggur ekkert annað fyrir en þetta vottorð, sem aflað var fyrir nær hálfu fjórða ári síðan. Að því virtu er ófært gegn andmælum stefnda að leggja slíkar hugsanlegar framtíðarhorfur um heilsufar áfrýjanda til grundvallar mati á varanlegum afleiðingum slyssins og verður af þeim sökum ekki byggt á niðurstöðum örorkumatsins frá 5. desember 2007 við úrlausn málsins. Af framansögðu leiðir að eftir stendur að taka afstöðu til þess hvort áfrýjandi geti krafið stefnda um frekari bætur úr slysatryggingu en greiddar voru samkvæmt uppgjöri 31. ágúst 2005 sökum þess að örorkunefnd hafi í álitsgerð 14. ágúst 2008 komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski hans væri 15 stig í stað 10 stiga, sem uppgjörið tók mið af, og varanleg örorka hans 15% í stað 10%. Af samanburði á þessari álitsgerð við örorkumatið, sem uppgjörið studdist við, verður ekki ráðið að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi á þessu þriggja ára tímabili orðið á heilsufari áfrýjanda. Í ljósi dómaframkvæmdar Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóma 22. maí 2003, 4. desember 2003 og 18. september 2008 í málum nr. 514/2002, 199/2003 og 614/2007, er ekki unnt að líta svo á að varanlegur miski og varanleg örorka áfrýjanda samkvæmt álitsgerð örorkunefndar sé í skilningi 11. gr. skaðabótalaga verulega hærri en lagt var til grundvallar við greiðslu bóta. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2008. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 14. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi og endurupptekið og flutt að nýju fyrr í dag, var höfðað fyrir dómþinginu af Gylfa Sigurðssyni, Sólvöllum 3, Húsavík, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 31. mars 2008. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þær, að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 7.572.843 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 4. mars 2004 til 7. janúar 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndu verði gert að greiða stefnanda 1.650.191 krónu krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda krafðist aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar, að skaðlausu úr hans hendi, en til vara lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Málavextir eru þeir, að stefnandi slasaðist hinn 4. mars 2004 við vinnu sína um borð í Flatey ÞH., sem er skip í eigu útgerðarinnar Íshafs hf., Ásgarðsvegi 2, Húsavík. Var skipið tryggt hjá stefndu. Stefnandi kveðst hafa verið að hífa út toghlera sem lá á dekkinu. Þung keðja, sem fest hafi verið við hlerann hafi slegist í höfuð stefnanda. Stefnandi kveðst hafa fengið mikið högg á hægra auga og síðan misst meðvitund. Er hann hafi fengið meðvitund aftur hafi hann ekkert séð með hægra auganu fyrstu 3 til 4 klukkutímana. Sjónin hafi komið til baka næstu 2 vikurnar, en þó mjög bjöguð. Í vottorði Ingimars S. Hjálmarssonar, læknis á Heilbrigðisstofnun Þingeyinga, dagsettu 22. september 2004, segir m.a. „Við eftirlit hinn 7. mars lýsti maðurinn tvísýni, einkum þegar hann horfði beint fram. Útlínur stundum bjagaðar og sjón óskýr með hægra auga. Lýsti blæðingu undir conjunctiva hægra augans, glóðarauga. Sjónsvið á hægra auga nokkuð skert.“ Stefnandi taldi sjón sína hafa versnað á hægra auga, en hann er með ættgengan augnbotnasjúkdóm. Leitaði stefnandi til augnlæknanna Margrétar Loftsdóttur og Maríu Soffíu Gottfreðsdóttur vegna þessa. Með samkomulagi stefnda og þáverandi lögmanns stefnanda var ákveðið að fela Leifi Dungal, lækni, og Ingvari Sveinbjörnssyni, hrl. að meta afleiðingar slyssins. Er mat þeirra dagsett 8. ágúst 2005. Samkvæmt matinu var varanlegur miski stefnanda metinn 10% og varanleg örorka 10%. Í samantekt matsgerðarinnar kemur m.a. fram, að stefnandi sé með ættgengan augnbotnasjúkdóm, sem að hans sögn hafi þó engin veruleg áhrif haft á sjón hans hin síðari ár. Hafi hann notað sama gleraugnastyrkleika í fimmtán ár. Síðan segir: „Í vinnuslysi 040304 var Gylfi við vinnu á dekki rækjutogarans Flateyjar ÞH-383 þegar þung keðja slóst í höfuð honum, en Gylfi var með öryggishjálm. Mikið högg kom ofan á hjálminn og sennilega á hægri augabrún sem og á nefsöðli. Gert var að sárum og þau saumuð. Í eftirliti þremur dögum síðar lýsti Gylfi tvísýni og bjöguðum útlínum. Honum var vísað til augnlæknis sem lýsti vægri blæðingu í sjónhimnu en taldi að tvísýni gæti verið vegna bólgu og þrota í kringum augað. Gylfi sá lítið sem ekkert með hægra auganu fyrstu tímana eftir slysið en sjónin lagaðist svo smám saman næstu vikurnar, þó talsvert bjöguð. Á næstu mánuðum á eftir fór sjónin svo aftur versnandi og hefur Gylfi verið í skoðun hjá augnlækni í Reykjavík, sem hefur sérhæft sig í augnbotnasjúkdómum. Sá augnlæknir telur hugsanlegt að höggið hafi valdið bjúgi í sjónhimnu eða lítilli rifu á choroidea. Í niðurlagi vottorðs er ekki getið um horfur en að sögn Gylfa hefur augnlæknirinn varað hann við að sjón geti jafnvel tapast á hægra auga þegar fram í sækir. Gylfi kvartar um að eftir slysið hafi hann átt við ýmis óþægindi frá hægra auga að stríða, þessi