Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 535/2016
Skattur Endurálagningarheimild Tvísköttunarsamningur Álag Mannréttindasáttmáli Evrópu
Í málinu krafðist S aðallega ógildingar á úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem opinber gjöld hans vegna gjaldáranna 2007, 2008 og 2009 voru endurákvörðuð, en til vara að 25% álag á endurákveðnum skattstofnum vegna þessara gjaldára samkvæmt úrskurðunum að fjárhæð 400.316.000 krónur yrði fellt niður. Í úrskurðunum var lagt til grundvallar að S, sem á umræddum tíma hefði verið heimilisfastur og skattskyldur í Bretlandi, hefði borið takmarkaða skattskyldu á Íslandi samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt vegna launa fyrir stjórnarstörf í K hf., en til þeirra teldist hagnaður af kauprétti hans að hlutabréfum í félaginu sem hann neytti á fyrrgreindum árum. Ekki var fallist á með S að úrskurðirnir hefðu brotið gegn banni við endurtekinni málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi vegna sama atviks samkvæmt 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Þá var með vísan til samþykkta K hf. og ráðningarsamninga félagsins við S litið svo á að S hefði verið falin nánar tilgreind verkefni sem formanni stjórnar félagsins og að endurgjald til S fyrir þau, meðal annars í formi kaupréttar að hlutabréfum í því, hefði verið stjórnarlaun í skilningi 2. töluliðar 3. gr. laga nr. 90/2003 og 16. gr. tvísköttunarsamnings Íslands og Bretlands frá 30. september 1991. Var því fallist á með Í að skattskylda hefði hvílt á S á Íslandi vegna hagnaðarins og var aðalkröfu hans því hafnað. Að þessu gættu og þegar litið var til þeirra annmarka sem höfðu verið á skattframtölum S þótti ekki efni til að fallast á varakröfu hans. Var Í sýknað af kröfum S.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson ogViðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júlí2016. Hann krefst þess aðallega aðúrskurðir ríkisskattstjóra 21. desember 2012 og yfirskattanefndar 18. júní 2014um endurákvörðun opinberra gjalda sinna á gjaldárunum 2007, 2008 og 2009 verðifelldir úr gildi, en til vara að 25% álag á endurákveðnum skattstofnum vegna þessaragjaldára samkvæmt úrskurðunum að fjárhæð 400.316.000 krónur verði fellt niður.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og nánar er rakið í hinum áfrýjaðadómi á mál þetta rætur að rekja til þess að áfrýjandi var 26. maí 2003 kjörinnformaður stjórnar Kaupþings Búnaðarbanka hf., sem síðar fékk heitið Kaupþingbanki hf. Áfrýjandi gerði samning við stjórn félagsins 20. nóvember sama ár,þar sem sagði meðal annars samkvæmt framlagðri þýðingu: „Samningur þessi ergerður með vísan til ákvæða í 2. málsgrein 19. greinar í samþykktum bankans þarsem bankastjórninni er veitt heimild til þess að semja við stjórnarformannbankans (starfandi stjórnarformann) um framkvæmd sérstakra verkefna fyrir höndbankans sem falla utan hefðbundinnar starfslýsingar stjórnarformanns. Ennfremur var samþykkt, í framhaldi af þeirri ákvörðun Kaupþings banka að tilnefnaSigurð Einarsson (einnig nefndur SE) sem starfandi stjórnarformann bankans, aðláta vinna verklýsingu á verkefnum hans. Breytingin gerir ekki ráð fyrir ...minni starfsskyldum SE fyrir hönd félagsins heldur hefur hún í för með sérbreytingu á starfsumhverfi eins og fram kemur hér að neðan. Bankinn stefnir aðþví að tryggja, með því að tilnefna SE í bankastjórnina, að í bankastjórninnisitji stjórnarmenn með víðtæka þekkingu á starfsemi bankans. Með samningiþessum tekur SE það að sér að vera starfandi stjórnarformaður KaupþingsBúnaðarbanka hf. Samningurinn felur í sér nánari starfslýsingu, ákvæði umvinnutíma, greiðslur, kauprétt á hlutabréfum, starfslok o.s.frv. ... Laun fyrirhefðbundin störf stjórnarformanns bankans eru ákveðin með ákvörðun á fundihluthafa bankans en þóknun fyrir sérstök verkefni fyrir hönd bankans, sem fallautan hefðbundinnar starfslýsingar stjórnarformanns er ákveðin í ákvæðumsamnings þessa.“ Í samningnum voru síðan ákvæði meðal annars um föstmánaðarlaun áfrýjanda fyrir störf á grundvelli samningsins, kaupauka ogkauprétt að hlutabréfum í félaginu, en það skuldbatt sig einnig til að veita honumlán fyrir kaupverði þeirra.Annar samningur var gerður um þetta efni30. desember 2003, sem kom í stað samningsins 20. nóvember sama ár, og voru þauákvæði, sem tekin voru upp orðrétt hér að framan, efnislega endurtekin þar. Meðþessum nýja samningi var viðauki, þar sem fram kom að félagið hefði ákveðið aðáfrýjandi hefði starfsstöð í London, og var mælt þar fyrir um að laun hans yrðuinnt af hendi í sterlingspundum ásamt sérstökum greiðslum vegna kostnaðar afdvöl hans ytra. Þriðji samningurinn um þetta efni var síðan gerður 18. desember2006 og voru fyrrgreind ákvæði tekin þar upp efnislega enn á ný.Í málinu liggja ekki fyrir samþykktirfélagsins eins og þær hljóðuðu við gerð samninganna tveggja á árinu 2003,heldur hafa verið lagðar fram samþykktir eins og þær voru með áorðnumbreytingum 20. mars 2006. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti voru þó ákvæðií 2. málsgrein 19. greinar samþykktanna, sem vísað var til í samningunum, ásama veg á öllu tímabilinu og voru þau svohljóðandi: „Stjórnin kýs sér formannúr sínum hópi og skiptir að öðru leyti með sér verkum eftir því sem þurfaþykir. Stjórn félagsins er heimilt að fela stjórnarformanni tiltekin verkefni íþágu félagsins.“Á aðalfundi félagsins 27. mars 2004 varmeðal annars samþykkt að veita áfrýjanda kauprétt að 812.000 hlutum í þvíárlega í fimm ár, en í samningum hans við stjórn félagins 30. desember 2003 og18. desember 2006 var einnig gert ráð fyrir því að kauprétturinn tæki til þessafjölda hluta. Svo sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi neytti áfrýjandi kaupréttarinsað fullu með kaupum á hlutabréfum 29. mars 2004, 3. maí 2006, 22. mars 2007 og6. ágúst 2008. Kaupverð hlutanna var í öllum tilvikum miðað við gengi þeirra29. mars 2004, en með því að markaðsverð þeirra hafði hækkað þegar kaupin vorugerð á árunum 2006, 2007 og 2008 hafði áfrýjandi hagnað af kaupunum sem því nameða 673.960.000 krónur á fyrstnefnda árinu, 599.256.000 krónur á öðru árinu og328.048.000 krónur á því þriðja.Með úrskurði ríkisskattstjóra 21. desember2012, sem staðfestur var með úrskurði yfirskattanefndar 18. júní 2014, en aðþeim snúa áðurgreindar dómkröfur áfrýjanda, var gjaldstofn til útreikningstekjuskatts hans og útsvars vegna gjaldáranna 2007, 2008 og 2009 hækkaður semsvaraði fyrrnefndum hagnaði vegna hagnýtingar kaupréttar á árunum 2006, 2007 og2008 eða um samtals 1.601.264.000 krónur. Samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr.90/2003 um tekjuskatt var jafnframt bætt við þennan gjaldstofn 25% álagi eðasamtals 400.316.000 krónum. Í úrskurðunum var lagt til grundvallar að áfrýjandi,sem á umræddum tíma var heimilisfastur og skattskyldur í Bretlandi, hafi boriðtakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 90/2003vegna launa fyrir stjórnarstörf í Kaupþingi banka hf., en til þeirra teldisthagnaður af kauprétti hans að hlutabréfum í félaginu. Var þannig hafnaðandmælum hans, sem reist voru á því að kaupréttur hans að hlutabréfum hafiverið þáttur í endurgjaldi fyrir launað starf í skilningi 15. gr. samnings 30.september 1991 milli Lýðveldisins Íslands og ríkisstjórnar Sameinaðakonungsríkisins Stóra-Bretlands og Norður-Írlands til að komast hjá tvísköttunog koma í veg fyrir undanskot frá skattlagningu á tekjur og söluhagnað af eignum,en á þeim grunni taldi áfrýjandi að hagnaður af kaupréttinum ætti að sætaskattlagningu í Bretlandi. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 16. desember 2014 til aðfá þessum úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar hnekkt.IIÁfrýjandi reisir aðalkröfu sína í málinu ífyrsta lagi á því að endurákvörðun opinberra gjalda sinna samkvæmt úrskurðumríkisskattstjóra og yfirskattanefndar hafi brotið gegn banni við endurtekinnimálsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi vegna sama atviks samkvæmt 4.gr. 7. viðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr.62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, enda hafi skattrannsóknarstjóriríkisins tilkynnt áfrýjanda 23. desember 2010 að lokið væri án frekari aðgerðarannsókn á skattskilum hans vegna tekjuáranna 2006, 2007 og 2008. Í málinuhefur áfrýjandi eingöngu lagt fram nefnda tilkynningu skattrannsóknarstjóra,þar sem í engu er getið að hverju rannsóknin, sem þar var vísað til, hafisnúið. Liggur þannig ekkert fyrir um að hún hafi varðað þau atriði, sem leiddutil endurákvörðunar opinberra gjalda áfrýjanda samkvæmt úrskurðumríkisskattstjóra og yfirskattanefndar. Þegar af þessum sökum verður að hafnamálsástæðu áfrýjanda, sem byggð er á þessum grunni.Hér að framan var greint frá ákvæðum 2.málsgreinar 19. greinar samþykkta fyrir Kaupþing banka hf., þar sem meðal annarsvar tekið fram að stjórn félagsins væri heimilt að fela formanni hennartiltekin verkefni í þágu þess. Í samningunum, sem áfrýjandi gerði við stjórnina20. nóvember og 30. desember 2003 og 18. desember 2006 var vísað sérstaklegatil þessa ákvæðis í samþykktunum sem heimildar stjórnarinnar til að gera þá.Verður á þessum grunni að líta svo á að með samningunum hafi áfrýjanda veriðfalin þargreind verkefni sem formanni stjórnar félagsins og hafi endurgjald tilhans fyrir þau, meðal annars í formi kaupréttar að hlutabréfum í því, þar meðverið stjórnarlaun í skilningi 2. töluliðar 3. gr. laga nr. 90/2003 og 16. gr.áðurnefnds tvísköttunarsamnings frá 30. september 1991. Hér getur á hinn bóginnekki átt við 5. málsliður 1. mgr. 70. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, semvísað er til í hinum áfrýjaða dómi, enda var það ákvæði lögfest með 4. gr. laganr. 13/2010, sem tóku gildi 12. mars 2010. Samkvæmt framansögðu var þannigréttilega á því byggt í úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar aðskattskylda hafi hvílt á áfrýjanda hér á landi vegna hagnaðar, sem hann naut áárunum 2006, 2007 og 2008 vegna kaupréttar að hlutabréfum í Kaupþingi banka hf.Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að hafna aðalkröfuáfrýjanda.Að því er varðar varakröfu áfrýjanda verðurað gæta að því að hann hefur ekki lagt fram gögn til stuðnings staðhæfingusinni, sem stefndi hefur andmælt, um að hann hafi staðið skil í Bretlandi á sköttumaf hagnaði, sem hann hafði af kauprétti að hlutabréfum í Kaupþingi banka hf.Með þessari athugasemd verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um varakröfuáfrýjanda staðfest með vísan til forsendna hans.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verðurstaðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sigurður Einarsson, greiðistefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. maí 2016. I. Mál þetta varhöfðað þann 16. desember 2014 og dómtekið 30. mars 2016. Stefnandi er SigurðurEinarssonar, til heimilis í Englandi, en stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru þær aðúrskurður ríkisskattstjóra, dags. 21. desember 2012, og úrskurðuryfirskattanefndar nr. 145/2014, dags. 18. júní 2014, þar sem endurákvörðuð vorugjöld stefnanda gjaldárin 2007, 2008 og 2009, verði felld úr gildi. Til varakrefst stefnandi þess að fyrrgreindir úrskurðir ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar verði felldir úr gildi að hluta og breytt þannig að 25% álagá endurákvarðaða skattstofna samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003, aðfjárhæð 400.316.000 krónur, falli niður. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda, auk málskostnaðar. II. Í máli þessu erdeilt um niðurstöðu úrskurðar yfirskattanefndar nr. 145/2014, frá 18. júní2014, sem staðfesti úrskurð ríkisskattstjóra, dags. 21. desember 2012, þessefnis að tekjur stefnanda vegna kaupa hans á hlutabréfum í Kaupþing banka hf. ágrundvelli kaupréttar á árunum 2006, 2007 og 2008, bæri að skattleggja áÍslandi en ekki í Bretlandi.. Var það niðurstaða yfirskattanefndar, aðstefnandi, sem væri búsettur í Bretlandi, bæri takmarkaða skattskyldu á Íslandivegna umræddra tekna samkvæmt 2. tölul. 3. gr. laga nr. 90/2003 og 16. gr.tvísköttunarsamnings á milli Íslands og Stóra-Bretlands og Norður-Írlands. Meðúrskurði nefndarinnar var staðfestur úrskurður ríkisskattstjóra um að færastefnanda til tekna sem laun 673.960.000 krónur tekjuárið 2006, 599.256.000krónur tekjuárið 2007 og 328.048.000 krónur tekjuárið 2008 vegna kaupa hans áhlutabréfum í Kaupþingi, með vísan til 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. og 9.gr. laga nr. 90/2003, auk 25% álags, sbr. 2. mgr. 108. gr. sömu laga. Namfjárhæð álagsins 168.490.000 krónum fyrsta árið, 149.814.000 krónum annað áriðog 82.012.000 krónum hið síðasta. Samkvæmt úrskurðiríkisskattstjóra er upphaf málsins að rekja til fyrirspurnar eftirlitsdeildarríkisskattstjóra frá 9. maí 2005 um samninga Kaupþings Búnaðarbanka hf. viðtilgreinda stjórnendur hans um hlutabréfakaup í bankanum. Með úrskurði umendurákvörðun, dags. 21. desember 2012, voru stefnda færðar til skattskyldratekna sem laun áðurgreindar fjárhæðir í skattframtölum hans árin 2007, 2008 og2009. Samkvæmtgögnum málsins hafði skattrannsóknarstjóri ríkisins einnig haft skattamálstefnanda til skoðunar vegna sömu tekjuára. Þeirri skoðun lauk með bréfiembættisins, dags. 23. desember 2010. Segir í bréfinu að embættið hafi annastrannsókn á skattskilum stefnanda vegna tekjuáranna 2006, 2007 og 2008 og Að sú rannsókn þykir, að svo komnu máli,ekki gefa tilefni til frekari aðgerða af hálfu skattrannsóknarstjóra ríkisins.Er meðferð málsins þar með lokið hjá embættinu. Er yður tilkynnt þar um meðvísan til 41. gr. reglugerðar nr. 373/2001, um framkvæmd skatteftirlits ogskattrannsókna. Aðdraganda að kaupréttistefnanda er að rekja til aðalfundar KaupþingsBúnaðarbanka hf. þann 27. mars 2004, en á þeim fundi var samþykkt að veitastefnanda valrétt á 812.000 hlutum í bankanum árlega í fimm ár og skyldinýtingarverð valréttarins samsvara markaðsvirði á þeim degi er rétturinn varfyrst veittur. Nánar tiltekið var áumræddum aðalfundi, m.a.samþykkt tillaga um laun stjórnarmanna, sbr. fréttatilkynning Kaupþings, dags.29. mars 2004. Segir í fréttatilkynningunni undir liðnum tillaga um laun stjórnarmanna fyrirnæsta starfsár að lagt sé til að mánaðarlaun stjórnarformanns verði 400.000krónur en mánaðarlaun annarra stjórnarmanna 200.000 krónur. Undir fyrirsögninniTillaga um valrétt á hlutabréfum tilstarfsmanna og stjórnenda bankans segir að í þeim tilgangi að viðhaldavexti og sterkri stöðu bankans og til þess að bankinn geti haldið ílykilstarfsmenn og laðað til sín nýja hafi bankinn gert starfsmönnum kleift aðkaupa hluti í bankanum. Þá segir einnig að í tengslum við valrétt starfandistjórnarformanns, Sigurðar Einarssonar og Hreiðars Más Sigurðssonar forstjórasamþykki fundurinn að hvorum um sig verði boðinn valréttur [...]. Stefnandinýtti valréttinn að fullu, fyrst 29. mars 2004 þegar hann keypti 812.000 hlutiá genginu 303 krónur, sem var markaðsverð hvers hlutar þann dag og þá jafnframtnýtingarverð valréttarins. Stefnandi keypti næst 1.624.000 hluti (2*812.000) ánýtingarverðinu 3. maí 2006, en markaðsverð hvers hlutar þann dag var 718krónur. Þann 22. mars 2007 keypti stefnandi 812.000 hluti á nýtingarverðinu, enmarkaðsverð hvers hlutar var 1.041 króna þann dag. Síðustu kaupin fóru fram 6.ágúst 2008, en þá keypti stefnandi 812.000 hluti á nýtingarverðinu enmarkaðsverð hvers hlutar þann dag var 707 krónur. Í samantekt lögmanna Mörkinniehf., dags. 17. september 2004, sem gerð var í tilefni af áliti nefndariðnaðar- og viðskiptaráðherra um stefnumótun íslensks viðskiptaumhverfis, segirm.a. á bls. 3, þar sem fjallað er almennt um stjórn hlutafélaga og sérstaklegaum stjórn KB banka að Stjórnarformannigeti verið falið frekara hlutverk í samþykktum félags og stjórn félags getieinnig falið formanni verkefni. Voru þau verkefni skilgreind þannig: Verkefni starfandi stjórnarformanns felast íþví að samræma störf dótturfélaga bankans, leita að möguleikum til að ná framaukinni hagræðingu með samruna við önnur félög eða finna tækifæri til kaupa áfyrirtækjum á innlendum eða erlendum vettvangi. Stjórnarformaður skal tryggjaað á dagskrá stjórnarfunda séu málefni sem eru mikilvæg starfsemi bankans ognauðsynleg svo stjórnin geti gegnt eftirlitshlutverki sínu. Stjórnarformaðurskal tryggja að öllum stjórnarmönnum sé tilkynnt með tilhlýðilegum hætti um þaumál sem tekin eru fyrir á stjórnarfundum. Þá er tekið fram að Verkefni stjórnarformanns [taki] samkvæmt þessu ekki til hins daglegarekstrar félagsins, enda er hann að lögum, samþykktum bankans, starfsreglum ogreglum um stjórnarhætti í höndum forstjóra ... bankans. Í grein sem stefnandi birti ávefmiðlinum mbl.is þann 27. september 2004, fjallar hann um hlutverk sitt semstjórnarformaður KB banka. Kemur þar m.a. fram að stefnandi, sem stjórnarmaðurbankans, starfi á grundvelli samþykkta félagsins, sem settar séu af hluthöfum.Hlutverk starfandi stjórnarformanns KB banka felist ekki síst í því að aflaupplýsinga, samræma starfsemina, sem fari fram í 10 löndum, og leita nýrratækifæra til að auka tekjur og bæta árangur. Þá segir að stjórnarformaðurinn sétengiliður dótturfélaga við móðurfélagið og sitji í stjórn þeirra fyrir höndstjórnar þess, auk þess sem það sé styrkur að stjórnarformaður, sem beri ábyrgðá framtíðarstefnu stjórnar, komi fram fyrir hönd félags við leit að nýjum tækifærum.Til þess hafi hann almennt umboð frá stjórninni sem framkvæmdastjóri hafi ekki.Verkefni starfandi stjórnarformanna hér á landi felist þó ekki í að skuldbindafélög, heldur móta stefnu og leita tækifæra. Gerðir voru þrírráðningarsamningar á milli Kaupþings og stefnanda, dags. 20. nóvember 2003, 30.desember 2003 og 18. desember 2006. Samningur 20. nóvember 2003 var leystur afhólmi með samningi, dags. 30. desember 2003 og mun sá samningur hafa gilt þartil gerður var nýr samningur um störfin, dags. 18. desember 2006. Í samningnum, dags. 20. nóvember2003, vegna starfa stefnanda sem „starfandi stjórnarformanns‟ segireftirfarandi í grein 1.1: „Samningur þessi er gerður með vísan til ákvæða í 2.málsgrein 19. gr. í samþykktum bankans þar sem bankastjórninni er veitt heimildtil þess að semja við stjórnarformann bankans (starfandi stjórnarformann) umframkvæmd sérstakra verkefna fyrir hönd bankans sem falla utan hefðbundinnarstarfslýsingar stjórnarformanns. Enn fremur var samþykkt, í framhaldi af þeirriákvörðun Kaupþings banka að tilnefna Sigurð Einarsson (einnig nefndur SE) semstarfandi stjórnarformann bankans, að láta vinna verklýsingu á verkefnum hans.Breytingin gerir ekki ráð fyrir minni starfsskyldum SE fyrir hönd félagsinsheldur hefur hún í för með sér breytingu á starfsumhverfi eins og fram kemurhér að neðan. Bankinn stefnir að því að tryggja, með því að tilnefna SE íbankastjórnina, að í bankastjórninni sitji stjórnarmenn með víðtæka þekkingu ástarfsemi bankans. Með samningi þessum tekur SE það að sér að vera starfandistjórnarformaður Kaupþings Búnaðarbanka hf. Samningurinn felur í sér nánaristarfslýsingu, ákvæði um vinnutíma, greiðslur, kauprétt á hlutabréfum,starfslok o.s.frv.‟ Í grein 1.2 segir: „Laun fyrirhefðbundin störf stjórnarformanns bankans eru ákveðin með ákvörðun á fundihluthafa bankans en þóknun fyrir sérstök verkefni fyrir hönd bankans, sem fallautan hefðbundinnar starfslýsingar stjórnarformanns er ákveðin í ákvæðumsamnings þessa.‟ Samkvæmt grein 2.1 í samningnum,sem mælir fyrir um skyldur samningsaðila, skyldi helsta verkefni starfandistjórnarformanns vera, auk hefðbundinna verkefna stjórnarformanns bankans, aðsamræma störf hinna ýmsu alþjóðlegu útibúa og dótturfyrirtækja störfum bankansog tryggja þannig að samstæðan ynni eins og ein heild, þ.e. samhæfa samstæðuna.Þá segir einnig í sömu grein að yfirleitt sé gert ráð fyrir því í þessusamhengi að starfandi stjórnarformaður gegni einnig hlutverki stjórnarformannssysturfélaga og dótturfélaga eftir því sem við eigi en að hann fái enga viðbótarþóknunfyrir þau störf. Starfandi stjórnarformanni sé falið að semja starfslýsingarfyrir helstu verkefnin og kynna stjórnarfundum gang þeirra. Hann hafi ennfremur fengið þau fyrirmæli að leita sérstaklega tækifæra til þess að þróastarfsemi bankans í viðskipta- og samkeppnisumhverfi sínu ásamt því að mótahugmyndir og leggja fram tillögur um þannig málefni fyrir bankastjórnina. Í 3. gr. samningsins var kveðiðá um föst mánaðarlaun stjórnarformannsins. Er tekið fram að mánaðarlaunin séuheildarlaun fyrir störf hans að áðurnefndum sérverkefnum fyrir hönd bankans.Auk þess var í sömu grein mælt fyrir um kaupauka og kauprétt stefnanda áhlutabréfum í bankanum. Í 4. gr. samningsins er mæltfyrir um lífeyri og önnur hlunnindi auk þess sem gert var ráð fyrir aðstjórnarformaðurinn ætti rétt á sex vikna sumarleyfi á ári. Samningurinn öðlaðist gildi 1.júlí 2003 og skyldi gilda svo lengi sem stefnandi væri starfandistjórnarformaður bankans, sbr. 5. gr. samningsins. Í grein 5.3 var kveðið á umað stjórn bankans gæti sagt samningnum upp og sérstakri þjónustu starfandistjórnarformanns án fyrirvara, ef hann gerðist brotlegur gagnvart einhverjumþætti samningsins, sýndi af sér vanhæfni eða misferli o.fl. Undir samninginnrituðu stefnandi og formaður þóknananefndar fyrir hönd stjórnar bankans. Eins og áður segir var gerðurnýr samningur við stefnanda vegna umræddra starfa hans sem starfandistjórnarformaður sem dagsettur er 18. desember 2006, og er hann í aðalatriðumefnislega samhljóða þeim ákvæðum sem rakin eru hér að ofan í samningnum frá 20.nóvember 2003. Á hluthafafundi Kaupþings þann12. mars 2003 var samþykktum félagsins breytt þannig að í 2. mgr. 19. gr.samþykktanna var stjórn bankans [heimilað]að fela stjórnarformanni tiltekin verkefni í þágu félagsins. Í samþykktum fyrir Kaupþingbanka hf., dags. 20. mars 2006, segir í 2. mgr. 19. gr. að stjórn félagsins séheimilt að fela stjórnarmanni tiltekin verkefni í þágu félagsins. III. . Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnanditelur að endurákvörðun ríkisskattstjóra, sem staðfest var með úrskurðiyfirskattanefndar, brjóti gegn banni við endurtekinni málsmeðferð til úrlausnarum refsiverða háttsemi vegna sama atviks samkvæmt 4. gr. 7. viðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 5. tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu. Telur stefnandi að rannsókn skattyfirvalda vegnatekjuáranna 2006, 2007 og 2008, hafi lokið með endanlegri stjórnvaldsákvörðunskattrannsóknarstjóra ríkisins þann 23. desember 2010 og að sú ákvörðun sébindandi fyrir ríkisskattstjóra. Stefnandi hafi haft réttmætar væntingar um aðniðurstaða skattrannsóknarstjóra væri endanleg. Ný rannsókn ríkisskattstjórahafi lotið að sömu atvikum, þ.e. skattskilum stefnanda vegna sömu tekjuára og skattrannsóknarstjórihafi lokið án athugasemda. Stefnandi kveður starf sitt íþágu Kaupþings hafa verið tvíþætt. Annars vegar hafi hann sinnt störfum semstjórnarformaður bankans og hins vegar hafi hann sinnt launuðum starfsskyldumsamkvæmt ráðningarsamningi við bankann. Telur stefnandi að vegna ákvæða ítvísköttunarsamningi Íslands og Bretlands sé það grundvallaratriði að greina ámilli launa stefnanda fyrir stjórnarstörf í Kaupþingi og launa hans í þágufélagsins sem hafi verið umfram skyldur hans sem stjórnarformanns og innt voruaf hendi í Bretlandi. Stefnandi vísar til 1. mgr. 79.gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 þar sem mælt sé fyrir um að það sé á valdsviðihluthafafundar að ákveða laun stjórnarmanna. Árlega, á hluthafafundum, hafiverið tekin ákvörðun um laun stjórnarmanna vegna stjórnarstarfa þeirra. Telurstefnandi að fundargerðir hluthafafundar Kaupþings hafi borið það skýrlega meðsér að aldrei hafi verið samþykkt að meðal launakjara stjórnarmanna væri rétturtil kaupa á hlutabréfum í bankanum. Sá réttur hafi aðeins náð til starfsmanna.Auk þess sem skýrt hafi verið kveðið á um í ráðningarsamningum stefnanda um þauverkefni, sem hann tók að sér, að þau væru umfram þá skyldu sem hann hefðigagnvart félaginu á grundvelli stjórnarsetu sinnar. Undir þetta hafi veriðtekið í úrskurði yfirskattanefndar, sbr. orð nefndarinnar: Þótt fallast megi á það með ... að ekki sé um að ræða hefðbundinverkefni stjórnarmanns í hlutafélagi. Ekki hafi því verið um að ræðafrekari launagreiðslur til stefnanda vegna stjórnarstarfa en þær greiðslur semhann fékk fyrir stjórnarsetuna. Í því felist, að kaupréttur að hlutabréfum hafiekki verið meðal starfskjara hans vegna stjórnarsetu í bankanum. Sú staðreyndað stjórnarformanni einum hafi verið boðinn kaupréttur sé til marks um það aðum hafi verið að ræða umbun fyrir annað en stjórnarsetu. Það hafi þanniglykilþýðingu í málinu að öðrum stjórnarmönnum hafi ekki verið boðinn kauprétturtil jafns við stefnanda. Stefnandi telur að skattskyldavegna hlutabréfanna hafi verið í Bretlandi samkvæmt tvísköttunarsamningi ámilli Íslands og Bretlands. Telur stefnandi, með vísan til athugasemda sem framkoma í samningsfyrirmynd OECD að tvísköttunarsamningum, að kaupréttur falliundir 15. gr. samningsins. Starf stefnanda samkvæmt ráðningarsamningi hans viðKaupþing hafi verið innt af hendi í Bretlandi og séu því tekjurnar skattskyldarí því ríki. Vegna hins tvíþætta starfssambands sem stefnandi hafði við Kaupþingsé ljóst að stefnanda hafi ekki borið að standa skil á skatti vegna kaupréttarhér á landi. Öll skattskylda vegna kaupréttarins hafi verið í Bretlandi, endakauprétturinn hluti af launakjörum stefnanda sem starfsmanns bankans en ekkisem stjórnarmanns. Starfstengd laun stefnanda hafi samkvæmt þessu eingönguverið skattskyld í Bretlandi, samkvæmt breskum lögum og 15. gr.tvísköttunarsamningsins, enda hafi stefnandi sinnt starfinu í Bretlandi. Telur stefnandi, með vísan til þess,að fella beri úrskurð ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar úr gildi. Þá telurstefnandi að uppfyllt séu skilyrði 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003, auk þesssem stefnandi hafi staðið skil á skattinum í Bretlandi vegnahlutabréfakaupanna. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggir sýknukröfu sína á því að kauprétturinn hafi verið veitturstefnanda á grundvelli stöðu hans og starfa sem stjórnarformanns Kaupþings hf.Tekjur sem stefnandi hafði af kaupréttinum hafi því fallið undir 16. gr.tvísköttunarsamnings milli Íslands og Stóra-Bretlands þar sem fjallað er umstjórnarlaun, en af því leiði að heimilt hafi verið að skattleggja tekjurnarhér á landi. Stefndi tekur fram að á meðal starfsskyldna stjórnarmanna í hlutafélögum sé aðannast um að skipulag félags og starfsemi þess sé jafnan í réttu og góðu horfi,m.a. með því að hafa eftirlit með daglegri stjórn félagsins, að taka ákvarðanirí málefnum þess og að koma fram út á við fyrir hönd félagsins, sbr. m.a. 68. og74. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög. Það sé óumdeild staðreyndmálsins að stefnandi hafi gegnt starfi stjórnarformanns Kaupþings hf. á þvítímabili sem í málinu greinir og hafi sinnt venjulegum verkefnum sem slíkur hjáfélaginu. Þau verkefni sem stefnanda voru falin með ráðningarsamningi á árinu2003 hafi falist í því að samræma starfsemi félagasamstæðu Kaupþings hf., semfram fór víðs vegar um heim, en bankinn hafði með höndum starfsemi í tíu löndumá árinu 2004. Var þannig m.a. gert ráð fyrir því að stefnandi gegndistjórnarstörfum í öðrum félögum undir yfirráðum Kaupþings hf. og væritengiliður slíkra dótturfélaga við móðurfélagið og stjórn þess. Að öðru leytihafi verkefni stefnanda verið fólgin í því að leita nýrra viðskiptatækifæra íhinni alþjóðlegu bankastarfsemi Kaupþings hf., sbr. m.a. áðurgreindar reglur umstjórnarhætti bankans. Stefndi telur að uppruni teknastefnanda af kauprétti hans sé hér á landi en ekki í Bretlandi, enda sé ljóstað þessi hlunnindi hafi verið veitt stefnanda af móðurfélaginu Kaupþingi hf.vegna starfa hans í þágu þess. Greiðslur fyrir störf stjórnarmanna og hlunnindi sem þeir fá vegnaþeirrar stöðu sinnar séu skattskyld hjá því ríki þar sem félagið hefurheimilisfesti og skipti þá ekki máli hvar störf stjórnarmanna fari fram. Stefnandi hafi því borið takmarkaða skattskyldu hér álandi samkvæmt 2. tölul. 3. gr. laga nr. 90/2003 vegna tekna af nýtingu kaupréttarins. Stefndi tekur fram að samkvæmt16. gr. í tvísköttunarsamningi milli Íslands og Bretlands, megi skattleggjastjórnarlaun og aðrar svipaðar greiðslur, sem aðili, heimilisfastur íaðildarríki, fær fyrir setu í stjórn í félagi sem heimilisfast er í hinuaðildarríkinu, í síðarnefnda ríkinu. Ákvæðið eigi sér fyrirmynd ísamningslíkani Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) og beri því að skýraákvæðið með hliðsjón af uppruna þess. Fram komi í athugasemdum við 16. gr. ísamningsfyrirmynd OECD, að þar sem stundum sé erfitt að slá því föstu hvarþjónusta stjórnarmanna í félagi sé innt af hendi sé gengið út frá því íákvæðinu að þjónustan sé innt af hendi í því ríki þar sem félagið séheimilisfast. Þá komi fram í athugasemdunum að undir ákvæðið falli endurgjaldfyrir stjórnarstörf óháð formi greiðslu. Í athugasemdunum sé þess loks getið aðeinungis endurgjald fyrir stjórnarstörf falli undir ákvæði 16. gr.samningsfyrirmyndarinnar. Inni stjórnarmaður af hendi önnur störf fyrir félagsem ekki tengist stjórnarstörfunum, t.d. sem almennur launamaður eða ráðgjafi,geti því komið til kasta annarra ákvæða samningsfyrirmyndarinnar um skiptinguskattlagningarréttar. Stefndi telur að þau verkefnistefnanda, sem skilgreind voru í ráðningarsamningum hans og Kaupþings hf., hafiverið nátengd stöðu stefnanda sem stjórnarformanns Kaupþings hf., enda hafi þauverið fólgin í samræmingu á starfsemi félagasamstæðunnar í heild ogupplýsingagjöf til annarra stjórnarmanna um málefni félagsins. Ekki verði annaðséð en að stefnandi hafi sjálfur litið svo á að hann sinnti störfum þessum, þarmeð talið þátttöku í stjórnarstörfum dótturfélaga og annarra félaga í eigu eðaundir yfirráðum Kaupþings hf., fyrir hönd stjórnar móðurfélagsins, sbr. m.a.blaðagrein sem stefnandi ritaði í Morgunblaðið þann 27. september 2004, þar semhann lýsti hlutverki sínu og verkefnum sem starfandi stjórnarformannsfélagsins. Tekjur stefnanda af nýtingu kaupréttar að hlutabréfum í Kaupþingihf., sem honum var veittur á aðalfundi félagsins á árinu 2004, teljist tilstjórnarlauna eða annarra svipaðra greiðslna í skilningi 16. gr. ítvísköttunarsamningi milli Íslands og Bretlands. Stefndi telur því aðskattlagningarréttur umræddra tekna stefnanda sé hér á landi. Stefndi mótmælir málsástæðumstefnanda um endurtekna málsmeðferð sem röngum. Í tekjuskattslögum sé ekki gert ráð fyriratbeina stjórnvalds til að ákveða fjárhæð skatta, heldur sé gjaldanda ætlað aðskila skýrslu sem byggja má skattfjárhæð á og standa síðan skil á greiðslu ísamræmi við það. Þessi frumkvæðisskylda gjaldenda hafi almennt ekki verið talin tilrefsingar. Vegna tilvísunar stefnanda tilmannréttindasáttmála Evrópu telur stefndi engan vafa leika á því að ákvæði 4.gr. 7. viðaukans tekur til þess réttar manna að vera ekki saksóttir eða refsaðtvívegis. Endurákvörðun opinberra gjalda samkvæmt fyrirmælum 96. gr.tekjuskattslaga, geti hins vegar hvorki talist til refsingar né saksóknar. Þáhafi engin lögreglurannsókn né saksókn á hendur stefnanda átt sér stað vegnaþeirra skattskila stefnanda sem ágreiningur aðila lítur að. Engum brotumstefnda sé til að dreifa gegn ákvæði4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 5. tölul. 1. mgr. 1.gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þá telur stefndi að skattrannsóknarstjóri geti ekki meðnokkrum hætti takmarkað heimildir ríkisskattstjóra, sem hliðstætt stjórnvald,til sjálfstæðrar skoðunar á réttmæti skattskila stefnanda vegna framangreindragjaldára. Hlutverk ríkisskattstjóra snúi að álagningu opinberra gjalda skv.lögum nr. 90/2003 og lögum um aðra skatta og gjöld sem honum er falin framkvæmdá auk þess sem embættið annast skatteftirlit sem tekur til hvers konar könnunará réttmæti skattskila skattaðila. Skattrannsóknarstjóri fari með rannsóknirskattsvika og annarra skattalagabrota og taki ákvörðun um refsimeðferð íkjölfar skattrannsóknar. Skattrannsóknarstjóri hafi engar heimildir til aðákvarða um álagningu skatta eða gjalda. Stefndimótmælir varakröfu stefnanda sem rangri og ósannaðri. Stefnandi hafi ekki lagt tilmálsins nein gögn sem styðja fullyrðingar hans um að hann hafi staðið skil ágreiðslu skatts vegna hlutabréfakaupanna í Bretlandi. Beri því þegar af þeirriástæðu að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. Þá telur stefndi að þegar litiðsé til þess að um hafi verið að ræða tekjur stefnanda af nýtingu kaupréttar fráKaupþingi hf., sem hann gerði ekki grein fyrir á skattframtölum sínum, standiengin rök til þess að falla frá beitingu álags í tilviki stefnanda, enda hafihann hvorki sýnt fram á að atvikum sé svo farið að 3. mgr. 108. gr.tekjuskattslaga eigi við né að tilefni sé til að falla frá álagsbeitingu aðöðru leyti. Beri því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um að 25% álag áendurákvarðaða skattstofna hans falli niður. IV.Stefnandi í máliþessu krefst ógildingar á úrskurði ríkisskattstjóra og úrskurðiyfirskattanefndar nr. 145/2014, en með úrskurði nefndarinnar var staðfest súniðurstaða ríkisskattstjóra, með vísan til 2. tölul. 3. gr. og 1. mgr. 1.tölul. A-liðar 7. gr. og 9. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, að færastefnanda til tekna sem stjórnarlaun 673.960.000 krónur tekjuárið 2006,599.256.000 krónur tekjuárið 2007 og 328.048.000 krónur tekjuárið 2008, vegnakaupa hans á hlutabréfum í Kaupþingi, auk 25% álags, sbr. 2. mgr. 108. gr. laganr. 90/2003. Með úrskurði sínum staðfesti yfirskattanefnd þá niðurstöðuríkisskattstjóra að hinn umdeildi kaupréttur, sem veittur var stefnanda áárunum 2004 til 2008, hafi verið veittur stefnanda á grundvelli stöðu hans ogstarfa sem stjórnarformanns Kaupþings hf. og að tekjur hans af kaupréttinumféllu því undir 16. gr. tvísköttunarsamnings á milli Íslands og Bretlands þarsem mælt er fyrir um stjórnarlaun. Af því leiddi að skattlagningarrétturinnvegna teknanna var talinn vera á Íslandi. Í máli þessu greinir aðila ekki á umað stefnandi hafi verið búsettur í Bretlandi á þeim tíma sem skiptir máli. Þáer tölulegur þáttur málsins einnig óumdeildur. Stefnandi telur að endurákvörðunríkisskattstjóra og úrskurður yfirskattanefndar brjóti gegn banni viðendurtekinni málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi vegna sama atvikssamkvæmt 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 5. tölul.1. mgr. 1. gr. laga nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu. Þá telur stefnandi að hlunnindi þau sem hann hlautvegna umræddra hlutabréfakaupa séu launatekjursem falli undir ákvæði 15. gr. í tvísköttunarsamningi á milli Íslands ogBretlands, og því sé skattlagningarréttur vegna kaupréttarins í Bretlandi enekki á Íslandi. Leggur stefnandi áherslu á að kauprétturinn hafi verið hluti aflaunakjörum hans sem starfsmanns Kaupþings banka en ekki sem stjórnarmanns. Stefndi vísar framangreindummálsástæðum og lagarökum stefnanda á bug. Víkur fyrst að þeirri málsástæðustefnanda að endurákvörðun ríkisskattstjóra, dags. 21. desember 2012, brjótigegn banni við endurtekinni málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi,þar sem máli stefnanda hafi verið lokið hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins meðbréfi, dags. 23. desember 2010. Ríkisskattstjóri hóf skoðun áskattskilum stefnanda á árinu 2005 sem lauk með úrskurði þann 21. desember 2012og síðar úrskurði yfirskattanefndar þann 18. júní 2014. Í lögum nr. 90/2003, umtekjuskatt, og í reglugerð nr. 373/2001, um framkvæmd skatteftirlits ogskattrannsókna, er m.a. mælt fyrir um mörk skatteftirlits og skattrannsókna.Samkvæmt 102. gr. laga nr. 90/2003 annast ríkisskattstjóri skatteftirlitsamkvæmt þeim lögum og samkvæmt lögum um aðra skatta og gjöld sem honum erfalin framkvæmd á. Kemur fram í greininni að skatteftirlit taki til hvers konarkönnunar á réttmæti skattskila fyrir og eftir álagningu opinberra gjalda ogsamtímaeftirlits með rekstraraðilum, svo og annarra aðgerða sem ætlað er aðtryggja að skattaðilar standi skil á lögboðnum skýrslum og upplýsingum umskattstofn eða skattskyldu manna og lögaðila. Samkvæmt 103. gr. sömu laga skalskattrannsóknarstjóri ríkisins hafa með höndum rannsóknir samkvæmt lögum umtekjuskatt og lögum um aðra skatta og gjöld sem á eru lögð af ríkisskattstjóraeða honum falin framkvæmd á. Ríkisskattstjóri ogskattrannsóknarstjóri ríkisins eru hliðsett stjórnvöld þar sem ríkisskattstjórifer með skatteftirlit sem eftir atvikum lýkur með endurákvörðun opinberragjalda, en skattrannsóknarstjóri með rannsókn skattsvika og annarraskattalagabrota og tekur síðan ákvörðun um refsimeðferð í kjölfar rannsóknar.Óumdeilt er að skattrannsóknarstjóri lauk rannsókn sinni á skattskilum stefnandaán þess að til refsingar kæmi. Hvorki rannsóknin sem slík né sú ákvörðunembættisins að ljúka henni án refsimeðferðar hefur áhrif á heimildirríkisskattstjóra til endurákvörðunar á opinberum gjöldum stefnanda. Verður ekkitalið að endurákvörðun ríkisskattstjóra á skattskilum stefnanda og þar meðtalin álagsbeiting ríkisskattstjóra sem staðfest var með úrskurðiyfirskattanefndar hafi farið í bága við ákvæði um bann við endurtekinnimálsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi vegna sama atviks samkvæmt 4.gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Er því hafnað þeirri málsástæðustefnanda að málsmeðferð skattyfirvalda í máli stefnanda hafi brotið í bága viðgreind ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Kemur þá til skoðunar síðarimálsástæða stefnanda þess efnis að fara beri með umræddar tekjur vegnakaupréttarins sem launatekjur en ekki stjórnarlaun eins og niðurstaða var íúrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar. Tekur stefnandi fram í þvísambandi að starf hans í þágu Kaupþings hafi verið tvíþætt. Annars vegar hafihann sinnt störfum sem stjórnarformaður bankans og hins vegar hafi hann sinntlaunuðum starfsskyldum samkvæmt ráðningarsamningi við bankann. Þá telurstefnandi að kaupréttur falli undir 15. gr. áðurgreinds tvísköttunarsamnings ámilli Íslands og Bretlands og því séu tekjurnar skattskyldar í síðarnefndaríkinu. Samkvæmt 5. málsl. 1. mgr. 70.gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög skal formaður félagsstjórnar ekki taka að sérönnur störf fyrir félagið en þau sem teljast eðlilegur hluti starfa hans semstjórnarformanns, að undanskildum einstökum verkefnum sem félagsstjórnin felurhonum að vinna fyrir sig. Stjórnarformaður er eins konar oddviti stjórnarinnarog segja má að hann hafi sérstöku hlutverki að gegna við eftirlit félagsstjórnarmeð starfsemi félagsins og framkvæmdastjórnar þess. Í þessu ljósi ber að skýraumrætt ákvæði þannig að þau einstöku verkefni sem félagsstjórnin felur honum aðvinna skuli fremur lúta að stefnumótun félagsins og hugsanlegum undirbúningi aðveigamiklum samningum eða breytingum á félagsstarfseminni, heldur en aðdaglegum rekstri. Þau störf sem stefnandi tók aðsér að inna af hendi samkvæmt ráðningarsamningum hans við Kaupþing ber að skýrameð hliðsjón af fyrrgreindu ákvæði laga um hlutafélög. Í samningi stefnanda viðKaupþing vegna starfa stefnanda sem „starfandi stjórnarformanns‟ er gert ráðfyrir að samið sé við stefnanda um sérstök verkefni sem falli utanstarfslýsingar stjórnarformanns og að með samningnum taki stefnandi að sér aðvera starfandi stjórnarformaður Kaupþings. Sé helsta verkefnið að samræma störfhinna ýmsu alþjóðlegu útibúa og dótturfyrirtækja störfum bankans, gegna starfistjórnarformanns systurfélaga og dótturfélaga, leita tækifæra til að þróastarfsemi bankans o.fl. Í ljósi þessa og með vísan til 5. málsl. 1. mgr. 70.gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög er það niðurstaða dómsins að umrædd verkefnisem stefnanda voru falin samkvæmt ráðningarsamningi hans við Kaupþing bankaskuli teljast til stjórnarstarfa stefnanda til viðbótar við þau almennu störfstjórnarformanns sem hann hafði áður tekið að sér. Af því leiðir að greiðslurtil stefnanda og þar með talin hlunnindi þau sem honum voru veitt með kaupréttiá hlutabréfum í bankanum teljast sem hluti af greiðslum til stefnanda fyrirstjórnarsetu hans í bankanum. Samkvæmt 16. gr. ítvísköttunarsamningi á milli Íslands og Bretlands má skattleggja stjórnarlaunog aðrar svipaðar greiðslur, sem aðili, heimilisfastur í aðildarríki, fær fyrirsetu í stjórn í félagi sem heimilisfast er í hinu aðildarríkinu, í síðarnefndaríkinu. Þetta þýðir að stjórnarlaun og svipað endurgjald má skattleggja í þvíríki þar sem félag sem greiðir launin er heimilisfast. Samkvæmt þessu áheimaland félags skattlagningarréttinn og skiptir ekki máli í því sambandihvort hluti vinnunnar hafi verið inntur af hendi í heimalandi stjórnarmannsins. Hér að framan hefur verið komistað þeirri niðurstöðu að kaupréttur stefnanda hafi verið hluti af kjörum hanssem stjórnarmanns í Kaupþingi banka. Með vísan til 16. gr. tvísköttunarsamningsá milli Íslands og Stóra-Bretlands og Norður-Írlands og 3. gr. laga nr. 90/2003er það því niðurstaða dómsins að tekjur stefnanda vegna kaupréttar hans áhlutabréfum í Kaupþingi hf. séu skattskyldar á Íslandi. Stefnandi krefst þess til varaað 25% álag sem bætt var við hækkun skattstofna stefnanda falli niður. Dómurinntelur að þegar litið er til þeirra annmarka sem voru á skattframtölum stefnandaþyki ekki hafa verið efni til að falla frá beitingu álags í tilviki stefnanda.Þá þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að aðstæður hafi verið með þeim hættisem greinir í 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 þannig að fella beri álagniður. Er kröfu stefnanda um niðurfellingu álags því hafnað. Samkvæmt framansögðu er stefndi,íslenska ríkið sýknað af öllum kröfum stefnanda, Sigurðar Einarssonar. Samkvæmt úrslitum málsins og meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, berstefnanda að greiða stefnda 600.000 krónur í málskostnað. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi, íslenskaríkið, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Sigurðar Einarssonar. Stefnanda ber að greiða stefnda600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 45/2021
Kærumál Dánarbú Eignarréttur Kröfuréttindi Sértökuréttur Frávísun frá héraðsdómi felld úr gildi
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Hæstiréttur vísaði til þess að samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 tæki dánarbú við öllum fjárhagslegum réttindum látins manns sem hann átti við andlát eða naut þá, nema annað leiddi af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna. Taldi rétturinn að við andlát Þ hefði varnaraðili tekið við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti þá eða naut, að teknu tilliti til þeirra undantekninga sem nefndar væru í 1. mgr. 2. gr. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að ágreiningur aðila lyti að því hvor þeirra ætti tilkall til tiltekinna krafna. Úr slíkum ágreiningi bæri að leysa fyrir dómi í ágreiningsmáli á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991 enda þótt kröfuréttindin kynnu að vera umdeild. Ljóst væri að úrlausn þess ágreinings væri ekki til þess fallin að hafa bindandi réttaráhrif gagnvart öðrum en aðilum þessa máls um hver eða hverjir teldust réttir eigendur þeirra krafna og því síður um efnislegt inntak þeirra. Hinn kærði úrskurður var því felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. október 2021 en kærumálsgögn bárust réttinum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 11. október 2021 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.3. Varnaraðili kærði úrskurð Landsréttar fyrir sitt leyti 25. október 2021. Hann krefst þess einnig að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Helstu málsatvik4. Með bréfi 10. janúar 2007 veitti umhverfisráðuneytið heimild til handa Kópavogsbæ á grundvelli þágildandi 1. mgr. 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 að taka eignarnámi hluta jarðarinnar Vatnsenda. Hinn 30. sama mánaðar var undirrituð sáttargerð vegna eignarnámsins milli Kópavogsbæjar og Þorsteins Hjaltesteds, þáverandi ábúanda jarðarinnar. Með henni var komist að samkomulagi um bæði afmörkun hins eignarnumda lands og skipulagningu þess en einnig um greiðslur vegna eignarnámsins. Fólust þær meðal annars í tilgreindum peningagreiðslum og ýmsum öðrum greiðslum sem tengdust skipulagsvinnu Kópavogsbæjar á landi og lóðum að Vatnsenda. Þannig sagði til að mynda í grein 2.2.3 í sáttargerðinni: „Landeigandi fær 11% af öllum byggingarétti fyrir íbúðarhús og atvinnuhúsnæði, úr hverjum skipulagsáfanga fyrir sig, sem úthlutað verður úr hinu eignarnumda landi. Miðað skal við sama hlutfall tegundar húsnæðis og hver skipulagsáfangi gerir ráð fyrir. Landeigandi greiðir ekki gatnagerðar, yfirtökugjöld eða önnur tengd gjöld til Kópavogsbæjar vegna þessara lóða eða framkvæmda Kópavogsbæjar vegna þeirra. Áður en til almennrar úthlutunar kemur skal dregið um hvaða lóðir koma í hlut landeiganda. Landeiganda verður heimilt framsal þessara lóða án sérstaks samþykkis Kópavogsbæjar eða getur óskað eftir því að lóðunum verði úthlutað beint á þriðja aðila telji hann það henta frekar.“5. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði á ágreiningur máls þessa rætur að rekja til erfðaskrár þáverandi eiganda jarðarinnar Vatnsenda, Magnúsar Einarssonar Hjaltesteds, frá árinu 1938. Við andlát Magnúsar 1940 tók Sigurður Kristján Lárusson Hjaltested arf samkvæmt erfðaskránni en hann var sonarsonur bróður Magnúsar. Við andlát Sigurðar Kristjáns árið 1966 reis ágreiningur um réttindi yfir jörðinni sem lyktaði með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 422, þess efnis að Magnús Sigurðsson Hjaltested, elstur sona Sigurðar Kristjáns, hefði umráð og afnot jarðarinnar á grundvelli framangreindrar erfðaskrár. Við andlát Magnúsar tók Þorsteinn Hjaltested við réttindum Sigurðar yfir jörðinni samkvæmt sömu erfðaskrá. Þorsteinn lést 12. desember 2018 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 23. október 2019. Með bréfi 10. febrúar 2020 tilkynnti skiptastjóri búsins héraðsdómi að ákveðið hefði verið að fara með það samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. 6. Sóknaraðili lýsti kröfu í dánarbú Þorsteins 1. nóvember 2019 um að skiptastjóri afhenti honum þá þegar „sem erfingja samkvæmt fyrirmælum 3. gr. erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938 og 29. október 1940, jörðina Vatnsenda í Kópavogi ... með öllu því sem henni fylgir og fylgja ber til ábúðar og hagnýtingar, umráða og afnota samkvæmt þeim réttindum sem honum eru áskilin sem erfingja samkvæmt erfðaskránni.“ Í kröfulýsingunni var vísað til þess að um kröfu sértökumanns utan skuldaraðar væri að ræða þar sem umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda væri ekki arfur eftir Þorstein Hjaltested heldur Magnús Einarsson Hjaltested sem lést 31. október 1940 og að sóknaraðili byggði rétt sinn á fyrrgreindri erfðaskrá sem elsti sonur síðasta erfingja samkvæmt henni. Vísað var til þess að sóknaraðili væri fjórði erfingi jarðarinnar Vatnsenda en áður hefðu eignarráðin verið hjá Þorsteini föður hans, þar áður Magnúsi afa hans og enn áður hjá Sigurði langafa hans. 7. Skiptastjóri samþykkti kröfu sóknaraðila um afhendingu jarðarinnar sem sértökukröfu samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991. Á hinn bóginn var því hafnað að réttur til eignarnámsbóta í fyrrgreindri sáttargerð félli þar undir. Niðurstaða skiptastjóra var að kröfur um eignarnámsbætur tilheyrðu dánarbúinu. Með bréfi 25. febrúar 2020 mótmælti sóknaraðili þessari afstöðu skiptastjóra. Á skiptafundi 23. mars 2020 var fjallað um ágreining aðila en ekki tókst að jafna hann. Skiptastjóri beindi ágreiningnum til héraðsdóms 26. mars 2020 með vísan til 171. gr. laga nr. 21/1991. Í bréfi skiptastjóra kom fram að ágreiningurinn lyti að því „hvort kröfur um eignarnámsbætur vegna eignarnáma á landi úr jörðinni Vatnsenda, sem þegar hafa farið fram og þar sem Þorsteinn Hjaltested var eignarnámsþoli, tilheyrði jörðinni í þeim skilningi að kröfurétturinn erfist til Magnúsar Péturs, samkvæmt fyrirmælum fyrrnefndrar erfðaskrár, eða ekki.“8. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 26. maí 2021 var viðurkennt að sóknaraðila tilheyrði réttur til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimildinni 10. janúar 2007, sbr. sáttargerð 30. janúar 2007, að undanskildum réttindum samkvæmt grein 2.2.3 en réttindi samkvæmt henni skyldu tilheyra varnaraðila.9. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms til Landsréttar og krafðist staðfestingar hans um annað en niðurstöðu um grein 2.2.3 í sáttargerðinni og að viðurkennt yrði að réttur til eignarnámsbóta samkvæmt þeirri grein tilheyrði honum. Varnaraðili gerði á hinn bóginn kröfu um að viðurkennt yrði að hann ætti rétt til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta samkvæmt sáttargerðinni. Í úrskurði Landsréttar 11. október 2021 sagði að ágreiningur málsaðila lyti í raun að því hver ætti rétt til þess að innheimta hinar umdeildu kröfur sem annar hvor þeirra kynni að eiga á hendur Kópavogsbæ. Komst Landsréttur að þeirri niðurstöðu að þau réttindi sem um væri deilt gætu ekki talist vera í vörslum búsins. Því hefðu ekki verið skilyrði til að vísa málinu til úrlausnar héraðsdóms á grundvelli 171. gr., sbr. 120. gr., laga nr. 21/1991, eins og gert var í beiðni skiptastjóra. Ekki væri heldur séð að skilyrði hefðu verið fyrir varnaraðila að hafa uppi gagnkröfu um viðurkenningu á rétti hans til eignarnámsbóta úr hendi Kópavogsbæjar en slík krafa yrði einungis höfð uppi að uppfylltum skilyrðum ákvæða 172. og 173. gr. laga nr. 21/1991. Málinu var því vísað frá héraðsdómi.Málsástæður0. Sóknaraðili reisir málatilbúnað sinn á því að úr ágreiningsefni þessa máls verði ekki leyst í öðrum óskyldum dómsmálum heldur einungis í því máli sem hér er til meðferðar. Ágreiningi málsaðila verði ekki skotið til úrlausnar dómstóla nema eftir þeim leiðum sem mælt er fyrir um í XXIII. kafla laga nr. 21/1991. Með mál sem þannig sé vísað til úrlausnar dómstóla skuli fara eftir fyrirmælum XXIV. kafla sömu laga. 1. Varnaraðili reisir kröfu sína á því að ranglega sé byggt á því í hinum kærða úrskurði að umþrætt réttindi geti ekki talist vera í vörslum hans. Réttindin séu byggð á skriflegum samningi sem hinn látni hafi verið aðili að og enginn annar en dánarbúið geti talist hafa vörslur þeirra. Vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi krafist afhendingar á þeim réttindum með sértökukröfu samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili hafi ekki fallist á þá kröfu og sóknaraðili mótmælt þeirri afstöðu. Því beri að fá úrlausn dómstóla um þann ágreining samkvæmt 171. gr., sbr. 120. gr. laganna.Niðurstaða2. Í hinum kærða úrskurði kom fram að rekin væru tvö önnur dómsmál þar sem gerðar væru kröfur á hendur Kópavogsbæ um greiðslu tiltekinna eignarnámsbóta vegna eignarnámsins 10. janúar 2007 og sáttargerðar 30. sama mánaðar. Þá sagði jafnframt í forsendum úrskurðarins að réttur til innheimtu eignarnámsbóta og skaðabóta vegna eignarnámsins myndi ráðast af niðurstöðu framangreindra dómsmála eða „eftir atvikum nýjum dómsmálum sem kunna að verða rekin um slíkar kröfur samkvæmt almennum reglum.“ Jafnframt sagði að ágreiningur málsaðila lyti að því hver ætti rétt til þess að innheimta hinar umdeildu kröfur sem annar hvor þeirra kynni að eiga. Þá taldi Landsréttur að þar sem þau réttindi sem deilt var um gætu ekki talist vera í vörslum dánarbúsins hefðu ekki verið skilyrði til að vísa málinu til úrlausnar héraðsdóms á grundvelli 171. gr., sbr. 120. gr. laga nr. 21/1991, eins og gert hefði verið. 3. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 tekur dánarbú við öllum fjárhagslegum réttindum látins manns sem hann átti við andlát eða naut þá, nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna. Fyrir liggur samkvæmt framanrituðu að við andlát Þorsteins Hjaltesteds tók dánarbú hans við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti þá eða naut, að teknu tilliti til þeirra undantekninga sem nefndar eru í 1. mgr. 2. gr. Kröfur á hendur þriðja manni eru meðal þeirra réttinda sem falla undir skiptameðferð og ráðstöfunarheimildir skiptastjóra og gildir þá einu hvort þær eru umdeildar. 4. Aðilar máls þessa eru sammála um að fyrir hendi séu kröfur á hendur Kópavogsbæ vegna eignarnáms bæjarins á landi jarðarinnar Vatnsenda. Ágreiningur þeirra lýtur á hinn bóginn að því hvor þeirra á tilkall til þeirra krafna. Að því leyti er ágreiningur máls þessa annars eðlis en í dómi Hæstaréttar 20. janúar 2010 í máli nr. 759/2009 þar sem krafist var afhendingar á tilteknu lausafé sem ekki var í vörslum búsins og dómi Hæstaréttar 14. júní 2016 í máli nr. 368/2016 þar sem sértökukrafa laut að umsaminni innheimtuþóknun kröfuhafa og þrotamanns. Í máli þessu er hins vegar um að ræða ágreining milli aðila um hvorum tilheyri réttur til að fara með fyrrgreinda kröfu á hendur Kópavogsbæ og fellur slíkur ágreiningur undir úrlausn dómstóla á grundvelli fyrrgreindra ákvæða laga nr. 21/1991. 5. Samkvæmt framanrituðu ber að leysa úr slíkum ágreiningi fyrir dómi í ágreiningsmáli á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991 enda þótt kröfuréttindin kunni að vera umdeild. Ljóst er að úrlausn þess ágreinings er ekki til þess fallin að hafa bindandi réttaráhrif gagnvart öðrum en aðilum þessa máls um hver eða hverjir teljast réttir eigendur þeirra krafna og því síður um efnislegt inntak þeirra. Önnur dómsmál sem rekin eru að hluta til milli annarra aðila vegna þessara krafna geta því ekki með réttu leitt til frávísunar þessa máls frá héraðsdómi. 6. Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar.7. Kærumálskostnaður fellur niður.8. Það athugast að forsendur hins kærða úrskurðar hefðu að réttu lagi átt að leiða til höfnunar á kröfu sóknaraðila en ekki til frávísunar málsins frá héraði, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 759/2009. Það kemur hins vegar ekki í veg fyrir að málið sæti kæru til réttarins á grundvelli þeirra lagareglna sem greinir í 2. lið dómsins. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og úrskurðar að nýju.Kærumálskostnaður fellur niður.https://www.landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=8e929653-b10e-49f1-940e-c231d60b6967&verdictid=c75b71eb-05b0-4feb-88d6-d1c5476cc21b
Mál nr. 296/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. júní 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sætt gæsluvarðhaldi frá 21. apríl 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 225/2009
Kærumál Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Sönnunargögn
Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að ákæruvaldinu yrði gert óheimilt að leggja fram í málinu niðurstöður rannsókna á þvag- og blóðsýnum, sem tekin voru við rannsókn málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 5. maí 2009, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert óheimilt að leggja fram í málinu niðurstöður rannsókna á þvag- og blóðsýnum, sem tekin voru við rannsókn málsins. Kæruheimild er í p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að tekin verði til greina krafa hans um að sóknaraðila sé óheimilt að leggja fram áðurnefnd gögn. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. I. Með því að hafa mánudagskvöldið 19. janúar 2009, ekið bifreiðinni Y, óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (tetrahýdrókannabínólsýra mældist í þvagi ákærða), um Fagradalsbraut til vinstri inn Kaupvang, þar sem lögregla stöðvaði aksturinn á móts við hús nr. 41. II. Með því að hafa síðdegis föstudaginn 23. janúar 2009, ekið bifreiðinni Y, óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (amfetamín í blóði 100 ng/ml og tetrahýdrókannabínólsýra mældist í þvagi ákærða), frá skemmtistaðnum Tai Tai við Kaupvang 2, norður Kaupvang, þar sem lögreglan stöðvaði aksturinn við hús nr. 1. Telst þetta varða við 1. mgr. sbr. 2. mgr. 45. gr. a., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. breytingalög. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. breytingalög.“ Forföll urðu af hálfu ákærða við þingfestingu málsins, en við fyrirtöku þess 28. apríl sl. neitaði ákærði sök. Þá krafðist ákærði þess að dómurinn úrskurðaði að ákæruvaldinu yrði gert óheimilt að leggja fram gögn um niðurstöðu blóð- og þvagrannsókna, þar sem þessara gagna hafi verið aflað með ólögmætum hætti. Þá krafðist hann þess að verjanda hans yrði ákvörðuð þóknun vegna þessa þáttar málsins. Af hálfu ákæruvalds var þess krafist að kröfu ákærða yrði hafnað og að jafnframt yrði honum gert að greiða saksóknarlaun í ríkissjóð vegna meðferðar þessa þáttar málsins. Málið var tekið til úrskurðar um þennan ágreining, að loknum munnlegum málflutningi, 28. apríl 2009. I Málavextir verða nú raktir, að því marki sem þeir verða taldir skipta máli fyrir það ágreiningsefni sem hér er til úrlausnar. Þann 19. janúar sl. var ákærði færður á lögreglustöð vegna gruns um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Er í skýrslu lögreglu, sem dagsett er 17. febrúar sl., m.a. greint frá að ákærði hafi umrætt sinn gefið þvagsýni. Þegar það sýni hafi gefið jákvæða svörun við „neyslu Cannabis“ hafi ákærði verið færður á heilbrigðisstofnun Austurlands þar sem honum hafi verið dregið blóð og að því loknu hafi verið tekin af honum skýrsla. Rannsókn framangreindra sýna hafi leitt í ljós að tetrahýdrókannabínólsýra hafi fundist í þvagsýni, en ekki verið í mælanlegu magni í blóðsýni. Þá er loks bókað í frumskýrslu: „Þess ber að geta að X var fremur ósamvinnuþýður og erfiður í samskiptum við lögreglu.“ Þann 23. janúar sl. var ákærði handtekinn og færður á ný á lögreglustöð m.a. vegna gruns um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Er m.a. frá því greint í skýrslu lögreglu, dags. 17. febrúar sl., að á lögreglustöðinni hafi ákærði hringt í Stefán Karl Kristjánsson hdl. og hafi ákærði sagt lögreglu að lögmaðurinn hefði tjáð sér að hann þyrfti ekki að gefa þvag- eða blóðsýni, nema að undangengnum dómsúrskurði. Hafi Óskar Bjartmarz yfirlögregluþjónn rætt við lögmanninn. Stuttu síðar hafi lögmaðurinn hringt í ákærða og eftir það samtal hafi ákærði fallist á að leyfa lögreglu að taka blóð- og þvagsýni úr sér. Læknir hafi komið á lögreglustöðina til töku blóðsýnis. Ákærði hafi fallist á að taka „Tox Cup fíkniefnapróf“ og hafi prófið sýnt jákvæða svörun varðandi kannabis og amfetamín. Í varðstjóraskýrslu sem tekin var af ákærða í umrætt sinn tjáir hann sig ekki um sakarefnið, en eftir honum er bókað: „Ég vil taka það fram að blóð og þvagsýni voru tekin án þess að ég vildi gefa samþykki til þess. Gegn mínum vilja.“ II Af hálfu ákærða er á því byggt að við setningu laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hafi verið mælt fyrir um að líkamsrannsókn í þágu rannsóknar opinbers máls gæti ekki farið fram án samþykkis grunaðs manns, nema að undangengnum úrskurði dómara. Byggt er á því að samþykki þurfi að vera afdráttarlaust og þögn grunaðs manns verði ekki metin sem samþykki hans. Hafi við gildistöku laganna verið felld út ákvæði í eldri lögum, sem gert hafi þetta heimilt ef hætta hafi talist á sakarspjöllum. Vísaði ákærði til 2. mgr. 93.. gr. laga nr. 19/1991, sem og 96. gr. sömu laga. Ekki væru í núgildandi lögum sambærileg undanþáguákvæði við þeirri skyldu til að leita úrskurðar dómara, ef taka eigi lífsýni og væri skyldan því fortakslaus eftir gildistöku laga nr. 88/2008. Þá taldi hann að ákvæði 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 veittu lögreglu aðeins heimild til að gera öndunarpróf og til töku svita- og munnvatnssýna, en ekki til töku blóð- og þvagsýna, en byggði og á að umræddri reglu hefði verið vikið til hliðar við gildistöku laga nr. 88/2008, að því marki sem hér skipti máli. Geti ákæruvaldið því ekki byggt sönnun á niðurstöðum rannsókna sem gerðar hafi verið á umræddum blóð- og þvagsýnum, þar sem þeirra hafi verið aflað með ólögmætum hætti. Beri dómara því að hafna framlagningu skjalanna fyrir dóminn. Af hálfu ákæruvaldsins var þessum skilningi ákærða mótmælt og vísað einkum til þess að umferðarlög séu sérlög, sem gangi framar lögum um meðferð sakamála sem verði að telja almenn lög um þetta efni. Þá var og vísað til þess að í greinargerð með X. kafla frumvarps þess sem varð að lögum nr. 88/2008, sé sérstaklega tekið fram að ákvæði 96. gr. laga nr. 19/1991 sé fellt brott þar sem það teljist óþarft þar sem sérreglur í lögum gangi framar almennum reglum. Hafi það því ekki verið vilji löggjafans að víkja til hliðar þeim sérreglum um líkamsrannsókn sem mælt sé fyrir um í 3. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Hafi lögregla í umrædd skipti því tvímælalaust haft heimild til að taka viðkomandi lífsýni og hafi ákærða verið skylt að hlíta þeirri rannsókn. Sé skýrt kveðið á um þetta í 3. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þá var á það bent af hálfu ákæruvalds að ekki væri fyrir að fara í íslenskum rétti heimild fyrir dómara til að neita ákæruvaldi um framlagningu gagna á þeim grunni að þeirra hafi verið aflað með ólögmætum hætti. Slík gagnaöflun kynni þó eftir atvikum að varða ríkissjóð bótaábyrgð, en slíkt sé ekki úrlausnarefni dómsins í þessu máli. III Í 134. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 segir í 1. mgr. að aðilar leggi fram þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem þeir vilji að tekið verði tillit til við úrlausn máls. Þá segir m.a. í 2.mgr. sama lagaákvæðis að ákærandi leggi fram þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem aflað hafi verið við rannsókn og sönnunargildi hafi að hans mati. Í 3. mgr. 110. gr. sömu laga er kveðið á um að ef dómari telji bersýnilegt að atriði, sem aðili vilji sanna, skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar geti hann meinað aðila um sönnunarfærslu. Ákærða er í málinu gefið að sök að hafa í tvígang gerst sekur um akstur bifreiðar óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna, eins og nánar er rakið í ákæru málsins. Þau gögn sem ákærði krefst að ákæruvaldi verði meinuð framlagning á varða mælingu á magni ávana- og fíkniefna í blóði og þvagi hans í umrædd skipti og eru því grundvallargögn um það sakarefni sem er til umfjöllunar í málinu. Með vísan til þeirra lagagaákvæða sem að framan eru rakin verður talið að ákæruvaldið hafi að meginstefnu forræði á sönnunarfærslu sinni fyrir dómi og hefur dómari ekki heimildir til að takmarka sönnunarfærslu þess umfram það sem mælt er fyrir um í fyrrgreindri 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Verður ekki talið að umrædd gögn skipti ekki máli eða geti talist tilgangslaus fyrir sönnunarfærslu í máli þessu og geta sjónarmið ákærða um hvernig gagnanna var aflað ekki haggað þeirri niðurstöðu. Þegar af framangreindum ástæðum verður kröfu ákærða hafnað. Ekki eru efni til að kveða sérstaklega á um greiðslu sakarkostnaðar eða mæla fyrir um greiðslu þóknunar verjanda ákærða nú og býður sú ákvörðun efnislegra lykta málsins. Engin heimild er í lögum til að úrskurða ákærða til greiðslu saksóknarlauna. Halldór Björnsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu ákærða, X, um að ákæruvaldi verði gert óheimilt að leggja fram í dómi niðurstöður rannsókna á þvag- og blóðsýnum, sem teknar voru við rannsókn málsins.
Mál nr. 329/1999
Skattur Jöfnunargjald Endurgreiðsla Fyrning
Í lok árs 1996 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að álagning 190% og 120% jöfnunargjalds af kartöflum og vörum unnum úr þeim, sem lagt var á samkvæmt heimild í reglugerð landbúnaðarráðherra, hefði verið ólögmæt. Félagið E, innflytjandi franskra kartaflna, höfðaði mál gegn íslenska ríkinu til endurgreiðslu aðflutningsgjalda vegna innflutnings á frystum og forsteiktum kartöflum, sem greidd voru á tímabilinu frá apríl 1993 til júní 1995. Var annars vegar um að ræða 120% jöfnunargjald en hins vegar gjaldtöku á grundvelli yngri reglugerðar sem kvað á um 90% jöfnunargjald. Við meðferð málsins í héraði varð breyting á aðild sóknarmegin og tóku Á, B, G, H, HG og T við rekstri málsins í stað E. Voru aðilaskiptin ekki talin varða frávísun málsins. Talið var að ekki hefði verið sýnt fram á nauðsyn álagningar 90% jöfnunargjalds á innfluttar kartöflur, af ástæðum sem raktar yrðu til sjónarmiða um viðbrögð við innflutningi landbúnaðarvara á óeðlilega lágu verði. Var álagningin hvorki talin hafa samrýmst takmörkunum á heimild ráðherra né kvöðum um málefnalegan grundvöll skattheimtu og stjórnsýslu og því hafi hún ekki farið að lögum. Var sú álagning jöfnunargjalds sem endurgreiðslukröfur lutu að því talin ólögmæt. Miðað var við að við ákvörðun vöruverðs til viðskiptamanna E hefði verið tekið mið af hinu ólögmæta jöfnunargjaldi og verðið verið hærra sem því nam. Voru Á, B, G, H, HG og T talin hafa leitt verulegar líkur að því að samkeppnisstaða E hefði raskast nokkuð á þessu skeiði vegna jöfnunargjaldsins og voru þau talin eiga rétt til endurgreiðslu gjaldsins að því marki, sem telja mætti næsta öruggt, að það hefði í raun ekki skilað sér til baka í verðlagningu vörunnar. Var ríkið dæmt til að greiða Á, B, G, H, HG og T hluta hins ofgreidda jöfnunargjalds.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 1999. Þau krefjast þess, að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða þeim in solidum 23.237.390 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, eins og nánar greinir í héraðsdómi, frá 13. apríl 1993 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað 19. nóvember 1999. Gagnáfrýjandi krefst aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er krafist staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til þrautavara er þess krafist, að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar til mikilla muna og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt, þar á meðal um afkomu Ekrunnar hf. 1992-1995 og upplýsingar úr Árbók landbúnaðarins 1990-1995 og verslunarskýrslum Hagstofu Íslands 1991-1995. I. Í málinu krefjast áfrýjendur endurgreiðslu aðflutningsgjalda vegna innflutnings Ekrunnar hf. á frystum og forsteiktum kartöflum, sem greidd voru á tímabilinu frá 13. apríl 1993 til 30. júní 1995. Upphaflega var krafist endurgreiðslu vegna sömu gjalda frá 20. mars 1992, en við aðalmeðferð í héraði var fallið frá kröfu vegna gjalda fyrir 13. apríl 1993. Vara þessi var háð sérstöku jöfnunargjaldi samkvæmt heimild í 2. tl. e-liðar 1. mgr. 30. gr. þágildandi laga nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sbr. 1. gr. laga nr. 25/1986, og síðar d-lið 1. mgr. 30. gr. núgildandi búvörulaga nr. 99/1993, en hún var felld niður með lögum nr. 87/1995 um breytingar á lögum vegna aðildar Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Lög nr. 46/1985 veittu landbúnaðarráðherra víðtækar heimildir til afskipta af innflutningi á búvörum. Framangreint ákvæði heimilaði ráðherra að innheimta sérstakt jöfnunargjald af innfluttum kartöflum og vörum unnum úr þeim. Skyldi það greitt af tollverði vörunnar og renna í ríkissjóð, en nánari ákvæði um álagningu þess og gjaldskyldar vörur skyldi ráðherra setja í reglugerð. Mátti hann ákveða hæð gjaldsins allt að tilteknu hámarki og hafa um það tvo kosti. Var sá fyrri við það miðaður, að samanlagt tollverð og jöfnunargjald yrði ekki hærra en innlent heildsöluverð vörunnar, sem ákveðið væri af svokallaðri fimmmannanefnd samkvæmt 13.-15. gr. laganna. Síðari kosturinn átti við um þær vörur, sem ekki voru háðar slíkri verðlagsákvörðun og mátti gjaldið þá nema allt að 200% af tollverði. Fram til 22. nóvember 1993 var það jöfnunargjald, er mál þetta varðar, 120% samkvæmt reglugerð nr. 223/1987 um sérstakt jöfnunargjald af kartöflum og vörum unnum úr þeim, svo sem henni var breytt með reglugerð nr. 335/1989, en eftir það 90% samkvæmt reglugerð nr. 468/1993 um sama efni. Áður hafði vara þessi einnig verið háð verðtolli samkvæmt tollskrá, sem nam 30% af tollverði til 1. janúar 1990, en lækkaði þá í 20% og í 10% við næstu áramót en féll niður 1. janúar 1992. II. Við meðferð málsins í héraði varð breyting á aðild sóknarmegin og krefst gagnáfrýjandi af þeim sökum frávísunar þess frá héraðsdómi. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á niðurstöðu hans um að hafna frávísunarkröfunni og sýknukröfu gagnáfrýjanda, sem reist er á aðildarskorti. Það haggar ekki þessari niðurstöðu, þótt aðaláfrýjendur hafi við málflutning fyrir Hæstarétti skýrt kröfu sína þannig, að krafist væri endurgreiðslu in solidum, enda er grundvelli málsóknar á hendur gagnáfrýjanda ekki raskað af þeim sökum frekar en með kröfuframsalinu. III. Með bréfi fjármálaráðuneytisins til lögmanns Ekrunnar hf. 9. apríl 1997 var þess óskað, að aðgerðum félagsins til endurgreiðslu jöfnunargjalda yrði frestað, á meðan beðið væri dóms í tveimur tilteknum málum, er þá voru rekin fyrir dómstólum. Í bréfi 11. júlí sama ár lýsti ráðuneytið því yfir, að það myndi ekki bera fyrir sig fyrningu varðandi þann hluta krafna Ekrunnar hf., sem að öðrum kosti kynni að fyrnast eftir dagsetningu fyrra bréfsins. Gagnáfrýjandi telur, að með framsali kröfunnar til aðaláfrýjenda hafi brostið forsendur fyrir þessari ákvörðun. Á þetta verður ekki fallist. Þar sem kröfuframsalið var lögmætt er gagnáfrýjandi bundinn við fyrirheit sitt gagnvart Ekrunni hf., enda tóku aðaláfrýjendur við málinu í því horfi, sem það var fyrir héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Með dómi Hæstaréttar 19. desember 1996 í máli þrotabús S. Óskarssonar & Co. hf. gegn íslenska ríkinu, H.1996.4260, var komist að þeirri niðurstöðu, að álagning 190% og 120% jöfnunargjalds af kartöflum og vörum unnum úr þeim, sem ákveðið var í reglugerð nr. 223/1987, eins og henni var breytt með reglugerðum nr. 109/1988 og nr. 335/1989, hefði verið ólögmæt. Vara þessi féll undir tollskrárnúmer 2004.1000, sem breyttist með tollskrá 1993 í 2004.1009. Í dóminum var sagt, að jöfnunargjaldið yrði að teljast skattur í skilningi 40. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Væri lagaheimild til skattlagningarinnar bundin við skilgreindan tilgang laganna og hefði falist mikilvæg afmörkun í þeim skýringum, sem fram komu í athugasemdum við frumvarp til laga nr. 25/1986 og umræðum á Alþingi. Svigrúm ráðherra til ákvörðunar um gjaldið innan hinna lögfestu marka hefði þannig ekki verið óheft. Með hliðsjón af þessu var ekki á það fallist, að í framangreindum lögum hefði falist óheimilt framsal löggjafans á skattlagningarvaldi. Við úrlausn þessa máls verður sérstaklega að hafa til hliðsjónar þær ástæður, sem Hæstiréttur taldi eiga að leiða til þess, að heimild í þágildandi búvörulögum um allt að 200% jöfnunargjald af innfluttum kartöflum gæti staðist. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 25/1986, er felldi hina umdeildu heimild inn í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 46/1985, er lýst þeim tilgangi búvörulaganna, að framleiðsla búvara til neyslu og iðnaðar verði í sem nánustu samræmi við þarfir þjóðarinnar og tryggi ávallt nægjanlegt vöruframboð við breytilegar aðstæður í landinu. Síðan segir: „Vegna náttúrufars og legu landsins er ekki unnt að tryggja nægjanlegt vöruframboð allt árið á vissum tegundum búvara, t.d. garðávöxtum, grænmeti og oft kartöflum. Verður því að flytja þessar vörur inn en í ýmsum tilvikum eru hinar erlendu vörur greiddar niður verulega af þarlendum stjórnvöldum. Þegar innlend framleiðsla er enn á markaði raskar innflutningur þessara vara því mjög samkeppnisaðstöðu innlendu framleiðslunnar og skerðir möguleika innlendra framleiðenda til að tryggja nægjanlegt vöruframboð í framtíðinni. Þessar aðstæður hafa m.a. gert þeim innlendu fyrirtækjum sem vinna úr kartöflum erfitt fyrir í samkeppni við niðurgreidda framleiðslu erlendis frá.“ Loks er í athugasemdunum sagt, að í tillögugreininni sé lagt til, að landbúnaðarráðherra verði veitt heimild til að leggja sérstakt jöfnunargjald á innfluttar kartöflur „sem lið í stjórn búvöruframleiðslunnar og því að ná fram áðurnefndum tilgangi laga nr. 46/1985.“ Þegar þáverandi landbúnaðarráðherra fylgdi frumvarpinu úr hlaði sagði hann, að tilgangur þess væri að jafna verð milli innlendrar og erlendrar framleiðslu og myndi álagið á innflutta vöru þá geta orðið til að lækka verð hinnar innlendu framleiðslu á móti, svo að heildarútkoma fyrir neytendur yrði hin sama. Framsögumaður meirihluta landbúnaðarnefndar sagði í umræðum á Alþingi, að kjarni röksemda fyrir jöfnunargjaldinu kæmi fram í athugasemdum með frumvarpinu. Þáverandi forsætisráðherra lagði í umræðunum á það áherslu, að frumvarpið væri eingöngu flutt til að heimild fengist til að vernda innlenda framleiðslu á kartöflum, þegar um óeðlilega verðfellingu væri að ræða á innflutningi. Í málinu liggja fyrir þrjú bréf landbúnaðarráðuneytisins til ríkislögmanns vegna óska hans um gögn og upplýsingar, meðal annars um „jöfnunarþörf á þessum tíma, þ. á m. með tilliti til þess hve mikið vægi erlendar niðurgreiðslur höfðu á verðlag vörunnar sem gjaldið náði til.“ Í bréfi ráðuneytisins 23. október 1997 kemur fram, að forsendur þess, að jöfnunargjaldið á innfluttar franskar kartöflur var lækkað í 90% með reglugerð nr. 468/1993 hafi verið þær, að kanadísk stjórnvöld hefðu fundið að því, að lögð væru hærri verðjöfnunargjöld á umrædda vöru en samið hefði verið um af Íslands hálfu í hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti (GATT). Þótt þetta samkomulag hefði ekki verið skuldbindandi fyrir Ísland á þessum tíma, hafi ráðuneytið talið rétt að lækka gjaldið til samræmis við „GATT-bindingar“ á þessum vörum. Í bréfi sama ráðuneytis 8. desember 1998 er sagt um þessa breytingu, að ekki hefði verið talið unnt að fara eftir niðurgreiðslum í einstökum löndum. Ástæða þess hafi verið sú, að niðurgreiðslur í einstökum ríkjum væru allt frá því að vera mjög háar á alþjóðlegan mælikvarða til þess að vera nánast engar. Jöfnunargjöld væru í öllum tilvikum ákveðin sem verðmunur á heimsmarkaði og markaði innanlands, enda væri mismunur á heimsmarkaðsverði og verði vöru í hverju ríki besti mælikvarðinn á niðurgreiðslur í einstökum ríkjum. Sú ákvörðun að leggja 90% jöfnunargjald á franskar kartöflur væri í samræmi við það hámark, sem heimilt væri að nota á þessa vöru samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum um hámark tolla. Í bréfi landbúnaðarráðuneytisins 21. janúar 1999 sagði jafnframt, að eiginlegt heimsmarkaðsverð sé ekki til á vörum í umræddum tollflokkum, enda væri um unnar vörur að ræða. Hins vegar hafi íslenskt verð á ferskum kartöflum verið tvöfalt til fjórfalt hærra en erlent verð síðasta áratug. Ljóst sé, að verðmunur á ferskum kartöflum endurspegli skýrlega þá jöfnunarþörf, sem fyrir hendi sé, enda liggi ekkert fyrir um verðmun á öðrum þáttum í framleiðslukostnaði á þeim vörum, sem falli undir tilgreinda tollflokka. Sérlega lágur hráefniskostnaður fyrir erlenda framleiðendur þýði óhjákvæmilega, að hann sé lítill hluti framleiðslukostnaðar vöru. Það sýni, að þörfin fyrir jöfnun sé í innflutningi á ferskum kartöflum og öllum afurðum, sem unnar eru úr þeim. V. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 19. desember 1996 var sagt, að ákvarðanir um álagningu 190% og síðar 120% jöfnunargjalds hefðu ekki verið skýrðar að marki. Afstaða stefnda, gagnáfrýjanda í þessu máli, hefði verið sú, að gjaldinu hefði verið ætlað að jafna samkeppnisstöðu íslenskrar framleiðslu gagnvart erlendum framleiðendum. Þetta sjónarmið hafi þó aðeins verið eitt af mörgum, sem gæta hafi þurft, og framlagðar upplýsingar í málinu nægðu ekki einar sér til að skýra umrædda jöfnunarþörf. Þá lægju engar skýringar fyrir um tengsl gjaldsins við þau sjónarmið, sem sérstaklega komu fram á Alþingi 1986. Hafi meðal annars ekki verið lagðar fram upplýsingar um vægi erlendra niðurgreiðslna eða styrkja í verðlagi á þeim vörum, sem gjaldið náði til. Í dómi Hæstaréttar 22. maí 1998 í máli íslenska ríkisins gegn Reykjagarði hf., H.1998.2021, var sagt, að framlögð gögn í því máli skýrðu ekki, svo að neinu næmi, þörfina á hinu umdeilda jöfnunargjaldi nánar en þær upplýsingar, sem lágu fyrir, þegar dómur gekk í fyrrnefndu máli 19. desember 1996. Ekki verður talið, að í þessu máli hafi verið lögð fram skýrari gögn en áður um þörf á 90% jöfnunargjaldi af innfluttum kartöflum, þegar horft er til þeirra sjónarmiða, sem einkum voru talin geta réttlætt skattlagningu landbúnaðarráðherra með hliðsjón af athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 25/1986 og umræðum á Alþingi um það. Þannig hefur ekki verið sýnt fram á, að innfluttar kartöflur hafi verið niðurgreiddar af erlendum stjórnvöldum og engra gagna nýtur heldur um það, að um óeðlilega verðfellingu á þessari vöru hafi verið að ræða. Verður meðal annars ekki séð, hvort eða að hvaða marki slíkar ráðstafanir í öðrum löndum hafi skipt máli við samningsgerð um þær alþjóðlegu skuldbindingar í tollamálum, sem Ísland hafði gengist undir. Af framangreindum bréfum landbúnaðarráðuneytisins til ríkislögmanns kemur og ekki fram, að vægi erlendra niðurgreiðslna eða styrkja hafi verið ráðandi í ákvörðunum um hlutfall jöfnunargjaldsins. Fara skýringar ráðuneytisins í framangreindum bréfum í bága við helsta rökstuðning á Alþingi fyrir heimild til álagningar gjaldsins, sem áður er lýst. Þegar allt er virt, sem fram er komið, verður gagnáfrýjandi ekki talinn hafa sýnt fram á, að til álagningar 90% jöfnunargjalds á innfluttar kartöflur hafi verið nauðsyn af ástæðum, sem raktar verða til sjónarmiða um viðbrögð við innflutningi landbúnaðarvara á óeðlilega lágu verði. Verður álagningin því ekki talin hafa samrýmst þeim takmörkunum, sem heimild ráðherra voru settar, og þeim kvöðum um málefnalegan grundvöll skattheimtu og stjórnsýslu, sem gæta varð. Álagning jöfnunargjalds samkvæmt reglugerð nr. 468/1993 fór þannig ekki að lögum. VI. Samkvæmt framansögðu var ólögmæt sú álagning jöfnunargjalds á innflutning Ekrunnar hf., sem endurgreiðslukröfur aðaláfrýjenda lúta nú að. Álagning 120% jöfnunargjalds á tímabilinu frá 13. apríl til 17. nóvember 1993 nam 5.650.020 krónum en 90% jöfnunargjalds frá 26. nóvember 1993 til 30. júní 1995 17.466.831 krónu eða samtals 23.116.851 krónu. Eins og mál þetta liggur fyrir dómstólum verður við það að miða, að við ákvörðun vöruverðs til viðskiptamanna Ekrunnar hf. hafi verið tekið mið af hinu ólögmæta jöfnunargjaldi og verðið verið hærra sem því nam. Aðaláfrýjendur halda því fram, að álagning á vöruna hafi af þeim sökum orðið til muna lægri en hún hefði þurft að vera og afkoma félagsins því töluvert lakari en ella hefði orðið. Gagnáfrýjandi telur hins vegar, að ekki hafi verið sýnt fram á, að jöfnunargjaldið hafi haft neikvæð áhrif á samkeppnisstöðu félagsins gagnvart íslenskri framleiðslu og myndi endurgreiðsla þess úr hendi gagnáfrýjanda leiða til ólögmætrar auðgunar aðaláfrýjenda. Aðaláfrýjendur hafa lagt fram rekstrarreikninga Ekrunnar hf. fyrir árin 1992 til 1995, sem eiga að sýna, að meðaltalsálagning seldra vara félagsins á þessu árabili hafi numið 27.2%. Hins vegar sýni framlagðir reikningar til viðskiptavina, að álagningin á þessa vöru hafi einungis verið á bilinu frá 13.5% til 20.6%. Þá sýni rekstrarreikningarnir, að hagnaður eftir skatta sem hlutfall af tekjum hafi að meðaltali verið 2.55% öll árin. Samkvæmt framlögðum samanburðartölum frá Samtökum verslunarinnar er þetta hlutfall vegna sölu á matvörum, sælgæti og hreinlætisvörum 3.9% til 5% á sama tíma. Loks kemur fram í rekstrarreikningum Ekrunnar hf., að tekjur félagsins af vörusölu tvöfölduðust á árunum 1992 til 1995, en sala á frystum og forsteiktum kartöflum mun einungis hafa numið um fjórðungi af veltu þess. Framangreindar tölur hafa ekki verið hraktar. Með þeim hafa aðaláfrýjendur leitt verulegar líkur að því, að samkeppnisstaða Ekrunnar hf. hafi raskast nokkuð á þessu skeiði vegna jöfnunargjaldsins. Þar sem ekki var gætt lögmætra skilyrða við álagningu þess þykja aðaláfrýjendur eiga rétt til endurgreiðslu gjaldsins að því marki, sem telja má næsta öruggt, að það hafi ekki í raun skilað sér til baka í verðlagningu vörunnar. Þetta mat er örðugt og hlýtur að fara að álitum. Eftir öllum atvikum þykir hæfilegt, að gagnáfrýjandi endurgreiði aðaláfrýjendum 6.000.000 krónur af hinu ofgreidda jöfnunargjaldi, sem til álita er. Rétt þykir, að hin dæmda fjárhæð beri dráttarvexti frá þingfestingu málsins í héraði, sbr. 4. mgr. 9. gr. vaxtalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 67/1989. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjendum, Ástríði Hauksdóttur, Brynhildi Georgsdóttur, Georg H. Tryggvasyni, Hörpu Georgsdóttur, Hildigunni Georgsdóttur og Tryggva Georgssyni, sameiginlega 6.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 20. október 1998 til greiðsludags auk 600.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 16. þessa mánaðar, er höfðað með stefnu, áritaðri um móttöku 16. október 1998. Stefnendur eru Ástríður Hauksdóttir, kt. 141045-4079, Brynhildur Georgsdóttir, kt. 081068-3489, Georg Tryggvason, kt. 261041-2359, Harpa Georgsdóttir, kt. 250475-4039, Hildigunnur Georgsdóttir, kt. 060873-4299, og Tryggvi Georgsson, kt. 241087-2129, öll til heimilis að Arnartanga 32, Mosfellsbæ. Stefndi er íslenska ríkið. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 23.237.390 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 389.999 krónum frá 13. apríl 1993 til 20. apríl 1993, en af 637.973 krónum frá þeim degi til 4. maí s.á., af 1032.701 krónum frá þeim degi til 28. maí s.á., af 1.353.622 krónum frá þeim degi til 9. júní s.á., af 1.675.214 krónum frá þeim degi til 16. júní s.á., af 2.046.141 krónum frá þeim degi til 15. júlí s.á., af 2.450.731 krónum frá þeim degi til 26. júlí s.á., af 2.798.665 krónum frá þeim degi til 27. júlí s.á., af 3.012.270 krónum frá þeim degi til 30. ágúst s.á., af 3.487.314 krónum frá þeim degi til 7. september s.á., af 3.822.499 krónum frá þeim degi til 23. september s.á., af 4.205.573 krónum frá þeim degi til 12. október s.á., af 4.411.345 krónum frá þeim degi til 14. október s.á., af 4.842.654 krónum frá þeim degi til 17. nóvember s.á., af 5.770.559 krónum frá þeim degi til 26. nóvember s.á., af 6.087.731 krónum frá þeim degi til 18. janúar 1994, af 6.781.629 krónum frá þeim degi til 7. mars s.á., af 7.470.509 krónum frá þeim degi til 18. apríl s.á., af 8.170.612 krónum frá þeim degi til 18. maí s.á., af 9.054.853 krónum frá þeim degi til 24. júní s.á., af 9.955.600 krónum frá þeim degi til 9. ágúst. s.á., af 10.973.892 krónum frá þeim degi til 14. september s.á., af 11.894.436 krónum frá þeim degi til 17. október s.á., af 12.929.527 krónum frá þeim degi til 10. nóvember s.á., af 14.015.519 krónum frá þeim degi til 9. desember s.á., af 15.072.914 krónum frá þeim degi til 16. febrúar 1995, af 16.818.684 krónum frá þeim degi til 10. mars s.á., af 17.561.281 krónum frá þeim degi til 10. apríl s.á., af 18.508.102 krónum frá þeim degi til 2. maí s.á., af 19.456.1163 krónum frá þeim degi til 26. maí s.á., af 20.333.797 krónum frá þeim degi til 15. júní s.á., af 21.262.859 krónum frá þeim degi til 30. júní s.á. og af 23.237.390 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins. Af hálfu stefnda er þess aðallega krafist, að málinu verði vísað frá dómi og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, en til þrautavara, að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Upphaflegur stefnandi málsins var Ekran hf., kt. 490392-2629, Vatnagörðum 6, Reykjavík. Með kaupsamningi, dagsettum 7. febrúar 1999, var allt hlutafé félagsins selt Nathan & Olsen hf., kt. 480269-5789, Vatnagörðum 20, Reykjavík, en dómkröfur í máli þessu hins vegar framseldar seljendum hlutabréfanna, svo sem rakið verður hér á eftir. I. Málavextir. II. Málsástæður og lagarök stefnenda. Af hálfu stefnenda er því mótmælt, að frávísunarkrafa stefnda verði tekin til greina. Heimilt sé að framselja kröfu þá, er um ræðir í málinu samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, sbr. og 1. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um það hafi skuldari ekkert að segja. Stefnendur byggja á því, að hinn 19. desember 1996 hafi gengið í Hæstarétti dómur í máli þrotabús S. Óskarssonar og Co. h.f. gegn íslenska ríkinu nr. 427/1995. Með dómi þessum sé því slegið föstu, að verðjöfnunargjald, álagt samkvæmt reglugerðum nr. 109/1988, 335/1989 og 468/1993 hafi verið ólögmætt. Telja stefnendur réttarstöðu sína sambærilega við stöðu þrotabúsins, að breyttu breytanda. Þeir eigi því rétt á endurgreiðslu alls hins ólögmæta gjalds, sem Ekran hf. hafði greitt. Byggja stefnendur kröfur sínar á almennum reglum kröfuréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Við aðalmeðferð málsins var af hálfu stefnenda fallið frá kröfu um endurgreiðslu og vexti frá og með 20. mars 1992 til og með 13. apríl 1993 og rof fyrningar miðað við dagsetningu bréfs fjármálaráðuneytisins frá 9. apríl 1997. Eigi stefnendur því kröfu á hendur stefnda vegna greiðslu jöfnunargjalds frá og með sendingu 13. apríl 1993, sbr. 5. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. III. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er frávísunarkrafa á því byggð, að [upphaflegur] stefnandi hafi ekki lengur lögvarða hagsmuni af efnisdómi í málinu, þar sem fyrir liggi, að fyrri eigendur og félagið hafi undir rekstri þess ráðstafað með einhverjum hætti réttindum, sem dómkrafan lýtur að og þar með sakarefninu. Hafi fyrri eigendur Ekrunnar hf. og í raun félagið sjálft ráðstafað þeim hagsmunum, sem dómkröfur lúta að, í andstöðu við málatilbúnað þann, sem lagt er upp með í stefnu, en hann sé á því reistur, að ,,[stefnandi]... eigi rétt á endurgreiðslu alls hins ólögmæta gjalds, sem hann hafði greitt”. Grundvöllur endurkröfumáls sé því ekki lengur fyrir hendi á þeim forsendum, er lagt hafi verið upp með í stefnu. Þá verði ekki séð, að eiginlegt kröfuframsal hafi átt sér stað, en endurgreiðslumál verði tæplega með réttu rekið af öðrum, en þeim, er innti þau gjöld af hendi. Liggi því fyrir, að frá dagsetningu kaupsamningsins milli seljenda hlutabréfa Ekrunnar hf. og Nathans & Olsen hf., 7. febrúar 1999, hafi málið verið rekið á röngum grundvelli. Þá vísar stefndi í því sambandi einnig til 80. gr. laga nr. 9171991 og grunnraka 26. og 27. gr. sömu laga og ennfremur 18. og 19. gr. laganna, ásamt 17. gr., en svo virðist sem fyrirsvar fyrir málarekstri stefnanda, málsóknarheimild og aðild félagsins að málinu sé svo óljós, að vísa beri málinu frá dómi. Þegar gerð verður grein fyrir efnisrökum stefnda hér á eftir verður til hagræðingar rætt um stefnanda í eintölu í samræmi við upphaflega sóknaraðild málsins. Stefndi byggir á því, að stefnandi rökstyðji ekki, að álagning 90% jöfnunargjalds á vörur í tollflokki nr. 2004.1000 hafi verið ólögmæt eða ómálefnaleg, þannig að í bága færi við ákvæði ákvæði laga nr. 46/1985. Sé málatilbúnaður stefnanda því alfarið órökstuddur um það, þannig að varða eigi frávísun frá dómi án kröfu. Teljist málið dómhæft telur stefndi, að sýkna beri af þeim lið krafna stefnanda, sem byggja á endurgreiðslu 90% jöfnunargjalds samkvæmt reglug. nr. 468/1993, er gildi tók 22. nóvember 1993. Gjaldið hafi verið ákveðið 90% með þeirri reglugerð með hliðsjón af Hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti (GATT), sem Ísland hefur átt aðild að, en jöfnunargjald af tollflokki 2004.1000 hafi þar verið ákveðið 90%. Með því að miða gjaldið við 90% á þeim forsendum hafi í raun verið miðað við ígildi verðmunar á heimsmarkaði gagnvart aðstæðum á Íslandi og ekki unnt að komast nær þeim sjónarmiðum, sem Hæstiréttur hafi talið, að leggja hefði átt til grundvallar álagningu jöfnunargjalds samkvæmt heimild í búvörulögum í dómi sínum frá 19. desember 1996. Meðan ljóst sé, að verðmunur á innfluttri vöru og þeirri, sem framleidd er innanlands, sé margfaldur, hafi verið málefnalegt og í samræmi við jafnræðisreglu að miða gjaldið við 90% og í samræmi við GATT-bindingar, en verðtollur hafi þá ekki lengur verið á vörunni. Þessu til stuðnings sé bent á, að verðmunur, þegar borin eru saman cif verð og innlend verð frá framleiðanda, hafi verið magfaldur. Hafi hann verið um 411% árið 1992, 359% árið 1993, 354% árið 1994 og 390% árið 1995. Þróun verðs milli innlendrar framleiðslu og innflutnings hafi því augljóslega mælt með því, að hin umdeilda heimild búvörulaga yrði nýtt, þótt ekki væri tekið sérstakt mið af niðurgreiðslum í öðrum löndum. Verðmunurinn hafi einnig verið margfaldur, þegar litið sé til hráefnisverðs og þeirra sjónarmiða, sem gildi almennt samkvæmt bókun 2 við EFTA-samninginn. Ekki sé vitað til þess, að stefnandi hafi nokkru sinni mótmælt því, að miðað yrði við GATT-samninginn við ákvörðun jöfnunargjalds eða mótmælt umfangi gjaldsins miðað við 90%. Verði ekki annað séð, en sátt hafi verið um þá álagningu, sem ákveðin var með reglug. nr. 468/1993. Að öðru leyti vísist til framlagðra bréfa landbúnaðarráðuneytis um álagninguna. Þótt talið verði, að álagning hins umdeilda jöfnunargjalds hafi verið ólögmæt, sé ekki fyrir hendi réttur til endurgreiðslu. Ljóst sé, að vara sú, sem sætti álagningu jöfnunargjalds, hafi verið flutt inn og leyst út úr tolli, eftir því hvenær það var talið hyggilegt af stefnanda. Hafi jöfnunargjaldið verið lagt á vöruna sjálfa. Augljóst sé, að þegar svo margar sendingar voru fluttar inn, í svo miklu magni og á löngum tíma, hafi eftirspurnin hlotið að vera mikil. Í öllum tilvikum hafi stefnandi getað selt vöruna, án þess að álagning jöfnunargjalds hefði nokkur áhrif á arð af þeim viðskiptum, nema ef vera skyldi til hækkunar. Þá hafi álagning jöfnunargjaldsins í engu raskað jafnræði milli innflutnings eða íslenskrar framleiðslu stefnanda í óhag, hvort sem litið sé til verðs á vörunni almennt eða álagningu gjalda og skatta. Hafi stefnandi til að mynda ekki leitt rök að því, að verð á innlendri framleiðslu hafi verið lægra. Hvort sem stefnandi seldi vöruna í heildsölu eða smásölu hafi álagningu verið bætt ofan á verð vörunnar, sem þegar innihélt jöfnunargjaldið. Þannig séu löglíkur og viðskiptavenja fyrir því, að stefnandi hafi velt jöfnunargjaldinu yfir í verðlagið og látið viðskiptamenn sína greiða það að fullu og þar með fengið gjaldið endurheimt úr þeirra hendi. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir tjóni vegna álagningarinnar og ekki hafi verið sýnt fram á, að álagningin hafi haft neikvæð áhrif á samkeppnisstöðu stefnanda gagnvart íslenskri framleiðslu. Jafnvel þótt talið yrði, að álagningin hafi haft neikvæð áhrif á samkeppnisstöðu stefnanda, hafi hann ekki reynt að sýna fram á hvert tjón hans af þeim sökum hafi verið. Engan veginn sé unnt að halda því fram, að það hafi numið nákvæmlega fjárhæð álagðs jöfnunargjalds. Sé sitthvað fjárhæð gjalds, sem lagðist á vöruna, og hins vegar hugsanlegt tekjutap stefnanda vegna minni sölu á vörunni, ef því væri að skipta. Um framangreint vísi stefndi einnig til réttarþróunar í Danmörku, sbr. dóma Hæstaréttar þar í landi (UfR. 1994, bls. 430 og 450), en líta beri til þess til fyllingar óskráðum reglum kröfuréttar til endurgreiðslna. Þegar allt framangreint sé virt telur stefndi, að ekki sé fyrir hendi réttmæt krafa til endurgreiðslu greidds jöfnunargjalds samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, enda auðgist stefnandi með ósanngjörnum hætti á kostnað stefnda og þar með skattborgara, ef á endur­kröfuna yrði fallist að hluta til eða í heild. Þá auðgist stefnandi með ósanngjörnum hætti gagnvart viðskiptamönnum sínum, sem hann hafi látið bera gjöldin að fullu og ekki, svo vitað sé, heitið þeim endurgreiðslu eða sótt kröfuna í umboði þeirra. Er einnig á því byggt í þessu sambandi, að í raun sé um aðildarskort að ræða, þar sem viðskiptamenn stefnanda hafi í raun staðið skil á jöfnunargjaldinu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Ennfremur telur stefndi, að með vísan til þessa hafi stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af endurgreiðslum þeim, sem krafið er um. Um innheimtu jöfnunargjaldsins skyldi fara eftir tollalögum nr. 55/1987, sbr. 30. og 33. gr. laga nr. 46/1985 og síðar ákvæði laga nr. 99/1993. Gjaldið hafi verið sérstaks eðlis og greitt af tilteknum vörum. Í tollalögum sé ekki kveðið sérstaklega á um endurgreiðslu tolla við þær aðstæður, að innflytjandi hefur greitt toll og selt vöruna. Þar sem ekki séu sérstök ákvæði um endurgreiðslur í tollalögum við þessar aðstæður telur stefndi, að krafa stefnanda sé ekki lögvarin og beri því að sýkna af henni. Þar sem ekki liggi fyrir sönnun um, að stefnandi hafi endur­greitt viðskiptamönnum sínum gjaldið, verði að hafna því, að hann eigi kröfu á hendur stefnda nú. Þessu lagasjónarmiði til stuðnings og lögjöfnunar byggir stefndi meðal annars á 22. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. önnur sérákvæði í þeim lögum varðandi endurgreiðslur. Stefndi telur, að framangreindar málsástæður eigi í heild að leiða til sýknu af kröfum stefnanda. Séu engin rök til að heimila endurgreiðslu, nema að því marki, sem samsvara myndi tjóni stefnanda af álagningu gjaldsins, þótt um endurgreiðslumál sé að ræða. Engin sönnun um tjón hafi hins vegar komið fram. Verði ekki á sýknukröfu fallist byggir stefndi á því, að í ljósi framangreindra málsástæðna verði einungis fallist á kröfu stefnanda um endurgreiðslu að álitum og í samræmi við það tjón, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna jöfnunargjaldsins gagnvart samkeppnisvörum innlendrar framleiðslu. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir umfangi þess tjóns. Verði fallist á, að gjaldið hafi verið ólögmætt, sé fjárhæð þeirra greiðslna eftir 9. apríl 1993 17.466.831 krónur, en samtals muni þau gjöld, sem stefnandi hafi greitt eftir 9. apríl 1993, nema 23.116.851 krónur (17.466.831 + 5.650.020). Byggi framangreindar fjárhæðir á yfirferð ríkistollstjóra á þeim greiðslukvittunum og afhendingarskýrslum, sem fram hafi verið lagðar, en nokkrar skekkjur hafi verið í útreikningi stefnanda. Af hálfu fjármálaráðuneytis hafi því verið heitið, að það myndi ekki bera fyrir sig fyrningu, hvað varðar þann hluta krafna stefnanda, sem að öðrum kosti kynnu að fyrnast eftir dagsetningu bréfs ráðuneytisins til stefnanda þann 9. apríl 1997. Verði fallist á aðild seljenda hlutabréfa í Ekrunni hf. séu nú brostnar forsendur fyrir loforði ráðuneytisins samkvæmt nefndu bréfi. Hafi fyrningu því ekki verið slitið, fyrr en eftir eftir að greindur kaupsamningur var gerður, eða í fyrsta lagi er málið var höfðað. Dráttarvaxtakröfum stefnanda er mótmælt. Vísar stefndi í því sambandi almennt til meginreglu 4. mgr. 9. gr. vaxtalaga. Stefndi byggir í fyrsta lagi á því, að vextir af kröfum stefnanda, sem eru eldri en frá 16. nóvember 1994, séu fyrndir, sbr. 2. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905. Byggir stefndi á því, að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti, sem valdi því, að engin rök séu til að fallast á, að dráttarvextir hafi upphafstíma, nema frá dómsuppkvaðningu að telja, eða frá þingfestingu. Verði ekki á það fallist komi í fyrsta lagi til álita að dæma vexti frá því, er mánuður var liðinn frá kröfubréfi stefnanda, dagsettu 18. mars 1997, sbr. 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. IV. Niðurstaða. Málið var flutt í einu lagi um form og efni samkvæmt heimild í 2. málsl. 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Verður fyrst vikið að formhlið þess. Svo sem áður greinir var upphaflegur stefnandi málsins Ekran hf., kt. 490392-2629, Vatnagörðum 6, Reykjavík. Við aðalmeðferð upplýsti Georg Tryggvason, fyrrum fyrirsvarsmaður félagsins, að hlutabréf þess hefðu verið seld Nathan & Olsen hf., kt. 480269-5789, Vatnagörðum 20, Reykjavík, í mars síðastliðnum. Samkvæmt kaupsamningi milli félagsins sem kaupanda og Ástríðar Hauksdóttur, kt. 141045-4079, Brynhildar Georgsdóttur, kt. 081068-3489, Georgs Tryggvasonar, kt. 261041-2359, Hörpu Georgsdóttur, kt. 250475-4039, Hildigunnar Georgsdóttur, kt. 060873-4299, og Tryggva Georgssonar, kt. 241087-2129, allra til heimilis að Arnartanga 32, Mosfellsbæ, sem seljenda, dagsettum 7. febrúar 1999, skuldbundu seljendur sig til að selja og kaupandi að kaupa alla hluti í eigu seljenda í Ekrunni hf.. Í 8. gr. kaupsamningsins er sérstakt ákvæði um, að mál þetta sé rekið hér fyrir dómi. Skuli allur kostnaður vegna þess, ábyrgð, svo og hugsanlegur ávinningur, vera Ekrunni hf. óviðkomandi, þar með talinn lögfræðikostnaður og fleira, umfram það, sem þegar hafi verið greitt og gjaldfært í bókhaldi félagsins fyrir 31. desember 1998. Skuli seljendur yfirfæra aðild málsins af nafni félagsins, yfir á sín eigin. Þá liggur fyrir í málinu yfirlýsing seljenda, dagsett 14. þessa mánaðar, um að Ekran hf. hafi framselt þeim stefnukröfuna. Líta verður á ofangreint ákvæði 8. gr. kaupsamningsins frá 7. febrúar 1999 sem framsal Nathans & Olsen hf. á kröfu þeirri, sem mál þetta er sprottið af, til ofangreindra seljenda hlutabréfa Ekrunnar hf. Er fallist á með framsalshöfum, að krafan sé framseljanleg. Eru þeir því löglegir eigendur hennar og þar með réttir sóknaraðilar málsins samkvæmt heimild í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því er frávísunarkröfu stefnda, svo og sýknukröfu, reistri á aðildarskorti, hafnað. Með vísan til forsendna ofangreinds dóms Hæstaréttar í máli réttarins nr. 427/1995 þykir eigi vera sá eðlismunur á 120% jöfnunargjaldi, sem dæmt var ólögmætt með þeim dómi, og 90% sams konar gjaldi, er lagt var á með reglugerð nr. 468/1993 og sett var með heimild í d-lið 1. mgr. 30. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, að til annarrar niðurstöðu leiði um lögmæti gjaldsins, en í dóminum greinir. Er það því mat dómsins, að ekki hafi verið sýnt fram á það af hálfu stefnda, að málefnalegur grundvöllur hafi verið fyrir hendi til álagningar 90% jöfnunargjalds, frekar en 120% sams konar gjaldheimtu. Skiptir eigi máli í því sambandi, að gjaldið hafi verið innan marka svonefnds GATT-samkomulags, enda hefur það hvorki lagagildi hérlendis né er ætlað að stofna með beinum hætti til réttinda til handa einkaaðilum. Var 90% álagning jöfnunargjalds því einnig ólögmæt að mati dómsins. Af hálfu stefnda er á því byggt, að þótt talið verði, að álagning hins umdeilda gjalds hafi verið ólögmæt, sé ekki fyrir hendi réttur til endurgreiðslu. Ljóst sé, að vara sú, sem sætti álagningu gjaldsins, hafi verið flutt inn og leyst út úr tolli eftir því, hvenær það var talið hyggilegt af stefnanda, og jöfnunargjaldið verið lagt á vöruna sjálfa. Hvort sem stefnandi seldi vöruna í heildsölu eða smásölu hafi álagningu verið bætt ofan á verð vörunnar, er þegar innihélt jöfnunargjaldið. Þannig séu löglíkur og viðskiptavenja fyrir því, að stefnandi hafi velt jöfnunargjaldinu yfir í verðlagið og látið viðskiptamenn sína greiða það að fullu og þar með fengið gjaldið endurheimt úr þeirra hendi. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir öðru. Stefndi hafi því ekki hagnast á kostnað stefnanda og yrði á endurkröfuna fallist, væri stefnandi betur settur, en hefði ekki komið til álagningar jöfnunargjalds. Sé því ekki fyrir hendi réttmæt krafa til endurgreiðslu jöfnunargjalds samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, enda myndi stefnandi auðgast með ósanngjörnum hætti á kostnað stefnda og þar með skattborgara, yrði á endurkröfuna fallist að hluta til eða í heild. Þá myndi stefnandi auðgast með ósanngjörnum hætti gagnvart viðskiptamönnum sínum, sem hann hafi látið bera gjöldin að fullu og ekki, svo vitað sé, heitið þeim endurgreiðslu eða sótt kröfuna í umboði þeirra. Séu engin rök til að heimila endurgreiðslu, nema að því marki, sem samsvara myndi tjóni stefnanda af álagningu gjaldsins, þótt um endurgreiðslumál sé að ræða. Engin sönnun um tjón hafi hins vegar komið fram. Í greinargerð sinni skoraði stefndi á stefnanda að leggja fram alla sölureikninga úr bókhaldi eða önnur gögn, sem sýndu, hvernig verðmyndun á vöru þeirri, er hér um ræðir, var háttað til viðskiptamanna stefnanda og hvort jöfnunargjaldið var inni í vöruverði til þeirra. Af því tilefni hefur stefnandi kosið að leggja einungis fram þrjá verðútreikninga, auk greiðslukvittana frá tollstjóranum í Reykjavík og Landsbanka Íslands og ljósrit nokkurra reikninga til viðskiptavina vegna sölu á vöru þeirri, er hér um ræðir. Samkvæmt útreikningum stefnanda sýni reikningar frá 22. mars og 13. apríl 1994 19.2% álagningu. Reikningar frá 15. nóvember, 17. nóvember og 28. nóvember og 12. desember 1994 sýni 17.2%, 20,5%, 19.2% og 20.6% álagningu og reikningar frá 6. janúar, þrír talsins, 9. janúar og 10. janúar 1995 sýni 14%, 17%, 18,3% og 18,2% álagningu. Halda stefnendur því fram, að álagning á vöruna, til þess að reka fyrirtækið með eðlilegum hætti, hafi þurft að vera um 35%, en ekki hafa verið lögð fram gögn af hálfu stefnenda um, hvernig álagningu hafi verið háttað, áður en hið ólögmæta gjald var í lög leitt. Í máli þessu er ekki byggt á skaðabótasjónarmiðum af hálfu stefnanda og leitast við að sýna fram á, að hann hafi beðið tjón af álagningu jöfnunargjaldsins, heldur er það höfðað til endurgreiðslu oftekinna opinberra gjalda. Ljóst er af framansögðu, að jöfnunargjald var inni í vöruverði til þeirra viðskiptamanna stefnenda, sem um ræðir í ofangreindum reikningum, auk álagningar. Verður því, eins og málið er lagt fyrir dóminn, að fallast á með stefnda, að um ólögmæta auðgun af hálfu stefnanda væri að ræða, yrði endurgreiðslukrafa hans tekin til greina. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum er rétt, að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnenda, Ástríðar Hauksdóttur, Brynhildar Georgsdóttur, Georgs Tryggvasonar, Hörpu Georgsdóttur, Hildigunnar Georgsdóttur og Tryggva Georgssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 337/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí 2014 sem barst réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 10. júní 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími, en að því frágengnu að honum verði gert að halda sig á ákveðnum stað eða innan ákveðins svæðis. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðar úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 499/2010
Kærumál Greiðsluaðlögun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Talið var að gögn málsins sýndu að A hefði verið kleift að standa í skilum með afborganir af lánssamningi síðari hluta árs 2009 en ekki gert það. Var beiðninni því hafnað á grundvelli 5. tl. 1. mgr. 63. gr. d laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. ágúst 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. júlí 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að honum yrði veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Sóknaraðili kveðst ekki hafa fengið vitneskju um úrskurðinn fyrr en 4. ágúst 2010. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á beiðni hans um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Þá krefst hann að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt yfirlýsingu B fyrir hönd [...], þar sem segir að hann hafi fyrir hönd félagsins átt að taka yfir [...] bifreið með skráningarnúmerinu [...] í lok ágúst 2009 ásamt réttindum og skyldum henni fylgjandi, þar með talinn lánssamning [...]. Vegna versnandi fjárhagsstöðu félagsins hafi það þó hvorki staðið undir greiðslum né fengið vilyrði til þess að yfirtaka lánið eða endurfjármagna það. Reynt hafi verið til þrautar að fá bifreiðina ásamt láninu flutta yfir á félagið þar til í mars 2010, en ekki tekist og hafi bifreiðin verið í vörslu B á þessum tíma. Sóknaraðili hefur og lagt fram staðfestingu frá SP Fjármögnun hf. 6. ágúst 2010 um að nefndum samningi hafi verið rift 24. mars 2010 vegna vanskila og bifreiðin hafi af hálfu fjármögnunarfélagsins verið tekin 19. maí 2010. Fallist verður á með héraðsdómi að gögn málsins sýni að sóknaraðila hafi verið kleift að standa í skilum með afborganir af fyrrgreindum lánssamning síðari hluta árs 2009 en ekki gert það. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. júlí 2010. Með beiðni dagsettri 12. maí sl., sem barst dómnum sama dag, hefur A, kt. [...], til heimilis að [...], [...] [...], óskað heimildar til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar samkvæmt lögum nr. 21/1991, sbr. lög nr. 24/2009. Því er lýst í beiðni skuldara að hann hafi á síðustu árum unnið að skipulagningu og sölu landspilda og lóða úr landi [...], ásamt vinnu við lagningu vega og vatnsveitna, grunna, rotþróa og annars fyrir kaupendur. Fram kemur að skuldari keypti jörðina [...] á árunum 2002-2003 í þeim tilgangi að skipuleggja jörðina og selja spildur úr jörðinni sem síðan hafi orðið hans aðalstarf tveimur árum síðar. Skuldari stofnaði félag í kringum þennan rekstur og skapaði sér þannig vinnu sem skilaði töluverðum hagnaði. Félagið, [...], keypti jörðina [...] af skuldara og síðustu ár hefur skuldari þegið laun frá félaginu. Í gögnum málsins kemur fram að skuldari hafi einnig verið í forsvari fyrir önnur einkahlutafélög, m.a. [...], og að hann hafi gengist í umtalsverðar ábyrgðir fyrir það félag sem og [...]. Fram kemur í beiðni að í lok árs 2007 hafi komið í ljós að [...] hafi skilað töluverðum hagnaði og skuldari þá farið að ráðleggingum ráðgjafa og ráðist í kaup á fasteignum, atvinnuhúsalóðum og skyldu fyrir hönd félagsins. Til greina hafi komið að greiða niður öll lán félagsins en það hafi ekki verið talið skynsamlegt og hafi jarðir félagsins því verið veðsettar til að fjármagna aðrar fjárfestingar. Allt hafi þetta verið gert með erlendum lánum í lok árs 2007. Á árinu 2009 hafi þó orðið ljóst vegna mikils samdráttar í sölu á lóðum í eigu [...] og verkefnum á vegum félagsins að skuldari yrði að fara á atvinnuleysisbætur. Skuldari kveðst búa einn í leiguhúsnæði, 97 fermetra einbýlishúsi ásamt 50 fermetra bílskúr í eigu [...], hann eigi eitt barn og greiði með því meðlag. Skuldari hefur lagt fram ítarlega greiðsluáætlun í samræmi við 2. mgr. 63. gr. c . laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 24/2009. Tekjur skuldara samkvæmt endurskoðaðri greiðsluáætlun, sem lögð var fyrir dóminn í þinghaldi þann 8. júlí 2010, nema alls 145.218 krónum á mánuði, þar af eru húsaleigubætur áætlaðar samtals 18.000 krónur. Helstu samningskröfur samkvæmt endurskoðaðri greiðsluáætlun eru skuldir við Arion banka, Íslandsbanka og SP Fjármögnun. Eftirstöðvar samningskrafna skuldara, miðað við skil, eru sagðar nema samtals 11.730.938 krónum, og vanskil og gjaldfallnar kröfur samtals 11.973.349 krónum. Eins og áður er rakið er skuldari í talsverðum ábyrgðum fyrir félög sem hann átti hlut í eða var í forsvari fyrir, þ.e. [...] og [...]. Eftirstöðvar ábyrgðarskuldbindinga eru sagðar nema samtals 98.102.813 krónum. Tekið skal fram að ábyrgð skuldara á skuldbindingum félaganna byggir að öllu leyti á samningum og því á 2. mgr. 63. gr. a. laga nr. 21/1991, ekki við í máli þessu. Greiðslugeta, að teknu tilliti til framfærslukostnaðar og annarra útgjalda, s.s. húsaleigu og meðlags, er í endurskoðaðri greiðsluáætlun sögð vera neikvæð, sem nemur 73.990 krónum á mánuði. Tillaga skuldara er að þær skuldir hans sem ekki eru tryggðar með veði í fasteign, verði felldar niður að fullu, samkvæmt heimild í 1. mgr. 63. gr. b. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. lög nr. 24/2009. Skuldari kveðst ekki hafa gripið til neinna ráðstafana sem riftanlegar væru samkvæmt lögum nr. 21/1991. Forsendur og niðurstaða Leitað er greiðsluaðlögunar samkvæmt lögum nr. 24/2009 um breytingu á lögum nr. 21/1991. Mál þetta barst dóminum þann 12. maí 2010. Í þinghaldi þann 2. júlí 2010, leitaði dómari, með vísan til 37. gr. laga nr. 21/1991, svara við þeim atriðum sem hann taldi óljós eða ónógar upplýsingar fram komnar um auk þess að veita skuldara vikufrest til að leggja fram frekari gögn eða veita nánari upplýsingar. Var skuldara í þinghaldinu meðal annars bent á ósamræmi milli greiðsluáætlunar og fylgigagna og honum bent á að unnt væri að leiðrétta það með nýrri greiðsluáætlun. Þá var skuldari sérstaklega inntur eftir upplýsingum um innistæður hans í innlendum bönkum og sparisjóðum, sem tilgreindar voru á skattframtali 2009 og stöðu þeirra eigna í dag. Þann 8. júlí sl. mætti skuldari fyrir dóminn, skilaði inn gögnum, þar með talið nýrri greiðsluáætlun, og lýsti yfir að hann teldi gagnaöflun lokið. Var málið þá tekið til úrskurðar. Af framlögðum gögnum má ráða að tekjur skuldara að frádreginni staðgreiðslu og með teknu tilliti til vaxtabóta hafi verið sem hér segir. Á árinu 2005 að meðaltali 204.171 krónur á mánuði. Árið 2006 að meðaltali 1.294.267 krónur á mánuði, en það ár numu fjármagnstekjur skuldara 15.000.000 krónum. Árið 2007 að meðaltali 1.075.840 krónur á mánuði, en það ár numu fjármagnstekjur skuldara 12.075.184 krónum. Árið 2008 að meðaltali 216.143 krónur á mánuði, en það ár numu fjármagnstekjur skuldara 543.113 krónum. Árið 2009 að meðaltali 346.510 krónur á mánuði, en það ár numu fjármagnstekjur skuldara 2.789.931 krónum. Í skattframtölum áranna 2008, 2009 og 2010 kemur fram að innistæður í innlendum bönkum og sparisjóðum voru sem hér segir: Í árslok 2007 samtals 512.224 krónur, í árslok 2008 samtals 39.884.459 krónur og í árslok 2009 samtals 1.549.460 krónur. Í greinagerð skuldara, sem lögð var fram í þinghaldi þann 8. júlí sl., kemur fram að skuldari hafi að hluta til notað þessa fjármuni til eigin framfærslu en einnig til þess að koma í veg fyrir að ábyrgðir féllu á hann eða að hans persónulegu skuldbindingar færu í vanskil. Eignastaða innlendra og erlendra verðbréfa og krafna sem og stofnsjóðsinneign sem tilgreindar eru í skattframtölum áranna 2007 – 2010 voru sem hér segir: Í árslok 2007 samtals 46.915.574 krónur ([...]), í árslok 2008 samtals 31.496.945 krónur ([...]) og í árslok 2009 samtals 29.973.103 krónur ([...]). Í greiðsluáætlun skuldara er gert ráð fyrir 92.000 krónum til framfærslu og rekstrar bifreiðar, auk 127.208 króna í önnur útgjöld, þ.m.t. meðlag og húsleigu, samtals 219.208 krónum á mánuði. Til samningskrafna skuldara er aðallega stofnað á árunum 2007 – 2008. Árið 2007 við Arion banka vegna láns nr. [...] upphaflega að fjárhæð 1.100.000 krónur. Árið 2008 við Arion banka vegna veltureiknings nr. [...], sbr. tryggingabréf að fjárhæð 11.000.000 krónur, og við SP Fjármögnun vegna bílasamnings um [...] jeppabifreið, upphaflega að fjárhæð 9.230.769 krónur, vísitölutryggt lán með 8,45% vöxtum. Þá er skuldari með tvö kreditkort hjá Íslandsbanka sem eru í skilum. Á sama tíma, á árunum 2007 og 2008, stofnaði skuldari einnig til helstu ábyrgðarskuldbindinga sinna. Í ábyrgðir fyrir [...] gekkst skuldari á árinu 2004, vegna kröfu Íslandsbanka nr. [...], upphaflega að fjárhæð 3.500.000 króna og fyrir kröfu [...] að fjárhæð 300.000 krónur og á árinu 2007 fyrir kröfu Lýsingar, upphaflega að fjárhæð 14.442.000 krónur. Á árinu 2008 gekkst skuldari í ábyrgð fyrir kröfu SP Fjármögnunar, upphaflega að fjárhæð 1.020.408 krónur og kröfu Íslandsbanka nr. [...], upphaflega að fjárhæð 1.470.000 krónur. Í ábyrgðir fyrir [...] gekkst skuldari á árinu 2007 fyrir kröfum Frjálsa fjárfestingarbankans nr. [...], upphaflega að fjárhæð 19.600.000 krónur, og nr. [...], upphaflega að fjárhæð 15.000.000 krónur. Í 2. tl. 63. gr. d. laga nr. 21/1991, kemur fram að héraðsdómari geti hafnað beiðni um heimild til að leita nauðsamnings til greiðsluaðlögunar ef skuldari hefur hagað fjármálum sínum á verulega ámælisverðan hátt eða tekið fjárhagslega áhættu sem ekki var í samræmi við fjárhagsstöðu hans á þeim tíma sem til fjárhagsskuldbindingar var stofnað. Í 3. tl. 63. gr. d. laga nr. 21/1991, kemur síðan fram að hafna megi beiðni um heimild til að leita nauðsamnings til greiðsluaðlögunar ef skuldari hefur stofnað til skulda á þeim tíma er hann var greinilega ófær um að standa við fjárhagsskuldbindingar sínar. Þegar skuldari stofnaði til eigin skuldbindinga sem og ábyrgða fyrir einkahlutafélögin [...] og [...], hafði hann góðar tekjur, þ.m.t. fjármagnstekjur, og peningalegar eignir hans voru umtalsverðar. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að skuldari hafi getað staðið undir eigin skuldbindingum og ábyrgðarskuldbindingum á þeim tíma sem til þeirra var stofnað. Verður því hvorki séð að skuldari hafi, með eigin skuldbindingum né ábyrgðum fyrir aðra, tekið fjárhagslega áhættu sem ekki var í samræmi við fjárhag hans eða að hann hafi verið ófær um að standa við skuldbindingar sínar, og standa ákvæði 2. og 3. tl. 1. mgr. 63. gr. d. laga nr. 21/1991, því ekki í vegi að honum verði veitt heimild til greiðsluaðlögunar. Í 5. tl. 1. mgr. 63. gr. d. laga nr. 21/1991, kemur fram að héraðsdómari geti hafnað beiðni um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar ef skuldari hafi svo að máli skipti látið hjá líða að standa í skilum við lánardrottna sína þótt honum hefði verið það kleift að einhverju leyti eða öllu. Í gögnum málsins kemur fram að upphaf vanskila skuldara við Arion banka vegna láns nr. [...] hafi verið í marsmánuði 2010 og vegna veltureiknings nr. [...] í febrúarmánuði 2010. Upphaf vanskila vegna bílasamnings skuldara um [...] bifreiðina við SP fjármögnun var hins vegar 15. september 2009, sbr. og greinargerð skuldara sem lögð var fram í þinghaldi 8. júlí sl. Gögn málsins bera með sér að á árinu 2009 hafi skuldari greitt að fullu afborgun átta gjalddaga af samningum, samtals 1.499.087 krónur og þar að auki 50.000 krónur inn á áætlaða afborgun að fjárhæð 182.463 krónur sem var á gjalddaga 15. september 2009, eða um fjórðung þeirrar afborgunar. Frá þeim tíma, þ.e. 15. september 2009, hefur skuldari hins vegar ekki greitt inná kröfuna SP Fjármögnunar. Eins og rakið hefur verið hér að framan voru fjármagnstekjur og peningarlegar eignir skuldara í árslok 2009 sem hér segir: Innistæður í innlendum bönkum og sparisjóðum 1.549.460 krónur, fjármagnstekjur 2.789.931 krónur og eignastaða innlendra og erlendra verðbréfa og krafna sem og stofnsjóðsinneign 29.973.103 krónur. Fram kemur í göngum málsins að áætluð fjárhæð þriggja síðustu gjalddaga ársins 2009 við SP Fjármögnun vegna [...] bifreiðarinnar var 548.668 krónur. Með vísan til þess sem að framan er rakið og með vísan til áðurgreindra upplýsinga um fjármagnstekjur og peningalegar eignir skuldara í árslok 2009, þ.m.t. innistæður í bönkum, er það mat dómara að skuldara hafi á tímabilinu frá september til desember 2009 verið kleift, að öllu leyti, að standa í skilum við SP Fjármögnun vegna bílasamningsins. Gögn málsins bera með sér að það gerði skuldari hins vegar ekki og verður því með vísan til 5. tl. 1. mgr. 63. gr. d. laga nr. 21/1991, ekki hjá því komist að hafna beiðni skuldara um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Ragnheiður Thorlacius, héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð : Beiðni A, kt. [...], um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar er hafnað.
Mál nr. 32/1999
Skattur Sameignarfélag Skattaðili
Skattstjóri féllst ekki á sjálfstæða skattskyldu félagsins B, sem skilað hafði skattframtali í fyrsta sinn á árinu 1988. B mótmælti ákvörðuninni og í desember 1994 féllst skattstjórinn á sjálfstæða skattaðild B og lagði skattframtal félagsins 1988 til grundvallar álagningu opinberra gjalda fyrir það ár. B kærði endurákvörðunina til yfirskattanefndar, sem taldi að skattstjóra hefði verið endurákvörðunin heimil. B skilaði skattframtölum fyrir árin 1989-1994, en ekki voru lögð opinber gjöld á félagið samkvæmt framtölunum fyrr en í desember 1994. B kærði ákvörðunina varðandi árin 1989-1992 til yfirskattanefndar, sem taldi að skattstjóra hefði verið endurákvörðunin heimil. Talið var að B hefði ekki getað vænst annars en að gjöld yrðu lögð á félagið vegna framtals 1988 að fenginni niðurstöðu kærumeðferðar um skattaðild sína. Var kröfu B um endurgreiðslu hafnað að þessu leyti, svo og kröfu um að felldur yrði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar varðandi árið 1988. Hins vegar var talið að ágreiningur um skattaðild B hefði á engan hátt hindrað skattstjóra í að leggja gjöld á B fyrir árin 1989-1992. Var því talið að skattstjóri hefði aðeins haft tveggja ára frest til að endurákvarða skatta B, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga 75/1981 og var heimild hans til endurákvörðunar gjalda vegna áranna 1989-1992 því talin fallin niður í desember 1994. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um skyldu ríkisins til endurgreiðslu álagðra gjalda fyrir árin 1989-1992 og úrskurður yfirskattanefndar varðandi þau ár felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 1999. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst áfrýjandi þess að fjárhæðin, sem stefnda var dæmd í héraði, verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt tilkynningu til firmaskrár 29. júlí 1987 var stefndi, Boðeind sf., stofnað þann dag og skyldi vera sjálfstæður skattaðili. Stefndi skilaði skattframtali í fyrsta sinn til skattstofunnar í Reykjavík 24. júní 1988 og miðaði þar við sjálfstæða skattaðild sína. Við álagningu opinberra gjalda á því ári voru stefnda aðeins ákveðin launatengd gjöld. Með bréfi 3. apríl 1990 var stefnda tilkynnt að skattstjórinn í Reykjavík hefði í hyggju að ákveða á ný opinber gjöld hans 1988 og 1989, þar sem ekki yrði fallist á að hann gæti verið sjálfstæður skattaðili vegna ástæðna, sem þar greindi nánar. Stefndi mótmælti þessari ráðagerð 11. apríl 1990. Skattstjóri tilkynnti stefnda í bréfi 18. júní 1990 að opinber gjöld hans árið 1988 yrðu ákveðin á ný. Þar var greint frá röksemdum skattstjóra fyrir því að fallast ekki á sjálfstæða skattaðild stefnda og tekið fram að áður boðaðar breytingar kæmu til framkvæmda ásamt því að opinber gjöld yrðu endurákveðin. Sagði síðan eftirfarandi í bréfinu: „Innsent skattframtal félagsins 1988 er lagt til grundvallar álagningu. Tekjum og eignum félagsins verður skipt á eigendur og þær skattlagðar með öðrum tekjum og eignum þeirra. Kirkjugarðsgjald og aðstöðugjald er lagt á sameignarfélagið sjálft, vegna rekstrar þess, sbr. 36. gr. laga nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga og úrskurð ríkisskattanefndar nr. 50/1988. Skv. ofanrituðu verður aðstöðugjaldsstofn kr. 1.125.180.“ Stefndi kærði þessa ákvörðun til skattstjóra 28. júní 1990 og krafðist með nánar tilteknum rökum að sjálfstæð skattaðild hans yrði viðurkennd og fallið frá boðaðri endurákvörðun gjalda. Skattstjóri kvað upp úrskurð um þessa kæru 7. desember 1994, þar sem fallist var á að stefndi yrði talinn sjálfstæður skattaðili og tiltekið hverjir yrðu stofnar til álagningar tekjuskatts og eignarskatts. Með úrskurðinum var stefnda sendur skattbreytingarseðill. Kom þar fram að í samræmi við úrskurð skattstjóra hefðu opinber gjöld stefnda fyrir gjaldárið 1988 verið hækkuð um alls 63.976 krónur. Stefndi kærði úrskurðinn til yfirskattanefndar 3. janúar 1995 og krafðist að álagningin yrði felld úr gildi. Var krafan reist á því að stefndi hafi sent skattstjóra framtal á árinu 1988, sem hefði mátt byggja rétta álagningu á. Af henni hafi ekki orðið fyrr en 7. desember 1994 og hafi þá verið liðinn frestur samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt til að ákveða á ný opinber gjöld stefnda. Með úrskurði yfirskattanefndar 20. september 1996 var þessari kröfu stefnda hafnað. Ágreiningslaust er að stefndi skilaði skattframtölum á árunum frá 1989 til 1994, þar sem miðað var við að hann væri sjálfstæður skattaðili. Skattstjóri ákvað ekki opinber gjöld samkvæmt þessum framtölum við árlega álagningu, hvorki á hendur stefnda né eigendum félagsins, og beindi engum tilkynningum til þeirra af því tilefni. Með bréfi 6. desember 1994 var stefnda hins vegar tjáð að skattstjóri hefði í hyggju „að endurákvarða opinber gjöld félagsins gjaldárin 1989-1994“, en fallið hefði niður að leggja á það gjöld þetta tímabil. Yrðu innsend skattframtöl ásamt fylgigögnum lögð til grundvallar álagningu og gjaldstofnar ákveðnir í samræmi við þau, eins og nánar greindi í bréfinu. Þessu mótmælti stefndi 13. desember 1994 með vísan til 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 að því er varðaði gjöld frá fyrri tíma en heimilt væri endurákveða samkvæmt því ákvæði. Skattstjóri tilkynnti stefnda í bréfi 20. desember 1994 að afráðið hafi verið að „ákvarða opinber gjöld“ hans á árunum 1989 til 1994 á grundvelli nánar tilgreindra gjaldstofna. Tekið var fram að vegna krafna stefnda í kæru vegna álagningar gjalda 1988, sem skattstjóri hafi úrskurðað um 7. desember 1994, hafi stefnda mátt vera ljóst að til skattlagningar kæmi samkvæmt framtölum 1989 til 1994. Voru stefnda sendir skattbreytingarseðlar 20. desember 1994, þar sem fram kom að opinber gjöld áranna 1989 til 1992 hefðu verið ákveðin alls 6.909.314 krónur. Þessa ákvörðun kærði stefndi 16. janúar 1995 með sömu rökum og áður greinir til skattstjóra, sem staðfesti hana með úrskurði 22. febrúar sama árs. Þann úrskurð kærði stefndi 9. mars 1995 til yfirskattanefndar, sem staðfesti hann 20. september 1996. Hinn 30. mars 1995 greiddi stefndi gjöldin, sem skattstjóri hafði lagt á hann samkvæmt framansögðu 7. og 20. desember 1994, þar á meðal samtals 6.973.290 krónur vegna gjalda áranna 1988 til 1992. Í málinu krefst stefndi ógildingar á báðum áðurgreindum úrskurðum yfirskattanefndar, svo og endurgreiðslu nefndrar fjárhæðar. II. Eins og fyrr segir lagði skattstjóri launatengd gjöld á stefnda árið 1988, en tilkynnti honum síðan 3. apríl 1990 að ráðgert væri að leggja á frekari gjöld á grundvelli skattframtals hans. Í málinu hafa ekki verið bornar brigður á að skattstjóra hafi verið þetta heimilt að lögum. Með nefndri tilkynningu var stefnda tjáð að ekki yrði viðurkennd sjálfstæð skattaðild hans. Varð þetta tilefni til bréflegra andmæla stefnda, formlegrar ákvörðunar skattstjóra og loks kæru stefnda 28. júní 1990 til skattstjóra, þar sem stefndi krafðist sem fyrr að gjöld yrðu lögð á hann sem sjálfstæðan skattaðila. Úrlausn um þessa kæru dróst án nokkurrar viðhlítandi ástæðu langt fram úr þeim fresti, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 99. gr. laga nr. 75/1981, allt til 7. desember 1994, þegar fallist var í úrskurði skattstjóra á kröfu stefnda. Til þess verður hins vegar að líta að stefndi átti sjálfur frumkvæði að kærumeðferðinni og leitaði með henni þeirrar niðurstöðu, sem að endingu fékkst. Hann gat ekki vænst annars en þess að gjöld yrðu lögð á hann að fenginni þeirri niðurstöðu í samræmi við þær upplýsingar, sem greindi í framtali hans. Sá verulegi dráttur, sem varð á meðferð málsins í höndum skattstjóra, gat ekki gefið stefnda réttmætt tilefni til að álykta að skattstjóri hefði horfið frá því að leggja á gjöld samkvæmt framtali hans. Í þessu ljósi verður ekki fallist á að ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 hafi staðið því í vegi að skattstjóri gæti í desember 1994 lagt gjöld á stefnda á grundvelli skattframtals hans 1988, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 3274. Samkvæmt framangreindu verður hafnað kröfu stefnda um að felldur verði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar 20. september 1996 nr. 734/1996, svo og um endurgreiðslu á 63.976 krónum. III. Óumdeilt er að stefndi skilaði skattstjóra skattframtölum árin 1989 til 1992. Þótt stefndi hafi lagt til grundvallar við gerð framtalanna að hann nyti stöðu sjálfstæðs skattaðila, gat ágreiningur um það efni á engan hátt hindrað að skattstjóri legði þessi árin gjöld á stefnda sjálfan að minnsta kosti í sama mæli og gert var við álagningu 1988 og með fyrrgreindri ákvörðun 18. júní 1990. Það gerði skattstjóri hins vegar ekki og tilkynnti heldur ekki stefnda um ástæður þess. Af þessum sökum gat stefndi ekki litið á sinnuleysi skattstjóra um að sýna framtalsskilum hans viðbrögð sem ótvírætt merki um að gjöld yrðu lögð á hann í einu lagi þegar leidd hefðu verið til lykta álitaefni um sjálfstæða skattaðild hans með úrlausn um kæru vegna gjalda ársins 1988, en að þessu leyti eru atvik málsins mjög á annan veg en í því máli, sem leyst var úr með fyrrnefndum dómi í dómasafni 1997, bls. 3274. Gat skattstjóri því ekki geymt sér á þennan hátt með öllu að leggja á stefnda gjöld árið 1989 og síðar í því skjóli einu að óútkljáð væri deila um hvort hann gæti verið sjálfstæður skattaðili. Þótt skattstjóri hafi ekki lagt á gjöld jafnóðum eftir skattframtölum stefnda 1989 til 1992 gat hann beitt heimild samkvæmt lokaorðum 2. málsliðar 2. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 til frumálagningar gjalda á síðari stigum. Slíka álagningu verður að telja endurákvörðun skatts í skilningi 97. gr. sömu laga. Þrátt fyrir álitaefni um sjálfstæða skattaðild stefnda voru ekki á framtölum hans annmarkar, sem girt gátu fyrir að gjöld yrðu að öllu leyti lögð á samkvæmt þeim, enda var ótvírætt viðurkennt með fyrrgreindum ummælum í bréfi skattstjóra 18. júní 1990 að leggja mætti skattframtal stefnda 1988 til grundvallar álagningu, þótt ágreiningur væri um þetta efni. Eru atvik hér með þeim hætti, sem um ræðir í 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Var heimild skattstjóra til að leggja gjöld á stefnda samkvæmt skattframtölum hans 1989 til 1992 því fallin niður 6. desember 1994. Samkvæmt framangreindu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að fella úr gildi úrskurð yfirskattanefndar nr. 735/1996 frá 20. september 1996. Jafnframt verður áfrýjanda gert að greiða stefnda 6.909.314 krónur með vöxtum, eins og í dómsorði greinir. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður yfirskattanefndar nr. 735/1996 frá 20. september 1996. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Boðeind sf., 6.909.314 krónur með ársvöxtum sem hér segir: 0,5% frá 30. mars 1995 til 1. júní sama árs, 0,6% frá þeim degi til 1. mars 1996, 0,9% frá þeim degi til 1. maí sama árs, 0,8% frá þeim degi til 1. júní sama árs, 0,7% frá þeim degi til 1. nóvember sama árs, 0,8% frá þeim degi til 1. febrúar 1997 og 0,9% frá þeim degi til 22. maí sama árs. Frá þeim degi greiðist dráttarvextir samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 17. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ólafi Garðarssyni hrl., fyrir hönd sameignarfélagsins Boðeindar sf., kt. 690787-1569, Logafold 61, Reykjavík, gegn fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins með stefnu er birt var 21. apríl 1997. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. Að úrskurðir meirihluta yfirskattanefndar nr. 734 og 735/1996 í kærumálum stefnanda verði felldir úr gildi. 2. Að stefnda verði dæmt skylt að endurgreiða stefnanda 6.973.290 kr. með 0,5% ársvöxtum frá 30. mars 1995 til 1. júní 1995, en með 0,6% ársvöxtum frá þ.d. til 1. mars 1996, en með 0,9% ársvöxtum frá þ.d. til 1. maí 1996, en með 0,8% ársvöxtum frá þ.d. til 1. júní 1996, en með 0,7% ársvöxtum frá þ.d. til 1. nóvember 1996, en með 0,8% ársvöxtum frá þ.d. til 1. febrúar 1997, en með 0,9% ársvöxtum frá þ.d. til þingfestingardags málsins 22. maí 1997, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þ.d. til greiðsludags. - Að vextir fram að upphafsdegi dráttarvaxta bætist við höfuðstól um hver áramót en dráttarvextir á 12 mánaða fresti frá upphafsdegi þeirra. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati réttarins. Dómkröfur stefnda eru, að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður að mati réttarins. Til vara er gerð krafa um lækkun á kröfum stefnanda og í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. I. Stefnandi þessa máls, Boðeind sf., var skráð í firmaskrá 29. júlí 1987. Var tekið fram, að félagið væri sjálfstæður skattaðili. Með bréfi 3. apríl 1990 til stefnanda kunngjörði skattstjórinn í Reykjavík að hann hefði í hyggju að endurákvarða opinber gjöld félagsins 1988 og 1989, skv. ákvæði 2. ml. 2. mgr. 96. laga nr. 75/1981, þar sem annar tveggja eigenda félagsins var ekki talinn uppfylla skilyrði 4. gr. laga nr. 41/1968 um verslunaratvinnu. Tekjum og eignum félagsins yrði því skipt á milli eigenda félagsins og þær skattlagðar með öðrum eignum og tekjum þeirra. Kirkjugarðsgjald og aðstöðugjald bæri þó sameignarfélagið sjálft vegna reksturs þess, sbr. 36. gr. laga nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga og úrskurð ríkisskattanefndar nr. 50/1988. Með bréfi 11. apríl 1990 mótmælti Endurskoðunarmiðstöðin hf. f.h. stefnanda fyrirhugaðri endurákvörðun opinberra gjalda 1988 og 1989. Þar segir: „Í bréfi skattstofunnar er því haldið fram með tilvísun í 5. og 6. gr. laga nr. 41/1968 um verslunaratvinnu og 3. tl. 2. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignaskatt, að umbjóðandi okkar, sem er sameignarfélag geti ekki talist sjálfstæður skattaðili. Rökin virðast vera þau að félag sem ekki uppfyllir skilyrði laga nr. 41/1968 til þess að fá verslunarleyfi geti þar af leiðandi ekki orðið sjálfstæður skattaðili. Þessu er mótmælt. Í tilvitnaðri 2. gr. laga um tekju- og eignaskatt eru skilyrði þess að sameignarfélag geti talist sjálfstæður skattaðili þau að félagið sé skráð í firmaskrá hér á landi, þess óskað við skráningu að félagi sé sjálfstæður skattaðili og að tiltekin ákvæði séu í félagssamningi. Öll þessi skilyrði hefur félagið uppfyllt og verður ekki séð hvernig skattstofan getur hafnað því að umbjóðandi okkar teljist sjálfstæður skattaðili með tilvísun í ákvæði annarra laga um verslunarleyfi. Verslunarleyfi félagsins er tengt öðrum eiganda þess Bjarna Sigurðssyni kt. 110456-3879 skv. leyfisbréfi dags. 29. júlí 1987 enda er lagt að jöfnu hvort verslunarleyfi er veitt félaginu sjálfu eða einhverjum eiganda þess þegar um er að ræða sameignarfélag með ótakmarkaða ábyrgð félagsmanna.” Með bréfi 18. júní 1990 til stefnanda lýsti skattstjóri því yfir að hann hefði ákveðið „í framhaldi af bréfi sínu dags. 3. apríl 1990, og á grundvelli svarbréfs yðar dags. 11. apríl 1990, að endurákvarða opinber gjöld félagsins árið 1988, skv. ákvæði 2. ml. 2. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981”. En önnur málsgrein 96. gr. laga nr. 75/1981 er öll svohljóðandi: „Hafi skattaðili eigi talið fram til skatts og álagning skatta því byggð á áætlun, en síðar kemur í ljós að áætlun hefur verið of lág, skal áætla honum skattstofna að nýju og reikna skatta hans í samræmi við það. Á sama hátt skal ákvarða eða endurákvarða skattaðila skatt ef í ljós kemur að honum hefur ekki verið gert að greiða skatt af öllum tekjum sínum og eignum eða ef ekki hefur verið lagt á skattaðila.” Með bréfi 28. júní 1990 var af hálfu stefnanda aftur mótmælt boðaðri endurálagningu. Ekki fengust nein skrifleg svör frá skattstjóra við þessum síðust mótmælum né önnur viðbrögð, málið látið hvíla óhreyft og hvorki lagt sjálfstætt á félagið né tekjum þess skipt til skattálagningar milli eigenda þess uns að lokum var kveðinn upp úrskurður 7. desember 1994 „á kæru félagsins vegna endurákvörðunar opinberra gjalda gjaldárið 1988 dags. 28. júní 1990 mótt. 29 júní 1990” eins og skilmerkilega er tekið fram í formála úrskurðarins. En úrskurðurinn sjálfur er á þessa leið: „Með úrskurði dags. 18. júní 1990 ákvað skattstjóri að heimila félaginu ekki sjálfstæða skattaðild með vísan til þess að félagið uppfyllti ekki skilyrði laga um tekju- og eignarskatt þar eð annar eigandi þessa félags væri búsettur í Bandaríkjum Norður-Ameríku og því utan íslenskrar lögsögu. Ábyrgð umrædds eiganda væri því ekki virk. Eftir atvikum er fallist á að kærandi teljist sjálfstæður skattaðili í skilningi 3. tl. 1. mg. 2. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt ofanrituðu verða gjaldstofnar sem hér segir: ...” Daginn áður en framangreindur úrskurður skattstjóra er dagsettur, eða 6. desember 1994, sendir skattstjóri stefnanda bréf þar sem hann tjáir honum að hann hafi í hyggju að „endurákvarða” opinber gjöld stefnanda gjaldárin 1989 - 1994 „skv. 96. gr. laga nr. 75/1981”. Lýst er málavöxtum þannig: „Fallið hefur niður að leggja opinber gjöld á félagið gjaldárin 1989 - 1994. Innsend skattframtöl og fylgigögn verða lögð til grundvallar álagningunni.” Síðan er gerð grein fyrir gjaldstofnum, sem fyrirhugað sé að leggja á félagið. Stefnandi mótmælti þessum ætlunum skattstjóra á grundvelli þess að hann hefði umrædd ár sent skattframtöl ásamt fylgigögnum til skattstofunnar á réttum tíma og hefði mátt byggja rétta álagningu á þeim gögnum og honum yrði ekki kennt um að skattstjóri lét ekki tímanlega verða af því, sbr. ákv. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Skattstjóri féllst ekki á þessi viðhorf stefnanda, kvað upp úrskurði varðandi málin og lagði á hann skatta eins og áður greinir. Stefnandi kærði úrskurðina til yfirskattanefndar. Þar var kröfum stefnanda einnig hafnað af meiri hluta nefndarinnar með þessum rökum: „Þótt dregist hafi úr hófi að skattstjóri hlutaðist til um álagningu á kæranda ... verður þó að telja að slíkt álitamál hafi verið um skattlega stöðu kæranda, sbr. annars vegar 3. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, og hins vegar 2. mgr. 2. gr. sömu laga, að 2. mgr. 97. gr. laganna hafi ekki girt fyrir hina umdeildu endurákvörðun.” Stefnandi greiddi umdeild opinber gjöld 30. mars 1995 og fer nú fram á viðurkenningu þess að um óheimila álagningu hafi verið að ræða og hann fái féð endurgreitt með tilgreindum vöxtum. II. Af hálfu stefnanda er haldið fram að þá er skattstjórinn í Reykjavík ákvað að „endurákvarða” opinber gjöld stefnanda, sbr. bréf hans til stefnanda dags. 6. og 20. desember 1994, hafi verið liðinn sá frestur er skattstjóra sé veittur til endurákvörðunar skv. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 fyrir eldri gjaldár en 1993 og 1994. Og hafi þannig verið fyrndur réttur til að endurákvarða opinber gjöld vegna gjaldáranna 1988, 1989, 1990, 1991 og 1992. Bent er á að stefnandi hafi ávallt tímanlega sent skattstofunni skattframtöl ásamt fylgigögnum, sem byggja hefði mátt rétta álagningu á, og hafi skattstofan aldrei gert athugasemdir við framtölin öll þessi ár, enda getið þess í bréfum sínum til stefnanda 6. og 20. desember 1994 að innsend skattframtöl og fylgigögn yrðu lögð til grundvallar álagningunni. Stefnandi greiddi eins og áður sagði álögð gjöld, sem hann var krafinn um vegna ofangreindra gjaldára, í einu lagi 30. mars 1995. Stefnufjárhæðin sundurliðast þannig: Stefnandi heldur því fram að skattlagning eigi fram að fara sem fyrst eftir að tekna hefur verið aflað, aðrar verklagsreglur í þeim efnum beri að skýra þröngt. Tilgangi ákv. 2. mgr. 97. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 verði ekki með öðru móti náð. Stefnandi vísar til þess að skattstjóra sé settur tveggja mánaða frestur til að úrskurða kærur, sbr. 99. gr. laga nr. 75/1981, og þá segi 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að stjórnvöld skuli taka ákvarðanir í málum svo fljótt sem unnt sé. Stefnandi telur að engu máli skipti þótt hann hafi haft full vitneskju um að skattur hefði ekki verið lagður á hann og honum verði með engu móti kennt um seinagang skattyfirvalda. III. Af hálfu stefnda er málsástæðum stefnanda alfarið hafnað. Varðandi álagningu gjaldársins 1988 hafi verið ágreiningur um hvort stefnandi uppfyllti skilyrði fyrir sjálfstæðri skattaðild. Skattstjóri hafi talið að svo væri ekki og boðað endurákvörðun gjalda stefnanda með vísan til 96. gr. laga nr. 75/1981 og boðað að tekjur og eignir Boðeindar sf., stefnanda málsins, yrðu skattlagðar hjá eigendum fyrirtækisins með þeirra tekjum. Ekki hafi þó komið til þeirrar ráðstöfunar. En í kjölfar kæru stefnanda á þessari endurákvörðun hafi skattstjóri fallist á kröfur stefnanda og þar með að stefnandi væri sjálfstæður skattaðili. Af þessu leiði að ákv. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 eigi ekki við í þessu máli. Tími sá er leið frá því að skattstjóri felldi niður sjálfstæða skattaðild stefnanda, og þar til hann úrskurðaði kæru hans, ómerki engan veginn úrskurðina. Fyrirsvarsmönnum stefnanda hafi verið ljóst að ágreiningurinn var ekki leystur og úrskurðað yrði að lokum í máli stefnanda, enda hafi þeir vitað að hvorki hafi verið lögð opinber gjöld á stefnanda né á þá, sem að rekstrinum stóðu og áttu félagið. Varðandi gjaldárin 1989 - 1992 sé að vísu rétt að stefnandi hafi skilað skattframtölum sínum og ekki hafi komið til árlegrar álagningar þeirra vegna. En á þessum tíma hafi legið fyrir sú ákvörðun skattstjóra að ekki væri fallist á sjálfstæða skattaðild stefnanda. Á meðan hafi að sjálfsögðu ekki verð lögð gjöld á hann. Með bréfi til stefnanda 6. desember 1994 hafi honum verið kunngjört að lögð yrðu til grundvallar skattlagningu á stefnanda gjaldárin 1989 til og með 1994 skattframtöl hans og þau gögn, sem þeim fylgdu, og höfðu borist stefnda á þessum árum. Stefndi telur heimild fyrir síðbúna ákvörðun skattyfirvalda eins og í þessu tilviki að finna í 2. ml. 2. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981. Og með vísun til þessa hafi verið rétt að ákvarða stefnanda skatta eins og gert hafi verið. Tímatakmörk 1. mgr. 97. gr. sömu laga eigi hér við en ekki tímatakmörk 2. mgr. 97. gr. enda séu þau síðarnefndu undantekningarákvæði sem beri að skýra þröngt. Að öðru leyti kveðst stefndi vísa til úrskurðar skattstjóra, kröfubréfs ríkisskattstjóra til yfirskattanefnda, sem lagt hefur verið fram í málinu, og atkvæðis meirihluta yfirskattanefnda, sem rakið hefur verið. IV. Niðurstaða: Stefnandi er skráður í firmaskrá 29. júlí 1987. Þar er tekið fram að hann sé sjálfstæður skattaðili. Með bréfi 3. apríl 1990 tilkynnti skattstjóri stefnanda að hann gæti ekki talist sjálfstæður skattaðili vegna búsetu annars tveggja eigenda félagsins í Bandaríkjunum og boðaði endurákvörðun skatta vegna gjaldáranna 1988 og 1989. Þessari ákvörðun var mótmælt af hálfu stefnanda með bréfi 11. sama mánaðar. Með bréfi 18. júní sama ár tilkynnti skattstjóri stefnanda að hann myndi ekki taka mótmæli stefnanda til greina. Í bréfi til skattstjóra 28. sama mánaðar mótmælti stefnandi harðlega væntanlegri ákvörðun skattstjóra að skipta tekjum og eignum félagsins á milli eigenda þess og skattleggja þær með öðrum tekjum og eignum þeirra. Síðan gerðist ekkert í þessu máli í rúmlega fjögur ár, uns skattstjóri kvað upp úrskurð 7. desember 1994 þar sem hann féllst á að stefnandi teldist sjálfstæður skattaðili í skilningi 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981. Á þessum tíma skilaði stefnandi skattframtölum sem sjálfstæður skattaðili. En hvorki voru lagðir skattar á stefnanda né eigendur félagsins hvorn í sínu lagi vegna eigna og tekna félagsins þennan tíma. Meirihluti yfirskattanefndar telur „að slíkt álitamála hafi verið verið um skattlega stöðu kæranda, sbr. annars vegar 3. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, og hins vegar 2. mgr. 2. gr. sömu laga, að 2. mgr. 97. gr. laganna hafi ekki girt fyrir hina umdeildu endurákvörðun”. Á þetta sjónarmið verður ekki fallist. Af bréfum sem fóru á milli aðila á árinu 1990, og minnst hefur verið á, er alveg ljóst um hvað ágreiningur aðila stóð varðandi skattlega stöðu stefnanda, engrar gagnaöflunar var þörf - hér skorti bara á að skattstjóri tæki ákvörðun. Það gerði hann rúmum fjórum árum síðar og féllst þá umbúðalaust á skoðun stefnanda. Í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 segir að heimilt sé að endurákvarða skatt skv. 96. gr. vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst séu á undan því ári þegar endur­ákvörðun fer fram. En í 2. mgr. 97. gr. segir að hafi skattaðili látið í té í framtali sínu eða fylgigögnum þess fullnægjandi upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á, sé þó eigi heimilt að endurákvarða honum skatt nema vegna síðustu tveggja ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram þótt í ljós komi að álagning hafi verið of lág. Í máli þessu er enginn vafi á því að stefnandi hefur í framtölum sínum látið í té fullnægjandi upplýsingar, sem byggja má rétta álagningu á, enda hefur skattstjóri með gjörðum sínum sannað það. Sá langi tími sem það tók hann að leggja á skattana verður á engan hátt rakinn til frumkvæðis eða athafna stefnanda. Samkvæmt framangreindu er fallist á dómkröfur stefnanda og eru engar forsendur til að lækka kröfufjárhæð. Rétt er að stefndi greiði stefnanda 500.000 kr. í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Úrskurðir yfirskattanefndar nr. 734 og 735/1996 í kærumálum stefnanda, Boðeindar sf., falla úr gildi. Stefnda, íslenska ríkinu, er skylt að endurgreiða stefnanda 6.973.290 kr. með 0,5% ársvöxtum frá 30. mars 1995 til 1. júní 1995, en með 0,6% ársvöxtum frá þ.d. til 1. mars 1996, en með 0,9% ársvöxtum frá þ.d. til 1. maí 1996, en með 0,8% ársvöxtum frá þ.d. til 1. júní 1996, en með 0,7% ársvöxtum frá þ.d. til 1.nóvember 1996, en með 0,8% ársvöxtum frá þ.d. til 1. febrúar 1997, en með 0,9% ársvöxtum frá þ.d. til þingfestingardags málsins 22. maí 1997, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þ.d. til greiðsludags. Vextir fram að upphafsdegi dráttarvaxta bætist við höfuðstól um hver áramót en dráttarvextir á 12 mánaða fresti frá upphafsdegi þeirra. Stefndi greiði stefnanda 500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 475/2005
Virðisaukaskattur Tekjuskattur Útsvar Bókhald
J var ákærður fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt, lögum um tekjuskatt og eignarskatt og bókhaldslögum sem framkvæmdastjóri og stjórnarformaður einkahlutafélagsins R og í eigin rekstri. Hann var fundinn sekur um undanskot virðisaukaskatts, tekjuskatts og útsvars á árunum 1997-2001 sem nam samtals 8.422.736 krónum. Þá var hann jafnframt sakfelldur fyrir bókhaldsbrot. Brot J voru talin stórfelld, en hann hafði ekki áður sætt refsingu. Var refsing hans ákveðin fangelsi í átta mánuði, en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið. Jafnframt var J dæmdur til greiðslu 25.000.000 króna sektar í ríkissjóð, en vegna þess hversu stórfelld brot hans voru þótti ekki unnt að takmarka sektarfjárhæð við lágmörk viðeigandi laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. október 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms á sakfellingu ákærða að öðru leyti en því að fallið er frá sakargiftum samkvæmt 4. lið II. þáttar B kafla ákæru að því er varðar vangoldinn tekjuskatt og útsvar og að fjárhæð vantalins tekjuskatts og útsvars í 3. lið II. þáttar í sama kafla ákæru lækkar í 1.728.033 krónur. Þess er einnig krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að B kafla ákæru verði vísað frá héraðsdómi og honum gerð vægasta refsing sem lög leyfa fyrir þá háttsemi sem lýst er í A og C köflum hennar. Til vara er þess krafist að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að lagt verði til grundvallar við ákvörðun hennar að rekstrargjöld nemi 50% af þeim tekjum sem byggt er á í ákæru að hann hafi ekki talið fram til skatts. I. Mál þetta varðar skilagreinar og greiðslu ákærða á virðisaukaskatti, tekjuskatti og útsvari í rekstri sem hann stundaði á árunum 1997-2001 eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Fyrir útgáfu ákæru var málið rannsakað hjá embættum skattrannsóknarstjóra ríkisins og ríkislögreglustjóra. Frá upphafi rannsóknar málsins hafði ákærði alla möguleika á að leggja fram eða vísa til gagna varðandi rekstur sinn á því tímabili er ákæran tekur til, en hafa ber í huga skyldur hans samkvæmt viðeigandi lögum til að skila skýrslum, byggðum á réttum reikningum og gögnum. Er ekki á það fallist að rannsóknaraðilum hafi verið skylt að aðhafast frekar en gert var. Eru engir þeir annmarkar á rannsókn málsins, sem valdið geta frávísun þess frá héraðsdómi. Er því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um frávísunarkröfu ákærða, að því er varðar B kafla ákærunnar. II. Í málinu er ekki deilt um niðurstöðu héraðsdóms varðandi A og C kafla ákærunnar og er sakfelling ákærða samkvæmt þeim staðfest. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er og staðfest niðurstaða hans þar sem hafnað er kröfu ákærða um að lagt verði til grundvallar að rekstrargjöld til frádráttar tekjum nemi 50% í eigin rekstri hans 1998-2001. Ákæruvaldið hefur við málflutning fyrir Hæstarétti mótmælt niðurstöðu héraðsdóms um 7% frádrátt frá tekjuskattstofni vegna nánar tiltekinna útgjalda. Í áfrýjunarstefnu og greinargerð er hins vegar krafist staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða að öðru leyti en því sem felst í leiðréttingum, sem vísað er til í kröfugerð. Verður því við þessa niðurstöðu að una, en engin efni eru til að taka kröfur ákærða um frekari frádrátt að þessu leyti til greina, enda styðjast þær ekki við gögn. III. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti er ákærði samkvæmt framansögðu fundinn sekur um undanskot virðisaukaskatts, tekjuskatts og útsvars á ofangreindu tímabili, er nemur samtals 8.422.736 krónum. Er þá miðað við framangreindar leiðréttingar ákæruvalds og útreikning af hálfu ákærða um áhrif ofangreinds 7% frádráttar að teknu tilliti til þeirra og er ekki ágreiningur um hann. Eins og lýst er í ákæru og héraðsdómi framdi ákærði brot þessi ýmist með því að skila röngum skýrslum til skattyfirvalda eða með því að skila ekki skýrslum. Þá hefur hann gerst sekur um bókhaldsbrot. Eru brot hans stórfelld og eru þau réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Taka verður hins vegar tillit til þess að ákærði hefur ekki áður sætt refsingu sem skiptir hér máli. Að framansögðu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði, en eftir atvikum verður sú refsing skilorðsbundin eins og nánar greinir í dómsorði. Dæma ber ákærða einnig til sektargreiðslu og vegna þess hversu stórfelld brot hans eru þykir ekki unnt að takmarka sektarfjárhæð við lágmörk viðeigandi laga. Verður sektarfjárhæðin ákveðin 25.000.000 krónur. Með hliðsjón af því að sektarfjárhæð er umfram lögbundið lágmark þykir vararefsing hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Ákærði verður dæmdur til greiðslu áfrýjunarkostnaðar eins og í dómsorði greinir og eru þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, sem tiltekin eru með virðisaukaskatti. Dómsorð: Ákærði, Jón Ingi Ólafsson, sæti fangelsi í 8 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 25.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 6 mánuði. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, 917.954 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hróbjarts Jónatanssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Málið, sem dómtekið var 21. f.m., er höfðað með ákæru ríkislögreglustjórans, útgefinni 20. janúar 2005, á hendur Jóni Inga Ólafssyni, kt. 150454-3369, Mávanesi 14 í Garðabæ. Í ákærunni eru ákærða gefin að sök „eftirtalin skatta- og hegningarlagabrot, sem framkvæmdastjóri og stjórnarformaður einkahlutafélagsins Raftengis, kt. 640195-2669 og vegna reksturs í eigin nafni. A. Vegna einkahlutafélagsins Raftengis. I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Með því að hafa í rekstri einkahlutafélagsins brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa rangfært, á virðisaukaskattskýrslum, skilaskyldan virðisaukaskatt vegna sölu á virðisaukaskattskyldri þjónustu, vegna uppgjörstímabilanna janúar 1997 til og með febrúar 1998, og að hafa með þessu komið sér undan að standa Tollstjóranum í Reykjavík skil á innheimtum virðisaukaskatti, í samræmi við það sem lög áskilja, samtals að fjárhæð [1.997.274 krónur], sem sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Vantalin skattskyld velta Vangoldinn VSK. Árið 1997 Janúar - febrúar kr. 70.484 kr. 17.275 Mars- apríl kr. 300.852 kr. 73.709 Maí - júní kr. 1.777.199 kr. 435.413 Júlí - ágúst kr. 1.667.332 kr. 408.493 September - október kr. 1.338.339 kr. 326.891 Nóvember - desember kr. 1.895.077 kr. 464.291 kr. 7.049.283 kr. 1.726.072 Árið 1998 Janúar - febrúar kr. 1.106.968 kr. 271.202 kr. 1.106.968 kr. 271.202 Samtals kr. 1.997.274 Telst þetta varða við 1. og 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 191. gr. laga nr. 82/1998 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. B. Vegna reksturs í eigin nafni. I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Með því að hafa ekki tilkynnt virðisaukaskattskylda atvinnustarfsemi sína mars til júní 1998 og hafa vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu sinni á því tímabili, og hafa frá og með júlí 1998 til og með desember 2001 rangfært, á virðisaukaskattskyldri þjónustu og með þessu komið sér undan að greiða Sýslumanninum í Hafnarfirði [3.767.520 krónur], sem sundurliðast þannig. Uppgjörstímabil: Vantalin skattskyld velta Vangoldinn VSK. Mars- apríl kr. 45.230 kr. 11.081 Maí - júní kr. 539.261 kr. 122.338 Júlí - ágúst kr. 1.014.549 kr. 246.368 September - október kr. 324.600 kr. 71.950 Nóvember - desember kr. 38.556 kr. 9.247 kr. 1.962.196 kr. 461.002 Janúar - febrúar kr. 735.480 kr. 179.086 Mars- apríl kr. 446.163 kr. 108.529 Maí - júní kr. 793.757 kr. 193.259 Júlí - ágúst kr. 117.268 kr. 25.408 September - október kr. -32.000 kr. -7.844 Nóvember - desember kr. 175.094 kr. 42.463 kr. 2.235.762 kr. 540.901 Janúar - febrúar kr. 736.028 kr. 180.323 Mars- apríl kr. 2.520.052 kr 617.423 Maí - júní kr. 905.672 kr. 221.899 Júlí - ágúst kr. 503.855 kr. 123.454 September - október kr. 815.948 kr. 199.920 Nóvember - desember kr. 770.827 kr. 188.848 kr. 6.252.382 kr. 1.531.867 Janúar - febrúar kr. 523.111 kr. 128.158 Mars- apríl kr. 509.570 kr 124.844 Maí - júní kr. 872.661 kr. 213.812 Júlí - ágúst kr. 745.159 kr. 182.567 September - október kr. 1.311.019 kr. 321.211 Nóvember - desember kr. 1.074.109 kr. 263.158 kr. 5.035.629 kr. 1.233.750 Samtals: kr. 3.767.520 Telst þetta varða við 1. og 3. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 191. gr. laga nr. 82/1998 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. II. Fyrir brot gegn lögum um tekjuskatt og eignarskatt, lögum um tekjustofna sveitarfélaga og almennum hegningarlögum. Með því að hafa skilað efnislega röngum skattframtölum gjaldaárin 1999 og 2000, vegna tekjuáranna 1998 og 1999, og hafa ekki talið fram til skatts tekjur sínar af sjálfstæðri atvinnustarfsemi á árunum 2000 og 2001 og með þessu komið sér undan greiðslu tekjuskatts og útsvars samtals að fjárhæð [4.783.343 krónur], sem sundurliðast sem hér greinir: 1. Vangreiddur tekjuskattur og útsvar gjaldaárið 1999: Vantalin skattskyld velta: kr. 4.129.070 Möguleg rekstrargjöld: kr. -820.466 Tekjuskattstofn: kr. 3.308.604 Tekjuskattstofn samkvæmt skattframtali: kr. -1.754.346 Vantalinn tekjuskatts- og útsvarsstofn: kr. 1.554.258 Vangreiddur tekjuskattur, tekjuskattsprósenta 27,41% kr. 426.022 Sérstakur tekjuskattur á stofn yfir 3.198.000, gjaldstig 7% kr. 7.742 Vangreitt útsvar, útsvarsprósenta 11,19% kr. 173.921 Vangreiddur tekjuskattur og útsvar samtals: kr. 607.685 2. Vangreiddur tekjuskattur og útsvar gjaldaárið 2000: Vantalin skattskyld velta: kr. 6.552.495 Möguleg rekstrargjöld kr. -1.247.991 Tekjuskattsstofn: kr. 5.304.504 Tekjuskattsstofn samkvæmt skattframtali: kr. -2.740.357 Vantalinn tekjuskatts- og útsvarsstofn: kr. 2.564.147 Vangreiddur tekjuskattur, tekjuskattsprósent 26,41% kr. 677.191 Sérstakur tekjuskattur á stofn yfir 3.277.950, gjaldstig kr. 141.858 Vangreitt útsvar, útsvarsprósenta 11,24% kr. 288.210 Vangreiddur tekjuskattur og útsvar samtals kr. 1.107.259 3. Vangreiddur tekjuskattur og útsvar gjaldaárið 2001: Vantalin skattskyld velta: kr. 10.570.499 Möguleg rekstrargjöld: kr. -1.393.577 Áætlaður tekjuskattsstofn ásamt álagi: kr. -3.345.000 Vantalinn tekjuskatts- og útsvarsstofn: kr. 5.831.922 Vangreiddur tekjuskattur, tekjuskattsprósenta 26,41% kr. 1.540.210 Sérstakur tekjuskattur á stofn yfir 3.359.899, gjaldstig 7% kr. 173.041 Vangreitt útsvar, útsvarsprósenta 11,24% kr. 655.508 Vangreiddur tekjuskattur og útsvar samtals: kr. 2.368.759 4. Vangreiddur tekjuskattur og útsvar gjaldaárið 2002: Vantalin skattskyld velta: kr. 8.262.087 Möguleg rekstrargjöld: kr. - 1.903.474 Áætlaður tekjuskattsstofn ásamt álagi: kr. -4.780.000 Vantalinn tekjuskatts- og útsvarsstofn: kr. 1.578.613 Vangreiddur tekjuskattur, tekjuskattsprósent 26,08% kr. 411.702 Sérstakur tekjuskattur á stofn yfir 3.865.000, gjaldstig kr. 110.502 Vangreitt útsvar, útsvarsprósenta 11,24% kr. 177.436 Vangreiddur tekjuskattur og útsvar samtals kr. 699.640 Samtals kr. 4.783.343 Telst þetta varða við 2. og 6. mgr. 109. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 90/2003 sbr. áður 2. og 6. mgr. [107. gr.] eldri laga nr. 75/1981 um tekjuskatt- og eignarskatt, 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. C. Fyrir bókhaldsbrot. Með því að hafa látið undir höfuð leggjast að færa lögboðið bókhald og varðveita bókhaldsgögn vegna starfsemi einkahlutafélagsins Raftengis á árunum 1997 og 1998 og vegna atvinnustarfsemi sinnar á árunum 1998, 1999, 2000 og 2001. Telst þetta varða við 1. og 2. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1944 um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995 um breyting á þeim lögum, sbr. 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995.“ Í ákæru er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess að B kafla ákæru verði vísað frá dómi og að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa fyrir þá háttsemi sem lýst er í A og C köflum hennar. Til vara er gerð krafa um að hann hljóti einungis vægustu refsingu sem lög leyfa og að lagt verði til grundvallar við ákvörðun hennar að rekstrargjöld nemi umtalsvert hærri fjárhæðum en miðað sé við í B kafla ákæru. I. Ákærði hefur fyrir dómi játað skýlaust að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í A og C köflum ákæru. Samræmist játning ákærða rannsóknargögnum málsins, en ákæra styðst við lögreglurannsókn sem fram fór á grundvelli bréfs skattrannsóknarstjóra ríkisins til ríkislögreglustjórans 22. desember 2003 og rannsóknargagna sem því fylgdu. Er samkvæmt þessu sannað að ákærði hafi framið þá háttsemi sem í þessum köflum ákæru greinir. II. 1. Ákærði hefur tekið til varna að því er varðar sakargiftir í B kafla ákæru. Eru varnir hans á því byggðar að rekstrargjöld hafa verið umtalsvert hærri en lagt sé til grundvallar í þessum kafla ákærunnar, en af því leiði að gjaldstofnar eigi að vera lægri en þar sé miðað við sem aftur leiði til lækkunar á vangreiddum gjöldum. Er krafa ákærða um frávísun á því byggð að málið hafi hvað þetta varðar ekki verið rannsakað með viðhlítandi hætti og því sé ekki unnt að taka þessar sakargiftir á hendur honum til efnislegrar meðferðar. Verði ekki á frávísunarkröfu fallist er á því byggt af hálfu ákærða að ósannað sé að kostnaður af öflun tekna af eigin rekstri hans sé ekki meiri en gengið sé út frá í ákæru og að við það verði að miða svo sem sönnunargögnum er háttað að hann nemi í reynd allt að helmingi teknanna. 2. Ákærði er rafvirki að mennt og starfaði við þá iðn á þeim tíma sem ákæra málsins tekur til. Stofnaði hann einkahlutafélag, Raftengi, um rekstur sinn. Það félag varð gjaldþrota árið 1998 og rak ákærði starfsemi sína eftir það í eigin nafni. Bú hans mun síðan hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 15. október 1999. Rekstrargjöld samkvæmt II. tölulið í B kafla ákæru styðjast við gögn sem ákærði afhenti við rannsókn málsins hjá skattrannsóknarstjóra. Var að fullu tekið tillit til þeirra enda þótt á skorti að þau væru í þeim búningi sem gerð er krafa til. Ákærði hefur ekki framvísað frekari kostnaðarreikningum. Honum hefur þó ítrekað verið gefinn kostur á því. Hefur hann skýrt svo frá að mikil óreiða hafi verið á bókhaldi hans á þeim tíma sem um ræðir í málinu og að bókhaldsgögn hafi glatast í stórum stíl. Í vörn ákærða hefur annars vegar verið vísað til þess að við útreikning á rekstrargjöldum hafi láðst að taka tillit til kostnaðar sem óumdeilt verði að telja að á hann hafi fallið enda þótt hann hafi ekki getað lagt fram gögn þar að lútandi. Vísar ákærði hvað þetta varðar til símakostnaðar, kostnaðar vegna reksturs bifreiðar og tryggingariðgjalda. Er á því byggt að hér sé um umtalsverðan kostnað að ræða og að allt að 10% rekstrartekna hafi gengið til greiðslu hans. Hins vegar hefur ákærði lagt fram í málinu gögn sem hann telur að sýni fram á að eðlilegt sé að ganga út frá því að rekstrargjöld hafi í reynd numið allt að helmingi rekstrartekna. Verður nú nánar vikið að þessum vörnum ákærða. Ákærði hefur lagt fram tilboð sem hann gerði í fullnaðarfrágang raflagna í tilteknu fjöleignarhúsi í apríl 2003. Samkvæmt því hafi efniskostnaður numið rúmlega helmingi tilboðsfjárhæðar. Heldur ákærði því fram að þetta tilboð sé dæmigert fyrir þann rekstur sem hann hafi haft með höndum. Hann hafi þannig aðallega sinnt sambærilegum verkum þann tíma sem ákæra málsins tekur til. Þá hefur ákærði lagt fram í málinu tvö bréf sem Davíð Einarsson löggiltur endurskoðandi ritaði að beiðni verjanda hans, en endurskoðandinn hefur aðstoðað ákærða við skattskil og bókhald. Í fyrra bréfinu, sem er dagsett 6. maí 2005, segir svo meðal annars: „Við meðferð málsins hjá skattrannsóknarstjóra var lögð mikil áhersla á að ná utan um allar tekjur sem Jón Ingi Ólafsson og Raftengi ehf [...] höfðu haft á þeim árum sem tekin voru til skoðunar og vantaði í bókhald og ársreikninga. Aftur á móti var ekki gerð mikil tilraun til að ná utan um allan þann kostnað sem einnig vantaði í bókhald Jóns og Raftengis. [...] Sem dæmi um kostnað sem vantaði er símakostnaður en enginn símakostnaður [er] gjaldfærður þó svo hann noti gsm síma mikið í tengslum við vinnuna. Ástæðan er sú að síminn sem hann notar var ekki skráður á hann og var þá enginn símakostnaður gjaldfærður þó svo hann greiddi alla símareikninga. Sama má segja um bifreiðakostnað en nánast enginn bifreiðakostnaður hefur verið gjaldfærður þar sem nótur hafa ekki skilað sér. Þetta á einnig við um efniskostnað og annan kostnað. Þegar vantaldar tekjur voru tekjufærðar var örugglega ekki nægjanlegt tillit tekið til vantalinna gjalda. Í tilboðsgerðum við raflagnir í nýbyggingar sem Jón hefur aðallega unnið við er iðulega miðað við að vinnuþátturinn sé 50% og efnisþátturinn 50%. Meðfylgjandi er tilboð í raflagnir [...] frá 22. apríl 2003. Þar er tilboð upp á 9,8 milljónir með virðisauka eða 7.871.500 án [virðisaukaskatts]. [Þar] af er áætlað efni í verkið [4.236.104 krónur] sem er 53.82% af heildartilboðinu.“ Í seinni bréfinu, sem er dagsett 5. september sl., segir svo meðal annars: „Samkvæmt gögnum frá Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins og Hagstofu Íslands sem gefa út byggingarvísitölur fyrir byggingariðnaðinn á Íslandi kemur fram í ágústhefti 2005 að raflagnir í fjölbýlishús skiptast þannig milli vinnuþáttar og efnisþáttar að vinnuþáttur er í þeirra dæmi [1.869.216 krónur] en efnisþátturinn [1.189.905 krónur] eða 38.96%. Í þessu dæmi er ekki gert ráð fyrir tilboðum eins og tíðkast í greininni heldur er hér gert ráð fyrir að hægt sé að selja vinnuþáttinn út á fullu verði sem ekki er raunin þegar um tilboð er að ræða eins og í tilviki Jóns Inga Ólafssonar, en öll stóru verkin hans eru samkvæmt tilboði. Þegar tilboð eru gerð er oftast miðað við þá reglu sem tíðkast í bransanum að vinnuþátturinn sé 50% og efnisþátturinn 50%. Það er því gefinn afsláttur af vinnuþættinum. Afslátturinn er þá milli 30-40% af útseldri mælieiningu rafvirkja samkvæmt þessum útreikningum hjá Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins. Í bréfi mínu frá 6. maí 2005 vegna sama máls fylgdi með tilboð í raflagnir [...] frá 22. apríl 2003 að fjárhæð kr. 7,8 milljónir án vsk. þar sem áætlað efni var 4,2 milljónir eða 53,82% af heildartilboðinu. Eins og fram kom í bréfinu frá 6. maí teljum við að efniskostnaðurinn hafi ekki verið rétt metinn í skýrslu skattrannsóknarstjóra en hann var á bilinu 13,18% upp í 23,04% mismunandi eftir tímabilum sem er óeðlilegt þar sem hann ætti að vera um 50%.“ Í seinna bréfinu tekur endurskoðandinn fram að sé mögulegur efniskostnaður hækkaður í 50% hafi sú hækkun ekki bara áhrif til lækkunar á tekjuskatti heldur leiði hún einnig til hækkunar á innskatti og þar með til lækkunar á vangoldnum virðisaukaskatti. Þá leiði þessi hækkun einnig til lækkunar á álagi og vöxtum. Er það niðurstaða endurskoðandans að framangreindri forsendu gefinni að heildar undanskot tekjuskatts og útsvars eigi að lækka um 3.903.809 krónur frá því sem lagt sé til grundvallar í B kafla ákæru og að vangoldinn virðisaukaskattur úr 3.767.520 krónum í 1.493.129 krónur eða um 2.274.391 krónu. Rannsóknarstofnun byggingariðnarins og Hagstofa Íslands gefa mánaðarlega út rit sem ber heitið byggingarvísitölur og er til þess vísað í framangreindu bréfi Davíðs Einarssonar frá 5. september sl. Er tilgangur þeirrar útgáfu meðal annars sá að sýna hlutfallslegar breytingar á byggingarkostnaði fjölbýlishúss og einstökum þáttum hans. Hefur ákærði lagt fram í málinu fjögur hefti þessa rits auk þess heftis sem endurskoðandi hans vísar til í framangreindu bréfi sínu. Sem dæmi má taka að í desemberhefti 1999 er heildarkostnaður við raflagnir í fjölbýlishúsi sagður nema 2.522.731 krónu, en þar af nemi efniskostnaður 1.092.387 krónum. 3. Varnir ákærða að því er tekur til sakargifta samkvæmt B kafla ákæru taka samkvæmt framansögðu ekki til þess að við útreikning á mögulegum rekstrargjöldum hans á rekstrarárunum 1998 til og með 2001 hafi verið litið framhjá reikningnum eða öðrum gögnum þar um sem hann hefur framvísað. Fela varnir ákærða það í sér að ef öllum gögnum hér að lútandi hefði verið haldið til haga næmu samanlögð undanskot hans mun lægri fjárhæð en gengið sé út frá í ákæru. Eru rök ákærða fyrir þessu reifuð í kafla 2 hér að framan. Að hluta til styðjast varnir ákærða samkvæmt framansögðu við almenn viðmið sem sækja stoð í byggingarvísitölu sem reiknuð er mánaðarlega og Rannsóknar-stofnun byggingariðnaðarins og Hagstofa Íslands gefa út í sameiningu. Þótt út frá því væri gengið við úrlausn málsins að ákærði hafi nær alfarið haft með höndum raflagnavinnu í fjölbýlishúsum á grundvelli tilboða eru engin efni til að styðjast við almennt reiknilíkan af þessu tagi og áætla rekstrargjöld ákærða til samræmis við það. Það er hins vegar svo að engra gagna nýtur við í málinu sem renna viðhlítandi stoðum undir það að ákærði hafi í reynd haft verk af þessu tagi nær alfarið með höndum, hvað þá að við tilboðsgerð af hans hálfu hafi verið gefinn afsláttur af vinnuþætti verks sem aftur hafi leitt til þess að efniskostnaður hafi numið allt að helmingi þeirrar fjárhæðar sem tilboð ákærða í það hafi hljóðað uppá. Samkvæmt þessu og með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 121/1997, sem birtur er í dómasafni það ár á bls. 1913, og dóms réttarins frá 11. desember 2003 í málinu nr. 111/2003, þar sem skortur á gögnum frá sakborningum leiddi til þess að ekki var fallist á varnir um að lækka bæri fjárhæð vantalinna skattstofna frá því sem gengið var út frá við saksókn, verður ekki fallist á þá málsvörn ákærða að rétt sé að hækka rekstrargjöld í eigin rekstri hans á árunum 1998 til og með 2001 frá því sem í ákæru greinir og á þeim grunni sem hér hefur verið til umfjöllunar. Sú málsvörn ákærða sem dómurinn hefur ekki tekið afstöðu til felur það í sér að við útreikning á rekstrargjöldum í II. tölulið B kafla ákæru hafi láðst að taka tillit til kostnaðar sem óumdeilt verði að telja að á hann hafi fallið enda þótt hann hafi ekki getað lagt fram gögn þar að lútandi. Er í meginatriðum gerð grein fyrir þeim kostnaðarliðum sem hér um ræðir í kafla 2 hér að framan. Í refsimáli þessu verður að mati dómsins ekki horft framhjá þessari vörn ákærða, enda verður ekki talið að framangreindir dómar Hæstaréttar standi þeirri niðurstöðu í vegi. Þá þykir eftir atvikum og svo sem sönnunarstöðu í málinu er háttað mega á það fallast að þessi kostnaður kunni að nema allt að einum tíunda hluta rekstrartekna. Á móti kemur eins og áður er gerð grein fyrir að ákærði hefur engum gögnum framvísað um þennan kostnað. Þykir hæfilegt svo sem hér hagar til að ganga út frá því við úrlausn málsins að ákærði hafi í reynd þurft að bera kostnað vegna þeirra gjalda sem hér um ræðir, enda þótt engin bókhaldsgögn þar að lútandi liggi fyrir, og að hann nemi 7% rekstrartekna. Kostnaður af þessu tagi þarf hins vegar ekki að hafa áhrif við ákvörðun vangoldins virðisaukaskatts. Kemur þar annars vegar til að vera kann að skilyrði til innsköttunar séu ekki fyrir hendi. Hins vegar kunna gjöldin að vera þess eðlis að þau beri ekki virðisaukaskatt. Samkvæmt öllu framansögðu er hafnað kröfu ákærða um frávísun á B kafla ákæru og hann fundinn sekur um þá háttsemi sem þar er lýst, þó þannig að lagt er til grundvallar dómi, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að samanlögð undanskot tekjuskatts og útsvars hafi numið 3.930.000 krónum. III. Við úrlausn málsins er í samræmi við það sem að framan greinir lagt til grundvallar að útreikningur á vangoldnum sköttum í ákæru sé réttur, enda hafa varnir ákærða í engu beinst að þeim þætti málsins. Virðisaukaskattsbrot ákærða sem fjallað er um í A kafla ákæru varða við 1. og 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995, en brot hans samkvæmt B kafla ákæru við 1. og 3. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 191. gr. laga nr. 82/1998, 2. og 6. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú 2. og 6. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Vanskil á virðisaukaskatti vegna þeirra greiðslutímabila, sem rakin eru í ákæru, námu samtals 5.764.794 krónum og vanskil tekjuskatts og útsvars vegna gjaldáranna 1999 til og með 2002 3.930.000 krónum. Vanskil á virðisaukaskatti, tekjuskatti og útsvari, sem eru á ábyrgð ákærða, námu því samtals 9.694.794 krónum og verða þau til þess að í heild teljast brot hans meiri háttar. Verða þessi brot hans því jafnframt færð undir 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Ákærði vanrækti af stórkostlegu hirðuleysi að færa lögboðið bókhald og varðveita bókhaldsgögn vegna starfsemi Raftengis ehf. á árunum 1997 og 1998 og vegna atvinnustarfsemi sinnar á árunum 1998, 1999, 2000 og 2001, sbr. C kafli ákæru. Hefur hann því einnig brotið gegn 1. og 2. tölulið 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald með áorðnum breytingum, sbr. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Þykir refsing hans með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Rétt þykir að fresta fullnustu þessarar refsingar ákærða og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Samkvæmt 1. og 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, 2. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. áður 2. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981 um sama efni, og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, varða brot gegn ákvæðunum sekt, sem skal aldrei vera lægri en nemur tvöfaldri fjárhæð vanskilanna og ekki hærri en tífaldri fjárhæðinni. Heildarvanskil ákærða nema 9.694.794 krónum. Að gættu þessu verður ákærði dæmdur til að greiða 19.400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæta ella fangelsi í 9 mánuði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hróbjartar Jónatanssonar hæstaréttarlögmanns, þykja að teknu tilliti til virðisaukaskatts hæfilega ákveðin 400.000 krónur. Verður ákærða gert að greiða þau, en annan sakarkostnað leiddi ekki af meðferð málsins. Mál þetta dæma héraðsdómararnir Þorgeir Ingi Njálsson og Finnbogi H. Alexandersson og Einar S. Hálfdánarson hæstaréttarlögmaður og löggiltur endurskoðandi. D ó m s o r ð: Ákærði, Jón Ingi Ólafsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 19.400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæta ella fangelsi í 9 mánuði. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hróbjarts Jónatanssonar hæstaréttarlögmanns, 400.000 krónur.