óþægindi hafi heldur farið versnandi. Hann eigi erfitt með lestur, einnig með vinnu sína um borð, finni fyrir birtuóþoli en jafnframt geti hann lítið séð til í myrkri með hægra auga. Loks kvartar Gylfi um höfuðverki af og til. Höfuðverkir geta verið afleiðing þess þunga höfuðhöggs sem Gylfi fékk og ljóst er að sú versnun á sjón sem Gylfi lýsir er að verulegu leyti tilkomin vegna afleiðinga vinnuslyssins 040304. Þannig megi ætla að ættgengur hrörnunarsjúkdómur í augnbotnum myndi hafa smám saman leitt til versnandi sjónar en að höggið hafi flýtt mjög fyrir þessum sjúkdómsgangi. Varanlegur miski er metinn vegna afleiðinga höfuðhöggs og versnunar á sjón og telst hæfilega metinn 10 stig. Tímabundið atvinnutjón er metið samkvæmt framlögðu læknisvottorði og telst hafa verið frá slysdegi og fram til 190304. Matsmenn telja að Gylfi hafi talist veikur í skilningi skaðabótalaga í tvo mánuði eftir þetta slys og miðast batahvörf við dagsetninguna 010504. Við mat á varanlegri örorku er litið til þeirra einkenna sem að framan er lýst. Stuttur tími er liðinn frá slysi og verða því ekki dregnar neinar ályktanir af tekjusögu um áhrif slyssins á starfsgetu til lengri tíma litið. Gylfi hefur afar takmarkaða menntun en mikla starfsreynslu sem sjómaður og með 65 tonna skipstjórnarréttindi. Matsmenn telja líklegt að afleiðingar slyssins muni hafa truflandi áhrif á vinnu hvort sem miðað er við störf í landi eða á sjó. Afleiðingar slyssins eru ekki þess eðlis að mati matsmanna að hann verði að hætta á sjó. Nokkrum vandkvæðum er bundið að meta áhrif á starfsgetu til lengri tíma litið þar sem afleiðingar slyssins tengjast sjón á öðru auga auk höfuðverkja. Undirliggjandi er og augnsjúkdómur sem líklegt er að hefði áhrif á starfsgetu á efri árum. Með hliðsjón af þessu og að öðru leyti með tilvísun til almennra sjónarmiða er varanleg örorka metin 10%.“ Hinn 31. ágúst 2005 tók þáverandi lögmaður stefnanda á móti bótagreiðslum fyrir hans hönd, án fyrirvara. Voru stefnanda greiddar 4.112.764 krónur úr ábyrgðartryggingu ms. Flateyjar ÞH 383. Stuttu síðar var stefnandi metinn hjá Tryggingastofnun ríkisins af Halldóri Baldurssyni, aðstoðartryggingayfirlækni. Mat hann tvísýni stefnanda til 10% miska og sjóntruflanir til 5% miska, eða samanlagður miski 15%. Stefnandi kveður að í ársbyrjun 2006 hafi afleiðingar slyssins farið versnandi. Kveðst hann hafa leitað sér lögmannsaðstoðar vegna þess. Hafi lögmaðurinn ráðlagt honum að leita til Marinós P. Hafstein, taugalæknis. Í vottorði læknisins, dagsettu 10. júlí 2006, segir, að höfuðáverkar stefnanda séu meiri en fram komi í þeim vottorðum sem aflað hafi verið fyrir matsgerð þeirra Leifs N. Dungal og Ingvars Sveinbjörnssonar frá 8. ágúst 2005. Í framhaldi af því leitaði stefnandi til Guðmundar Viggóssonar, augnlæknis. Í vottorði hans, dagsettu 6. október 2006, kemur fram að stefnandi hafi enn mikil einkenni, bæði almenn og staðbundin frá höfði og hálsi eftir slysið. Telur læknirinn að sjónskerðing á hægra auga stefnanda sé vegna slyssins, enda hafi sjónin versnað óeðlilega hratt á stuttum tíma úr 1,0 niður í 0,7-0,8 á nokkrum mánuðum. Rökin fyrir því, að það megi tengja slysinu telur hann vera eftirgreind: 1) að fljótlega eftir slysið hafi stefnandi upplifað bjögun á sjón hægra augans, sem bendi til skyndilegrar bjúgmyndunar, 2) að augnlæknir hafi séð smá-blæðingu við þann arm stjörnunnar sem legið hafi við lespunktinn, en það hvort tveggja bendi eindregið til skyndilegs viðbótar rofs á æðahimnu augans. Slíkar snöggar breytingar séu ekki hluti af náttúrulegum gangi sjúkdómsins. Telur læknirinn ekki ósennilegt að sjónskerpa augans eigi eftir að versna frekar í náinni framtíð, þar sem hrörnunin sé þegar komin ofan í lespunkt hægra auga. Gæti sjónskerpan á auganu því hæglega versnað niður undir lögblindumörk (10%) á næstu árum. Megi því segja að sjónskerðing nú sé vegna áhrifa umrædds slyss á meðfæddan sjúkdóm hans og hafi slysið umtalsvert flýtt fyrir náttúrulegum gangi sjúkdómsins, sem nemi fjölda ára. Stefnandi fékk þá Björn Daníelsson, lögfræðing, og Stefán Dalberg, lækni, til að endurmeta örorku stefnanda á afleiðingum slyssins. Er matsgerð þeirra dagsett 5. desember 2007. Er niðurstaða þeirra, að stefnandi hafi hlotið 20 stiga miska vegna slyssins og 30% varanlega örorku. Á grundvelli þessa mats krafði stefnandi stefndu, hinn 7. desember 2007, um bætur fyrir 10% miska og 20% varanlega örorku, í viðbót við það sem þegar hafði verið greitt. Stefnda svaraði þessu bréfi stefnanda með símbréfi, dagsettu 28. desember 2007, og tilkynnti lögmanni stefnanda, að því mati yrði ekki unað, en óskað yrði eftir áliti örorkunefndar. Er álit hennar dagsett hinn 14. ágúst 2008. Segir þar m.a. að stefnandi hafi í áðurgreindu slysi fengið högg á höfuðið við störf sín um borð í togara. Tvennum sögum fari af því hvort hann hafi rotast eður ei, en a.m.k. hafi hann fengið högg á hægra augað þannig að gleraugu hafi brotnað og hann fengið skurð. Að sögn stefnanda hafi hann ekkert séð með auganu til að byrja með, en ekkert sé minnst á það