Mál nr. 744/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um aðX skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness19. nóvember 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 17. desember 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 19. nóvember 2014. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurðiað X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 17.desember nk., kl. 16:00. Kröfu sína byggir lögreglustjóriá 106. gr., 164. gr., 4. mgr. 220. gr. 2. mgr. 218. gr. og 2. mgr. 257. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði mótmælir kröfunni ogkrefst þess að henni verði hafnað. Í greinargerð lögreglustjórasegir að, að morgni miðvikudagsins 12. nóvember, um kl. 4:30, hafi lögreglan áAkureyri fengið tilkynningu um að eldur logaði í bifreið við [...]. Þegarlögregla hafi komið á vettvang hafi hún séð mikinn reyk koma frá bifreiðastæðivið [...]. Hafi logað mikill eldur í bifreiðinni [...]. Sjá hafi máttbjórflösku fyrir aftan bifreiðina en búið hafi verið að troða fataefni ofan íflöskuna og hafi þetta verið eins og „molotov kokteill“. Þar skammt frá hafiverið önnur bjórflaska með engu fataefni. Strax hafi vaknað grunur um að þarnaværi um íkveikju að ræða.Eigandi bifreiðarinnar, A, kvaðst hafa veriðvakinn upp um þrjúleytið og þá hafi verið grímuklæddur maður fyrir utan. KvaðstA hafa sagt honum að koma sér í burtu. Sá hafi verið dökkklæddur og um 175 cm áhæð. Síðan hafi hann vaknað nokkuð seinna og þá heyrt mikinn hávaða og séð aðbúið var að kveikja í bifreið hans. Að kvöldi 12. nóvember hafi X ogY verið handteknir grunaðir um aðild að málinu.Hafi þeir í yfirheyrsluhjá lögreglu viðurkennt sök sína. Í framburðum þeirra beggja komi fram að kærðiZ hafi beðið þá um að ganga í skrokk á A.Hafi þeir átt að fá um hálfamilljón króna fyrir verkið eða allt eftir því hversu mikið þeir slösuðuA.Kærði hafi margsinnis komið við sögu lögreglu en eftirfarandi brot séutil rannsóknar hjá lögreglu og muni líklega sæta ákærumeðferð: „Mállögreglu nr. 025-2014-[...] frá [...] 2014 Rán:X fór ásamt stúlku og öðrum dreng til 79 ára gamals manns. Stúlkan sakaðimanninn um að hafa nauðgað sér er hún var barn og vildi fá bætur. X og stúlkanþrýstu á manninn með óbeinum hótunum uns hann lét undan. Þá hjálpaði X manninumvið að fara inn á heimabanka sinn og millifæra 1 milljón á stúlkuna.Sakborningar fóru auk þess til Akureyrar með greiðslukort mannsins og notuðu. Mállögreglu nr. 024-2014-[...] frá [...] 2014 Þ,unnusta X, var handtekin með 57 grömm af marijuana í fórum sínum sem hún sagðií eigu X, sem væri eigandi þeirra. Mállögreglu nr. 024-2014-[...] frá [...] 2014 Xer grunaður um að hafa í a.m.k. fjögur skipti móttekið amfetamín frá Æ. Taliðer að amfetamínið frá Æ hafi X ætlað að selja í smásölu. Mállögreglu nr. 024-2014-[...] frá [...] 2014 Xhandtekinn á Akureyri er hann ók bifreið undir áhrifum fíkniefna og svipturökuréttindum aðfaranótt. Kastaði rúmum 5 grömmum af maríhuana út er lögreglangaf honum stöðvunarmerki. Lögregla fann efnin en lét X ekki vita af því, fylgdistaftur á móti með því er X kom til að leita að efnunum síðar um nóttina auk þesssem X sagði frá því í síma að hann hefði kastað efnunum út. Mállögreglu nr. 025-2014-[...] frá [...] 2014 Xer grunaður um sölu á kannabisefnum. Mállögreglu nr. 024-2014-[...] frá [...] 2014 Þarvísaði X á nokkur grömm af kannabisefnum og ætluðu amfetamíni er hann varhandtekinn á heimili sínu v. rannsóknar á íkveikju. Þáhafa verið gefnar út ákærur á hendur kærða vegna eftirfarandi mála: Mállögreglu nr. 024-2012-[...]frá [...] 2012. Xgefið að sök brot gegn valdstjórninni með því að hafa haft í líkamsmeiðingar oglíflátshótunum við starfsmenn fjölskyldudeildar Akureyrarbæjar. Ákæra gefin út18. ágúst sl. Mállögreglu nr. 024-2012-[...] frá [...] 2012 Xer gefið að sök að hlutdeild í ráni í húsnæði [...] að [...] á Akureyri. Ákæragefin út 1. október 2013. Mállögreglu nr. 024-2012-[...]frá [...] 2012 Xgrunaður um vörslu á kannabisefnum. Ákæra gefin út 5. maí sl. Mállögreglu nr. 024-2012-[...]frá [...] 2012 Xgrunaður um vörslur á amfetamíni og maríhúana og akstur sviptur ökuréttindum.Ákæra gefin út 5. maí sl. Mállögreglu nr. 024-2014-[...]frá [...] 2014 Xgrunaður um vörslur á amfetamíni og maríhúana og akstur bifreiðar á röngumskráningarmerkjum. Ákæra gefin út 27. ágúst sl. Mállögreglu nr. 007-2014-[...]frá [...] 2014 Xgrunaður um vörslu fíkniefna og akstur bifreiðar á röngum skráningarmerkjum.Ákæra gefin út 4. september sl. Mállögreglu nr. 024-2014-[...]frá [...] 2014 Xgrunaður um vörslu fíkniefna og akstur undir áhrifum fíkniefna og svipturökuréttindum. Ákæra gefin út 6. október sl.“ Kærði eigi að baki langansakaferil eða allt frá árinu 1994 til dagsins í dag. Hann hafi 25 sinnum veriðdæmdur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, umferðarlögum og lögum umávana- og fíkniefni. Með vísan til framangreinds og ferils kærða telji lögreglayfirgnæfandi líkur á því að kærði muni halda brotastarfseminni áfram fari hannfrjáls ferða sinna og því sé nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðanmál hans sæta dómsmeðferð.Sakarefni málanna eru talin varða við 106. gr.164. gr., 4. mgr. 220. gr., 2. mgr. 218. gr., 2. mgr. 257. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, ákvæða laga um ávana og fíkniefni nr. 65/1974 ogákvæði umferðarlaga nr. 50/1987. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað tilc-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Samkvæmt því sem rakið hefurverið og gögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekurum fjölmörg hegningarlagabrot og brot á lögum um ávana- og fíkniefni. Þá liggurfyrir að kærði á að baki nokkuð langan sakarferil og hefur margoft hlotiðfangelsisdóma fyrir hegningarlagabrot, umferðarlagabrot og fíkniefnalagabrotfrá því árið 1994. Í greinargerð lögreglustjóra er rakin brotastarfsemi kærða áárunum 2012, 2013 og 2014 og varða brotin meðal annars 106. gr., 164. gr., 4.mgr. 220. gr., 2. mgr. 218. gr., 252. gr. og 2. mgr. 257. gr. almennrahegningarlaga og gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Við brotum þessum liggurfangelsisrefsing, sannist sök. Ákæra vegna sumra þessara brota hefur veriðgefin út. Með vísan til nefndrar greinargerðar lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu og rannsóknargagna málsins þykir liggja fyrir rökstuddurgrunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing liggurvið. Þá þykir mega ætla að kærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hannfrjáls ferða sinna. Samkvæmt þessu er fallist á það með lögreglustjóra aðuppfyllt sé skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og er krafalögreglustjóra því tekin til greina eins og hún er sett fram og nánar greinir íúrskurðarorði. Ekki þykja nein efni vera til þess að marka gæsluvarðhaldiskemmri tíma en krafist er. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sætagæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 17. desember nk., kl. 16:00.
Mál nr. 269/2011
Fasteign Galli Skaðabætur
T hf. höfðaði mál á hendur U og H til greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi um fasteign í smíðum. Þau kröfðust sýknu og höfðuðu jafnframt mál á hendur félaginu til heimtu skaðabóta eða afsláttar vegna galla á hinu selda og stefndu einnig S sem verið hafði byggingarstjóri við húsbygginguna. Kröfugerð U og H var reist á niðurstöðu matsgerðar. Í Hæstarétti var fallist á ábyrgð S sem byggingarstjóra hússins vegna fjölmargra verkliða utan galla á þaki þar sem U og H voru ekki talin hafa sýnt fram á þau hafi beðið tjón vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemi S við það verk.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2011. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að krafa stefndu verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði Týrus hf., áður THS verktakar hf., mál á hendur stefndu til greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi 23. nóvember 2005 um einbýlishús í smíðum að Leirdal 22, Vogum Vatnsleysuströnd. Samkvæmt samningnum skyldi félagið eigi síðar en í september 2006 skila stefndu húsinu fullbúnu að innan en án gólfefna og að utan eftir skilalýsingu er teldist hluti samningsins. Stefndu kröfðust sýknu meðal annars vegna skuldajafnaðar en höfðuðu jafnframt mál á hendur félaginu til greiðslu skaðabóta eða afsláttar vegna galla á hinu selda. Var áfrýjanda einnig stefnt til greiðslu skaðabóta sömu fjárhæðar en hann var byggingarstjóri við húsbygginguna. Í þinghaldi 7. október 2010 voru málin sameinuð. Kröfugerð stefndu var í nokkrum liðum og reist á matsgerð dómkvaddra manna. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknuð af kröfu Týrusar hf. og félaginu gert að gefa út afsal fyrir fasteigninni auk þess að greiða stefndu 2.155.911 krónur í skaðabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. mars 2010 til greiðsludags. Af þessari fjárhæð var áfrýjandi dæmdur til að greiða óskipt með félaginu 1.992.535 krónur með sömu vöxtum. Týrus hf. undi héraðsdómi. II Málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í héraðsdómi. Lýtur ágreiningur þeirra fyrst og fremst að því hvort fasteign stefndu sé haldin slíkum annmörkum að þau eigi rétt á skaðabótum úr hendi áfrýjanda á grundvelli ábyrgðar hans sem byggingarstjóra, umfram þá fjárhæð sem stefndu hafa nýtt til skuldajafnaðar við kröfu Týrusar hf. um greiðslu eftirstöðva kaupverðs fasteignarinnar. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi reisir áfrýjandi kröfu sína um sýknu ýmist á því að skaðabótaábyrgð hans sem byggingarstjóra að umræddu verki nái ekki til þeirra verkliða sem bótakrafa stefndu lýtur að eða stefndu hafi ekki sannað tjón sitt. Á það síðarnefnda einkum við um verklið samkvæmt svonefndum viðbótarmatslið 1 er varðar frágang á þaki hússins. Í matsgerð segir að staðreynt hafi verið að frágangur þaks sé annar en fram komi á teikningum. Þá segir: „Þakdúkur er annar sem og lausnir við þakbrunna. Þá mun einangrun vera önnur en það var ekki staðreynt. Í höfuð atriðum er gerð þaks þó eins og fram kemur á teikningum þ.e. að ofan á steypta þakplötu er lögð einangrun og þakdúkur yfir hana og malarfarg. Matsmaður telur að þakfrágangur eins og hann er sé sem slíkur fullnægjandi og þjóni sama hlutverki og lausn skv. teikningum. Á lausnunum er hins vegar nokkur munur eðlisfræðilega og tæknilega. Báðar lausnirnar eru eðlisfræðilega í lagi þ.e. að ekki verður skaðleg rakauppsöfnun í þakinu en reikningslega safnast upp raki í lausn skv. teikningum á löngum tíma en er skaðlaus á líftíma lausnarinnar. PVC þakdúkur eins og er á þakinu er viðkvæmari fyrir hnjaski en asfaltdúkur. Báðar lausnirnar eru þannig að ef leki er á dúknum lendir vatn í einangrun og getur lekið inni. Minni líkur eru þó á leka í lausn skv. teikningum vegna asfaltsdúks sem límdur er á steypta þakplötu undir einangrun. Matsmaður telur að ending þakdúkanna sé sambærileg. Frauðplasteinangrun og steinullareinangrun má nota jöfnum höndum í þök af þessari gerð og gefa sama einangrunargildi. Frauðplast er stífara og þolir betur umferð. Þakbrunnar í þakinu eru eins og algengt er. Lausn sem er teiknuð er óvenjuleg. Algengara er að nota þar til framleidda plastbrunna en á teikningum eru sýndir sérsmíðaðir brunnar úr eir. Á teikningum er gert ráð fyrir að tekið sé úr einangrun í kringum þakbrunna en það er gert til að minnka líkur á vatnsuppistöðum kringum brunnana. Til að færa þak í það horf sem sýnt er á teikningum þarf að fjarlægja malarfarg, rífa af þakáfellur, klæðningu af veggjum á stofuhluta til að komast að frágangi, fjarlægja þakdúk og einangrun og farga öllu efni nema mölinni. Matsmaður telur hins vegar að nota megi plasteinangrunina í hvora lausnina sem er. Sjóða þarf asfaltdúk á steypta plötu. Ekki er skilgreint á teikningum hvernig dúkur þetta á að vera. Leggja einangrun aftur og asfaltdúk yfir hana og ganga frá þakbrunnum og jöðrum dúksins. Klæða síðan þakkanta að nýju og ganga frá klæðningum á útveggi. Matsmaður telur að verðmætismunur á eigninni sé sem nemi mun á kostnaði við gerð mismunandi lausna. Ekki er þó líklegt að verðmunur þessi komi fram við endursölu enda sé þak í lagi.“ Aðalkrafa stefndu lýtur að kostnaði við að færa þak til samræmis við teikningar. Matsmaður mat þann kostnað 3.580.000 krónur, en taldi kostnað við gerð þaksins eins og það er hafa numið 2.310.000 krónum. Krefjast stefndu aðallega hinnar hærri fjárhæðar, sem þau segja vera umfang tjóns síns, en varakrafa þeirra samkvæmt þessum matslið lýtur að verðmætismun milli þaksins eins og það er og frágangs samkvæmt teikningum, eða 1.260.000 krónur. Með héraðsdómi var fallist á niðurstöðu matsgerðar og talið að þakið hafi verið byggt á ófullnægjandi hátt. Voru stefndu talin eiga rétt á skaðabótum úr hendi Týrusar hf. og áfrýjanda sem námu kostnaði samkvæmt matsgerð við að endurbyggja þakið í samræmi við teikningu, 3.311.776 krónur, að frádregnum virðisaukaskatti vegna vinnuliðar. Matsmaður staðfesti matsgerð sína fyrir dómi, en aðspurður hvort sú aðferð sem viðhöfð var hafi haft í för með sér að verðmæti húss stefndu hafi orðið minna en ella, svaraði hann: „Ég er nú ekki viss um það að ef farið er út í það að það breyti nokkru en hins vegar, það er möguleiki á því að lausn eins og er á teikningunni að hún komi frekar í veg fyrir leka inn í húsið en sú leið sem er á húsinu í dag. ... En hvort að það veldur verðmætisrýrnun á eigninni ég get kannski ekki fullyrt um það.“ Ítrekað aðspurður kvaðst hann draga í efa að gerð þaksins myndi hafa áhrif á endursöluverð hússins. Hæstiréttur hefur í mörgum dómum fjallað um skaðabótaábyrgð byggingarstjóra, sbr. dóma réttarins 20. desember 2005 í máli nr. 267/2005, 13. mars 2008 í máli nr. 318/2007, 5. nóvember 2009 í máli nr. 37/2009, 4. mars 2010 í máli nr. 369/2009 og 20. maí 2010 í máli nr. 459/2009. Af þessum dómum verður dregin sú ályktun að byggingarstjóra beri meðal annars að sjá til þess að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir og getur hann orðið skaðabótaskyldur gagnvart eiganda mannvirkis vegna þess tjóns sem af því hlýst að öðrum bótaskilyrðum fullnægðum. Er ljóst að áfrýjandi sinnti ekki þeirri skyldu sinni sem byggingarstjóri að sjá til þess að frágangur þaksins væri í samræmi við teikningar. Á hinn bóginn hafa stefndu samkvæmt framansögðu ekki sýnt fram á að þau hafi beðið tjón vegna þessarar ólögmætu og saknæmu háttsemi áfrýjanda. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefndu um skaðabætur vegna þessa galla á þaki hússins. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á bótakröfu stefndu á hendur Týrusi hf., samtals að fjárhæð 4.835.911 krónur, jafnframt því sem ógreiddar eftirstöðvar stefndu vegna kaupsamningsins voru taldar 2.680.000 krónur. Var hin síðari fjárhæð látin ganga upp í dæmdar skaðabætur til stefndu og þau því sýknuð af kröfu Týrusar hf. í aðalsök, en í gagnsök var eins og áður segir fallist á skaðabótakröfu stefndu fyrir þeirri fjárhæð sem eftir stóð, 2.155.911 krónur. Af þeirri fjárhæð var áfrýjandi dæmdur til greiðslu 1.992.535 króna óskipt með Týrusi hf. Áfrýjandi var í héraðsdómi talinn bótaskyldur um 3.311.776 krónur vegna þessa kröfuliðar er varðar galla á þaki hússins en hluti kröfu stefndu á hendur áfrýjanda og Týrusi hf. féll niður fyrir greiðslu með skuldajöfnuði við kröfu félagsins á hendur stefndu um eftirstöðvar kaupverðs. Er fjárhæð samkvæmt þessum kröfulið sem nú hefur verið hafnað hærri en nemur þeirri kröfu sem stefndu gera á hendur áfrýjanda hér fyrir dómi. Verður krafa áfrýjanda um sýknu þegar af þeirri ástæðu tekin til greina og verður því ekki fjallað frekar um aðra kröfuliði. Rétt þykir að hver aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Snorri Hjaltason, er sýkn af kröfu stefndu, Unnars Hlöðverssonar og Hildar Bjargar Einarsdóttur. Hver aðila skal bera sinn hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 4. febrúar 2011. Mál þetta, sem var dómtekið 11. fyrri mánaðar, var annars vegar höfðað 22. apríl 2009, en hins vegar 22. júní 2010. Málin voru sameinuð, í samræmi við sameiginlega ósk aðalstefnanda og gagnstefnenda, í þinghaldi 7. október 2010 með heimild í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda horfði það til hagræðis þar sem ljóst var að sakarefni málanna voru nátengd og sönnunarfærsla með sama hætti í þeim báðum. Ekki voru gerðar athugasemdir við þessa meðferð málsins af hálfu stefnda og réttargæslustefnda. Aðalstefnandi er Týrus hf., Kirkjustétt 2-6, Reykjavík. Gagnstefnendur eru Unnar Hlöðversson og Hildur Björg Einarsdóttir, bæði til heimilis að Leirdal 22, Vogum. Stefndi er Snorri Hjaltason, Ólafsgeisla 11, Reykjavík. I Mál þetta höfðaði aðalstefnandi í aðalsök gegn gagnstefnendum 22. apríl 2009 og krafði þau um greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi um fasteignina Leirdal 22, Vogum. Gagnstefnendur kröfðust sýknu. Með stefnu birtri 22. júní 2010 höfðuðu gagnstefnendur mál gegn aðalstefnanda vegna galla á fasteigninni. Var kröfum beint að, auk aðalstefnanda, stefnda sem byggingarstjóra fasteignarinnar og tryggingafélagi hans til réttargæslu. Stefndi krafðist aðallega frávísunar málsins, en í þinghaldi 7. október 2010 féll hann frá þeirri kröfu. Í þinghaldi þann dag voru málin sameinuð með heimild í b. lið 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að ósk aðalstefnanda og gagnstefnenda, en stefndi og réttargæslustefndi gerðu ekki athugasemdir við þá málsmeðferð. Málavextir eru þeir að gagnstefnendur keyptu af aðalstefnanda fasteignina Leirdal 22, Vogum, með kaupsamningi 23. nóvember 2005. Samkvæmt kaupsamningi skyldi kaupverð vera 27.500.000 krónur sem skyldi greiðast með peningum; 2.500.000 krónur við undirritun, 6.000.000 krónur við afhendingu og 1.000.000 krónur við lokafrágang, með veðbréfum frá Íbúðarlánasjóði að fjárhæð 15.900.000 krónur og með viðbótarláni frá Íbúðarlánasjóði 2.100.000 krónur. Gagnstefnendur greiddu 2.500.000 krónur við undirritun kaupsamningsins. Ógreiddar eftirstöðvar um áramót 2005/2006 voru 25.000.000 krónur. Þann 12. febrúar 2007 greiddu gagnstefnendur 16.157.139 krónur með andvirði húsbréfaláns, þann 26. júlí 2007 greiddu þau 4.500.000 krónur og þann 29. ágúst 2007 greiddu þau 1.662.861 krónu. Ógreitt er því 2.680.000 krónur. Fasteignin að Leirdal 22, Vogum, er 159,5 m² einbýlishús ásamt 8,4 m² geymslu og 30,6 m² bílskúr. Var húsið nýbygging byggð af aðalstefnanda og skyldi afhendast fullbúin án gólfefna. Samkvæmt kaupsamningi skyldi afhending fara fram í ágúst eða september 2006. Afhending fasteignarinnar dróst hins vegar. Aðalstefnandi kveður afhendingu hafa farið fram í febrúar 2007, en gagnstefnendur segja afhendingu hafa dregist um sex mánuði og þau ekki hafa flutt inn fyrr en í mars 2007. Þar sem þau hafi verið búin að selja fyrri eign sína hafi þau neyðst til að leigja aðra íbúð. Hafi aðilar gert með sér samkomulag um að stefndi skyldi greiða húsaleigu vegna þessa. Heildarkostnaður vegna húsaleigu var 900.000 krónur. Skyldi þessi kostnaður koma til frádráttar lokagreiðslu, en hafi ekki gert það þar sem fullnaðaruppgjör hafi ekki átt sér stað. Gagnstefnendur kveðast fljótlega eftir afhendingu eignarinnar hafa orðið vör við margvíslega galla á henni. Sé þar um að ræða rakaskemmdir á þaki og í útveggjum, utanhússfrágang varðandi klæðningu og þakkant, skakka veggi, leka á nokkrum stöðum, flotun á gólfi og fleiri atriði. Þau hafi látið vita af göllunum um leið og þeirra hafi orðið vart, en ekkert hafi orðið af lagfæringum og því hafi þau haldið eftir framangreindri fjárhæð af kaupverði fasteignarinnar. Aðalstefnandi segir þær athugasemdir sem gagnstefnendur hafi gert hafi verið minniháttar og hann hafi bætt úr þeim. Gagnstefnendur sendu aðalstefnanda bréf 19. febrúar 2009 þar sem þess var krafist að hann myndi bæta úr ágöllum á fasteigninni. Ekkert svar barst frá aðalstefnanda. Í kjölfarið fengu gagnstefnendur sérfróðan byggingaraðila til að leggja mat á ástand fasteignarinnar. Á dómþingi 4. maí 2009 í matsmálinu M-10/2009 var Arnar Ívar Sigurbjörnsson húsasmíðameistari og matstæknir dómkvaddur sem matsmaður á grundvelli XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að beiðni gagnstefnenda til að meta nánar tilgreind atriði varðandi fasteignina. Á dómþingi í máli þessu 23. júní 2009 var sú dómkvaðning afturkölluð og þess krafist að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að framkvæma hið umbeðna mat. Voru þá dómkvaddir þeir Símon Reynir Unndórsson rafmagnstæknifræðingur og Hjalti Sigmundsson byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari. Í þinghaldi 30. nóvember 2009 voru þeir Símon og Hjalti dómkvaddir sem matsmenn vegna viðbótarmatsgerðar að beiðni gagnstefnenda. Er matsgerð þeirra vegna beggja matsbeiðna dagsett 15. febrúar 2010. Var það niðurstaða matsmanna að heildarkostnaður við úrbætur vegna þeirra atriða sem lagt var fyrir matsmenn að meta nemi 7.910.000 krónum. Gagnstefnendur sendu aðalstefnanda og stefnda bréf 28. febrúar 2010 þar sem skorað var á þá að greiða kröfur þeirra vegna galla á fasteigninni að frádreginni fjárhæð vegna lokagreiðslu kaupsamnings milli gagnstefnenda og aðalstefnanda. Sams konar erindi var sent réttargæslustefnda 2. mars 2010 þar sem gerð var krafa um að félagið léti í ljós afstöðu sína til greiðsluskyldu úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra, stefnda, en hann hafði slíka tryggingu í gildi hjá réttargæslustefnda. Í svari frá réttargæslustefnda, með tölvupósti 10. júní 2010, var gagnstefnendum tilkynnt að ekki væri fallist á að félagið bæri ábyrgð á öllum þeim göllum sem lýst væri í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Hins vegar var bótaábyrgð viðurkennd vegna nokkurra galla, en metinn kostnaður vegna þeirra liða var 2.020.000 krónur. Að frádregnum virðisaukaskatti vegna vinnuliðar á byggingarstað var félagið reiðubúið að greiða bætur samtals að fjárhæð 1.751.792 krónur. Með tölvupósti 18. júní 2010 óskuðu gagnstefnendum eftir því við réttargæslustefnda að þeim yrðu greiddar viðurkenndar bætur, með fyrirvara, og að allur réttur væri áskilinn til að bera aðra kröfuliði undir dómstóla, þ.m.t. alla staðreynda galla samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð sem og annað hugsanlegt tjón. Réttargæslustefndi greiddi gagnstefnendum 1.751.792 krónur 25. júní 2010 í samræmi við framangreint tilboð. Við aðalmeðferð málsins gaf gagnstefnandinn Unnar Hlöðversson skýrslu fyrir dóminum, svo og vitnin Kristján Imsland, fyrrverandi starfsmaður aðalstefnanda, Kári Halldórsson fasteignasali og Hjalti Sigmundsson og Símon Reynir Unndórsson dómkvaddir matsmenn. II Aðalstefnandi byggir kröfu sína í aðalsök á því að ógreiddar eftirstöðvar kaupsamnings hafi í lok árs 2006 verið 25.000.000 krónur. Þann 12. febrúar 2007 hafi gagnstefnendur greitt 16.157.139 krónur með andvirði húsbréfaláns, þann 26. júlí 2007 hafi þau greitt 4.500.000 krónur og þann 29. ágúst 2007 hafi þau greitt 1.662.861 krónu. Ógreitt sé 2.680.000 krónur. Við afhendingu eignarinnar 6. desember 2006 hafi 6.000.000 gjaldfallið. Miðað sé við að greiðsla samkvæmt láni frá Íbúðalánasjóði hafi gjaldfallið 5. janúar 2007 og lokagreiðsla 1. febrúar 2007. Gagnstefnendur hafi með undirritun sinni á kaupsamninginn skuldbundið sig til að greiða umsamið kaupverð í samræmi við skilmála hans. Aðalstefnandi hafi uppfyllt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningnum og beri gagnstefnendum að standa skil á greiðslu kaupverðsins. Vísað er til meginreglu kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga og skuldbindingargildi loforða. Einnig er vísað til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, aðallega 49., 50., 53. og 61. gr. Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður aðalstefnandi við vaxtalög nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Aðalstefnandi kveðst ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi gagnstefnenda. Um varnarþing er vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991. III Gagnstefnandi byggir kröfu sína um sýknu í aðalsök á því að hin selda eign sé haldin verulegum ágöllum í skilningi 18. og 19. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og kostnaður við úrbætur nemi að minnsta kosti þeirri fjárhæð sem nemi dómkröfum aðalstefnanda. Ljóst sé að fasteignin standist engan veginn þær kröfur sem gerðar séu til nýrra eigna þar sem um margvíslega galla sé að ræða. Gagnstefnendur telji galla eignarinnar rýra verðmæti hennar svo verulega að þau eigi rétt til skaðabóta, sbr. 43. gr. laga nr. 40/2002, en ella beri að veita afslátt í samræmi við kostnað við að bæta úr göllum, sbr. 41. gr. sömu laga. Krafan taki mið af kostnaði við úrbætur, en sú fjárhæð sé hærri eða að minnsta kosti sú sama og dómkrafa aðalstefnanda í málinu. Gagnstefnendur hafi keypt fasteign í byggingu af aðalstefnanda og mátt vænta þess að eignin fullnægði þeim kröfum sem gerðar séu til nýrra fasteigna. Telji þau aðalstefnanda hafa vanrækt sinn hluta kaupsamningsins þar sem eignin standist ekki þær kröfur sem leiða megi af kaupsamningi auk þeirra krafna sem gera megi til nýrrar fasteignar. Þau hafi réttilega gert ráð fyrir því að fasteignin væri í fullnægjandi ásigkomulagi við afhendingu en ágallar hafi komið í ljós. Um hafi verið að ræða galla sem þau hafi ekki getað séð fyrir við undirritun kaupsamningsins, enda hafi þau keypt eignina meðan hún hafi verið í byggingu. Séu umrædd kaup neytendakaup í skilningi 6. gr. laga nr. 40/2002, en í því felist meðal annars að gerðar séu um sumt meiri kröfur til eiginleika fasteignar en í öðrum kaupum. Gagnstefnendur hafi ekki séð sér annað fært eftir árangurslausar viðræður um lausn á málinu en að halda eftir hluta kaupverðs samkvæmt kaupsamningnum sem myndi nægja til að tryggja greiðslu vegna kostnaðar við lagfæringar á umræddum göllum. Um heimild til að halda eftir greiðslu er vísað til 44. gr. laga nr. 40/2002. Gagnstefnendur haldi fram gagnkröfu til skuldajafnaðar allt að fjárhæð eftirstöðva greiðslunnar vegna gallanna og ófullkominna efnda samkvæmt kaupsamningi og lýsi yfir skuldajöfnuði á móti dómkröfu aðalstefnanda. Gagnkrafan, sem sé reist á 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sé skaðabótakrafa með vísan til 43. gr. laga nr. 40/2002 en til vara afsláttarkrafa með vísan til 41. gr. sömu laga. Til vara gera gagnstefnendur kröfu um að dómkrafa aðalstefnanda verði lækkuð umtalsvert. Sú krafa sé sett fram sem öryggisventill verði talið að gagnstefnendur eigi rétt til skaðabóta eða afsláttar lægri fjárhæðar en þau hafi haldið fram. Til stuðnings varakröfunni sé vísað til allra sömu málsástæðna og til stuðnings aðalkröfu um sýknu að breyttu breytanda. Þá hafi gagnstefnendur greitt 900.000 krónur fyrir húsaleigu vegna tímabilsins frá því aðalstefnandi hafi átt að afhenda eignina og þar til hún hafi verið afhent. Aðilar hafi gert með sér samkomulag um að aðalstefnandi skyldi greiða húsaleigu vegna þess tíma sem afhending hafi dregist, en það hafi meðal annars verið staðfest af Kára Halldórssyni, fasteignasala. Beri því að lækka dómkröfu aðalstefnanda sem nemi þeirri fjárhæð. Gagnstefnendur mótmæla dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda í heild sinni. Fráleitt sé að þau verði dæmd til að greiða dráttarvexti af fjárhæð tiltekins hluta kaupverðs sem hafi verið greiddur síðar en samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins af þeirri ástæðu að afhending eignarinnar hafi dregist verulega sem þá hafi áhrif á greiðsluskyldu gagnstefnenda. Þá byggja gagnstefnendur jafnframt á því að verði þau dæmd greiðsluskyld að einhverju leyti, beri krafan ekki dráttarvexti fyrr en frá og með dómsuppsögu samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Benda þau í því sambandi á að réttlætanlegt hafi verið að halda eftir lokagreiðslu, sbr. 44. gr. laga nr. 40/2002 og að greiðslan sem haldið hafi verið eftir teljist því ekki vanefnd af þeirra hálfu. Gagnstefnendur vísa til meginreglna samninga- og kröfuréttar um efndir samninga sem og laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sérstaklega ákvæða 6., 18., 19., 41., 43., og 44. gr. Þá vísa þau til 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna gagnkröfu til skuldajafnaðar. Vegna dráttarvaxtakröfu er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 7. gr. Um málskostnaðarkröfu er vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gerð er krafa um að við ákvörðun málskostnaðar verði gætt skyldu gagnstefnenda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns. IV Gagnstefnendur byggja kröfur sínar í gagnsök á því að þeir eigi rétt á skaðabótum eða afslætti. Fasteignin að Leirdal 22, Vogum, sé haldin verulegum göllum í skilningi 18. gr., sbr. 19. gr., laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Kröfur sínar um greiðslu skaðabóta styðja þau aðallega við 43. gr. laganna. Til stuðnings kröfum sínum vísa þau til matsgerðar dómkvaddra matsmanna frá 15. febrúar 2010, en þar séu hinir ýmsu gallar staðreyndir svo sem hér greini. 1. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að á þremur stöðum í fasteigninni væri að finna ummerki um leka sem kæmi frá þaki eignarinnar. Telji matsmaður að af ummerkjum megi ætla að vatn komist undir þakdúk og valdi því að málning skemmist inni í húsinu. Til að bæta úr þessum göllum þurfi að hreinsa möl af þaki og leita nákvæmlega að götum í þakdúk. Þá þurfi að taka klæðningu af veggjum á nokkrum stöðum og yfirfara frágang þannig að unnt sé að lagfæra göt með viðeigandi hætti. Matsmaður lýsi úrbótum nánar í matsgerðinni og sé metinn kostnaður vegna þessa matsliðar 264.000 krónur. Samkvæmt leiðréttingarskjali við matsgerð komi fram að metinn kostnaður við að mála og sparsla sé 102.000 krónur og hafi verið tekið tillit til þeirrar viðbótarfjárhæðar í framangreindri samtölu. 3. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að eina skemmd sé að finna á norðurhlið þakkants eignarinnar og telji matsmaður að geri þurfi úrbætur í því tilviki eins og lýst sé í matsgerðinni. Sé metinn kostnaður vegna þessa matsliðar 5.000 krónur. 4. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að ummerki séu um raka á útveggjum í hjónaherbergi, í barnaherbergjum við sturtuhlið og í geymslu. Matsmaður telji að skemmdir eftir raka og vatn á vegg á milli herbergis og salernis við suðurhlið stafi frá sturtuklefa og ónýtri flísalögn og röngum vatnshalla í sturtunni. Matsmaður telji að gera þurfi úrbætur eins og fram komi í matsgerð. Sé metinn kostnaður við þær 142.000 krónur. 5. matsliður. Matsmaður telji að ekki sé vatnslás á steypuskilum milli útveggja og gólfplötu/sökkuls. Matsmaður telji að gera þurfi úrbætur eins og fram komi í matsgerð. Sé metinn kostnaður vegna þessa matsliðar 171.000 krónur. 6. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að frágangur á klæðningu við sökkul sé ekki í samræmi við samþykktar teikningar. Að áliti matsmanns sé frágangur á klæðningu og áfellum í kringum glugga óvandaður og ófaglegur og ekki í samræmi við sérteikningar. Matsmaður staðfesti að frágangur vatnsbretta á húsinu sé ófullnægjandi. Matsmaður hafi staðreynt að hér og hvar á álklæðningu eignarinnar séu skemmdir, bæði dældir og rispur. Telji matsmaður líklegt að skemmdir megi rekja til atvika á framkvæmdatíma. Þá hafi matsmaður staðreynt að vindpappi undir timburklæðningu sé ekki staðsettur í samræmi við sérteikningar og að æskilegt sé að nota sterkara pappaefni þar sem opnar rifur séu á milli borða þannig að mikið mæði á pappanum. Matsmaður telji að gera telji að gera þurfi úrbætur eins og fram komi í matsgerð. Sé metinn kostnaður vegna þessa matsliðar 1.251.000 krónur. 7. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að frávik (veggskekkjur) séu í útvegg á suðurhlið við garðhurð og að þau séu meiri en eðlilegt sé að miða við. Þá hafi matsmaður staðreynt að frávik milliveggja við baðherbergi séu meiri en eðlilegt sé að miða við. Matsmaður telji að gera þurfi úrbætur eins og fram komi í matsgerð. Sé metinn kostnaður vegna þessa matsliðar 409.000 krónur. 8. matsliður. Gagnstefnendur hafi óskað eftir því að metinn yrði frágangur og ísetning glugga og hurða fasteignarinnar. Matsmaður hafi staðreynt að ísetning og frágangur glugga í fasteigninni væri ófullnægjandi, nánar tiltekið að festing þeirra sé ekki nægjanleg, að það vanti burðarfestingar undir glugga og að þéttingar við glugga séu ófullnægjandi. Þá hafi matsmaður staðreynt að málning undir gluggum flagni víða. Að áliti matsmanns sé ástand málningar verra en eðlilegt geti talist miðað við aldur glugga, enda um að ræða nýbyggingu. Þá hafi matsmaður staðreynt að gler í gönguhurð sé skemmt eftir rafsuðu eða slípun með slípirokk. Loks hafi matsmaður talið að útidyrahurð haldi ekki vatni ef rigni á hana í roki. Matmaður telji að gera þurfi úrbætur og sé metinn kostnaður vegna þessa matsliðar 1.318.000 krónur. 9. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að frávik (gólfhalli) séu á gólfum í stofu, eldhúsi, anddyri og salerni. Frávikin séu meiri en eðlilegt og faglegt sé að miða við. Telji matsmaður að gera þurfi úrbætur og sé metinn kostnaður við þær 567.000 krónur. 10. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að rispa sé á eldhúsinnréttingu. Gagnstefnendur vísi til þess að umrædd rispa hafi verið á innréttingunni frá því þau hafi flutt inn í eignina. Metinn kostnaður við úrbætur sé 30.000 krónur. 11. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að halli á gólfi í sturtuklefa sé frá niðurfalli, en ekki að því. Þá hafi matsmaður staðreynt að flísar á gólfi væru lausar og fúgur brotnar. Varðandi útbætur og metinn kostnað sé vísað til 9. matsliðar. 13. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að ekki hafi verið gengið frá gólfniðurfalli í bílskúr. Matsmaður telji að gera þurfi úrbætur og sé metinn kostnaður vegna þessa matsliðar 13.000 krónur. 15. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að ekki væri loftrás eða opnanlegur gluggi í bílskúr fasteignarinnar. Matsmaður vísi til þess að í 112. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 sé kveðið á um að bílageymslur skuli loftræsa. Telji matsmaður að einfaldast sé að koma fyrir rist í spjald í gönguhurð og sé metinn kostnaður við þessar úrbætur 20.000 krónur. 16. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að hurð á milli bílskúrs og geymslu inn af bílskúr sé ekki eldvarnarhurð og að frágangur hurðarinnar sé ekki eldtefjandi. Um sé að ræða venjulega innihurð. Matsmaður telji hins vegar nauðsynlegt að veggur milli geymslu og herbergis annars vegar og herbergis og bílskúrs hins vegar sé eldtefjandi. Matsmaður geti ekki sagt til um hvort að hurð að geymslu hafi átt að vera Elcs30 eða hvort að veggur milli geymslu og herbergis hafi átt að vera El60. Telji matsmaður að færa þurfi réttar upplýsingar inn á teikningar af eigninni. Metinn kostnaður vegna þessa matsliðar sé 120.000 krónur. 17. matsliður. Matsmaður hafi staðreynt að frágangur á sökkulskauti sé ekki í samræmi við teikningar. Matsmaður telji að gera þurfi úrbætur eins og fram komi í matsgerð og sé metinn kostnaður við þær 20.000 krónur. 1. viðbótarmatsliður. Með viðbótarmatsbeiðni 21. október 2009 hafi gagnstefnendur óskað eftir því að lagt yrði mat á þak fasteignarinnar, þ.e. hvort unnt væri að staðreyna að þak eignarinnar (þakeinangrun og þakdúkur) væri í ósamræmi við teikningar af eigninni. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar staðreyni matsmaður að frágangur þaks sé í ósamræmi við teikningar. Þakdúkur sé annar, sem og lausnir við þakbrunna. Matsmaður telji hæfilegan kostnað við að færa þak í það horf sem fram komi á teikningum vera 3.580.000 krónur. Matsmaður telji jafnframt að verðmæti þakfrágangs á eigninni sé minna en frágangs sem fram komi á samþykktum teikningum og að áliti matsmanns sé sá munur 1.260.000 krónur. Aðalkrafa gagnstefnenda taki mið af kostnaði við að koma þakinu í það horf sem gert sé ráð fyrir á teikningum. Fjárhæð varakröfu taki hins vegar mið af mismuni kostnaðar við þakfrágang samkvæmt teikningum annars vegar og núverandi frágangi hins vegar. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna sé heildarkostnaður vegna lagfæringa framangreindra ágalla 7.910.000 krónur sé tekið mið af heildarkostnaði vegna allra ágalla að teknu tilliti til lagfæringa á þaki eins og samþykktar teikningar geri ráð fyrir. Heildarkostnaður samkvæmt matsgerð taki mið af öllum kostnaði auk virðisaukaskatts. Gagnstefnendur reisi kröfur sínar á því að aðalstefnandi og stefndi beri ábyrgð á þeim göllum sem leiddir hafi verið í ljós með framangreindri matsgerð. Þau telji sannað, með matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og með hliðsjón af öðrum gögnum, að verulegir ágallar séu á fasteign þeirra og að framkvæmdin hafi ekki verið í samræmi við teikningar í verulegum atriðum, góðar venjur og fagleg vinnubrögð. Gagnstefnendur vísi til þess að um nýja fasteign sé að ræða og hafi aðalstefnandi og stefndi alfarið annast byggingu hennar og allan frágang, nánar tiltekið hafi aðalstefnandi verið byggingaraðili og stefndi byggingarstjóri, en hann hafi verið eigandi og stjórnarformaður aðalstefnanda. Ljóst sé að fasteignin standist engan veginn þær kröfur sem gerðar séu til nýrra eigna enda um margvíslega galla að ræða. Hvað varði kröfulið gagnstefnenda sem reistur sé á viðbótarlið matsgerðarinnar vísist til þess að matsmaður hafi staðreynt að frágangur þaks sé í ósamræmi við samþykktar teikningar. Krafa gagnstefnenda sé reist á því að þau eigi rétt á að fasteign þeirra sé í samræmi við samþykktar teikningar enda hljóti kaupverð að taka mið af því hversu kostnaðarsamar einstakar framkvæmdir séu og hver séu gæði þeirra efna sem notuð séu við byggingu eignarinnar. Sér í lagi sé krafa þeirra réttmæt þar sem um nýja eign sé að ræða og þau hafi fest kaup á henni með hliðsjón af samþykktum teikningum. Byggingarstjóri beri ábyrgð á að byggt sé í samræmi við samþykktar teikningar, sbr. 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Tjón gagnstefnenda nemi kostnaði við að ganga frá þakinu í samræmi við samþykktar teikningar. Gagnstefnendur vísi til þess að það stoði ekki fyrir aðalstefnanda og stefnda að bera fyrir sig að núverandi lausn sé jafngóð og sú sem teikningar geri ráð fyrir, enda sé um verulegan verðmætismun að ræða. Kaupendur nýrra fasteigna eigi rétt á því að eignin sé í samræmi við samþykktar teikningar, en ekki með annarri og ódýrari lausn á þakfrágangi en þar komi fram. Gagnstefnendur byggi á því að aðalstefnandi og stefndi hafi bakað sér bótaábyrgð þar sem fasteignin standist ekki þær kröfur sem leiða megi af kaupsamningi, auk þeirra krafna sem gera megi til nýrra fasteigna. Þau hafi að öllu leyti fullnægt kröfum laga nr. 40/2002 um fasteignakaup til að bera fyrir sig vanefnd. Í þeim efnum sé sérstaklega vísað til þess að þau hafi tilkynnt um meinta galla án tafa, en um það sé vísað til munnlegra og stöðugra tilkynninga gagnstefnenda skömmu eftir afhendingu og til bréfs lögmanns þeirra 6. mars 2009. Þá vísi þau til þess að aðalstefnandi og stefndi hafi enn ekki óskað eftir því við byggingarfulltrúa sveitarfélagsins að gerð verði lokaúttekt, sbr. 53. gr. byggingarreglugerðar 441/1998. Af þeirri ástæðu hafi ekki verið gefið út lokaúttektarvottorð samkvæmt 54. gr. sömu reglugerðar. Gagnstefnendur bendi á að í raun sé efndum aðalstefnanda og stefnda ólokið og því geti þeir á engan hátt borið fyrir sig tómlæti af hálfu gagnstefnenda við framsetningu kröfugerðar á hendur þeim. Að því er varði aðalstefnanda byggi þau á því að þau eigi rétt á skaðabótum úr hendi félagsins, sbr. 43. gr. laga nr. 40/2002, en ella skuli þau eiga rétt á afslætti í samræmi við kostnað við að bæta úr göllunum, sbr. 41. gr. laganna. Sé kröfufjárhæðin í báðum tilvikum reist á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Gagnstefnendur styðji kröfur sínar jafnframt við meginreglur kröfu- og samningaréttarins, m.a. um skuldbindingargildi samninga. Um umfang og nánari sundurliðun á kostnaði við að bæta úr einstökum göllum vísi gagnstefnendur að öðru leyti til matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna. Varðandi bótaskyldu stefnda vísa gagnstefnendur til þess að hann hafi verið byggingarstjóri við byggingu fasteignarinnar. Hann beri sjálfstæða bótaábyrgð sem byggingarstjóri og þar með framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda samkvæmt 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sbr. og grein 32.2 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Beri stefndi ábyrgð á öllum þeim ágöllum sem staðreyndir hafi verið með matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Samkvæmt nýlegum dómum Hæstaréttar Íslands sé ábyrgð hans sem byggingarstjóra víðtæk og beri hann m.a. ábyrgð á því að hið unna verk sé tæknilega og faglega fullnægjandi eins og áskilið sé í 118. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Telji gagnstefnendur að áðurgreind matsgerð sýni fram á með óyggjandi hætti að verkið standist engan veginn faglegar kröfur. Byggingarstjóra hafi borið að tryggja að fasteignin væri reist í samræmi við teikningar og sé hann ábyrgur fyrir framkvæmdum á verkstað. Hann hafi vanrækt þessa umsjónar- og eftirlitsskyldu sína með saknæmum hætti með því að láta framangreind vinnubrögð aðalstefnanda líðast. Sé hann af þessum sökum bótaskyldur gagnvart gagnstefnendum. Vísað sé til þess að samkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 séu lagðar umfangsmiklar skyldur á byggingarstjóra. Þannig skuli byggingarstjóri, samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laganna, vera við stjórn framkvæmda við hvert mannvirki og samkvæmt upphafsákvæði 3. mgr. greinarinnar sé hann framkvæmdastjóri þeirra. Sérstaklega sé tekið fram í þeirri málsgrein að hann beri ábyrgð á að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Sé hér vísað til þeirra fyrirmæla, almennra og sérstakra, sem lög og reglugerðir setji um byggingarframkvæmdir og mannvirkjagerð þar á meðal fyrirmæla byggingarreglugerðar nr. 441/1998, en þar sé til dæmis það ákvæði í 118. gr. að tryggt skuli að framkvæmdir séu með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Með hliðsjón af matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé ljóst að verulega margt hafi farið úrskeiðis við byggingu eignarinnar. Gallar á eigninni séu mun meiri en eðlilegt eða venjulegt geti talist, sér í lagi þar sem um nýja fasteign sé að ræða, og því fari fjarri að við framkvæmdina hafi verið gætt fullnægjandi faglegra vinnubragða. Verði að virða það stefnda sem byggingarstjóra til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögð viðgangast og sé hann því ábyrgur gagnvart gagnstefnendum vegna þess tjóns sem af hafi hlotist. Sé vísað til þess að Hæstiréttur hafi slegið því föstu að á byggingarstjóra hvíli ekki aðeins að sjá til þess að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur einnig skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýri, þar á meðal að iðnmeistarar, sem komi að verkinu fyrir hans atbeina, sinni skyldum sínum og að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi. Með saknæmri vanrækslu á þessum skyldum sínum hafi stefndi sem byggingarstjóri fellt á sig skaðabótaábyrgð. Krafa gagnstefnenda á hendur aðalstefnanda um greiðslu á 900.000 krónum sé vegna húsaleigu sem gagnstefnendur hafi þurft að greiða þar sem umsaminn afhendingartími eignarinnar hafi dregist verulega. Þau hafi greitt framangreinda upphæð vegna tímabilsins frá því aðalstefnandi hafi átt á afhenda eignina og þar til hún hafi loks verið afhent, en afhendingin hafi dregist um sex mánuði. Gagnstefnendur vísi til þess að þau hafi gert samkomulag við aðalstefnanda um að félagið skyldi greiða þeim húsaleigu vegna þess tíma sem afhending hafi dregist. Tilgreint samkomulag hafi verið staðfest af Kára Halldórssyni fasteignasala. Gagnstefnendur byggi á því að aðalstefnanda beri að efna umrætt loforð og reisa kröfur sínar meðal annars á meginreglum kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir fjárskuldbindinga. Verði af einhverjum ástæðum ekki fallist á framsetta kröfu vegna endurgreiðslu húsaleigu beri aðalstefnanda a.m.k. að greiða þeim 630.000 krónur. Vísa gagnstefnendur til þess að samkvæmt matsgerð er varði sambærilega eign að Leirdal 20, hafi matsmenn komist að þeirri niðurstöðu að hæfilegt leiguverð fyrir sambærilega eign árið 2006 hafi verið 100.000 krónur á mánuði og árið 2007 110.000 krónur á mánuði. Krafa gagnstefnenda á hendur aðalstefnanda taki mið af sex mánaða tímabili, þ.e. frá október 2006 til og með mars 2007 (3x100.000 + 3x110.000 = 630.000). Krafa gagnstefnenda um útgáfu afsals sé reist á því að þau hafi uppfyllt allar skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi og að þeim hafi, í ljósi stórfelldra vanefnda, verið heimilt að halda eftir eftirstöðvum kaupverðs. Í þessu sambandi sé vísað til 2. mgr. 11. gr., 35. gr. og 44. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Gagnstefnendur vísi til þess að niðurstaða matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna sýni, svo ekki verði um villst, að þau eigi mun hærri kröfu á hendur aðalstefnanda en sem nemi ógreiddum eftirstöðvum. Beri því að fallast á kröfu gagnstefnenda. Gagnstefnendur bendi á að verði fallist á skaðabóta- eða afsláttarkröfu þeirra í þessu máli beri jafnframt að fallast á kröfu um útgáfu afsals, enda feli sú niðurstaða í sér að aðalstefnandi eigi enga kröfu á hendur gagnstefnendum og að þau hafi efnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi og eigi því rétt á því að fá útgefið afsal, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 40/2002. Með hliðsjón af því sem rakið hafi verið hér að framan og á grundvelli matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna sundurliði gagnstefnendur aðalkröfu sína þannig: Leka- og rakaskemmdir (1) kr. 264.000 Skemmd á þakkanti (3) kr. 5.000 Rakaskemmdir á útveggjum (4) kr. 142.000 Úrbætur vegna vatnsláss (5) kr. 171.000 Frágangur klæðningar og skemmdir (6) kr. 1.251.000 Frávik á veggjum (veggskekkjur) (7) kr. 409.000 Frágangur og ísetning glugga og hurða (8) kr. 1.318.000 Frávik á gólfi (gólfhalli) og skemmdar flísar (9) kr. 567.000 Skemmd á eldhúsinnréttingu (10) kr. 30.000 Frágangur á niðurfalli í bílskúr (13) kr. 13.000 Loftrás í bílskúr (15) kr. 20.000 Eldtefjandi veggur eða hurð/breytingar á teikningum (16) kr. 120.000 Frágangur á sökkulskauti (17) kr. 20.000 Samtals kr. 4.330.000 Þak í samræmi við teikningar (viðbótarmatsliður) kr. 3.580.000 Heildarkostnaður samkvæmt matsgerð kr. 7.910.000 Leigugreiðslur kr. 900.000 Samtals kr. 8.810.000 Verði af einhverjum ástæðum ekki fallist á skaðabótakröfu gagnstefnenda sé krafist afsláttar, sbr. sundurliðun hér að framan, og sé vísað til sömu sjónarmiða og rakin hafa verið vegna kröfu um skaðabætur, að breyttu breytanda. Vegna þess hluta dómkröfu gagnstefnenda sem reistur sé á framangreindri matsgerð sé krafist dráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 frá 28. mars 2010, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því gagnstefnendur hafi sannanlega lagt fram upplýsingar sem þörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Að því er varði kröfu um endurgreiðslu húsaleigu sé krafist vaxta samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2007, en gagnstefnendur hafi flutt inn í eignina á þeim tíma, til 23. júní 2010, þ.e. þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ef svo ólíklega fari að ekki verði fallist á aðalkröfu gagnstefnenda í málinu geri þau þá kröfu til vara að aðalstefnandi og stefndi verið dæmdir in solidum til að greiða þeim 5.590.000 krónur auk þess sem aðalstefnandi verið dæmdur til að greiða þeim 900.000 krónur. Varakrafa gagnstefnenda taki tillit til allra sömu kostnaðarliða og aðalkrafa málsins og sé sundurliðuð með sama hætti, þó þannig að gerð sé krafa um greiðslu verðmætismunar á núverandi útfærslu þakeinangrunar samanborið við frágang þakeinangrunar í samræmi við teikningar. Nánar tiltekið sé varakrafa gagnstefnenda reist á því að aðalstefnandi og stefndi beri bótaábyrgð vegna þess að þakfrágangur sé ekki í samræmi við teikningar, en í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hafi verið staðreynt að umtalsverður munur sé á verðmæti núverandi frágangi þakeinangrunar og þess frágangs sem samþykktar teikningar geri ráð fyrir. Um sé að ræða verðmætismun að fjárhæð 1.260.000 krónur. Fráleitt sé að gagnstefnendur þurfi að una því að frágangur þakeinangrunar sé annar en kveðið sé á um í teikningum og því beri að fallast á kröfur um skaðabætur vegna umrædds verðmætismunar. Gagnstefnendur styðji varakröfu sína við allar sömu málsástæður og raktar hafi verið hér að framan til rökstuðnings aðalkröfu málsins. Kröfu um skaðabætur ellegar afslátt styðja gagnstefnendur við sömu lagarök og vísað hafi verið til í umfjöllun um aðalkröfu málsins. Gagnstefnendur sundurlið varakröfu sína þannig: Heildarkostnaður samkvæmt matsgerð kr. 4.330.000 Verðmætismunur á þakfrágangi (viðbótarmatsliður) kr. 1.260.000 Heildarkostnaður samkvæmt matsgerð kr. 5.590.000 Leigugreiðslur kr. 900.000 Samtals kr. 6.490.000 Kröfu um greiðslu skaðabóta reisa gagnstefnendur á ákvæðum 43. gr., sbr. 18. og 19. gr., laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, auk almennra reglna fasteignakauparéttar um galla og úrræði kaupanda við vanefndum seljanda. Varðandi kröfu um afslátt vísast til 1. mgr. 41. gr., sbr. 18. gr., laga nr. 40/2002. Þá er vísað til almennra reglna kröfu- og samningaréttar, m.a. um skuldbindingargildi samninga. Vegna kröfu um útgáfu afsals er vísað til 11., 35. og 44. gr. laga nr. 40/2002. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 34. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um greiðslu dráttarvaxta styðja gagnstefnendur við III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Hvað varðar ósk gagnstefnenda um sameiningu mála er vísað til 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991. Í þinghaldi 7. október 2010 lögðu gagnstefnendur fram bókun vegna breytingar á kröfugerð. Kemur þar fram að þau hafi lækkað kröfur sínar, aðallega vegna frádráttar sem komi til við endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað, sbr. lög nr. 10/2009 um breyting á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Þá séu dómkröfurnar einnig lækkaðar með tilliti til innborgana frá réttargæslustefnda. V Aðalstefnandi byggir kröfu sína um sýknu í gagnsök í fyrsta lagi á grundvelli aðildarskorts. Samkvæmt því sem komi fram í stefnu höfði Jóhann H. Hafstein hdl. málið fyrir hönd Unnars Hlöðverssonar og Hildar Bjargar Einarsdóttur. Hvergi sé getið á hverju það grundvallist að málið sé höfðað í nafni Jóhanns H. Hafstein hdl. fyrir hönd kaupenda fasteignarinnar. Þar sem að stefnandi sé ekki réttur aðili að kröfunni beri að sýkna á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá byggir aðalstefnandi á því að í málatilbúnaði í stefnu hafi ekki verið færðar sönnur fyrir því að fasteignin sé gölluð í skilningi laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Gagnstefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að um sé að ræða galla í skilningi ákvæða laga nr. 40/2002. Í málatilbúnaði verði að færa rök fyrir því hvernig tiltekin atriði teljist galli og hvernig ábyrgð stefnda sé til komin. Greina þurfi hvaða kröfur um gæði, búnað og annað sem leiði af lögum og kaupsamningi sé áfátt. Verulega skorti á að þetta sé gert í stefnu. Þá virðist sem gagnstefnendur líti framhjá kaupsamningi og vilji fá afhenta eign með öðrum eiginleikum en þar greini. Þá verði að líta til aðgæsluskyldu kaupanda og að kaupandi fullvissi sig um við afhendingu um að eiginleikar séu til staðar. Ekki hafi verið færðar fram sannanir um að gallar hafi verið til staðar við afhendingu eignarinnar í ársbyrjun 2007 en gagnstefnendur hafi fyrst gert athugasemdir með bréfi lögmanns í febrúar 2009 og gert grein fyrir einstökum athugasemdum sínum í matsbeiðni dagsettri 28. apríl það sama ár. Af þessum sökum verði að gera ríkari kröfur til gagnstefnenda um að færa sönnur á að gallar hafi verið til staðar við afhendingu en hafi ekki komið til við notkun fasteignarinnar í þau rúmu tvö ár sem liðið hafi frá afhendingu þar til gerð hafi verið grein fyrir hinum meintu göllum. Þá sé kröfum gagnstefnenda mótmælt þar sem ljóst megi vera að, a.m.k. í sumum tilvikum, hafi þau ekki orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna meintra frávika frá teikningum, ákvæðum laga og reglugerða. Aðalstefnandi mótmæli þessum málatilbúnaði gagnstefnenda og byggi á því að honum verði eingöngu gert að greiða gagnstefnendum bætur vegna sannaðs fjárhagslegs tjóns þeirra. Þessar almennu athugasemdir eigi við um alla matsliði. Varðandi matslið 1 sé það niðurstaða matsmanns að ætla megi að vatn hafi komist undir þakdúk. Það hafi þó ekki verið staðreynt. Sé því ósannað um ástæður og orsakir lekaummerkja. Sé kröfuliðnum því hafnað. Fallist sé á kröfu samkvæmt matslið 3 en fjárhæð mótmælt svo sem vikið sé að síðar. Varðandi matslið 4 sé því hafnað að aðalstefnandi beri ábyrgð á þeim atriðum sem nefnd séu í matsgerð. Matsmaður bendi á almenn atriði svo sem uppröðun húsgagna. Þá sé ekki staðreynt um ástæður meints leka en án þess að færðar hafi verið sönnur á uppruna og orsök leka hafi ekki komið fram sönnun um að um sé að ræða galla á ábyrgð aðalstefnanda. Varðandi matslið 5 hafi gagnstefnendur fengið tjón samkvæmt þessum matslið bætt úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Athugasemd sé þó gerð við að tjón þeirra hafi verið ofbætt og það sem umfram sé skuli koma til frádráttar öðrum kröfum ef gagnstefnendum verði dæmdar skaðabætur. Varðandi matslið 6 sé ekki metinn kostnaður vegna a liðar og liðir b og d hafi verið bættir úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Um matslið 6c hafni aðalstefnandi að um sé að ræða galla sem hafi verið til staðar við afhendingu eignarinnar. Gagnstefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að galli sé til staðar við áhættuskiptamark og sú sönnun hafi ekki tekist. Skipti ekki máli í því sambandi hvenær matsmaður telji líklegt að skemmdir hafi orðið. Vegna matsliðar 6e sé enginn kostnaður metinn enda ekkert sem bendi til þess að einangrun sé ófullnægjandi. Varðandi matslið 7 séu þau frávik sem matsmaður staðreyni innan viðmiðunarmarka og sé því hafnað að um sé að ræða galla. Þá sé því hafnað að gera megi auknar kröfur í baðherbergi enda eigi slíkt ekki stoð í byggingarreglugerð eða öðrum lögmæltum viðmiðunum. Gagnstefnendur hafi fengið matsliði 8a og b bætta úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Vísist til umfjöllunar hér að framan um matslið 5 og umfjöllunar um kröfufjárhæðir hér á eftir. Varðandi 8c sé rakið í matsgerð að rakaálag á tréverki utanhúss sé mikið og það þarfnist stöðugs viðhalds. Matsmaður telji ástand málningar verra en eðlilegt geti talist en geti í engu um ástæður þess. Sé því hafnað að um sé að ræða galla í skilningi laga um nr. 40/2002. Varðandi aðra liði í matslið 8 hafi ekki komið fram að brunaskemmd í rúðu sé á ábyrgð aðalstefnanda. Gagnstefnendur hafi ekki gert athugasemdir við þessa skemmd í bréfi sínu til fasteignasala eignarinnar 11. september 2007. Þá sé það niðurstaða matsmanns að þekkt sé að örðugt eða nær ómögulegt sé að gera útidyrahurðir sem snúi í veðurátt þéttar. Sé því hafnað að um sé að ræða galla. Varðandi matslið 9 sé því hafnað að um sé að ræða galla í skilningi laga nr. 40/2002. Samkvæmt kaupsamningi sé fasteignin afhent án gólfefna. Í umfjöllun matsmanns komi fram að réttleiki yfirborðs verði að vera í samræmi við gólfefni sem lagt verði og því sé rétt að miða við að yfirborð hafi ekki verið jafnað endanlega undir gólfefni. Rétt og eðlilegt hafi verið að bæta úr frávikum áður en gólfefni hafi verið lögð. Fasteignin hafi verið afhent án gólfefna. Frávik séu að mati matsmanns við útmörk þess sem geti talist eðlilegt. Séu frávik því innan marka og hafni aðalstefnandi því að um sé að ræða galla. Aðalstefnandi hafni matslið 10 enda rispur ekki til staðar við afhendingu. Þá sé rétt að benda á að gagnstefnendur hafi ekki gert athugasemdir við þessa rispu á eldhúsinnréttingu í bréfi sínu frá 11. september 2007. Þá sé kvartað undan rispum á eyju í eldhúsi en ekki á eldhúsinnréttingu sem snúi að borðstofu. Varðandi matslið 11 hafi tjón gagnstefnenda verið bætt. Um fjárhæð vísist til matsliðar 5. Aðalstefnandi mótmæli ekki matslið 13 en mótmæli kröfufjárhæð. Varðandi matslið 15 þá sé frágangur í samræmi við teikningar og eins og matsmaður bendi á sé loftræsting möguleg um þær hurðir sem séu á bílskúrnum. Um matslið 16 þá sé frágangur í samræmi við samþykktar teikningar. Sé því alfarið hafnað að um galla sé að ræða. Varðandi matslið 17 hafi tjón gagnstefnenda verið bætt. Um fjárhæð vísist til matsliðar 5. Kröfum samkvæmt viðbótarmatslið sé hafnað. Hvorki hafi verið sýnt fram á galla né að gagnstefnendur hafi orðið fyrir tjóni. Í framlagðri matsgerð segi að frágangur á þaki sé fullnægjandi og þjóni sama hlutverki og lausn samkvæmt teikningum. Matsmaður telji endingu þakdúkanna sambærilega. Þá segi að verðmætismunur á þaklausnum komi ekki fram við endursölu á eigninni. Af þessu leiði að gagnstefnendur hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna hinnar breyttu útfærslu. Hún sé tæknilega sambærileg og rýri ekki verðgildi fasteignarinnar við endursölu. Sé því ekki um að ræða fjártjón og sé kröfuliðnum hafnað. Þá sé kröfu um leigugreiðslu alfarið hafnað. Gagnstefnendur byggi á því að samkomulag hafi verið um það að aðalstefnandi greiddi þeim leigugreiðslur. Þeirri fullyrðingu sé hafnað sem rangri og ósannaðri. Gagnstefnendur beri sönnunarbyrðina fyrir fullyrðingu sinni um að slíkt samkomulag hafi verið gert og efni þess. Þá sé því hafnað að um sé að ræða raunverulegan kostnað gagnstefnenda vegna leigu. Lagt sé fram uppgjör vegna vaxta og kostnaðar fyrir Hofgerði 8A. Það hafi ekki sönnunargildi í þessu máli vegna meintra leigugreiðslna gagnstefnenda. Samþykki þeirra um leigugreiðslur í öðru og óskyldu máli hafi ekkert sönnunargildi í þessu máli. Þá sé tilvísun í matsgerð vegna Leirdals 20, Vogum, hafnað enda sé um að ræða óskylt mál. Sú matsgerð hafi ekki sönnunargildi í deilum aðila í þessu máli. Þá hafi gagnstefnendur ekki sýnt fram á fyrir hvaða tímabil þau hafið orðið að greiða leigugreiðslur. Ef fallist verði á með gagnstefnendum að samkomulag hafi verið með aðilum um að aðalstefnandi greiddi leigugreiðslur þeirra vegna afhendingardráttar sé þess krafist að aðalstefnanda verði ekki gert að greiða meira en sem samsvari sannanlegum greiðslum gagnstefnenda í húsaleigu á umræddu tímabili. Þá sé kröfufjárhæð mótmælt sérstaklega, í hverjum kröfulið fyrir sig og í heild sinni. Við framsetningu kröfunnar sé ekki tekið tillit til ákvæða laga um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu á verkstað, sbr. lög nr. 10/2009 um breytingar á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt né ívilnunar á tekjuskattstofn sem gagnstefnendur eigi rétt á, sbr. lög nr. 92/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Vegna þessara ákvæða sé tjón gagnstefnenda minna en haldið sé fram. Þá sé í dómkröfu ekki tekið tillit til þeirra bóta sem greiddar hafi verið úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Sé þess sérstaklega krafist að þær greiðslur komi til frádráttar að teknu tilliti til réttrar ívilnunar á tekjuskattstofni. Verði að miða við að gagnstefnendur eigi rétt til slíkrar ívilnunar. Miða verði við að frádráttur sé samkvæmt 46,12% skatthlutfalli, þ.e. hæsta þrep nema gagnstefnendur sýni fram á annað. Ennfremur sé ekki tekið tillit til þess við framsetningu dómkröfu að ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs séu 2.680.000 krónur, en aðalstefnandi hafi þegar höfðað mál á hendur gagnstefnendum til heimtu eftirstöðvanna. Af framansögðu sé ljóst að tjón gagnstefnenda sé minna en haldið sé fram. Af þessum sökum sé ekki hægt að taka afstöðu til kröfufjárhæðar og kunni að vera forsendur til að vísa kröfugerð frá dómi ex officio af þessum sökum. Aðalstefnandi krefjist þó sýknu af kröfum í málinu. Varðandi kröfu um útgáfu afsals muni það verða gefið út þegar kaupverðið sé að fullu greitt. Aðalstefnandi vísar til meginreglna kröfu- og fjármunaréttar og ákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá er byggt á 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. VI Stefndi byggir á því að skaðabótakrafa verði ekki gerð á hendur honum í þessu máli á grundvelli annarra réttarreglna en hinnar almennu sakarreglu. Engar réttarreglur leiði til þess að skaðabótaábyrgð stefnda sé víðtækari eða strangari en í hinni almennu sakarreglu felist. Engar hlutlægar skaðabótareglur eigi við um ábyrgð byggingarstjóra né sakarlíkindareglur eða sjónarmið um frávik frá þeirri grunnreglu skaðabótaréttar að það sé tjónþola að sanna tilvist og umfang tjóns síns auk grundvallar ábyrgðar þriðja manns. Stefndi verði ekki dæmdur til að greiða gagnstefnendum skaðabætur í þessu máli nema að því skilyrði uppfylltu að gagnstefnendur sanni að hann hafi valdið þeim tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og að tjónið sé sennileg afleiðing af hegðun hans og raski hagsmunum sem verndaðir séu af skaðabótareglum. Hæstiréttur hafi með dómi sínum í máli nr. 267/2005 slegið því föstu að um ábyrgð byggingarstjóra gildi sakarreglan og hafi að auki orðað það skilyrði fyrir ábyrgð byggingarstjóra á mistökum og vanrækslu þeirra iðnmeistara sem vinni að verki að um umfangsmikla galla á verki sé að ræða. Byggingarstjóri sé þannig einskonar yfirumsjónarmaður og þeir gallar sem á verki séu verði að vera það verulegir að hann hafi mátt, sem yfirumsjónarmanni með verkinu í heild sinni, vera það ljóst að iðnmeistarar væru ekki að sinna starfi sínu með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Það skilyrði fyrir ábyrgð byggingarstjóra, að um umfangsmikla galla á verki sé að ræða, falli vel að því sem að framan segi um grundvöll skaðabótaábyrgðar byggingarstjóra. Skilyrðum hinnar almennu sakarreglu sé ekki fullnægt nema góður og gegn byggingarstjóri sem yfirumsjónarmaður með tilteknu verki hefði mátt gera sér grein fyrir því að tilteknir verkhlutar væru ekki unnir með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Í ljósi umfangs starfsskyldna byggingarstjóra og þeirra mörgu verkþátta sem í húsbyggingum felist telji stefndi að fullyrða megi að byggingarstjóra sé einungis unnt að gera sér grein fyrir því að tilteknir verkhlutar séu ekki unnir með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti ef um stóra verkþætti eða veruleg frávik frá tæknilega og faglega fullnægjandi vinnubrögðum sé að ræða. Réttargæslustefndi hafi þegar greitt gagnstefnendum bætur vegna þess tjóns sem lýst sé í matsliðum 5, 6b, 6d, 8a, 8b, 11 og 17. Matsliðir sem mögulega geti falið í sér tjón fyrir gagnstefnendur séu margir hverjir því marki brenndir að ekki sé um umfangsmikla galla að ræða, skilyrði sakarreglunnar fyrir ábyrgð byggingarstjóra séu ekki uppfyllt og því sé ekki unnt að fella skaðabótaábyrgð á stefnda með því að dæma hann til að greiða umstefndar fjárhæðir. Stefndi byggi einnig á því að ábyrgð byggingarstjóra sé lögum samkvæmt bundin við tjón sem rakið verði til þess að ekki hafi verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Í þeim tilvikum sem tjón gagnstefnenda sé byggt á matsliðum sem lýsi ókláruðum verkum eða verkum sem ekki hafi verið unnin sé um brot á annaðhvort verksamningi eða kaupsamningi að ræða en ekki tjón sem falli undir ábyrgð byggingarstjóra. Byggingarstjóri beri einungis ábyrgð á þeim verkum sem raunverulega hafi verið framkvæmd en ekki á því að byggingaraðili efni skyldur sínar samkvæmt verksamningi eða seljandi fasteignar efni skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi eða fasteignakaupalögum. Stefnufjárhæð miði við allar þær úrbætur sem matsgerð leggi til að farið sé út í þrátt fyrir að augljóst sé að í sumum tilvikum hljótist ekkert fjárhagslegt tjón af meintum frávikum frá teikningum eða ákvæðum laga og reglugerða. Hvað nokkra matsliði varði sé það beinlínis staðfest í matsgerð að ekki sé um fjárhagslegt tjón að ræða. Stefndi mótmæli þessum málatilbúnaði gagnstefnenda og byggi á því að honum verið eingöngu gert að greiða þeim bætur vegna sannaðs fjárhagslegs tjóns þeirra. Matsliður 1. Í matsgerð sé komist að þeirri niðurstöðu að ætla megi að vatn komist undir þakdúk. Orsakir þessa séu með öllu ósannaðar. Það sé því engin sönnun til staðar fyrir því að hinn meinti galli sé af orsökum sem falli undir ábyrgð byggingarstjóra. Stefndi krefjist sýknu af kröfum samkvæmt þessum matslið þegar af þessum sökum en verði sýnt fram á að eitthvað það verk sem unnið hafi verið við húsbygginguna hafi ekki verið faglega unnið og það sé orsök lekans sé á því byggt að um minniháttar verklið sé að ræða og að enginn frávik séu frá samþykktum teikningum, lögum né reglugerðum. Matsliður 2. Ekki séu gerðar kröfur samkvæmt þessum matslið í stefnu. Matsliður 3. Í matsgerð sé komist að þeirri niðurstöðu að á einum afmörkuðum stað sé skarð í þakdúk. Ef rétt, sé um minniháttar mistök við einn minniháttar verkþátt að ræða og því ekki unnt að gera kröfu um að góður og gegn byggingarstjóri hafi átt að átta sig á að verkþátturinn væri ekki unninn með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti við yfirumsjón byggingarframkvæmda í heild sinni. Skilyrðum sakarreglunnar sé því ekki fullnægt og verði að sýkna stefnda af þessum matslið. Matsliður 4. Samkvæmt matsgerð séu ummerki eftir raka á tilteknum útveggjum. Ekki sé metinn kostnaður vegna úrbóta á þessu þar sem orsakir liggi í eðli einangrunar sem sé samkvæmt teikningum, lögum og reglugerðum. Hins vegar sé reiknað með úrbótum á sprungu á vegg sem úr leki niður í glugga í geymslu. Ósannað sé að umrædd sprunga sé af völdum þess að eitthvert verk við byggingu hússins hafi ekki verið unnið með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Orsakatengsl milli ummerkja eftir leka og verka sem byggingarstjóri geti mögulega borið ábyrgð á séu því ósönnuð og ósannað að sprungan sjálf sé til komin vegna slíkra verka. Þá sé um minniháttar verkþátt að ræða sem ekki sé unnt að gera kröfu um að góður og gegn byggingarstjóri hafi átt að átta sig á að ekki væri unninn með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti við yfirumsjón byggingarframkvæmda í heild sinni. Skilyrðum sakarreglunnar sé því ekki fullnægt og sýkna verði stefnda af kröfum samkvæmt þessum matslið. Þrátt fyrir að ekki sé krafist bóta vegna slíks tjóns undir þessum matslið sé vakin athygli á því að tjón vegna frágangs á gluggum hafi verið bætt, sbr. umfjöllun um matslið 8. Þá segi í matsgerð að skemmdir séu eftir raka á léttum vegg milli salernis og barnaherbergis sem séu til komnar vegna rangs gólfhalla og halla á sturtubotni. Stefndi byggi á því að miða eigi við að yfirborð gólfa hafi ekki verið jafnað eða sparslað með endanlegum hætti undir gólfefni þar sem slíkur frágangur þurfi að eiga sér stað þegar gólfefni hafi verið valið. Þar sem eignin hafi verið afhent án gólfefna og gagnstefnendur hafi valið og lagt gólfefni án aðkomu nokkurs þess aðila sem stefnt sé í málinu sé augljóst að það falli utan verksviðs stefnda sem byggingarstjóra að hafa yfirumsjón með þessum verkþætti. Þrátt fyrir að sturtubotn hafi verið kominn inn í húsið við afhendingu hafi gagnstefnendur sjálfir borið ábyrgð á endanlegum frágangi gólfa og beri því sjálfir ábyrgð á að hafa ekki stillt sturtubotn af þegar gólf hafi verið fullfrágengið. Matsliður 5. Réttargæslustefndi hafi greitt gagnstefnendum bætur fyrir tjón vegna þessa matsliðar. Greiðslan hafi miðað við þær fjárhæðir sem lýst sé í matsgerð að frádregnum virðisaukaskatti á vinnuliði, sbr. lög nr. 10/2009 um breytingar á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Ekki hafi verið tekið tillit til ívilnunar á tekjuskattstofn sem gagnstefnendur eigi rétt á samkvæmt lögum nr. 92/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt þar sem réttargæslustefndi hafi ekki undir höndum upplýsingar sem nauðsynlegar séu til útreiknings þeirrar fjárhæðar og sé því um ofgreiðslu að ræða. Matsliður 6a. Ekki séu gerðar kröfur samkvæmt þessum matslið í stefnu. Matsliður 6b. Réttargæslustefndi hafi greitt gagnstefnendum bætur fyrir tjón vegna þessa matsliðar. Um nánari umfjöllun um útreikning bóta vísist til umfjöllunar um matslið 5. Matsliður 6c. Samkvæmt matsgerð megi sjá litlar dældir á klæðningu hússins og bletti sem bendi til þess að eitthvað hafi nuddast við klæðninguna. Ef rétt, sé um atriði að ræða sem varði frágang eða minniháttar skemmdir sem óvíst sé hvenær séu til komnar. Óljóst sé við hvaða verklið framangreindar skemmdir eigi að hafa orðið en fráleitt sé hægt að ætlast til þess að byggingarstjóri geti horft yfir axlir allra þeirra sem gangi um byggingarsvæði og geti því borið skaðabótaábyrgð á því ef einhver þeirra rekist utan í klæðningu og rispi eða dældi. Það sé með öðrum orðum ekki unnt að gera kröfu um að góður og gegn byggingarstjóri hafi átt að átta sig á framangreindu við yfirumsjón byggingarframkvæmda í heild sinni. Skilyrðum sakarreglunnar sé því ekki fullnægt og sýkna verði stefnda af kröfum samkvæmt þessum matslið. Matsliður 6d. Réttargæslustefndi hafi greitt gagnstefnendum bætur fyrir tjón vegna þessa matsliðar. Um nánari umfjöllun um útreikning bóta vísist til umfjöllunar um matslið 5. Matsliður 6e. Ekki séu gerðar kröfur samkvæmt þessum matslið í stefnu. Matsliður 7. Samkvæmt matsgerð séu frávik tiltekinna veggja við útmörk eðlilegra viðmiðunarmarka. Ekki sé því unnt að sjá með hvaða hætti byggingarstjóri hafi vanefnt skyldur sínar hvað gerð þeirra veggja varði og verði því að sýkna stefnda af kröfum sem þeim tengist. Í matsgerð sé sérstaklega fjallað um milliveggi við baðherbergi og geri matsmenn þar auknar kröfur sökum þess að miða eigi við að almennt séu flísar lagðar á slíka veggi og veggskekkja valdi því að flísalögn verði mis breið við veggi. Stefndi hafni hinum auknu kröfum og telji veggskekkju innan viðmiðunarmarka. Frávik sé einungis umfram viðmiðunarmörk á einum innvegg samkvæmt matsgerð og sé því um minniháttar verkþátt að ræða sem ekki sé unnt að gera kröfu um að góður og gegn byggingarstjóri hafi átt að átta sig á að ekki væri unninn með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti við yfirumsjón byggingarframkvæmda í heild sinni. Skilyrðum sakarreglunnar sé því ekki fullnægt og sýkna verði stefnda af kröfum samkvæmt þessum matslið. Matsliður 8a. Réttargæslustefndi hafi greitt gagnstefnendum bætur fyrir tjón vegna þessa matsliðar. Um nánari umfjöllun um útreikning bóta vísist til umfjöllunar um matslið 5. Matsliður 8b. Réttargæslustefndi hafi greitt gagnstefnendum bætur fyrir tjón vegna þessa matsliðar. Um nánari umfjöllun um útreikning bóta vísist til umfjöllunar um matslið 5. Matsliður 8c. Samkvæmt matsgerð flagni málning neðantil á körmum og póstum glugga. Óljóst sé hver orsök þessa sé. Ekkert liggi fyrir um að um ófaglega eða óvandaða vinnu sé að ræða. Þá komi fram í matsgerð að ekki sé óeðlilegt að skemmdir séu farnar að sjást á umræddum stöðum fjórum árum eftir byggingu hússins. Það teljist því til eðlilegs viðhalds að endurmála þessa staði á nokkurra ára fresti. Gagnstefnendur eigi ekki kröfu á hendur stefnda um að fá nýja málningu í stað gamallar málningar og þar sem vandamálið sé úr sögunni við endurmálum, sem tími sé kominn á, sé erfitt að sjá að gagnstefnendur hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sökum viðloðunar málningar. Að lokum sé á því byggt að verði talið að slæm viðloðun málningar sé afleiðing