fyrr en í skoðun á skurðunum þremur dögum eftir slysið. Hann hafi verið saumaður samdægurs og skoðaður af lækni. Við skoðun á skurðinum hinn 7. mars 2004, þ.e.a.s. þremur dögum eftir slysið, hafi komið í ljós tvísýni og vandamál með sjón á hægra auga. Stefnandi hafi þá verið sendur strax til augnlæknis á Akureyri og skoðaður þar vel og nákvæmlega. Einhver grunur hafi þá vaknað um að hann hafi hlotið einhverja áverka á sjónhimnu, en ekki hafi komið fram blæðing inn á forhólf eða gler. Talið hafi verið að tvísýni hans og sjóntruflanir væru afleiðing af högginu, enda hafi hann verið með glóðarauga um augað. Stefnandi sé með ættgengan hrörnunarsjúkdóm í augum, en að hans sögn og samkvæmt gögnum sem fyrir örorkunefnd hafi legið hafi sá sjúkdómur ekki haft áhrif á sjón hans í mörg ár þar á undan. Stefnandi hafi einnig farið að kenna sér meiri óþæginda frá hálsi, sem hrjái hann enn í dag við störf. Stefnandi starfi sem sjómaður, en við öðruvísi vinnu en áður og treysti sér ekki til sömu vinnu og áður, eða a.m.k. ekki samskonar, enda hafi fyrirtækið sem hann hafi starfað hjá orðið gjaldþrota. Eftir það hafi hann unnið við dagróðra og vinni enn. Við skoðun hafi komið í ljós eymsli á hálsi, sem gætu samræmst afleiðingum af hálstognun. Hann hafi einnig verið mældur með breytingu á sjón hægra megin frá því fyrir slysið. Þá segir í álitinu, að þeir augnlæknar sem komið hafi að máli stefnanda telji langmestar líkur á því að sú breyting sem orðið hafi á sjóninni hægra megin sé afleiðing slyss þess sem hér um ræði, en ekki einungis hrörnunarbreytingar vegna ættgengs sjúkdóms. Telur því örorkunefnd að meiripartur af versnandi sjón og þeim truflunum sem stefnandi verði fyrir í daglegu lífi vegna þessa megi rekja til slyssins. Einnig segir í samantekt örorkunefndar að stefnandi hafi hlotið tognun á hálsi, sem hann sé enn að berjast við í dag, þó svo sú tognun virðist frekar væg. Stefnandi var óvinnufær frá 4. mars 2004 til 19. mars 2004. Örorkunefnd telur að eftir 4. júní 2004 hafi tjónþoli ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins hinn 4. mars 2004. Örorkunefnd telur að miska og varanlega örorku stefnanda vegna afleiðinga slyssins vera hæfilega metna 15%, fimmtán af hundarði. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að þegar örorka hans hafi verið metin hinn 8. ágúst 2005, vegna slyssins, hafi ekki verið fyrirséð, að slíkar breytingar yrðu á heilsu stefnanda, sem raunin hafi orðið, sbr. framlagða matsgerð, dagsetta 3. desember 2007. Byggir stefnandi á því, að í hugtakinu heilsa sé átt við bæði miska og varanlega örorku. Þessu til grundvallar bendir stefnandi á að 11. gr. skaðabótalaga nefni breytingar á heilsu, þannig, að miski eða varanleg örorka sé verulega hærri, en áður hafi verið talið. Byggir stefnandi á því, að svo sé einmitt í hans tilviki, eins og fram komi í sérfræðimati Björns Daníelssonar og Stefáns Dalberg. Miðað við niðurstöðu mats þeirra sé um að ræða verulega hærri stig miska og örorkuprósentu en áður hafi verið miðað við. Þar með sé fullnægt skilyrðum 11. gr. laga nr. 50/1993, fyrir endurupptöku málsins. Stefnandi reisir kröfur sínar á því, að lög nr. 50/1993 byggi á að mat á miska og varanlegri örorku gangi greiðlega fyrir sig og gert sé ráð fyrir því, að tjónþolar leiti til matslækna til mats m.a. á varanlegri örorku, sem fyrst eftir að áverkar þeirra komist í jafnvægi og ekki sé að vænta frekari bata. Tímabundinni örorku ljúki þegar ekki sé að vænta frekari bata, við svokallaðan stöðugleikapunkt. Á þeim tímapunkti ríði á, að niðurstaða fáist fljótlega um hver varanleg örorka sé, þar sem tjónþolar séu, frá þessum tímapunkti, án allra bóta og eigi oft erfitt uppdráttar, þar til endanleg niðurstaða fáist. Tryggingafélög greiði ekki tímabundnar örorkubætur lengur en eitt ár nema í sérstökum tilvikum. Tjónþolar verði og að treysta því, að möt matslækna séu traust og rétt grundvölluð. Er tjónþolar hafi fengið mat á örorku vegna slysa, sé ekki annað ráð til en byggja á viðkomandi mati, því mjög kostnaðarsamt og tímafrekt sé að biðja um viðbótarmat eða dómkvaðningu sérfróðra matsmanna enda þótt einhver vafi sé í huga viðkomandi tjónþola gagnvart fyrirliggjandi mati. Einnig verði það til þess, að tjónþoli verði án bóta í langan tíma. Við þessa stöðu tjónþola bætist síðan, að þeir séu oftar en ekki í erfiðri samningsstöðu við viðkomandi tryggingafélag. Allt þetta geri það að verkum að líta verði með sanngirni á mál, eins og þetta mál, þar sem í ljós hafi komið að miski og varanleg örorka sé verulega hærri en fram komi í því mati, sem fyrr hafi verið byggt á. Telur stefnandi mat þeirra Leifs og Ingvars vera hroðvirknislega unnið. Bendir stefnandi á því til stuðnings, að skömmu eftir að þeir hafi lokið mati sínu hafi hann verið metinn hjá Tryggingastofnun ríkisins til 5% hærri miska. Þá hafi Leifur Dungal starfað í fjölda ára fyrir hið stefnda félag sem verktaki og megi því draga hlutleysi hans í efa. Einnig byggir stefnandi á því, verði ekki fallist á fyrrgreindar málsástæður hans, að í því felist þrenging á þeim