þess að ekki hafi verið unnið að málun hússins með tæknilega eða faglega fullnægjandi hætti sé einungis um minniháttar verkþátt að ræða sem ekki sé unnt að gera kröfu um að góður og gegn byggingarstjóri hafi átt að átta sig á að ekki væri unninn með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti við yfirumsjón byggingarframkvæmda í heild sinni. Framangreint verði augljóst þegar litið sé til þess að enn þann dag í dag sé ekki vitað hver ástæða slæmrar viðloðunar sé og því ómögulegt fyrir byggingarstjóra að átta sig á því á byggingartíma að slík yrði raunin. Skilyrðum sakarreglunnar sé því ekki fullnægt. Matsliður 8d. Samkvæmt matsgerð sé svalahurð lítillega rispuð, líklega eftir rafsuðu eða slípun með slípirokki. Fráleitt sé að hægt sé að ætlast til þess að byggingarstjóri geti horft yfir axlir allra þeirra sem gangi um byggingarsvæði og geti því borið skaðabótaábyrgð á því ef einhver þeirra rekst í glerhurð og rispar án þess að láta byggingarstjóra vita af því. Það sé með öðrum orðum ekki unnt að gera kröfu um að góður og gegn byggingarstjóri hafi átt að átta sig á framangreindu við yfirumsjón byggingarframkvæmda í heild sinni. Skilyrðum sakarreglunnar sé því ekki fullnægt og sýkna verði stefnda af kröfum samkvæmt þessum matslið. Matsliður 8e. Samkvæmt matsgerð sé gerð útidyrahurðar þannig að hún haldi ekki vatni ef rigni á hana í roki. Ekki komi fram í niðurstöðukafla matsgerðar hver sé orsök þessa en af almennri umfjöllum um matslið 8a verði að draga þá ályktun að lekinn sé fyrst og fremst til kominn vegna hönnunar á þröskuldi hurðarinnar sem sé að sjálfsögðu á ábyrgð hönnuðar en ekki byggingarstjóra. Frágangur þröskuldarins feli ekki í sér frávik frá samþykktum teikningum, lögum né reglugerðum og því erfitt að sjá hvernig byggingarstjóri geti borið ábyrgð á tjóni sem af hljótist. Þá sé um minniháttar verkþátt að ræða sem ekki sé unnt að gera kröfu um að góður og gegn byggingarstjóri hafi átt að átta sig á að ekki væri unninn með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti við yfirumsjón byggingarframkvæmda í heild sinni. Skilyrðum sakarreglunnar sé því ekki fullnægt og sýkna verði stefnda af kröfum samkvæmt þessum matslið. Matsliður 9. Í matsgerð segi að miða eigi við að yfirborð gólfa hafi ekki verið jafnað eða sparslað með endanlegum hætti undir gólfefni þar sem slíkur frágangur þurfi að eiga sér stað þegar gólfefni hafi verið valið. Þar sem eignin hafi verið afhent án gólfefna og gagnstefnendur hafi valið og lagt gólfefni án aðkomu nokkurs þess aðila sem stefnt sé í málinu sé augljóst að það falli utan verksviðs stefnda sem byggingarstjóra að hafa yfirumsjón með þessum verkþætti. Matsliður 10. Samkvæmt matsgerð sé ein rispa á einni hurð eldhúsinnréttingar. Tekið sé fram í matsgerð að ómögulegt sé að sjá hvenær rispan hafi myndast. Það sé því ósannað með öllu að rispan sé afleiðing verka sem stefndi beri ábyrgð á sem byggingarstjóri. Ef sannað verði með einhverjum hætti undir rekstri málsins að rispan hafi myndast á byggingartíma byggi stefndi á því að óljóst sé við hvaða verklið framangreindar skemmdir eigi að hafa orðið en fráleitt sé hægt að ætlast til þess að byggingarstjóri geti horft yfir axlir allra þeirra sem gangi um byggingarsvæði og geti því borið skaðabótaábyrgð á því ef einhver þeirra rekist utan í innréttingu og rispi án þess að tilkynna það byggingarstjóra. Það sé með öðrum orðum ekki unnt að gera kröfu um að góður og gegn byggingarstjóri hafi átt að átta sig á framangreindu við yfirumsjón byggingarframkvæmda í heild sinni. Skilyrðum sakarreglunnar sé því ekki fullnægt og sýkna verði stefnda af kröfum samkvæmt þessum matslið. Matsliður 11. Réttargæslustefndi hafi greitt gagnstefnendum bætur fyrir tjón vegna þessa matsliðar. Um nánari umfjöllun um útreikning bóta vísist til umfjöllunar um matslið 5. Matsliður 12. Ekki séu gerðar kröfur samkvæmt þessum matslið í stefnu. Matsliður 13. Samkvæmt matsgerð telji matsmenn eðlilegt að steypa að vatnslási gólfniðurfalla þrátt fyrir að eftir eigi að ganga endanlega frá gólfefnum á því byggingarstigi sem gagnstefnendur hafi tekið við húsinu. Ef rétt, sé um vanefnd verksamninga og/eða kaupsamnings að ræða þar sem matsliðurinn lýsi verki sem ekki hafi verið unnið eða ástandi sem fasteign hafi verið skilað í sem samræmist ekki því byggingarstigi sem um hafi verið samið í kaupsamningi. Stefndi sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á slíkum samningsvanefndum þriðja aðila. Matsliður 14. Ekki séu gerðar kröfur samkvæmt þessum matslið í stefnu. Matsliður 15. Samkvæmt matsgerð skorti rist í spjald í gönguhurð bílskúrs til þess að bílskúr sé nægjanlega loftræstur. Ef rétt sé þá sé um vanefnd verksamninga og/eða kaupsamnings að ræða þar sem matsliðurinn lýsi verki sem ekki hafi verið unnið eða ástandi sem fasteign hafi verið skilað í sem samræmist ekki því byggingarstigi sem um hafi verið samið í kaupsamningi. Stefndi sem byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á slíkum samningsvanefndum þriðja aðila. Þá sé umrædd rist ekki teiknuð á húsið í samþykktum teikningum og því ekki um brot á starfsskyldum byggingarstjóra að ræða heldur frekar hönnunargalla. Matsliður 16. Samkvæmt matsgerð séu eldvarnir milli bílskúrs, geymslu og herbergis fullnægjandi. Hins vegar sé tekið fram í matsgerð, án þess að þess hafi verið óskað í matsbeiðni, að teikningar lýsi eldvörnum með ófullnægjandi hætti. Það tjón sem krafist sé bóta vegna sé byggingarstjóra með öllu óviðkomandi. Reyndar sé erfitt að sjá að gagnstefnendur hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna hinna ófullkomnu teikninga. Matsliður 17. Réttargæslustefndi hafi greitt gagnstefnendum bætur fyrir tjón vegna þessa matsliðar. Um nánari umfjöllun um útreikning bóta vísist til umfjöllunar um matslið 5. Viðbótarmatsliður 1. Samkvæmt matsgerð sé frágangur þaks annar en sá sem fram komi á teikningum. Þakdúkur sé af annarri gerð en sá sem gert sé ráð fyrir í teikningum, önnur einangrun sé notuð og hefðbundnari lausnir séu notaðar varðandi lausn þakbrunna. Í matsgerð sé sérstaklega tekið fram að þrátt fyrir framangreind frávik frá teikningum sé frágangur þaks að öllu leyti fullnægjandi og þjóni sama tilgangi og sá frágangur sem finna megi á teikningum. Þegar af þeirri ástæðu sé ekki um fjárhagslegt tjón hjá gagnstefnendum að ræða og beri að sýkna stefnda af kröfum vegna þessa matsliðar. Meint verðmætarýrnun vegna breyttrar útfærslu á þaki byggi á mismunandi kostnaði við gerð hinna mismunandi lausna. Slíkum kostnaðarmismun verði ekki með réttu jafnað við fjárhagslegt tjón gagnstefnenda, sérstaklega í ljósi þess að í matsgerð sé einnig komist að þeirri niðurstöðu að enginn munur muni verða á endursöluverði hússins sökum þessa. Aðalkrafa gagnstefnenda miði við að færa eigi frágang þaksins í það horf sem sýnt sé á teikningum. Slík krafa geti eingöngu verið byggð á vanefndum verksamnings eða kaupsamnings en aldrei á reglum skaðabótaréttar utan samninga enda sé í skaðabótarétti utan samninga eingöngu gert ráð fyrir að raunverulegt og sannað fjárhagslegt tjón sé bætt. Í öllu falli séu þær úrbætur sem unnt væri að fara í til að færa frágang þaks í það horf sem teikning geri ráð fyrir svo kostnaðarsamar miðað við þann ábata sem gagnstefnendur myndu eignast við framkvæmdirnar að ekki sé unnt að láta þriðja aðila bera slíkan kostnað. Varakrafa gagnstefnenda sé á því byggð að greiða eigi gagnstefnendum mun á kostnaði við gerð hinna mismunandi lausna þrátt fyrir að fyrir liggi að ekkert fjárhagslegt tjón hafi hlotist sökum þess að sú leið sem farin hafi verið hafi verið kostnaðarminni en sú lausn sem finna megi á teikningum. Kröfugerð þessi sé rökstudd hvað stefnda varði með þeim orðum einum að byggingarstjóri beri ábyrgð á að byggt sé í samræmi við teikningar. Stefndi byggi á því að slík ábyrgð sé skaðabótaábyrgð sem byggi alfarið á reglum skaðabótaréttar utan samninga. Ekki sé gert ráð fyrir því í íslenskum rétti að aðilum séu greiddar skaðabætur nema þeir hafi sannanlega orðið fyrir fjártjóni. Framangreind kröfugerð sé einnig studd þeim rökum í stefnu að gagnstefnendur eigi rétt á að fasteign þeirra sé í samræmi við samþykktar teikningar og að kaupverð hafi hlotið að taka mið af þeim. Rökstuðningur þessi geti einungis lotið að viðsemjendum gagnstefnenda og stefndi beri enga ábyrgð á efndum samninga þriðja aðila við gagnstefnendur og geti því ekki undir nokkrum kringumstæðum verið gert að greiða slíkan mun á byggingarkostnaði til þeirra. Viðbótarmatsliður 2. Ekki séu gerðar kröfur samkvæmt þessum matslið í stefnu. Viðbótarmatsliður 3. Ekki séu gerðar kröfur samkvæmt þessum matslið í stefnu. Án þess að það sé tiltekið undir hverjum matslið fyrir sig hér að ofan byggi stefndi á öllum málsástæðum sem fram komi í almennum hluta um alla matsliði. Stefndi byggi einnig á því hvað alla matsliði varði að svo miklu leyti sem um afleitt tjón sé að ræða beri að sýkna stefnda sökum eigin sakar gagnstefnenda og skorts á því að þau hafi sinnt skyldu sinni til að takmarka tjón sitt. Að öllu framangreindu athuguðu sé ljóst að réttargæslustefndi hafi nú þegar greitt gagnstefnendum bætur vegna alls þess tjóns sem falli undir ábyrgð byggingarstjóra og verði því að sýkna stefnda af öllum kröfum í málinu. Stefndi byggir kröfu sína um greiðslu málskostnaðar úr hendi gagnstefnenda á 1. til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. VII Í máli þessu er óumdeilt að gagnstefnendur skulda aðalstefnanda 2.680.000 krónur vegna eftirstöðva kaupsamnings aðila um fasteignina Leirdal 22 í Vogum. Krafa gagnstefnenda um sýknu byggist á því að fasteignin hafi verið haldin göllum. Gagnstefnendur krefja aðalstefnanda og stefnda, byggingarstjóra fasteignarinnar, í gagnsök um skaðabætur eða afslátt af kaupverði fasteignarinnar og nemur krafan hærri fjárhæð en krafa aðalstefnanda í aðalsök. Þá hafa gagnstefnendur krafið aðalstefnanda um greiðslu 900.000 króna vegna húsaleigu. Ágreiningur aðila snýst fyrst og fremst um það hvort fasteignin hafi verið haldin göllum og ef svo sé hvort byggingarstjóri skuli bera ábyrgð á þeim ásamt aðalstefnanda. Aðalstefnandi og stefndi hafa bent á nokkur atriði sem þeir telja að eigi að leiða til frávísunar gagnsakarinnar án kröfu. Í fyrsta lagi telur aðalstefnandi að krafa gagnstefnenda sé óskýr og ekki sé hægt að taka afstöðu til kröfufjárhæða þar sem ekki hafi verið gerð grein fyrir virðisaukaskatti á vinnuliði, ívilnun á tekjuskattstofn, bóta sem greiddar hafi verið úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra og ógreiddum eftirstöðvum kaupverðs. Verður ekki á þetta fallist enda eru kröfuliðir sundurliðaðir í stefnu og í framlagðri bókun gagnstefnenda, þar sem jafnframt er gerð grein fyrir lækkun kröfunnar vegna virðisaukaskatts á vinnuliði. Þar kemur jafnframt fram hver skuli vera lækkun kröfunnar verði fallist á lækkun vegna ívilnunar á tekjuskattstofn. Þá voru bætur greiddar eftir útgáfu stefnunnar og hefur verið gerð grein fyrir því í bókuninni. Stefndi hefur bent á að hugsanlega beri að vísa málinu gagnvart sér frá án kröfu þar sem gagnáfrýjendur séu ekki réttir aðilar til að hafa uppi skaðabótakröfu gagnvart sér. Vísaði hann í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 37/2009 frá 5. nóvember 2009 þar sem fram kemur að þessari málsástæðu hafi ekki verið borið við í málinu. Er því ekki á því byggt og ljóst að þetta leiðir ekki til frávísunar án kröfu. Þá telur stefndi að kröfur geti ekki beinst sameiginlega að sér og aðalstefnanda þar sem þær byggi ekki á sama grundvelli. Fjölmörg dæmi eru um það í dómum Hæstaréttar að byggingaraðili fasteignar og byggingarstjóri hafi verið dæmdir óskipt til greiðslu bóta. Verður því ekki fallist á það með aðalstefnanda og stefnda að ágallar séu á málinu sem leiði til þess að því verði vísað frá dómi án kröfu. Aðalstefnandi byggir sýknukröfu sína í gagnsök í fyrsta lagi á því að um aðildarskort sé að ræða þar sem Jóhann H. Hafstein hdl. höfði málið fyrir hönd gagnstefnenda. Telja verður að stefna gagnstefnenda sé orðuð með venjulegum hætti. Þá fer ekki á milli mála hverjir eru stefnendur samkvæmt henni. Verður því ekki fallist á þessa kröfu aðalstefnanda. Verður nú tekin afstaða til hvers matsliðar fyrir sig í kröfu gagnstefnenda en sérstaklega verður fjallað um ábyrgð stefnda sem byggingarstjóra síðar. Þegar hafa verið greiddar bætur vegna matsliða 5, 6b, 6d, 8a, 8b, 11 og 17 og matsliðar 9 að hluta. Matsliður 1. Gagnstefnendur hafa krafist bóta vegna leka á fasteigninni. Aðalstefnandi og stefndi hafa krafist sýknu af þessum matslið þar sem ósannað sé hverjar séu orsakir lekans. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna kemur fram að af ummerkjum megi ætla að vatn komist undir þakdúk og valdi því að málning skemmist inni í húsinu. Matsmaður telur að gera þurfi úrbætur og er kostnaður vegna þeirra metinn 264.000 krónur, en að frádregnum virðisaukaskatti vegna vinnuliðar 214.216 krónur. Gagnáfrýjendur hafa staðreynt lekann með matsgerð og telja matsmenn nauðsynlegt að leita að skemmdum á þakdúk og gera við raka eða lekaskemmdir. Hefur matsgerðinni ekki verið hnekkt og verður því fallist á kröfu gagnstefnenda varðandi þennan matslið. Matsliður 3. Í þessum lið er krafist bóta vegna skemmdar á þakkanti. Aðalstefnandi hefur samþykkt þennan kröfulið en mótmælt fjárhæðum með vísan til þess að draga beri frá virðisaukaskatt af vinnulið. Gagnstefnendur hafa þegar lækkað kröfu sína vegna þess og verður krafa gagnstefnenda að fjárhæð 3.984 krónur vegna þessa liðar því tekin til greina. Matsliður 4. Gagnstefnendur hafa krafist bóta vegna rakaskemmda í útveggjum. Aðalstefnandi hefur krafist sýknu af þessum lið þar sem hann beri ekki ábyrgð á þeim atriðum sem nefnd séu í matsgerð. Þá sé ekki sannað hverjar séu orsakir lekans. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna kemur fram að ummerki séu um leka í barnaherbergjum við suðurhlið hússins og í geymslu. Þá séu ummerki um raka í hjónaherbergi sem stafi af byggingarraka en ekki leka utanfrá. Skemmdir eftir raka og vatn á vegg milli herbergis og salernis við suðurhlið telur matsmaður stafa frá sturtuklefa og ónýtri flísalögn og röngum vatnshalla í sturtunni. Fram hefur komið að aðalstefnandi sá um flísalögn á gólfi sturtuklefa. Matsmaður mat kostnað við úrbætur 142.000 krónur, en að frádregnum virðisaukaskatti vegna vinnuliðar 118.632 krónur. Gagnáfrýjendur hafa staðreynt leka og raka með matsgerð og telja matsmenn nauðsynlegt að þétta sprungu, gera við rakaskemmdir, sparsla og mála. Hefur matsgerðinni ekki verið hnekkt og verður því fallist á kröfu gagnstefnenda varðandi þennan matslið. Matsliður 6c. Í matslið 6c er krafist bóta vegna skemmdar á klæðningu. Aðalstefnandi og stefndi hafa krafist sýknu af þessum lið þar sem ekki sé ljóst hvort þessi galli hafi verið til staðar við afhendingu eignarinnar. Í málinu liggur fyrir tölvupóstur frá 11. september 2007 sem gagnstefnandinn Unnar sendi Kára Halldórssyni fasteignasala með lista yfir það sem gagnstefnendur töldu þarfnast úrbóta. Eru þar gerðar athugasemdir við að klæðning sé víða beygluð eftir vinnumenn. Kannaðist fasteignasalinn við það fyrir dómi að hafa móttekið listann og komið honum til aðalstefnanda. Taldi hann að listinn hefði verið tekinn til skoðunar. Kristján Imsland fyrrum starfsmaður aðalstefnanda sagðist fyrir dómi ekki muna eftir þessum tiltekna lista, en kannaðist þó við að einhverjir listar hefðu verið í gangi og að haldnir hefðu verið fundir vegna lagfæringa á fasteigninni. Hefur því ekki verið borið við að gagnstefnendur hafi sýnt af sér tómlæti við framsetningu kröfu sinnar. Þá er til þess að líta að gallanum er lýst í matsgerð dómkvaddra matsmanna sem hefur ekki verið hnekkt. Verður því ekki talið að miða eigi við að gallinn hafi komið til vegna atvika eftir afhendingu fasteignarinnar og verður því fallist á kröfu samkvæmt þessum lið að fjárhæð 110.776 krónur. Matsliður 7. Gagnstefnendur krefjast bóta vegna skekkju í veggjum. Í matsgerð dómkvaddra matsmann kemur fram að frávik séu á veggjum sem séu meiri en eðlilegt sé að miða við. Verður því fallist á kröfu samkvæmt þessum matslið að fjárhæð 349.666 krónur. Matsliður 8c. Gagnstefnendur hafa krafist bóta þar sem málning á gluggum flagni víða. Telja aðalstefnandi og stefndi að óljóst sé hver sé orsök þessa. Þá tilheyri það eðlilegu viðhaldi að mála glugga á nokkurra ára fresti og sé kominn tími til þess á fasteigninni. Staðreynt er með matsgerð dómkvaddra matsmanna að málning flagnar víða og viðloðun virðist ófullnægjandi. Ekki skiptir máli þó í dag sé hugsanlega kominn tími á viðhald. Verður krafa samkvæmt þessum kröfulið tekin til greina, en um fjárhæðina er fjallað undir lið 8e. Matsliður 8d. Krafist er bóta vegna glers í garðhurð sem sé skemmd eftir rafsuðu eða slípun með slípirokk. Aðalstefnandi hefur borið því við að gagnstefnendur hafi ekki gert athugasemd við þessa skemmd í bréfi til fasteignasala 11. september 2007. Til þess er að líta að gallanum er líst í matsgerð dómkvaddra matsmanna sem hefur ekki verið hnekkt. Verður ekki fallist á að það leiði til þess að miða eigi við að gallinn hafi komið til vegna atvika eftir afhendingu fasteignarinnar og verður því fallist að kröfu samkvæmt þessum lið, en um fjárhæðina er fjallað undir lið 8e. Matsliður 8e. Þessi matsliður er vegna frágangs á útidyrahurð. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna er komist að þeirri niðurstöðu að gerð hurðar sé með þeim hætti að hún haldi ekki vatni ef rigni á hana í roki. Stefndi hefur bent á að um sé að ræða hönnunargalla. Er til þess að líta að gagnstefnendur eiga rétt á því að hurðin uppfylli eðlilegar kröfur um þéttingu. Verður því fallist á kröfu þeirra samkvæmt þessum lið. Gagnstefnendur hafa krafist bóta vegna liða 8c, d og e í einu lagi að fjárhæð 391.000 krónur, en að frádregnum virðisaukaskatti vegna vinnuliða 318.661 króna. Matsliður 9. Gagnstefnendur hafa krafist bóta vegna ósléttra gólfa í fasteigninni. Í matsgerð dómkvadds matsmanns kemur fram að frávik séu á gólfum sem séu meiri en eðlilegt og faglegt sé að miða við. Í skilalýsingu vegna fasteignarinnar kemur fram að henni hafi átt að skila fullfrágenginni án gólfefna nema baðgólf sé flísalagt. Þá segir að gólf verði flotuð og tilbúin til spörslunar ef með þurfi. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna er nauðsynlegt að flota gólf í stofu. Þá þarf að flota og flísaleggja að nýju í anddyri og baðherbergi. Greiddar hafa verið bætur að hluta vegna þessa liðar en fallist verður á kröfu gagnstefnenda að fjárhæð 395.056 krónur. Matsliður 10. Í þessum matslið hafa gagnstefnendur krafist bóta vegna skemmdar á eldhúsinnréttingu. Aðalstefnandi og stefndi hafa borið því við að skemmdin hafi ekki verið til staðar við afhendingu, enda hafi ekki verið kvartað undan henni í tölvupósti til fasteignasala 11. september 2007. Fram kom í lýsingu matsmannsins Hjalta Sigmundssonar fyrir dómi að umrædd skemmd sé á eldhúseyju. Á lista gagnstefnenda frá 11. september 2007 eru rispur á eldhúseyju. Þá er til þess að líta að gallanum er lýst í matsgerð dómkvaddra matsmanna sem hefur ekki verið hnekkt. Verður því ekki talið rétt að miða við að gallinn hafi komið til vegna atvika eftir afhendingu fasteignarinnar og verður því fallist að kröfu samkvæmt þessum lið að fjárhæð 27.968 krónur. Matsliður 13. Samkvæmt þessum matslið þarf að steypa að vatnslás á bílskúrsgólfi. Þessum lið hefur ekki verið andmælt og verður hann tekinn til greina með 10.968 krónum svo sem krafist er. Matsliður 15. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna skortir á að bílskúr sé nægjanlega loftræstur. Telja matsmenn hægt að ráða bót á þessu með því að setja loftrist í gönguhurð. Samkvæmt 112. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 skulu bílageymslur vera loftræstar. Verður því fallist á að fasteignin sé gölluð að þessu leyti og krafa vegna þessa matsliðar að fjárhæð 16.952 krónur tekin til greina. Matsliður 16. Gagnstefnendur hafa krafist bóta vegna eldvarna á milli bílskúrs og íbúðarrýmis. Var það niðurstaða matsmanna að færa þurfi réttar upplýsingar um eldvarnir inn á teikningar. Verður fallist á bótaábyrgð vegna þessa matsliðar og er hann að fjárhæð 95.616 krónur. Viðbótarmatsliður 1. Samkvæmt matsgerð er frágangur þaks fasteignarinnar ekki í samræmi við teikningar. Fram kemur að þakdúkur og lausnir við þakbrunna séu aðrar en á teikningum. Aðalkrafa gagnstefnenda samkvæmt þessum matslið er um kostnað við að færa þak til samræmis við teikningar, en varakrafa lýtur að verðmætismun milli þaksins eins og það er og frágangs samkvæmt teikningum. Aðalstefnandi og stefndi byggja á því að ekki hafi verið sýnt fram á að þakið sé gallað og gagnstefnendur hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni. Í matsgerð kemur fram að þakfrágangurinn sé sem slíkur fullnægjandi og þjóni sama hlutverki og lausn samkvæmt teikningum. Nokkur munur sé þó á teikningunum eðlisfræðilega og tæknilega. Báðar lausnirnar séu eðlisfræðilega í lagi. PVC þakdúkur eins og sé á þakinu sé viðkvæmari fyrir hnjaski en asfaltdúkur. Báðar lausnirnar séu þannig að ef leki sé á dúknum lendi vatn í einangrun og geti lekið inni. Minni líkur séu þó á leka inn í lausn samkvæmt teikningum vegna asfaltdúks sem límdur sé á steypta þakplötu undir einangrun. Ending þakdúkanna sé sambærileg. Þá kemur fram að þakbrunnar í þakinu séu eins og algengt sé. Lausn samkvæmt teikningum sé óvenjuleg. Með vísan til niðurstöðu í máli Hæstaréttar nr. 86/2008 frá 6. nóvember 2008 varðandi sambærilegt umfjöllunarefni verður að fallast á niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra matsmanna og telja að þakið hafi verið byggt á ófullnægjandi hátt, en þeirri niðurstöðu hefur ekki verið hnekkt með yfirmati eða á annan hátt. Eiga gagnstefnendur því rétt á skaðabótum í samræmi við aðalkröfu sína að fjárhæð 3.580.000 krónur, en að frádregnum virðisaukaskatti vegna vinnuliðar 3.311.776 krónur. Ítarlega hefur verið fjallað um ábyrgð byggingarstjóra í dómum Hæstaréttar, nú síðast í máli nr. 459/2009 frá 20. maí 2010. Samkvæmt þeim dómum ber byggingarstjóri ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Þá ber honum skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir, þar á meðal að iðnmeistarar sem koma að verkinu fyrir hans atbeina sinni skyldum sínum og að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi, sbr. einnig 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 sem voru í gildi til 1. janúar 2011. Með vísan til þessa og þess að lokaúttekt hefur ekki farið fram á húsinu verður talið að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar sem byggingarstjóri. Ber hann því ábyrgð með aðalstefnanda á tjóni gagnstefnenda. Þó verður ekki talið að ábyrgð hans nái til þeirra liða þar sem lokafrágangi er ólokið. Er þar um að ræða matsliði 13 og 15. Þá ber byggingarstjóri ekki ábyrgð á hönnunargögnum og verður hann því ekki látinn bera ábyrgð gagnvart gagnstefnendum á matslið 16, auk kostnaðar við hönnun og ráðgjöf vegna breytinga á karmi samkvæmt matslið 8e. Nær ábyrgð byggingarstjóra því ekki til 163.376 króna af dæmdum skaðabótum. Ekkert er fram komið sem leiðir til þess að leggja beri hluta sakar á gagnstefnendur svo sem stefndi hefur krafist. Þá verður ekki fallist á að gagnstefnendum hafi verið unnt að aðhafast eitthvað til að takmarka tjón sitt. Aðalstefnandi og stefndi hafa krafist þess að til frádráttar dæmdum bótum komi ívilnun á tekjuskattstofn sem gagnstefnendur eigi rétt á, sbr. lög nr. 92/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Við úrlausn málsins þykir rétt að taka tillit til þessarar heimildar. Ágreiningslaust er að fjárhæð til frádráttar er 138.360 krónur og verður krafa gagnstefnenda lækkuð sem því nemur. Gagnstefnendur hafa krafið aðalstefnanda um endurgreiðslu húsaleigu sem þau hafi þurft að greiða vegna afhendingardráttar af hálfu aðalstefnanda. Er vísað til þess að þau hafi gert samkomulag við aðalstefnanda um að hann skyldi greiða þeim húsaleigu vegna þess tíma sem afhending hafi dregist. Byggja þau á því að aðalstefnanda beri að efna umrætt loforð og reisa kröfur sínar á meginreglum kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir fjárskuldbindinga. Þá byggja þau til vara á því, verði ekki fallist á þessa kröfu, að aðalstefnanda beri þá að greiða þeim 630.000 krónur sem hafi verið talið hæfilegt leiguverð í framlagðri matsgerð um sambærilega eign. Gagnstefnandinn Unnar bar fyrir dómi að samkomulag um greiðslu húsaleigu hefði náðst við aðalstefnanda í gegnum Kára Halldórsson fasteignasala. Þau hefðu ekki haft samskipti við aðalstefnanda vegna þessa heldur hefði fasteignasalinn sagt þeim að aðalstefnandi hefði fallist á þessa kröfu þeirra. Kári Halldórsson bar fyrir dómi að aðalstefnandi hefði samþykkt að greiða húsaleigu. Hann gat þó ekki fullyrt um það hver á hans vegum hefði gefið samþykkið, en það hefði verið gefið símleiðis. Nánar aðspurður um hvernig þetta samkomulag kom til taldi hann að þetta hefði verið hluti af samningsumleitunum og gæti mögulega hafa verið skilyrt gegn því að samkomulag yrði milli aðila. Með því að ekki er ljóst hver samþykkti greiðslu vegna húsaleigu og hvers efnið samkomulag aðila var þykir ekki unnt að fallast á þessa kröfu gagnstefnenda eins og hún er fram sett. Samkvæmt öllu framangreindu verður talið að fasteignin Leirdalur 22 sé haldin göllum og hefur verið fallist á bótakröfur gagnstefnenda samtals að fjárhæð 4.835.911 krónur. Eftirstöðvar vegna kaupsamnings eru 2.680.000 krónur. Með vísan til 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verður ekki talið að aðalstefnandi eigi rétt á dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð. Gengur fjárhæðin upp í dæmdar skaðabætur til gagnstefnenda. Verður því fallist á sýknukröfu gagnstefnenda í aðalsök og í gagnsök fallist á skaðabótakröfu gagnstefnenda fyrir því sem eftir stendur, 2.155.911 krónur. Verða dráttarvextir dæmdir frá 28. mars 2010 eins og krafist er, en þá var liðinn mánuður frá því að gagnstefnendur settu kröfu sína á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna fram, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Þá verður stefndi dæmdur til greiðslu 1.992.535 króna þar af óskipt með aðalstefnanda. Með hliðsjón af framangreindu verður fallist á kröfu gagnstefnenda um að aðalstefnanda verði gert skylt að gefa út afsal vegna fasteignarinnar Leirdals 22, Vogum. Í ljósi málsúrslita þykir rétt að aðalstefnandi greiði gagnstefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.600.000 krónur, en rétt þykir að stefndi greiði þar af 1.300.000 óskipt með aðalstefnanda. Við ákvörðun hans hefur verið tekið tillit til málskostnaðar í samkynja málum nr. E-2253/2009, E-2254/2009 og E-2255/2009, sem flutt voru sama dag, kostnaðar við öflun matsgerðar og skyldu aðila til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Barbara Björnsdóttir settur héraðsdómari kveður upp þennan dóm ásamt meðdómsmönnunum Árna J. Gunnlaugssyni rafmagnstæknifræðingi og Ásmundi Ingvarssyni byggingaverkfræðingi. Dómsorð: Gagnstefnendur, Unnar Hlöðversson og Hildur Björg Einarsdóttir, skulu vera sýkn af kröfu aðalstefnanda, Týrusar hf., í aðalsök. Aðalstefnandi greiði gagnstefnendum 2.155.911 krónur, þar af óskipt með stefnda, Snorra Hjaltasyni, 1.992.535 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. mars 2010 til greiðsludags. Aðalstefnanda er skylt að gefa út afsal til gagnstefnenda fyrir fasteigninni Leirdal 22, Vogum, fastanr. 228-4638. Aðalstefnandi greiði gagnstefnendum 1.600.000 krónur í málskostnað, þar af óskipt með stefnda 1.300.000 krónur.
Mál nr. 341/2000
Kærumál Gagnaöflun Ölvunarakstur
G var ákærður fyrir ölvunarakstur. Reyndist vínandamagn í blóðsýni vera 1,51‰. Fyrir héraðsdómi neitaði G sök og óskaði eftir því að rannsókn á vínandamagni í blóðsýni yrði endurtekin. Var orðið við þeirri ósk og sýndi ný rannsókn sömu niðurstöðu og sú fyrri. Óskaði G þá eftir því að gerð yrði DNA rannsókn á blóðsýninu til að staðreyna hvort það væri úr honum. Héraðsdómari varð ekki við beiðni G og kærði hann ákvörðunina. Talið var að ekki væru efni til að hnekkja mati héraðsdómara um að frekari rannsókn væri ekki nauðsynleg til skýringa á málinu, sbr. 3. mgr. 128. gr. laga nr. 19/1991. Var ákvörðun hans því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. ágúst 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. september sl. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 31. ágúst 2000, þar sem héraðsdómari hafnaði að beina til sóknaraðila samkvæmt kröfu varnaraðila að fram færi DNA rannsókn á blóðsýni úr varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að héraðsdómara verði gert að leggja fyrir sóknaraðila að láta umrædda rannsókn fara fram. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt síðdegis 5. desember 1999 að hugsanlegt væri að ökumaður nánar tiltekinnar bifreiðar, sem væri á leið suður Lönguhlíð í Reykjavík í átt að Miklubraut, væri ölvaður. Fóru lögreglumenn á vettvang og komu að bifreiðinni, þar sem henni hafði verið lagt í húsagötu við Miklubraut. Reyndist ökumaður hennar vera varnaraðili. Samkvæmt lögregluskýrslu lagði talsverðan áfengisþef frá varnaraðila, sem var látinn „blása í áfengistest sem sýndi 3. stig.“ Var varnaraðili í kjölfarið færður fyrir lögregluvarðstjóra. Um handtöku varnaraðila voru skráðar upplýsingar á þar til gerðu eyðublaði. Var þar meðal annars fært í viðeigandi reiti að sjáöldur væru útvíkkuð, jafnvægi væri stöðugt, framburður greinargóður og málfar skýrt, en um nánari lýsingu á ástandi sagði að varnaraðili væri sjáanlega ölvaður. Hafði varnaraðili símsamband við lögmann af lögreglustöðinni, en var síðan færður til blóðsýnistöku. Að henni lokinni fór hann frjáls ferða sinna. Samkvæmt álitsgerð Rannsóknastofu í lyfjafræði 8. desember 1999 reyndist vínandamagn í blóðsýni vera 1,51 o/oo. Lögreglustjórinn í Reykjavík gaf út ákæru 4. apríl 2000 á hendur varnaraðila, þar sem honum var gefið að sök að hafa með akstri sínum umrætt sinn brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Málið var þingfest 10. maí 2000. Ákærði kom þá fyrir dóm, honum var skipaður verjandi og neitaði hann sakargiftum. Í þinghaldi í málinu 24. sama mánaðar óskaði verjandi eftir að rannsókn á vínandamagni í blóðsýni yrði endurtekin og var orðið við þeirri ósk. Ný álitsgerð Rannsóknastofu í lyfjafræði var fengin 8. júní 2000 og komist þar að sömu niðurstöðu og í áðurnefndri álitsgerð um vínandamagn í blóðsýni. Var nýja álitsgerðin lögð fram á dómþingi 3. júlí 2000 og kom þá fram ósk varnaraðila um að gerð yrði DNA rannsókn á umræddu blóðsýni til að staðreyna hvort það væri úr honum. Ósk þessi var ítrekuð þegar málið var næst tekið fyrir á dómþingi 31. ágúst 2000. Var þá fært til bókar að sóknaraðili teldi gögn málsins ekki gefa tilefni til slíkrar rannsóknar, sem hann myndi því ekki hlutast til um. Krafðist þá verjandi varnaraðila þess að héraðsdómarinn beindi því til sóknaraðila með vísan til 3. mgr. 128. gr. laga nr. 19/1991 að láta rannsóknina fara fram. Tók dómarinn þá afstöðu til kröfunnar að hann teldi ekkert í gögnum málsins gefa tilefni til rannsóknarinnar og myndi hann því ekki „beina slíkri áskorun til ákæranda“, eins og segir í endurriti úr þingbók. Er þetta hin kærða ákvörðun. II. Eins og áður greinir neitaði sóknaraðili á dómþingi 31. ágúst 2000 að verða við ósk varnaraðila um að ákæruvaldið hlutist til um DNA rannsókn á blóðsýninu, sem um ræðir í málinu. Með þessu hefur sóknaraðili fyrir sitt leyti markað málinu þá stefnu að úrlausn um sakargiftir á hendur varnaraðila megi ráðast af mati dómara á því hvort nægilega sé sannað að fyrirliggjandi mæling á vínandamagni hafi verið gerð á blóðsýni úr varnaraðila, án þess að umrædd rannsókn fari fram á sýninu. Úr þessu verður héraðsdómari að leysa með tilliti til ákvæða 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Með hinni kærðu ákvörðun hefur héraðsdómari látið í ljós að hann telji ekki á þessu stigi frekari rannsókn nauðsynlega til skýringar á málinu, sbr. 3. mgr. 128. gr. sömu laga. Eru engin efni til að hnekkja því mati. Verður hin kærða ákvörðun því staðfest. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, eins og þeim var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Hin kærða ákvörðun er staðfest. Ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 31. ágúst 2000. Fyrir er tekið: Sakamálið nr. 637/2000: Ákæruvaldið gegn Gunnlaugi Viðari Sigurmundssyni Af hálfu ákæruvaldsins sækir þing Sturla Þórðarson fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Ákærði Gunnlaugur Viðar Sigurmundson, kt. 090152-4679, Miklubraut 78, Reykjavík er mættur og með honum Tryggvi Agnarsson hdl., skipaður verjandi hans. Verjandi ákærða ítrekar ósk sína um að fram fari DNA rannsókn á blóðsýni úr ákærða og blóðsýni því, sem lagt hefur verið til grundvallar í máli þessu, til að staðreyna hvort það sé úr ákærða. Hann óskar jafnframt eftir því að ákærandi hlutist til um rannsókn þessa. Fulltrúi ákæruvaldsins kveður gögn málsins ekki gefa tilefni til þess að fyrrgreind DNA-rannsókn fari fram og lýsir því yfir að ákærandi muni ekki óska eftir slíkri rannsókn. Verjandi óskar þá eftir að dómari beini því til ákæranda að hlutast til um rannsókn þessa, sbr. 3. mgr. 128. gr. laga nr. 19/1991. Dómari lýsir því yfir að hann telji ekkert í gögnum málsins gefa tilefni til þess og muni hann því ekki beina slíkri áskorun til ákæranda. Verjandi lýsir því yfir að hann kæri ákvörðun dómara til Hæstaréttar í því skyni að hún verði felld úr gildi og dómara verði gert skylt að beina því til ákæranda að það hlutist til um umbeðna DNA rannsókn, sbr. 3. mgr. 128. gr. laga nr. 19/1991. Málinu er frestað þar til niðurstaða Hæstaréttar liggur fyrir í málinu.
Mál nr. 186/2011
Kærumál Endurupptaka Stefnubirting
I ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um endurupptöku máls sem G sf. höfðaði gegn honum og lauk með áritun dómara á stefnu 17. maí 2010. I ehf. óskaði eftir endurupptöku málsins 22. desember 2010 og hélt því fram að honum hefði fyrst verið kunnugt um það 17. sama mánaðar að stefna á hendur fyrirtækinu hefði verið árituð í maí. Í Hæstarétti var talið að verulegir misbrestir hefðu orðið á birtingu stefnu í málinu og yrði að leggja til grundvallar að stefna hefði hvorki verið birt fyrir I ehf. né öðrum sem birta mátti hana fyrir. Að því leyti væru skilyrði fyrir endurupptöku málsins samkvæmt a. lið 2. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 því talin uppfyllt. Þá var talið að sönnunarbyrði yrði ekki lögð á I ehf. um að bréf frá C þar sem tilkynnt var um fyrirhugaða skráningu á vanskilaskrá hefði ekki borist honum og væri þá einkum litið til þess að málið væri ekki réttilega höfðað sbr. 93. gr. laga nr. 91/1991. Var því lagt til grundvallar að I ehf. hefði fyrst orðið kunnugt um stefnu G sf. og afdrif hennar 17. desember 2010. Var því fallist á kröfu I ehf. um að mál G sf. gegn honum skyldi endurupptekið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 3. mars 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um endurupptöku máls varnaraðila gegn honum og lauk 17. maí 2010 með áritun dómara á stefnu samkvæmt 113. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í q. lið 1. mgr. 143. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og krafa hans um endurupptöku framangreinds máls tekin til greina. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Varnaraðili gaf út stefnu á hendur sóknaraðila 17. mars 2010 þar sem hann krafðist greiðslu á 124.500 evrum með nánar tilgreindum vöxtum auk málskostnaðar. Við þingfestingu málsins fyrir Héraðsdómi Suðurlands 12. maí 2010 var ekki sótt þing af hálfu sóknaraðila. Var stefnan við svo búið árituð 17. sama mánaðar um aðfararhæfi, sbr. 113. gr. laga nr. 91/1991. Með bréfi sóknaraðila 22. desember 2010 til Héraðsdóms Suðurlands fór hann þess á leit með vísan til 2. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 að málið yrði endurupptekið. Fram kom í bréfinu að þann 17. sama mánaðar hafi athygli fyrirsvarsmanns sóknaraðila verið vakin á því að félagið væri á vanskilaskrá þar sem stefna á hendur því hefði verið árituð í maí 2010, en þennan dag hefði honum fyrst orðið kunnugt um það. Stefna hafi aldrei verið birt sóknaraðila og skilyrði fyrir endurupptöku málsins samkvæmt nefndu lagaákvæði væru uppfyllt. Þá mótmælti hann að atvik hafi verið með þeim hætti, sem lýst sé í málatilbúnaði varnaraðila. Sá síðastnefndi mótmælti beiðninni og taldi að bæði hafi stefnan verið réttilega birt og að sóknaraðili hafi fengið vitneskju um áritun dómara á hana þegar í maí 2010. Í hinum kærða úrskurði var beiðni sóknaraðila hafnað, en eins og málið lægi fyrir yrði hann að sanna að honum hafi fyrst orðið kunnugt um hina árituðu stefnu síðar en í lok maímánaðar 2010. Það hafi hann ekki gert og væri beiðnin samkvæmt því of seint fram komin. II Meðal málsgagna er vottorð stefnuvotts vegna birtingar stefnu, þar sem skráð er í þar til gerða reiti dagsetningin 7. maí 2010 kl. 21:08 og staðsetning að Svöluhöfða 17, einbýli í Mosfellsbæ, en þar mun vera lögheimili hollensks fyrirsvarsmanns sóknaraðila hér á landi. Í reit fyrir athugasemdir er skráð: „Íbúar heima en opna ekki. Bréf sett inn um lúgu.“ Samkvæmt a. lið 1. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 er birting stefnu lögmæt ef stefnuvottur eða lögbókandi vottar að hann hafi birt hana fyrir stefnda eða einhverjum sem sé bær um að taka við henni í hans stað og samkvæmt 2. mgr. 86. gr. sömu laga skal sá, sem annast birtingu, afhenda þeim sem birt er fyrir samrit stefnu og vekja athygli hans á því hver athöfn sé að fara fram. Ljóst er af áðurnefndri lýsingu stefnuvotts í birtingarvottorði á því hvernig hann stóð að verki, að fyrirmælum þessara lagaákvæða var ekki fylgt í umrætt sinn. Misbrestir, sem á því urðu, voru svo verulegir að leggja verður til grundvallar að stefna varnaraðila hafi hvorki verið birt sóknaraðila né öðrum, sem mátti birta hana fyrir. Skilyrði fyrir endurupptöku málsins samkvæmt a. lið 2. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 er því uppfyllt. Skilyrði fyrir endurupptöku snúa að öðru leyti að frestum, en samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði getur stefndi í máli óskað endurupptöku þess eftir að þrír mánuðir eru liðnir frá því málinu lauk í héraði, en þó innan árs frá sama tíma, enda berist beiðnin dómara innan mánaðar frá því stefnda urðu málsúrslit kunn. Varnaraðili reisir málatilbúnað sinn meðal annars á því að sóknaraðila hafi orðið kunnugt um málsúrslit þegar í lok maí 2010 og því löngu verið liðinn sá mánaðarfrestur, sem hann hafi haft þegar bréf hans barst héraðsdómi 3. janúar 2011. Varnaraðili fylgdi áritun stefnu um aðfararhæfi ekki eftir með beiðni um fjárnám og hlutaðist sjálfur ekki til um með öðrum hætti að málsúrslit yrðu kynnt sóknaraðila, en heldur fram að með bréfi frá félaginu Creditinfo til sóknaraðila 26. maí 2010 hafi þeim síðastnefnda verið kynnt niðurstaða málsins. Sóknaraðili mótmælir að hafa fengið umrætt bréf og heldur fast við að honum hafi fyrst orðið kunnugt um málið 17. desember 2010 og þá strax brugðist við með beiðni um endurupptöku. Hann telur jafnframt ósannað að bréfið hafi verið sent, hvenær það hafi verið gert og að það hafi borist á áfangastað. Sönnunarbyrði um það hvíli á varnaraðila. Af málatilbúnaði varnaraðila verður ekki annað ráðið en að umrætt bréf hafi verið sent í almennum pósti og samkvæmt hljóðan þess var það sent til skrifstofu sóknaraðila að Kleifum 1 í Vestmannaeyjum. Bréfið er óundirritað. Þar er tilkynnt um „fyrirhugaða skráningu á Vanskilaskrá Lánstrausts hf “ og að kröfuhafi sé varnaraðili samkvæmt áritaðri stefnu frá Héraðsdómi Suðurlands. Hvorki er getið um dagsetningu stefnu né áritunar eða kröfufjárhæðar. Í lok bréfsins er vísað í frekari upplýsingar á bakhlið, sem hefur þó ekki verið lögð fram í málinu. Knappt efni þessa óundirritaða bréfs var eitt og sér ekki til þess fallið að móttakanda yrðu „málsúrslit kunn“ án þess að frekari eftirgrennslan kæmi til. Að þessu gættu og atvikum málsins að öðru leyti verður sönnunarbyrði ekki lögð á sóknaraðila um að bréfið hafi ekki borist honum og er þá einkum litið til þess að málið var ekki réttilega höfðað, sbr. 93. gr. laga nr. 91/1991, eins og fram er komið. Samkvæmt því verður lagt til grundvallar að sóknaraðila hafi fyrst orðið kunnugt um stefnu varnaraðila og afdrif hennar 17. desember 2010 eins og hann ber sjálfur. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður krafa sóknaraðila tekin til greina. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Fallist er á kröfu sóknaraðila, Iceland GlobalWater ehf., um að mál varnaraðila, GE verks sf., gegn sóknaraðila nr. E-296/2010 fyrir Héraðsdómi Suðurlands skuli endurupptekið. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 334/2013
Fasteignakaup Jörð Vatnsréttindi Vanheimild Skaðabætur Afsláttur Tómlæti
Ú og Þ kröfðust skaðabóta eða afsláttar af kaupverði jarðar, sem þau höfðu keypt af S og J, vegna þess tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir þegar í ljós kom að réttindi til vatns og vatnsafls í Þjórsá hefðu ekki fylgt með í kaupunum. Í dómi Hæstaréttar sagði að samkvæmt þeim reglum sem giltu þegar kaupsamningur komst á gat kaupandi fasteignar með tómlæti sínu glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd gagnvart seljanda. Frá því að Ú og Þ fengu vitneskju um að vatnsréttindin hefðu verið skilin frá jörðinni liðu um þrjú ár þar til þau hreyfðu athugasemdum við S og J. Með þessu hefðu þau sýnt af sér slíkt tómlæti um gæslu réttar síns að þau hefðu glatað þeim rétti sem þau kynnu að hafa átt. Voru S og J því sýknuð af kröfum Ú og Þ.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. maí 2013. Þau krefst þess aðallega að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 8.100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15 mars 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 18. júní 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefjast áfrýjendur þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 6.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 5. gr., sbr. 4. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. mars 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 18. júní 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með samningi 15. mars 2001 keyptu áfrýjendur af stefndu jörðina Haga II í Skeiða- og Gnúpverjahreppi ásamt öllu því sem eigninni fylgdi og fylgja bar. Með í kaupunum var bústofn, vélar og framleiðsluréttur. Undanskilið við söluna var spilda um 1,1 hektari að stærð og henni fylgdi heimild til að taka kalt vatn úr landi jarðarinnar endurgjaldslaust fyrir eðlileg not spildunnar. Kaupverð jarðarinnar var 41.000.000 krónur og er skipting þess rakin í hinum áfrýjaða dómi. Land jarðarinnar liggur að Þjórsá en með afsali 7. júlí 1917 hafði þáverandi eigandi Haga, sem jörðin Hagi II er mynduð úr, selt öll vatns- og vatnsaflsréttindi jarðarinnar í ánni Einari skáldi Benediktssyni. Einar mun síðar hafa ráðstafað þeim réttindum til hlutafélagsins Titan en það félag afsalaði réttindunum til íslenska ríkisins 5. júní 1951. Áfrýjendur reisa málatilbúnað sinn á því að við sölu jarðarinnar til þeirra hafi vatnsréttindi í Þjórsá hvorki verið undanskilin né með nokkru móti gefið til kynna að þeim hefði verið ráðstafað frá jörðinni. Þau hefðu aftur á móti kynnt sér landskiptagerð 28. október 1999 en af henni megi ráða að vatnsréttindi væru óskipt með jörðunum Haga, Haga II og Melhaga og hlutur Haga II í þeim væri 45,3125%. Í þessu felist vanefnd stefndu sem lýsi sér í vanheimild eða galla þar sem jörðin hafði ekki sömu kosti og sambærilegar eignir. Með bréfi 18. maí 2010 óskuðu áfrýjendur eftir viðræðum við stefndu um greiðslu skaðabóta eða afsláttar vegna vatnsréttindanna í Þjórsá sem ekki fylgdu með við sölu jarðarinnar til þeirra. Því erindi var ekki svarað. Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi höfðuðu áfrýjendur mál á hendur stefndu 21. janúar 2011 auk þess sem þau öfluðu matsgerðar 14. apríl sama ár um verðmæti réttindanna. Með úrskurði héraðsdóms 20. desember 2011 var málinu vísað frá dómi og var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar 30. janúar 2012 í máli nr. 27/2012. Mál þetta var svo höfðað 27. apríl 2012. II Um lögskipti aðila fer eftir þeim reglum sem voru í gildi fyrir setningu laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, enda eiga lögin einvörðungu við um þá samninga sem gerðir voru eftir gildistöku þeirra 1. júní 2002, sbr. síðari málsliður 62. gr. laganna. Þegar kaupsamningur um jörðina komst á 15. mars 2001 voru reglur um fasteignakaup óskráðar og fór um þau eftir meginreglum fjármunaréttar, auk þess sem lögum um lausafjárkaup var í ýmsu tilliti beitt með lögjöfnun. Samkvæmt þeim reglum gat kaupandi fasteignar með tómlæti sínu glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd gagnvart seljanda. Í aðilaskýrslu áfrýjandans Úlfhéðins fyrir dómi kom fram að hann hefði á fundi árið 2007 með fulltrúum Landsvirkjunar fengið vitneskju um að vatnsréttindin fylgdu ekki jörðinni. Einnig kom fram í aðilaskýrslu áfrýjandans Þóru að hana minnti að árið 2007 hefði hún orðið þess áskynja að vatnsréttindin hefðu ekki fylgt með í kaupunum. Frá því að áfrýjendur fengu þessa vitneskju um að vatnsréttindin hefðu verið skilin frá jörðinni liðu því um þrjú ár þar til þau hreyfðu athugasemdum við stefndu og höfðu uppi kröfur af þessu tilefni með fyrrgreindu bréfi 18. maí 2010. Með þessu sýndu þau af sér slíkt tómlæti um gæslu réttar síns að þau hafa glatað þeim rétti sem þau kunna að hafa átt gagnvart stefndu af þessum sökum. Er þá haft í huga að ástæða var til að láta ekki dragast úr hömlu að bregðast við í ljósi þess að sex ár liðu frá kaupunum og þar til áfrýjendum varð ljóst að vatnsréttindin fylgdu ekki jörðinni. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjendum verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Úlfhéðinn Sigurmundsson og Þóra Þórarinsdóttir, greiði óskipt stefndu, Sigurði Rúnari Andréssyni og Jóhönnu Haraldsdóttur, hvoru fyrir sig 300.000 krónur í málskostnað. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 24. apríl 2013. Mál þetta, sem dómtekið var þann 28. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 27. apríl 2012. Stefnendur eru Úlfhéðinn Sigurmundsson, kt. 010367-5149, til heimilis að Haga 2, 801 Selfossi og Þóra Þórarinsdóttir, kt. 140471-4029, sama stað. Stefndu eru Sigurður Rúnar Andrésson, kt. 170848-3069, Grashaga 1a, Selfossi og Jóhanna Haraldsdóttir, kt. 230149-6829, sama stað. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnendum 8.100.000 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxalaga nr. 25/1987 frá 15 mars 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 18. júní 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnendum 6.000.000 krónur auk vaxta samkvæmt 5. gr., sbr. 4. gr. vaxalaga nr. 25/1987 frá 15. mars 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 18. júní 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er í báðum tilvikum krafist málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum samkvæmt málskostnaðaryfirliti að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda, en til vara að kröfur stefnenda verði verulega lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda in solidum að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Málavextir. Málavextir eru þeir að með kaupsamningi dagsettum 15. mars 2001 keyptu stefnendur jörðina Haga II, Gnúpverjahreppi af stefndu ásamt öllu því sem jörðinni fylgir og fylgja ber, þ.m.t. bústofn, vélar og framleiðsluréttur. Undanskilin sölunni var spilda, u.þ.b. 1,1 ha að stærð. Þá segir í kaupsamningi að eigendum sé heimilt að taka kalt vatn úr landi Haga II án endurgjalds fyrir eðlilega notkun á landspildunni. Samkvæmt 3. gr. kaupsamningsins var kaupverð hins selda 41.000.000 krónur og skiptist kaupverðið þannig að jörðin var 757.870 krónur, ræktað land 791.703 krónur, útihús 23.768.016 krónur, íbúðarhús 8.515.886 krónur, bústofn 4.581.000 krónur, ærgildi 1.100.000 krónur og vélar 1.485.525 krónur. Í kaupsamningi var ekkert vikið að hugsanlegum vatnsréttindum jarðarinnar í Þjórsá en stefnendur segjast hafa gengið út frá því að umrædd vatnsréttindi hefðu fylgt með við söluna. Þau segjast hafa kynnt sér fyrirliggjandi landskiptagerð dagsetta 28. október 1999, en þá hafi landi jarðarinnar verið skipt milli Haga I, Haga II og Melhaga. Í skiptagerðinni séu landamerki jarðanna tilgreind og síðan segi þar orðrétt: „Öllum hlunnindum er skipt, samkvæmt skiptalínum, nema veiði í ám og vötnum og öllu vatni (heitu og köldu) og vatnsréttindum, þar með borun eftir vatni og virkjun vatns er óskipt, samkvæmt 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Samkvæmt ofansögðu, eiga hvor jörð Hagi I og Hagi II 37,8125%, Melhaginn 9,3750% og eigendur þriggja sumarhúsalóðanna (lóðir systranna) 5,0% hver í veiðinni í Þjórsá og Þverá. Vatn og vatnsréttindi eiga aftur á móti hvor jörð 45,3125% og Melhaginn á 9,375%.“ Stefnendur halda því fram að af landskiptagerðinni verði ekki annað ráðið en að vatnsréttindi jarðarinnar Haga séu til staðar og óskipt og sé eignarhlutur Haga II í nefndum réttindum 45,3125%. Stefnendur halda því fram að þeim hafi orðið það ljóst á árinu 2010 að réttindi jarðarinnar til vatns og vatnsafls í Þjórsá væru ekki fyrir hendi og hefði komið í ljós að þessi réttindi hefðu verið seld til Títan hf. þann 7. júlí 1917, en það félag hefði afsalað réttindum sínum til ríkisins þann 5. júní 1951. Hafi stefnendur verið ósátt við þetta enda hafi þau talið að ekkert annað hafi legið fyrir við kaupin en að réttur jarðarinnar til vatns og vatnsafls í Þjórsá væri enn fyrir hendi. Með bréfi dagsettu 18. maí 2010 hafi stefnendur óskað eftir viðræðum við stefndu um skaðabætur og/eða afslátt af þessum sökum, en því erindi hafi ekki verið svarað að sögn stefnenda en stefndu segja að því hafi verið hafnað. Með beiðni dagsettri 29. júní sama ár óskuðu stefnendur eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta til fjár verðmæti vatnsréttinda í Þjórsá. Þeir Eyvindur G. Gunnarsson, dósent við lagadeild Háskóla Íslands og Jón Guðmundsson, löggiltur fasteignasali, voru dómkvaddir til starfans þann 13. ágúst og 2. september sama ár. Matsmenn skiluðu matsgerð þann 14. apríl 2011 og var það niðurstaða þeirra að verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Haga II samkvæmt áðurgreindum kaupsamningi væri 8.100.000 krónur. Hins vegar töldu matsmenn að verðmæti jarðarinnar án vatnsréttinda hefði verið 35.000.000 krónur á kaupsamningsdegi 15. mars 2001 og hefði það átt að vera söluverð jarðarinnar hefðu vatnsréttindi ekki fylgt með við söluna. Áður er matsgerð lá fyrir höfðu stefnendur höfðað mál á hendur stefndu í því skyni að rjúfa hugsanlega fyrningu kröfu sinnar og var það þingfest 16. febrúar 2011. Í því máli gerðu stefnendur aðallega kröfu um 50.000.000 krónur í skaðabætur en til vara sömu fjárhæð í afslátt. Þegar matsgerð lá fyrir lögðu stefnendur fram endanlegar dómkröfur sínar. Stefndu lögðu í því máli fram greinargerð þann 21. september sama ár og gerðu aðallega kröfu um frávísun en til vara að þau yrðu sýknuð af öllum kröfum stefnenda. Með úrskurði dómsins þann 20. desember sama ár var fallist á frávísunarkröfu stefndu þar sem stefnendur þóttu ekki hafa gert grein fyrir kröfu sinni og sönnunargögnum um hana í stefnu, svo sem áskilið væri í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Hefðu stefnendur þingfest málið á grundvelli stefnunnar án þess að fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 95. gr. laganna um framlagningu gagna sem varði málatilbúnað stefnanda við þingfestingu. Stefnendur hefðu leitast við að bæta úr þessu með framlagningu matsgerðar um hálfu ári eftir höfðun málsins en lög nr. 91/1991 gerðu ekki ráð fyrir að stefnandi máls fái frest eftir þingfestingu í því skyni að bæta úr annmörkum á málatilbúnaði í stefnu. Með dómi Hæstaréttar upp kveðnum 30. janúar 2012 var frávísunarúrskurður héraðsdóms staðfestur. Stefnendur telja sér rétt að höfða mál þetta að nýju í því skyni að fá efnislegan dóm um kröfur sínar, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905, sbr. 28. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur krefjast skaðabóta úr hendi stefndu vegna vanheimildar af þeirra hálfu við sölu á jörðinni Haga II, Gnúpverjahreppi, til stefnenda þann 15. mars 2001, en vatnsréttindi jarðarinnar hafi ekki reynst vera fyrir hendi þar sem í ljós hafi komið að þau hafi verið seld undan jörðinni þegar á árinu 1917. Verði ekki á það fallist er á því byggt að jörðin hafi verið gölluð í skilningi fasteignakaupa- og kröfuréttar þar sem skort hafi á tilvist vatnsréttinda hennar, en það sé almennt áskilinn kostur fasteigna af þessari gerð. Verði ekki fallist á rétt stefnenda til skaðabóta byggja stefnendur á því til vara að þeim verði dæmdur afsláttur vegna vanheimildar. Verði ekki á það fallist er á því byggt að stefnendur eigi rétt á afslætti sökum þess að fasteignin hafi verið gölluð. Stefnendur segja ljóst að hvorki í kaupsamningi aðila né í veðbókarvottorði fyrir jörðina, sem legið hafi fyrir við kaupin, hafi þess verið getið að vatnsréttindi jarðarinnar væru undanskilin. Hafi stefnendur mátt treysta því að þessi réttindi jarðarinnar hefðu fylgt með við söluna, enda hafi það beinlínis verið tekið fram í landskiptagjörð að vatnsréttindi væru fyrir hendi. Löglíkur hafi verið fyrir því að vatnsréttindi hefðu átt að fylgja með við kaupin og sé það í samræmi við meginreglur íslensks eigna- og fasteignakauparéttar. Fasteign fylgi þeir hlutar landsins, lífrænir og ólífrænir sem um sé að ræða, þ.m.t. allar þekktar auðlindir, hlunnindi og réttindi, svo sem veiðiréttindi, rekaréttur, námuréttindi og vatnsréttindi. Unnt sé að lögákveðnum skilyrðum uppfylltum að skilja umrædd réttindi frá fasteign, en slík skilyrði séu þröng og sé ekki annars getið megi grandlaus viðsemjandi í fasteignakaupum treysta því og byggja á að þau fylgi fasteigninni. Þá hafi réttur jarðeiganda til allra þekktra vatnsnota verið sérstaklega áréttaður í vatnalögum nr. 15/1923, sem þó hafi falið í sér fyrst og fremst efnislega staðfestingu á því réttarsambandi sem talið er hafa gilt samkvæmt eldri rétti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganna. Réttur jarðeiganda til nýtingar á því vatni sem á fasteign hans finnist sé varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar, þar á meðal orkunýtingarrétturinn. Það hafi alfarið verið stefndu að upplýsa og taka það fram við söluna til stefnenda og árétta í kaupsamningi og afsali að þessi réttindi væru ekki fyrir hendi. Engu breyti þótt í kaupsamningi hafi verið talið upp það helsta sem jörðinni fylgdi, en ítrekað sé að í 1. gr. samningsins hafi verið tekið fram að jörðin væri seld með öllu því sem henni fylgdi og fylgja bæri. Hafi stefndu verið fullkomlega ljóst að í 3. gr. samningsins væri ekki um tæmandi talningu að ræða. Þá hafi stefnendur mátt gera ráð fyrir því að jörðinni fylgdu öll þau réttindi sem viðurkennt sé að fylgi við sölu slíkra jarða, þar á meðal vatnsréttindi. Hafi mátt ráða af landskiptagerðinni, sem stefnendur hafi kynnt sér við kaupin, að vatnsréttindi, þ.á m. borun eftir vatni og virkjun vatns, væru fyrir hendi og óskipt milli jarðanna. Þá megi ljóst vera að jákvæð upptalning varðandi eignarrétt yfir landi gangi einfaldlega ekki upp. Hafi skipting kaupverðsins í 3. gr. samningsins fyrst og fremst tekið mið af hagsmunum stefndu og þá í skattalegu tilliti. Verði að ætla að stefndu hafi haft hagsmuni af því að kaupverð hinna fyrnanlegu eigna væri sem mest, en land og óeyðanleg náttúruauðævi séu ekki fyrnanlegar eignir eðli málsins samkvæmt. Megi vera ljóst að 1.549.573 krónur fyrir 541 hektara land, að ræktuðu landi meðtöldu, eða rétt rúmar 2.400 krónur á hektara sé út úr öllu korti. Stefnendur hafi gert heildartilboð í jörðina og það sem henni fylgdi og fylgja bar og skipti síðari skipting hins selda í kaupsamningi engu máli. Stefnendur byggja skaðabótakröfu sína á því að þau eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefndu vegna vanheimildar af þeirra hálfu þar sem þeim hafi verið seld réttindi sem síðar hafi komið í ljós að væru ekki fyrir hendi. Á þessum tíma hafi 59. gr. eldri kaupalaga verið beitt fyrir lögjöfnun um tilvik vanheimildar í fasteignakaupum, sbr. nú 46. gr., sbr. 43. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Það sé grundvallarskilyrði skaðabótaréttar vegna vanheimildar að bótarétturinn sé hlutlægur og skipti því ætlað grandleysi seljanda ekki máli. Engin sönnunarbyrði hvíli á stefnendum um það að hvaða leyti verðmæti réttindanna hafi verið forsenda fyrir samþykktu tilboði þeirra í jörðina á sínum tíma. Verði ekki fallist á að um vanheimild hafi verið að ræða er byggt á því að jörðin hafi verið gölluð í skilningi fasteignakaupa- og kröfuréttarins, enda skorti á tilvist áskilinna vatnsréttinda, sbr. m.a. 42. gr. þágildandi laga nr. 39/1922, sbr. nú 43. gr. laga nr. 40/2002. Að því er grandsemi stefndu varði segja stefnendur fulltrúa Landsvirkjunar hafa haldið fund með stefndu í janúar 2001 þar sem fyrirhugaðar framkvæmdir í Neðri-Þjórsá hafi verið ræddar. Á þeim fundi hafi komið skýrlega fram að vatnsréttindi jarðarinnar Haga II hefðu verið seld frá henni og væru ekki fyrir hendi. Stefnendur hafi því vitað um framsal vatnsréttindanna og búið yfir vitneskju um að þau hefðu verið skilin frá jörðinni. Hafi því að lögum hvílt skylda á stefndu að gera stefnendum grein fyrir því við kaupin. Stefndu hafi látið það ógert og með því gerst brotleg við reglur kröfuréttarins. Þá háttsemi verði að meta stefndu til sakar og því sé grundvöllur fyrir bótakröfu stefnenda. Í því sambandi verði að árétta að stefndu hafi selt stefnendum jörðina um tveimur mánuðum eftir umræddan fund og þá verði að ítreka að ekki hafi verið tekið fram í kaupsamningi aðila að vatnsréttindi væru undanskilin, en samkvæmt landskiptagjörðinni fylgdu vatnsréttindi jörðinni. Stefnendur byggja á því að tjón þeirra hafi verið staðfest með matsgerð dómkvaddra matsmanna. Niðurstaða þeirra hefði verið sú að verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar þann 15. mars 2001 væri 8.100.000 krónur og gera stefnendur kröfu um að stefndu standi þeim skil á þeirri fjárhæð í skaðabætur. Jörðina hafi skort þessi réttindi sem að óbreyttu eigi að fylgja fasteign þessarar gerðar við sölu. Stefnendur byggja á grandsemi stefndu og því að ekki hafi verið tekið fram í kaupsamningi að réttindin væru undanskilin. Þá komi fram í landskiptagjörð að vatnsréttindi væru óskipt og hlutdeild Haga II væri 45,3125%. Ekki hvíli sönnunarbyrði á stefnendum um það að hvaða leyti verðmæti vatnsréttindanna hafi verið forsenda fyrir samþykktu tilboði þeirra, beita verði hlutlægum mælikvarða og með þeim hætti hafi verðmæti vatnsréttindanna verið metin í matsgerð. Varakrafa stefnenda um afslátt er byggð á því að þau eigi rétt á afslætti sökum þess að jörðin hafi verið gölluð í skilningi fasteignakaupa- og kröfuréttarins, þar sem skorti á tilvist vatnsréttinda hennar, sbr. 42. gr. þágildandi laga nr. 39/1922, sbr. nú 41. gr. laga nr. 40/2002. Óumdeilt sé að stefnendur hafi verið grandlaus um þessa vöntun vatnsréttinda. Í ljósi virkjunaráforma þurfi ekki annað en að bera saman verðmæti jarðarinnar og þeirra nágrannajarða sem ráði yfir vatnsréttindum sínum. Eigi stefnendur því rétt á afslætti og byggja kröfu sína á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Niðurstaða þeirra sé sú að verðmæti jarðarinnar á kaupsamningsdegi án vatnsréttinda hafi verið 35.000.000 krónur en stefnendur hafi greitt 41.000.000 krónur fyrir jörðina. Stefnendur gera því kröfu um afslátt sem nemi mismuninum, 6.000.000 krónur. Vaxtakrafa stefnenda í aðalkröfu er byggð á því að tjón þeirra hafi orðið 15. mars 2001 og beri kröfufjárhæðin vexti samkvæmt 7. gr. þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987 til 1. júlí 2001, en þá hafi lög nr. 38/2001 tekið gildi. Frá þeim tíma beri kröfufjárhæðin vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna, til þess tíma er mánuður er liðinn frá dagsetningu kröfubréfs stefnenda 18. maí 2010, eða 18. júní sama ár. Frá þeim tíma er krafist dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Í varakröfu er gerð krafa um vexti frá kaupsamningsdegi 15. mars 2001 og beri kröfufjárhæðin vexti samkvæmt 5. gr., sbr. 4. gr. þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987 til 1. júlí 2001, en þá hafi lög nr. 38/2001 tekið gildi. Frá þeim tíma beri kröfufjárhæðin vexti samkvæmt 4. gr. laganna, til þess tíma er mánuður er liðinn frá dagsetningu kröfubréfs stefnenda 18. maí 2010, eða 18. júní sama ár. Frá þeim tíma er krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Stefnendur byggja kröfur sínar á almennum reglum samninga- og kröfuréttar sem gilt hafi í fasteignakaupum, sem og dómaframkvæmd á því sviði. Þá er byggt á almennum reglum eigna- og samningaréttar um að seljandi svari til vanheimildar. Þá byggja stefnendur á lögum nr. 39/1922, einkum 59. og 42. gr. laganna, en viðurkennt sé að á þessum tíma hafi þessum ákvæðum verið beitt fyrir lögjöfnun í fasteignakaupamálum. Þá vísa stefnendur til laga nr. 40/2002, einkum 41., 43. og 46. gr. laganna. Þá vísa stefnendur til vatnalaga nr. 15/1923, sbr. nú lög nr. 20/2006, orkulaga nr. 58/1967, sbr. nú einnig lög nr. 57/1998. Þá er byggt á 72. gr. stjórnarskrárinnar. Kröfur um vexti eru reistar á ákvæðum laga nr. 38/2001 og þágildandi ákvæðum vaxtalaga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað er studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja á því að krafa stefnenda sé fyrnd. Samkvæmt 2. tl. 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905, sem í gildi hafi verið við gerð kaupsamnings aðila, fyrnist kröfur stefnenda á tíu árum hvort sem um kröfur um skaðabætur eða afslátt er að ræða. Málið hafi verið höfðað með stefnu birtri 27. apríl 2012, rúmum ellefu árum eftir gerð kaupsamnings. Þegar stefnendur hafi höfðað fyrra dómsmálið hafi þau krafist ósundurliðaðrar og órökstuddrar fjárhæðar, 50.000.000 krónur, án þess að baki fjárhæðinni lægju nokkur gögn. Hafi stefnan því ekki uppfyllt þær kröfur sem fram komi í 1. mgr. 80. gr. og 1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991. Ef fyrri málshöfðun eigi að hafa þær réttarverkanir sem stefnendur byggi á og fjallað sé um í 11. gr. laga nr. 14/1905, verði dómkröfurnar að koma fram með fullnægjandi hætti, sem og þau gögn sem málatilbúnaður byggi á. Þótt stefnendur hafi klætt fyrri málshöfðun í búning fjárkröfu hafi í raun verið um viðurkenningarkröfu að ræða því ekki hafi verið hægt að sýna fram á umfang tjóns. Mál sem höfðað sé til viðurkenningar á greiðsluskyldu slíti ekki fyrningu skv. lögum nr. 14/1905. Málsókn stefnenda megi jafna til kröfugerðar í viðurkenningarmáli og hafi ekki nægt til að rjúfa fyrningu samkvæmt lögum nr. 14/1905. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Þá telja stefndu ljóst að hvað sem líði fyrningu aðalkröfunnar séu vextir eldri en fjögurra ára frá höfðun þessa máls fyrndir. Stefndu byggja einnig á því að kröfur stefnenda séu niður fallnar fyrir aðgerðarleysi þeirra. Stefndu hafi fyrst vitað um kröfur stefnenda tæpum áratug eftir sölu jarðarinnar og verði að telja með ólíkindum að þau hafi ekki vitað um framsal vatnsréttindanna í Þjórsá, a.m.k. verði að telja að þau hafi sýnt af sér verulegt tómlæti við að gæta réttar síns. Verði því að telja að stefnendur hafi fyrirgert rétti sínum til skaðabóta eða afsláttar sökum tómlætis. Stefndu mótmæla því að um vanheimild eða galla í kaupum hafi verið að ræða. Stefndu hafi ekki selt stefnendum annað en það sem þau hafi átt og hafi vatnsréttindin ekki verið hluti af þeirri eign. Sé fráleitt að tala um vanheimild þegar um sé að ræða réttindi sem, hvorki sé getið í kaupsamningi né afsali, þvert á móti séu réttindin tæmandi talin í kaupsamningi. Hafi það átt að vera forsenda fyrir kaupunum að vatnsréttindi umfram hefðbundin heimilis- eða búskaparafnot fylgdu með í kaupunum hefði stefnendum verið í lófa lagið að geta þess sérstaklega í kaupsamningi. Þar sé að finna nákvæma upptalningu á því hvað fylgt hafi með í kaupunum og hvernig kauverðið skiptist. Stefndu mótmæla fullyrðingum stefnenda um að skipting kaupverðsins hafi tekið mið af skattalegum hagsmunum stefndu sem röngum, enda um seinni tilbúning stefnenda að ræða sem ekki hafi verið hreyft í fyrri málatilbúnaði þeirra. Þá beri stefnendur sönnunarbyrðina um málsatvik sem ekki séu í samræmi við kaupsamninginn. Þar sem í kaupsamningi sé að finna tæmandi upptalningu á hinu selda megi af honum ráða að vatnsréttindi í Þjórsá hafi ekki átt að fylgja. Um sé að ræða verðmæt réttindi sem matsmenn hafi metið á 8.100.000 krónur á kaupsamningsdegi. Sé því ómögulegt að sjá hvernig stefnendur hafi getað talið þessi verðmæti falla innan samningsins þegar litið er til upptalningarinnar í honum. Sé ljóst að stefnendur geti ekki haldið því fram að þau hafi talið vatnsréttindin falla innan liðanna útihús, íbúðarhús, bústofn, ærgildi eða vélar. Hafi stefnendur talið sig vera að kaupa vatnsréttindin hefðu slík réttindi einungis getað fallið innan liðanna jörðin eða ræktað land, en þessir liðir séu metnir á 1.549.573 krónur. Verði því að telja útilokað að stefnendur hafi talið sig vera að kaupa vatnsréttindi í Þjórsá eða virkjunarrétt á einu mesta virkjunarsvæði landsins. Í besta falli gætu stefnendur átt rétt á afslætti af samanlagðri fjárhæð umræddra liða, þ.e. af 1.549.573 krónur, en stefndu telja slíka niðurstöðu ótæka enda augljóst að jörðin sjálf og ræktað land sé a.m.k. þess virði án vatnsréttindanna, auk þess sem það samrýmist ekki málatilbúnaði stefnenda að dæma þeim slíkan afslátt. Stefndu mótmæla þeirri málsástæðu stefnenda að löglíkur séu fyrir því að vatnsréttindi fylgi jörð og benda í því sambandi á 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923, en þar sé beinlínis gert ráð fyrir því að heimilt sé að aðskilja vatnsréttindi og eignarrétt að landi. Hið sama geti gerst með jarðhita samkvæmt orkulögum. Hins vegar sé skýrt tekið fram í 15. gr. vatnalaga að réttur landeiganda til vatns, sem á jörð hans sé, til heimilisþarfa, búsþarfa og til jarðræktar, eftir því sem nánar sé skilgreint, verði ekki skilinn við eignina nema samkvæmt sérstakri lagaheimild. Hafi stefnendur aldrei haldið því fram að þau skorti vatn til slíkra nota. Stefndu telja þá stórfelldu annmarka á matsgerð að matsmenn miði við að vatnsréttindi hafi numið u.þ.b. 15% af heildarverðmæti jarðarinnar og því hafi heildarverðmæti jarðarinnar á kaupsamningsdegi átt að vera 35.000.000 krónur. Kaupverð jarðarinnar hafi ekki tekið mið af því að henni hafi fylgt vatnsréttindi í Þjórsá, heldur hafi það verið miðað við verðmæti sem sérstaklega hafi verið tilgreind og sundurliðuð í kaupsamningi. Sé krafa þeirra um skaðabætur eða afslátt því algerlega úr lausu lofti gripin og valdi þessir annmarkar á matsgerð ónýti hennar sem sönnunargagns. Stefndu mótmæla því að stefnendur eigi rétt á skaðabótum eða afslætti og að jörðin hafi verið haldið galla eða skort einhverja þá kosti sem ætla megi að áskildir hafi verið í skilningi þágildandi 42. gr. kaupalaga nr. 39/1922. Er sérstaklega mótmælt fullyrðingum um grandsemi stefndu eða sök þeirra, en það sé skilyrði skaðabótaskyldu. Þá geti stefnendur ekki borið fyrir sig ætlaðan galla ef þau hafi ekki þekkt til hans við kaupin. Stefnendum hafi verið fullkomlega ljóst hvað þau hafi verið að kaupa og því sé ekki um vanheimild að ræða í skilningi 59. gr. þágildandi kaupalaga, enda hafi þeim aldrei verið seld vatnsréttindi í Þjórsá og þau hafi aldrei greitt fyrir slík réttindi. Það skorti því fjártjón sem sé grundvallarskilyrði réttar til skaðabóta eða afsláttar. Verði ekki fallist á sýknukröfu er til vara krafist að stefnendum verði einungis dæmdur afsláttur að fjárhæð 6.000.000 krónur og í því sambandi er vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 388/2005. Stefndu taka þó fram að þau telji dóminn ekki hafa neitt fordæmisgildi í þessu máli, en í því tilviki hafi ekki verið um að ræða tæmandi talningu á þeim réttindum sem keypt hafi verið . Stefndu mótmæla vaxtakröfu stefnenda og ítreka að vextir eldri en fjögurra ára séu fyrndir. Matsgerð hafi fyrst legið fyrir í maí 2011 og endanleg kröfugerð ekki fyrr en 7. september 2011 í fyrra máli aðila. Verði vextir því ekki dæmdir fyrr en í fyrsta lagi að liðnum mánuði frá því matsgerð lá fyrir. Kröfu um dráttarvexti frá fyrra tímamarki en dómsuppsögu er mótmælt. Stefndu vísa til ákvæða fyrningarlaga nr. 14/1905 sem í gildi hafi verið á kaupsamningsdegi, einkum 2. tl. 4. gr. Þá vísa stefndu til almennra reglna kröfuréttar um tómlæti og réttaráhrif þess og um skilyrði skaðabóta og afsláttar, en meginreglur þessar komi fram í 42. og 52. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Krafa um málskostnað er reist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Ágreiningur aðila máls þessa snýst um það hvort vatnsréttindi í Þjórsá hefðu fylgt með við sölu stefndu til stefnenda á jörðinni Högum II í Gnúpverjahreppi þann 15. mars 2001. Í kaupsamningi er ekkert vikið að hugsanlegum vatnsréttindum jarðarinnar í Þjórsá en stefnendur segjast hafa gengið út frá því að umrædd vatnsréttindi hefðu fylgt með við söluna og byggja það á landskiptagerð dagsettri 28. október 1999 sem þau segjast hafa kynnt sér, en af henni telja stefnendur að ekki verði annað ráðið en að vatnsréttindi jarðarinnar Haga séu til staðar og óskipt og sé eignarhlutur Haga II í nefndum réttindum 45,3125%. Fyrir liggur í máli þessu og er óumdeilt að réttindi jarðarinnar til vatns og vatnsafls í Þjórsá voru ekki fyrir hendi en þessi réttindi voru seld til Títan hf. þann 7. júlí 1917, en það félag afsalaði réttindum sínum til ríkisins þann 5. júní 1951. Stefnendur halda því fram að þeim hafi ekki orðið þetta ljóst fyrr en síðar en í maí 2010 hafi þau óskað eftir viðræðum við stefndu um skaðabætur eða afslátt. Ekki hefur verið sýnt fram á að vatnsréttindi jarðarinnar hafi sérstaklega borið á góma milli aðila við kaupsamningsgerðina árið 2001. Eins og rakið hefur verið var fyrra máli stefnenda á hendur stefndu vísað frá héraðsdómi þann 20. desember 2011 og var sá úrskurður staðfestur í Hæstarétti 30. janúar 2012. Liggur fyrir að málið var höfðað á hendur stefndu í því skyni að rjúfa hugsanlega fyrningu kröfu stefnenda og var aðallega gerð krafa um 50.000.000 krónur í skaðabætur en til vara sömu fjárhæð í afslátt. Stefnendur telja sér rétt að höfða mál þetta að nýju í því skyni að fá efnislegan dóm um kröfur sínar, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905, sbr. 28. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Samkvæmt 1. mgr. 11. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, sem í gildi voru við samningsgerðina, hefur kröfueigandi rétt til, þegar máli er vísað frá dómi, að höfða nýtt mál gegn varnaraðila í hinu fyrra máli, eða þeim, er komið hefir í hans stað, innan 6 mánaða frá því málinu var frávísað. Stefnendur höfðu uppi tiltekna fjárkröfu í hinu fyrra máli og var þeim því heimilt samkvæmt framangreindum ákvæðum þágildandi laga nr. 14/1905 að höfða nýtt mál á hendur stefnendum í lögmætum búningi um kröfu sína innan þess tímafrests sem að framan getur. Þar sem stefnendur höfðuðu mál þetta innan þess frests verður sýknukröfu stefndu af þessum sökum því hafnað. Í 3. gr. kaupsamnings aðila er ákvæði þess efnis að kaupverð hins selda sé 41.000.000 krónur og þar er einnig að finna sundurliðun kaupverðsins þar sem metin eru til verðs jörðin, ræktað land, útihús, íbúðarhús, bústofn, ærgildi og vélar. Þá er ákvæði í 1. gr. kaupsamningsins sem heimilar eigendum að taka kalt vatn úr landi Haga II án endurgjalds fyrir eðlilega notkun á landspildunni. Vatnsréttindi jarðarinnar höfðu verið seld undan henni þegar árið 1917 og voru stefndu því aldrei í þeirri stöðu að geta ráðstafað þeim réttindum til stefnenda eða annarra. Þjórsá er meðal mestu vatnsfalla á Íslandi og má telja með miklum ólíkindum að stefnendur hafi látið hjá líða að gera þá kröfu að þess yrði getið í kaupsamningi að vatnsréttindin fylgdu með í kaupunum, sérstaklega í ljósi virkjunaráforma sem öllum sem hagsmuna áttu að gæta á þessu svæði ætti að hafa verið kunnugt um á þessum tíma. Vatnsréttinda jarðarinnar er ekki getið í 3. gr. kaupsamningsins þar sem er að finna sérstaka sundurliðun kaupverðsins og má það einnig telja með miklum ólíkindum hefðu þau átt að fylgja með, sérstaklega í ljósi niðurstöðu matsgerðar um verðmæti réttindanna. Þegar framanritað er virt og eins og staðið var að samningsgerð aðila verður að telja að það hafi staðið stefnendum næst að tryggja sér sönnun fyrir því að svo hafi verið um samið að vatnsréttindi hefðu átt að fylgja með í kaupunum og þar sem sú sönnun hefur að mati dómsins ekki tekist verður að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnendur til að greiða stefndu 1.200.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings. DÓMSORÐ: Stefndu, Sigurður Rúnar Andrésson og Jóhanna Haraldsdóttir, skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnenda, Úlfhéðins Sigurmundssonar og Þóru Þórarinsdóttur í máli þessu. Stefnendur greiði stefndu 1.200.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 159/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 26. febrúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. febrúar 2016,þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. mars2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. febrúar2016. Héraðssaksóknari hefur í dagkrafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X,kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 4. mars2016 kl. 18:00. Þess er krafist að Xverði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Krafaner reist á a lið 1. mgr. 95. gr. og b lið 1. mgr. 99. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008 og meint brot kærða eru talin varða við 155., 248.og 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Kærði mótmælir kröfunni og krefstþess til var að gæsluvarðhaldi verið markaður skemmri tími. Til þrautavara aðkærða verði einungis gert að sæta farbanni. Í greinargerð með kröfunni segirað ágrundvelli 17. gr. laga nr. 64/2006 hafipeningaþvættisskrifstofu embættis Héraðssaksóknara borist tilkynning umætlað peningaþvætti. Málið hafi verið var sent héraðssaksóknara til viðeigandimeðferðar, sbr. 3. tl. 8. gr. reglugerðar nr. 626/2006 um meðhöndluntilkynninga um ætlað peningaþvætti. Samkvæmttilkynningunni, sem dagsett sé 24. febrúar 2016, virðist sem erlendur aðilihafi komist yfir upplýsingar um fiskútflutning A ehf. sem er fiskvinnslufyrirtækií [...] og sendi meðal annars gáma með sjávarafurðum til [...]. Óþekkturaðili, sem gefi sig út fyrir að vera fyrirsvarsmaður A ehf., hafi sentgreiðslufyrirmæli með tölvupósti þess efnis að greitt skuli á reikning B ehf.og þannig hafi greiðslan ekki borist til seljanda vörunnar, A ehf.Fyrirsvarsmaður B ehf. sé X. Um sé að ræða tvær greiðslur, aðra að fjárhæð31.000.000 króna og hina að fjárhæð 22.000.000 króna. Samkvæmt upplýsingumlögreglu virðast þessir óþekktu aðilar hafa aðgang að reikningum B ehf. ígegnum Y sem síðan hafi millifært fjármunina á aðra reikninga og taki hlutaþeirra út í reiðufé. Samkvæmt gögnum lögreglu hafi tekist að rekjamillifærslurnar til ákveðinnar IP tölu sem að öllum líkindum tengist tölvubúnaðiY. Taliðsé að aðilarnir hafi brotist inn í pósthólf viðskiptavinar A ehf. í [...] ogtekið yfir og stjórnað samskiptum þar á milli. Þegar aðilarnir sjái að A ehf.hafi sent pöntun til viðskiptavinarins sendi þeir kröfu á viðskiptaaðilann meðbreyttum greiðsluupplýsingum og stýri þannig greiðslum á eigin reikning þaðansem peningarnir séu millifærðir eða teknir eru út í reiðufé.Greining leiði í ljós að þann 29.01.2016kl.13:20 séu millifærðar á reikning 526-26-8512 í eigu B ehf. 31.599.105 krónur með eftirfarandihætti:„03.02.2015 kl. 12:32 eru 6.319.691 teknar útaf reikningi [...]-[...]-[...] í reiðufé.05.02.2015 kl. 09:54 eru 23.000.000millifærðar af reikningi [...]-[...]-[...] á reikning [...]-[...]-[...]. Færslaner merkt Y.05.02.2015 kl. 10:00 eru 5.000.000 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Færslan er merkt Y - líklega reikningur íArion banka.05.02.2015 kl. 10:01 eru 3.000.000 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Færslan er merkt Y - líklega reikningur íArion banka.05.02.2015 kl. 10:02 eru 4.000.000 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Færslan er merkt Y - líklega reikningur íArion banka.05.02.2015 kl. 13:14 eru 9.000.125 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Færslan er merkt - Millif.sami reikningseigandi,að öðru leiti ekki merkt.05.02.2015 kl. 15:24 eru 2.100.000 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Færslan er merkt - 0019 0505.02.2015 kl. 15:39 eru 1.100.125 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Y - líklega reikningur í Arion banka.08.02.2015 kl. 13:55 eru 360.000 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Færslan er merkt Y - líklega reikningur íArion banka.5.02.2015 kl. 13:37 eru 500.125 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Færslan er merkt Y - líklega reikningur íArion banka.22.02.2015 kl. 15:42 eru 145.000 millifærðaraf reikningi [...]-[...]-[...]. Færslan er merkt Y - líklega reikningur íArion banka.23.02.2015 kl. 15:27 eru 200.000 teknar út afreikningi [...]-[...]-[...] í reiðufé.“Taflan hér fyrir neðan dragi saman feril ípeningafærslum:DagurTími UpphæðTegund Af reikningÁ reikningMerking03.02.20162:326.319.691Seðlar[...]-[...]-[...]Seðlar05.02.201609:5423.000.000Millifært [...]-[...]-[...][...]-[...]-[...]Y05.02.20160:005.000.000Millifært[...]-[...]-[...]Arion bankiY05.02.20160:013.000.000Millifært[...]-[...]-[...]Arion bankiY05.02.20160:024.000.000Millifært[...]-[...]-[...]Arion bankiY05.02.20163:149.000.125Millifært[...]-[...]-[...]?Millif.sami reikningseigandi05.02.20165:242.100.000Millifært[...]-[...]-[...][...]-[...]-[...][...]-[...]-[...]05.02.20165:39.100.125Millifært[...]-[...]-[...]Arion bankiY08.02.20153:55360.000Millifært[...]-[...]-[...]Arion bankiY5.02.20153:37500.125Millifært[...]-[...]-[...]Arion bankiY22.02.20155:4245.000Millifært[...]-[...]-[...]Arion bankiY23.02.20155:27200.000Seðlar[...]-[...]-[...]SeðlarSamtals31.626.066Greining leiðir í ljós að þann 22.02.2016 kl.09:21 sé millifærðar á reikning [...]-[...]-[...] í eiguB ehf. krónur 22.252.196.23.02.2015kl. 10:27 séu 22.050.000 millifærðar af reikningi [...]-[...]-[...] á reikning [...]-[...]-[...].Færslan sé merkt Y. Ætluðbrot teljist geta varðað við 155. gr., 248. gr., og 264. gr. um almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Ánæstu dögum séu fyrirhugaðar skýrslutökur af nokkrum einstaklingum, sem ýmisthafi stöðu sakbornings eða vitnis í þeim málum sem til rannsóknar eru. Talið sé nauðsynlegt að kærði sætigæsluvarðhaldi þann tíma sem fyrirhugaðar yfirheyrslur standa yfir. Viðyfirheyrslur yfir X hafi komið fram að hann hafi móttekið fjármuni og tekið viðfyrirmælum um ráðstöfun fjárins. Ekki hafi þó verið upplýst hvaðan þau fyrirmæliséu fengin eða í þágu hvers fjármunanna var ráðstafað. X og Y, kt. [...] beriekki saman um þau atriði. Meðvísan til framangreinds sé talið nauðsynlegt að kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi íþágu rannsóknar málsins þar sem ætla megi að gangi hann laus muni hann torveldarannsókn málsins með því að hafa áhrif á samseka og/eða vitni og /eða skjótaundan gögnum sem sönnunargildi hafa í málinu og hafa enn ekki verið haldlögð.Þyki þannig nauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmuni málsins með því að X sætigæsluvarðhaldi og sömu rök talin standa til þess að hann verði látinn vera íeinrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Tilrannsóknar séu ætluð brot gegn XVII., XXVI. og XXVII. kafla almennrahegningarlaga, nr. 19/1940, einkum 155. gr. um skjalafals, 248. gr. um fjársvikog 264. gr. um peningaþvætti, en hin tilgreindu brot gegn almennumhegningarlögum geti varðað allt að átta ára fangelsi hið fyrst nefnda en tvösíðarnefndu allt að sex ára fangelsi. Umheimild til gæsluvarðhalds er vísað til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008 og til b liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu umeinangrun. Verði ekki fallist á kröfu umgæsluvarðhald er gerð krafa um að sakborningi verði bönnuð brottför af landinumeð vísan til 1. mgr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Þegar litið er til gagnamálsins er fallist á með saksóknara að kærði sé undir rökstuddum grun um aðhafa framið brot gegn 248. og 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 semvarðað getur fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og töluverðirrannsóknarhagsmunir í húfi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldaðrannsókn málsins, m.a. með því að hafa áhrif á framburð vitorðsmanna eða vitna.Með vísan til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála erþví fallist á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald með þeim hætti sem nánargreinir í úrskurðarorði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], skal sætagæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 4. mars 2016 kl. 16:00. Kærði skal sæta einangrun meðaná gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 487/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. febrúar 2005 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 203/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Þorgeir Ingi Njálsson setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 28. mars 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. mars 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 4. aprílsama ár klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími, en að því frágengnu að „kröfu umeinangrun verði hafnað og eða að einangrunarvist verði markaður skemmri tími.“ Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Fallist er á það með héraðsdómiað fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til aðvarnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er.Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. mars 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að X, kt. [...], [...], [...] verðigert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 4. apríl 2017 kl. 16:00. Þáer gerð krafa um að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Krafan er reist á a lið 1. mgr. 95. gr. og b lið 1.mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008.Lögreglan telur að kærði sé undir grun um brot gegn248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940Kærði mótmælir kröfu lögreglustjóra. Hann krefst þessaðallega að gæsluvarðhaldskröfunni verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldiverði markaður skemmri tími en krafist er og að það verði án takmarkana. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinukemur fram að kærði hafi veriðhandtekinn í gær, 27. mars klukkan 17.15, en kærði sé grunaður umeftirtalin fjársvikabrot:Mál lögreglu númer 007-2017-[...]. Þann 8. mars sl. hafi aðili kært kærða vegna fjársvika. Kvaðst húnhafa greitt kærða 300.000 krónur 14. feb. sl.í fyrirfram greidda leigu vegna marsmánaðar vegna leigu á einbýlishúsi að [...]. Jafnframt hafi kærði krafist900.000 króna sem tryggingu sem kærandi greiddi ekki. Ekkert hafi orðið úr leigunni. Kærandi hafiverið í samskiptum við kærða í gegnum tölvu og síma um afhendingu og frekarigreiðslur. Kærandi hafi lagt fram gögn um samskipti við kærða máli sínu tilstuðnings. Kærandi kvaðst hafa verið í sambandi um endurgreiðslu sem kærði hafilofað en ekkert orðið úr efndum. Hafifélag á vegum kærða, A ehf., gert samning um kaup á ofangreindri eign semgreiða átti í júní næstkomandi en félagið hafi ekki haft heimild til aðframleigja eignina. Kærði hafi gefið ótrúverðugar skýringar að matilögreglu. Mál lögreglu númer 007-2017-[...]. Kæra frá 23. mars sl. Þar sé kærði grunaður um að hafa leigt íbúðað [...] 19. október sl. Kærandinn hafiséð auglýsingu á Bland og skoðað íbúðina og hitt þar aðila sem kynnti sig semB. Daginn eftir hafi hún greitt 700.000 krónur til kærða sem tryggingu. Hafikærandi fengið lykla og íbúðina afhenta. Síðar hafi komið í ljós viðþinglýsingu leigusamnings að íbúðin var í eigu [...] ehf. og að kærði hafðiekkert umboð til leigja íbúðina. Félag skráð á kærða, A ehf., hafi leigt íbúðinaog ekki staðið við neitt og átti að bera aðilann út. Kærði hafi því svikið útumrædda upphæð með blekkingum og kynnt sig sem leigusala. Samkvæmt upplýsingumkæranda hafi hún verið í samskiptum við kærða um að hann endurgreiddi og hafihann lofað greiðslu en ekkert orðið úr því. Kærði hafi gefið ótrúverðugarskýringar á þessu en viðurkenni að hafa móttekið 700.000 krónur. Mál lögreglu númer 007-2016-[...]. Kærði ségrunaður um að hafa með blekkingum svikið út úr aðila leigugreiðslurvegna húsnæðis að [...] og [...] að fjárhæð 1.350.000 krónur en það mál hafiverið kært til lögreglu 20. október sl. Kærandi hafi greitt 1.000.000 krónur ífyrirframgreiðslu vegna [...]. Kærði játi að hafa móttekið fjárhæðina. Kærðivirðist ekki hafa haft umboð til að leigja [...], en sú eign sé í eigu þriðjaaðila. Kærði hafi verið starfsmaður fasteignasölunnar [...] en sé hættur þarsem starfsmaður. Svo virðist sem kærði hafi útbúið samninga í nafnileigulistans.Mál lögreglu númer 007-2017-[...]. Kæra sé dagsett 23.mars en þar sé kærði grunaður um að hafa svikið út 900.000 krónur í mars sl.vegna sama húsnæðis í [...] sem hann hafi framleigt án heimildar. Samskiptinvið kærða [...] hafi byrjað með þeimhætti að fyrirtækið A ehf, sem er félag skráð á kærða, hafi gert kauptilboð í eignina þann 8.12.2016sem hafi verið tekið. Greiða hafi átt með einni greiðslu viðkaupsamning, í síðasta lagi 3.6.2017.Þangað til hafi félagið ætlað aðleigja húsið frá 3.1.2017. Leigan hafi átt að vera 260.000 krónur á mánuði og þann 10. janúarhafi X greitt 144.000 krónur. Að sögnkæranda hafi kærandi mætt með foreldrasína þegar hann kom og skoðaðihúsið í fyrsta skiptið. Þann 21. mars hafi kærandi farið ásamt eiginmanni sínumað [...] og séð að einhverjir voru inníí húsinu. Að sögn kæranda hafi hann hringt í kærða og þá hafi hann sagst vera í New York.Samkvæmt upplýsingum kæranda kom í ljós að [...] höfðu leigt eignina tiltveggja ára og hafi þeir greitt 900.000 krónur fyrirfram til kærða semtryggingu. Samkvæmt upplýsingum kærandahafi [...] verið hræddir þar sem kærði hefði haft í hótunum við þá.Kærandi hafi rætt við [...] og kynntþeim stöðuna og þeir sagt honum að þeir hafi skrifað undir leigusamningog hafi verið búnir að vera í húsinu í mánuð.Kærandi kvaðst hafa rift leigusamningi við A ehf. 21. mars.Þá séu eldri mál á kærða. Kæra dagsett 20. mars 2015 en þar sé kærði grunaður um að hafa svikið aðila með því aðauglýsa á vefsíðunni „Bland“ Iphone 6 + símatil sölu. Hafi kærandi greitt inn á reikning kærða í Íslandsbanka105.000 krónur í þremur greiðslum. Kærandi hafi hins vegar ekki fengið símannafhentan þrátt fyrir að kærði hafi lofað að endurgreiða. Kærði geti ekki gefiðviðhlítandi skýringar á þessu. Í kæru frá 13. maí 2015 sé kærði grunaður um aðhafa svikið aðila með því að auglýsa á vefsíðunni „Bland“ Samsung síma til sölu. Kærandi hafi greitt kærða 90.000 krónur inn á reikning kærða en ekki fengiðsímann afhentan. Í þessum málum hafi kærði meðal annars verið í tölvu-,net, og símasamskiptum við kærendur þar sem hann hafi beiti blekkingum og lofaðað endurgreiða kærendum. Lögregla telurvera rökstuddan grun um að kærði X hafi svikið út fé af aðilum með blekkingumog því sé nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi þar sem rannsóknin sé áfrumstigi og ekki hafi fyrr náðst í kærða til yfirheyrslu vegna áðurnefndramála. Að mati lögreglu sé nauðsynlegt að taka frekari skýrslu af kærða og frekari skýrslur af vitnum og telur lögregla nauðsynlegt með hliðsjón aðgögnum málsins að rannsaka önnur gögnmeðal annars tölvu og net og símaskipti kærða við kærendur. Kærði hafi gefið ótrúverðugar skýringar ámálunum. Þyki því brýnt með hliðsjón afgögnum málsins og sterkum grunsemdum lögreglu að vernda rannsóknarhagsmuni áþessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus en veruleg hættasé talin á að hann torveldi rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni ef hann fær að fara frjáls ferða sinna.Tilrannsóknar í málum þessum sé ætlað brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Kærði sé undir rökstuddumgrun um aðild að málunum samkvæmtgögnum og vitnisburði. Kærði X hafi áðurkomið við sögu lögreglu í tengslum við fjársvik og hafi hann áður hlotið dóma vegna fjársvika hér á landiog í Danmörku.Það sé því brýnt og nauðsynlegt með vísantil alls framanritaðs og gagna málsins að öðru leyti að kærða verði með vísantil a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 gert að sætagæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 4. apríl 2017 kl. 16.00 og til að sætaeinangrun samkvæmt b lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Þegar litið er til gagna málsins er fallist á meðsaksóknara að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot gegn 248.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem varðað getur fangelsisrefsingu.Rannsókn málsins er á frumstigi og töluverðir rannsóknarhagsmunir í húfi. Haldikærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins, m.a. með því aðhafa áhrif á framburð vitorðsmanna eða vitna. Með vísan til a liðar 1. mgr. 95.gr. og b liðar 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er því fallist ákröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald með þeim hætti sem nánar greinir íúrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 4. apríl 2017 klukkan 16. Kærði sæti einangrun meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 688/2010
Kærumál Kröfugerð Skaðabætur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli H ehf. gegn Í var vísað frá dómi. Í málinu krafðist H viðurkenningar á að Í bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna úthlutunar á byggðakvóta tiltekin fiskveiðiár. Var krafa hans reist á því að ákvarðanir um úthlutanir hafi ekki verið samræmi við reglur og hann hafi því fengið minna í sinn hlut en honum hefði með réttu borið. Í dómi Hæstaréttar kemur m.a. fram að í málinu liggi ekki annað fyrir en að H ehf. hafi lagt stund á útgerð þau fiskveiðiár sem um ræði. Engin efni væru til annars en að líta svo á að H hf. hefði leitt nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni með því að hafa ekki fengið úthlutað byggðakvóta í þeim mæli sem hann telur að rétt hefði verið þótt engu yrði slegið föstu um hvort annmarkar hafi verið á úthlutun kvótans sem Í geti borið skaðabótaábyrgð á. Enginn vafi væri því á H hf. hefði lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um málið. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að með 4. gr. laga nr. 85/2002 var 9. gr. þágildandi laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða breytt á þann hátt að sjávarútvegsráðherra var veitt heimild til að ráðstafa hluta af aflaheimildum, sem námu allt að 12.000 lestum af óslægðum botnfiski í þorskígildum talið, til stuðnings byggðarlögum, sem ættu í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi. Reglum um þessa skipan, sem mun hafa verið kennd við byggðakvóta, var breytt með 2. gr. laga nr. 147/2003, en þær stóðu síðan í meginatriðum í sömu mynd þar til lög nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða leystu lög nr. 38/1990 af hólmi, sbr. nú 10. gr. laga nr. 116/2006. Í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 38/1990 var mælt fyrir um að ráðherra kvæði í reglugerð á um ráðstöfun þeirra aflaheimilda, sem hér um ræðir. Á þeim grunni gaf hann meðal annars út reglugerð nr. 960/2004 um úthlutun á 3.200 þorskígildislestum til stuðnings byggðarlögum, sem tók til fiskveiðiársins 2004 til 2005, og síðan reglugerð nr. 722/2005 um úthlutun byggðakvóta fiskveiðiárið 2005/2006. Samkvæmt nánari fyrirmælum í báðum þessum reglugerðum átti ráðherra að ákveða fyrst í stað hversu miklar aflaheimildir kæmu í hlut einstakra byggðarlaga og tilkynna það hlutaðeigandi sveitarstjórn ásamt því að gefa henni kost á að gera tillögur um reglur, sem gilda ættu um úthlutun heimildanna milli skipa. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. fyrrnefndu reglugerðarinnar og 1. mgr. 5. gr. þeirrar síðarnefndu skyldu þessar tillögur miðast við að aflaheimildum yrði deilt milli fiskiskipa, sem gerð væru út frá viðkomandi byggðarlagi, og afli unninn þar ef við yrði komið, en tillögurnar skyldu reistar á almennum hlutlægum grunni og jafnræðis gætt. Teldust tillögur sveitarstjórnar fullnægjandi átti ráðherra að staðfesta þær sem reglur og láta birta, en í framhaldi af því bar henni að kynna reglurnar og gefa útgerðum fiskiskipa kost á að sækja um aflaheimildir. Að fengnum umsóknum átti síðan sveitarstjórn að gera tillögur til ráðherra um úthlutun aflaheimilda til einstakra skipa, en féllist hann á þær átti hann að endingu að staðfesta þær og tilkynna Fiskistofu um úthlutunina. Samkvæmt gögnum málsins ritaði sjávarútvegsráðuneytið bréf 6. desember 2004 til sveitarstjórnar þáverandi Öxarfjarðarhrepps, þar sem tilkynnt var að 69 „þorskígildislestir“ kæmu í hlut hans á fiskveiðiárinu 2004 til 2005 á grundvelli þeirra reglna, sem að framan er lýst, og var óskað eftir tillögum um reglur varðandi úthlutun þessara heimilda. Í tillögum, sem sveitarstjórnin sendi ráðuneytinu 18. janúar 2005, var meðal annars ráðgert að útgerð yrði að leggja til aflaheimildir, sem að lágmarki væru jafn miklar og svokallaður byggðakvóti, sem úthlutað yrði til viðkomandi skips, og bæri að nýta eigin aflaheimildir skipsins áður en byggðakvóti yrði færður á það, en óheimilt yrði að framselja hann. Vinna yrði á Kópaskeri afla, sem fengist með þessum aflaheimildum öllum, svo framarlega sem þar væri starfandi fiskvinnsla. Tekið var fram að byggðakvótanum yrði skipt jafnt milli umsækjenda, en þó skyldi úthluta að minnsta kosti helmingi hans til svonefndra heimabáta, sem mætti allt að einu endurskoða í ljósi fjölda umsókna. Ráðherra féllst á þessar tillögur og voru þær birtar í 21. lið auglýsingar nr. 59/2005 um staðfestingu reglna sveitarfélaga um úthlutun byggðakvóta. Á fundi sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps 3. febrúar 2005 var kynnt að ellefu umsóknir hafi borist um þessar aflaheimildir og komist að þeirri niðurstöðu að átta þeirra kæmu til greina, en kvótanum yrði skipt jafnt milli þessara umsækjenda þannig að 8,625 lestir kæmu í hlut hvers. Þessi tillaga sveitarstjórnarinnar um úthlutun mun hafa verið staðfest af ráðherra, en meðal þeirra skipa, sem fengu þennan hlut af aflaheimildunum, var Helga Sæm ÞH 76, sem sóknaraðili gerði út. Með 17. lið auglýsingar nr. 970/2005 um staðfestingu reglna sveitarfélaga um úthlutun byggðakvóta voru síðan birtar reglur fyrir Öxarfjarðarhrepp vegna fiskveiðiársins 2005 til 2006, en fyrir liggur að í það sinn hafi 70 lestir komið í hans hlut. Reglur hreppsins fyrir þetta ár voru í meginatriðum á sama veg og þær, sem tóku til næsta fiskveiðiárs á undan, en þó var áskilið að útgerð yrði að minnsta kosti að leggja til eigin aflaheimildir, sem næmu tvöföldu magni úthlutaðs byggðakvóta, svo og að fortakslaust væri að afli yrði unninn á Kópaskeri. Á fundum sveitarstjórnarinnar 16. desember 2005 og 18. janúar 2006 kom fram að ellefu umsóknir hafi borist og var þar ákveðið að úthluta til fjögurra skipa, þannig að 20 lestir kæmu í hlut áðurnefnds skips sóknaraðila, 37,5 lestir gengju til annars tiltekins skips og síðan 6,25 lestir til hvors af tveimur öðrum skipum. Þessi úthlutun mun jafnframt hafa verið staðfest af ráðherra. Sóknaraðili kveðst telja framangreindar ákvarðanir um úthlutun byggðakvóta, sem kom í hlut Öxarfjarðarhrepps, hafa verið í ósamræmi við ákvæði reglugerða nr. 960/2004 og 722/2005 og hafi hann af þeim sökum fengið minna í sinn hlut en honum hefði með réttu borið. Þannig hafi í báðum reglugerðum verið lagt til grundvallar að aflaheimildunum yrði úthlutað til skipa, sem gerð væru út frá byggðarlaginu, sem úthlutunin sneri að. Samkvæmt tillögum Öxarfjarðarhrepps, sem sjávarútvegsráðherra hafi staðfest, hafi þó aðeins fjögur af þeim átta skipum, sem fengu hlut í byggðakvóta sveitarfélagsins á fiskveiðiárinu 2004 til 2005, verið gerð út frá Kópaskeri og tvö af fjórum skipum á fiskveiðiárinu 2005 til 2006. Á síðarnefnda fiskveiðiárinu hafi jafnframt verið staðið þannig að verki að af þeim 57,5 lestum, sem úthlutað hafi verið til skipa sem gerð voru út frá Kópaskeri, hafi 20 lestir komið í hlut sóknaraðila á meðan 37,5 lestum hafi verið úthlutað til eins annars skips. Í reglum um úthlutun byggðakvóta, sem kom í hlut Öxarfjarðarhrepps og birtar voru í auglýsingu nr. 970/2005, hafi þó verið kveðið á um að skipta bæri kvótanum jafnt á milli umsækjenda. Sóknaraðili telur varnaraðila bera ábyrgð á þeim annmörkum á úthlutun byggðakvótans fyrir þessi tvö fiskveiðiár, sem fólgnir séu í framangreindu, enda hafi sjávarútvegsráðherra þurft að staðfesta tillögur Öxarfjarðarhrepps bæði um úthlutunarreglur og skiptingu aflaheimildanna milli einstakra skipa. Á þeim grunni höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendur varnaraðila 19. október 2009. II Samkvæmt héraðsdómsstefnu krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að varnaraðili „beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna úthlutunar byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006.“ Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar má neyta heimildar í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að leita á þennan hátt dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu í stað þess að krefjast greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í bætur ef sá, sem það gerir, leiðir nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, sbr. meðal annars dóm réttarins 17. nóvember 2005 í máli nr. 182/2005, enda sé fullnægt þeim áskilnaði þessa lagaákvæðis að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda. Í máli þessu háttar svo til að sóknaraðili telur varnaraðila bera skaðabótaábyrgð á því að hann hafi farið á mis við að fá úthlutað án endurgjalds aflaheimildum, sem við aðrar aðstæður hefði þurft að greiða fyrir. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti mun gangverð á aflamarki í þorski hafa verið 125 krónur fyrir hvert kg á árinu 2005 og 155 krónur 2006, en með því að fá aflaheimildir af byggðakvóta án greiðslu kveður hann kostnað sinn af útvegun annarra aflaheimilda og fastakostnað af útgerðinni mundu hafa dreifst á meiri afla og hagkvæmni því aukist að sama skapi. Í málinu liggur ekki annað fyrir en að sóknaraðili hafi lagt stund á útgerð bæði fiskveiðiárin, sem hér um ræðir. Að þessu virtu eru engin efni til annars en að líta svo á að sóknaraðili hafi leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni með því að hafa ekki fengið úthlutun af byggðakvóta í þeim mæli, sem hann telur að rétt hefði verið samkvæmt áðursögðu, þótt engu verði slegið föstu á þessu stigi um hvort annmarkar hafi verið á úthlutun kvótans, sem varnaraðili geti borið skaðabótaábyrgð á. Um lögvarða hagsmuni sóknaraðila af því að fá dóm um þetta getur enginn vafi leikið. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 2. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Helgu ÞH ehf., kt. 530105-2610, Sigurðarstöðum, Kópaskeri, með stefnu, birtri 19. október 2009, á hendur íslenzka ríkinu, kt. 540269-6459, Skúlagötu 4, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna úthlutunar byggða­kvóta Öxarfjarðarhrepps fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. II Málavextir Stefnandi, Helga ÞH á bátinn Helgu Sæm ÞH-76 og gerir hann út frá Kópaskeri, en félagið var stofnað á árinu 2005. Fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006 var aflaheimildum ráðstafað til Öxarfjarðarhrepps á grundvelli þágildandi reglugerða nr. 960/2004 vegna fyrra tímabilsins og 722/2005 vegna síðara tímabilsins. Áttu reglugerðirnar stoð í þágildandi lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, og gerði sveitarstjórn tillögur að reglum til úthlutunar, en samkvæmt 9. gr. þeirra laga var sjávarútvegsráðherra heimilt að ráðstafa aflaheimildum, m.a. til að styrkja atvinnuástand í smærri byggðarlögum, svokölluðum byggðakvóta, og skyldi kveðið á um ráðstöfun aflaheimildanna í reglugerð. Samkvæmt báðum reglugerðunum skyldi tilteknum fjölda þorskígildislesta úthlutað til stuðnings byggðarlögum landsins. Sveitarstjórnum var gefinn kostur á að gera tillögur til ráðuneytisins um reglur um úthlutun til einstakra skipa. Skyldu tillögurnar miða að því, að aflaheimildir, sem kæmu í hlut hvers byggðarlags, færu til fiskiskipa, sem gerð væru út þaðan, og að aflinn yrði unninn þar, yrði því við komið. Reglurnar voru að mestu leyti eins bæði árin. Í báðum tilvikum var svohljóðandi ákvæði í 4. gr. reglnanna: „Sveitarstjórn skiptir kvótanum jafnt á milli umsækjenda, en þó verður aldrei minna en 50% kvótans úthlutað til heimabáta, þessi liður kann þó að verða tekinn til endurskoðunar í ljósi fjölda umsókna.“ Reglurnar voru staðfestar í sjávar­útvegs­ráðuneytinu og auglýstar í B-deild stjórnartíðinda. Á fundi 3. febrúar 2005 fjallaði sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps um úthlutun á 69 tonna byggðakvóta fyrir fiskveiðiárið 2004/2005 og var svohljóðandi bókun gerð um málið: „Ellefu umsóknir bárust í kvótann. Þremur umsóknum var hafnað en eftirfarandi átta umsóknum var úthlutað að jöfnu og kemur því í hlut hvers og eins 8,625 tonn. Þessir aðilar fengu úthlutað: Helga ÞH-76, Jóhanna ÞH-280, Stella ÞH-202, Þórey ÞH-303, Hafrafell ÞH-343, Lilja ÞH-30, Haförn ÞH-26 og Áfram EA-69.“ Fjórir þessara báta gerðu út frá Kópaskeri: Helga ÞH-76, Jóhanna ÞH-280, Stella ÞH-202 og Þórey ÞH-303. Sjávarútvegsráðuneytið úthlutaði byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps í samræmi við tillögur sveitarstjórnarinnar. Með bréfi, dags. 4. apríl 2005, óskuðu fyrirsvarsmenn stefnanda eftir rökstuðningi fyrir úthlutun aflaheimilda til Áfram EA-69. Bréfið var tekið fyrir á fundi sveitarstjórnar þann 13. apríl 2005 og svohljóðandi bókun gerð: „Ákvörðun sveitarstjórnar á úthlutun byggðakvóta til m/b Áfram EA 69 byggist á því að umsókn þessa báts féll undir þær úthlutunarreglur sem settar voru og auglýstar.“ Þann 16. desember 2005 tók sveitarstjórn fyrir úthlutun byggðakvóta fyrir fiskveiðiárið 2005/2006 og bókaði eftirfarandi: „Umsóknir um byggðakvóta hafa borist frá ellefu aðilum. Öxarfjarðarhreppur hefur sjötíu tonna byggðakvóta til úthlutunar. Samþykkt var að úthluta að þessu sinni Stellu ÞH-202 17,5 tonni af byggðakvótanum en fresta úthlutun á eftirstöðvum til næsta fundar. Einnig var samþykkt að eigendur Helgu ÞH ehf. fái frest til kl. 12 á hádegi föstudaginn 30. desember n.k. til að skila inn samningi við fiskvinnslu á Kópaskeri samkvæmt áður auglýstum reglum.“ Úthlutunin var tekin fyrir að nýju á fundi sveitarstjórnar þann 18. janúar 2006 og gerð eftirfarandi bókun: „Með vísan til annars máls á 208. fundi sveitarstjórnar varðandi Helgu ÞH ehf. samþykkti sveitarstjórn á símafundi að framlengja frestinn til 31.12.2005, þar sem vitað var að samningur var á leiðinni. Eftirfarandi úthlutun á 52,2 tonnum af byggðakvóta var samþykkt: Stella ÞH – 20 tonn, Helga ÞH – 20 tonn, Hafrafell ÞH – 6,25 tonn og Hermann Jónsson EA – 6,25 tonn.“ Af þeim fjórum bátum, sem fengu úthlutað að þessu sinni, voru tveir heimabátar; Stella ÞH-202 fékk 37,5 tonn en Helga Sæm ÞH-76 fékk 20 tonn. Sjávarútvegsráðuneytið úthlutaði einnig byggðakvóta hreppsins í samræmi við tillögur sveitarstjórnarinnar þetta ár. Undir lok fiskveiðiársins voru 10 tonn þó flutt frá Stellu ÞH-202 til Sæborgar ÞH-55. Stefnandi telur ákvarðanir um úthlutun kvótans vegna fiskveiðiáranna 2004/2005 og 2005/2006 hafa verið ólögmætar, og að bæði árin hafi minna komið í hlut stefnanda en ef úthlutun hefði verið í samræmi við gildandi reglugerðir. Byggir stefnandi á því, að hann hafi beðið tjón vegna þessa og lýtur ágreiningur í máli þessu að viðurkenningu á bótakröfu stefnanda. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að reglur Öxarfjarðarhrepps um úthlutun byggðakvóta fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006 hafi stangazt á við ákvæði gildandi reglugerða og úthlutun, byggð á þeim, hafi því verið ólögmæt. Þá byggir hann einnig á því, að við úthlutun kvótans fiskveiðiárið 2005/2006 hafi verið brotið gegn jafnræðisreglum. Samkvæmt 1.gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 sé markmið þeirra að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna á Íslandsmiðum og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Samkvæmt 1.mgr. 9. gr. laganna, eins og þau voru, þegar atvik málsins urðu, skyldi ráðherra, á hverju fiskveiðiári, hafa til ráðstöfunar aflaheimildir, sem næmu allt að 12.000 lestum af óslægðum botnfiski í þorskígildum talið, sem hann gæti ráðstafað þannig: 1) Til að mæta áföllum, sem fyrirsjáanleg væru vegna verulegra breytinga á aflamarki einstakra tegunda, og 2) til stuðnings byggðarlögum, í samráði við Byggðastofnun þannig: a) til minni byggðarlaga, sem lent hefðu í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi og væru háð veiðum eða vinnslu á botnfiski, og b) til byggðarlaga, sem hefðu orðið fyrir óvæntri skerðingu á heildaraflaheimildum fiskiskipa, sem hefðu verið gerð út og landað í viðkomandi byggðarlögum, og sem hefðu haft veruleg áhrif á atvinnuástand í byggðarlögunum. Skyldi kveðið á um ráðstöfun aflaheimilda skv. 1. mgr. 9. gr. laganna í reglugerð og þar kveðið á um, hvaða botnfisktegundir kæmu til úthlutunar. Í 2.töl. 1. mgr. 9. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 hafi sjávarútvegsráðherra þannig verið heimilað að ráðstafa aflaheimildum til að bæta atvinnuástand í smærri byggðarlögum. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 147/2003, um breytingu á lögum nr. 38/1990, hafi komið fram, að um væri að ræða heimild til að koma byggðarlögum til aðstoðar með úthlutun sérstakra aflaheimilda, stæðu þau höllum fæti vegna almenns samdráttar í sjávarútvegi, eða vegna skerðingar aflaheimilda til skipa, sem þaðan hefðu verið gerð út og landað afla. Hafi verið tekið fram, að við ráðstöfun kvótans yrði einnig horft til annarra aðgerða, sem gripið hefði verið til í því skyni að efla búsetu í minni byggðarlögum. Á grundvelli þessa ákvæðis hafi sjávarútvegsráðherra sett reglugerðir nr. 960/2004 fyrir fiskveiðiárið 2004/2005 og nr. 722/2005 fyrir fiskveiðiárið 2005/2006. Í 1. gr. beggja reglugerða hafi sagt, að úthluta skyldi tilteknum fjölda þorskígildislesta til stuðnings byggðarlögum. Samkvæmt báðum reglugerðunum skyldi sveitarstjórnum gefinn kostur á að gera tillögur til ráðuneytisins um reglur um skiptingu úthlutunarinnar til einstakra skipa. Skyldu sveitarstjórnir miða tillögur sínar við það, að aflaheimildir, sem kæmu í hlut hvers byggðarlags, færu til fiskiskipa, sem gerð væru út frá viðkomandi byggðarlagi, og aflinn yrði unninn þar, ef því yrði við komið. Tillögur sveitarstjórna skyldu byggjast á almennum, hlutlægum reglum og jafnræðissjónarmiða gætt. Reglugerðir þessar séu að miklu leyti samhljóða, en þó sé í reglugerð nr. 722/2005 útlistað aðeins nánar en í þeirri fyrri, hvað skyldi koma fram í tillögum sveitarstjórnar um úthlutunarreglur. Í báðum reglugerðunum komi þannig skýrt fram, að sveitarstjórnir skyldu miða tillögur sínar við það, að aflaheimildir, sem kæmu í hlut hvers byggðarlags, færu til fiskiskipa, sem gerð væru út þaðan. Enda samrýmist sú regla bezt tilgangi og orðalagi 2. töl. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/1990. Í reglugerðunum hafi enga heimild verið að finna fyrir undantekningu frá þessari reglu. Bæði ofangreind fiskveiðiár hafi Öxarfjarðarhreppi verið úthlutað kvóta á grundvelli framangreindra reglugerða, og hafi sveitarstjórn gert tillögur að reglum til úthlutunar, sem staðfestar hafi verið í sjávarútvegsráðuneytinu. Í 1.gr. úthlutunarreglna Öxarfjarðarhrepps fyrir fiskveiðiárið 2004/2005, dskj. nr. 13, hafi sagt, að úthlutaður byggðakvóti skyldi unninn á Kópaskeri, yrði því við komið. Samkvæmt 2. gr. skyldu bátar, sem fengju byggðakvóta, leggja aflaheimildir að lágmarki til jafns við úthlutaðan kvóta, og skyldi bátur fyrst landa eigin aflaheimildum, áður en byggðakvóti yrði færður á viðkomandi bát. Í 4.gr. reglnanna hafi sagt svo, að sveitarstjórn skyldi skipta kvótanum jafnt á milli umsækjenda, en þó yrði aldrei minna en 50% kvótans úthlutað til heimabáta. Sá liður kynni þó að verða tekinn til endurskoðunar í ljósi fjölda umsókna. Úthlutunarreglurnar fyrir fiskveiðiárið 2005/2006 hafi að mestu leyti verið samhljóða eldri reglunum, dskj.nr. 14. Í 1. gr. hafi sagt, að veiðiheimildum sveitarfélagsins skyldi úthlutað til einstakra aflamarksbáta/skipa og krókaaflamarksbáta, sem leggðu upp afla sinn til vinnslu á Kópaskeri. Við úthlutun kæmu aðeins til greina útgerðir, sem leggðu fram samning við starfandi fiskvinnslu með vinnsluleyfi á Kópaskeri. Samkvæmt 2.gr. skyldi leggja aflaheimildir að lágmarki tvöfalt á við úthlutaðan byggðakvóta. Þá hafi sagt í 4. gr., að sveitarstjórn skipti kvótanum jafnt á milli umsækjenda, en þó yrði aldrei minna en 50% kvótans úthlutað til heimabáta. Eins og áður kynni þessi liður þó að verða tekinn til endurskoðunar í ljósi fjölda umsókna. Þrátt fyrir áðurgreind ákvæði reglugerðanna þess efnis, að sveitarstjórnir skyldu miða tillögur sínar við það, að aflaheimildir, sem kæmu í hlut hvers byggðarlags, færu til fiskiskipa, sem gerð væru út frá viðkomandi byggðarlagi, hafi úthlutunarreglur Öxarfjarðarhrepps mælt fyrir um, að aflaheimildum skyldi úthlutað jafnt til umsækjenda, þó yrði aldrei minna en helmingi úthlutað til heimabáta. Þarna séu umsóknir heimabáta og annarra báta að meginreglu lagðar að jöfnu, en tekið fram, að þó skuli a.m.k. helmingi aflaheimildanna úthlutað til heimabáta. Regla Öxarfjarðarhrepps um jafna úthlutun til allra umsækjenda gangi í berhögg við ákvæði reglugerðanna, þar sem fram hafi komið sú meginregla, að aflaheimildunum skyldi úthlutað til heimabáta viðkomandi sveitarfélags. Samkvæmt því hefði aðeins átt að heimila úthlutun aflaheimilda til annarra en heimabáta í undantekningartilvikum samkvæmt skýrt tilgreindum skilyrðum. Með bréfi, dags. 10. júlí 2006, dskj. nr. 5, hafi fyrirsvarsmenn stefnanda leitað svara sjávarútvegsráðuneytisins varðandi úthlutun byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps fiskveiðiárið 2005/2006. Þar hafi verið lýst þeirri skoðun þeirra, að úthlutunarreglurnar hefðu ekki verið í samræmi við lög og tilgang þeirra, auk þess sem úthlutunin sjálf hefði verið í andstöðu við reglurnar. Í bréfi, dags. 16. október 2006, dskj. nr. 6, hafi verið lýst þeirri skoðun ráðuneytisins, að úthlutunarreglurnar hefðu verið í samræmi við lagaákvæði um úthlutun byggðakvóta og önnur lög, sem þýðingu hefðu. Þá fengi ráðuneytið ekki annað séð en úthlutunin hefði verið í samræmi við reglurnar. Fyrirsvarsmenn stefnanda hafi rætt við fulltrúa ráðuneytisins og í kjölfarið hafi ráðuneytið, með bréfi, dags. 26. október 2006, dskj. nr. 7, óskað eftir skýringum sveitarfélagsins á því, hvers vegna gerð hafi verið tillaga um, að úthlutunarreglur sveitarfélagsins heimiluðu úthlutun kvóta til báta, sem ekki væru skráðir á Kópaskeri. Þá hafi jafnframt verið krafizt skýringa á því, að lagt hefði verið til, að kvótanum væri ekki skipt jafnt, og hvaða sjónarmið hafi legið til grundvallar tillögum sveitarstjórnar að endanlegri úthlutun. Vegna sameiningar sveitarfélaga hafi það komið í hlut sveitarstjóra Norðurþings að svara erindinu. Í bréfi hans til ráðuneytisins, dags. 10. nóvember 2006, dskj. nr. 8, hafi hvorki verið að finna rökstuðning fyrir því, hvaða sjónarmið hafi legið að baki því að heimila úthlutun út fyrir byggðarlagið, né heldur frávikum frá þeirri meginreglu að skipta kvótanum jafnt á milli umsækjenda. Þar hafi aðeins sagt, að tillögur til úthlutunar hafi m.a. byggt á skyldu til að leggja til aflaheimildir á móti byggðakvóta, skilyrðum varðandi framsal aflaheimilda og skilyrðum um vinnsluleyfi. Tillögur sveitarstjórnar til úthlutunar hafi byggt á ákvæðum reglnanna og verið í samræmi við mat sveitarstjórnar á hagsmunum sveitarfélagsins. Í bréfi sjávarútvegsráðuneytisins til fyrirsvarsmanna stefnanda, dags. 22. nóvember 2006, dskj. nr. 9, hafi komið fram, að ráðuneytið hefði talið æskilegt að gefa mati og tillögum sveitarstjórna eins mikið vægi og kostur væri við úthlutun byggðakvóta einstakra byggðarlaga. Því hefði ráðuneytið yfirleitt staðfest tillögur sveitarstjórna um úthlutunarreglur og úthlutun til einstakra fiskiskipa, án þess að rannsaka sérstaklega á hverju þær byggðust, nema sérstakt tilefni hafi verið til að fjalla um þær. Í umæddum reglugerðum sjávarútvegsráðherra hafi komið fram sú meginregla, að aflaheimildum skyldi úthlutað til skipa, sem gerð væru út frá viðkomandi byggðarlagi. Tillögur Öxarfjarðarhrepps að reglum um úthlutun hafi hins vegar ekki verið í samræmi við þessa meginreglu. Þær hafi því gefið ráðuneytinu sérstakt tilefni til að rannsaka, á hverju þær byggðust og krefja sveitarstjórn um rökstuðning fyrir tillögunum og því, að slíkar reglur þjónuðu hagsmunum sveitarfélagsins. Rökstuðnings hafi þó ekki verið krafizt, heldur hafi ráðuneytið staðfest tillögurnar athugasemdalaust. Rökstuðningur hafi enn ekki fengizt, þótt eftir honum hafi verið leitað. Stefnandi telji ljóst, að viðhlítandi rök hafi ekki verið fyrir hendi, og að úthlutun á byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps til annarra báta en heimabáta hafi farið í bága við ákvæði reglugerða sjávarútvegsráðherra nr. 960/2004 og 722/2005, sem átt hafi sér stoð í 9. gr. laga nr. 38/1990. Í öðru lagi byggi stefnandi á því, að úthlutun byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps vegna fiskveiðiársins 2005/2006 hafi ekki verið í samræmi við gildandi reglur um skiptingu kvótans og reglur um jafnræði. Ákvörðun um úthlutun byggðakvóta sé stjórnvaldsákvörðun og beri því, við meðferð málsins, að fara að reglum stjórnsýsluréttarins, þ.á m. ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þar sem um sé að ræða úthlutun takmarkaðra gæða, sem lúti að tækifærum manna til atvinnu, sé afar brýnt, að jafnræðis sé gætt við slíka ákvarðanatöku. Í því skyni að tryggja, að jafnræðisreglan sé virt, þurfi að setja skýrt fram, á hvaða sjónarmiðum ákvörðun skuli byggð, rannsaka málið vel með tilliti til þessara sjónarmiða og vanda til verka í alla staði. Með því móti verði auðvelt fyrir viðkomandi stjórnvald að rökstyðja ákvörðun sína og að sama skapi fyrir umsækjendur að átta sig á grundvelli ákvörðunar. Í 10.gr. stjórnsýslulaganna segi, að stjórnvald skuli sjá til þess, að mál sé nægjanlega upplýst, áður en ákvörðun verði tekin í því. Í 11. gr. laganna sé jafnræðisreglan orðuð svo, að við úrlausn mála skuli stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Í 2. mgr. 11. gr. séu svo nefnd dæmi um sjónarmið, sem almennt sé óheimilt að byggja ákvörðun á, m.a. stjórnmálaskoðanir og ætterni. Í 21.gr. stjórnsýslulaga komi fram, að aðili máls geti krafizt þess, að stjórnvald rökstyðji ákvörðun sína skriflega, hafi slíkur rökstuðningur ekki fylgt ákvörðuninni, þegar hún var tilkynnt. Í 22. gr. komi fram, að ef um matskennda stjórnvaldsákvörðun sé að ræða, skuli í rökstuðningi greint frá þeim meginsjónarmiðum, sem ráðandi hafi verið við matið. Samkvæmt ákvæðum reglugerða nr. 960/2004 og 722/2005 skyldi byggt á almennum hlutlægum mælikvarða og jafnræðissjónarmiða gætt. Samkvæmt reglum Öxarfjarðarhrepps um úthlutun byggðakvóta bæði tímabilin skyldi kvótanum skipt jafnt á milli umsækjenda. Þó að stefnandi telji það hafa verið ólögmætt að láta þessa reglu ná til skipa utan byggðalagsins, telji hann engu að síður hafi verið rétt að ganga út frá jafnri skiptingu kvótans á milli þeirra umsækjenda, sem uppfylltu önnur skilyrði. Á fiskveiðiárinu 2004/2005 hafi þremur umsóknum verið hafnað, án þess að það væri rökstutt. Hinir átta umsækjendurnir hafi fengið úthlutað jafn stórum hluta aflaheimildanna. Við úthlutun byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps fiskveiðiárið 2005/2006 hafi tveir bátar, sem ekki gerðu út frá Kópaskeri, fengið 6,25 tonn hvor. Á milli heimabátanna tveggja hafi hlutdeild í aflaheimildum hins vegar skipzt þannig, að Helga ÞH-76 hafi fengið 20 tonn, en í hlut Stellu ÞH-202 hafi komið 37,5 tonn. Stella ÞH-202 hafi reyndar afsalað sér 10 tonnum í lok fiskveiðiársins, dskj. nr. 22. Annar heimabátanna tveggja, sem fengu úthlutað aflaheimildum, hafi þannig fengið nær helmingi stærri hlutdeild en hinn. Þessi ákvörðun hafi í engu verið rökstudd í bókun sveitarstjórnar, og hafi stefnandi enn engan rökstuðning fengið, þrátt fyrir að hafa leitað eftir honum í samræmi við rétt hans samkvæmt 21. og 22. gr. stjórnsýslulaganna. Eins og áður sé rakið, hafi komið fram í bréfi sjávarútvegsráðuneytisins frá 22. nóvember 2006, að ráðuneytið hafi yfirleitt staðfest tillögur sveitarstjórna um úthlutun til einstakra fiskiskipa, án þess að rannsaka sérstaklega, á hverju þær byggðust, nema sérstakt tilefni hafi verið til að fjalla um þær. Ljóst sé, að ráðuneytið hafi borið ábyrgð á lögmæti ákvarðana um úthlutun til einstakra skipa, þó að Öxarfjarðarhreppur hefði rétt til að setja fram tillögur. Tillögur hreppsins hafi ekki falið í sér jafna úthlutun, og hafi ráðuneytinu borið að fara fram á rökstuðning fyrir frávikum frá þeirri reglu, áður en úthlutunin var staðfest. Stefnandi telji ljóst, að með ójafnri skiptingu aflaheimildanna milli heimabátanna tveggja hafi verið brotnar þær reglur, sem um úthlutunina giltu, auk þess sem með úthlutuninni hafi verið brotið gegn jafnræðis­reglum. Hefði verið farið að þeim meginreglum, sem settar voru um úthlutun byggðakvótans umrædd fiskveiðiár, hefði átt að úthluta honum í heild sinni til báta, sem gerðu út frá Kópaskeri, og skipta honum jafnt á milli þeirra. Til að útdeila honum með öðrum hætti hafi þurft sérstök rök, þar sem um undantekningar frá meginreglum hafi verið að ræða. Það verði ekki séð, að neinar þær aðstæður hafi verið fyrir hendi, sem réttlætt hafi slík frávik frá meginreglunum. Fram sé komið, að sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps hafi fengið nánast óheftar heimildir til að ráðstafa kvótanum að vild og sé upplýst af hálfu ráðuneytisins, að þar hafi ekki verið gætt að því, hvaða sjónarmið hafi ráðið ferðinni, og hvort þau væru málefnaleg eða ekki. Samkvæmt lögum hafi ráðuneytið þó farið með vald til að úthluta aflaheimildunum. Ábyrgðin á því, að úthlutunarreglur hreppsins væru í samræmi við lög og reglur og ákvarðanir um úthlutun aflaheimildanna væru lögmætar og byggðar á málefnalegum sjónarmiðum, hafi því hvílt á ráðuneytinu, sem hafi borið að ganga úr skugga um, að svo væri. Stefnandi hafi leitað eftir rökstuðningi stjórnvalda, bæði fyrir þeirri ákvörðun að heimila í úthlutunarreglum fyrir Öxarfjarðarhrepp að úthluta aflaheimildum til báta utan byggðarlagsins og því, hvernig heimildunum hafi verið úthlutað til einstakra skipa. Í bókunum af fundum sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps sé ekki að finna efnislegan rökstuðning fyrir ákvörðunum um úthlutun byggðakvótans umrædd fiskveiðiár, dskj. nr. 15-19. Þá sé heldur engan efnislegan rökstuðning að finna í bréfi sveitarstjóra Norðurþings, dags 10. nóvember 2006, dskj. nr. 8, eða bréfi sjávarútvegsráðuneytisins, dags. 22. nóvember 2006, dskj. nr. 9. Því sé ljóst, að umrædd stjórnvöld hafi brotið gegn rétti stefnanda samkvæmt 21. og 22. gr. stjórnsýslulaganna til þess að fá rökstuðning fyrir þessum ákvörðunum. Sú staðreynd, að stefnandi hafi hvergi fengið efnislegan rökstuðning fyrir umræddum ákvörðunum, þrátt fyrir að hafa leitað eftir honum, bendi óneitanlega til þess, að þessar ákvarðanir hafi ekki verið byggðar á málefnalegum sjónarmiðum, sem þær verði rökstuddar með. Stefnandi telji ljóst, að málsmeðferð sjávarútvegsráðuneytisins hafi verið verulegum annmörkum háð. Þar hafi ekki verið kannað, hvaða sjónarmið hafi legið að baki frávikum frá meginreglum, og hafi þau sjónarmið ekki heldur verið skýrð síðar, þrátt fyrir kröfur þar um. Stefnandi telji þetta leiða að því líkur, að umræddar ákvarðanir um úthlutun kvótans hafi verið ólögmætar. Því standi það stefnda nær að sýna fram á, að svo hafi ekki verið og rétt, að sönnunarbyrðin um, að umræddar ákvarðanir hafi verið lögmætar og byggðar á málefnalegum sjónarmiðum, hvíli á stefnda. Stefnandi byggi á því, að ákvarðanir stefnda um úthlutun byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006 hafi verið ólögmætar og hafi leitt til þess, að hann hafi orðið fyrir fjártjóni. Á grundvelli þeirra meginreglna, sem gilt hafi um úthlutunina, hefði átt að skipta öllum aflaheimildum Öxarfjarðarhrepps jafnt á milli báta, sem gerðu út þaðan og uppfylltu önnur skilyrði. Hluta heimildanna hafi hins vegar verið úthlutað út fyrir byggðarlagið og þeim, sem útdeilt var til heimabáta, hafi verið ójafnt skipt á milli þeirra, án þess að nokkur rök væru færð fyrir því. Stefnandi byggi á því, að vegna hinna ólögmætu ákvarðana hafi hann fengið minni aflaheimildir en honum hafi borið. Um hafi verið að ræða úthlutun aflaheimilda án endurgjalds og tekjutap stefnanda því augljóst. Bæði fiskveiðiárin hafi stefnandi keypt og leigt afla­heimildir, dskj. nr. 20-21. Þó að umfang tjóns stefnanda hafi ekki verið reiknað, liggi fyrir, að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af því að fá ekki úthlutað aflaheimildum í samræmi við gildandi reglur. Samkvæmt lögum hafi það verið hlutverk sjávarútvegsráðuneytisins að úthluta aflaheimildunum. Stefndi beri því ábyrgð á hinum ólögmætu ákvörðunum og því fjártjóni, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þeirra. Um kröfugerð stefnanda vísist til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. sömu laga. Málsástæður stefnda Í greinargerð stefnda í kafla, sem ber yfirskriftina „málavextir, málsástæður og lagarök“ er á fyrstu tæpum 10 blaðsíðunum að finna langa umfjöllun um lagaákvæði um byggðakvóta og reglugerðir um sama efni, auk þess sem lýsingu á málavöxtum er að einhverju leyti blandað inn í þá umfjöllun. Þá kemur undirkafli, sem ber heitið „athugasemdir við stefnu“ og loks undirkafli, sem ber heitið „almennar athugasemdir“, en þessir kaflar, og þá einkum fyrri kaflinn, fjalla að einhverju leyti um málsástæður stefnda. Þar sem málatilbúnaður þessi þykir óskýr og ruglingslegur var lögmanni stefnda gert, í samræmi við 1. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991, að leggja fram skriflega kröfugerð og talningu málsástæðna, svo ekki fari á milli mála á hverju stefndi reisir kröfur sínar. Eru málsástæður hans samkvæmt því þessar: Í 9.gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990, eða annars staðar í lögum, hafi ekki verið fyrirmæli um, hvernig standa skyldi að úthlutun byggðakvóta. Stefndi hafi val um það, hvaða aðferð sé notuð við úthlutun byggðakvóta, innan marka fyrirmæla laga og reglugerða. Fyrri framkvæmd hafi gengið illa, m.a. vegna mikils fjölda umsókna, og þess vegna hafi verið tekin upp sú aðferð að styðjast við hugmyndir sveitarstjórna við úthlutun byggðakvóta. Sveitastjórnirnar hafi beztu forsendurnar til að meta, hvernig byggðakvótinn komi að beztu gagni. Stefndi hafi ekki haft forsendur til að fara nákvæmlega yfir hvern þátt og hvert atriði í tillögum allra sveitarstjórna, m.a. vegna tímaskorts, og hafi mátt treysta því, að málefnalega væri staðið að gerð tillagnanna. Sú aðferð, sem stefndi hafi viðhaft við úthlutun byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006, bæði almennt og í tilviki stefnanda sérstaklega, hafi verið í samræmi við lög um stjórn fiskveiða nr. 38/1990, sbr. nú lög um sama nr. 116/2006. Aðferðin hafi líka verið í samræmi við ákvæði reglugerða, þ.m.t. reglugerða um úthlutun byggðakvóta. Sú aðferð, sem notuð hafi verið við úthlutun byggðakvóta nefnd fiskveiðiár, bæði til stefnanda sérstaklega og almennt, hafi verið lögmæt og málefnaleg og í samræmi við allar málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar. Úthlutunin hafi líka verið í samræmi við efnisreglur stjórnsýsluréttar, s.s. jafnræðisreglu og rannsóknarreglu og verið byggð á hlutlægum og efnislegum sjónarmiðum. Stefnandi hafi ekki fengið minni aflaheimildum úthlutað en honum hafi borið og/eða minni aflaheimildir en hann hefði fengið, ef önnur aðferð hefði verið notuð. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á eða gert líklegt, að hann hafi orðið fyrir tjóni. Telji sveitarstjórn, að byggðakvóti gagnist byggðarlagi, þá sé heimilt að úthluta honum til fiskiskipa, sem ekki séu gerð út frá byggðarlaginu, og án þess að afli verði fortakslaust unninn þar. Hefði ekki verið stuðzt við þær tillögur, sem sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps gerði, en úthlutað eftir almennum reglum fiskveiðistjórnunarlaganna og almennra reglugerða, hefði stefnandi fengið mun minni aflaheimildir, en hann í raun hafi fengið. Að öðru leyti vísar stefndi til greinargerðar sinnar. Þykja ekki efni til að rekja frekar langa upptalningu stefnda á ákvæðum laga og reglugerða, eða umfjöllun um þau atriði, enda er í raun um skriflegan málflutning að ræða, sem er í andstöðu við meginreglur laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þó þykir rétt að rekja áðurgreinda undirkafla í greinargerð stefnda, þar sem má finna umfjöllun um málsástæður hans. Athugasemdir við stefnu Stefndi gerir í greinargerð eftirfarandi athugasemdir við stefnu: Stefnandi byggi á því, að reglur Öxarfjarðarhrepps um úthlutun byggðakvóta fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006 hafi stangazt á við ákvæði í þágildandi reglugerðum og úthlutun, byggð á þeim, hafi verið ólögmæt. Þá telji hann, að við úthlutun byggðakvótans fiskveiðiárið 2005/2006 hafi verið brotið gegn jafnræðisreglum. Stefnandi telji, að reglur sveitarfélagsins á fiskveiðiárinu 2004/2005 hafi brotið gegn ákvæðum 2. ml. 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 960/2004 og gegn 2. ml. 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 722/2005 á fiskveiðiárinu 2005/2006, þar sem segi, að tillögur sveitarstjórna skuli miða að því, að aflaheimildir, sem kæmu í hlut hvers byggðarlags, færu til skipa, sem þaðan væru gerð út, og að aflinn yrði unninn þar, yrði því við komið. Stefnandi virðist telja, að byggðakvótanum ætti alfarið og einungis að úthluta til þeirra fiskiskipa, sem fyrir væru á Kópaskeri á einhverjum tilteknum tíma. Stefndi bendi í því sambandi í fyrsta lagi á, að í 2. ml. 2. mgr. 4.gr. reglugerðar nr. 960/2004 og 1. ml. 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 722/2005 segi, að ráðuneytið skuli gefa sveitarstjórnum kost á því að gera tillögur til ráðuneytisins um reglur, er gildi um skiptingu úthlutunarinnar til einstakra skipa. Orðalagið „miða við“ verði ekki skilið svo, að það sé fortakslaust skilyrði, heldur skuli að því stefnt. Stefndi telji einsýnt, að sveitarstjórnir hafi svigrúm til að víkja frá þessu skilyrði, telji þær, að byggðakvótinn gagnist byggðarlaginu með því móti, og að ráðuneytið geti staðfest slíkar tillögur, fallist það á það mat sveitarstjórnar. Jafnframt bendi stefndi á, að í ofangreindum reglugerðum segi, að ef sveitarstjórn geri ekki tillögur um úthlutunarreglur, þá skuli byggðakvóta hvers sveitarfélags skipt milli þeirra fiskiskipa, sem skráð séu í viðkomandi byggðarlagi 1. september 2004 og 2005. Ef það hefði verið ætlunin að binda hendur sveitarstjórna með því móti, sem stefnandi telji, að gert sé með ákvæðum 2. ml. 2. mgr. 4.gr. reglugerðar nr. 960/2004 og 2. málslið 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 722/2005, þá hefði orðalagið verið ótvíræðara með sama hætti. Nauðsynlegt hefði verið að skýra, hvað fælist í því, að skip væru gerð út frá tilteknu byggðarlagi, og hvaða viðmiðanir væru settar í því sambandi um landað magn afla, útgerðartíma og fleiri þætti. Einnig sé unnt, þessu til stuðnings, að benda á lokamálslið 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 960/2004 og 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 722/2005, en þar segi, að við tillögugerð sína geti sveitarstjórn litið til þess, hvort um sé að ræða samstarf aðila í veiðum og vinnslu innan viðkomandi byggðarlags, hvort skip hafi áður landað afla í byggðarlaginu og til annarra atriða, sem stuðli að eflingu byggðarlagsins. Með því að heimila þannig að miða við, að skip hafi áður landað í byggðarlaginu, sé einsýnt, að sveitarstjórn hafi verið heimilt í reglum sínum að mæla með því, að fiskiskipum, sem væru að jafnaði ekki gerð út frá viðkomandi byggðalagi, væri úthlutað byggðakvóta, teldi sveitarstjórnin, að það þjónaði bezt hagsmunum þess. Stefndi telji því ótvírætt, að umrætt ákvæði hafi ekki útilokað, að ráðuneytið staðfesti reglur sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps um úthlutun byggðakvótans, eins og sveitarstjórn hafi lagt til, að öðrum skilyrðum fullnægðum. Með því að binda úthlutunina þeim skilyrðum, að bátar lönduðu afla á Kópaskeri og auk afla, sem byggðist á eigin aflaheimildum, magni af eigin aflaheimildum, áður en þeir fengju úthlutað byggðakvóta, hafi verið tryggt, að hlutaðeigandi fiskiskip væru gerð út frá Kópaskeri þann tíma, sem aflaheimildirnar væru nýttar. Jafnframt hafi þannig verið mjög að því stuðlað, að fleiri fiskiskip lönduðu afla á Kópaskeri og í raun, að meiri afli bærist þar að landi. Allt hafi þetta lotið að því að efla byggðarlagið og bæta hag íbúa þar og hafi verið mjög í samræmi við markmið með lögum um úthlutun byggðakvóta og þau sjónarmið, sem þau byggist á. Hafa verið í huga, að byggðakvóta sé ekki einungis ætlað að styðja útgerðir í tilteknum byggðarlögum, heldur sé með honum að því stefnt að styrkja hlutaðeigandi sveitarfélög í heild. Hafi sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps talið, að það styrkti sveitarfélagið að fá báta annars staðar frá til að landa afla sínum á Kópaskeri, séu það augljóslega málefnaleg og lögmæt sjónarmið. Þörf á slíku hafi m.a. getað skapazt af því, að ekki væru fyrir hendi bátar í viðkomandi byggðarlagi, sem gætu, eða væru, vel til þess fallnir að nýta byggðakvótann, að mati sveitarstjórnar, eða að útgerðir þeirra hefðu ekki yfir aflaheimildum að ráða til að koma með mótframlag fyrir byggðakvótann, eins og krafizt hafi verið og eðlilegt hafi verið. Í þessu sambandi bendi stefndi á, að í upphafi fiskveiðiársins 2004//2005 hafi aðeins tveir af þeim bátum, sem fengu byggðakvóta á því ári, verið skráðir á Kópaskeri og aflaheimildir þeirra verið samtals tæpar 20 lestir. Í upphafi fiskveiðiárs 2005/2006 hafi ástandið verið hið sama varðandi fjöldann, en aflaheimildirnar tæpar 10 lestir. Það sé því einsýnt, að sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps hafi viljað efla fiskvinnslu á staðnum með því að nota byggðakvótann til að fá fleiri aðila til samstarfs. Stefndi minni á, að ekkert í lagatextanum varðandi úthlutun byggðakvótans eða í lögskýringargögnum, styrki rétt útgerðarmanna til byggðakvótans, sem úthlutað sé til tiltekins byggðarlags. Samkvæmt lokamálsgrein 9. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða skyldi ráðherra í reglugerð kveða á um ráðstafanir aflaheimilda, og hvaða botnfisktegundir komi til úthlutunar. Þetta séu einu ákvæðin, sem hafi verið í þeim lögum, sem gilt hafi fyrir fiskveiðiárin 2004/2005 og 2005/2006. Á fiskveiðiárinu 2003/2004 hafi verið reynd önnur framkvæmd, en hún hafi gefizt illa, eins og áður sé rakið. Með því að gefa sveitarstjórnum, sem hafi umboð íbúanna til að gæta hagsmuna byggðarlaganna, kost á því að gera tillögur um úthlutunarreglur, hafi ráðuneytið talið, að bezt væri séð fyrir því að byggðakvótinn nýttist sem bezt þeim byggðarlögum, sem hann fengu. Með vísan til framangreinds árétti stefndi, að hann hafni því, að úthlutun byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps hafi brotið gegn einhverjum meginreglum, sem þýðingu kunni að hafa í þessu sambandi, og að ráðuneytið hafi brugðizt rannsóknarskyldu sinni. Í öðru lagi byggi stefnandi á því, að úthlutun byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps vegna fiskveiðiársins 2005/2006 hafi ekki verið í samræmi við jafnræðisreglu. Hann bendi á, að á fiskveiðiárinu 2004/2005 hafi byggðakvótanum verið skipt jafnt milli umsækjenda, en slíku hafi ekki verið til að dreifa á fiskveiðiárinu 2005/2006. Hann haldi því fram, að á seinna árinu hafi Stella ÞH-202 fengið 37,5 tonn í sinn hlut, en það sé rangt, því báturinn hafi fengið 10 lestum minna. Í þeim tillögum, sem ráðuneytið hafi staðfest fyrir fiskveiðiárið 2005/2006, hafi verið gert ráð fyrir því, að byggðakvóta Öxarfjarðarhrepps yrði skipt jafnt milli þeirra báta, sem hlut hafi fengið úr byggðakvótanum, sbr. 4. tl. reglna, sem birtar hafi verið með auglýsingu nr. 970/2005 og hljóðaði svo: Sveitarstjórn skiptir kvótanum jafnt á milli umsækjenda en þó verður aldrei minna en 50% kvótans úthlutað til heimabáta, þessi liður kann þó að verða tekinn til endurskoðunar í ljósi fjölda umsókna. Hér sé gert ráð fyrir, að byggðakvótanum verði skipt jafnt, en þó fái heimabátar aldrei minna en 50% hans, en það verði þó endurskoðað með tillit til fjölda umsókna. Augljóst sé, að þetta þyrfti endurskoðunar við, sæktu engar útgerðir skipa frá Kópaskeri um, eða bátar þeirra væru svo fáir eða litlir, að þeir gætu ekki nýtt kvótann. Hins vegar hafi aðili þurft að fullnægja öðrum skilyrðum til að fá fullan hlut, eins og fram komi í 1., 2., 3. og 6. tl. sömu reglna: 1. Úthlutaður byggðakvóti skal unninn á Kópaskeri, verði því viðkomið. 2. Bátum sem úthlutað er byggðakvóta er skylt að leggja til aflaheimildir að lágmarki til jafns við úthlutaðan byggðakvóta og skoðast móttekin umsókn sem staðfesting viðkomandi á því að það verði gert. Öllum afla samkvæmt þessari grein skal landað fyrir lok fiskveiðiárs. Bátur skal fyrst landa eigin aflaheimildum áður en byggðakvóti er færður á viðkomandi bát. 3. Framselji útgerðir aflaheimildir á yfirstandandi fiskveiðiári skulu þær afsala sér sambærilegu magni af byggðakvótanum, sem úthlutað verður að nýju af sveitarstjórn. 6. Með umsókn um veiðiheimildir skv. reglum þessum samþykkir viðkomandi þá skilmála sem reglurnar fela í sér. Útgerðir skulu að einu og öllu fara að þeim skilyrðum sem hér koma fram, þar á meðal skulu forráðamenn þeirra skrifa undir samkomulag við Öxarfjarðarhrepp um að þær afsali sér aflaheimildum fari þær eða geti ekki farið að þeim reglum sem um úthlutun byggðakvótans gilda. Þá fyrirgera útgerðir sem ekki fara að skilyrðum reglnanna rétti sínum til hugsanlegrar úthlutunar á næsta ári, að óbreyttum reglum. Ofangreindar reglur, sem allar séu settar í þeim tilgangi að nýta sem bezt og skynsamlegast, með hagsmuni byggðarlagsins að leiðarljósi, og auka sem mest vægi hans fyrir byggðarlagið, hafi getað haft áhrif á það, hvað hafi komið endanlega í hlut hvers fiskiskips. Ákvæðið um jafna skiptingu byggist á því, að aðilar hafi fullnægt ofangreindum skilyrðum. Hefðu þeir ekki gert það, hefði komið minni byggðakvóti í þeirra hlut. Framkvæmdin hafi verið sú, að sveitarstjórn, í samvinnu við Fiskistofu, hafi fylgzt með lönduðum afla hvers fiskiskips og nýtingu aflaheimilda þess. Aðilar hafi síðan óskað eftir því að fá úthlutað byggðakvóta og hafi þá verið litið til stöðu þeirra og þá sérstaklega, hvað þeir höfðu landað miklu á Kópaskeri, og síðan hafi sveitarstjóri tilkynnt hversu mikinn byggðakvóta ætti að flytja á viðkomandi fiskiskip. Úthlutunin hafi því farið fram í áföngum, eftir því sem bátar uppfylltu umrædd skilyrði. Upphaflega jafna skiptingin hafi því verið eins konar fyrirheit um, hvað hver umsækjenda mætti búast við að fá í heild, ef hann fullnægði öllum skilyrðum reglnanna í hvívetna. Á fiskveiðiárinu 2004/2005 hafi útgerð Helgu Sæm ÞH-76 ekki viljað una skilyrðunum og afsalað sér rétti til byggðakvóta. Á fiskveiðiárinu 2005/2006 hafi hún fengið vilyrði fyrir um 17,5 tonnum, en þar sem aðrir hafi ekki fullnægt kröfum til að fá fullan hlut, hafi hún fengið meira í sinn hlut, eða 20 tonn. Stefndi árétti, að tölur í stefnu séu rangar, því ekkert fiskiskip á Kópaskeri hafi fengið meira en 27,5 lestir. Telji stefnandi, að í jafnræðisreglunni eigi að felast, að allir fái úthlutað jafnmiklu, burtséð frá því hvernig, og að hve miklu leyti, þeir hafi uppfyllt skilyrðin, þá sé það ekki í samræmi við jafnræðisreglu, sem geri ráð fyrir, að lík tilvik séu afgreidd á líkan hátt, en ólík á ólíkan hátt. Rétt sé þó að benda á, að stefnandi hafi fengið í sinn hlut 2,5 tonnum meira en jöfn skipting hefði gefið honum og því vandséð, að meint mismunun hafi orðið honum til skaða. Almennar athugasemdir Eins og fram komi í álitum Umboðsmanns Alþingis, þá hafi hann fjallað um flesta þætti framkvæmdar úthlutunar byggðakvóta og fundið að ýmsu. Stefndi árétti hins vegar það, sem þegar hafi komið fram, að lagalegar leiðbeiningar um, hvernig bæri að úthluta byggðakvóta, hafi ekki verið til staðar. Ákvæði 9. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða segi ekkert um þann þátt. Á árinu 2002/2003 hafi ráðuneytið reynt framkvæmd, sem hafi gefizt illa. Þrjú næstu fiskveiðiár hafi verið reynt að fara aðra leið með því að gefa sveitarstjórnum tillögurétt um úthlutunarreglur fyrir einstök byggðarlög. Sú leið hafi haft þann kost, að þeir aðilar, sem bezt eigi að þekkja aðstæður í sjávarbyggðunum, hafi komið virkir að málinu og haft mikið um það að segja, hvernig framkvæmdin var. Ráðuneytið hafi litið svo á, að slík tillögugerð samræmdist vel verksviði stjórnvalda í sveitarfélögunum, sem þurfi með margvíslegum hætti að hafa afskipti af réttindum og skyldum manna og sem leysa verkefni og fara með vald á grundvelli laga og reglna, sem þar gildi, s.s. sveitarstjórnarlaga og eftir atvikum stjórnsýslulaga. Ráðuneytið hafi hins vegar ekki haft raunhæfan möguleika á því að kanna nákvæmlega, hvernig sveitarfélög stóðu að gerð tillagna, umfjöllun sinni um umsóknir, hæfi einstakra sveitarstjórnarmanna, sem þátt tóku í undirbúningi, og gerð tillagna og fleiri slík atriði. Ástæða þess hafi fyrst og fremst verið tímaskortur og örðugleikar, sem hafi verið samfara því að afla upplýsinga um tiltekin atriði. Í þessu sambandi verði að líta til þess, að úthlutun byggðakvóta fari fram á hverju fiskveiðiári, sem vari frá 1. september til 31. ágúst árið eftir. Ráðuneytið fái ekki nauðsynlegar upplýsingar til að ákveða skiptingu milli byggðarlaga fyrr en um áramót (des. – jan.). Á þeim tíma, sem eftir lifði fiskveiðiársins, hafi þurft að koma mörgu í verk, semja reglur um úthlutun, auglýsa eftir umsóknum, úthluta kvótanum og síðast, en ekki sízt, nýta með veiðum þær aflaheimildir, sem úthlutað var. Það gefi auga leið, að þetta fyrirkomulag hafi ekki leyft, að ráðuneytið lægi lengi yfir umfjöllum um, hvort framkvæmd einstakra sveitarfélaga væri að þessu leyti fullkomin. Hins vegar hafi ráðuneytið á þessum tíma reynt að þróa málsmeðferðina og framkvæmdina með hliðsjón af fenginni reynslu og færa hana jafnt og þétt til betri vegar. Nú hafi lögunum verið breytt með lögum nr. 21/2007, og hafi sú breyting tekið gildi í upphafi fiskveiðiársins 2006/2007. Stefndi veki athygli á, að ef sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps hefði ekki lagt til, að sérstakar reglur giltu um úthlutun byggðakvóta hreppsins á þeim árum, sem hér séu til umfjöllunar, hljóti að verða að miða við, að byggðakvótanum hefði verið skipt milli einstakra báta á grundvelli hinnar almennu reglu, sem fyrir fiskveiðiárið 2004/2005 sé tilgreind í 5. gr. reglugerðar nr. 960/2004 og í 7. gr. reglugerðar nr. 722/2005 fyrir fiskveiðiárið 2005/2006. Samkvæmt þeim reglum hefði Fiskistofa skipt byggðakvótanum milli einstakra fiskiskipa, sem skráð hefðu verið á Kópaskeri 1. september 2004 og 1. ágúst 2005. Hlutur hvers fiskiskips hefði miðast við úthlutaðar aflaheimildir í upphafi hvors fiskveiðiárs. Hefði sú leið verið farin, hefði Helga Sæm ÞH-76 ekki fengið neina úthlutun á árinu 2004/2005, þar sem hún sé fyrst skráð á Kópaskeri 10. janúar 2005. Hafdís ÞH-204 hefði sömuleiðis ekkert fengið það ár, þar sem báturinn hafi verið næstum aflaheimildarlaus í upphafi þess árs. Á árinu 2005/2006 hafi Hafdís ÞH-202 ekki verið skráð lengur á Kópaskeri, en Helga Sæm ÞH-76, sem þá hafi verið skráð fyrir rúmum 4,06% þeirra aflaheimilda, sem úthlutað var til Kópaskersbáta, hefði fengið 2.842 kg í byggðakvóta, en hafi í raun fengið, eins og áður segi, 20.000 kg. á því fiskveiðiári. Stefndi telji, stefnandi hvorki hafa gert það líklegt né sannað, að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna umræddrar úthlutunar. Tjón sé óhjákvæmilegt skilyrði skaðabótaábyrgðar. Þetta telji stefndi nægilegt til sýknu í málinu. Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Til stuðnings kröfu um málskostnað vísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV Forsendur og niðurstaða Stjórnarformaður stefnanda, Valgarður Sigurðsson, gaf skýrslu fyrir dómi. Krafa stefnanda er viðurkenningarkrafa á grundvelli 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Svo að unnt sé að höfða mál á grundvelli þessa ákvæðis verður stefnandi að sýna fram á, að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm í málinu. Stefnandi byggir á því, að reglur Öxarfjarðarhrepps um úthlutun byggðakvóta tilgreind fiskveiðiár hafi stangazt á við ákvæði gildandi reglugerða, og úthlutun, byggð á þeim, því verið ólögmæt, auk þess sem við úthlutun kvótans síðara fiskveiðiárið hafi verið brotið gegn jafnræðisreglum. Það liggur fyrir, að stefnandi afsalaði sér rétti til byggðakvóta fiskveiðiárið 2004/2005. Þegar af þeim sökum þykir hann ekki hafa sýnt fram á, að hann hafi beðið bótaskylt tjón af úthlutunarreglum hreppsins eða ákvörðun hreppsins um úthlutun þetta tímabil. Hefur hann þannig ekki lögvarða hagsmuni af dómsúrlausn, hvað það tímabil varðar. Kemur þá til skoðunar, hvort stefnandi kunni að hafa lögvarða hagsmuni af því að fá dómsúrlaus vegna síðara fiskveiðitímabilsins. Einu rökin, sem stefnandi færir fram fyrir því, að hann hafi beðið tjón af því, hvernig reglum Öxarfjarðarhrepps um úthlutun byggðakvóta og úthlutun kvótans bæði fiskveiðiárin var háttað, eru þau, að hann hafi þurft að kaupa og leigja aflaheimildir. Verður ekki séð, að kaup eða leiga á aflaheimildum út af fyrir sig sýni fram á, eða geri líklegt, að stefnandi hafi orðið fyrir bótaskyldu tjóni, enda er kveðið á um það í 2. gr. auglýsingar um staðfestingu reglna sveitarfélaga um úthlutun byggðakvóta fyrir Öxarfjarðarhrepp, að öllum, sem úthlutað er byggðakvóta, sé skylt að leggja til aflaheimildir að lágmarki tvöfalt á við úthlutaðan byggðakvóta. Með vísan til framanritaðs hefur stefnandi ekki sýnt fram á, að hann hafi af því lögvarða hagsmuni að fá dóm í máli þessu fyrir kröfum sínum. Ber því að vísa málinu frá dómi ex officio. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Málinu er vísað frá dómi ex officio. Aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu.