reglum, sem áður hafi gilt í þessum efnum á grundvelli meginreglna kröfuréttarins um rangar og brostnar forsendur og sanngirnisrök varðandi endurupptöku skaðabótamála vegna líkamstjóna. Þar með brjóti 11. gr. skaðabótalaga gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar, en Hæstiréttur hafi viðurkennt það í málum sínum að vinnugeta manna séu eignarréttindi, sem varin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi byggir og á því, að höfnun hins stefnda félags á greiðslu viðbótarbóta fari gegn bótaverndarákvæðum þeirra alþjóðlegu samninga, sem Ísland hafi undirgengist. Byggir stefnandi á því, að ákvæði 11. gr. skaðabótalaga, eins og það sé túlkað af hinu stefnda félagi, sé óeðlileg tálmun tjónþola til réttmætra bóta. Stefnandi hefur sundurliðaða endanlegar dómkröfu sína með eftirgreindum hætti: Byggir stefnandi endanlega dómkröfu sína á því að samkvæmt sérfræðimati sé miski metinn 10 stigum hærri og varanleg örorka 20 stigum hærri en samkvæmt upphaflegu mati, sem greitt hafi verið eftir. Stefnandi kveður kröfu sína um bætur fyrir miska vera grundvallaða á sérfræðimatinu og 4. gr. skaðabótalaga. Byggir stefnandi á 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga varðandi uppfærslu á höfuðstól miskabóta, eða 4.000.000 x 5.527/3282 = 6.736.136 krónur. Krafa um bætur fyrir varanlega örorku sé byggð á launum stefnanda þrjú ár fyrir slys hækkuðum samkvæmt lánskjaravísitölu og við þau bætt 6% lífeyrisiðgjaldi. Kröfu þessari til grundvallar vísar stefnandi til 5. gr. skaðabótalaga, sem og til 6. og 7. greinar sömu laga. Þá vísar stefnandi til þess að líta verði þannig á að nýr stöðugleikapunktur sé í málinu við niðurstöðu sérfræðimatsins, en þá fyrst verði séð hverjar afleiðingar slyssins hafi í raun verið. Bætur fyrir annað fjártjón og sjúkrakostnað, sé vegna lækniskostnaðar, sem stefnandi hafi haft af endurupptöku máls þessa og ferðakostnaðar hans til Reykjavíkur 4 sinnum til lækna. Matskostnaður sé 350.320 krónur. Læknisvottorð Guðmundar Viggóssonar sé 30.000 krónur og vottorð Marinós P. Hafstein 35.000 krónur. Ferðakostnaður og símkostnaður áætli stefnandi 60.000 krónur. Alls sé því krafa vegna fjártjóns og sjúkrakostnaðar 475.000 krónur. Krefst stefnandi þess, að litið verði til þessa kostnaðar hans við ákvörðun málskostnaðar. Stefnandi kveður kostnað áður frádreginn af Tryggingastofnun ríkisins hafa verið 750.000 krónur, en hafi átt að vera 548.567 krónur. Stefnandi byggir á því, að kostnaður þessi komi til frádráttar kröfum hans. Stefnandi hefur sundurliðaða endanlega varakröfu sína með eftirgreindum hætti: Varakröfu sína rökstyður stefnandi á sömu lund og aðalkröfu, en miðar við álit örorkunefndar, þar sem hækkun á miskastigi var talinn 5 stig og hækkun á varanlegri örorku 5 stig. Um lagarök vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993, almennra reglna fjármunaréttarins og 72. gr. stjórnarskrárinnar. IV Stefnda hefur viðurkennt bótaskyldu, enda hafi félagið gert upp tjónið á grundvelli upphaflegrar matsgerðar, dagsettri 31. ágúst 2005. Stefnda mótmælti niðurstöðu mats Björns Daníelssonar og Stefáns Dalberg. Í greinargerð áskildi stefnda sér rétt til að afla álits örorkunefndar, sem félagið og gerði undir rekstri málsins. Mótmælti stefnda því, að heimilt væri að endurupptaka uppgjör frá 31. ágúst 2005 með vísan til 11. gr. skaðabótalaga, þar sem skilyrðum hennar væri ekki fullnægt. Í þinghaldi hinn 8. september sl., er álit örorkunefndar lá fyrir, óskaði lögmaður stefndu eftir því að bókað yrði að hann teldi að í ljósi niðurstöðu álitsgerðar örorkunefndar væru ekki efni til að fallast á endurupptöku málsins. Mál þetta snúist um greiðslur úr slysatryggingu sjómanna. Eins og kröfugerð stefnanda sé háttað þýði það, að bætur skuli ákvarðast eftir reglum skaðabótalaga, sbr. grein 6.1 í skilmálunum. Það þýði að frádráttarreglur skaðabótalaga gildi um bótagreiðsluna og verði því að hafna sjónarmiðum stefnanda hvað það varði og mótmælti stefndi sjónarmiðum stefnanda hvað þetta varðaði. Þá mótmælti stefnda sjónarmiðum stefnanda um að 11. gr. skaðabótalaga brjóti gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar og sömuleiðis að afstaða stefndu brjóti gegn bótaverndarákvæðum alþjóðasamninga er Ísland kunni að hafa gengist undir, enda sé það órökstutt með öllu. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu eftir að stefnandi leiðrétti kröfur sínar í upphafi aðalmeðferðar, en hins vegar féllst stefnda á leiðréttingu vegna áætlaðs verðmætis greiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins, sem í upphaflega uppgjörinu hafi verið ákveðið 750.000 krónur, en hafi reynst lægra, eða 548.567 krónur. Stefnda mótmælir sérstaklega upphafstíma dráttarvaxta, enda hafi fullnægjandi gagna til ákvörðunar bótafjárhæðar ekki verið aflað fyrr en álit örorkunefndar lá fyrir. Stefnda mótmælir og málskostnaðarkröfu stefnanda, en stefnda telur að hér hafi mál verið höfðað að ófyrirsynju, án þess að gagnaöflun væri lokið og sjónarmið stefnanda um að málssókn hafi verið nauðsynleg til að rjúfa fyrningu séu