Mál nr. 302/2015
Kærumál Nálgunarbann Ómerking
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun L, um að X skyldi sæta nálgunarbanni í 6 mánuði, með vísan til þess að brotaþoli hefði fallið frá kröfu sinni um nálgunarbann. Taldi Hæstiréttur að af misvísandi bókunum við fyrirtöku málsins yrði ekki ráðið hvort brotaþoli hefði í raun fallið frá framangreindri kröfu sinni eða ekki. Af því leiddi að ekki yrði lagður dómur á málið og væri því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. apríl 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að staðfest yrði ákvörðun hans 23. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nálgunarbanni í sex mánuði.Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fallist verði á framangreinda kröfu hans. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði var ákvörðun Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um nálgunarbann byggð á beiðni brotaþola 22. apríl 2015, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2011, en ekki undantekningarreglu 3. mgr. sömu greinar, þar sem mælt er fyrir um að lögreglustjóri geti að eigin frumkvæði tekið mál til meðferðar samkvæmt lögunum ef hann telur ástæðu til. Við fyrirtöku málsins í héraðsdómi 27. apríl 2015 var eftirfarandi bókað: „Réttargæslumaður lýsti því yfir að hann hefði talað við brotaþola í síma nú í morgun og hefði hún þar lýst því yfir að hún félli frá kröfunni um nálgunarbann.“ Eftir að sækjandi hafði tjáð sig um málið var á hinn bóginn gerð svofelld bókun: „Réttargæslumaður brotaþola tekur undir kröfu sækjanda og gerir kröfu um málskostnað.“ Af þessum misvísandi bókunum er allsendis óljóst hvort brotaþoli hafi í raun fallið frá beiðni sinni um nálgunarbann eða ekki, en af því leiðir að ekki verður lagður dómur á málið. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur samkvæmt 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 18. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð Hinn kærði úrskurður er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Mál nr. 274/2012
Skuldamál Skuldajöfnuður
A hf. krafði þrotabú EV ehf. og K um greiðslu skuldar vegna yfirdráttar á reikningi EV ehf. hjá bankanum, en K hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarheimildar á reikningnum. Deildu aðilar um það hvort krafa A hf. á hendur EV ehf. og K hefði verið efnd með skuldajöfnuði af innstæðu á bankareikningi sem EV ehf. hafði sett bankanum að handveði eða hvort A hf. hafi borið að leita efnda á þann veg. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að samkvæmt orðalagi handveðssamningsins hefði EV ehf. ekki haft ráðstöfunarrétt yfir hinu veðsetta og hefði félagið því ekki getað ákveðið einhliða hvernig því yrði ráðstafað. Þá hefði þar verið tekið fram að A hf. væri heimilt að nota veðandlagið til fullnustu á kröfum sínum á hendur EV ehf. Hefði því ekki hvílt skylda á A hf. að verða við kröfu EV ehf. um skuldajöfnuð. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu héraðsdóms um greiðsluskyldu EV ehf. og K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 24. apríl 2012. Þeir krefjast sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 4. júlí 2012. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjendum verði gert að greiða sér 24.526.512 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. ágúst 2009 til greiðsludags að frádreginni innborgun 10. janúar 2011 að fjárhæð 23.500.000 krónur. Til vara krefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjandans Karls Steingrímssonar í héraði og fyrir Hæstarétti. I Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir stofnaði Eignarhaldsfélagið Vindasúlur ehf., sem þá hét Eignarhaldsfélagið Kirkjuhvoll ehf., 12. maí 1998 tékkareikning númer [...]-[...]-[...]43 hjá forvera gagnáfrýjanda, Búnaðarbanka Íslands hf. Tékkareikningi þessum fylgdi yfirdráttarheimild sem mun hafa verið að hámarki 30.000.000 krónur. Aðaláfrýjandinn, Karl Steingrímsson, tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarheimildarinnar 31. ágúst 2007 að hámarki 30.000.000 krónur og var gildistími sjálfskuldarábyrgðarinnar fjögur ár og skyldi hún vara uns skuldbindingin, sem henni væri ætlað að tryggja, væri að fullu greidd. Með yfirlýsingu 3. október 2008 setti Eignarhaldsfélagið Kirkjuhvoll ehf. forvera gagnáfrýjanda, sem þá hét Kaupþing banki hf., að handveði bankareikning númer [...]-[...]-[...]22 og alla innstæðu hans eins og hún væri hverju sinni. Framangreind yfirdráttarheimild féll niður 21. ágúst 2009 og þann dag nam skuld á fyrrgreindum tékkareikningi 24.526.512 krónum. Í lok desember 2009 nam innstæða á hinum handveðsetta bankareikningi 107.344.356 krónum. Hinn 10. janúar 2011 greiddi Borgarmiðjan ehf. 23.500.000 krónur inn á framangreinda yfirdráttarskuld á tékkareikningi númer [..]-[...]-[...]43. Eftir að bú Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta er ágreiningslaust með aðilum að skuld á tékkareikningi félagsins var gjaldfallin. Meginágreiningur aðila snýst um það hvort krafa gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjendum hafi verið efnd með skuldajöfnuði af innstæðu á hinum handveðsetta bankareikningi eða hvort gagnáfrýjanda hafi borið að leita efnda á þann veg. II Í umræddri yfirlýsingu um handveðsetningu 3. október 2008 kom fram að um væri að ræða allsherjarveð, þar sem gagnáfrýjanda var veðsettur reikningur númer [...]-[...]-[...]22 og öll innstæða hans eins og hún væri hverju sinni. Sagði þar að handveðið væri til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum til veðhafa á öllum skuldum og fjárskuldbindingum sem veðsali tækist á hendur gagnvart veðhafa, sem þegar hafi stofnast eða sem síðar myndu stofnast, hvort sem þær væru samkvæmt víxlum, skuldabréfum, yfirdráttum á tékkareikningum, debet og kreditkortaviðskipum, lánasamningum, reikningslánum, afurðarlánum, erlendum lánum og hvers kyns ábyrgðum í hvaða formi sem væri og í hvaða gjaldmiðli sem væri og hvort sem um væri að ræða höfuðstól, verðbætur, gengishækkanir, vexti, dráttarvexti og hvers kyns kostnað. Yrðu vanskil á einhverri þeirri kröfu sem veðandlagið ætti að tryggja eða hefði veðsali vanefnt einhverjar skyldur sínar samkvæmt einhverri þeirri skuld sem veðandlagið ætti að tryggja eða hefði veðsali brotið með einhverjum hætti gegn ákvæðum handveðsyfirlýsingarinnar, væri veðsala heimilt að nota andvirði veðandlagsins í heild eða hluta til fullnustu á þeim kröfum sem það ætti að tryggja án undangenginnar tilkynningar eða aðvörunar. Þá sagði að hið handveðsetta væri í vörslum og á ábyrgð veðhafa og honum til tryggingar og ráðstöfunar frá undirritun hafnveðsyfirlýsingarinnar og yrði það svo lengi sem hún gilti. Væri veðsala óheimilt meðan skuld sú sem veðandlagið ætti að tryggja væri ekki að fullu greidd að ráðstafa veðandlaginu nema hann hefði áður fengið til þess skriflegt leyfi veðsala. Aðaláfrýjendur byggja á því að með tölvupósti lögmanns þeirra til gagnáfrýjanda 17. september 2009 hafi verið lýst yfir skuldajöfnuði við innstæðu á reikningi nr. [...]-[...]-[...]22 vegna vanskila Eignarhaldfélagsins Vindasúlna ehf. við gagnáfrýjanda. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að yfirlýsing þessi væri að engu leyti skýr um skuldajöfnuð gagnvart yfirdrætti á tékkareikningnum. Hvað sem líður skýrleika þessarar yfirlýsingar um skuldajöfnuð er ljóst samkvæmt orðalagi handveðssamningsins að veðsali hafði ekki ráðstöfunarrétt yfir hinu veðsetta og gat ekki einhliða ákveðið hvernig því yrði ráðstafað. Þá var sérstaklega tekið fram í samningnum að veðhafanum væri heimilt að nota veðandlagið til fullnustu á kröfum sínum á hendur veðsala. Af því leiðir að engin skylda hvíldi á gagnáfrýjanda að verða við kröfu aðaláfrýjenda um skuldajöfnuð. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest á þann hátt sem í dómsorði greinir. Eftir þessum málsúrslitum verður aðaláfrýjandanum Karli Steingrímssyni gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, þrotabú Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf. og Karl Steingrímsson, greiði gagnáfrýjanda, Arion banka hf., sameiginlega 24.526.512 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 10. janúar 2011 að fjárhæð 23.500.000 krónur. Aðaláfrýjandi, Karl Steingrímsson, greiði gagnáfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 9. janúar sl., er höfðað með stefnu þingfestri 29. nóvember 2009 af Nýja Kaupþing banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík, gegn Eignarhaldsfélaginu Vindasúlum ehf., Kirkjutorgi 4, Reykjavík og Karli Steingrímssyni, Laugarásvegi 35, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði sameiginlega dæmd til að greiða stefnanda 24.526.512 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af fjárhæðinni frá 21. ágúst 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, Karls Steingrímssonar. Stefndu krefjast sýknu, greiðslu málskostnaðar og álags á málskostnað. Til vara er gerð krafa um að innborgun að fjárhæð 23.500.000 krónur 10. janúar 2011 komi til frádráttar kröfufjárhæð og að fjárhæðin beri dráttarvexti frá uppsögu héraðsdóms. Mál þetta var upphaflega dæmt í héraðsdómi 9. september 2010. Var málinu áfrýjað til Hæstaréttar Íslands, sem með dómi uppkveðnum 14. apríl 2011 í máli nr. 560/2010 ómerkti hinn áfrýjaða dóm og vísaði málinu heim í hérað á ný til löglegrar meðferðar. Sá dómari sem nú dæmir mál þetta fékk það til meðferðar 2. október 2011. Með umsókn um stofnun tékkareiknings, sem undirrituð er 12. maí 1998, óskaði stjórnarfundur Eignarhaldsfélagsins Kirkjuhvols ehf. eftir því við Búnaðarbanka Íslands að stofna tékkareikning í nafni félagsins. Sama dag samþykkti bankinn stofnun tékkareikningsins og fékk hann númerið [...]-[...]-[...]43. Aðilar málsins eru sammála um að reikningi þessum hafi fylgt yfirdráttarheimild að hámarki 30.000.000 króna. Þá greinir hins vegar á um hvenær yfirdráttarheimildin hafi liðið undir lok. Í því efni miðar stefnandi við 21. ágúst 2009. Stefndu byggja á því að heimildin hafi enn ekki runnið út. Með yfirlýsingu 31. ágúst 2007 tókst stefndi, Karl Steingrímsson, á hendur sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarheimildar á reikningi nr. [...]-[...]-[...]43. Með skuldbindingunni tókst hann á hendur persónulega að tryggja Kaupþingi banka hf. efndir á skuldbindingum reikningseigandans. Var ábyrgðaraðila skylt að greiða skuldina við vanskil þó svo bankinn hefði enga tilraun gert til að fá hana greidda hjá reikningseiganda. Hámark sjálfskuldarábyrgðar skyldi vera 30.000.000 króna. Skyldi gildistími sjálfskuldarábyrgðarinnar vera fjögur ár frá útgáfudegi yfirlýsingarinnar. Skyldi hún vara uns skuldbindingin sem henni væri ætlað að tryggja væri að fullu greidd. Með yfirlýsingu 3. október 2008, sem ber yfirskriftina handveðsetning allsherjarveð, setti Eignarhaldsfélagið Kirkjuhvoll ehf. sem veðsali, Kaupþingi banka hf. sem veðhafa, að handveði reikning nr. [...]-[...]-[...]22 og alla innstæðu hans eins og hún væri hverju sinni. Í yfirlýsingunni kemur meðal annars fram að handveðið sé til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum til veðhafa á öllum skuldum og fjárskuldbindingum, meðal annars samkvæmt yfirdráttum á tékkareikningum. Fram kemur að verði vanskil á einhverri kröfu sem veðandlagið eigi að tryggja eða hafi veðsali vanefnt einhverjar skyldur sínar sé veðhafa heimilt að nota andvirði veðandlagsins í heild eða hluta til fullnustu á þeim kröfum sem veðandlagið eigi að tryggja án undangenginnar tilkynningar eða aðvörunar. Þeim hluta inneignar veðsala sem ekki sé þörf til greiðslu á kröfum veðhafa samkvæmt þessu skuli hann skila til veðsala innan 7 sólarhringa frá því að ljóst sé að hvaða marki nota þurfi veðandlagið til fullnustu á kröfum veðhafa. Veðsala sé óheimilt meðan skuld sú sem veðandlagið eigi að tryggja sé ekki að fullu greidd að ráðstafa veðandlaginu með hvaða hætti sem er, nema hann hafi áður fengið til þess skriflegt leyfi veðhafa. Handveðssetning samkvæmt yfirlýsingunni gildir frá og með undirritun hennar og þar til sú skuldbinding, svo og allur kostnaður sem handveðið eigi að tryggja, séu að fullu greidd. Nafni Eignarhaldsfélagsins Kirkjuhvols ehf. mun hafa verið breytt í Eignarhaldsfélagið Vindasúlur ehf., en samþykktir fyrir félagið með breyttu nafni eru dagsettar 8. júní 2009. Í lok desember 2009, er stefndu skiluðu greinargerð í málinu, nam innstæða á reikningi nr. [...]-[...]-[...]22 alls 107.344.356 krónum. Skuld á reikningi nr. [...]-[...]-[...]43 21. ágúst 2008 nam alls 24.526.512 krónum. Ritaði stefnandi stefndu innheimtubréf 3. september 2009 vegna þeirrar kröfu. Samkvæmt tölvupósti sem þáverandi lögmaður Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf. sendi starfsmanni Nýja Kaupþing banka hf., sem síðar varð starfsmaður Arion banka hf., 17. september 2009, lýsti lögmaðurinn því yfir fyrir hönd eignarhaldsfélagsins að bankinn hefði í höndum handveðsbók í eigu Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf. til tryggingar skuldbindingum félagsins við bankann. Beri bankanum, að kröfu Eignarhaldsfélagsins, að ganga á það fé komi til greiðslufalls. Er vísað til þess að síðasti gjalddagi af tilgreindum lánum hafi að mestu verið greiddur af innstæðu bókarinnar. Í því ljósi væri þess krafist að gjaldfallnar greiðslur yrðu þegar inntar af innstæðu bókarinnar. Einkahlutafélagið Borgarsmiðjan greiddi Arion banka hf. 10. janúar 2011 23.500.000 krónur en greiðsla þessi kemur fram á kvittun á dskj. nr. 20. Í þeirri kvittun kemur fram að um sé að ræða kröfu samkvæmt yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarheimildar á tékkareikningi nr. [...]-[...]-[...]43. Í kvittuninni kemur fram að eftirstöðvar nemi samtals 7.220.312 krónum. Eignarhaldsfélagið Vindasúlur ehf. var úrskurðað gjaldþrota með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2011. Hefur þrotabúið tekið við aðild málsins. Samkvæmt kröfulýsingu í þrotabú stefnda, Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf. frá 17. mars 2011 er fram kemur á dskj. nr. 25, er lýst kröfu sem er að höfuðstól 24.526.512 krónur, auk vaxta og kostnaðar. Í kröfulýsingu kemur fram að greitt hafi verið inn á kröfuna 23.500.000 krónur. Samtals nemi krafan 7.272.821 krónu. Er kröfunni lýst sem veðkröfu að því marki sem veðtryggingar samkvæmt handveðsetningu í reikningi nr. [...]-[...]-[...]22 standi að baki henni, en almennri kröfu fyrir því sem út af kunni að standa. Þá liggja frammi á dskj. nr. 27 til 30 kröfulýsingar Arion banka hf. í þrotabú stefnda, Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf., samtals að fjárhæð 1.081.922.557 krónur. Er þeim kröfum einnig lýst sem veðkröfum að því marki sem veðtryggingar samkvæmt handveðsetningu í reikningi nr. [...]-[...]-[...]22 standi að baki henni, en almennum kröfum fyrir því sem út af kunni að standa. Kröfuskrá í þrotabú Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf. liggur frammi á dskj. nr. 32. Samkvæmt henni nemur heildarfjárhæð lýstra krafna í stefnda samtals 2.898.709.234 krónum. Í skránni er getið innborgunar að fjárhæð 23.500.000 krónur gagnvart kröfu Arion banka hf. Stefnandi byggir kröfu sína á almennum reglum kröfuréttar og meginreglum samningaréttar um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna gerða samninga. Þrátt fyrir innheimtutilraunir hafi skuld stefndu samkvæmt reikningi nr. [...]-[...]-[...]43 ekki fengist greidd. Stefnandi synjar fyrir að honum hafi borið skylda til að skuldajafna fjárhæð á reikningi nr. [...]-[...]-[...]22 við skuld á reikningi nr. [...]-[...]-[...]43. Stefndu byggja kröfu um sýknu í fyrsta lagi á því að hinni umstefndu skuld hafi borið að skuldajafna við innstæðu á reikningi nr. [...]-[...]-[...]22. Samkvæmt handveðssamningi frá 3. október 2009 hafi innstæða á þeim reikningi 14. desember 2009 samtals numið 107.344.256 krónum. Hafi Eignarhaldsfélagið Vindasúlur ehf. því átt inni hjá stefnanda á þeim degi og að kröfu stefndu borið að skuldajafna við þá innstæðu inneign á reikningi nr. [...]-[...]-[...]22. Óeðlilegt sé að stefnandi hafi getað haldið hinni veðsettu fjárhæð á lægri vöxtum án þess að ganga að innstæðunni til lúkningar kröfunni og á sama tíma safnað vanskilavöxtum á hendur stefndu. Sé það í andstöðu við 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í annan stað byggja stefndu á því að yfirdráttarheimildin hafi áfram verið í fullu gildi. Engin gögn séu til um að henni hafi verið sagt upp með löglegum hætti. Í tölvupósti á dskj. nr. 12 hafi verið fallist á að heimildin hafi að ósekju og einhliða verið felld úr gildi. Af þeirri ástæðu hafi sjálfskuldarábyrgðin ekki gjaldfallið þar sem sjálfskuldarábyrgð stefnda, Karls Steingrímssonar, hafi verið ætlað að gilda í fjögur ár frá 31. ágúst 2007 eða til ársins 2011. Sé ábyrgð stefnda, Karls Steingrímssonar, reist á þeirri forsendu að ekki reyni á hana fyrr en í lok þess tíma. Eigi stefnandi því ekki rétt á því að fá skuldina greidda. Eigi hann einungis rétt á því að fá greidda vexti af yfirdráttarheimildinni en samkvæmt henni sé því aðeins um vanefnd að ræða að dregið verði á hana umfram umsamið hámark sem sé 30.000.000 króna. Um slíkt sé ekki að ræða og eigi stefnandi því ekki rétt til greiðslu á þeirri fjárhæð sem samsvari yfirdrættinum. Beri því að sýkna stefndu, a.m.k að svo stöddu. Byggt sé á ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936, einkum 36. gr. og 36. gr. a-d liðum. Í málflutningi byggðu stefndu jafnframt á því gagnvart varakröfu sinni að draga bæri frá kröfufjárhæð stefnanda innborgun á skuldina sem gerð hafi verið 10. janúar 2011 og numið hafi 23.500.000 krónum. Stefnandi haldi ekki uppi þeirri málsástæðu að sú greiðsla hafi verið innt af hendi án fyrirvara. Sé dráttarvaxtakröfu stefnanda alfarið hafnað sem og upphafstíma dráttarvaxta. Stefndu hafa fallið frá málsástæðu um aðildarskort af hálfu stefnanda. Niðurstaða: Sýknukrafa stefndu byggir í fyrsta lagi á því að stefnanda hafi borið að skuldajafna fjárhæð á reikningi nr. [...]-[...]-[...]22 við skuld á reikningi nr. [...]-[...]-[...]43, en næg fjárhæð hafi verið á þeim reikningi til lúkningar skuldinni. Stefnandi hefur mótmælt þessum málatilbúnaði stefndu. Öðrum aðila í skuldasambandi er almennt heimilt að lýsa yfir skuldajöfnuði svo fremi um sé að ræða gildar kröfur, þær séu á milli sömu aðila, kröfurnar séu hæfar til að mætast og greiðslur sambærilegar. Skuldajöfnuður er í senn greiðsla skuldar og einkafullnustuaðgerð til heimtu eigin kröfu. Að baki skuldajöfnuði búa einkum sjónarmið um hagkvæmni og öryggi. Til að skuldajöfnuður verði virkur þarf yfirlýsingu þess aðila sem skuldajafna vill. Með skuldajöfnuði er aðalkröfuhafinn þvingaður til að nota aðalkröfuna með öðrum hætti en þeim sem honum kann að þykja hentugt. Sérstakar aðstæður geta takmarkað rétt skuldara til skuldajafnaðar. Þannig er unnt í samningi að takmarka heimild til skuldajafnaðar, svo dæmi séu tekin. Slík samningsákvæði þurfa að vera skýr og ótvíræð í ljósi þess að grunnreglan er sú að aðalskuldara er skuldajöfnuðurinn heimill. Að mati dómsins er þeim skilyrðum skuldajafnaðar fullnægt í máli þessu að báðar kröfur eru gildar, þær eru á milli sömu aðila og hæfar til að mætast. Þá eru greiðslur sambærilegar. Stefndu byggja á því að almenn skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi í máli þessu og hafi stefndu lýst yfir skuldajöfnuði í þeim tölvupóstsamskiptum er átt hafi sér stað milli stefnanda og lögmanns stefnda, Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf., á dskj. nr. 11. Af samskiptum þessum á dskj. nr. 11 má ráða að eignarhaldsfélagið hefur haft ýmsar fjárskuldbindingar gagnvart stefnanda aðrar en yfirdráttarheimild á reikningi nr. [...]-[...]-[...]43. Kemur fram að skuldir hafi hvílt á Pósthússtræti 17 og Austurstræti 16 en lán á þessum eignum hafi verið gjaldfelld. Skuldir vegna Pósthússtrætis 17 hafi fallið í gjalddaga 1. júlí 2009. Í tölvupósti frá lögmanni stefndu til starfsmanns stefnanda 17. september 2009 segir: ,,Þá hefur bankinn í sínum fórum handveðsbók í eigu E. Vindasúlna ehf. til tryggingar skuldbindingum félagsins við bankann. Ber bankanum, að kröfu umbj.míns, að ganga á það fé komi til greiðslufalls, sbr. það að síðasti gjalddagi af téðum lánum var greiddur að mestu af innstæðu bókarinnar.“ Að mati dómsins er yfirlýsing sú sem til er vitnað hér að ofan að engu leyti skýr um skuldajöfnuð gagnvart yfirdrætti á tékkareikningi nr. [...]-[...]-[...]43. Verður yfirlýsingin fremur skilin á þann veg að krafist sé skuldajafnaðar gagnvart afborgunum af lánum sem í gjalddaga hafi verið fallin. Í ljósi þess hve óskýr yfirlýsing þessi er verða stefndu látin bera sönnunarbyrði fyrir staðhæfingu um að skuldajöfnuði gagnvart skuld á nefndum tékkareikningi hafi verið lýst yfir. Slík sönnun hefur ekki tekist af hálfu stefndu. Verður því ekki fallist á sýknu stefndu á þeim grundvelli að stefnanda hafi borið að skuldajafna fjárhæð á reikningi nr. [...]-[...]-[...]22 við skuld á reikningi nr. [...]-[...]-[...]43. Í annan stað byggja stefndu kröfu um sýknu á því að yfirdráttarheimild á reikningi nr. [...]-[...]-[...]43 hafi ekki liðið undir lok. Stefnandi heldur hinu gagnstæða fram og miðar við að yfirdráttarheimildin hafi liðið undir lok 21. ágúst 2009. Engin gögn liggja frammi í málinu um gildistíma framangreindrar yfirdráttarheimildar. Þó svo heimild til yfirdráttar á tékkareikningi sé byggð á samkomulagi á milli innlánsstofnunar og þess sem yfirdráttarheimild hefur fellur slík heimild niður með yfirlýsingu innlánsstofnunar um lok slíkrar heimildar. Verður að telja það standa stefndu nær að framvísa samningi um að gildistími yfirdráttarheimildarinnar sé annar en stefnandi staðhæfir. Það hafa stefndu ekki gert eða leitt í ljós efni heimildarinnar með öðrum hætti. Verða stefndu því látinn bera halla af skort á sönnun um það atriði. Nægjanlega er upplýst í málinu að stefndu höfðu reynslu af viðskiptum við stefnanda en fjárfestingar og rekstur fasteigna hafa verið þáttur í starfsemi stefndu. Verður því ekki litið svo á að slíkur aðstöðumunur hafi verið í sambandi stefnanda og stefndu að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við í málinu. Verður sýknukröfu stefndu á framangreindum forsendum því einnig hafnað. Með hliðsjón af öllu framansögðu verða kröfur stefnanda teknar til greina og stefndu sameiginlega dæmd til að greiða umkrafða fjárhæð. Fyrir dóminum liggur kvittun um að stærstur hluti kröfu samkvæmt yfirdrættinum hafi verið greidd 10. janúar 2011 eða 23.500.000 krónur. Hið sama kemur fram á kröfuskrá í Þrotabú Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf. Stefndu krefjast þess að tekið verði tillit til þessarar innborgunar á höfuðstól skuldarinnar og hefur stefnandi ekki mótmælt því sérstaklega. Verður tekið tillit til þessarar innborgunar og lækkar krafan sem þessu nemur. Um dráttarvexti fer sem í dómsorði greinir. Þess ber að geta að sá sem lýsir yfir skuldajöfnuði ræður því almennt til greiðslu hverrar skuldar gagnkrafa hans skuli renna sé um fleiri skuldir en eina að ræða. Sú regla er ekki án undantekninga. Hefur þetta þótt hafa sérstaka þýðingu þegar sumar kröfur eru tryggðar með tryggingarréttindum en aðrar kröfur eru ótryggðar og óvíst hvort þær fáist greiddar vegna þess hvernig komið er gjaldfærni skuldara. Stefndi, Karl Steingrímsson, hafði tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á títtnefndum tékkareikningi. Var krafa stefnanda á hendur eignarhaldsfélaginu því einnig tryggð með sjálfskuldarábyrgð þriðja aðila. Eignarhaldsfélagið Vindasúlur ehf. var, eins og áður sagði, úrskurðað gjaldþrota 25. janúar 2011. Nema kröfur í þrotabúið alls 2.898.709.234 krónum og hefur stefnandi lýst kröfum samtals að fjárhæð 1.089.195.378 krónur. Eins og fyrr er rakið er kröfunum lýst sem veðkröfum að því marki sem veðtryggingar samkvæmt handveðsetningu í reikningi nr. [...]-[...]-[...]22 standi að baki þeim, en almennum kröfum fyrir því sem út af kunni að standa. Með hliðsjón af fjárhæð innstæðu á hinum veðsetta reikningi samanborið við lýstar kröfur er alls óvíst hvort krafa stefnanda á hendur stefnda, Þrotabúi Eignarhaldsfélagsins Vindasúlum ehf., sem um er deilt í máli þessu, fáist greidd úr þrotabúinu. Við þær aðstæður verður að telja ósanngjarnt af tilliti til stefnanda að stefndi, Eignarhaldsfélagið Vindasúlur ehf., geti lýst yfir skuldajöfnuði gagnvart kröfu sem einnig var tryggð með sérstakri ábyrgðaryfirlýsingu, sem leiðir til þess að staða stefnanda verður þeim mun lakari gagnvart kröfum á hendur stefnda, Eignarhaldsfélaginu Vindasúlum ehf. Skuldajafnaðarheimild eignarhaldsfélagsins sætti því takmörkunum vegna þessa atriðis og var félaginu ekki heimil eins og hér stendur á. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins greiði stefndi, Karl Steingrímsson, stefnanda málskostnað eins og í dómsorði er mælt fyrir um. Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurður Guðmundsson héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda Jón Þór Ólason héraðsdómslögmaður. Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Þrotabú Eignarhaldsfélagsins Vindasúlna ehf. og Karl Steingrímsson, greiði stefnanda, Arion banka hf., sameiginlega 1.026.512 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 24.526.512 krónum frá 21. ágúst 2009 til 10. janúar 2011, en af 1.026.512 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi, Karl Steingrímsson, greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 257/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2017,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 24. apríl 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 2. maí 2017 klukkan 16 og einangrun meðaná því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að honum verði ekki gertað sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 24. apríl 2017. Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefurkrafist þess að kærða, X, fæddum [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allttil þriðjudagsins 2. maí 2017, klukkan 16, og að á þeim tíma verði kærða gertað sæta einangrun. Kærði mótmælir ekki kröfulögreglustjóra um að honum verði gert að sæta gæsluvarðhaldi áfram, en mótmælirþví hins vegar að honum verði gert að sæta einangrun og krefst þess að þeirrikröfu verði hafnað.Ígreinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að lögreglu hafi föstudaginn14. apríl sl. borist tilkynning frá tollgæslunni í Flugstöð Leifs Eiríkssonarum að kærði hefði verið stöðvaður á tollhliði í kjölfar komu hans hingað tillands með flugi [...] frá [...] vegna gruns um að hann kynni að hafa fíkniefnií vörslum sínum. Kærðihafi verið færður í leitaraðstöðu tollgæslunnar. Í samræðum kærða og tollvarðahafi vaknað grunur um að kærði kynni að hafa fíkniefni falin innvortis. Íkjölfarið hafi kærði verið handtekinn og færður á Heilbrigðisstofnun Suðurnesjaþar sem hann hafi gengist undir röntgenskoðun. Niðurstaða skoðunarinnar hafiverið sú að kærði væri með aðskotahluti innvortis. Síðar hafi 40 pakkningargengið niður af kærða og hafi tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinustaðfest að samtals hafi verið um að ræða 246,43 g af kókaíni. Nánari rannsókn ástyrkleika efnisins liggi ekki fyrir að svo stöddu.Samkvæmtframansögðu og með vísan til gagna málsins telji lögreglustjóri miklar líkur áþví að þau fíkniefni sem kærði hafi komið með til landsins hafi verið ætluð tilsölu og dreifingar. Sé því fram kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi meðætlaðri refsiverðri háttsemi sinni gerst sekur um brot gegn 173. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ákvæðum laga nr. 65/1974 um ávana- ogfíkniefni. Lögreglustjóri telji nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi ámeðan mál hans er til meðferðar. Rannsóknmálsins sé í fullum gangi og hafi m.a. beinst að því að upplýsa nánar umaðdraganda að ferð kærða til hingað til lands og hverjir vitorðsmenn hans séuhér á landi. Ætla megi að kærði kunni að torvelda áframhaldandi rannsóknmálsins, svo sem með því að afmá merki um brot, skjóta undan munum ellegar hafaáhrif á samseka eða vitni. Sé þannig fullnægt skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 til að taka til greina kröfu lögreglustjóra um að kærða verðigert að sæta gæsluvarðhaldi. Meðvísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940og laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni telji lögreglustjóri brýnarannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til þriðjudagsins 2. maí 2017, klukkan 16. Þess sé einnig krafist að kærðaverði gert að sæta einangrun, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, á meðan gæsluvarðhaldi stendur með vísan til framangreindrarannsóknarhagsmuna.Meðvísan til alls framanritaðs, svo og gagna málsins, er fallist á það meðlögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot semfangelsisrefsing liggur við.Rannsóknmálsins stendur enn yfir. Ætla verður lögreglu ráðrúm til þess að rannsakamöguleg tengsl kærða við vitorðsmenn, bæði hér á landi og erlendis, en staðfesthefur verið að kærði hefur a.m.k. einu sinni áður komið hingað til lands, þ.e.í febrúar síðastliðnum, og leikur grunur á um að sú ferð hafi verið á vegumsömu aðila. Gangi kærði laus má ætla að hann muni torvelda rannsókn málsins meðþví að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samsekaeða vitni. Samkvæmt þessu telst skilyrðum a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægt til þess aðkærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun á meðan á því stendur,sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Er krafa lögreglustjóra því tekintil greina með þeim hætti sem í úrskurðarorði greinir. RagnheiðurBragadóttir kveður upp úrskurðinn.Ú r s k u r ð a r o r ð :Kærði,X, fæddur [...], sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 2. maí 2017,klukkan 16.Kærðisæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 768/2017
Kærumál Innsetningargerð Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem K var heimilað að fá tekið með beinni aðfarargerð úr vörslum S veðskuldabréf útgefið af K til SW. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að S hefði afhent skiptastjóra þrotabús SW frumrit skuldabréfsins, svo og að sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu hefði tekið fyrir kröfu K um aðfarargerðina sem heimiluð var með hinum kærða úrskurði. Við þá fyrirtöku hefði verið bókað að S væri mættur og lýst því yfir að hann hefði látið skuldabréfið af hendi. Við svo búið hefði verið fært í gerðabók að bókun hefði verið lesin upp og samþykkt án athugasemda, en ekkert hefði verið þar frekar aðhafst. Var S því ekki lengur talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að hinn kærði úrskurður kæmi til endurskoðunar. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. desember 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 24. nóvember 2017, þar sem varnaraðila var heimilað að fá tekið meðbeinni aðfarargerð úr vörslum sóknaraðila veðskuldabréf að fjárhæð 120.000.000krónur, útgefið 26. maí 2011 af varnaraðila til Steingríms Wernerssonar. Kæruheimildvar í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess aðkröfu varnaraðila um aðfarargerð verði hafnað og jafnframt að „viðurkennt verðimeð dómi“ að sóknaraðili njóti haldsréttar yfir áðurnefndu skuldabréfi. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti,en til vara að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Samkvæmt gögnum, sem sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt, var búSteingríms Wernerssonar tekið til gjaldþrotaskipta 15. nóvember 2017, enóumdeilt virðist vera að Steingrímur hafi þá verið eigandi skuldabréfsins, semkrafa varnaraðila um aðfarargerð snýr að, og sóknaraðili verið vörslumaður þessí þágu Steingríms á grundvelli samnings þess síðastnefnda við varnaraðila frá26. maí 2011, sem greint er frá í hinum kærða úrskurði. Liggur einnig fyrir aðsóknaraðili hafi 1. desember 2017 afhent skiptastjóra í þrotabúi Steingrímsfrumrit þessa skuldabréfs, svo og að sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu hafi 6.sama mánaðar tekið fyrir kröfu varnaraðila um aðfarargerðina, sem heimiluð varmeð hinum kærða úrskurði. Við þá fyrirtöku var bókað að sóknaraðili væri mætturog lýsti því yfir að hann hefði látið skuldabréfið af hendi eins og að framanvar getið. Við svo búið var fært í gerðabók að bókun hafi verið lesin upp og„samþykkt án athugasemda“, en ekkert var þar frekar aðhafst.Samkvæmt framansögðu hefur þegar verið reynt að fullnægja meðaðfarargerð réttindum varnaraðila í samræmi við hinn kærða úrskurð. Þótt súfullnusta hafi ekki tekist af áðurgreindum ástæðum getur það engu um það breyttað sóknaraðili telst ekki hafa lengur lögvarða hagsmuni af því að hinn kærðiúrskurður komi til endurskoðunar. Málinu verður því vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili, Sigmundur Hannesson, greiðivarnaraðila, Karli Emil Wernerssyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 24. nóvember 2017.Mál þetta barst Héraðsdómi Reykjavíkurmeð beiðni 22. maí 2017. Málið var þingfest 9. júní sama ár og tekið tilúrskurðar 14. nóvember 2017. Sóknaraðili er Karl Emil Wernersson,Blikanesi 9, Garðabæ.Varnaraðili er Sigmundur Hannesson,Frostaskjóli 33, Reykjavík.Sóknaraðili krefst í málinudómsúrskurðar um að veðskuldabréf 26. maí 2011, að nafnvirði 120.000.000 krónurútgefið af sóknaraðila til Steingríms Wernerssonar, með veði á fyrsta veðréttií fasteigninni Galtalækjarskógi, landnúmer 165042, og þeim eignum sem ájörðinni hvíla, verði með beinni aðfarargerð tekið úr umráðum varnaraðila. Þákrefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila.Varnaraðili krefst þess að kröfusóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann þess að viðurkennt verði að hann eigihaldsrétt í skuldabréfi því sem sóknaraðili krefst afhendingar á. Verði ekkifallist á framangreint er þess krafist að gerðinni verði frestað þar tilniðurstaða æðri dóms liggi fyrir. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendisóknaraðila.MálsatvikHinn 26. maí 2011 gerði sóknaraðilisamning við bróður sinn, Steingrím Wernersson, um kaup á eignarhlutum í nokkrumtilgreindum félögum. Meðal þeirra eignarhluta sem kaupsamningurinn tók til voru250.000 hlutir í félaginu Váttur ehf. Ígrein 2.1.2 kaupsamningsins var kaupverð fyrir þá hluti ákveðið 120.000.000krónur, sem greiðast skyldu með útgáfu þess skuldabréfs sem krafa sóknaraðilalýtur að. Í samningnum er kveðið svo á um að skuldabréfið skuli vera í vörslumvarnaraðila og greiðast til baka á tíu árum eftir að greiðslur hefjist.Sóknaraðili skyldi hefja greiðslur á skuldabréfinu í janúar 2016 og greiða afþví fjórum sinnum á ári með jöfnum greiðslum. Í grein 8.3 samningsins ersvofellt ákvæði: ,,Seljandi skuldbindur sig til þess að tjá sig ekki við neinnaðila um málefni sem tengjast kaupanda og samskipti seljanda við kaupanda ogfélög og aðila er honum tengjast, þar með talið, en þó ekki tæmandi, við banka,fjölmiðla, yfirvöld, skiptastjóra Milestone ehf. ofl. Færi kaupandi framlögfullar sannanir fyrir því að seljandi geri það samt sem áður fellur niðurgreiðsluskylda skv. lið 3.1, auk þess sem sala á Vætti ehf. gengur til baka,það er seljandi fær afhendan á ný eignarhluta sinn í Vætti ehf. Skal þáSigmundur Hannesson hrl. afhenda kaupanda veðskuldabréf er hvílir á Galtalæk.“ Undiryfirlýsingu þess efnis að varnaraðili hefði skilið og samþykkt þærskuldbindingar sem á honum hvíldu samkvæmt samningnum ritaði varnaraðili. [...]Með bréfi lögmanns sóknaraðila 17.október 2013 til Steingríms Wernerssonar var þess farið á leit að veðskuldabréfþað sem mál þetta lýtur að og krafist er afhendingar á, yrði afhent, gegnafhendingu á eignarhlutnum i Vætti ehf., enda hefði Steingrímur brotið gegnákvæðum 8.3 í samningi aðila 26. maí 2011 með því að tjá sig við [...]. Meðbréfi 21. janúar 2016 var sú krafa ítrekuð og þess krafist að skuldabréfið yrðitekið úr innheimtu, en jafnframt upplýst að sóknaraðili myndi greiða þágjalddaga sem á hann féllu þar til ágreiningi um afhendingu skuldabréfsinslyki. Afborganir yrðu greiddar með fyrirvara um endurkröfu þegar ágreiningur umafhendingu bréfsins hefði verið til lykta leiddur.Varnaraðili, sem er starfandihæstaréttarlögmaður mun hafa unnið lögfræði- og málflutningsstörf fyrir SteingrímWernersson, bróður sóknaraðila, frá árinu 2010. Hann hefur lagt framyfirlýsingu 5. september 2017, þar sem Steingrímur Wernersson staðfestir aðeftir útgáfu veðskuldabréfs þess sem mál þetta lýtur að og hann sé eigandi að,hafi hann gert samning við varnaraðila og sett honum að handveði skuldabréfiðtil tryggingar uppgjöri fyrir störf hans á tímabilinu 2010 þar til störfum hansljúki, sem vonir standi til að verði á árinu 2018.Með yfirlýsingu 17. maí 2017 framseldisóknaraðili og afsalaði 250.000 hlutum í félaginu Vætti ehf. til SteingrímsWernerssonar. Í yfirlýsingunni segir að framsalið verði virkt samkvæmt efnisínu um leið og aðför sóknaraðila á hendur varnaraðila samkvæmt aðfararbeiðnium veðskuldabréf 26. maí 2011 að nafnvirði 120.000.000 krónur, útgefið afsóknaraðila til Steingríms Wernerssonar, fari fram. Engra frekari athafna séþörf af hálfu aðila í kjölfar þess að framsalið verði virkt og skuliaðilaskipti að bréfunum miða við þann dag. Með bréfi til Váttar ehf. sama dagvar tilkynning sama efnis send og óskað eftir að Steingrímur Wernersson yrðiskráður eigandi hlutanna í hlutaskrá Váttarehf. þegar í kjölfar þess að framsalið verði virkt. Með bréfi Váttarehf. sama dag var staðfest að ofangreint framsal hefði borist og það staðfestað stjórn félagsins hefði fallið frá forkaupsrétti vegna framsalsins.Málsástæðurog lagarök sóknaraðilaSóknaraðili byggir á því að varnaraðilaberi skýlaus skylda til að afhenda sér hið umkrafða veðskuldabréf. Ákvæði greinar8.3 kaupsamnings sóknaraðila og Steingríms Wernerssonar sé skýrt. Tjái hinnsíðarnefndi sig um málefni sem tengist sóknaraðila virkist ákvæði greinarinnar.Meðal þeirra sé ákvæði lokamálsliðar greinarinnar, þess efnis að varnaraðiliskuli afhenda sóknaraðila veðskuldabréf það sem mál þetta taki til. Enginfrávik séu frá skyldunni og hún sé ekki háð neinu mati. Þá undirriti varnaraðili samninginnsérstaklega fyrir sitt leyti, með staðfestingu á að hann skildi og samþykkti þærskuldbindingar sem á honum hvíldu samkvæmt samningnum. Sóknaraðili byggi á þvíað skylda varnaraðila sé aðgreind og óháð öðrum lögfylgjum brots gegn grein 8.3í kaupsamningnum sem kveðið sé á um í greininni, þ.e. niðurfellingu greiðsluskyldusamkvæmt grein 3.1 samningsins og afhendingu seljanda á eignarhlutum í Vættiehf. Byggi sóknaraðili það á þeirri staðreynd að skyldurnar séu ekkibeintengdar í ákvæðinu sjálfu og skyldan til að afhenda skuldabréfið hvíli ávarnaraðila, óháð aðilum samningsins. Steingrími Wernerssyni sé hins vegar ílófa lagið að krefjast efnda annarra lögfylgja ákvæðisins, telji hann ástæðutil. Verði talið að ákvæðin séu tengd, þannig að skylda varnaraðila sé háð þvíað skil á 250.000 eignarhlutum í Vætti ehf. fari fram, leggi sóknaraðili fram,meðfylgjandi kröfunni, framsalsyfirlýsingu, undirritaða af sinni hálfu semvirkist er aðför samkvæmt aðfararbeiðninni fari fram. Að auki hafi sóknaraðilisent bréf til stjórnar félagsins, þar sem tilkynnt sé um framsalið og óskaðeftir því að Steingrímur Wernersson verði skráður eigandi hlutanna í hlutaskráfélagsins er aðför hafi átt sér stað. Stjórn Váttar ehf. og sóknaraðili, semhluthafi félagsins, hafi síðan staðfest móttöku á framsalinu og afsalað sérforkaupsrétti til hlutanna. Um leið og aðför fari fram virkist því framsaliðsamkvæmt efni sínu og þurfi þá ekki frekari atbeina við, hvorki sóknaraðila néyfirvalda.Sóknaraðili byggir á því að réttur hanstil veðskuldabréfsins sé svo skýr sem verða megi og ákvæði 78. gr. laga nr.90/1989 um aðför eigi því við samkvæmt efni sínu. Fyrir liggi skjallegsönnunargögn sem staðfesti annars vegar skýra samningsskyldu varnaraðila, semhann hafi undirgengist og hins vegar virkjun samningsskuldbindingar varnaraðilaþess efnis að afhenda hið umkrafða veðskuldabréf. Málsástæðurog lagarök varnaraðilaVarnaraðili kveður sóknaraðila einkumbyggja á grein 8.3 í samningi hans og bróður síns, Steingríms, sem tekin séorðrétt upp í aðfararbeiðninni. Til þess að freista þess að færa fram lögfullarsannanir fyrir því að Steingrímur hafi virt grein 8.3 að vettugi og þar meðfyrirgert rétti sínum til frekari greiðslna samkvæmt greininni og samningiaðila, leggi sóknaraðili annars vegar fram [...] 12. ágúst 2011 og hins vegar útprentunfréttar í Fréttatímanum, 22. september 2016, þar sem Steingrímur sé sagður hafaveitt Fréttatímanum viðtal þann dag. Við frágang á samningi þeirra bræðra hafiverið sérstaklega rætt að Steingrími væri skylt að gefa [...] þrátt fyrir orðalaggreinar 8.3 þar sem kveðið er meðal annars á um það að Steingrímur skuldbindisig til þess að tjá sig ekki við neinn aðila um málefni sem tengist sóknaraðila.Varnaraðili kveður aðfararbeiðnisóknaraðila vera án sérstakra tilvísana í ofangreinda [...]. Hann heldur þvífram að efni [...] falli ekki undir grein 8.3 í samningi þeirra bræðra þar semSteingrími hafi verið skylt að gefa [...]. Ekki hafi hvarflað að varnaraðila aðummæli Steingríms í þessari [...], þar sem Steingrímur hafi haft [...], kynnuað varða við grein 8.3 í samningi þeirra bræðra. Sóknaraðila hafi veriðfullkunnugt um [...] Steingríms [...] frá árinu 2009. Ekkert nýtt komi fram í [...]sem sóknaraðila hafi ekki verið fullkunnugt um áður.Þá kveður varnaraðili ekkert liggjafyrir um að Steingrímur hafi farið í viðtal við blaðamann Fréttatímans 22.september 2016. Hafi hann hins vegar gert það geti hann hvorki borið ábyrgð áþví að viðkomandi blaðamaður hafi haft rétt eftir honum, eða borið ábyrgð áskrifum blaðamannsins. Jafnframt bendir varnaraðili á að samningurþeirra bræðra hafi kveðið á um það hvað selt sé, og sé kaupverðið tiltekið.Samninginn beri að skoða heildstætt og séu ekki forsendur til þess að taka einnþátt samningsins úr samhengi og líta algjörlega fram hjá öðrum þáttum hans. Sóknaraðilihafi greitt undirskriftargreiðsluna samkvæmt samkomulaginu. Erfiðlega hafi hinsvegar gengið að fá sóknaraðila til að standa við greiðslur af skuldabréfunumsem samkomulagið kvað á um. Steingrímur hafi falið Gjaldheimtunniehf. innheimtu þess skuldabréfs sem mál þetta lýtur að. Lánstími hafi verið 10ár með fjórum afborgunum á ári og fyrsta afborgun 10. janúar 2016, það er rúmumfjórum og hálfu ári eftir útgáfudag veðskuldabréfsins. Hafi sóknaraðili greittfjórar fyrstu afborganir bréfsins, en ekkert eftir það. Varnaraðili kveður aðsóknaraðila hafi verið í lófa lagið að fylgja eftir kröfu um afhendinguveðskuldabréfsins eftir að hann fékk vitneskju um [...] Steingríms hjá [...] síðlaárs 2012. Það hafi hann ekki gert fyrr en nú og sé það tómlæti af hans hálfu.Hafi varnaraðili verið í góðri trú um að sóknaraðili hafi hætt við áform sín umað fá veðskuldabréfið afhent sér, einkum í ljósi þess að sóknaraðili hafigreitt af veðskuldabréfinu í upphafi ársins 2016 og síðan alla gjalddaga ársins2016.Varnaraðili kveður að sóknaraðila hafiekki tekist að færa sönnur á að Steingrímur Wernersson hafi brotið gegnsamningi þeirra bræðra er varði við grein 8.3 í samningnum. Kveður varnaraðiliað réttur sóknaraðila til hins umkrafða veðskuldabréfs sé mjög óskýr og óljósog geti sóknaraðili ekki krafist þess að sér verði afhent umkrafiðveðskuldabréf með beinni aðfarargerð, þar sem skilyrði 78. gr. laga nr.90/1989séu ekki uppfyllt, en ágreiningur um eignarhald að hinu umkrafða veðskuldabréfiverði ekki leystur í máli sem rekið er samkvæmt 12. kafla laga nr. 90/1989.Þá vísar varnaraðili til þess að ágrundvelli handveðssamnings varnaraðila og Steingríms Wernerssonar eigi hannhaldsrétt í veðskuldabréfinu. Varnaraðili hafi haft vörslur bréfsins óslitiðfrá þeim degi að sóknaraðili og Steingrímur bróðir hans hafi undirritaðsamninginn 26. maí 2011. Varnaraðili krefst þess að viðurkennt verði með dómiað hann eigi haldsrétt í umkröfðu veðskuldabréfi.Jafnframt krefst varnaraðili þess að íúrskurði dómsins verði kveðið svo á um að gerðinni verði frestað þar til niðurstaðaæðra dóms liggi fyrir.NiðurstaðaUmrétt sinn til afhendingar á veðskuldabréfi því sem mál þetta lýtur að, hefursóknaraðili vísað til greinar 8.3 í samningi um kaup á hlutafé milli hans ogSteingríms Wernerssonar, þar sem fram kemur að ef hinn síðarnefndi tjáir sig ummálefni sem tengjast sóknaraðila og samskipti sín við sóknaraðila og félög ogaðila er honum tengist, gangi sala á Vætti ehf. til baka og Steingrímur fáiafhentan á ný eignarhluta sinn í einkahlutfélaginu. Skuli þá varnaraðiliafhenda sóknaraðila veðskuldabréf það er mál þetta lýtur að. Ritaði varnaraðiliundir ákvæði samningsins þess efnis að hann hefði skilið og samþykkt þærskuldbindingar sem á honum hvíldu samkvæmt samningnum. Í málinu hefur verið lögð fram [...] 12.ágúst 2011 og útprentun úr Fréttatímanum 22. september 2016. Enginn efi er umað þar tjáði Steingrímur Wernersson sig ummálefni sem tengjast sóknaraðila og samskipti sín við hann. Af hálfuvarnaraðila hafa ekki verið færðar sönnur á að viðtal þetta í Fréttatímanum hafiekki átt sér stað, eða að rangt sé haft eftir Steingrími í viðtalinu, líkt ogvarnaraðili hefur haldið fram. Eins og að framan er rakið liggur fyrirað með því að tjá sig um sóknaraðila og málefni sem honum tengdust við þá aðilasem greindir eru í ákvæði 8.3 í samningi sóknaraðila og Steingríms 26. maí 2011varð virkt það ákvæði samnings þeirra um að sala á 250.000 eignarhlutum í Vættiehf. til sóknaraðila gengi til baka. Hefur sóknaraðili þegar afsalað ogframselt þá eignarhluta sína í félaginu til Steingríms með yfirlýsingu þar um17. maí 2017, að því tilskildu að fallist verði á aðfararbeiðni hans. Samkvæmtþví sem nú hefur verið rakið er réttur sóknaraðila ljós og sönnur hafa verið færðará hann með þeim gögnum sem heimilt er að afla samkvæmt 83. gr. laga nr.90/1989. Eiga sjónarmið varnaraðila um tómlæti ekki við í málinu, enda gerðisóknaraðili reka að því með bréfi sínu til Steingríms Wernerssonar 17. október 2013 að veðskuldabréf það semmálið lýtur að yrði afhent. Þá stendur ætlaður haldsréttur varnaraðila ekkiaðför í vegi, enda hefur varnaraðili ekki í málatilbúnaði sínum vísað tilneinna atvika sem að lögum gætu leitt af sér haldsrétt í veðskuldabréfi því semum er deilt í málinu. Yfirlýsing varnaraðila og Steingríms Wernerssonar, gerð5. september 2017, löngu eftir að til umþrætts samnings sóknaraðila ogSteingríms Wernerssonar var stofnað, breytir engu í því sambandi. Er samkvæmt öllu framangreindu fullnægtskilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 fyrir því að umbeðin aðfarargerð náifram að ganga. Varðandi kröfu varnaraðila um aðgerðinni verði frestað þar til niðurstaða æðri dóms liggi fyrir, ber að horfatil þess að ákvæði 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 er undantekningarákvæði semeinkum á við, ef hagsmunir þeir, sem um er deilt eru ófjárhagslegs eðlis oghugsanlegt tjón gerðarþola vegna framgangs gerðarinnar verður ekki bætt meðfégreiðslu. Þeir hagsmunir sem um er deilt í máli þessu eru einvörðungufjárhagslegs eðlis og eru því ekki efni til að fallast á þessa kröfuvarnaraðila. Verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað eins ognánar greinir í úrskurðarorði.Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómarikveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Sóknaraðila, Karli Emil Wernerssyni, erheimilt að fá tekið með beinni aðfarargerð úr vörslum varnaraðila, SigmundarHannessonar, veðskuldabréf útgefið 26. maí 2011, að nafnvirði 120.000.000krónur, útgefið af sóknaraðila til Steingríms Wernerssonar með veði á fyrstaveðrétti í fasteigninni Galtalækjarskógi. Varnaraðili greiði sóknaraðila 500.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 172/2015
Lögmaður Málflutningsumboð Stjórnvaldsúrskurður
KS krafðist ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna um þóknun lögmannsins KA og lögmannsstofu hans vegna vinnu sem unnin var af þeirra hálfu í þágu KS. Byggði KS meðal annars á því að úrskurðarnefndin hefði farið út fyrir valdssvið sitt samkvæmt lögum um lögmenn nr. 77/1998 er hún kvað upp úrskurð um þóknun lögmannsins og lögmannsstofunnar og að KA hefði framselt málflutningsumboð sitt án samþykkis KS til annarra lögmanna á stofunni. Talið var að heimild samkvæmt 26. gr. laga um lögmenn, til að bera ágreining um endurgjald undir úrskurðarnefnd lögmanna, tæki bæði til vinnu lögmannsins sjálfs og annarra sem ynnu á hans ábyrgð og gæti það ekki haft áhrif á málskotsréttinn samkvæmt áðurnefndu ákvæði hvort reikningar hefðu verið gefnir út í nafni félags eða lögmannsins persónulega. Hefði úrskurðarnefndin því ekki farið út fyrir valdsvið sitt er hún kvað á um hæfilegt endurgjald fyrir vinnu KA og annarra á lögmannsstofunni. Þá hefði KS verið ljóst að annar lögmaður á stofu KA myndi vinna að málinu og ósannað var að það hefði sætt sérstökum andmælum af hálfu KS. KA hefði haft yfirumsjón með vinnunni, borið á henni ábyrgð gagnvart KS og farið með fyrirsvar málsins, enda yrði ekki annað ráðið af málsgögnum en að KA hefði ætlað að flytja málið sjálfur fyrir dómi, sbr. 4. mgr. 21. gr. laga um lögmenn. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu KA því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eggert Óskarsson fyrrverandi héraðsdómari, Ásgeir Magnússon dómstjóri og Sigríður Ingvarsdóttir fyrrverandi héraðsdómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2015. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna í málinu nr. 14/2012: Kári Stefánsson gegn Karli Axelssyni. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi leitaði til stefnda um lögmannsþjónustu í ágúst 2011 vegna ágreinings er upp var kominn milli áfrýjanda og byggingarverktakans Fonsa ehf., sem tekið hafði að sér að ljúka uppsteypu á einbýlishúsi hans að Fagraþingi 5 í Kópavogi samkvæmt verksamningi 18. júní 2010. Stefndi var á þeim tíma starfandi hæstaréttarlögmaður og einn af eigendum lögmannsstofunnar LEX. Áfrýjandi mætti á fund hjá stefnda á lögmannsstofunni LEX 18. ágúst 2011 ásamt samstarfsmanni sínum. Fundinn sat einnig Þórhallur Bergmann héraðsdómslögmaður sem starfaði á lögmannsstofunni. Var áfrýjanda gerð grein fyrir því að hann myndi vinna að málinu með stefnda. Byggingarverktakinn höfðaði mál á hendur áfrýjanda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, með stefnu birtri 25. janúar 2012, vegna vangreiddra reikninga samkvæmt verksamningnum og fól áfrýjandi stefnda jafnframt að gæta hagsmuna sinna í því máli. Af hálfu stefnda var unnið að gagnaöflun í málinu í þágu áfrýjanda og greinargerð lögð fram í héraðsdómi 29. mars 2012, þar sem teflt var fram gagnkröfum vegna ofgreiddra verklauna, dagsekta og ýmissa galla sem áfrýjandi taldi vera á verki verktakans. Ekki kom til þess að stefndi færi með flutning málsins fyrir dómi þar sem hann sagði sig frá því í ágúst 2012. Áður var kominn brestur í samskipti aðila og reikningar frá lögmannsstofunni LEX voru í vanskilum. Af hálfu lögmannsstofunnar var óskað eftir því að áfrýjandi greiddi reikningana ella yrðu þeir innheimtir með atbeina dómstóla. Í nóvember 2012 lagði áfrýjandi fyrir úrskurðarnefnd lögmanna kvörtun vegna lögmannsþóknunar stefnda. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar 14. mars 2013 var kveðið á um það hvað væri hæfilegt endurgjald fyrir vinnu stefnda og lögmannsstofu hans, LEX, í þágu áfrýjanda. Í máli þessu gerir áfrýjandi ekki kröfu um að fá niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar breytt en leitar fyrir dómi ógildingar á úrskurði hennar, svo sem heimilt er samkvæmt 5. mgr. 28. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Er sú krafa meðal annars á því byggð að úrskurðarnefndin hafi farið út fyrir lögboðið valdsvið sitt og kveðið upp úrskurð í þágu stefnda og félags, sem hann eigi eignarhlut í. Lögin kveði aðeins á um heimild úrskurðarnefndar til að úrskurða um þóknun lögmanna fyrir vinnu sína að einstökum verkefnum en ekki lögmannsstofu. Einnig er á því byggt að stefndi hafi framselt málflutningsumboð sitt, án samþykkis áfrýjanda, til annarra lögmanna sem starfandi voru á lögmannsstofunni LEX. Stefndi geti ekki átt rétt á þóknun úr hendi áfrýjanda vegna vinnu sem hann hafi látið aðra lögmenn vinna án samþykkis áfrýjanda. II Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga um lögmenn er úrskurðarnefnd lögmanna sjálfstæð nefnd sem leysir úr málum eftir ákvæðum þeirra laga og hefur lögsögu yfir lögmönnum sem starfa hér á landi. Lögmönnum er heimilt að stofna félag um rekstur sinn í því formi sem þeir sjálfir kjósa samkvæmt 3. mgr. 19. gr. laganna. Þá er þeim heimilt að ráða til starfa hjá sér löglærða fulltrúa samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laganna og samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis er þeim jafnframt heimilt að ráða aðra lögmenn til starfa hjá sér enda bera þeir fébótaábyrgð á störfum þeirra. Verður því fallist á með héraðsdómi að heimild samkvæmt 26. gr. laga um lögmenn til að bera ágreining um endurgjald undir úrskurðanefnd lögmanna taki bæði til vinnu lögmannsins sjálfs og annarra sem vinna á ábyrgð hans og jafnframt að það hafi ekki áhrif á þennan málskotsrétt hvort reikningar eru gefnir út í nafni félags eða lögmannsins persónulega. Úrskurðarnefndin fór því ekki út fyrir valdsvið sitt er hún kvað á um hæfilegt endurgjald fyrir vinnu stefnda og annarra lögmanna á lögmannsstofunni LEX í þágu áfrýjanda. Óumdeilt er að áfrýjanda var frá upphafi ljóst að lögmaðurinn Þórhallur Bergmann myndi vinna að málinu með stefnda. Reikningar, vinnuskýrslur og tölvupóstsamskipti vegna málsins bera og með sér aðkomu hans að málinu og ósannað er að það hafi sætt sérstökum andmælum af hálfu áfrýjanda. Stefndi hafði yfirumsjón með vinnunni og bar á henni ábyrgð gagnvart áfrýjanda. Með hliðsjón af þessu, og áður tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 77/1998 um lögmenn, verður ekki á það fallist með áfrýjanda að stefnda hafi verið óheimilt að hafa þennan háttinn á við þá lögmannsþjónustu sem hann hafði tekið að sér fyrir áfrýjanda. Sú tilhögun fól ekki í sér framsal á því málflutningsumboði sem áfrýjandi hafði veitt stefnda. Stefndi fór eftir sem áður með fyrirsvar málsins og verður ekkert annað ráðið af málsgögnum en að til hafi staðið að hann annaðist jafnframt flutning þess fyrir dómi, sbr. ákvæði 4. mgr. 21. gr. laga um lögmenn. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kári Stefánsson, greiði stefnda, Karli Axelssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 21. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 5. nóvember í fyrra. Stefnandi er Kári Stefánsson Þingholtsstræti 6 í Reykjavík og stefndi er Karl Axelsson Boðagranda 12 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar Lögmannafélags Íslands í málinu nr. 14/2012 Kári Stefánsson gegn Karli Axelssyni. Þá krefst hann greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi greiði honum málskostnað að skaðlausu. Málsatvik og ágreiningsefni Ágreiningur máls þessa er sprottinn af lögmannsþjónustu sem stefndi og aðrir lögmenn á lögmannstofunni LEX inntu af hendi fyrir stefnanda á árunum 2011 og 2012. Stefndi er hæstaréttarlögmaður, hann starfar á lögmannsstofunni LEX og er einn eigenda hennar. Stefndi sagði sig frá verkinu 13. ágúst 2012 og var stefnandi upplýstur um þá ákvörðun með tölvupósti sama dag frá Erni Gunnarssyni, faglegum framkvæmdastjóra LEX. Voru þá ógreiddir reikningar, útgefnir af LEX til stefnanda, að fjárhæð 1.741.023 krónur og var var óskað eftir því í framangreindum tölvupósti að þeir yrðu greiddir innan 15 daga. Stefnandi greiddi ekki framangreinda reikninga en skaut kröfu um lögmannsþóknun stefnda til úrskurðarnefndar lögmanna samkvæmt heimild í 2. mgr. 3. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Í kvörtun sinni til úrskurðarnefndarinnar, sem dagsett er 12. nóvember 2012, kvartaði stefnandi yfir þóknun stefnda, að stefndi hefði unnið verkið með fjórum öðrum lögmönnum, yfir tímafjölda og yfir því að stefndi hefði sagt sig frá verkinu án aðvörunar. Í niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar, sem kveðin var upp 14. mars 2013, segir að hæfilegt endurgjald fyrir vinnu stefnda og lögmannsstofu hans í þágu stefnanda sé 2.825.710 kr. Nefndin hafnaði því að stefndi hefði brotið gegn starfsskyldum sínum gagnvart stefnanda með því að fela starfsmanni lögmannstofunnar að vinna að máli stefnanda og taldi að stefnanda hafi mátt vera kunnugt um þetta fyrirkomulag af samskiptum sínum við fulltrúann og þeim reikningum sem honum bárust. Þá mat úrskurðarnefndin umfang verksins og vinnuframlag stefnda og starfsmanna hans og féllst á að umkrafin þóknun, með afslætti sem stefndi hafði áður boðið stefnanda, fæli í sér hæfilegt endurgjald fyrir verkið. Stefnandi vill ekki una þessum úrskurði og hefur höfðað mál þetta til að krefjast ógildingar hans samkvæmt heimild í 5. mgr. 28. gr. laga nr. 77/1998, um lögmenn. Aðilar gáfu skýrslu fyrir dómi og auk þeirra Björgvin Þórðarson og Þórhallur Bergmann héraðsdómslögmenn. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að úrskurður úrskurðarnefndar um lögmannsþóknun sé rangur, enda byggður á rangri túlkun á lögum um lögmenn nr. 77/1998. Samkvæmt 18. gr. lögmannalaga beri lögmanni, sem tekur að sér að gæta hagsmuna einstaklings eða lögaðila að rækja þann starfa af alúð og neyta allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna umbjóðanda síns. Þessa hafi stefndi ekki gætt. Þess í stað hafi stefndi falið Þórhalli Bergmann héraðsdómslögmanni, starfsmanni á LEX, að gæta hagsmuna sinna. Stefnda geti ekki, nema með skýru og ótvíræðu samþykki skjólstæðings síns falið öðrum lögmanni hagsmunagæslu fyrir skjólstæðing sinn. Ekkert slíkt samþykki liggi fyrir í samskiptum stefnanda og stefnda. Þórhallur hafi komið fram gagnvart dómstólum, eins og stefnandi hefði veitt honum málflutningsumboð, sem ekki hafi verið reyndin. Komi fram í tölvupósti faglegs framkvæmdastjóra LEX að stefndi hafi fulltrúa sér við hlið sem vinni á hans ábyrgð að málum sem hann taki að sér. Það komi hins vegar hvergi fram í gögnum úr þingbók Héraðsdóms Reykjavíkur að Þórhallur Bergmann hafi komið fram gagnvart réttinum, sem löglærður fulltrúi stefnda. Þá virðist Þórhallur Bergmann héraðsdómslögmaður hafa unnið nánast alla þá vinnu sem stefnandi sóttist eftir að stefndi ynni. Hann hafi auk þess mætt í eigin nafni fyrir stefnanda í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr. E-449/2012: Fonsi ehf. gegn Kára Stefánssyni, en ekki sem fulltrúi stefnda. Enn fremur hafi Þórhallur látið annan lögmann, Björgvin Þórðarson, mæta fyrir sína hönd við fyrirtöku málsins þar sem þó hafi verið lögð fram gögn, sem sögð voru stafa frá stefnda, sem þó fór ekki með málið samkvæmt dómabók Héraðsdóms Reykjavíkur heldur Þórhallur Bergmann hdl., sem, eins og áður sagði, hafði ekkert umboð til að koma fram fyrir hönd stefnanda gagnvart dómstólum eða á öðrum vettvangi, nema í nafni og á ábyrgð stefnda, sem ber óskerta bótaábyrgð á störfum fulltrúa sinna, þótt hann kunni að reka lögmannsþjónustu sína í félagi við fleiri með takmarkaðri ábyrgð félagsmanna sbr. 3. mgr. 19. gr. lögmannslaganna. Stefndi hefur samkvæmt 11. gr. lögmannslaga heimild til að ráða sér löglærðan fulltrúa enda tilkynni hann það dómstólum að fenginni staðfestingu Lögmannafélags Íslands. Upp frá því geti lögmannsfulltrúinn m.a. sótt þing fyrir öðrum dómstólum en Hæstarétti í umboði og á ábyrgð vinnuveitanda síns og gætt hagsmuna umbjóðanda vinnuveitandans sbr. 2. mgr. 11. gr. lögmannslaga. Stefndi gerði þetta ekki heldur ákvað upp á sitt eindæmi eða kannski í samáði við faglegan framkvæmdastjóra LEX að úthluta verkefninu til héraðsdómslögmannsins Þórhalls Bergmann, sem ber titilinn verkefnastjóri hjá LEX. Lögmannalögin geri ekki ráð fyrir því að verkefnastjórar á lögmannsstofum geti tekið yfir verkefni einstakra lögmanna sem til er leitað, án samþykkis umbjóðanda viðkomandi lögmanns, eins og helst virðist byggt á í úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna. Lögmannalögin veiti lögmönnum ekkert svigrúm til að ákveða hver fari með málflutningsumboð. Málflutningsumboðið sé sótt til þess sem leitar lögmannsþjónustu. Vilji lögmaður hafa ráðrúm til að ráðstafa umboðinu til þriðja manns þarf hann að semja svo um við skjólstæðing sinn. Engir slíkir samningar hafi verið gerðir milli stefnanda og stefnda. Úrskurðarnefndin geti ekki byggt niðurstöðu sína á því hvað henni finnst vera eðlilegur liður í rekstri lögmannsstofu. Úrskurðarnefndinni bar að fara eftir því sem segir í lögum um lögmenn og því hvað almennt er og hefur verið talið felast í málflutningsumboði lögmanna. Stefnanda hafi því verið heimilt að hafna greiðslu reikninga LEX, sem félagið ákvað að senda út vegna vinnu verkefnastjórans og annarra lögmanna sem stefnandi hafði ekki leitað til og óskað eftir þjónustu frá. Stefndi hafi ákveðið sjálfur án nokkurs samráðs við stefnanda að framselja málflutningsumboð það sem stefnandi hafði veitt honum. Stefndi getur því aldrei átt rétt á þóknun úr hendi stefnanda vegna vinnu, sem hann lét aðra lögmenn vinna án samþykkis stefnanda. Með því háttalagi sem að framan er lýst hafi stefndi brotið gegn grunnreglum góðra lögmannshátta, sem bundnir eru í lögmannalögum. Stefndi verði að axla ábyrgð á tjóni, sem hlýst af því broti, sjálfur eða með félögum sínum á LEX. Hvorki stefndi né LEX eigi nokkra lögmæta kröfu á hendur stefnanda fyrir aðra vinnu en þá sem stefnandi innti af hendi. Fyrir þá vinnu hefur stefnandi löngu greitt stefnda og LEX og rúmlega það. Með vísan til alls framangreinds beri að fella úrskurð úrskurðarnefndar lögmanna í málinu nr. 14/2012 úr gildi. Um lagarök vísar stefnandi til framangreindra ákvæða laga um lögmenn nr. 77/1998, um varnarþing er vísað til 1. mgr. 36. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og varðandi málskostnað til 129. og 130. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að fyrir liggi ítarlega rökstudd niðurstaða úrskurðarnefndar lögmanna, sem starfi á grundvelli laga nr. 15/1998 og hafi lögsögu yfir lögmönnum sem starfi hér á landi sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna, um greiðsluskyldu stefnanda vegna vinnu stefnda. Stefndi gerir rökstuðning úrskurðarnefndar að sínum og vísar til forsendna hans til stuðnings sýknukröfu sinni en árétti að auki eftirfarandi atriði. Í fyrsta lagi hafnar stefndi því alfarið að úrskurðurinn sé byggður á rangri túlkun á lögum um lögmenn nr. 77/1998. Af hálfu stefnanda virðist byggt á því að úrskurðurinn sé efnislega rangur þar sem stefndi hafi ekki mátt fela starfsmanni sínum, Þórhalli Bergmann héraðsdómslögmanni á LEX, vinnu í þágu stefnanda. Að mati stefnda fái þetta engan veginn staðist. Málatilbúnaður stefnanda sé byggður á þeim grundvallarmisskilningi að ákvæði 1. og 2. mgr. 11. gr. lögmannalaga eigi við í máli þessu. Tilvitnuð ákvæði eigi við löglærðan fulltrúa á lögmannsstofu sem ekki hafi réttindi til flytja mál fyrir héraðsdómi. Í 1. mgr. 11. gr. laganna segi að lögmaður geti ráðið til starfa hjá sér fulltrúa sem fullnægi skilyrðum 1.-4. tölul. 1. mgr., sbr. 2. og 3. mgr. 6. gr. Þessi skilyrði 6. gr. laganna séu að viðkomandi sé lögráða, bú hans hafi aldrei verið tekið til gjaldþrotaskipta, hann hafi óflekkað mannorð og hafi lokið fullnaðarprófi í lögfræði með embættis- eða meistaraprófi við lagadeild háskóla. Í 1. mgr. 11. gr. sé þannig ekki vísað til 5. tölul. 6. gr. um að viðkomandi hafi staðist prófraun skv. 7. gr. laganna. Þórhallur Bergmann hafi haft réttindi til að flytja mál fyrir héraðsdómi allt frá árinu 2007. Af þessu leiði að 2. mgr. 11. gr. lögmannalaganna eigi ekki við í þessu máli. Þar sem Þórhallur Bergmann hafi réttindi til að flytja mál fyrir héraðsdómi þurfti ekki sérstaka tilkynningu til héraðsdóms vegna starfa hans. Um störf Þórhalls í umboði stefnda hafi því gilt ákvæði 3. mgr. 11. gr. lögmannalaga en þar segi að lögmaður geti ráðið annan lögmann til starfa hjá sér. Lögmaðurinn beri ábyrgð á fjárvörslu slíks starfsmanns síns, svo og fébótaábyrgð á störfum hans að öðru leyti. Þórhallur Bergmann sé ekki einn af eigendum LEX heldur starfi hann fyrir eigendur stofunnar undir handleiðslu þeirra, sbr. 3. mgr. 11. gr. lögmannalaga. Samhliða þessu sé vísað til 3. mgr. 21. gr. lögmannalaga en þar segi beinlínis að lögmaður geti falið fulltrúa sínum eða öðrum lögmanni að sækja fyrir sig dómþing, enda sé það ekki háð til aðalmeðferðar máls eða munnlegrar sönnunarfærslu. Ljóst sé að ekki hafi verið komið að aðalmeðferð málsins eða munnlegri sönnunarfærslu þegar starfsmenn stefnda, Þórhallur Bergmann hdl. og Björgvin Þórðarson hdl., hafi sótt þing fyrir hann í umræddu máli. Hafi stefndi því haft fulla heimild til að láta þá sækja fyrir sig þing. Staðhæfingum um að stefndi hafi brotið gegn 19. og 21. gr. lögmannalaga eða öðrum ákvæðum laganna sé þannig alfarið hafnað. Sérstaklega sé mótmælt þeirri staðhæfingu að stefndi hafi í umrætt sinn framselt lögmannsumboð sitt. Í öðru lagi byggir stefndi á því að hann hafi rækt störf sín fyrir stefnanda af alúð og neytt allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna hans, sbr. 18. gr. lögmannalaga. Því sé harðlega mótmælt að stefndi hafi á einhvern hátt brotið gegn umræddu ákvæði með því að fela Þórhalli Bergmann héraðsdómslögmanni að vinna undir sinni stjórn við málið. Stefndi byggir á því að stefnanda hafi allt frá upphafi verið ljóst að starfsmaður sinn, Þórhallur Bergmann, myndi vinna að málinu ásamt honum. Þannig hafi Þórhallur verið kynntur til leiks strax á fyrsta fundi stefnanda og stefnda hinn 18. ágúst 2011. Þá liggi fyrir að Þórhallur hafi að mestu leyti séð um gagna- og upplýsingaöflun á upphafsstigum málsins og hafi síðan ritað kröfubréf í septembermánuði 2011. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við þetta af hálfu stefnanda. Þvert á móti hafi stefnandi leitað aftur til stefnda þegar honum hafi verið stefnt í janúarmánuði 2012. Hafi þá verið hafður sami háttur og í fyrra sinnið, þ.e. Þórhallur Bergmann hafi unnið ásamt stefnda við gagna- og upplýsingaöflun og ritun greinargerðar. Reikningar LEX til stefnda hafi borðið þetta skýrlega með sér og hafi fyrstu reikningar verið greiddir án athugasemda. Til viðbótar við framangreint hafi Þórhallur Bergmann allt frá upphafi verið í beinum samskiptum við stefnanda hvort heldur sem var á fundum, símleiðis eða með tölvupóstsamskiptum. Í þriðja lagi mótmælir stefndi því að samið hafi verið um að hann myndi persónulega reka málið án þess að fela starfsmönum sínum vinnu við það. Ekkert slíkt samkomulag hafi verið fyrir hendi og hafi það aldrei verið gefið í skyn af hálfu stefnda. Stefndi hefði aldrei tekið að sér málið ef það hefði raunverulega verið forsenda af hálfu stefnanda að hann ynni einn við málið. Það skuli hins vegar áréttað að stefndi hafi haft yfirumsjón með vinnunni enda þótt hluti hennar hafi verið í höndum Þórhalls Bergmanns. Hafi þetta verklag verið í samræmi við mikinn meirihluta mála sem stefndi hafi með höndum, sem og í samræmi við það sem almennt tíðkast á lögmannsstofum, þ.e. eigendur feli löglærðum starfsmönnum sínum að vinna ákveðin verk. Í fjórða lagi er því sérstaklega mótmælt að Þórhallur Bergmann hdl. hafi komið fram gagnvart héraðsdómi í máli E-449/2012 eins og hann færi með málið í eigin nafni. Í greinargerð stefnanda í málinu sem lögð var fram 29. mars 2012 segir undir liðnum málflutningsumboð: „Karl Axelsson hrl., LEX, Borgartúni 29, Reykjavík flytur mál þetta fyrir hönd stefnda.“ Í samræmi við þetta hafi umrædd greinargerð verið undirrituð af stefnda, Karli Axelssyni. Undir rekstri dómsmálsins hafi svo verið lögð fram matsbeiðni f.h. stefnanda, Kára Stefánssonar. Í matsbeiðninni segir að tilkynningar vegna matsbeiðni, matsútnefningar og matsgerðar skuli berast stefnda. Matsbeiðni hafi auk þess verið undirrituð af Björgvini Þórðarsyni hdl., öðrum löglærðum starfsmanni stefnda á LEX, fyrir hönd Karls Axelssonar hrl. Þannig liggi fyrir að með greinargerð, dags. 28. mars 2012, hafi Héraðsdómi Reykjavíkur verið tilkynnt að stefndi, Karl Axelsson, færi með málið fyrir hönd stefnanda. Framlögð matsgerð í málinu beri einnig með sér að stefndi, Karl Axelsson, hafi farið með málið. Engin framlögð gögn hafi borið með sér að Þórhallur Bergmann færi með málið í eigin nafni fyrir stefnanda. Stefndi geti ekki borið á því ábyrgð að rafræna þingbók héraðsdóms hafi mátt skilja þannig að Þórhallur Bergmann færi með málið í eigin nafni. Slíkar færslur í þingbók séu beinlínis í andstöðu við greinargerð málsins þar sem skýrlega sé tekið fram hver hafi farið með málið fyrir stefnanda. Ef til hefði staðið að gera breytingu á málflutningsumboði þá hefði það eðli málsins samkvæmt þurft að gerast með sérstakri bókun í þingbók. Slík bókun hafi t.a.m. verið gerð þegar Árni Ármann Árnason tók síðar við málinu af stefnda í þinghaldi 15. febrúar 2013. Hér skal sérstaklega tekið fram að ekki stóð annað til en að stefndi, Karl Axelsson, myndi flytja umrætt mál þegar það kæmi til aðalmeðferðar. Stefndi byggir loks á því að málssókn stefnanda sé tilhæfulaus með öllu. Þess er krafist að til þess verði litið við ákvörðun málskostnaðar í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála. Um lagarök vísar stefndi til ákvæða laga um lögmenn nr. 77/1998 og meginreglna kröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandi ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna um þóknun stefnda og lögmannstofu hans, LEX, vegna vinnu sem unnin var í þágu stefnanda. Samkvæmt úrskurðinum er hæfilegt endurgjald fyrir þá vinnu talið 2.825.710 krónur. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefnda hafi verið óheimilt að fela öðrum lögmanni, Þórhalli Bergmann héraðsdómslögmanni, að vinna við mál sem hann hafði samið um að stefndi sjálfur innti af hendi. Þá megi sjá af þingbókum í rekstri málsins að Þórhallur hafi farið með málflutningsumboðið sem stefnandi hafi samið við stefnda um að hann færi sjálfur með. Þetta sé í andstöðu við ákvæði lögmannalaga. Af þessum sökum beri að ógilda úrskurð nefndarinnar sem kveður á um greiðslu fyrir þessa þjónustu. Úrskurðurinn sé að þessu leyti byggður á rangri túlkun laga nr. 77/1998. Í lögum um lögmenn nr. 77/1998 er kveðið á um störf úrskurðarnefndar lögmanna og segir í 3. mgr. 3. gr. laganna að nefndin leysi úr málum eftir ákvæðum þeirra laga. Stefndi starfar á lögmannstofunni LEX og rekur hana í félagi við aðra lögmenn, svo sem honum er heimilt samkvæmt 2. mgr. 19. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Lögmönnum er heimilt að ráða aðra lögmenn til starfa á stofu sinni sbr. 3. mgr. 11. gr. sömu laga enda bera þeir fébótaábyrgð á störfum þeirra. Nýti lögmenn sér framangreindar heimildir í lögunum til að starfrækja félag um rekstur sinn og ráða til sín lögmenn, leiðir af því að reikningar fyrir störf þeirra eru gefnir út af félaginu en ekki þeim persónulega og jafnframt að reikningar eru gefnir út vegna vinnu lögmanna sem þeir ráða til starfa á grundvelli 11. gr. auk vinnu þeirra sjálfra. Í ljósi þessara heimilda um rekstrarform og starfsmenn á lögmannsstofu verður að líta svo á að réttur samkvæmt 26. gr. laganna til að bera ágreining um endurgjald undir úrskurðanefnd lögmanna, taki bæði til endurgjalds vegna vinnu lögmannsins sjálfs og annarra sem vinna á ábyrgð hans og jafnframt að það hafi ekki áhrif á þennan málskotsrétt hvort reikningar eru gefnir út í nafni félags eða lögmannsins persónulega. Úrskurðarnefndinni var því rétt að taka til úrskurðar ágreining aðila þessa máls um endurgjald vegna allrar vinnu lögmanna á LEX, sem er innheimt með reikningum útgefnum af því félagi. Því er ekki fallist á það með stefnanda að úrskurðarnefndin hafi farið út fyrir hlutverk sitt með því að úrskurða um þóknun vegna vinnu í þágu stefnanda, óháð því hvort hún var unnin af stefnda sjálfum eða öðrum sem starfa á hans ábyrgð. Þá byggir stefnandi á því stefndi hafi ekki sinnt skyldu sinni samkvæmt 18. gr. laga nr. 77/1998, þar sem m.a. er kveðið er á um að lögmönnum beri í hvívetna að rækja af alúð þau störf sem þeim er trúað fyrir. Felist brot stefnda í því að hafa falið öðrum lögmanni að vinna mest af þeirri vinnu sem stefnandi hafi samið við hann um að vinna sjálfur. Vísar stefnandi í þessu sambandi til vinnuskýrslna sem liggja að baki reikningum frá félagi stefnda en þar kemur fram að stefndi hafi unnið liðlega 15. klst., Þórhallur Bergmann 156,5 klst. og aðrir lögmenn 9 klst. Fyrir liggur í málinu að Þórhallur og aðrir lögmenn sem unnið hafa að málum stefnanda eru lögmenn sem starfa á lögmannsstofu stefnda. Fyrir dómi báru aðilar málins að Þórhallur hefði setið fyrsta fund þeirra þegar stefnandi fól stefnda verkefnið sem deila þessi er sprottin af. Aðilum ber saman um að á fundinum hafi komið fram að Þórhallur myndi koma að því verki með stefnda þótt ekki liggi fyrir nákvæmlega hvernig aðkomu hans að verkinu var lýst á þeim fundi. Reikningar sem bárust stefnanda frá ágúst 2011 fram í júlí 2012 báru með sér hve mörgum tímum var varið í verkið sem rukkað var fyrir hverju sinni og hvaða starfmenn inntu það af hendi. Engin gögn styðja þá staðhæfingu stefnanda að hann hafi samið svo um að aðrir lögmenn á lögmannsstofu stefnda myndu ekki vinna í hans þágu. Fyrir liggur að honum var kynnt í upphafi máls að Þórhallur myndi vinna að málinu með stefnda. Þá er ósönnuð sú staðhæfing stefnda að hann hafi mótmælt því verklagi þegar leið á verkið en af útsendum reikningum og fjölda tölvupóstsamskipta sem liggja fyrir í málinu má ráða að stefnanda mátti vera fullkunnugt um að Þórhallur ynni mestalla vinnuna sem fólst í þjónustu við hann. Ekki er heldur fallist á að fyrirkomulag þetta sé í andstöðu við lög og vísast í því efni til þess sem áður greinir í umfjöllun um 11. gr. laga nr. 77/2008. Loks heldur stefnandi því fram að stefndi hafi, án hans heimildar, falið Þórhalli að fara með málflutningsumboð það sem stefnandi veitti stefnda. Vísar hann í því sambandi til afrita af þingbók málsins E-449/2012, Fonsi ehf. gegn Kára Stefánssyni, en þar er bókað að Þórhallur Bergmann sæki þing fyrir stefnanda án þess að getið sé um að hann mæti þar fyrir stefnda. Jafnframt kemur fram í þingbókinni að við fyrirtöku málsins þann 18. júní 2012 sé mættur Björgvin Þórðarson fyrir hönd stefnda vegna Þórhalls Bergmanns. Í þessu efni er til þess að líta að samkvæmt 4. mgr. 21. gr. laga nr. 77/1998 var stefnda heimilt, þrátt fyrir skyldu sína til að inna sjálfur af hendi þau störf fyrir dómi sem honum voru falin, að fela öðrum lögmanni að sækja fyrir sig dómþing sem ekki eru háð til aðalmeðferðar eða munnlegrar sönnunarfærslu. Óumdeilt er að umrædd þinghöld voru ekki þess eðlis. Þá liggur fyrir að samkvæmt þeim skriflegu gögnum sem lögð voru fram í málinu fyrir hönd stefnanda, var stefndi sjálfur sagður fara með málflutningsumboðið. Á það bæði við um greinargerðina í málinu og matsbeiðnina sem lögð var fram í þinghaldi því sem Björgvin Þórðarson sótti. Er þingbókin því að þessu leyti í andstöðu við þau gögn sem lögð voru fyrir dóminn. Gegn mótmælum stefnda verður ekki fallist á að framangreindar bókanir í þingbók feli í sér sönnun þess að stefndi hafi falið Þórhalli að fara með málflutningsumboð fyrir stefnanda án hans samþykkis. Með vísan til þess sem að framan er rakið er hvorki fallist á að úrskurðarnefnd lögmanna hafi farið út fyrir hlutverk sitt þegar hún kvað upp úrskurð um þóknun til handa stefnda og öðrum starfsmönnum félags hans né að úrskurðurinn sé haldinn þeim efnisannmörkum sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á. Verður kröfum stefnanda því hafnað og stefndi sýknaður í málinu. Með hliðsjón af úrslitum málsins og vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem er hæfilega ákveðinn 470.000 kr. að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ekki er fallist á það með stefnda að nægt tilefnis sé til að beita 1. eða 2. mgr. 131. gr. sömu laga við ákvörðun málskostnaðar. Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð Stefndi, Karl Axelsson, er sýkn af kröfu stefnanda, Kára Stefánssonar. Stefnandi greiði stefnda 470.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 414/2009
Kærumál Þinglýsing Leigusamningur
G krafðist þess að ákvörðun þinglýsingarstjóra, um að aflýsa tilteknum leigusamningi yrði felld úr gildi og honum gert að færa samninginn að nýju í þinglýsingabók. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, kemur fram að ekki væri annað að sjá en að þinglýsingarstjóra hefði borið að afmá samninginn. Þau gögn er þinglýsingarstjóri hefði haft undir höndum hefðu ekki borið annað með sér en að öllum skilyrðum hefði verið fullnægt og var kröfu G því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. júlí 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Selfossi 31. mars 2009 um að afmá úr fasteignabók leigusamning frá 20. maí 1978 um hálfa jörð varnaraðila, Yrpuholt í Flóahreppi. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og honum gert að færa leigusamninginn að nýju í þinglýsingabók. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðjón Sigurðsson, greiði varnaraðila, Flóahreppi, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 446/2011
Frávísun frá héraðsdómi Ákæra Kærumál
Málþetta, sem þingfest var þann 16. júní 2011 og dómtekið sama dag, er höfðað meðákæru lögreglustjórans á Selfossi dagsettri 24. maí 2011 á hendur X, kt. [...], til heimilis að [...],
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og PállHreinsson. Sóknaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Suðurlands 13. júlí 2011 ogHæstarétti ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 12. júlí 2011, þar sem ákæru í málinu var vísað frá dómi.Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagtfyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til dómsHæstaréttar í máli nr. 92/1999, sem birtur er í dómasafni árið 1999 á bls. 2474svo og forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem ídómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði,þar með talin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Gríms Hergeirssonarhéraðsdómslögmanns, 186.750 krónur.