stefndu óviðkomandi, þar sem stefnda hafi engin áhrif getað haft á það. V Eins og áður hefur komið fram varð stefnandi fyrir slysi við vinnu sína hinn 4. mars 2004. Er ekki ágreiningur um að stefndi beri ábyrgð á tjóni stefnanda vegna þessa. Í samræmi við það greiddi stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., sem ábyrgðartryggjandi, stefnanda bætur vegna tjóns hans. Voru bætur greiddar hinn 31. ágúst 2005 á grundvelli örorkumats Leifs Dungal, læknis, og Ingvars Sveinbjörnssonar hrl., dagsettu 8. ágúst 2005. Samkvæmt þeirri matsgerð var varanleg örorka stefnanda metin 10% og varanlegur miski 10%. Þá var svokallaður stöðugleikapunktur ákveðinn 4. maí 2004, og eftir þann tíma hefði stefnandi ekki getað vænst frekari bata. Samkvæmt framlagðri tjónskvittun var þar tekið á móti greiðslu bóta vegna slyssins, sem fullnaðar- og lokagreiðslu. Eftir þetta taldi stefnandi heilsu sinni hraka og afleiðingar slyssins hafa orðið meiri en lagt var til grundvallar við bótauppgjörið. Í málinu liggja fyrir nýjar matsgerðir og vottorð lækna. Fékk stefnandi, án aðkomu stefnda, Björn Daníelsson lögfræðing og Stefán Dalberg, lækni, til að endurmeta örorkuna. Töldu þeir, að heilsa stefnanda hefði versnað frá því að hann fór í skoðun til fyrri matsmanna, hinn 22. apríl 2005, og fram til þess dags er þeir skoðuðu stefnanda, sem var 26. október 2007. Byggðu þeir það mat sitt á því, að einkenni frá hægra auga hefðu versnað en líka á auknum höfuðverk stefnanda. Töldu þeir, að umfang einkenna frá hægra auga væri meira en það hefði verið þegar fyrri matsfundur fór fram. Þá töldu þeir aukin líkindi fyrir versnandi einkennum í hægra auga í samræmi við áðurgreint læknisvottorð Guðmundar Viggóssonar, dagsett 6. október 2006, en þar komi fram, að ekki sé ósennilegt að sjónskerpa versni frekar í náinni framtíð, þar sem hrörnunin sé þegar komin ofan í lespunktinn á hægra auga og sjónskerpan geti hæglega versnað niður undir lögblindumörk á næstu árum. Töldu þeir varanlega örorku stefnanda rétt metna 30% og varanlegan miska 20%. Samkvæmt álitsgerð örorkunefndar, sem dagsett er 14. águst 2008, var varanleg örorka stefnanda vegna slyssins metin 15% og varanlegur miski 15%. Kemur þar fram, að við skoðun hafi komið í ljós eymsli á hálsi, sem gætu samræmst afleiðingum eftir hálstognun, en sú tognun sé frekar væg. Stefnandi hafi einnig verið mældur með breytingu á sjón hægra megin frá því fyrir slysið. Telji augnlæknar, sem komið hafi að máli stefnanda, langmestar líkur á því að sú breyting sem orðið hafi á sjóninni hægra megin sé afleiðing slyssins, en ekki einungis hrörnunarbreytingar vegna ættgengs sjúkdóms. Taldi örorkunefndin, að eftir 4. júní 2004 hefði stefnandi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins. Kom fram við aðalmeðferð málsins, að fyrrgreind hálstognun hefði ekki haft áhrif á mat á örorku. Þegar litið er til læknisfræðilegra gagna, sem fyrir liggja í málinu, og skýrslna stefnanda og skýrslna lækna við aðalmeðferð málsins, er það álit hinna sérfróðu meðdómenda, að engin veruleg og ófyrirsjáanleg breyting hafi orðið á heilsufari stefnanda vegna afleiðinga slyssins frá því áðurnefnt bótauppgjör fór fram. Verður ekki ráðið af vottorðum augnlækna að veruleg breyting hafi orðið á sjónskerpu stefnanda frá því að matið, sem greitt var eftir, lá fyrir. Kemur það fram m.a. í vottorði augnlæknisins Margrétar Lofsdóttur, sem mældi sjón stefnanda á hægra auga tæplega 1,0 og 1,0 á vinstra auga, með gleraugum. Í vottorði Maríu Soffíu Gottfreðsdóttur augnlæknis, dagsettu 20. nóvember 2004, kemur fram, að við skoðun 17. ágúst 2004 sé sjón stefnanda með gleraugum 0,7 á hægra auga, en 1,0 á vinstra. Í vottorði Guðmundar Viggóssonar, augnlæknis, dagsettu 6. október 2006, mældist sjón stefnanda 0,7-0,8 á hægra auga. Sérfróðir meðdómendur telja, að bæði mat Leifs N. Dungal, læknis, og Ingvars Sveinbjörnssonar hrl., sem samkomulag varð um milli aðila að biðja um, sem og álit örorkunefndar, séu studd gildum rökum. Að vísu er 5% munur milli matanna á varanlegri örorku stefnanda sem og varanlegum miska, en að mati hinna dómkvöddu matsmanna sé það ekki vegna sjúkdómseinkenna, sem ekki hafi verið tekið tillit til í fyrra mati og við uppgjör aðila. Með vísan til þess sem fyrir liggur verður því ekki talið að ófyrirsjáanleg og veruleg breyting hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því upphaflegt örorkumat fór fram. Í 11. gr. skaðabótalaga er heimild til að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur. Skilyrði slíkrar endurupptöku er að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að forsendur séu brostnar fyrir tjónsuppgjöri því, sem fram fór 31. ágúst 2004, en stefnandi naut við það lögmannsaðstoðar. Eru skilyrði 11. gr. skaðabótalaga því ekki uppfyllt og því ekki fallist á að efni séu til að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorku stefnanda, enda var gengið til þess uppgjörs án nokkurs fyrirvara. Með því að komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að ekki hafi orðið veruleg breyting á heilsu stefnanda frá því að uppgjör vegna slyssins fór fram, verður ekki fallist á að uppgjörið hafi verið bersýnilega ósanngjarnt í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, að forsendur fyrir bótauppgjöri aðila séu brostnar þannig að efni séu til að víkja því til hliðar, eða að bótauppgjörið hafi verið brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá kemur ekki til skoðunar sú málsástæða stefnanda, að höfnun stefnda á greiðslu viðbótarbóta fari gegn bótaverndarákvæðum ótilgreindra alþjóðlegra samninga, sem Ísland hafi undirgengist, enda með öllu órökstutt af stefnanda. Ber því samkvæmt framansögðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt læknunum Friðberti Jónassyni og Ríkarði Sigfússyni. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf. er sýkn af kröfum stefnanda, Gylfa Sigurðssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 465/2012
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni H um dómkvaðningu matsmanns til að svara nánar tilteknum spurningum er vörðuðu atriði tengd dómsmáli sem K hf. hafði höfðað gegn H, um riftun á ráðstöfun K hf. um að fella niður persónulega ábyrgð H á greiðslu nánar tiltekinna lánssamninga og endurgreiðslu úr hans hendi á grundvelli riftunarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmann í samræmi við matsbeiðni. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði rekur varnaraðili mál sem hann hefur höfðað á hendur sóknaraðila þar sem krafist er riftunar á þeim ráðstöfunum varnaraðila 19. og 25. september 2008 að fella niður persónulega ábyrgð sóknaraðila á nánar tilgreindum lánasamningum aðila, svo og endurgreiðslu úr hendi hans á grundvelli riftunarinnar. Er þetta eitt af mörgum dómsmálum sem varnaraðili hefur höfðað gegn fyrrverandi starfsmönnum sínum. Lauk einu þeirra með dómi Hæstaréttar 10. maí 2012 í máli nr. 518/2011. Þótt atvik þess máls séu ekki að öllu leyti sambærileg og í því máli, sem rekið er milli aðila þessa máls, eru álitaefnin að stórum hluta þau sömu. Með fyrrgreindri matsbeiðni fór sóknaraðili fram á að dómkvaddur yrði óvilhallur og sérfróður maður til þess að leggja mat á þrjú atriði. Í fyrsta lagi verðmæti hlutabréfa sóknaraðila og HFH ehf. í varnaraðila 19. og 25. september 2008. Í öðru lagi verðmæti tilgreindra lánasamninga við framsal þeirra frá varnaraðila til Nýja Kaupþings banka hf., nú Arion banka hf., og í þriðja lagi verðmæti tiltekinna lánasamninga ef þeir hefðu verið framseldir frá varnaraðila til fyrrgreinds banka. Í beiðninni var gert ráð fyrir að matsmaðurinn aflaði sér nánar greindra gagna til að leggja mat á tvö síðastnefndu atriðin. Að því er varðar fyrsta atriðið, sem snýr að mati á verðmæti hlutabréfa í varnaraðila síðari hluta septembermánaðar 2008, er til þess að líta að áfrýjandi í fyrrgreindu hæstaréttarmáli nr. 518/2011 hélt því meðal annars fram til stuðnings sýknukröfu sinni að verðmæti hluta í varnaraðila, sem settir höfðu verið að veði til greiðslu á skuldbindingum hennar samkvæmt lánasamningunum er málið snerist um, hafi staðið undir þeim skuldbindingum þegar ábyrgð hennar á lánum, sem hún hafði fengið frá varnaraðila til kaupa á hlutum í honum, var felld niður 25. september 2008. Hæstiréttur tók þessa málsástæðu ekki til greina þar sem ljóst hafi verið að tveimur vikum síðar hafi hlutirnir verið orðnir verðlausir og þar með hefði ábyrgð áfrýjanda orðið virk. Þar sem sú ábyrgð hafi verið gefin eftir með riftanlegri ráðstöfun hafi varnaraðili orðið fyrir tjóni og með því að komast þannig hjá greiðslu hafi áfrýjandi auðgast að sama skapi. Með vísan til þessa hefur enga þýðingu við úrlausn á máli því, sem rekið er milli málsaðila, að afla mats um verðmæti hlutabréfa í varnaraðila á þeim tíma, sem að framan greinir, og er beiðni sóknaraðila, sem lýtur að því atriði, því synjað, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hannes Frímann Hrólfsson, greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 135/2010
Kærumál Gagn Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Ákæruvaldið kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þess um að skýrsla vegna rannsóknar á ökuhraða bifreiðar, þegar hún lenti í umferðaróhappi, yrði lögð fram í sakamáli. Talið var að ekki yrði séð að lög stæðu til þess að meina ákæruvaldinu að leggja fram skýrsluna sem gagn sem þýðingu kynni að hafa við efnisniðurstöðu málsins. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að skýrsla prófessors Magnúsar Þórs Jónssonar 25. október 2008 sem ber heitið „Rannsókn á ökuhraða bifreiðar IN-012 þegar hún lendir í umferðaróhappi á Hringbraut á móts við Furumel“ yrði lögð fram í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að heimila framlagningu skýrslunnar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Með ákæru 2. febrúar 2010 voru varnaraðila gefin að sök umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið, svo vanbúinni að hættulegt hafi verið, of hratt og hafi orðið árekstur milli bifreiðarinnar og annarrar bifreiðar með þeim afleiðingum að bifreið ákærða fór upp á gangstétt og rakst á steinsteyptan vegg og glugga húss. Er ætluð háttsemi ákærða heimfærð undir 1. mgr. 4. gr., a.-, c.- og d.-liði 2. mgr. 36. gr. og 1. mgr. 59. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987 og tilgreind ákvæði reglugerðar nr. 822/2004 um gerð og búnað ökutækja. Samkvæmt gögnum málsins gerði lögregla skýrslur um vettvang með ljósmyndum, eigin mælingum og uppdrætti. Að ósk lögreglu fóru auk þess fram svokallaðar bíltæknirannsóknir hjá einkahlutafélaginu Gnostica, og gerði Snorri S. Konráðsson framkvæmdastjóri félagsins skýrslur um þær. Þá leitaði lögregla aðstoðar Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors við verkfræðideild Háskóla Íslands til þess að reikna út ætlaðan hraða bifreiðar ákærða miðað við tilteknar forsendur. Framangreind gögn voru meðal þeirra sem send voru héraðsdómi með ákæru, samkvæmt 154. gr. laga nr. 88/2008. Með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómur því að síðastgreind skýrsla yrði lögð fram við meðferð málsins. II Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 er markmið rannsóknar lögreglu að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferð fyrir dómi. Í 1. mgr. 86. gr. laganna er gert ráð fyrir að lögregla geti leitað til sérfróðra manna án dómkvaðningar þegar þörf er á sérfræðilegri skoðun eða rannsókn til að upplýsa mál. Lögregla getur einnig eftir atvikum fengið menn dómkvadda til mats á ákveðnum atriðum, sbr. 1. mgr. 128. gr., eða í sumum tilvikum leitað beint til opinbers starfsmanns til mats samkvæmt 3. mgr. 127. gr. sömu laga. Þá segir í 1. mgr. 56. gr. að lögregla taki saman skýrslu um rannsókn sína í hverju máli um sig þar sem getið skal einstakra rannsóknaraðgerða og niðurstöðu þeirra. Eftir því sem við á skal þar meðal annars koma fram athugun lögreglu sjálfrar og niðurstaða skoðunar og rannsóknar sérfróðra manna. Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 134. gr. laganna leggja aðilar fram þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem þeir vilja að tekið verði tillit til við úrlausn máls. Ákærandi leggur fram þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem aflað hefur verið við rannsókn og sönnunargildi hafa að hans mati. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn. Að öllu þessu virtu verður ekki séð að lög standi til þess að meina sóknaraðila að leggja fram umrædda skýrslu Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors sem gagn sem þýðingu kunni að hafa við efnisniðurstöðu málsins. Ber því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 603/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 25. ágúst 2016,þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellurí máli hans, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 22. september 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi,en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Varnaraðili hefur með dómumHæstaréttar 7. júní 2016 í máli nr. 425/2016, 5. júlí 2016 í máli nr. 496/2016og 3. ágúst 2016 í máli nr. 551/2016 verið gert að sæta gæsluvarðhaldi óslitiðfrá 2. júní 2016 á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Meðákæru héraðssaksóknara 18. júlí 2016 voru varnaraðila í sextán liðum gefin aðsök ýmis brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, þar á meðal í tveimurliðum nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. laganna. Hefur aðalmeðferð málsinsverið ákveðin 13. september 2016. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 25. ágúst 2016Héraðssaksóknari hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframgæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en tilfimmtudagsins 22. september 2016, kl. 16.00. Í greinargerð héraðssaksóknara kemur fram að með ákæru héraðssaksóknaradagssettri 18. júlí sl. hafi ákærða, X, verið gefið að sök ítrekuð brot gegneiginkonu sinni A og stjúpdætrum sínum B og C og vísist til meðfylgjandi ákærumeð lýsingu á þeim brotum sem ákærða séu gefin að sök. Eins og fram komi í gögnum málsins hafi ákærða veriðmeð ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 7. mars sl., semstaðfest hafi verið með úrskurði héraðsdóms í máli nr. R-86/2016, gert að sætanálgunarbanni og brottvísun af heimili gagnvart A, B og C, þannig að lagt hafiverið bann við því að hann kæmi á eða í námunda við lögheimili sitt og þeirraað [...] í Reykjavík, á svæði sem hafi afmarkast við 50 metra radíus umhverfisheimilið, mælt frá miðju hússins. Jafnframt hafi verið lagt bann við því að Xveitti A, B og C eftirför, nálgaðist þær á almannafæri eða setti sig í samband viðþær með öðrum hætti. Úrskurður héraðsdóms hafi verið staðfestur með dómiHæstaréttar í máli nr. 198/2016.