Mál nr. 144/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála meðan mál hans væri til meðferðar fyrir æðri dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti þó ekki lengur en til fimmtudagsins 18. maí 2006 kl. 17. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og kröfu sóknaraðila vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ekki verður séð að krafa um málskostnað í héraði hafi verið höfð uppi fyrir héraðsdómi og kemur hún þegar af þeirri ástæðu ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 424/2017
Lausafjárkaup Galli Afsláttur Söluyfirlit Fasteign Kaupsamningur Tryggingarbréf Byggingarréttur
H o.fl. kröfðu F ehf. um eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt kaupsamningi um S ehf. og staðfestingar þess að tiltekið tryggingarbréf sem S ehf. gaf út stæði til tryggingar þeirri kröfu. F ehf. taldi á hinn bóginn að hann ætti rétt á afslætti af kaupverðinu þar sem að fasteign í eigu S ehf. hefði verið gölluð sökum þess að í söluyfirliti hefði komið fram að henni fylgdi að sögn eigenda byggingarréttur. Slíkur réttur reyndist hins vegar ekki vera fyrir hendi. Talið var að kaupsamningurinn tæki samkvæmt efni sínu til viðskipta með hlutafé í einkahlutafélagi en ekki fasteignakaupa. Var því ekki fallist á með F ehf. að lög nr. 40/2002 um fasteignakaup ættu við um viðskiptin. Tilgreining byggingarréttarins í söluyfirlitinu hefði gefið fyrirsvarsmönnum F ehf. sérstakt tilefni til að ganga úr skugga um það áður en af kaupum varð hvort slíkur réttur væri fyrir hendi og hvað í honum fælist. Jafnframt hefði það gefið þeim tilefni til að taka upp áskilnað þar að lútandi í kaupsamningi, ekki síst ef um ákvörðunarástæðu fyrir kaupunum var að ræða líkt og F ehf. hafði haldið fram. Þá hefði hvílt sú skylda á fyrirsvarsmönnum F ehf. að rannsaka hið selda jafnskjótt og tækifæri gafst til, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 50/2000, og tilkynna H o.fl. án ástæðulauss dráttar um ætlaðan galla, sbr. 1. mgr. 32. gr. sömu laga. Sú hefði ekki verið raunin en af hálfu F ehf. var því fyrst haldið fram um 19 mánuðum eftir að kaupin áttu sér stað að hið selda væri gallað af þessum sökum. Var því ekki talið að hlutaféð hefði verið gallað í skilningi 1. mgr. 30. gr. laga nr. 50/2000. Voru kröfur H o.fl. því teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og KarlAxelsson og Guðmundur Sigurðsson prófessor.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. júní 2017. Þeir krefjastsýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISvo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi deila aðilar um efndirkaupsamnings 16. janúar 2014 um einkahlutafélagið Súðarvog 9. Í málinu leitaststefndu við að heimta lokagreiðslu að fjárhæð 28.000.000 krónur, samkvæmtkaupsamningnum úr hendi áfrýjandans Fylkis ehf. og staðfestingar þess aðtryggingarbréf sem áfrýjandinn Súðarvogur 9 ehf. gaf út 17. janúar 2014 oghvílir á fasteigninni Súðarvogi 9 í Reykjavík standi til tryggingar þeirrikröfu. Áfrýjendur telja á hinn bóginn að þeir eigi rétt á afslætti af kaupverðifélagsins og byggja kröfuna á því að umrædd fasteign, sem var helsta eignfélagsins, hafi verið gölluð vegna þess að í söluyfirliti FasteignasöluKópavogs, sem boðið hafði fasteignina til sölu, kom fram „að sögn eigenda erbyggingarréttur á lóðinni, fyrir stækkun upp á 4-5 þúsund fm.“ Sá réttur hafihinsvegar ekki reynst vera fyrir hendi og rökstyðja áfrýjendur afsláttarkröfunavið niðurstöður matsgerðar sem þeir öfluðu undir rekstri málsins. Þá byggjaáfrýjendur á því að stefndu fái ekki reist umkrafinn rétt á tryggingarbréfinuaf nánar tilgreindum ástæðum.IIAf hálfu áfrýjenda er á því byggt að slíktengsl hafi verið á milli sjálfstæðrar sölumeðferðar fasteignarinnar að Súðarvogi9 í aðdraganda kaupsamningsins, sem gerður var um áfrýjandann Súðarvog 9 ehf.16. janúar 2014, að viðskiptin beri að fella undir lög nr. 40/2002 umfasteignakaup. Um þetta vísa áfrýjendur meðal annars til kynningarfasteignasölunnar á fasteigninni, kauptilboðs í fasteignina 17. desember 2013 ogfleiri atriða sem nánar eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Þá benda áfrýjendur áað umrædd fasteign hafi verið langstærsta eign félagsins en óumdeilt er að aukhennar átti félagið innstæðu á bankareikningi að fjárhæð 7.687.435 krónur.Kaupsamningurinn 16. janúar 2014, sem um erdeilt í málinu, tekur samkvæmt efni sínu til viðskipta með hlutafé íeinkahlutafélagi en ekki fasteignakaupa, sbr. 1. gr. laga nr. 40/2002. Verðurekki fallist á með áfrýjendum að lögin taki til viðskiptanna, hvorki samkvæmt efnisínu né fyrir lögjöfnun. Áfrýjendur hafa byggt á því í málinu að verði ekki fallistá það að lög nr. 40/2002 eigi við, sé krafa þeirra um afslátt vegna galla reistá reglum samninga- og kröfuréttar. Kom fram við munnlegan flutning málsins fyrirHæstarétti að undir þeim kringumstæðum greinir aðila ekki á um að kaupin falliundir gildissvið laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup.IIIVið mat á því hvort hið selda hlutafé í áfrýjandanum Súðarvogi 9 ehf.hafi verið gallað, í skilningi 1. mgr. 30. gr. laga nr. 50/2000, verður eftirsem áður að líta til þess hvort að fyrrgreindar upplýsingar í söluyfirlitifasteignasölunnar um byggingarrétt hafi verið þess eðlis að áfrýjandinn Fylkirehf. hafi getað á því byggt, án þess að frekari gögn kæmu til, að slíkur rétturværi fyrir hendi. Þá ber jafnframt að taka afstöðu til þeirrar málsástæðuáfrýjenda að tilvist byggingarréttarins hafi verið ákvörðunarástæða áfrýjandansFylkis ehf. fyrir kaupunum.Í kauptilboði áfrýjandans Fylkis ehf. 17. desember 2013, sem aðeins tóktil fasteignarinnar Súðarvogs 9, er ekki vikið að umræddum byggingarrétti, þóað þar sé að finna almenna tilvísun til upplýsinga um eignina sem fram hafikomið í söluyfirliti fasteignasölunnar. Tilboðsfjárhæð nam 120.000.000 krónum.Í kaupsamningnum um hlutaféð 16. janúar 2014 er ekki vikið að byggingarrétti ení 5. grein samningsins segir að eignir einkahlutafélagsins séu „fasteignin aðSúðarvogi 9, Rvk., fastanúmer 202-3208 og handbært fé að fjárhæð kr.7.687.435.“ Þá kemur fram í 6. grein að kaupandinn, áfrýjandinn Fylkir ehf., yfirtakiþrjá leigusamninga „sem eru í gangi“ með þeim réttindum og skyldum sem þeimfylgi. Í málinu liggja engar frekari samtíma upplýsingar fyrir þess efnis hvaðavægi ætlaður byggingarréttur hafði íviðskiptum aðila. Undir rekstri málsins í héraði var að ósk áfrýjendadómkvaddur maður til að meta ætlað verðmæti byggingarréttarins viðkaupsamningsgerðina. Varþað niðurstaða hans að verðmæti byggingarréttar á sambærilegu atvinnuhúsnæðihefði um áramótin 2013 til 2014 verið 10.000 krónur á hvern fermetra. Hefðiverðmæti byggingarréttar sem fæli í sér heimild til að stækka fasteignina aðSúðarvogi 9 um 4.000 fermetra því verið 40.000.000 krónur og um 5.000 fermetra50.000.000 krónur. Þá kom fram í matgerðinni að markaðsvirði atvinnuhúsnæðis aðSúðarvogi 9 hefði á umræddum tíma verið 95.000.000 krónur. Þar sem kaupverð áfrýjandansSúðarvogs 9 ehf. var 118.000.000 krónur hefðu verið greiddar 23.000.000 krónurfyrir 4.000 til 5.000 fermetra byggingarrétt við sölu félagsins. Sýnist þá ekkitekið tillit til þess að í félaginu voru, svo sem fyrr segir, frekari eignir enfasteignin. Eins og niðurstöðum matsgerðarinnar er háttað er hún því ekkitil þess fallin að upplýsa nægilega um hvert mögulegt vægi ætlaðsbyggingarréttar var við ákvörðun kaupverðs hlutafjár í áfrýjandanum Súðarvogi 9ehf.Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að upplýsingar í söluyfirlitiFasteignasölu Kópavogs hafi verið gefnar að tilhlutan stefndu. Til þess ber þáað líta að þar sem viðskipti aðila féllu samkvæmt samningi þeirra undirlausafjárkaup þá verður þýðing upplýsinganna í söluyfirlitinu ekki metin ágrundvelli 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002. Í skýrslu fyrirsvarsmannsáfrýjandans Fylkis ehf., Eiríks Óla Árnasonar, fyrir héraðsdómi kom fram aðforsvarsmenn félagsins höfðu reynslu af kaupum og sölu fasteigna enda voru slíkviðskipti auk annars tilgangur félagsins samkvæmt skráningu í hlutafélagaskrá. Tilgreiningbyggingarréttarins í umræddu söluyfirliti „að sögn eigenda“ gaf fyrirsvarsmönnumáfrýjandans Fylkis ehf. sérstakt tilefni til þess að ganga úr skugga um þaðáður en af kaupum varð hvort slíkur réttur væri fyrir hendi og hvað í honumfælist. Jafnframt gaf það þeim tilefni til þess að taka upp áskilnað þar aðlútandi í kaupsamning aðila, ekki síst ef um ákvörðunarástæðu fyrir kaupunumvar að ræða svo sem haldið hefur verið fram af þeirra hálfu undir rekstri málsins,meðal annars í skýrslugjöf fyrrnefnds fyrirsvarsmanns. Loks hvíldi sú skylda á fyrirsvarsmönnum áfrýjandans Fylkis ehf. aðrannsaka hið selda jafnskjótt og tækifæri gafst til, sbr. 1. mgr. 31. gr. laganr. 50/2000 og tilkynna stefndu án ástæðulauss dráttar um ætlaðan galla, sbr.1. mgr. 32. gr. sömu laga. Sú varð ekki raunin en af hálfu áfrýjandans Fylkisehf. var því fyrst haldið fram í ágúst 2015, um 19 mánuðum eftir að kaupin áttusér stað, að hið selda væri gallað vegna þess að byggingarrétturinn væri ekkifyrir hendi. Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að hlutafé það sem stefnduseldu áfrýjandanum Fylki ehf. með kaupsamningi 16. janúar 2014 hafi verið haldiðgalla í skilningi 1. mgr. 30. gr. laga nr. 50/2000 sem áfrýjendur geti reistafsláttarkröfu á samkvæmt 38. gr. sömu laga.Í samræmi við það er fallist á kröfu stefndu um greiðslu eftirstöðvakaupverðs samkvæmt 3. lið 2. greinar í tilvitnuðum kaupsamningi. Þá verður meðskírskotun til forsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hans um upphafstíma ogálagningu vaxta, sem og sú niðurstaða að tryggingarbréfið 17. janúar 2014standi til tryggingar dæmdri fjárhæð. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar með talið ummálskostnað.Áfrýjendum verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Fylkir ehf. og Súðarvogur 9 ehf., greiði óskipt stefndu, HalldóriGíslasyni, Oddnýju Magneu Einarsdóttur, Rannveigu G. Lund og SigþóriHaraldssyni, sameiginlega 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars2017Málþetta, sem telst höfðað við þingfestingu 15. mars 2016, af Halldóri Gíslasyni,Rannveigu G. Lund, Sigþóri Haraldssyni og Oddnýju Magneu Einarsdóttur á hendurFylki ehf. og Súðarvogi 9 ehf., var dómtekið að loknum endurflutningi málsins29. mars 2016.Stefnendurgera aðallega þá kröfu að hinu stefnda félagi, Fylki ehf., verði gert að greiðastefnendum 28.000.000 króna með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 16. október 2014 til greiðsludags. Stefnendurkrefjast þess til vara að hinu stefnda félagi, Fylki ehf., verði gert að greiðastefnendum hina umkröfðu fjárhæð með 10% ársvöxtum frá 16. október 2014 til 1.ágúst 2015 en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 1. ágúst 2015 til greiðsludags.Stefnendur,Sigþór Haraldsson og Halldór Gíslason, krefjast þess aðallega að staðfest verðimeð dómi að tryggingarbréf nr. 000519 í eigu þeirra að fjárhæð 28.000.000 krónamiðað við grunnvísitölu janúarmánaðar 2014, sem breytist í samræmi við vísitöluneysluverðs, útgefið 17. janúar 2014, er hvílir á fasteigninni Súðarvogi 9,Reykjavík, fastanúmer 202-3208, standi til tryggingar skuldum stefnda Fylkisehf. samkvæmt dómsorði, en til vara að tryggingabréfið standi til tryggingarskaðlausri greiðslu stefnda Fylkis ehf. á skuld þess við stefnendur samkvæmt 3.gr. kaupsamnings frá 16. janúar 2014.Stefnendur,Sigþór Haraldsson og Halldór Gíslason, krefjast þess að viðurkenndur verði meðdómi réttur þeirra til að láta fara fram nauðungarsölu á fasteigninni Súðarvogi9, Reykjavík, fastanúmer 202-3208, á grundvelli tryggingarbréfs nr. 000519, semútgefið var 17. janúar 2014, er hvílir á fasteigninni Súðarvogi 9, Reykjavík,fastanúmer 202-3208.Íöllum tilvikum krefjast stefnendur þess að stefndu verði dæmdir óskipt til aðgreiða þeim málskostnað að skaðlausu.Stefndi,Fylkir ehf., gerir aðallega þá kröfu að hann verði sýknaður af öllum kröfumstefnenda, en til vara að kröfur stefnenda verði lækkaðar og að hann verðisýknaður af dómkröfum stefnenda Halldórs Gíslasonar og Sigþórs Haraldssonar erlúta að tryggingarréttindum í fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík.Stefndi,Súðarvogur 9 ehf., krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Þágera stefndu þá kröfu í öllum tilvikum að stefnendur verði dæmdir óskipt til aðgreiða þeim sameiginlegan málskostnað að skaðlausu.I.Meðkaupsamningi 16. janúar 2014 seldu stefnendur stefnda, Fylki ehf., allt hlutafésitt í stefnda Súðarvogi 9 ehf., kt. 470610-0930, Súðarvogi 9, Reykjavík. Umvar að ræða kaup á öllu hlutafé félagsins. Eignir félagsins voru 7.687.435króna innstæða á bankareikningi og fasteignin að Súðarvogi 9 í Reykjavík, meðfastanúmer 202-3208. Kaupverð hins selda var samkvæmt kaupsamningi 118.000.000króna og skyldi greiðast í samræmi við fyrirmæli 2. gr. kaupsamningsins frá 16.janúar 2014. Nánar tiltekið skyldi greiða 20.000.000 króna við undirritunkaupsamningsins og innan 60 daga frá undirritun kaupsamnings skyldi greiða70.000.000 króna með láni frá lánastofnun gegn veði á 1. veðrétti ífasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík. Lokagreiðsla að fjárhæð 28.000.000 krónaskyldi að endingu innt af hendi í formi reiðufjár, í síðasta lagi 16. október2014. Samhliða undirritun kaupsamningsins var gefið út tryggingarbréf samkvæmt3. gr. kaupsamningsins. Tryggingarbréfið, sem var gefið út af Súðarvogi 9 ehf.til stefnenda, Halldórs og Sigþórs, hvílir á 2. veðrétti í fasteigninni aðSúðarvogi 9 í Reykjavík, og skyldi það samkvæmt orðalagi sínu standa tiltryggingar á lokagreiðslu kaupsamningsins. StefndiFylkir ehf. greiddi við undirritun kaupsamnings 20.000.000 króna og fékk hiðselda afhent. Stefndi Fylkir ehf. greiddi jafnframt 70.000.000 króna í samræmivið 2. tölul. 2. gr. kaupsamnings aðila. Þegar kom að því að greiðalokagreiðsluna skv. 3. tölul. 2. gr. samningsins, óskaði stefndi Fylkir ehf.eftir greiðslufresti. Stefnendur féllust á ósk stefnda og af því tilefni varundirritaður viðauki við kaupsamning aðila 4. nóvember 2014. Var sú breytingþar með gerð á upphaflegum kaupsamningi að lokagreiðslan, 28.000.000 króna,skyldi greidd eigi síðar en 1. ágúst 2015 og bera 10% ársvexti frá og með 16.október 2014 til greiðsludags. Stefndi Fylkir ehf. hefur ekki innt þessagreiðslu af hendi.Meðbréfi 9. september 2015 kröfðust stefnendur þess að stefndi Fylkir ehf. inntiaf hendi lokagreiðslu ásamt samningsvöxtum af lokagreiðslu og dráttarvöxtum frá1. ágúst 2015 í samræmi við samningsviðauka aðila. Engin viðbrögð bárust afhálfu stefnda. Þann 30. október 2015 sendu stefnendur greiðsluáskorun þar semkrafist var greiðslu umræddrar skuldar, en ella yrði farið fram á nauðungarsöluá fasteigninni á grundvelli tryggingarbréfsins sem er á 2. veðrétti áfasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík.StefndiFylkir ehf. hafnaði kröfu stefnenda um greiðslu með bréfi 11. nóvember 2015.Þar kemur fram að stefndi Fylkir ehf. teldi að fasteignin væri haldin galla þarsem ekki hafi fylgt með henni heimild til stækkunar á byggingarmagni á lóðinnium „4-5 þúsund [fermetra]“. Stefndi bauð stefnendum að samið yrði um greiðsluað fjárhæð 20.000.000 króna auk 10% vaxta, frá 16. október 2014 til greiðsludags.Stefnendurféllust ekki á það og hafa sáttaumleitanir á milli aðila engum árangri skilað.Höfða stefnendur því mál þetta til innheimtu á ógreiddum eftirstöðvum kaupverðsá Súðarvogi 9 ehf. samkvæmt kaupsamningi aðila og til viðurkenningar átryggingarréttindum sínum í fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík. StefndiFylkir ehf. hefur í málinu teflt fram matsgerð dómkvadds matsmanns tilstuðnings umræddri sýknukröfu sinni. Matsmaðurinn kom fyrir dóminn og staðfestiniðurstöður matsgerðarinnar. Meðal þess sem óskað var mats á var markaðsvirði4.000 fermetra byggingarréttar annars vegar og 5.000 fermetra byggingarréttarhins vegar á fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík, á matstímabilinu íkringum áramótin 2013-2014. Niðurstaða matsmanns um verðmæti 4.000 fermetravoru 40.000.000 króna, en um verðmæti 5.000 fermetra 50.000.000 króna. II.Stefnendurbyggja á því að bindandi kaupsamningur milli stefnenda og stefnda Fylkis ehf.hafi komist á 16. janúar 2014. Stefndi Fylkir ehf. hafi ekki staðið skil á lokagreiðslukaupverðs samkvæmt skilmálum kaupsamningsins, sem hafi verið á gjalddaga 16.október 2014. Þeirrar greiðslu, að fjárhæð 28.000.000 króna, sé aðallegakrafist í málinu auk dráttarvaxta. Stefndi Fylkir ehf. hafi vanefntefndaskyldur sínar og ekkert hafi komið fram sem réttlætt gæti þann drátt semhafi orðið á greiðslunni. Greiðslufrestur sem stefnendur hafi að beiðni stefndaFylkis ehf. samþykkt í viðauka 4. nóvember 2014, sé óskuldbindandi í ljósi þessað stefndi hafi ekki uppfyllt skyldu sína samkvæmt honum. Yrði ekki fallist áframangreint væri til vara, með vísan til viðaukans, krafist 10% ársvaxta áhöfuðstól kröfunnar, frá 16. október 2014 til 1. ágúst 2015, ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 1. ágúst 2015 til greiðsludags.Stefnendur,Halldór og Sigþór, vísa til 3. gr. kaupsamningsins um útgáfu tryggingarbréfsinstil stuðnings þeirri aðalkröfu sinni að staðfest verði að tryggingarbréfið á 2.veðrétti í fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík skuli standa til tryggingarþeirri fjárhæð sem stefnda Fylki ehf. verði gert að greiða stefnendum ídómsorði. Af skilmálum tryggingarbréfsins megi ótvírætt ráða að það standieinnig til tryggingar dráttarvöxtum af þeirri kröfu sem tryggingarbréfinu sé ætlaðað tryggja auk innheimtukostnaðar. Varakrafan um að staðfest verði með dómi aðumrætt tryggingarbréf standi til tryggingar skaðlausri greiðslu stefnda á skuldhans við stefnendur samkvæmt 3. gr. kaupsamningsins er studd með vísan til sömuröksemda. Krafastefnenda, Halldórs og Sigþórs, um að viðurkenndur verði með dómi réttur þeirratil að láta fara fram nauðungarsölu á fasteigninni, er byggð á því aðtryggingarbréfið sé þinglýstur samningur aðila um veðrétt í fasteigninni aðSúðarvogi 9 í Reykjavík fyrir tiltekinni peningakröfu. Fram komi ítryggingarbréfinu að falli skuld samkvæmt því í gjalddaga, vegna verulegravanefnda á skyldum veðsala gagnvart veðhafa, sé heimilt að láta selja veðið viðopinbert uppboð til lúkningar skuldinni, án dóms, sáttar eða aðfarar, sbr. 2.tölul. 1. mgr. 6. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991.Umaðild að málinu vísa stefnendur til þess að fjárkröfu stefnenda sé eingöngubeint að stefnda Fylki ehf. enda sé hann kaupandi samkvæmt kaupsamningi aðila.Kröfum stefnenda, Halldórs og Sigþórs, viðvíkjandi tryggingarbréfi áhvílandi áfasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík sé beint að báðum stefndu enda séstefndi Fylkir ehf. skuldari fjárkröfunnar en stefndi Súðarvogur 9 ehf. eigandifasteignarinnar. Því varði viðurkenningarkröfur stefnenda réttindi beggjastefndu og þyrftu þeir þeir báðir að þola dóm í samræmi við dómkröfurnar. Eigiþeir því báðir aðild að málinu, sbr. 19. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991.Umlagarök vísa stefnendur til meginreglna kröfu- og samningaréttar um efndirfjárskuldbindinga og skuldbindingargildi samninga, laga nr. 7/1936 og laga nr.50/2000, um lausafjárkaup, einkum VI. og VII. kafla laganna. Þá vísa stefnendurtil ákvæða laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, aðallega 6. gr. laganna ogákvæða laga nr. 75/1997, um samningsveð. Vegna dráttarvaxtakröfu er vísað tilIII. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu ervísað XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa umvirðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt. Um aðild að málinu er vísað til 1. mgr. 18. gr. og 1. mgr. 19.gr. laga nr. 91/1991.III.StefndiFylkir ehf. byggir sýknukröfu sína aðallega á því að hin selda fasteign aðSúðarvogi 9 í Reykjavík, hafi verið haldin galla í skilningi laga nr. 40/2002,um fasteignakaup, enda hafi byggingarréttur, sem stefnendur hafi haldið fram aðfylgdi eigninni ekki verið fyrir hendi. Beita skuli lögum um fasteignakaup meðlögjöfnun um viðskipti aðila, enda hafi þau í eðli sínu veriðfasteignaviðskipti, þrátt fyrir að andlag kaupsamnings hafi verið félagiðSúðarvogur 9 ehf. StefndiFylkir ehf. vísar til þess að upphaflega hafi fasteignin verið auglýst til söluhjá Fasteignasölu Kópavogs og í framhaldi af því hafi hún verið seld stefndaFylki ehf. Það megi sjá af söluyfirliti frá fasteignasölunni og kauptilboði semstefndi Fylkir ehf. hafi gert í eignina og hafi verið samþykkt 17. desember2013. Í söluyfirlitinu hafi verið vísað til „4-5 þúsund [fermetra]“byggingarréttar sem hafi átt að fylgja með í kaupunum. Sá byggingarréttur hafiverið forsenda fyrir því að stefndi Fylkir ehf. hafi gert tilboð í fasteignina.Stefndi Fylkir ehf. byggir á því að honum hafi verið stætt á að treysta því semfram hefði komið um að umræddur byggingarréttur fylgdi með í kaupunum, endahafi fasteignin verið í eigu tengdra aðila um áratugaskeið. Eignin sé gölluðenda hafi byggingarrétturinn ekki reynst vera fyrir hendi og eigi hann þvíkröfu á hendur stefnendum um afslátt affasteignakaupunum vegna gallans.StefndiFylkir ehf. byggir á því að gallinn hafi verið á fasteigninni við afhendinguhennar en hafi ekki komið í ljós fyrr en stefndi Fylkir ehf. hafi orðið þessáskynja árið 2015 að vinna hefði hafist hjá Reykjavíkurborg við fyrirhugaðarskipulagsbreytingar á hverfinu Vogabyggð. Gallinn sé umtalsverður enda standiSúðarvogur 9 ehf., sem sé nú dótturfélag stefnda Fylkis ehf., frammi fyrir þvíað þurfa að greiða Reykjavíkurborg tugi milljóna fyrir byggingarrétt á lóðinnimeð minni fermetrafjölda en þeim sem stefnendur hafi lofað að myndu fylgja meðí kaupunum. Eina eign félagsins Súðarvogs 9 ehf. á söludegi þess, utan innstæðuá bankareikningi, hafi verið fasteignin við Súðarvog 9 í Reykjavík, semstefnendur hafi kynnt fyrir stefnda með framangreindum hætti. Stefnendur hafiverið meðvitaðir um að byggingarrétturinn hafi haft veruleg áhrif á ákvörðunfyrirsvarsmanna stefnda Fylkis ehf. um að gera tilboð í fasteignina. Vanefndstefnenda á efndum kaupsamningsins skapi stefnda Fylki ehf. rétt til afsláttaraf kaupverði í samræmi við verðrýrnun á dótturfélaginu Súðarvogi 9 ehf. semvanefnd stefnenda hafi valdið. Um fjárhæð afsláttarins vísar stefndi Fylkirehf. til niðurstöðu matsgerðar dómkvadds matsmanns.Tilvara byggir stefndi Fylkir ehf. sýknukröfu sína á því, yrði ekki fallist á aðlög nr. 40/2002 hafi gilt um viðskipti aðila, að samkvæmt meginreglumkröfuréttar feli galli á greiðslu í sér vanefnd skuldara sem heimili kröfuhafabeitingu vanefndaúrræða. Stefnendur hafi ekki efnt kaupsamninginn þar sem hiðselda hafi verið haldið galla sem rýri verðmæti þess umtalsvert og jafngildiþað vanefnd í framangreindum skilningi. Vanefndaúrræði stefnda Fylkis ehf. afþessu tilefni sé að krefjast afsláttar af kaupverði, í samræmi við niðurstöðumatsgerðar dómkvadds matsmanns. Í samningaviðræðum á milli málsaðila íaðdraganda viðskiptanna hafi stefnendur haldið því fram að með fasteigninni aðSúðarvogi 9 í Reykjavík myndi fylgja „4-5 þúsund [fermetra]“ byggingarréttur.Stefndi Fylkir ehf. hafi ekki haft ástæðu til að ætla annað en að stefnendurhefðu réttar upplýsingar um tilvist byggingarréttarins, enda hafi ásetningur ogvilji stefnenda við söluna verið skýr. Þá sé vísað til kauptilboðsins umfasteignina í kaupsamningnum 16. janúar 2014 um Súðarvog 9 ehf. og þannig sétilboðið og þær upplýsingar sem fram hafi komið við gerð þess hluti afkaupunum.Varakröfusína um lækkun af fjárkröfu stefnenda byggir stefndi Fylkir ehf. á því aðútreikningur vaxta á höfuðstól dómkröfu stefnenda skuli miðast við skilmálaviðaukans við kaupsamning aðila frá 4. nóvember 2014. Enginn fyrirvari hafiverið gerður við skuldbindingargildi viðaukans af hálfu stefnenda. Þar hafiskilmálum kaupsamningsins frá 16. janúar 2014 verið breytt með samningi aðila áþá leið að lokagreiðslan skyldi fara fram í síðasta lagi 1. ágúst 2015 gegngreiðslu 10% ársvaxta á fjárhæð lokagreiðslunnar frá og með 16. október 2014til greiðsludags. Stefndukrefjast með vísan til framangreinds einnig sýknu af kröfum stefnendaviðvíkjandi tryggingarréttindum í fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík, endastandi þær kröfur að baki fjárkröfum stefnenda á hendur stefnda Fylki ehf. Ítryggingarbréfinu á 2. veðrétti fasteignarinnar að Súðarvogi 9 í Reykjavík segiorðrétt: „Til tryggingar á því að fullar efndir verði á skyldum veðsala áframangreindu þá setur veðsali neðangreinda eign til tryggingar [...].“ Veðsalisamkvæmt skjalinu og lögum nr. 75/1997, um samningsveð, sé útgefandi þess,stefndi Súðarvogur 9 ehf. Stefndi Súðarvogur 9 ehf. hafi hins ekkert vanefntgagnvart stefnendum. Þá beri stefndi Fylkir ehf. engar skyldur gagnvartstefnendum samkvæmt tryggingarbréfinu. Stefndu vísa til þess að stefnendurHalldór og Sigþór hafi sjálfir undirritað tryggingarbréfið og hafi það veriðsamið að undirlagi þeirra og af sérfræðingi á þeirra vegum. Þurfi stefnendurþví sjálfir að bera hallann af óskýrleika í skilmálum tryggingarbréfsins, ekkistefndu.Stefnduvísa jafnframt til þess að tryggingarbréfið standi til tryggingar á 28.000.000króna, sem séu verðtryggðar, ásamt vanskilavöxtum og tilfallandi kostnaði.Tryggingarbréfið tryggi því ekki samningsvexti samkvæmt skilmálum viðaukans viðkaupsamning aðila frá 4. nóvember 2014 líkt og stefnendur Halldór og Sigþórkrefjist að staðfestingar á.Stefndukrefjast sýknu af kröfu stefnenda Halldórs og Sigþórs um viðurkenningu á réttitil að láta fara fram nauðungarsölu á fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík ágrundvelli tryggingarbréfsins með vísan til alls þess sem að framan greinir.Stefndu byggja á því að tryggingarbréfið tryggi sem fyrr segir ekki efndirstefnda Fylkis ehf. við stefnendur, enda sé hann ekki aðili aðtryggingarbréfinu, hvorki sem veðsali né sem skuldari hinnar tryggðu skuldar.Ríkar kröfur séu gerðar til skýrleika tryggingaskjala sem uppboðsheimilda ogséu þær ekki uppfylltar í tryggingarbréfi stefnenda.Stefnduvísa til laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, einkum 20. og 27. gr. laganna. Þávísast jafnframt til almennra skráðra og óskráðra reglna samninga- ogkröfuréttar, sérstaklega hvað varðar efndir samninga, eiginleika greiðslu ogrétt til afsláttar. Þá vísast til meginreglna kröfuréttar umskuldbindingargildi samninga. Að öðru leyti vísa stefndu til 6. gr. laga nr.90/1991, um nauðungarsölu. Vegna málskostnaðar er sérstaklega vísað til 1. mgr.131. gr. laga 91/1991.IV. Viðaðalmeðferð málsins gáfu stefnandi Halldór Gíslason og fyrirsvarsmaður stefndaFylkis ehf., Eiríkur Óli Árnason, aðilaskýrslu. Dómkvaddur matsmaður, GuðmundurH. Steinþórsson, löggiltur fasteignasali, kom einnig fyrir dóminn og staðfestiniðurstöður sínar í fyrirliggjandi matsgerð.Verður vitnað til framburðarþeirra eftir því sem þörf þykir. Stefnendurhöfða mál þetta til innheimtu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi ámilli aðila málsins frá 16. janúar 2014, þar sem stefndi Fylkir ehf. keypti afstefnendum einkahlutafélagið Súðarvog 9 ehf. Helsta eign Súðarvogs 9 ehf. erfasteignin að Súðarvogi 9 í Reykjavík, en auk hennar fylgdi með í kaupunumhandbært fé félagsins að fjárhæð 7.687.435 krónur. Hlutir í hinu selda félagivoru afhentir þannig að 15% hlutafjár voru afhent við undirritun kaupsamningsgegn afhendingu fyrstu kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 20.000.000 króna. Þá eróumdeilt í málinu að önnur kaupsamningsgreiðsla að fjárhæð 70.000.000 króna,sem inna skyldi af hendi innan 60 daga frá undirritun kaupsamnings, hefur fariðfram gegn afhendingu alls hlutafjár í Súðarvogi 9 ehf. Lokagreiðsla samkvæmtkaupsamningnum, að fjárhæð 28.000.000 króna, er sú fjárhæð sem stefnendur gerakröfu um í máli þessu á hendur stefnda Fylki ehf. auk vanskilavaxta ogkostnaðar. Þá er í málinu gerð krafa um viðurkenningu tengdratryggingarréttinda á hendur báðum stefndu, Fylki ehf. og Súðarvogi 9 ehf.Stefndi Fylkir ehf. krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnenda en til varalækkunar á fjárkröfu málsins.Sýknukröfusína styður stefndi Fylkir ehf., með vísan til þess að fasteignin að Súðarvogi9 í Reykjavík sé gölluð í skilningi laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, og eigihann því rétt á afslætti af kaupverði fasteignarinnar. Stefnendur hafna þvíhins vegar að lög nr. 40/2002 geti átt við um viðskipti aðila málsins, semkaupsamningurinn 16. janúar 2014 nái til, enda hafi þau fjallað um sölustefnenda á öllu hlutafé í Súðarvogi 9 ehf. en ekki sölu á fasteign. Þar afleiðandi eigi lög nr. 50/2000, um lausafjárkaup, við um lögskipti aðila ogmeðal annars þess vegna haldi ekki varnir stefnda til stuðnings sýknukröfuhans. Fyrirdóminn kom stefnandi Halldór Gíslason og gerði grein fyrir því að aldrei hafistaðið til að selja fasteignina að Súðarvogi 9 í Reykjavík nema með félaginuSúðarvogi 9 ehf., sem hann átti þá hlutdeild í og fór með forsvar fyrir. Afframburði fyrirsvarsmanns stefnda Fylkis ehf., má hins vegar ráða að hann hafifyrst fengið veður af sölu fasteignarinnar að Súðarvogi 9 í Reykjavík. Síðarhafi eðli viðskiptanna verið breytt og fyrirtækið Súðarvogur 9 ehf., eigandifasteignarinnar, orðið andlag kaupanna. Gögn málsins styðja framburðfyrirsvarsmanns stefnda Fylkis ehf. að þessu leytinu til.Ímálinu liggur fyrir tölvubréf 11. desember 2013, frá Fasteignasölu Kópavogs tilþriðja aðila ásamt söluyfirliti fasteignarinnar að Súðarvogi 9 í Reykjavík, meðvísan til þess að tilteknir leigusamningar fylgi með eigninni. Fyrirsvarsmaðurstefnda Fylkis ehf. fékk umrætt tölvubréf áframsent síðar sama dag. Hvergi erþar vísað til Súðarvogs 9 ehf. Á meðal gagna málsins er einnig kauptilboð ífasteignina að Súðarvogi 9 í Reykjavík frá 17. desember 2013. Tilboðsgjafi erstefndi Fylkir ehf. og kauptilboðið var samþykkt af stefnanda HalldóriGíslasyni vegna tilboðshafa Súðarvogs 9 ehf. sem hann var þá í forsvari fyrir.Í kauptilboðinu er kaupverð fasteignarinnar tilgreint 120.000.000 króna.Stefndi Fylkir ehf. gerði í kauptilboðinu fyrirvara um frekari skoðun áfélaginu, Súðarvogi 9 ehf., og skyldi sú skoðun liggja fyrir innan þriggja dagafrá samþykki kauptilboðsins. Af þessu má ráða að á þeim tíma er kauptilboðið umfasteignina var undirritað hafi verið ráðgert að stefndi Fylkir ehf. keyptifasteignina samhliða félaginu Súðarvogi 9 ehf., sem kaupsamningurinn frá 16. janúar2014 fjallar um. Kaupverðí kaupsamningnum 16. janúar 2014 um Súðarvog 9 ehf. nemur 118.000.000 króna. Íframburði fyrirsvarsmanns stefnda Fylkis ehf. fyrir dómi kom fram að kaupverðiðhefði verið lækkað frá því sem var ákveðið í desember 2013 úr 120.000.000 krónavegna loforðs stefnda Fylkis ehf. um að standa skil á áætlaðri 2.000.000 krónaskuld Súðarvogs 9 ehf. vegna opinberra gjalda. Nemur sú fjárhæð mismuninum ákaupverði annars vegar í kaupsamningnum 16. janúar 2014 um Súðarvog 9 ehf. oghins vegar í kauptilboðinu á milli sömu aðila um fasteignina að Súðarvogi 9 íReykjavík frá 17. desember 2013. Afframangreindu er að mati dómsins augljós tenging á milli kaupsamningsins 16.janúar 2014 og nefndra skjala um sölu fasteignarinnar frá miðbiki desember2013. Dómurinn telur þar af leiðandi ljóst að viðskipti aðila málsins lutueinkum að fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík, sem er í eigu hins samnefndaeinkahlutafélags. Þar af leiðandi, að því marki sem ágreiningur aðila hverfistum það hvort fasteignin hafi verið í samræmi við þær væntingar sem stefndiFylkir ehf. hafði um hana sem kaupandi, eigi hér við reglur laga nr. 40/2002,um fasteignakaup. Aðþví sögðu byggir stefndi Fylkir ehf. sýknukröfu sína af fjárkröfu stefnenda áþví að hin selda fasteign að Súðarvogi 9 í Reykjavík sé haldin galla, nánartiltekið í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002. Ástæða þess sé sú aðfasteignin sé ekki í samræmi við yfirlýsingar, sem hafi stafað frá seljanda, umeiginleika eignarinnar. Um það vísar stefndi Fylkir ehf. til söluyfirlits umfasteignina frá 11. desember 2013 sem áður hefur verið vikið að og var sent fráFasteignasölu Kópavogs sama dag. Í söluyfirlitinu er því nánar tiltekið lýst aðtil sölu sé 972 fermetra atvinnuhúsnæði við Súðarvog á 2.120 fermetra lóð meðgóðu athafnasvæði. Í söluyfirlitinu greinir svo eftirfarandi: „Að sögn eigendaer byggingarréttur á lóðinni, fyrir stækkun upp á 4-5 þúsund [fermetra].“Stefndi Fylkir ehf. byggir á því að honum hafi verið stætt á því að byggja áframangreindum upplýsingum um byggingarrétt við kaupin, auk þess sem það hafiverið ákvörðunarástæða hans fyrir kaupum á fasteigninni að téðurbyggingarréttur fylgdi með henni, sem ekki hafi staðist. Eigi hann því rétt áafslætti af kaupverði fasteignarinnar. Stefnendur hafna því hins vegar alfariðað stefndi Fylkir ehf. eigi rétt á afslætti af kaupverði fasteignarinnar.Umþað vísa stefnendur í fyrsta lagi til þess að þeir geti ekki borið ábyrgð á þvísem fram komi í söluyfirlitinu frá 11. desember 2013, enda sé ósannað að þaðstafi frá þeim. Í öllu falli geti þeir ekki borið ábyrgð á söluyfirlitinu íljósi þess að það hafi aldrei verið borið undir þá til samþykkis. Þá greindistefnandinn Halldór Gíslason, í skýrslu sinni fyrir dómi, frá því aðfyrirsvarsmaður stefnda Fylkis ehf. hefði sjálfur leitað til fasteignasölunnarog haft frumkvæði að kaupunum. Aðspurður svaraði Halldór því einnig til aðstefnendur hefðu aldrei gert samning við fasteignasöluna um sölufasteignarinnar. Gögnmálsins bera hins vegar vott um að fasteignin hafi verið til sölumeðferðar hjáFasteignasölu Kópavogs. Til að mynda áðurgreind tölvubréfasamskipti 11.desember 2013 þar sem söluyfirliti fasteignarinnar var komið á framfæri viðstefnda Fylki ehf., fyrir tilstuðlan Fasteignasölu Kópavogs, ásamt tilgreininguá því að stefnendur Halldór og Sigþór kæmu fram fyrir hönd seljenda. Þá svaraðistefnandinn Halldór Gíslason því til að hann hefði greint frá því áFasteignasölu Kópavogs að áhugasamir kaupendur á fasteigninni í aðdragandahrunsins, á árunum 2007 eða 2008, hefðu kannað möguleika á því að stækkabyggingarhlutfall á lóðinni, en að ekkert hefði orðið úr því. Eins kom fram ískýrslugjöf stefnanda Halldórs Gíslasonar að seljendur hefðu greittfasteignasölunni sölulaun að loknum viðskiptum á milli stefnenda og stefndaFylkis ehf. Dómurinntelur, með hliðsjón af framangreindu, einsýnt að Fasteignasala Kópavogs hafikomið fram fyrir hönd stefnenda í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002,sem stefndi Fylkir ehf. byggir afsláttarkröfu sína á, vegna þess söluferlis semlauk með undirritun kaupsamningsins 16. janúar 2014. Í þeim skilningi bárustefnendur, sem seljendur fasteignarinnar að Súðarvogi 9 í Reykjavík, ábyrgð áöllum þeim upplýsingum um fasteignina sem Fasteignasala Kópavogs veitti stefndaFylki ehf. í söluyfirliti um hana. Gildir þetta hvað sem líður atvikum eðaástæðum að baki því að þær voru tilgreindar þar, þar með talið upplýsingum ummeðfylgjandi „4-5 þúsund [fermetra]“ byggingarrétt, án þess að stoð hafi veriðfyrir þeim. Stefnendurbyggja á því að stefndi Fylkir ehf. eigi ekki rétt á afslætti af kaupverðinu,þar sem hann hafi vanrækt skoðunarskyldu sína sem kaupandi fasteignarinnar aðSúðarvogi 9 í Reykjavík í skilningi 29. gr. laga nr. 40/2002. Stefnendur bendaá að 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 taki aðeins til sértækra upplýsinga umfasteign sem kaupandi megi með réttu reiða sig á. Ákvæðið verði þar af leiðandiað meta með sanngjörnu tilliti til skoðunarskyldu kaupanda fasteignar semtíunduð sé í 29. gr. sömu laga. Nánar tiltekið þurfi að meta hvort stefndiFylkir ehf. hafi mátt treysta því, án frekari skoðunar, að upplýsingar ísöluyfirlitinu um byggingarrétt á fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík væruréttar.Stefnendurvísa til þess að óljós tilvitnun til meintrar frásagnar þáverandi eigenda afmeðfylgjandi „4-5 þúsund [fermetra]“ byggingarrétti í söluyfirliti, sem hvorkihafi verið getið í undirrituðu kauptilboði stefnda Fylkis ehf. um fasteignina17. desember 2013, né í kaupsamningi 16. janúar 2014, hafi gefið stefnda ríkt tilefnitil að rannsaka hvort sá byggingarréttur fylgdi í raun með fasteigninni. Alltframangreint eigi sér í lagi við með hliðsjón af lágu kaupverðifasteignarinnar. Íþessu samhengi ber að líta til þess að stefndi Fylkir ehf. hefur í málinu tefltfram matsgerð dómkvadds matsmanns til stuðnings umræddri sýknukröfu sinni. Semfyrr segir kom matsmaðurinn fyrir dóminn og staðfesti niðurstöðurmatsgerðarinnar. Meðal þess sem óskað var mats á var markaðsvirði 4.000fermetra byggingarréttar annars vegar og 5.000 fermetra byggingarréttar hinsvegar á fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík, á matstímabilinu í kringumáramótin 2013-2014. Niðurstaða matsmanns um verðmæti 4.000 fermetra voru40.000.000 króna, en um verðmæti 5.000 fermetra 50.000.0000 króna. Mismunurinner samkvæmt þessu umtalsverður á milli verðmætis neðri og efri markabyggingarréttarins sem vísað er til í söluyfirlitinu frá 11. desember 2013, eða10.000.000 króna. Þessi munur mátti gefa fyrirsvarsmanni stefnda Fylkis ehf.ástæðu til að grennslast betur fyrir um hvort og þá hversu mikillbyggingarréttur fylgdi eigninni, en fyrirsvarsmaðurinn bar fyrir dómi að hannhefði um margra ára skeið stundað fasteignaviðskipti. Eftirsem áður er staðfest í framburði fyrirsvarsmanns stefnda Fylkis, að hann hefðiekki séð ástæðu til að skoða fasteignina sjálfa í aðdraganda kaupanna, semhonum var þó rétt að gera með hliðsjón af efni 29. gr. laga nr. 40/2002, þásvaraði hann því til að hann hefði ekki rannsakað sérstaklega hvortbyggingarrétturinn, sem vísað var til í söluyfirlitinu, fylgdi meðfasteigninni, í skjóli þess að það sem þar kæmi fram væri rétt. Aðöllu framangreindu virtu verður hins vegar að fallast á það með stefnendum aðstefnda hefði verið rétt að kanna hvort stoð væri fyrir því sem fram kom í söluyfirlitinufrá 11. desember 2013. Líkt og fram hefur komið var þess ekki getið þar meðnákvæmum hætti hversu mikil byggingarréttindi ættu að fylgja með fasteigninni,auk þess sem þar var aðeins vísað til óstaðfestrar frásagnar seljendafasteignarinnar þar að lútandi. Skýringar fyrirsvarsmanns stefnda í skýrslugjöffyrir dómi eru að þessu leyti ósannfærandi með hliðsjón af þeim miklaverðmætamun sem stefndi sjálfur hefur fært sönnur á að hafi verið við kaupin ámilli annars vegar 4.000 og hins vegar 5.000 fermetra byggingarréttar á lóðfasteignarinnar. Þrátt fyrir að söluyfirlitið hafi að þessu leyti ekki gefiðrétta mynd af eiginleikum fasteignarinnar er niðurstaða dómsins sú aðupplýsingarnar sem þar birtust um meðfylgjandi byggingarrétt hafi ekki verið nægilegasérgreinanlegar í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002. Hafi stefndaFylki ehf. því ekki verið stætt á því að treysta umræddum upplýsingum án nánariskoðunar, sér í lagi með hliðsjón af skyldum hans sem fasteignakaupandasamkvæmt 29. gr. sömu laga.Stefnendurbyggja í þriðja lagi á því að ósannað sé í málinu að títtnefndurbyggingarréttur sem vísað var til í söluyfirlitinu 11. desember 2013 hafi veriðákvörðunarástæða stefnda Fylkis ehf. fyrir fasteignakaupunum, líkt og áskiliðsé í 2. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002. Hafi hins vegar svo verið, hafi stefndiFylkir ehf. bæði vanrækt skoðunarskyldu sína í aðdraganda kaupanna, svo semáður hefur verið lýst, sem og í kjölfar áhættuskipta, sbr. 38. gr. laga nr.40/2002. Eigi hann því enn síður rétt á afslætti af kaupverði fasteignarinnar.Í2. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002, sem stefnendur vísa til, er gerður sáfyrirvari við 1. mgr. ákvæðisins, að röng upplýsingagjöf hafi ekki þar tilgreind réttaráhrif nema sýnt sé fram á orsakasamband milli rangrar upplýsingagjafarog ákvörðunar kaupanda um að ganga til kaupsamnings. Við úrlausn máls þessaverður því að meta heildstætt hvort stefnda hafi tekist sönnun um að hinarröngu upplýsingar um byggingarrétt í söluyfirlitinu frá 11. desember 2013, hafiverið ákvörðunarástæða þess að hann gerði tilboð í fasteignina 17. desember2013 og, á grundvelli þess, gekk til kaupsamningsins við stefnendur 16. janúar2014. Íframburði sínum fyrir dómi greindi fyrirsvarsmaður stefnda Fylkis ehf. frá því,sem fyrr segir, að hann hefði ekki skoðað fasteignina í aðdraganda kaupanna.Hann hefði komið auga á tækifæri til að fjármagna kaupin vegna leigutekna afhúsnæðinu. Í tölvubréfum sem áður hefur verið vísað til frá 11. desember 2013,greinir fasteignasali hjá Fasteignasölu Kópavogs frá því að þrír leigusamningarséu í gildi um fasteignina að Súðarvogi 9 í Reykjavík, sem skili 947.133 krónumí tekjur mánaðarlega. Þriðji aðili, tengdur fyrirsvarsmanni stefnda Fylkisehf., áframsendi tölvubréfið frá fasteignasölunni til fyrirsvarsmanns stefndasamdægurs með svofelldum skilaboðum: „Ááhuuuugavert“. Í tölvubréfunum sjálfum,þar sem söluyfirlit fasteignarinnar er meðfylgjandi, er hvergi vikið aðumþrættum byggingarrétti sem stefndi byggir sýknukröfu sína á.Þáber til þess að líta að 20 mánuðir liðu frá áhættuskiptum vegna fasteignarinnarað Súðarvogi 9, í skilningi 38. gr. laga nr. 40/2002, uns stefnendum var gertviðvart um að stefndi teldi fasteignina gallaða. Um þá töf voru skýringarfyrirsvarsmannsins á þá leið að hann hefði ekki komist að raun um aðbyggingarrétturinn fylgdi ekki lóðinni fyrr en á árinu 2015. Þá hafi hannkomist að því að hann ætti ekki möguleika á jafn mikilli stækkun og getið hafðiverið í söluyfirliti, en samkvæmt deiliskipulagi sem væri í undirbúningi hjáReykjavíkurborg yrði heildarbyggingarmagn á lóðinni mest 2.500 fermetrar. Framanlýstuandvaraleysi stefnda um það hvort nefndur byggingarréttur hafi fylgt meðfasteigninni ber þess merki að mati dómsins að hann hafi látið sér í léttu rúmiliggja hvort nefndur byggingarréttur myndi fylgja með fasteigninni. Þáber og til þess að líta að fyrir dómi svaraði fyrirsvarsmaður stefnda Fylkisehf. því til að hann hefði ekki upplýst stefnendur sjálfa um þá forsendu fyrirkaupum sínum á fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík að byggingarréttur upp á„4-5 þúsund [fermetra]“ fylgdi með henni. Þá svaraði hann því einnig aðspurðurað hann hefði hvorki óskað eftir að tilgreina hana í kauptilboði sem frá honumstafaði og var undirritað 17. desember 2013 né í kaupsamningnum á millistefnenda og stefnda Fylkis ehf. frá 16. janúar 2014. Verður stefndi sjálfur aðbera áhættuna af því.Aðöllu framangreindu virtu er ósannað að það hafi verið ákvörðunarástæða fyrirkaupum stefnda Fylkis ehf. á fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík að sábyggingarréttur sem vísað var til í söluyfirliti ætti að fylgja meðfasteigninni. Stoðar stefnda Fylki ehf. þar af leiðandi ekki að bera fyrir siggreinda málsástæðu. Meðhliðsjón af því sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að fasteigninvið Súðarvog 9 í Reykjavík hafi ekki verið haldin göllum í skilningi 1. mgr.sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, sem kynni að veitastefnda Fylki ehf. afslátt af kaupverði fasteignarinnar í skilningi 41. gr.sömu laga. Stefnendurkrefjast þess aðallega að stefnda Fylki ehf. verði gert að greiða stefnendumlokagreiðslu kaupsamningsins, 28.000.000 kr., ásamt dráttarvöxtum frá 16.október 2014, en til vara ásamt 10% ársvöxtum frá 16. október 2014 til 1. ágúst2015 en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Íviðauka við kaupsamninginn frá 4. nóvember 2014 var sú breyting gerð ákaupsamningnum frá 16. janúar 2014 að gjalddaga umkrafinnar lokagreiðslu, semhafi upphaflega átt að greiðast 16. október 2014, hafi verið frestað. Samkvæmtviðaukanum skyldi fjárhæðin greiðast í síðasta lagi 1. ágúst 2015 og bera 10%samningsvexti frá 16. október 2014 til greiðsludags. Stefnendur byggjaaðalkröfu sína á því að miða skuli upphaf dráttarvaxtaútreikninga álokagreiðsluna við 16. október 2014, enda hafi greiðslufrestur í viðaukanumekki verið virtur. Varakrafan miðar við skilmála viðaukans um vaxtaútreikninga.Íviðaukanum frá 4. nóvember 2014 var enginn fyrirvari gerður við gildi hansvegna hugsanlegra vanefnda stefnda Fylkis ehf. Í framburði stefnanda HalldórsGíslasonar kom fram að hann hefði litið á greiðslufrestinn sem álitleganfjárfestingarkost, enda bæri lokagreiðsla kaupsamningsins samkvæmt viðaukanumframangreinda samningsvexti sem væru hærri en almennir innlánsvextir hérlendis.Skoða verður viðaukann þannig að með því að hann breytti upphaflegum skilmálumkaupsamningsins frá 16. janúar 2014 um gjalddaga umkrafinnar lokagreiðslu eigimeginreglan um skuldbindingargildi samninga við um það sem í viðaukanum varákveðið með sama hætti og aðra skilmála kaupsamningsins.Verðurþví fallist á varakröfu stefnenda, þannig að stefnda Fylki ehf. verði gert aðgreiða stefnendum 28.000.000 króna með 10% samningsvöxtum frá 16. október 2014til 1. ágúst 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmtáðurlýstu tryggingarbréfi var fasteignin að Súðarvogi 9 í Reykjavík sett aðveði á öðrum veðrétti til tryggingar á skaðlausri greiðslu 28.000.000 krónaskuld vegna lokagreiðslu samkvæmt 3. tölul. 2. gr. kaupsamningsins frá 16.janúar 2014, sem var breytt með samningsviðauka á milli aðila frá 4. nóvember2014 líkt og fyrr segir. Með skýringu á fullum efndum er í tryggingarbréfinuvísað til þess að tryggingarfjárhæðin sé bundin vísitölu neysluverðs tilverðtryggingar með grunnvísitölu janúarmánaðar 2015 auk vanskilavaxta ogkostnaðar sem til geti fallið. Er þetta orðalag fortakslaust og ekki geturfarið á milli mála hvaða efndir bréfinu er ætlað að tryggja. Verður því ekki áþað fallist með stefndu að bréfið standi ekki til tryggingar á efndumlokagreiðslu kaupsamningsins, sem beinlínis er þar vísað til, hvað sem líðurtilvísun til skyldu veðsala í bréfinu, sem er augljós misritun. Þá er það ekkiskilyrði að stefndi Fylkir ehf. sé aðili að tryggingarbréfinu líkt og stefnduhalda fram. Stefndi Súðarvogur 9 ehf. er veðsali sem eigandi fasteignarinnarsem sett er að veði til tryggingar á skaðlausum efndum umkrafinnar lokagreiðslukaupsamningsins frá 16. janúar 2014. Verða því teknar til greina kröfurstefnenda um staðfestingu þess að téð bréf standi til tryggingar dæmdum skuldumstefnda Fylkis ehf. við stefnendur samkvæmt dómsorði.Stefnendurkrefjast þess einnig að staðfestur verði með dómi réttur þeirra til að látafara fram nauðungarsölu á fasteigninni að Súðarvogi 9 í Reykjavík á grundvellitryggingarbréfsins. Úrlausn um kröfu þessa hefur enga þýðingu fyrir réttarstöðuaðila að máli þessu nú þegar staðfest hefur verið að tryggingarbréfið standitil tryggingar fyrir kröfum stefnenda á hendur stefnda Fylki ehf. samkvæmtdómsorðinu. Enda myndi umkrafin viðurkenning ekki leiða sjálfkrafa til þess aðnauðungarsala á fasteigninni færi fram. Um framkvæmd nauðungarsölu fasteigna ítilvikum af þessum toga gilda lög nr. 90/1991 um nauðungarsölu o.fl. og er húná valdi sýslumannsembætta í umdæmi hlutaðeigandi fasteigna, eftir atvikum ágrundvelli dómsúrlausna. Krafa stefnenda að þessu leyti felur því ekki annað ísér en lögspurningu til dómsins, sem fer í bága við meginreglureinkamálaréttarfars, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefnendur hafa þvíekki lögvarða hagsmuni af kröfugerð sinni að þessu leyti í skilningi 2. mgr.síðastgreinds lagaákvæðis og ber því að vísa kröfunni sjálfkrafa frá dómi.Samkvæmtþessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991 er óhjákvæmilegt að dæma stefndu óskipt (in solidum) til að greiðastefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur.Afhálfu stefnenda flutti málið Haukur Örn Birgisson hrl. og af hálfu stefnduflutti málið Ómar Karl Jóhannesson hdl. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐKröfustefnenda um að viðurkenndur verði með dómi réttur þeirra til að láta fara framnauðungarsölu á fasteigninni Súðarvogi 9, Reykjavík, fastanúmer 202-3208, ágrundvelli tryggingarbréfs nr. 000519, sem útgefið var 17. janúar 2014, erhvílir á fasteigninni Súðarvogi 9, Reykjavík, fastanúmer 202-3208, er vísað frádómi.StefndiFylkir ehf. greiði stefnendum Halldóri Gíslasyni, Oddnýju Magneu Einarsdóttur,Rannveigu G. Lund og Sigþóri Haraldssyni 28.000.000 króna með 10% ársvöxtum frá16. október 2014 til 1. ágúst 2015 en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. ágúst 2015 til greiðsludags.Staðfester að tryggingarbréf nr. 000519 í eigu stefnenda Halldórs Gíslasonar og SigþórsHaraldssonar, útgefið 17. janúar 2014, er hvílir á fasteigninni Súðarvogi 9,Reykjavík, standi til tryggingar á tildæmdum skuldum stefnda Fylkis ehf. viðstefnendur ásamt málskostnaði.Stefndu,Fylkir ehf. og Súðarvogur 9 ehf., greiði óskipt stefnendum, Halldóri Gíslasyni,Oddnýju Magneu Einarsdóttur, Rannveigu G. Lund og Sigþóri Haraldssyni,sameiginlega 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 575/2009
Kærumál Lögræði
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í tólf mánuði á grundvelli a. liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2009, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í tólf mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Þorbjargar I. Jónsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði. Með beiðni, sem dagsett er 10. þ.m., hefur sóknaraðili, fjölskyldunefnd Mosfellsbæjar, krafist þess að varnaraðili, A, kt. [...], sem nú dvelur á Kleppsspítala, verði sviptur sjálfræði í allt að eitt ár vegna geðveiki. Var málið þingfest og tekið til úrskurðar 17. þ.m. Um aðild sóknaraðila vísast til d- liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga nr. 71, 1997. Varnaraðili mótmælir kröfunni. Krefst hann þess að henni verði synjað en til vara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími en krafist er. Í staðfestu vottorði og vætti Tómasar Zoëga yfirlæknis á geðdeild Landspítala kemur fram varnaraðili sé haldin alvarlegum geðklofasjúkdómi sem aldrei hafi verið meðhöndlaður. Hann hafi mjög takmarkað sjúkdómsinnsæi og þurfi að dveljast á spítala og gangast undir langvarandi meðferð, bæði lyfjameðferð og atferlismeðferð. Sé varnaraðili ófær um að ráða persónulegum högum sínum. Í vottorðinu og framburði yfirlæknisins eru tiltekin mörg atriði sem sjúkdómsgreiningin og tillögur um meðferð eru byggðar á, svo sem undarleg og ógnandi hegðun, reiðiköst, ranghugmyndir og hugsanatruflanir. Varnaraðili hefur mótmælt málavaxtalýsingu í kröfuskjali sóknaraðila. Í greinargerð hans segir að málavöxtum sé þar ýmist ranglega lýst eða þeir stórlega ýktir og sama máli gegni um læknisvottorðið. Sé sjúkdómsgreiningin ýmist byggð á ósönnuðum eða röngum staðhæfingum. Dómarinn álítur alveg vafalaust af vottorði og vætti Tómasar Zoëga yfirlæknis, sem ekki hefur verið hnekkt, að varnaraðili sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og sé ófær um að ráða persónulegum högum sínum. Þá álítur hann að skilyrði a- liðar 4. gr. lögræðislaga eigi við um varnaraðila og að þörf sé á því að svipta hann sjálfræði. Ber að taka kröfu sóknaraðila til greina og ákveða að varnaraðili skuli sviptur sjálfræði í tólf mánuði. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga ber að greiða úr ríkissjóði allan málskostnað, þ.m.t. þóknun til talsmanna málsaðila, Þorbjargar I. Jónsdóttur hrl. og Oddgeirs Einarssonar hdl., 80.000 krónur til hvors um sig, að meðtöldum virðisaukaskatti. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Varnaraðili, A, kt. [...], sem nú dvelur á Kleppsspítala, er sviptur sjálfræði í tólf mánuði. Úr ríkissjóði greiðist allur málskostnaður, þ.m.t. þóknun til talsmanna málsaðila, Þorbjargar I. Jónsdóttur hrl. og Oddgeirs Einarssonar hdl., 80.000 krónur til hvors um sig.
Mál nr. 419/2013
Niðurfelling máls Málskostnaður
Mál þrotabús BG hf. gegn B var fellt niður fyrir Hæstarétti að kröfu þess fyrrnefnda en félagið dæmt til greiðslu málskostnaðar að kröfu B.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júní 2013. Með bréfi til réttarins 4. nóvember sama ár tilkynnti áfrýjandi að hann félli frá áfrýjun málsins. Af hálfu stefnda var með bréfi 11. sama mánaðar gerð krafa um málskostnað fyrir Hæstarétti. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem segir í dómsorði. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjandi, þrotabú Baugs Group hf., greiði stefnda, BanqueHavilland S.A., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 813/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. desember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2016 þar sem varnaraðilavar gert að sæta farbanni þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lenguren til þriðjudagsins 3. janúar 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2016. Héraðssaksóknarihefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [...]ríkisborgara, fd, [...], verði gert að sæta farbanni á meðan mál hans er tilmeðferðar fyrir dómstólum, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 3 janúar 2017,kl. 16:00. Í greinargerð héraðssaksóknarakemur fram að héraðssaksóknari hafi þann 2. desember sl. gefið út ákæru áhendur ákærða X fyrir nauðgun, með því að hafa, að kvöldi föstudagsins 11. mars2016, í herbergi á gistiheimili að [...] í [...], beitt A, fæddri [...],ólögmætri nauðung til þess að hafa við hana samræði og önnur kynferðismök enákærði hafi nuddað kynfæri hennar og síðan lagst ofan á hana og haft við hanasamræði, þrátt fyrir að hún hefði sagt honum að hún vildi það ekki og beðiðhann um að hætta. Brot ákærða sé talið varða við1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og geri ákæruvaldið kröfuum að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Barnaverndarnefnd [...] hafióskað eftir lögreglurannsókn málsins með bréfi dags. 21. mars sl. í kjölfarþess að brotaþoli hefði greint frá því á neyðarmóttöku Landspítala að henni hefðiverið nauðgað af ákærða að kvöldi hins 11. mars sl. Brotaþoli hafi farið áneyðarmóttöku í fylgd lögreglu þann 13. mars sl. eftir að lögregla hefði haftafskipti af henni í miðbæ Reykjavíkur vegna slæms ástands og uppnáms hennar.Við rannsókn málsins hafi ákærði verið yfirheyrður þrisvar sinnum og hafi hannneitað sök og sagt að hann hefði ekki haft kynferðislegt samneyti viðbrotaþola. Meðal rannsóknargagna málsins séu niðurstöður DNA-rannsóknar þar semfram komi að DNA-snið úr sýni af nærbuxum brotaþola sé hið sama og DNA-sniðákærða. Þá liggi fyrir samskipti brotaþola og ákærða af facebook fyrir og eftirumræddan dag, sem og framburðir vitna. Að mati héraðsaksóknara sé fyrirhendi rökstuddur grunur um að ákæði hafi framið brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennrahegningarlaga, en brot gegn ákvæðinu geti varðað fangelsi frá einu ári og alltað sextán árum. Ákærði sé erlendur ríkisborgari og hafi engin varanleg tengslvið landið. Hann sé hælisleitandi hér á landi og dvelji nú á vegumBarnaverndarnefndar Reykjavíkur. Útlendingastofnun hafi synjað honum um hæli ogsé hælismál hans nú til meðferðar hjá kærunefnd í útlendingamálum. Það sé mathéraðssaksóknara að kærði kunni að reyna að komast úr landi og teljihéraðssaksóknari nauðsynlegt að tryggja nærveru hans á meðan sakamálið á hendurhonum sé til meðferðar fyrir dómstólum. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða: Héraðsaksóknari telur að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að ákærðihafi framið brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, en brot gegnákvæðinu geta varðað fangelsi frá einu ári og allt að sextán árum. Ákæra, á hendur honum vegna ætlaðs brots, var gefin út þann 2. desember sl. Ákærði er erlendur ríkisborgari og hefur enginvaranleg tengsl við landið. Hann er hælisleitandi hér á landi og dvelur nú ávegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Útlendingastofnun hefur synjað honum umhæli og hælismál hans er nú til meðferðar hjá kærunefnd í útlendingamálum. Fram kom hjá saksóknara að fyrir skömmu hafiembættinu borist upplýsingar um að ákærði hyggðist fara af landi brott vegnaaðstæðna í heimalandi. Því er fallist á það mat héraðssaksóknara að kærði kunniað reyna að komast úr landi og að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru hans ámeðan sakamálið á hendur honum er til meðferðar fyrir dómstólum. Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og b- liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga 88/2008, ummeðferð sakamála, er fallist á kröfu héraðssaksóknara eins og hún er fram settog tekur aðeins til fjögurra vikna og eru því ekki efni til að verða við kröfuverjanda um að farbanni verði markaður skemmri tími. Þórður Clausen Þórðarson kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U RÐ A R O R Ð : Ákærða X, [...] ríkisborgara,fd, [...], er gert að sæta farbanni á meðan mál hans er til meðferðar fyrirdómstólum, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 3. janúar 2017, kl. 16:00.