Ákærða hafi verið með ákvörðun lögreglustjóra, dags.4. apríl sl., gert að sæta áframhaldandi nálgunarbanni og brottvísun af heimilií kjölfar þess að þær mægður höfðu ítrekað tilkynnt um brot X gegnnálgunarbanninu og lagt fram kæru á hendur honum vegna brotanna. Ákvörðunlögreglustjóra hafi verið staðfest með úrskurði héraðsdóms í máli nr.R-120/2016 og hafi úrskurður héraðsdóms verið staðfestur með dómi Hæstaréttar ímáli nr. 258/2016. Með ákvörðun lögreglustjóra, dags. 2. maí, sl. hafi Xaftur verið gert að sæta áframhaldandi nálgunarbanni og brottvísun af heimili íkjölfar ítrekaðra brota hans gegn nálgunarbanninu. Hafi ákvörðunin veriðstaðfest með úrskurði héraðsdóms í máli nr. R-149/2016. Með ákvörðunlögreglustjóra, dags. 30. maí sl., hafi X enn aftur verið gert að sætanálgunarbanni og brottvísun af heimili gagnvart þeim B og C og hafi ákvörðuninverið birt fyrir honum kl. 22:45 að kvöldi 30. maí sl. Í framangreindumúrskurðum héraðsdóms og dómum Hæstaréttar séu efnisatriði málanna rakin meðnánari hætti og atriði sem fram hafi komið við skýrslutökur af aðilum og vitnummálsins og sé einnig vísað til þess til stuðnings kröfu þessari.Þann 1. júní sl. hafi B haft samband við lögreglu ímiklu uppnámi og kvaðst vera hrædd umlíf sitt. Hún hafi kvæðist vera nýkomin í vinnuna og að X hafi verið kominn meðenn eitt símanúmerið og hafi verið að brjóta nálgunarbannið með því að sendahenni líflátshótanir í smáskilaboðum. Hafi hún kvæði hann einnig hafa byrjað aðsenda henni hótanir um leið og honum hafi verið sleppt úr haldi lögreglu daginnáður, eftir að hann hafi verið handtekinn fyrir meint brot gegn nálgunarbanninu.Skömmu síðar hafi C hringt í lögreglu frá heimili sínu og sagt að X væri aðsenda henni hótanir frá nýju símanúmeri. Kærði hafi verið handtekinn vegnaþessa og þann 2. júní sl. hafi hann verið úrskurðaður í gæsluvarðhald ágrundvelli c. og d. liða 1. mgr. 95. gr laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálameð úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-173/2016. Hæstiréttur hafistaðfest úrskurð héraðsdóms að því leyti að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Hæstiréttur hafi nú staðfest síðast úrskurðhéraðsdóms Reykjavíkur um áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli c-liðar 1.mgr. 95. gr. sakamálalaga, með dómi í máli 551/2016.Líkt og fram hafi komið í ákæruskjali sé ákærða m.a.gefið að sök að hafa ítrekað brotið gegn nálgunarbanni m.a. með sendingusmáskilaboða sem innihaldi grófar hótanir og kynferðislega áreitni í garðstjúpdætra sinna. Að mati ákæruvalds séu yfirgnæfandi líkur fyrir því aðákærði muni halda áfram afbrotum gangi hann frjáls ferða sinna. Það sé þvítalið nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi meðan málum hans sé ólokið. Hannhafi sýnt einbeittan brotavilja og ekki látið af háttsemi sinni þráttfyrir ítrekuð afskipti lögreglu ogfyrirmæli þar um. Þá hafi lögreglan á höfuðborgarsvæðinu upplýst að ákærðihefur reynt að senda brotaþolum í málinu bréf en fangelsisyfirvöld hafa ekkisent þeim bréfin heldur framsent lögreglu þau til skoðunar. Jafnframt hafiákæruvaldið talið ljóst að ákærði muniekki fá skilorðsbundinn dóm vegna fjölda mála sem um ræðir og alvarleikaþeirra. Með vísan til alls framangreinds, framlagðra gagna ogc-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga.Niðurstaða Með vísan til greinargerðar Héraðssaksóknaraog ákæru á hendur X, dags. 18. júlí sl., sem þingfest hefur verið og að virtumrannsóknargögnum málsins liggur fyrir rökstuddur grunur um að ákærði hafi gerstsekur um háttsemi sem fangelsisrefsing liggur við. Í ákæru er honum gefið aðsök ítrekuð brot gegn eiginkonu sinni A og stjúpdætrum sínum B og C. Í ljósisakargifta, alvarleika brotanna og fjölda þeirra þykir alls ekki sýnt að þaubrot sem ákærði er sakaður um muni aðeins hafa í för með sér sektir eðaskilorðsbundna fangelsisrefsingu miðað við aðstæður. Samkvæmtþeim upplýsingum sem fyrir liggja í gögnum málsins hélt ákærði áfram brotum sínum með skilaboðum sem m.a.fólu í sér hótanir eftir að hann hóf að sæta gæsluvarðhaldi. Af hálfuHéraðssaksóknara var við meðferð málsins lög fram upplýsingaskýrsla, dags. 24.ágúst sl. þar sem fram kemur að lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu hafi boristþrjú bréf sem ákærði hafi reynt að senda eiginkonu sinni og stjúpdætrum.Fangelsis yfirvöld hafi ekki sent bréfin en framsent þau lögreglu til skoðunar.Með hliðsjón af gögnum málins verður ekki framhjá því litið að ákærði hafi virðist hafa sýnt af séreinbeittan brotavilja. Með hliðsjón af því og afstöðu ákærða sjálfs til þeirraalvarlegu sakarefna sem honum eru gefin að sök má ætla að ákærði muni haldaáfram brotum sínum gagnvart þeim mæðgum farihann frjáls ferða sinna. Það er mat dómsins að uppfyllt séu skilyrði til að ákærðisæti gæsluvarðhaldi á grundvelli c- liðar1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þangað til dómur fellur ímáli hans en þó ekki lengur en greinir í kröfu Héraðssaksóknara. Ekki þykir verjandi hafa fært fram haldbær rök fyrirþví að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en krafist er. Er því fallistá kröfu héraðssaksóknara eins og hún er fram sett og verður ákærða gert að sætagæsluvarðhaldi áfram eins og nánar greinir í úrskurðarorðiÚ R S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X, kt. [...],skal sæta áfram gæsluvarðhaldi þar tildómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 22. september2016, kl. 16.00.