Mál nr. 13/2012
Þjónustukaup Matsgerð Tómlæti
T ehf. krafði Ö um greiðslu eftirstöðva vegna vinnu T ehf. við byggingu íbúðarhúss fyrir Ö. Deildu aðilar um það hvort T ehf., sem vann verkið í tímavinnu, hefði reiknað sér of margar vinnustundir vegna þess. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að Ö hefði athugasemdalaust greitt 8 af þeim 12 reikningum sem útgefnir voru af hálfu T ehf. Hefði Ö ekki sýnt fram á það með matsgerð að umkrafið verð fyrir verkið væri með þeim frávikum að ósanngjarnt teldist í skilningi 28. gr. laga nr. 42/2000. Var honum því gert að greiða T ehf. umkrafða fjárhæð að fullu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. mars 2012. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 6.594.221 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.753.847 krónum frá 17. október 2008 til 20. desember sama ár, af 4.325.060 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2009, af 5.477.626 krónum frá þeim degi til 27. febrúar sama ár, en af 6.594.221 krónu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.080.074 krónum miðað við 19. október 2011. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi tók gagnáfrýjandi að sér að reisa íbúðarhús fyrir aðaláfrýjanda að Hrófá í Strandabyggð. Vinna hófst við verkið í ágúst 2007 en lauk í byrjun febrúar 2009. Deila aðilanna stendur um hvort gagnáfrýjandi, sem vann verkið í tímavinnu, hafi reiknað sér of margar vinnustundir vegna þess. Á hinn bóginn er hvorki ágreiningur um tímagjald né um annan kostnað vegna verksins, en við meðferð málsins í héraði féll aðaláfrýjandi frá kröfu um afslátt vegna ætlaðra verktafa sem athugasemdir hans meðan á verki stóð höfðu einkum lotið að. Gagnáfrýjandi gaf út reikninga eftir því sem verkinu miðaði. Hafði aðaláfrýjandi greitt jafnharðan og athugasemdalaust átta reikninga, sem útgefnir voru frá 2. nóvember 2007 til 3. september 2008, vegna 3.024 klukkustunda vinnu við verkið þegar til þess kom að hann neitaði að greiða reikning sem útgefinn var 2. október 2008. Aðilar voru eftir sem áður sammála um að gagnáfrýjandi skyldi ljúka verki sínu og gerði hann aðaláfrýjanda þrjá aðra reikninga, útgefna 5. og 30. desember 2008 og 12. febrúar 2009. Síðastgreindir fjórir reikningar, sem kváðu á um 1.243 vinnustundir, voru ekki greiddir. Tveimur dögum fyrir aðalmeðferð málsins greiddi aðaláfrýjandi á hinn bóginn 2.080.074 krónur inn á kröfu gagnáfrýjanda sem breytti kröfugerð sinni því til samræmis. Með greiðslu þessari taldi aðaláfrýjandi sig hafa gert upp við gagnáfrýjanda á grundvelli fyrirliggjandi undirmatsgerðar í málinu. Samkvæmt beiðni aðaláfrýjanda hafði verið dómkvaddur sérfróður maður til að meta: „Hvert telst vera sanngjarnt og eðlilegt endurgjald (gangverð), í skilningi 45. gr. laga nr. 50/2000, um lausafjárkaup, og 28. gr. laga nr. 40/2000, um þjónustukaup, fyrir vinnu við að byggja framangreint hús“. Að gengnu undirmati fékk gagnáfrýjandi dómkvadda tvo sérfróða menn til yfirmats á grundvelli sömu matsspurningar. Eins og spurningin var orðuð var matsmönnum ekki falið að meta hvort skráðar vinnustundir gagnáfrýjanda í vinnuskýrslum varðandi einstaka verkþætti væru of margar. Samkvæmt því voru verkþættir í matsgerðum settir upp með öðrum hætti en skráning samkvæmt reikningum og vinnuskýrslum gagnáfrýjanda. Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi kom fram hjá öðrum yfirmatsmanna að reikningar gagnáfrýjanda hafi ekki verið hafðir til hliðsjónar við mat þótt sundurliðun þeirra og vinnuskýrslur hafi legið fyrir. Aðrir matsmenn voru ekki spurðir sérstaklega um þetta atriði fyrir dómi. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum og var að meginstefnu reistur á yfirmatsgerð, komst að þeirri niðurstöðu að draga bæri 451 vinnustund frá umkröfðum vinnustundum gagnáfrýjanda. Var vinnuliður þannig lækkaður frá reikningum gagnáfrýjanda úr 15.172.871 krónu í 13.884.722 krónur eða um 8,5%. Um viðskipti aðilanna gildir sú meginregla, sem fram kemur í 28. gr. laga nr. 42/2000, að hafi ekki verið samið um verð fyrir keypta þjónustu skuli neytandi greiða það verð sem telja má sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan er mikil og hvers eðlis hún er. Hvílir sönnunarbyrði fyrir því að umkrafið verð sé ósanngjarnt á þeim sem slíku heldur fram. Við úrlausn um það hvort aðaláfrýjanda hafi tekist sú sönnun verður ekki framhjá því horft að hann hafði um nálega tíu mánaða skeið greitt gagnáfrýjanda útgefna reikninga vegna þess verks, sem mál þetta snýst um, þar af hafði hann án athugasemda greitt fyrir meira en tvo þriðju hluta af þeim vinnustundum sem gagnáfrýjandi krefur hann um vegna alls verksins. Verður ekki talið, með vísan til alls þess sem að framan greinir, að sýnt hafi verið fram á að umkrafið verð fyrir verkið sé með þeim frávikum að ósanngjarnt teljist í skilningi 28. gr. laga nr. 42/2000. Samkvæmt því verður krafa gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda tekin til greina að fullu. Sérstök andmæli aðaláfrýjanda við upphafstíma dráttarvaxta í kröfu gagnáfrýjanda komu fyrst fram við flutning málsins fyrir Hæstarétti. Koma þau því ekki til álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verða dráttarvextir dæmdir í samræmi við kröfu gagnáfrýjanda svo sem nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Örn Svavarsson, greiði gagnáfrýjanda, Trésmiðjunni Höfða ehf., 6.594.221 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.753.847 krónum frá 17. október 2008 til 20. desember sama ár, af 4.325.060 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2009, af 5.477.626 krónum frá þeim degi til 27. febrúar sama ár, en af 6.594.221 krónu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.080.074 krónum miðað við 19. október 2011. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 2.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 17. nóvember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 21. október sl., höfðaði stefnandi, Trésmiðjan Höfði ehf., Höfðagötu 15, Hólmavík, hinn 23. nóvember 2009 gegn stefnda, Erni Svavarssyni, Sævargörðum 6, Seltjarnarnesi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.594.221 krónu með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.753.847 krónum frá 17. október 2008 til 20. desember 2008, en af 4.325.060 krónum frá 20. desember 2008 til 15. janúar 2009, en af 5.477.626 krónum frá 15. janúar 2009 til 27. febrúar 2009, en af 6.594.221 krónum frá 27. febrúar 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum 2.080.074 krónum innborguðum 19. október 2011. Stefnandi krefst þess jafnframt að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 17. október 2009, en síðan árlega miðað við gjalddaga kröfunnar, í samræmi við ákvæði 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. I. Á fyrri hluta árs 2007 tókst samkomulag með málsaðilum um að stefnandi tæki að sér byggingu íbúðarhúss fyrir stefnda að Hrófá í Strandabyggð. Óumdeilt er í málinu að verkið skyldi unnið í tímavinnu. Vinna við byggingu hússins hófst í ágúst 2007 og er framkvæmdir voru stöðvaðar vegna veðurs í nóvember það ár hafði verið lokið við grunn og gólfplötu hússins, auk þess sem u.þ.b. helmingur útveggja hafði verið steyptur. Nánast ekkert mun hafa verið unnið við verkið um veturinn. Í byrjun maí 2008 hóf stefnandi vinnu að nýju og um miðjan júní var öllum mótauppslætti og steypuvinnu lokið. Var þá enn fremur hafin vinna við að setja upp sperrur, klæða þak og setja upp þakkassa. Í júní 2008 kom stefndi á byggingarstað og lýsti yfir óánægju sinni með framvindu verksins. Í nóvember ákvað stefndi síðan að greiða hvorki gjaldfallin reikning stefnanda, dagsettan 2. október 2008, né frekari reikninga stefnanda fyrr en hann hefði lokið verkinu. Á þeim tímapunkti mun frágangi utanhúss að mestu hafa verið lokið. Stefnandi hélt áfram vinnu sinni þrátt fyrir þessa afstöðu stefnda og í desember 2008 unnu starfsmenn félagsins við frágang innanhúss og uppsetningu innréttinga. Í janúar 2009 lauk blikksmíðameistari verkefnum í húsinu og í kjölfarið luku starfsmenn stefnanda við uppsetningu gluggalista utanhúss, sem og svala og handriðs. Lauk framkvæmdum stefnanda við húsið í byrjun febrúar 2009. Við útgáfu lokareiknings stefnanda vegna verksins voru eftirtaldir fjórir reikningar, að lokareikningnum meðtöldum, ógreiddir: Stefndi neitaði að greiða reikningana þar sem hann taldi þá of háa og gerði stefndi meðal annars athugasemdir við reikningsfærðar yfirvinnustundir. Í kjölfarið leitaði hann til VSÓ ráðgjafar ehf. og var Maríusi Þ. Jónassyni, starfsmanni félagsins, falið að meta verk stefnanda. Í upphaflegri skýrslu Maríusar voru áætlaðir 2.055 tímar (+/- 10%) í verkið en eftir að hafa fengið nánari upplýsingar hjá einum forsvarsmanna stefnanda, Jóni Gísla Jónssyni, leiðrétti hann sitt fyrra mat þannig að hann bætti 540 tímum við verkið. Endanleg niðurstaða Maríusar var því 2.595 vinnustundir (+/- 10%). Í niðurlagi skýrslu Maríusar frá 11. mars 2009 er tekið fram að eingöngu sé um að ræða mat á vinnutíma á verkstað. Ekki hafi verið metinn tími vegna ferða til og frá vinnustað vegna efnisöflunar eða annarra þátta tengdum framkvæmdinni. Stefnandi taldi óásættanlegt að tilvitnuð skýrsla VSÓ ráðgjafar ehf. yrði lögð til grundvallar við uppgjör milli málsaðila. Með bréfi 8. júní 2009 skoraði lögmaður stefnanda á stefnda að greiða hina ógreiddu reikninga, samtals að fjárhæð 6.594.221 króna, innan tíu daga. Að öðrum kosti yrði krafan tekin til formlegrar innheimtumeðferðar. Í kjölfarið var innheimtubréf sent stefnda 25. sama mánaðar. Með bréfi fjórum dögum síðar svaraði stefndi bréfi lögmanns stefnanda frá 8. júní þar sem hann reifaði sína hlið á málinu og bauð stefnanda jafnframt uppgjör á grundvelli mats VSÓ ráðgjafar ehf. að viðbættum 10% vinnustundafjölda. Stefnandi sætti sig ekki við þær málalyktir og höfðaði félagið mál þetta gegn stefnda 25. nóvember 2009. Undir rekstri málsins lagði stefndi fram matsbeiðni, dagsetta 2. mars 2010, þar sem þess var óskað að dómkvaddur yrði einn hæfur, sérfróður og óvilhallur matsmaður til að skoða og meta: „Raunvirði vinnu við byggingu íbúðarhúss matsbeiðanda að Hrófá í Strandasýslu, hver sé áætlaður tímafjöldi við vinnu á verkinu og hvað teljist sanngjarnt endurgjald fyrir vinnu og útlagðan kostnað ...“. Var þess óskað að matsmaður léti í té ítarlega, rökstudda og skriflega álitsgerð um: „Hvert telst vera sanngjarnt og eðlilegt endurgjald (gangverð), í skilningi 45. gr. laga nr. 50/2000, um lausafjárkaup, og 28. gr. laga nr. 40/2000, um þjónustukaup, fyrir vinnu við að byggja framangreint hús að Hrófá í Strandasýslu.“ Hinn 17. mars 2010 var Ásmundur Ingvarsson byggingarverkfræðingur dómkvaddur til að framkvæma hið umbeðna mat. Matgerð hans lá fyrir í september 2010 og var hún lögð fram í þinghaldi 6. október það ár. Skipti matsmaður viðfangsefni sínu niður í sex megin verkþætti og var samtala þeirra sem hér segir: 1) Kjallari og sökklar, 355 vinnustundir. 2) 1. hæð, 670 vinnustundir, 3) Þak, 530 vinnustundir. 4) Vinna við veggi að utan, 410 vinnustundir. 5) Innviðir, 860 vinnustundir. 6) Annað, 265 vinnustundir. Í niðurlagi matsgerðarinnar sagði síðan svo: „Matsmaður telur eðlilegt vinnuframlag vegna áðurtalinna verkþátta um 3.090 vinnustundir. Er þá innifalinn sá tími sem fer í efnistöku, efnispantanir og ferðir til og frá Hólmavík. Þegar metið er eðlilegt vinnuframlag í verki eins og hér um ræðir er ekki óeðlilegt að einhver óvissa og ónákvæmni sé í mati sem þessu og telur undirritaður að óvissan geti numið allt að 8%. Varðandi tímagjald þá telur matsmaður þau tímagjöld sem tilgreind eru á reikningum matsþola sanngjörn og eðlileg.“ Stefnandi vildi ekki una niðurstöðu matsgerðarinnar og fór hann því fram á það að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og sérfróðir yfirmatsmenn til að taka til endurmats þau atriði sem undirmatsgerðin tók til. Í þinghaldi 15. desember 2010 voru dómkvaddir til að framkvæma umbeðið yfirmat Auðunn Elísson, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari, og Helgi S. Gunnarsson, byggingaverkfræðingur og húsasmíða­meistari. Matgerð þeirra lá fyrir 5. maí 2011 og var hún lögð fram við upphaf aðalmeðferðar í málinu 21. október sl. Settu yfirmatsmenn niðurstöður sínar fram með sama hætti og undirmatsmaður og skiptu viðfangsefninu niður í sex megin verkþætti. Niðurstaða yfirmatsmannanna var sem hér segir: 1) Kjallari og sökklar, 690 vinnustundir. 2) 1. hæð, 728 vinnustundir, 3) Þak, 481 vinnustund. 4) Vinna við veggi að utan, 752 vinnustundir. 5) Innviðir, 1.099 vinnustundir. 6) Annað, 266 vinnustundir. Í niðurlagi yfirmatsgerðarinnar sagði svo: „Yfirmatsmenn telja eðlilegt vinnuframlag vegna framangreindra 6 verkhluta vera 4.016 vinnustundir. Við ákvörðun á sanngjörnu og eðlilegu endurgjaldi fyrir vinnu starfsmanna Trésmiðjunnar Höfða ehf. við byggingu íbúðarhúss að Hrófá í Strandasýslu beri því að nota þann fjölda vinnustunda. Yfirmatsmenn eru sammála niðurstöðu undirmats að þau tímagjöld sem tilgreind eru á reikningum yfirmatsbeiðanda séu sanngjörn og eðlileg.“ II. Stefnandi kveðst fyrst og fremst byggja kröfur sínar á grundvallarreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir loforða. Að samkomulagi hafi orðið með aðilum að stefnandi tæki að sér ákveðna vinnu við byggingu íbúðarhúss stefnda að Hrófá í Strandabyggð. Óumdeilt sé að stefnandi skyldi vinna verkið í tímavinnu og stefndi inna greiðslur reglulega af hendi eftir framvindu þess. Tekur stefnandi fram að hann hafi gert stefnda grein fyrir því við upphaf verksins að um kostnaðarsama framkvæmd yrði að ræða þar sem teikningar og byggingarlýsing hússins gæfu það til kynna. Stefnandi vísar til þess að hann hafi haldið nákvæma tímaskráningu vegna verksins þar sem tímafjöldi hafi verið sundurliðaður á einstaka verkþætti við bygginguna, svo og á þá starfsmenn sem unnið hafi við verkið, sbr. framlagða vinnuseðla. Þá hafi efni, akstur og verkfæragjald verið sérstaklega tilgreint í hverjum útgefnum reikningi eftir því sem slíkur kostnaður hafi fallið til. Einnig hafi sérstaklega verið tilgreint í reikningunum ef stefnandi greiddi fyrir vinnu annarra við verkið, svo sem flutningskostnað eða vélavinnu. Að mati stefnanda sé ekkert fram komið í málinu sem gefi tilefni til að ætla að tímafjöldi sé of talinn eða reikningarnir séu á annan hátt ósanngjarnir. Reikningarnir séu þvert á móti sanngjarnir og ekkert sé fram komið sem bendi til annars en umkrafið endurgjald fyrir vinnu stefnanda sé sanngjarnt með hliðsjón af þeirri vinnu sem unnin hafi verið og hvers eðlis hún var, sbr. 28. gr. laga nr. 42/2000. Stefnandi segir svo virðast sem athugasemdir stefnda snúi eingöngu að fjölda vinnustunda og að unnar hafi verið yfirvinnustundir við verkið. Hið síðarnefnda sé nokkuð athyglisvert í ljósi þess að stefndi hafi sérstaklega óskað eftir því að verkinu yrði hraðað. Einnig hafi reynst nauðsynlegt að vinna yfirvinnu í tengslum við aðkomu annarra verktaka að verkinu. Vísar stefnandi jafnframt til þess að stefnda hafi í upphafi verksins verið gerð grein fyrir því að starfsmenn stefnanda kæmu alla jafna til með að vinna tíu tíma á dag við verkið, átta dagvinnustundir og tvær yfirvinnustundir. Hafi flestar yfirvinnustundir starfsmanna stefnanda, sem unnar hafi verið við verkið, verið þannig til komnar. Engar athugasemdir hafi komið fram af hálfu stefnda við þá vinnutilhögun. Segir stefnandi engar athugasemdir hafa komið fram af hálfu stefnda við vinnustundafjöldann meðan á verktímanum stóð. Þá hafi hann athugasemdalaust greitt reikninga sem samtals hafi tilgreint 444 yfirvinnustundir. Af hálfu stefnanda er á það bent að stefndi hafi á tímabilinu september 2007 fram til nóvember 2008 greitt stefnanda átta reikninga vegna verksins, án athugasemda. Á þeim reikningum hafi efni og vinna verið sundurliðuð, sem og aðrir kostnaðarliðir, svo sem verkfæragjald, akstur o.fl. Hafi stefndi hvorki gert athugasemdir við reikningana sjálfa né þá sundurliðun sem í þeim hafi komið fram. Við höfðun málsins hafi fjórir reikningar, samtals að fjárhæð 6.594.221 króna, verið ógreiddir, en þeir skiptist í vinnuliði samtals að fjárhæð 4.567.117 krónur, efni samtals 1.821.181 króna, akstur samtals 118.773 krónur og verkfæragjald samtals 87.150 krónur. Stefnandi kveðst ekki geta fallist á þær niðurstöður sem fram komi í undirmatsgerð og minnisblaði Maríusar Þ. Jónassonar varðandi mat að vinnutíma við byggingu húss stefnda. Í báðum tilvikum vanti ákveðna verkþætti, auk þess sem vinnutímafjöldi sé verulega vanáætlaður. Framlagða yfirmatsgerð segir stefnandi ganga framar báðum þessum gögnum. Þá fari niðurstaða yfirmatsgerðarinnar svo nærri þeim tímafjölda sem stefnandi krefji um greiðslu fyrir að dæma beri stefnda til greiðslu reikninganna að fullu, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 167/2006, sem kveðinn hafi verið upp 30. nóvember 2006. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi einkum til grundvallarreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir loforða. Jafnframt vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, einkum 28. gr. laganna. III. Í upphafi tekur stefndi fram að hann mótmæli öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda, sem og málavaxtalýsingu stefnanda að því leyti sem sú lýsing sé í ósamræmi við málsatvikalýsingu stefnda. Sýknukröfu sína segir stefndi byggja að meginstefnu til á 28. gr. laga um þjónustukaup nr. 42/2000 er hljóði svo: „Hafi ekki verið samið um verð fyrir keypta þjónustu skal neytandi greiða það verð sem telja megi sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan sé mikil og hvers eðlis hún sé.“ Framlagða reikninga stefnanda kveður stefndi bersýnilega ósanngjarna og í engu samræmi við þann tímafjölda sem í raun hafi verið lagður í verkið. Samkvæmt framlögðu mati Maríusar Þ. Jónassonar og undirmatsgerð Ásmundar Ingvarssonar liggi fyrir að það verð sem stefnandi krefji stefnda um fyrir hið umdeilda verk sé engan veginn sanngjarnt. Því skuli ekki við það miðað í málinu. Stefndi mótmælir því að framlögð yfirmatsgerð verði lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Hann segir matsgerðina haldna verulegum ágöllum. Nefnir stefndi í því sambandi að yfirmatsmenn hafi tekið inn í mat sitt verkliði sem ekki hafi verið unnir af stefnanda. Þar sé um að ræða 200 vinnustundir. Þá sé í mörgum liðum yfirmatsins um ofáætlun að ræða. Stefndi bendir á að niðurstaða undirmatsmanns hafi verið sú að 3.090 vinnustundir hefðu átt að fara í verkið. Frá þeim vinnustundafjölda dragist 200 vinnustundir sem stefnandi hafi viðurkennt undir rekstri málsins að séu of taldar hjá bæði yfir- og undirmatsmönnum. Í verkið hafi því átt að fara 2.890 vinnustundir, eða 1.377 vinnustundum minna en stefnandi hafi krafið stefnda um. Stefndi hafi nú gert upp við stefnanda miðað við þær forsendur sem hér hafi verið lýst, sbr. nú síðast innborgun að fjárhæð 2.080.074 krónur 19. október 2011. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Í ljósi krafna stefnanda, sem samkvæmt framansögðu séu í engu samræmi við gangverð fyrir sambærilega vinnu, kveðst stefndi gera kröfu um að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Hvað þá kröfu varðar tekur stefndi sérstaklega fram að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og sé honum því nauðsynlegt að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til reglna samninga- og kröfuréttar, þar með talið laga um þjónustukaup nr. 42/2000, einkum 28. gr. laganna. IV. Svo sem áður er rakið tókst samkomulag með málsaðilum árið 2007 um að stefnandi tæki að sér byggingu íbúðarhúss fyrir stefnda að Hrófá í Strandabyggð og skyldi verkið unnið í tímavinnu. Að öðru leyti var ekki samið um hvernig greiðslu fyrir verkið skyldi háttað. Til grundvallar úrlausn ágreinings aðila skal því leggja ákvæði 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, sem hér á við sbr. 2. tölulið 1. mgr. 1. gr. laganna, en þar segir að hafi ekki verið samið um verð fyrir keypta þjónustu skuli neytandi greiða það verð sem telja megi sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan sé mikil og hvers eðlis hún sé. Skýrsla VSÓ ráðgjafar ehf., sem unnin var af starfsmanni félagsins, Maríusi Þ. Jónassyni, að beiðni stefnda, er ekki matsgerð í skilningi IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er upplýst að nefndur starfsmaður fór ekki á vettvang að Hrófá í tengslum við gerð skýrslunnar. Þegar að þessu virtu þykir skýrslan ekkert gildi geta haft við úrlausn máls þessa. Ekki er ágreiningur með aðilum um umkrafin tímagjöld stefnanda, enda kemur fram í yfir- og undirmatsgerðum það álit matsmanna að tímagjöld þau sem tilgreind séu á reikningum stefnanda séu sanngjörn og eðlileg. Í málsatvikakafla greinargerðar stefnda eru gerðar athugasemdir við skráningu starfsmanna stefnanda á yfirvinnustundum. Athugasemdir í þá veru er einnig að finna í framlögðu bréfi stefnda til lögmanns stefnanda frá 25. júní 2009. Í ljósi þessa þykir rétt að taka fram, þó svo umfjöllun um þetta atriði sé ekki að finna í málsástæðnakafla greinargerðar stefnda, að dómendur hafa farið yfir framlagða reikninga stefnanda og vinnuseðla þá sem að baki þeim standa. Getur dómurinn ekki séð að framangreindar athugasemdir stefnda eigi við rök að styðjast, en í flestum tilvikum er yfirvinna ekki skráð fyrr en unnar hafa verið átta dagvinnustundir. Þá skýrist hluti yfirvinnu­stundanna af því að stefnandi hafði umsjón með verkinu og þurftu starfsmenn hans í sumum tilvikum að koma á verkstað í tengslum við aðkomu annarra verktaka að smíði hússins. Undirmatsmaður fór þá leið við framkvæmd mats síns að verkþáttagreina hús stefnda og áætla síðan tímafjölda hvers verkþáttar. Var mat yfirmatsmanna unnið á sambærilegan hátt. Svo sem rakið er í kafla I hér að framan var það niðurstaða undirmatsmanns að eðlilegt vinnuframlag vegna áðurtalinna verkþátta væru 3.090 vinnustundir, +/- 8% frávik. Yfirmatsmenn komust hins vegar að þeirri niðurstöðu að eðlilegt vinnuframlag vegna framangreindra sex verkhluta væru 4.016 vinnu­stundir. Fyrir liggur að bæði í undir- og yfirmati eru oftaldar vinnustundir vegna spörslunar og málunar, 120 stundir í undirmati og 180 stundir í yfirmati, en upplýst er að sú vinna var ekki unnin af stefnanda. Þá er í yfirmatsgerð einnig ofaukið um 20 vinnustundum vegna innihurða, en hvað þann verkhluta varðaði sá stefnandi eingöngu um máltöku. Svo sem áður segir skiptist yfirmatsgerðin í sex verkþætti. Fyrsti verkþátturinn (kjallari og sökkull) inniheldur 25 matsliði. Hvað þann hluta verksins varðar er yfirmatsgerðin mun ítarlegri en undirmatsgerðin og fær dómurinn ekki annað séð en nefndir 25 matsliðir eigi rétt á sér. Verkþættir tvö, þrjú og sex (1. hæð, þak og annað) eru áþekkir í matsgerðunum tveimur að teknu tilliti til þeirrar +/- 8% óvissu sem undirmatsmaður gefur sér í niðurstöðu sinni. Fjórði verkþátturinn (vinna við veggi að utan), inniheldur hins vegar 8 matsliði hjá yfirmatsmönnum en 4 hjá undirmatsmanni. Að mati dómsins eru allir umræddir 8 matsliðir í yfirmatsgerðinni réttmætir. Fimmti verkhlutinn (innviðir) er áþekkur í báðum matsgerðunum hvað matsliði varðar. Yfirmatsmenn meta hins vegar réttan vinnustundafjölda vegna matsliðanna talsvert meiri en undirmatsmaður. Eins og hér hefur verið rakið er mat yfirmatsmanna á vinnustundafjölda við umrætt verk nokkru hærra en mat undirmatsmanns. Er yfirmatsgerðin heilt yfir ítarlegri en undirmatsgerðin og jafnframt vantar nokkra matsliði í niðurstöðu undirmatsmanns. Þá voru svör yfirmatsmanna og skýringar sem þeir gáfu fyrir dómi á matsgerð sinni að mati dómsins nokkuð gleggri en þau svör og skýringar sem fram komu hjá undirmats­manni. Dómurinn fær ekki séð að yfirmatsgerðin sé haldin neinum þeim göllum sem dregið geta, svo nokkru nemi, úr gildi hennar. Verður að jafnaði að telja yfirmatsgerð tveggja matsmanna, sem ekki hefur verið hnekkt með framlagningu annarra gagna, vega þyngra við sönnunarmat en undirmatsgerð eins matsmanns. Athugasemdir lögmanns stefnda við einstaka þætti yfirmatsins við munnlegan málflutning, sem og svör fyrirsvarsmanna stefnanda við einstökum spurningum lögmannsins í því sambandi, eru ekki til þess fallnar að hnekkja rökstuddu og sundurliðuðu mati yfirmatsmanna. Samkvæmt öllu framangreindu þykir stefnda ekki hafa tekist að hnekkja þeirri niðurstöðu yfirmatsmanna að við ákvörðun á sanngjörnu og eðlilegu endurgjaldi fyrir vinnu starfsmanna stefnda við hina umdeildu húsbyggingu beri að miða við 3.816 vinnustundir, sbr. fyrrnefnda 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, en þá hafa verið dregnar frá áðurnefndar 200 vinnustundir vegna vinnu sem óumdeilt er að stefnandi vann ekki. Skýrt er kveðið á um það í 28. gr. laga nr. 42/2000 að neytandi skuli greiða það verð sem telja megi sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan sé mikil og hvers eðlis hún sé. Samkvæmt áðursögðu verður að telja að sönnun á því verði liggi í raun fyrir með niðurstöðu yfirmatsmanna og verður hún því lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Þykir dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 167/2006, sem kveðinn var upp 30. nóvember 2006, og byggt er á af hálfu stefnanda í málinu, ekki standa þeirri niðurstöðu í vegi, enda gengur hér umrætt sérákvæði laga nr. 42/2000 framar þeirri meginreglu sem vísað er til í dómnum. Samkvæmt framansögðu ber að draga 451 vinnustund frá umkröfðum vinnustundafjölda stefnanda, 4.267 stundum. Rétt þykir að draga frá þeim stundafjölda dagvinnustundir og yfirvinnustundir í því hlutfalli sem stefnandi krefur um í málinu. Þá þykir við þann frádrátt rétt að miða við meðaltalsverð útseldra dagvinnu- og yfirvinnustunda stefnanda. Samkvæmt þessum forsendum dragast 1.042.922 krónur frá vegna dagvinnustunda og 245.227 krónur vegna yfirvinnustunda, eða samtals 1.288.149 krónur. Dregst sú fjárhæð frá stefnukröfunni miðað við gjalddaga elsta ógreidda reikningsins. Um dráttarvexti fer svo sem í dómsorði greinir, en stefndi hefur ekki mótmælt dráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega. Tekið skal fram að rétt stefnanda til höfuðstólsfærslu dráttarvaxta á tólf mánaða fresti má leiða beint af ákvæðum 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og er því óþarft að kveða á um slíka höfuðstólsfærslu í dómsorði. Með vísan til úrslita málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmist stefndi til að greiða stefnanda málskostnað. Samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi stefnanda er útlagður kostnaður stefnanda samtals 828.050 krónur, þar af kostnaður vegna yfirmatsgerðar 770.000 krónur. Með vísan til þessa og að virtu umfangi málsins og þess tíma sem fór í ferðalög hjá lögmanni stefnanda þykir málskostnaður stefnanda hæfilega ákvarðaður 1.700.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Vífli Oddssyni verkfræðingi og Hjalta Sigmundssyni, byggingatæknifræðingi og húsasmíðameistara. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Örn Svavarsson, greiði stefnanda, Trésmiðjunni Höfða ehf., 5.306.072 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.465.698 krónum frá 17. október 2008 til 20. desember 2008, en af 3.036.911 krónu frá 20. desember 2008 til 15. janúar 2009, en af 4.189.477 krónum frá 15. janúar 2009 til 27. febrúar 2009, en af 5.305.072 krónum frá 27. febrúar 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum 2.080.074 krónum innborguðum 19. október 2011. Stefndi greiði stefnanda 1.700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 798/2016
Kærumál Nauðungarsala Veðskuldabréf Aðfararheimild
Ó krafðist þess að felld yrði úr gildi nauðungarsala sem fram fór á fasteign í hans eigu á grundvelli veðskuldabréfs sem hann hafði undirritað. Reisti Ó kröfu sína m.a. á því að gildur veðréttur hefði ekki stofnast þar sem hann hefði einungis undirritað veðskuldabréfið sem útgefandi skuldabréfsins en ekki sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar. Þá byggði hann á því að skilyrði fyrir nauðungarsölunni hefðu ekki verið uppfyllt þar sem honum hefði ekki verið birt greiðsluáskorun. Talið var að Ó hefði samþykkt með undirritun sinni á umrætt skuldabréf að veðsetja L hf. fasteign sína til tryggingar greiðslu á skuld sinni samkvæmt því og tekið fram að engu skipti í því sambandi þótt eiginkona Ó hefði einnig ritað undir skuldabréfið ásamt honum á línu sem vísaði til þingslýsts eiganda. Þá var ekki fallist á að ógilda bæri nauðungarsöluna af öðrum ástæðum og m.a. vísað til þess að greiðsluáskorun hefði verið birt eiginkonu Ó á lögheimili hans og væri sú birting heimil, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.
DómurHæstaréttar.Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og KarlAxelsson.Sóknaraðili skautmálinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum7. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 15. nóvember2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildinauðungarsala sem fram fór 4. maí 2016 á fasteigninni Gularás í Rangárþingieystra, landnúmer 163857. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind krafa sín verði tekin tilgreina. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar,entil vara „að málskostnaður verði felldur niður.“ Varnaraðili krefststaðfestingar héraðsdóms og kærumálskostnaðar.Sóknaraðilivar þinglýstur eigandi fyrrgreindrar fasteignar þegar hann ritaði 15. febrúar2005 sem útgefandi undir veðskuldabréf þar sem meðal annars var tekið fram að„til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu höfuðstóls, vaxta,vísitöluálags, dráttarvaxta og alls kostnaðar sem af vanskilum og innheimtuaðgerðumtil fullnustu skuldarinnar kann að leiða, og útgefanda ber að greiða, erLandsbanka Íslands hf. hér með sett að veði“ umrædd fasteign. Með skírskotuntil þessa og annarra gagna, sem lögð hafa verið fram í málinu og vísað hefurverið til af hálfu varnaraðila, er fallist á með héraðsdómi að sóknaraðili hafisamþykkt með undirritun sinni á framangreint skuldabréf að veðsetja bankanum fasteignsína til tryggingar greiðslu á skuld sinni samkvæmt því. Skiptir engu í þvísambandi þótt eiginkona sóknaraðila hafi ritað undir veðskuldabréfið ásamthonum í línu sem undir stóð: „Samþykkur ofangreindri veðsetningu sem þinglýstureigandi (ef annar en útgefandi)“.Að þessuvirtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Ólafur Árni Óskarsson, greiði varnaraðila,Landsbankanum hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 15. nóvember 2016. Mál þetta, sem þingfestvar 10. júní 2016 og tekið til úrskurðar 18. október 2016, barst dóminum þann1. júní 2016 með beiðni, dags. 1. júní 2016. Sóknaraðili er Ólafur ÁrniÓskarsson, kt. 190354-5209, Gularás, 861 Hvolsvöllur, en varnaraðili erLandsbankinn hf. Austurstræti 11, 155 Reykjavík, kt. 471008-0280.Fyrirsvarsmaður Landsbankans hf. er Steinþór Pálsson, framkvæmdastjóri, kt.230460-2729, Bergstaðastræti 84, 101 Reykjavík. Kröfur sóknaraðila eru aðfelld verði úr gildi nauðungarsala sú sem fram fór í fasteigninni Gularás,Rangárþingi eystra, landnr. 163857, þann 4. maí 2015 [sic.]. Þá er krafistmálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, samkvæmt málskostnaðarreikningisem lagður verður fram í málinu eða að mati réttarins. Kröfur varnaraðila eru aðkröfum sóknaraðila verði hafnað og nauðungarsölugerð sýslumannsins á Suðurlandiá eigninni Gularási, landnr. 163857, dags. 4. maí 2016, standi óbreytt. Þákrefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að skaðlausu samkvæmtmálskostnaðarreikningi sem lagður verður fram í málinu eða samkvæmt matidómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Málavextir Samkvæmt gögnum málsins ogmálatilbúnaði aðila eru málavextir þeir að sóknaraðili var þinglýstur eigandijarðarinnar Gularás. Landnúmer jarðarinnar er 163857 og fastanúmer 219-2354.Fasteignamat jarðarinnar er kr. 19.579.000 og samanstendur af fimm sérmetnumeiningum þ.e. hlaða kr. 3.110.000, íbúð kr. 13.100.000, reki kr. 14.000, ræktaðland kr. 2.180.000 og jörð kr. 1.175.000. Þann 15. febrúar 2005undirritaði sóknaraðili veðskuldabréf með fyrirsögninni „VEÐSKULDABRÉF Veð íbújörð“. Númer veðskuldabréfsins var tilgreint 0182-74-820365. Bæði sóknaraðiliog eiginkona hans, Þorbjörg Marta Bergsdóttir, kt. 130356-2309, undirrituðuveðskuldabréfið. Sóknaraðili undirritaði bréfið sem útgefandi og eiginkona hanssem samþykkur ofangreindri veðsetningu sem þinglýstur eigandi, en þar á eftirer í sviga orðin „ef annar en útgefandi“. Ekki er gert ráð fyrir sérstakriundirritun á eyðublaðið fyrir þinglesinn eiganda ef hann er jafnframtútgefandi. Sóknaraðili var tilgreindur útgefandi veðskuldabréfsins ogviðurkenndi hann með því að skulda varnaraðila kr. 12.200.000. Lánstími var 15ár. Fyrsti gjalddagi var 1. mars 2005 og einn mánuður var milli gjalddaga.Lánið samkvæmt skuldabréfinu var bundið vísitölu neysluverðs tilverðtryggingar. Í 4. tölulið veðskuldabréfsins segir eftirfarandi:„Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu höfuðstóls, vaxta,vísitöluálags, dráttarvaxta og alls kostnaðar sem af vanskilum oginnheimtuaðgerðum til fullnustu skuldarinnar kann að leiða, og útgefanda ber aðgreiða, er Landsbanka Íslands hf. hér með sett að veði neðangrein bújörð meðtilgreindum veðrétti og uppfærslurétti:“ Í beinu framhaldi er reitur þar semveðandlag veðskuldabréfsins er tilgreint og segir þar „Gularás, Rangár.eystra“. Í öðrum reit erutilgreind fastanúmerin 2192354-2352. Samkvæmt 5. tölulið veðskuldabréfsins varbújörðin veðsett ásamt öllu sem henni fylgir og fylgja ber, allt eftir því semhún verður framast veðsett. Þá segir jafnframt að bújörðin sé veðsett í þvíástandi sem hún er, eða síðar kanna að vera, með hvers konar endurbótum ogviðaukum hverju nafni sem nefnast, þ.á.m. íbúðarhús og útihús, sem og önnurmannvirki sem nú eru á eigninni. Í 10. tölulið bréfsinssegir að varnaraðila sé heimilt að gjaldfella skuldina fyrirvaralaust og ánuppsagnar, sbr. 9. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð verði dráttur á greiðsluafborgana o.fl. Þá segir í 11. tölulið bréfsins að falli hin veðtryggða skuld ígjalddaga sé veðhafa heimilt að láta selja hina veðsettu eign nauðungarsölu tilfullnustu kröfunni, án undangengins dóms, sáttar eða aðfarar. Þann 12. maí 2006undirritaði sóknaraðili veðskuldabréf með fyrirsögninni„VEÐSKULDABRÉF Veð ífasteign“. Númer veðskuldabréfsins var tilgreint 0182-74-820674. Bæðisóknaraðili og eiginkona hans undirrituðu veðskuldabréfið. Sóknaraðili vartilgreindur útgefandi veðskuldabréfsins og viðurkenndi hann með því að skuldasóknaraðila kr. 5.000.000. Lánstími var 10 ár. Fyrsti gjalddagi var 1. júní2006 og einn mánuður var milli gjalddaga. Lánið samkvæmt skuldabréfinu varbundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Í 4. tölulið veðskuldabréfsinssegir:„Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu höfuðstóls, vaxta,vísitöluálags, dráttarvaxta og alls kostnaðar sem af vanskilum oginnheimtuaðgerðum til fullnustu skuldarinnar kann að leiða, og útgefanda ber aðgreiða, er Landsbanka Íslands hf. hér með sett að veði neðangreind fasteign meðtilgreindum veðrétti og uppfærslurétti:“ Í reit í beinu framhaldi er veðandlag veðskuldabréfsinstilgreint og segir þar „Gularás 163857“. Í öðrum reit er fastanúmerið 219-2354tilgreint. Samkvæmt 5. tölulið veðskuldabréfsins var bújörðin veðsett ásamtöllu sem henni fylgir og fylgja ber, allt eftir því sem hún verður framastveðsett sbr. 16. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Þá segir jafnframt aðfasteignin sé veðsett í því ástandi sem hún er eða síðar kann að verða, meðhvers konar endurbótum og viðaukum, hverju nafni sem nefnast. Þann 15. maí 2006undirritaði sóknaraðili veðskuldabréf með fyrirsögninni „VEÐSKULDABRÉF Veð ífasteign“. Númer veðskuldabréfsins var tilgreint 0182-74-820676. Bæðisóknaraðili og eiginkona hans undirrituðu veðskuldabréfið. Sóknaraðili vartilgreindur útgefandi veðskuldabréfsins og viðurkenndi hann með því að skuldavarnaraðila kr. 1.100.000. Lánstími var 10 ár. Fyrsti gjalddagi var 1. júní2006 og einn mánuður var milli gjalddaga. Lánið samkvæmt skuldabréfinu varbundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Í þeim reit 4. töluliðar þarsem veðandlag var tilgreint segir „Gaularás 163857“. Varnaraðili kveður að meðstofnskjali dagsettu 13. maí 2008 hafi sóknaraðili stofnað lóðina Gulárás land,landnr. 216258. Upprunalandið hafi verið Gularás, landnr. 163857. Stofnskjalþetta hefur ekki verið lagt fram í málinu, en ekki hefur sóknaraðili mótmæltþessu. Fyrir liggur að sóknaraðili og varnaraðili undirrituðu veðbandslausn aðhluta vegna skuldabréfa nr. 282-74-820356, 182-74-820674 og 182-820676. Öllframangreind skuldabréf voru tryggð með veði í bújörðinni Gularási, Rangárþingiytra, landnr. 163857. Varnaraðili samþykkti með greindri veðbandslausn að hinútskipta lóð, landnr. 216258, skyldi leyst úr veðböndum, en jafnframt segir ískjalinu að framvegis standi því til tryggingar nefndum skuldum eignin Gaularáslandnr. 163857 með fasteignanúmerinu 219-2354. Sambærileg veðbandslausn vargerð vegna tryggingabréfs (allsherjarveð) sem hvílir á 1. veðrétti jarðarinnar.Þann 17. janúar 2011 undirrituðu sóknaraðili og varnaraðili veðsbandslausnvegna Gularás lóð A, Rangárþingi eystra, landnr. 219314. Veðréttur varnaraðilaí jörðinni Gularás, landnr. 163857, stóð að öðru leyti óbreyttur. Samkvæmt gögnum málsinshefur ofangreint skuldabréf nr. 0182-74-820365, sem aðilar eru sammála um aðhafi nú númerið 163-36-60603, verið í vanskilum frá 1. júní 2009. Samkvæmtgögnum málsins var eiginkonu sóknaraðila birt greiðsluáskorun vegnaskuldarinnar þann 4. september 2009, en hún neitaði undirritun. Var ígreiðsluáskorun tekið fram að ef ekki væri orðið við greiðsluáskorun yrði krafistnauðungarsölu á eigninni Gularási 163857, fnr. 219-23554 og 219-2357. Þann 4. nóvember 2015sendi varnaraðili Sýslumanninum á Suðurlandi beiðni um nauðungarsölu á eigninniGularási 163857 fnr. 219-2354 og 219-2357 og sóknaraðili tilgreindurgerðarþoli. Fyrir liggur afrit af bréfi sýslumanns til sóknaraðila, dags. 8.janúar 2016, þar sem tilkynnt er um fram komna nauðungarsölubeiðni og gerðgrein fyrir að hún verði tekin fyrir á skrifstofu sýslumanns 25. febrúar 2016að undangenginni auglýsingu sem send verði til birtingar í Lögbirtingablaði 26.janúar 2016. Var málið tekið fyrir 25. febrúar 2016 og ekki mætt af hálfusóknaraðila. Var ákveðið að uppboð myndi byrja á eigninni 7. apríl 2016. Fyrirliggur afrit af bréfi sýslumanns til sóknaraðila um þetta, dags. 2. mars 2016,þar sem m.a. segir að auglýsing um uppboðið verði send til birtingar 31. mars2016 á vefslóðinni www.naudungarsolur.is. Var málið tekiðfyrir 7. apríl 2016 og var þá byrjun uppboðs. Fyrir liggur afrit af bréfisýslumanns til sóknaraðila, dags. 12. apríl 2016, þar sem tilkynnt er um þettaog að framhald uppboðs verði á eigninni sjálfri 4. maí 2016 og að auglýsing umþað verði send til birtingar í dagblaði og á vefnum www.naudungarsolur.is 27. apríl 2016.Þá liggur fyrir afrit af umslagi frá Sýslumanninum á Suðurlandi til sóknaraðila3. mars 2016, með ábyrgðarbréfi sem ekki var vitjað. Annað eins umslag liggurjafnframt fyrir frá 12. apríl 2016. Þá liggur fyrir afrit úrnauðungarsölubók Sýslumannsins á Suðurlandi, dags. 4. maí 2016, þar sem framkemur að framhald uppboðs hafi farið fram á eigninni Gularási 163857 lnr.163857 og hafi hæsta boð komið frávarnaraðila kr. 40.000.000 og uppboðinu sé lokið. Jafnframt liggur fyriryfirlýsing sýslumanns skv. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 90/1991 um að umrædd eignhafi verið seld nauðungarsölu þann dag og hæstbjóðandi hafi verið Landsbankinnhf. kt. 471008-0280. Málsástæður sóknaraðila Sóknaraðili kveður málið höfðaðskv. heimild í 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Í fyrsta lagi byggirsóknaraðili á því að gildur veðréttur hafi aldrei stofnast vegna skorts ásamþykki. Þar sem sóknaraðili hafi ekkiveitt samþykki sitt fyrir veðsetningu fasteignar sinnar að Gularáshjáleigu þáleiði af því að veðréttindi varnaraðila hafi ekki stofnast með gildum hætti og veðrétturinn sé þvíógildur. Vísar sóknaraðili til meginreglna samningaréttar um samþykki sem forsendufyrir því að löggerningar geti stofnast. Eins og skuldabréfið beriskýrlega með sér, hafi sóknaraðili aðeins ritað undir það undir sem útgefandiskuldabréfsins, en ekki sem þinglýstur eigandi, en sóknaraðili hafi verið 100%þinglýstur eigandi fasteignarinnar frá 1979. Varnaraðila, sem starfi semfjármálafyrirtæki skv. lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, beri skylda tilað tryggja sér sönnun fyrir meintum réttindum sínum. Á skuldabréfinu nr.182-74-820365 sjáist að tilgreindur sé veðréttur án þess að samþykki eigandafasteignarinnar liggi fyrir. Sá veðréttur sem sé tilgreindur sé „Fasteignanúmer2192354-2352“. Skv. þeim gögnum sem hafi borist frá Sýslumanni þá hafivarnaraðili lagt fram skjal með yfirskriftina „Veðbandslausn að hluta“, dags. 20.júlí 2008, þar sem vísað sé til nokkurra skuldabréfa, þ. á m. þess skuldabréfssem sé andlag þessa nauðungarsölumáls. Hafi þar komið fram að leyst væru úrveðböndum „Lóð úr landi Gaularás, Rangárþingi eystra“ með skráningarnúmeri„216258“. Þá hafi komið fram að framvegi stæðu því eftirtaldareignir/eignarhlutar til tryggingar ofangreindri skuld „Gaularás, Rangárþingeystra, landnr. 163857“ og tilgreint fastanúmerið „219-2354“. Sé þó hvergi aðfinna samþykki veðsala vegna þessarar veðbandslausnar. Meðfram kröfulýsingu sinnivið framhaldsuppboð hafi varnaraðili lagt fram skjal með yfirskriftinni„Veðbandslaus að hluta“, dags. 17. janúar 2011, þar sem vísað hafi verið tilfjögurra skuldabréfa. Þar hafi komið fram að veðbandslausnin varðaði „Gularás,Rangárþing eystra, land. 163857“ skráningarnúmer „219314“. Einnig hafi komiðfram að tryggingarréttindi Landsbankans eftir veðbandslausn væru fnr.„219-2354“ og „219-2357“. Hvergi hafi verið að finna samþykki þinglýsts eigandafyrir þessari ráðstöfun. Hafi enda ekki beinlínisverið þörf á því að þinglýstur eigandi samþykki að Landsbankinn leysieinhverjar eignir úr veðböndum. Það sé Landsbankanum frjálst að gera án aðkomuþinglýsts eiganda. Hins vegar sé með engu móti hægt að líta svo á með þessumveðbandslausnum, dags. 20. júlí 2008 og 17. janúar 2011, hafi sóknaraðiliveðsett eignir sínar til tryggingar skuldabréfi nr. 182-74-820365. Til þessskorti í fyrsta lagi samþykki sóknaraðila sem þingslýsts eiganda. Í öðru lagiþá hefði slíkt þurft að koma fram með skýrum hætti en hvergi sé vísað til þessað veðréttur sé að stofnast. Þar að auki og í þriðja lagi þá sé um að ræðaveðbandslausn eins og skjalið beri skýrlega með sér skv. heiti sínu. Þessu tilviðbótar, og í fjórða lagi, þá segi í báðum veðbandslausnunum að „Veðbandslausnþessi er á ábyrgð Landsbankans. Að öðru leyti en að ofan greinir haldast ákvæðiveðskuldabréfanna óbreytt“. Af þessu leiði að varnaraðili eigi ekki og hafialdrei átt gildan veðrétt í fasteign sóknaraðila til tryggingar skuldabréfi nr.182-74-820365. Skorti því það grundvallarskilyrði til þess að veðrétturstofnist, að samþykki eiganda liggi fyrir. Þar sem samþykkisóknaraðila liggur ekki fyrir sé það eitt og sér nægjanlegt til þess að skortiá það skilyrði að til veðréttar hafi stofnast. Þá sé óhjákvæmilegt að vísa tilþess að varnaraðili sé fjármálastofnun sem starfi skv. lögum nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki en dómstólar hafi gert ríkar kröfur til þess að lánastofnanirtryggi sér skýrar og ótvíræðar sannanir fyrir tilvist veðréttinda sinna,umfangi þeirra og heimilda að öðru leyti. Beri lánastofnanir að öðrum kostihalla af sönnunarskorti í þeim efnum. Byggt sé á því að varnaraðili berisönnunarbyrði fyrir því að til veðréttar hafi stofnast á milli aðila. Meðhliðsjón af þeim gögnum sem liggi fyrir í málinu sé einsýnt að til slíkssamnings hafi ekki stofnast. Skorar sóknaraðili á varnaraðila að leggja framgögn sem sýni fram á meintan veðrétt. Að öðrum kosti sé ekki hægt að leggjaannað til grundvallar en að til meints veðréttar hafi stofnast með gildum hætti[sic.]. Í öðru lagi byggirsóknaraðili á því að skuldabréfið sé ógilt í heild eða að hluta. Ef varnaraðilatækist að sýna fram á að gildur veðsamningur hafi stofnast á milli aðila, þábyggir sóknaraðili á því að skuldabréfið sé ógilt, annað hvort í heild eða aðhluta. Vísar sóknaraðili hér til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga, þar sem skuldin sé tilkomin vegna ábyrgðar semsóknaraðili hafði gengist undir fyrir þriðja mann, hvers ábyrgðarskuldbinding hafiverið ógild. Hafi sóknaraðili því gengist undir skuldina við varnaraðila áþeirri röngu og brostnu forsendu að um gilda ábyrgðarskuldbindingu væri að ræðasem á sér hvíldi. Þar sem ábyrgðarskuldbinding var hins vegar ógild þá felist íþví að hið sama eigi við um skuld þá sem sóknaraðili gekkst undir þann 15.febrúar 2005. Í þriðja lagi byggirsóknaraðili á því að skilyrði skorti skv. lögum nr. 90/1991 um nauðungarsölutil að nauðungarsalan gæti farið fram. Bendir sóknaraðili á að skv. 9. gr. laganr. 90/1991 um nauðungarsölu skuli áður en nauðungarsölu verði krafist tilfullnustu peningakröfu skv. heimild skv. 2. – 6. tl. 1. mgr. 6. gr. og eftir aðkrafan er komin í gjalddaga beina greiðsluáskorun til gerðarþola með minnstfimmtán daga fyrirvara. Í henni skuli tekið fram að nauðungarsölu á tiltekinnieign verði krafist til fullnustu tilgreindri peningaskuld ef áskorun verðurekki sinnt. Í 2. mgr. 9. gr. segi að „Greiðsluáskorun skal send gerðarþola meðábyrgðarbréfi eða símskeyti eða birt honum af einum stefnuvotti“. Vísarsóknaraðili til þess að fyrir liggi birtingarvottorð í málinu þar sem fram komiað greiðsluáskorunin hafi ekki verið birt sóknaraðila. Sé raunar þar enginn semkvitti fyrir móttöku en á birtingavottorði segi að birt hafi verið fyrir maka.Engin heimild sé skv. 9. gr. laga nr. 90/1991 til að birta fyrir makagerðarþola heldur sé beinlínis áskilið skv. 2. mgr. 9. gr. laganna að birtaþurfi fyrir gerðarþola. Skv. 3. mgr. 11. gr. laganr. 90/1991 skuli fylgja með nauðungarsölubeiðni gögn um áskorun „tilgerðarþola skv. 9. eða 10. gr.“. Sé um að ræða lagaskilyrði til þess aðnauðungarsölubeiðni fullnægi áskilnaði laganna og fái viðundandi meðferð. Þarsem þessu skilyrði hafi ekki verið fullnægt beri að fella nauðungarsöluna úrgildi þar sem hana skorti lagastoð. Sýslumanni hefði verið rétt skv. 2. mgr.13. gr. laga nr. 90/1991 að hafna beiðninni og endursenda til gerðarbeiðanda.Þá sé bæði í greiðsluáskoruninni og beiðni um nauðungarsölu vísað til fnr.219-2354 og 219-2357. Hins vegar sé skuldabréf nr. 182-74-820365, sem sé andlagnauðungarsölubeiðninnar, með fastanúmerinu „2192354-2352“. Með beiðninni hafifylgt veðbandslausn þar sem tiltekið skráninganúmer (væntanlega landnúmer) séleyst úr veðböndum vegna þriggja skuldabréfa í nafni sóknaraðila. Þá komi framí veðbandlausninni að „framvegis standi því eftirtaldar eignir/eignarhlutar tiltryggingar á ofangreindri skuld“ og vísað til fastanúmersins 219-2354. Í fyrstlagi þá skorti enn og aftur að samþykki sóknaraðila sem þinglýsts eiganda liggifyrir en í öðru lagi þá virðist sem að varnaraðili hafi þarna lýst yfir aðeinungis eignarhluturinn 219-2354 stæði sem meintur veðréttur. Samkvæmt 11. gr. laga nr.90/1991 skuli tiltaka nákvæmlega eignina sem nauðungarsölu er krafist á. Einnigskuli greina frá atvikum að baki beiðninni og röksemdum sem gerðarbeiðanditelur leiða til að hún verði tekin til greina. Nauðungarsölubeiðnin sé ekki ísamræmi við skuldabréfið. Í fyrsta lagi þá liggi ekki fyrir samþykki þinglýstseiganda til þess að fasteign yrði veðsett til tryggingar skuldabréfi nr.182-74-820365. Í öðru lagi þá sé hinn meinti veðréttur, sem Landsbankinn hafitalið sig eiga, auðmerktur með allt öðrum hætti í skuldabréfinu og ínauðungarsölubeiðninni sem og greiðsluáskoruninni. Í þriðja lagi þá berifylgigögn nauðungarsölubeiðninnar með sér að meintur veðréttur taki aðeins tileignarhluta auðmerktan með fastanúmerinu 219-2354. Skorti því beiðnina alfariðþann lagaáskilnað að vera skýr um að tiltekin væri nákvæmlega sú eign semnauðungarsölu væri krafist á, sem og að gildur veðréttur stæði til tryggingarskuldabréfinu. Þvert á gögn málsins hafisýslumaður ákveðið að taka beiðnina til meðferðar þegar réttilega hefði boriðað hafna henni. Skv. 16. gr. laga nr. 90/1991 skuli, eftir að sýslumaður hefurstaðreynt að beiðni fullnægi skilyrðum 13. gr. laganna, ákveða svo fljótt semauðið er fyrirtöku hennar og „senda gerðarþola afrit hennar í ábyrgðarbréfi eðameð öðrum tryggum hætti, ásamt tilkynningu um hvar og hvenær sýslumaður takihana fyrir“. Sóknaraðili hafi aldrei fengið senda til sín tilkynningu umnauðungarsölu. Af gögnum málsins verðiekki annað ráðið en að brotið hafi verið gegn þessu lagaskilyrði. Fyrir liggiafrit af bréfi til sóknaraðila, sem honum hafi ekki borist. Hafi það ekki veriðsent með ábyrgðarbréfi eða öðrum tryggum hætti, t.d. með stefnuvotti.Löggjafinn hafi ákveðið að þegar selja eigi eign nauðungarsölu þá verðigerðarþola raunverulega að berast slík tilkynning og sé ekki hægt að treysta áhefðbundna póstburðarþjónustu til þess að bréf komist sannarlega til skila.Sjáist það einmitt í þessu máli, þar sem sóknaraðili hafi raunverulega aldreifengið tilgreint bréf. Verði að líta svo á að skilyrði skorti til aðnauðungarsalan geti hafa farið fram með lögformlegum hætti og beri, þó aðeinssé til þessa litið, að fallast á að hún sé fallin úr gildi. Hafi það enda farið svo aðhvorki sóknaraðili né nokkur fyrir hans hönd hafi mætt við fyrstu fyrirtöku hjásýslumanni, þann 25. febrúar 2016. Samkvæmt 26. gr. laga nr. 90/1991 skuli, efekki er mætt af hálfu gerðarþola, tilkynna honum bréflega um hvar og hvenæruppboðið byrji. Skv. 26. gr. laganna sé ekki áskilnaður um að tilkynning skulisend með ábyrgðarbréfi eða með stefnuvotti þar sem lögin geri ráð fyrir að þáþegar sé búið að tilkynna gerðarþola með slíkum hætti um nauðungarsöluna, sbr.framangreint. Sýslumaður hafi ákveðið að senda bréf um tilkynningu um að uppboðhafi hafist með því að senda það á pósthús. Fyrir liggi að sóknaraðili hafialdrei fengið það bréf í hendur, enda beri gögn málsins það einnig með sér aðþess hafi ekki verið vitjað. Hið sama eigi við um bréf frá sýslumanni dags. 12.apríl 2016 um að framhaldsuppboð á eigninni sé fyrirhugað þann 4. maí 2016.Sóknaraðili hafi aldrei fengið þessi bréf í hendurnar enda hefði sóknaraðiligert ágreining um leið og hann hefði fengið slíkar upplýsingar. Þá bendir sóknaraðili áþað að skv. nauðungarsölubeiðni sé andlagið tiltekið sem „Gularás 163857,Rangárþingi eystra, fnr. 219-2354 og 219-2357“. Þá er í Tilkynningu umnauðungarsölu, dags. 8. janúar 2016 vísað til fnr. „219-2354“. Í bréfi frásýslumanni, dags. 2. mars 2016 sé vísað til fnr. „219-2354“. Svo sé ítilkynningu um nauðungarsölu, dags. 12. apríl 2016 vísað til fnr. „219-2354“ oghið sama eigi við í tilkynningu dags. 2. mars 2016. Sé því ekki samræmi á millitilkynninga frá sýslumanni og nauðungarsölubeiðninnar. Virðist sýslumanni hafaverið ljóst að um misræmi hafi verið að ræða og að varnaraðili hafi undir engumkringumstæðum átt veðrétt í fnr. 219-2357. Í endurriti úr nauðungarsölubókvegna nauðungarsölunnar komi hins vegar fram að um sé að ræða Nauðungarsölu nr.2015-002153 „til að halda áfram uppboði á eigninni Gularási 163857, Rangárþingieystra, lnr. 163857“. Sé engin tilvísun til fastanúmers skv. þessu og virðistsem sýslumaður hafi einfaldlega selt allt landið sem þó telji í það minnstafimm fastanúmer og það þrátt fyrir að nauðungarsölubeiðnin hafi aðeins tiltekiðtvö fastanúmer og tilkynningar frá sýslumanni hafi aðeins tiltekið eittfastanúmer. Þá hafi verið þinglýst kvöð á fasteignina eftir uppboðið skv.Yfirlýsingu, dags. 4. maí 2016 þar sem vísað sé til „Gularás 163857, landnr.163857, Rangárþing eystra“. Virðist því sem sýslumaður hafi selt allt landið ogþinglýst kvöð á allt landið í kjölfarið. Fyrir þessu skorti alfarið heimildskv. skuldabréfinu sjálfu, þar sem aðeins sé vísað til „Fasteignanúmer2192354-2352“. Þá skorti alfarið að uppboðið hafi farið fram skv.nauðungarsölubeiðninni þar sem aðeins hafi verið vísað til tveggja fastanúmera.Þar að auki þá hafi útsendar tilkynningar aðeins verið með tilvísun til einsfastanúmers. Hafi því uppboðið sem fram fór farið með öllu út fyrir þærheimildir og lagaskilyrði sem um söluna gilda. Enn vísar sóknaraðili tilþess að skv. greiðsluáskorun sé kröfueigandi sagður vera Landsbankinn hf., kt.471008-0280, Austurstræti 11, 155 Reykjavík, fyrir hönd, Landsbankans hf.,Hvolsvelli, kt. 710169-0479, Austurvegi 6, 860 Hvolsvelli. Hins vegar segi ínauðungarsölubeiðninni að gerðarbeiðandi sé Landsbankinn hf., Hvolsvelli, kt. 710169-0479,Austurvegi 6, 860 Hvolsvelli. Í kröfulýsingu sé tiltekið að Landsbankinn hf.Austurstræti sé hins vegar gerðarbeiðandi vegna Landsbankans á Hvolsvelli.Virðist því sem eitthvert allsherjar ósamræmi sé þarna á milli. Þá segi íendurriti sýslumannsins úr nauðungarsölubók sýslumanns, dags. 4. maí 2016, aðgerðarbeiðandi sé „Landsbankinn hf., kt. 471008-2280“ en eignin hafi veriðslegin þeim aðila við framahaldssölu. Sé aðild því í máli þessu háttað með þeimhætti að varnaraðili sé Landsbankinn hf., Austurstræti, kt. 471008-2280. Sér ílagi þar sem svo virðist sem um útibú sé að ræða á Hvolsvelli, þó um sérstakakennitölu sé að ræða. Hér sé hins vegar um að ræða enn eitt brotið gegn lögumum nauðungarsölu, ósamræmi á milli greiðsluáskorunar og nauðungarsölubeiðni. Með hliðsjón afframangreindu sé um að ræða veruleg brot gegn lögum nr. 90/1991 umnauðungarsölu og beri, þó aðeins sé til þess litið, að fella nauðungarsöluna úrgildi. Sóknaraðili vekur athygliá því að kröfugerð í málinu sé miðuð við endurrit úr nauðungarsölubók, þar semfram komi að uppboð hafi farið fram á eigninni Gularási „lnr. 163857“. Í fjórða lagi byggirsóknaraðili á því að sú fjárhæð, sem varnaraðili telur að sóknaraðili standi ískuld við sig, sé ekki rétt lögum samkvæmt. Í greiðsluáskorun komi fram aðdráttarvextir hafi byrjað að leggjast á kröfuna frá og með 1. júní 2009. Skortiþó alfarið að lögð séu fram gögn um það að sóknaraðila hafi verið tilkynnt umslíkt eða að gjaldfelling hafi raunverulega átt sér stað. Varnaraðila sé ekkiheimilt að ákveða gjaldfellingu aftur í tímann. Þar að auki þá hafi sóknaraðiliverið í greiðsluskjóli skv. lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklingafrá 19. desember 2012 til 26. febrúar 2015. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr.laga nr. 101/2010 hafi í því falist að um leið og umboðsmaður skuldara hafisamþykkt umsókn skuldara hafi hafist tímabundin frestun greiðslna. Á meðanfrestun greiðslna stæði væri lánardrottnum óheimilt að a) krefjast eða taka viðgreiðslu á kröfum sínum, b) gjaldfella skuldir samkvæmt samningsbundnumheimildum, c) gera fjárnám, kyrrsetningu eða löggeymslu í eigum skuldarans eðafá þær seldar nauðungarsölu, d) fá bú skuldarans tekið til gjaldþrotaskipta, e)neita að afhenda gegn staðgreiðslu eða viðunandi tryggingum þær vörur eðaþjónustu sem skuldari þarf á að halda vegna framfærslu sinnar eða heimilismannivegna fyrri vanefnda, f) krefjast greiðslu hjá ábyrgðarmanni skuldarans eðaráðast í hvers konar aðgerðir til innheimtu kröfu. Þá hafi komið fram í 2. mgr.að vextir falli á skuldir á meðan frestun greiðslna stæði en þeir væru ekkigjaldkræfir. Í 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu segi að; „Efatvik sem varða kröfuhafa og skuldara verður ekki um kennt valda því aðgreiðsla fer ekki fram skal ekki reikna dráttarvexti þann tíma semgreiðsludráttur verður af þessum sökum. Sama á við ef greiðsla fer ekki framvegna þess að skuldari neytir vanefndaúrræða gagnvart kröfuhafa eða heldur aföðrum lögmætum ástæðum eftir greiðslu eða hluta hennar.”Hér sé því uppi sú staða að skuldara hafi verið bannað skv. lögum að greiðaaf framangreindri skuld, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010. Verði honumþví ekki um kennt og ekki heldur sóknaraðila um að greiðsludráttur hafi orðiðaf þessum sökum. Sóknaraðila verði ekki um kennt að greiðsla hafi ekki boristog sér í lagi þegar að honum hafi ekki einu sinni verið tilkynnt umgjaldfellingu kröfunnar. Er því byggt á því að varnaraðila sé óheimilt að gerakröfu fyrir dráttarvöxtum þeim sem hann geri í nauðungarsölubeiðni sinni. Sé nauðungarsölubeiðninog greiðsluáskorunin því í andstöðu við 9. og 11. gr. laga nr. 90/1991 þar semþar sé tilgreind kolröng fjárhæð sem sóknaraðili eigi að greiða. Verði því aðfella nauðungarsöluna úr gildi þó aðeins sé til þessa litið, þar sem lagaskilyrðiskorti til þess að hún hafi getað farið fram. Í fimmta lagi vísarsóknaraðili til þess að ef talið yrði að varnaraðila hafi verið heimilt að látadráttarvexti falla á kröfuna þrátt fyrir að skuldarinn hafi verið ígreiðsluskjóli þá sé byggt á því að slíkar kröfur séu niður fallnar sökumtómlætis. Þá er einnig byggt á því að vaxtakröfur varnaraðila séu fyrndarvarðandi vexti sem eru eldri en fjögurra ára. Sé því þó aðeins sé til þesslitið ljóst að nauðungarsölubeiðnin og greiðsluáskorunin séu rangar og skortiþví lagaskilyrði til að nauðungarsalan gæti farið fram. Einnig er byggt á þvíað krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila sé niður fallin vegna tómlætis. Sóknaraðili telur að hvertog eitt atriði og málsástæður sem að ofan eru rakin eigi hvert fyrir sig aðvera nægilegt til að fallast beri á að fella nauðungarsöluna úr gildi. Þegarþessi atriði séu hins vegar öll virt saman sé óhjákvæmilegt að komast aðannarri niðurstöðu en að nauðungarsalan sé ógild enda vankantarnir slíkir. Sóknaraðili byggir kröfusína á meginreglum samningaréttar um stofnunarhætti löggerninga, lögum nr.90/1991 um nauðungarsölu, lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga,lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, meginreglu samninga og kröfuréttarum tómlæti, lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, þágildandi lögum nr.14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, lögum nr. 75/1997 umsamningsveð, ákvæðum samkomulags frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga, einkum 1., 2., 3., og 4. gr., laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, einkum 19. gr., þágildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti, einkum 4. gr. og 6. gr, laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, einkum 33.gr. og 36. gr., ólögfestrar meginreglu samningaréttar um brostnar og rangarforsendur, ólögfestum meginreglum samningaréttar og kröfuréttar, þ. á m.meginreglunnar um tillitsskyldu í samningssambandi sem og meginreglum umkröfuábyrgðir. Kröfu um málskostnaðbyggir sóknaraðili á 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Að auki er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt ámálskostnað. Um heimild til að skjóta máli þessu til úrlausnar héraðsdóms ervísað til XIV. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu en í 80. gr. laganna komifram að hver sá sem hafi lögvarinna hagsmuna að gæta geti leitað úrlausnarhéraðsdómara um gildi nauðungarsölunnar. Um varnarþing vísarsóknaraðili til 4. mgr. 3. gr. laga um nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Málsástæður varnaraðila Varnaraðili vísar til þess að í3. gr. laga um skráningu og mat fasteigna sé hugtakið fasteign skilgreint. Þarsegi að fasteign samkvæmt lögunum sé afmarkaður hluti lands, ásamt lífrænum ogólífrænum hlutum þess, réttindum sem því fylgja og þeim mannvirkjum semvaranlega eru við landið skeytt. Í 2. mgr. 3. gr. laganna sé fjallað umskráningu sérstakra einda innan fasteignarinnar. Sérmetnar einingar/eindirfasteignarinnar Gularás 163857, fnr. 219-2354 séu hlaða (140101), íbúð(130101), reki (02), ræktað land (01) og jörð (00). Þess misskilnings virðistgæta í beiðni sóknaraðila að hinar sérmetnu einingar teljist til sjálfstæðrafasteigna, en svo sé ekki. Til þess að svo væri þyrfti að koma til sérstakrarstofnunar, sbr. 14. gr. laga um skráningu og mat fasteigna og staðfesting ráðherra,sbr. 13. gr. jarðalaga nr. 81, 2004. Engin vafi sé á því að veðandlagveðskuldabréfs nr. 0182-74-820365 sé jörðin Gularás 163857, fnr. 219-2354. Aðsama skapi sé því engin vafi um hvert var andlag hinnar umþrættu nauðungarsölu. Nánar kveðst varnaraðilirökstyðja mál sitt nánar svo: Með veðskuldabréfi nr.0182-74-820365, sem nauðungarsölubeiðni varnaraðila byggir á, hafi sóknaraðiliviðurkennt að skulda varnaraðila kr. 12.200.000. Veðskuldabréfið berigreinilega með sér að með því hafi útgefandi þess verið að veita veð í eignsinni. Heiti skjalsins sé „Veðskuldabréf Veð í bújörð“. Þá sé með skýrum hættií 4. tölulið veðskuldabréfsins greint frá því að til tryggingar skilvísri ogskaðlausri greiðslu sé jörðin Gularás, Rangárþingi eystra, sett að veði. Sóknaraðili,sem hafi verið þinglýstur eigandi veðandlagsins, hafi skrifað undirveðskuldabréfið sem útgefandi þess. Þá hafi eiginkona sóknaraðila ritað undirreit sem merktur hafi verið „Samþykkur ofangreindri veðsetningu sem þinglýstureigandi (ef annar en útgefandi). Sóknaraðili virðist halda því fram að hannhafi einnig þurft að skrifa undir við þann reit sem eiginkona hans hafi ritaðundir, en þar komi greinilega fram að þar þurfi aðeins að rita undir þinglýstureigandi sem ekki sé jafnframt útgefandi veðskuldabréfsins. Varnaraðili telur aðveðskuldabréfið beri með sér, svo ekki verði um villst, að útgefandi þess sé aðsetja bújörðina Gularás, Rangárþingi eystra, að veði. Lóðin Gulárás land,landnr. 216258, hafi verið stofnuð út úr jörðinni Gularási, landnr. 163857. Þarsem veðskuldabréf nr. 0182-74-820365 hafi hvílt á jörðinni Gularási, landnr.163857, hafi þurft að veita veðbandslausn vegna lóðarinnar sem skipt hafi veriðút, en að öðrum kosti hefði bréfið áfram hvílt á hinni útskiptu lóð. Undir veðbandslausninahafi sóknaraðili skrifað sem útgefandi/skuldari. Varnaraðili geti því ekki séðhvernig sóknaraðili komist að þeirri niðurstöðu að hann hafi ekki samþykktgreinda veðbandslausn. Hið sama gildi um veðbandslausn sem undirrituð hafiverið þann 17. janúar 2011. Af þessu sé ljóst að bæði varnaraðili ogsóknaraðili hafi ekki talið neinn vafa leika á því að veðskuldabréf nr.0182-74-820365 hafi hvílt á jörðinni Gularási í heild. Veðréttur varnaraðila íjörðinni Gularás, landnr. 163857, hafi að öðru leyti staðið óbreyttur eftir aðframangreindar veðbandslausnir hafi verið veittar. Sé því fráleitt að haldaþví fram að samþykki sóknaraðila fyrir umþrættri veðsetningu hafi ekki legiðfyrir. Þá bendir varnaraðili jafnframt á að veðskuldabréfi nr. 0182-74-820365hafi verið þinglýst athugasemdalaust á eignina Gularás, landnr. 163857 ogsóknaraðili aldrei gert neinar athugasemdir þar um. Um fullgilt veðskuldabréfsé að ræða samkvæmt almennum reglum sem gildi um veðskuldabréf. Í bréfinu séhin veðsetta eign tilgreind og þinglýstur eigandi hennar hafi ritað undirbréfið til samþykkis veðsetningunni. Við greinda veðsetningu hafi sóknaraðiliekki gert athugasemd, fyrr en eignin hafi verið seld nauðungarsölu. Sé því ljóst að tilgildrar veðsetningar hafi stofnast á grundvelli veðskuldabréfs nr.0182-74-820365 og veðandlagið hafi legið skýrt fyrir. Þá liggi einnig skýrtfyrir að andlag nauðungarsölunnar hafi verið fasteignin Gularás, landnr.163857, ásamt öllu sem henni fylgir og fylgja ber. Varnaraðili vísar til þessað í beiðni sóknaraðila sé því haldið fram að skilyrðum 9. gr. laga nr. 90/1991sé ekki fullnægt þar sem stefnuvottur hafi birt greiðsluáskorun fyrir makasóknaraðila á lögheimili þeirra og ekki sé heimilt að birta fyrir maka, helduráskilji greinin að birta þurfi fyrir gerðarþola. Vegna þessa bendir varnaraðiliá að í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 90/1991segi að 15 daga frestur sem tilgreindur sé í 1. mgr. sömu greinar byrji að líðaþegar gerðarþoli eða sá sem er löghæfur til að taka við stefnubirtingu fyrir hanshönd fær eintak greiðsluáskorunar í hendur eða birting hennar á sér stað. Víðaí lögum nr. 90/1991 sé vísað til laga um meðferð einkamála og sé það m.a. gertí 2. mgr. 9. gr., þar sem vísað sé til þeirra sem eru löghæfir til að taka viðstefnubirtingu fyrir gerðarþola. Af 3. mgr. 85. gr. laga um meðferð einkamálanr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 90/1991, sé ljóst að það teljistlögmæt birting ef stefnuvottur birtir greiðsluáskorun fyrir maka gerðarþola álögheimili hans. Enginn vafi sé á því að greiðsluáskorun hafi verið birt fyrirsóknaraðila með lögmætum hætti. Við þetta megi bæta að sóknaraðili hafi haftsamband við starfsmenn Lögheimtunnar 11. september 2015 vegnagreiðsluáskorunarinnar. Engin vafi sé því um að greiðsluáskorunin hafi boristtil sóknaraðila. Þá hafi lögmaður sóknaraðila haft samband við starfsmennLögheimtunnar þann 3. maí 2016 til þess að kanna möguleika á því að frestamálinu. Hvað varðar tilkynningarsýslumanns til sóknaraðila þá liggi fyrir í gögnum málsins að þær hafi veriðsendar með ábyrgðarpósti og að öllu leyti í samræmi við ákvæði laga nr.90/1991. Þá kveðst varnaraðili ekki sjá hvernig það sé í ósamræmi við ákvæðilaga nr. 90/1991 að varnaraðili lýsi kröfu fyrir hönd útibús síns á Hvolsvellieða geri beiðni um nauðungarsölu. Málsástæðum sóknaraðila hvað þetta varðar séþví mótmælt. Varnaraðili kveðurmálsástæðu sóknaraðila um að skuldabréfið sé ógilt í heild eða hluta með ölluórökstudda og mótmælir henni. Um þá málstæðu sóknaraðilasem lýtur að fjárhæð skuldarinnar kveður varnaraðili að lán sóknaraðila skv.veðskuldabréfi nr. 0182-74-820365 hafi verið í vanskilum síðan 1. júní 2009. Í10. tölulið veðskuldabréfsins segi að varnaraðila sé heimilt að gjaldfellaskuldina fyrirvaralaust og án uppsagnar skv. 9. gr. laga nr. 75/1997 umsamningsveð verði dráttur á greiðslu afborgana, vaxta og/eða vísitöluálags. Þágeti kröfuhafi valið um að viðhalda umsaminni verðtryggingu eftir gjalddaga eðagjaldfellingu, og krefja skuldara um vexti í samræmi við það, eða að skuldin beridráttarvexti af gjaldfallinni eða gjaldfelldri upphæð. Beiðni varnaraðila umnauðungarsölu sé að öllu leyti í samræmi við 11. gr. laga nr. 90/1991 og önnurákvæði laganna. Krafan sé þar sundurliðuð eins og kostur er og gjaldfelldurhöfuðstóll hennar tilgreindur, samningsvextir og dráttarvextir af gjaldfelldumhöfuðstól. Vegna vísunar sóknaraðilatil 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga villvarnaraðila benda á að einungis sé mælt fyrir um að vextir falli ekki ígjalddaga á meðan frestun greiðslna stendur, en þeir séu áfram reiknaðir átímabili greiðslustöðvunar og falli ekki niður við það eitt að falla ekki ígjalddaga á þessum tíma. Hvað varðar vísan sóknaraðila til 7. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu þá telur varnaraðili ljóst að ákvæðið eigiekki við. Ákvæði 1. málsl. 7. gr. hafi fyrst verið lögfest með 13. gr.vaxtalaga nr. 25/1987. Í athugasemdum með 13. gr. í frumvarpi sem varð að lögumnr. 25/1987 segir eftirfarandi „Í þessu ákvæði er lagt til að skuldara verðiekki gert að greiða dráttarvexti ef um viðtökudrátt af hálfu kröfuhafa er aðræða. Til þess að um viðtökudrátt geti verið að ræða þarf skuldari að hafa bæðivilja og getu til að greiða og hann þarf að hafa gert kröfuhafa löglegtgreiðslutilboð eða lagt féð inn á geymslureikning skv. lögum nr. 9, 1978.Ákvæði þetta tekur einnig til þeirra tilvika er skuldara er rétt að halda aðsér höndum um greiðslu, t.d. vegna vanefnda, eftir atvikum fyrirsjáanlegravanefnda, af hálfu kröfuhafa.“ Þá eigi 2. málsl. 7. gr.augljóslega ekki við heldur, enda sé sóknaraðili ekki að beitavanefndarúrræði. Engin vafi ætti því aðvera á því að hvorki ákvæði 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga né 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingueigi við í málinu. Varnaraðili mótmælir semhaldlausum öllum málsástæðum sóknaraðila um að krafan sé að einhverju leytifallin niður vegna tómlætis eða fyrningar. Á meðan sóknaraðili hafi verið ígreiðsluskjóli hafi varnaraðili ekki getað innheimt kröfur sínar á hendursóknaraðila. Varnaraðili telur kröfu um dráttarvexti ekki fyrnda og bendirjafnframt á að þó svo að á það reyndi og fallist væri á að dráttarvextir semeru eldri en fjögurra ára teldust fyrndir, hefði það engin áhrif í máli þessu,enda sé hér deilt um gildi nauðungarsölunnar en ekki úthlutunargerð.Sóknaraðili hafi aldrei borið fyrir sig fyrningu dráttarvaxta fyrr en í beiðnisinni um úrlausn á gildi nauðungarsölunnar. Um lagarök vísarvarnaraðili til laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, laga um samningsveð nr.75/1997, landskiptalaga nr. 46/1941, jarðalaga nr. 81/2004, laga um meðferðeinkamála nr. 90/1991, laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 ogmeginreglna kröfuréttar og samningaréttar. Krafan um málskostnað er studd viðákvæði XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um virðisaukaskatter vísað til laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt.Forsendur og niðurstaða Í fyrsta lagi byggir sóknaraðiliá því að hann hafi aldrei samþykkt veðsetninguna þar sem ekki hafi verið tekið framberum orðum í bréfinu að hann setti framangreinda eign sína að veði tiltryggingar greiðslum. Á þetta verður ekki fallist. Að mati dómsins er ljóst aftexta bréfsins, sem sóknaraðili ritar sjálfur undir sem útgefandi, að eignin ersett að veði til tryggingar skilvísum greiðslum. Getur það ekki farið á millimála að mati dómsins og getur engu breytt um þetta að ekki hafi staðið orðin„sem þinglýstur eigandi“ eða sambærilegt undir línu þeirri sem sóknaraðiliritaði nafn sitt á. Í öðru lagi byggir sóknaraðiliá því að skuldbindingin sé ógild að hluta eða í heild og vísar hann hér til 36.gr. laga nr. 7/1936. Að mati dómsins er málsástæða þessi verulega vanreifuð ogórökstudd og verður ekki fallist á að ógilda nauðungarsöluna á grundvellihennar. Í þriðja lagi byggirsóknaraðili á því að skilyrði skorti til að nauðungarsala megi fara fram. Vísarhann hér til þess að ekki hafi verið birt greiðsluáskorun fyrir sóknaraðilasjálfum. Ekki verður fallist á þessa viðbáru sóknaraðila. Greiðsluáskorun varbirt konu sóknaraðila á lögheimili sóknaraðila og verður að telja þá birtinguheimila sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 90/1991. Þá verður ekki heldur fallist áað ekki hafi verið tiltekin nægilega glögglega hver sú eign væri sem krafistvar nauðungarsölu á. Þá verður heldur ekki fallist á að ekki hafi sóknaraðilaverið tilkynnt um nauðungarsölubeiðni á réttan hátt. Fyrir liggur að það vargert með ábyrgðarbréfi sem sóknaraðili vitjaði ekki á pósthús, en slíktilkynning svara kröfum 1. mgr. 16. gr. laga nr. 90/1991. Getur það ekki staðiðí vegi því að gerðin megi standa að sóknaraðili hafi kosið að sækja ekkiábyrgðarbréf á pósthús. Þá getur engu máli skipt að þessu leyti að ígreiðsluáskorun hafi verið vísað til Landsbankans á Hvolsvelli en íkröfulýsingu Landsbankinn Austurstræti vegna Landsbankans á Hvolsvelli. Í fjórða lagi vísarsóknaraðili til þess að fjárhæðin sem varnaraðili telji til skuldar sé ekkirétt lögum samkvæmt. Að mati dómsins getur þetta ekki skipt máli um það hvortnauðungarsalan skuli standa, en óumdeilt er að stórfelld vanskil urðu áumræddri skuld. Verður að geta þess hér að mál þetta lýtur ekki að úthlutun áuppboðsandvirði. Hið sama má segja um það hvort dráttarvextir af kröfunni erufyrndir eður ei, en á þessu byggir sóknaraðili í fimmta lagi. Þá verður ekkifallist á að varnaraðili hafi sýnt af sér tómlæti. Verður kröfum sóknaraðilasamkvæmt þessu hafnað. Rétt er að sóknaraðiligreiði varnaraðila kr. 827.080 í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskattsef. Sigurður G. Gíslasonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a ro r ð : Kröfum sóknaraðila, Ólafs Árna Óskarssonar, er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila,Landsbankanum hf., kr. 827.080, í málskostnað.
Mál nr. 549/2005
Fasteignakaup Fasteignamat Skaðabætur
Þegar L ehf. keypti fasteign af S ehf. árið 2000 lá fyrir að fasteignin var skráð 1798,2 m² hjá Fasteignamati ríkisins. Tæpum níu mánuðum síðar seldi L ehf. fasteignina til F ehf. og var stærðartilgreining hennar óbreytt. Síðar kom í ljós að Fasteignamat ríkisins hafði ekki skráð nýja stærðarútreikninga fasteignarinnar, sem bárust stofnuninni 1995, þar sem flatarmál hennar var tilgreint 1.527 m². L ehf. þurfti að greiða F ehf. 7.200.000 krónur í afslátt og málskostnað vegna þess að stærð fasteignarinnar reyndist minni sem þessu nam. L ehf. krafði Í um greiðslu sömu fjárhæðar í skaðabætur. Talið var félaginu hefði verið heimilt að beina kröfu sinni einungis að Í. Þá var ekki fallist á að það ætti að skipta máli þótt L ehf. kynni að hafa hagnast meira af endursölu fasteignarinnar en nam kröfufjárhæðinni. Fyrir lægi að Fasteignamat ríkisins hefði vanrækt skyldu sína samkvæmt 3. gr. laga nr. 94/1976 til að færa réttar upplýsingar um stærð fasteignarinnar í skrár sínar. Var fallist á að L ehf. ætti rétt á skaðabótum úr hendi Í af þessum sökum, í samræmi við kröfu félagsins, enda hefði verið afsakanlegt af fyrirsvarsmönnum þess að treysta á réttmæti skráðra upplýsinga um stærð fasteignarinnar hjá Fasteignamati ríkisins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. desember 2005 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður falli þá niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Atvik máls þessa eru þau helst, að með kaupsamningi 20. september 2000 seldi stefndi Sý ehf. fasteign, sem metin var á 200.000.000 krónur, og fékk það verð greitt meðal annars með fasteigninni Eldshöfða 9 í Reykjavík, sem metin var á 84.000.000 krónur. Í kaupsamningnum var vísað til yfirlits Fasteignamats ríkisins 18. sama mánaðar og söluyfirlits fasteignasölunnar, sem annaðist gerð hans, en þar kom fram að öll síðarnefnda eignin væri samkvæmt fasteignamatinu skráð 1.798,2 m2. Tæpum níu mánuðum síðar, eða 8. júní 2001, seldi stefndi Fjarðartorgi ehf. fasteignina Eldshöfða 9 fyrir 99.000.000 krónur og var hluti kaupverðs greiddur með annarri fasteign. Í söluyfirliti var fasteignin á sama hátt og áður sögð vera 1.798,2 m2 samkvæmt fasteignamati. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi kom síðar í ljós að þessi skráning á stærð fasteignarinnar hjá Fasteignamati ríkisins var röng. Fasteignamatinu hafði upphaflega borist tilkynning frá byggingarfulltrúanum í Reykjavík í september 1986 um að flatarmál hússins að Eldshöfða 9 væri 1.798,2 m2, en í júní 1995 hafði byggingarfulltrúinn tilkynnt nýja stærðarreikninga fyrir fasteignina, þar sem flatarmál var tilgreint 1.527,9 m2. Þessar nýju upplýsingar voru ekki færðar í skrár Fasteignamats ríkisins fyrr en á árinu 2002 og var það gert samkvæmt beiðni þáverandi eiganda Eldshöfða 9, Fjarðartorgs ehf. Í lögum nr. 94/1976 um skráningu og mat fasteigna, sem voru í gildi þegar framangreind viðskipti voru gerð, sagði í 1. gr. að halda skyldi skrá um allar fasteignir í landinu, þar sem fram kæmu upplýsingar um eiginleika eignanna og rétt til þeirra, og í 3. gr. að skráning á fasteignum skyldi fela í sér nýjustu upplýsingar sem á hverjum tíma væru tiltækar. Í 9. gr. sagði að viðkomandi sveitarstjórn væri ábyrg fyrir að fasteignamatinu bærust upplýsingar um öll mannvirki sem gerð væru í umdæminu. Í 14. gr. var fasteignamatinu heimilað að taka gjald fyrir upplýsingar úr skrám sínum og í 15. gr. var öllum stofnunum hins opinbera gert að nota þær upplýsingar sem grundvöll viðskipta sinna, eftir því sem við gæti átt. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi því sem varð að lögunum, kom fram að það fæli í sér einfalt kerfi til að viðhalda og leiðrétta fasteignaskrá á hverjum tíma. Nýmæli væri að aðaláherslan væri á haldgóðri skráningu fasteigna og upplýsinga um þær, en mat á verðmæti þeirra kæmi í annarri röð. Skráning fasteigna hefði sívaxandi gildi fyrir marga í nútímaþjóðfélagi, ekki einungis varðandi skattheimtu og fjármál heldur í vaxandi mæli í tengslum við önnur atriði, svo sem viðskipti einkaaðila. Stæðu því vonir til þess að skráning fasteigna og verðmætismat væri á hverjum tíma eins nálægt sanni og frekast væri kostur. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 2003 í máli, sem Fjarðartorg ehf. höfðaði gegn stefnda, var því slegið föstu að fasteignin Eldshöfði 9 hefði verið haldin galla við kaup þeirra 8. júní 2001 með því að stærð hennar hafi reynst mun minni en gögn frá Fasteignamati ríkisins hefðu gefið til kynna. Var stefnda gert að greiða Fjarðartorgi ehf. afslátt af kaupverði á þeim forsendum, að almennt verði við það að miða í fasteignakaupum að unnt sé að treysta opinberum upplýsingum um stærð eigna og ekki þurfi að láta mæla stærð þeirra. Stærðarfrávikið 13,3% væri minna en svo að aðilar hafi mátt gera sér grein fyrir við skoðun. Að gengnum þessum dómi greiddi stefndi 7.200.000 krónur í afslátt og málskostnað. Krafa stefnda á hendur áfrýjanda er um skaðabætur utan samninga. Stefndi átti þann kost að krefja viðsemjanda sinn frá 20. september 2000 um bætur vegna samnings þeirra. Hann kaus þess í stað að beina kröfu sinni að áfrýjanda einum og er honum það heimilt. Áfrýjandi hefur andmælt kröfu stefnda meðal annars með því að hann hafi, hvað sem stærðartilgreiningu líði, hagnast við endursölu fasteignarinnar um meira en fyrrnefndar 7.200.000 krónur. Verður ekki fallist á að þetta skipti máli, enda er hagnaður stefnda af endursölu eignarinnar áfrýjanda óviðkomandi. Krafa stefnda er á því reist að við kaup Eldshöfða 9 af Sý ehf. hafi hann lagt traust á upplýsingar Fasteignamats ríkisins um flatarmál hússins og tekið mið af þeim við ákvörðun kaupverðs, sem hann reiddi af höndum. Upplýsingar þessar reyndust rangar, en þegar þær voru veittar hafði fasteignamatið árum saman haft undir höndum gögn um rétt flatarmál hússins. Fasteignamat ríkisins vanrækti með þessu skyldu sína samkvæmt 3. gr. laga nr. 94/1976 til að færa þessar réttu upplýsingar í skrár sínar og þess vegna var stærð hússins ranglega tilgreind þegar fasteignasali, sem hafði milligöngu um viðskipti stefnda við Sý ehf., leitaði eftir upplýsingum þar, eins og honum bar að gera samkvæmt reglugerð nr. 93/1998 um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit. Verður fallist á með stefnda að honum hafi verið afsakanlegt að treysta á réttmæti þessara upplýsinga við kaupin. Stefndi miðar kröfu sína við þá fjárhæð, sem hann greiddi að gengnum dóminum 8. apríl 2003, og er ekki ágreiningur um hana. Vegna þessa verður héraðsdómur staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur er óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Löngustétt ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 19. september 2005, var höfðað 14. janúar 2005. Stefnandi er Langastétt ehf., kt. 700498-2049, Austurstræti 17, Reykjavík en stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 7.200.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. ágúst 2003 til 23. október 2004 og með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags samkvæmt 9. gr. sömu laga. Þá gerir stefnandi þær kröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. II Málavextir eru þeir að hinn 20. september 2000 fékk stefnandi fasteignina að Eldshöfða 9, 110 Reykjavík, í makaskiptum frá félaginu Sýr ehf. og var hún metin í kaupsamningi þeirra á 84 milljónir. Þann 8. júní 2001 seldi stefnandi síðan Fjarðartorgi ehf. fasteignina og var umsamið söluverð 99 milljónir króna, sem var greitt í peningum og með annarri fasteign í makaskiptum. Þegar framangreind viðskipti áttu sér stað var eignin skráð 1798,2 fermetrar hjá Fasteignamati ríkisins. Var sú skráning byggð á upplýsingum byggingarfulltrúans í Reykjavík frá september 1986. Í söluyfirliti vegna viðskipta stefnanda og Fjarðartorgs ehf. var eignin skráð þessarar stærðar. Nokkru eftir að Fjarðartorg ehf. fékk eignina afhenta þótti fyrirsvarmönnum hennar eignin vera minni en ætlað var og fengu verkfræðing til að mæla eignina upp á nýjan leik. Sýndi sú mæling fram á að eignin væri einungis 1558,7 fermetrar eða 239,5 fermetrum minni en hún var skráð hjá Fasteignamati ríkisins. Fjarðartorg ehf. gerði kröfur á stefnanda þessa máls um greiðslu bóta vegna þess að um galla væri að ræða á fasteigninni vegna þessa mismunar á raunverulegri stærð hennar og skráðri stærð. Þegar ekki náðist samkomulag milli stefnanda og Fjarðartorgs ehf. höfðaði sá síðarnefndi mál á hendur stefnanda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. mál nr. E-7419/2002 og var fasteignasölunni Eignamiðlun ehf. og Sýr ehf. stefnt til réttargæslu. Krafðist Fjarðartorg ehf. þess aðallega að stefnandi þessa máls, yrði dæmdur til greiðslu 15.533.992 króna en til vara að hann yrði dæmdur til greiðslu 15.289.142 króna og byggðust fjárhæðirnar á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Málatilbúnaður Fjarðartorgs ehf. í fyrrgreindu dómsmáli byggðist á því fyrst og fremst að í söluyfirliti umræddrar fasteignar hefði komið fram að eignin væri um 1798 fermetrar en við nánari aðgæslu hefði hún reynst vera um 1559 fermetrar eða 13,3% minni en upplýsingar Fasteignamats ríkisins gáfu til kynna og hefðu legið til grundvallar söluverði eignarinnar. Þá byggði Fjarðarkaup ehf. kröfur á hendur stefnanda þessa máls á því að milliloft í fasteigninni hefði verið ósamþykkt. Fjölskipaður héraðsdómur féllst á að Fjarðartorg ehf. ætti rétt á afslætti vegna galla sem fólust í því að fasteignin reyndist minni en aðilar hefðu gert ráð fyrir við kaupin og að milliloftið reyndist ósamþykkt. Kom fram í niðurstöðu dómsins að ávallt megi gera ráð fyrir einhverjum mismun á mælingum og upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins. Var talið að Fjarðartorg ehf. þyrfti að sætta sig við ákveðið stærðarfrávik, sem var metið 5%, ef seljandi hefði ekki ábyrgst tiltekna stærð. Umrætt frávik hefði hins vegar verið mun hærra en hægt væri að gera ráð fyrir og sætta sig við. Var Fjarðartorgi ehf. því ákvarðaður afsláttur úr hendi stefnanda þessa máls sem nam 8,5% af verði eignarinnar eða 8.217.000 krónur. Þá var honum ákvarðaður afsláttur vegna þess að milliloft var ósamþykkt, samtals að fjárhæð 588.968 krónur, þannig að samtals var stefnandi þessa máls dæmdur til að greiða Fjarðartorgi ehf. 8.805.968 krónur í afslátt ásamt dráttarvöxtum frá 13. apríl 2002 til greiðsludags, auk 1.200.000 króna í málskostnað. Bú Fjarðartorgs ehf. var síðan tekið til gjaldþrotaskipta og gerðu þrotabú Fjarðartorgs ehf. og stefnandi samkomulag 11. ágúst 2003 um uppgjör sín á milli vegna framangreinds dóms á þann hátt að stefnandi greiddi 6.000.000 króna í peningum til þrotabúsins, 1.200.000 krónur í málskostnað og yfirtók virðisaukaskattskvöð að fjárhæð 7.219.741 króna. Stefnandi efndi þetta samkomulag og féll um leið frá áfrýjun málsins til Hæstaréttar. Stefnandi taldi framagreind mistök vera á ábyrgð byggingarfulltrúa Reykjavíkurborgar vegna mistaka sem áttu sér stað í mælingu hússins 1986 og óskaði eftir afstöðu Reykjavíkurborgar á bótaábyrgð en Reykjavíkurborg hafnaði bótaábyrgð. Við undirbúning málshöfðunar gegn Reykjavíkurborg óskaði lögmaður stefnanda eftir upplýsingum og skýringum frá Fasteignamati ríkisins varðandi uppmælingu eignarinnar við Eldshöfða 9 og með bréfi 9. júlí 2004 barst svar frá Fasteignamati ríkisins þar sem fram komu upplýsingar sem sýndu að byggingarfulltrúinn í Reykjavík hafði sent inn nýja og rétta stærðarútreikninga fyrir fasteignina strax á árinu 1995. Þær upplýsingar voru ekki færðar inn í upplýsingakerfi Fasteignamat ríkisins fyrr en 15. maí 2002 í kjölfar beiðnar Fjarðarkaups ehf. um endurmat brunabótamats. Stefnandi telur að starfsmenn Fasteignamats ríkisins hafi, með því að skrá ekki inn réttar upplýsingar um stærð fasteignarinnar Eldshöfða 9 strax og þær lágu fyrir á árinu 1995, gert mistök og sýnt af sér vangæslu sem leitt hafi til tjóns fyrir stefnanda sem stefndi beri fulla og ótakmarkaða skaðabótaábyrgð á. III Stefnandi kveður að um skráningu og mat fasteigna gildi lög nr. 6/2001. Þau lög hafi leyst af hólmi eldri lög um sama efni nr. 94/1976. Hafi nýju lögin tekið gildi 13. júní 2001. Séu hin nýju lög efnislega nánast að öllu leyti sambærileg að því er varði mál þetta. Um framkvæmd fasteignaskráningar sé fjallað í IV. kafla nýju laganna, sbr. III. kafla eldri laga. Samkvæmt ákvæðum þessara kafla sé sveitarstjórn, eða fulltrúar hennar, ábyrg fyrir því að Fasteignamati ríkisins berist réttar upplýsingar um fasteignir innan valdmarka viðkomandi sveitarfélags, sbr. 19. gr. nýju laganna og 9. gr. eldri laga. Hafi regla þessi verið í gildi um langt skeið og hafi hún verið í fullu gildi þegar fasteignin við Eldshöfða 9 hafi upphaflega verið mæld af hálfu byggingarfulltrúans í Reykjavík árið 1986. Þá komi enn fremur fram í 21. gr. nýju laganna að Fasteignamati ríkisins beri að hafa frumkvæði að því að upplýsingar séu endurskoðaðar að einhverju leyti ef þörf sé talin vera á slíku. Sambærileg skylda hafi verið í 11. gr. eldri laga. Skylda sveitarstjórna nái samkvæmt framansögðu eingöngu til þess að mæla viðkomandi eignir og koma þeim upplýsingum áfram til Fasteignamats ríkisins sem skrái þær inn. Samkvæmt 1. gr. nýju laganna sé Fasteignamat ríkisins ábyrgt fyrir því að fasteignir séu réttilega skráðar, sbr. einnig 1. gr. eldri laga sem sé efnislega sambærileg. Þá komi fram í 29. gr. nýju laganna að Fasteignamat ríkisins annist fasteignamat og hafi verið sambærileg regla í 18. gr. eldri laganna. Starfi Fasteignamat ríkisins undir yfirstjórn og á ábyrgð fjármálaráðuneytisins fyrir hönd íslenska ríkisins, stefnda, sbr. 7. gr. nýju laganna sem sé sambærileg við 6. gr. eldri laganna. Stefnandi telji, með vísan til þessara lagaákvæða, skýrt að stefndi beri fulla ábyrgð á öllum mistökum sem starfsmenn Fasteignamats ríkisins geri í sínu starfi, enda starfi stofnunin á ábyrgð stefnda. Ábyrgð á rangri skráningu í þeim tilfellum þegar réttar upplýsingar hafi sannanlega borist frá hlutaðeigandi sveitarfélagi hljóti að hvíla að öllu leyti á skráningaraðila, stefnda, vegna Fasteignamats ríkisins. Ljóst sé að löggjafinn hafi strax við setningu laganna árið 1976 ákveðið að öll ábyrgð á fasteignaskráningu færist frá sveitarfélaginu til stefnda þegar mælingu fasteignarinnar sé lokið og upplýsingar þar að lútandi hafi verið sendar Fasteignamati ríkisins. Í 4. gr. nýju laganna komi fram að fasteignaskráning skuli „fela í sér nýjustu upplýsingar, sem á hverjum tíma eru tiltækar og fasteignina varða“. 4. gr. laganna sé orðrétt tekin upp úr eldri lögunum, sbr. 3. gr. þeirra laga. Í frumvarpi sem varð að eldri lögunum segi meðal annars að tilgangur lagasetningarinnar hafi verið að útbúa einfalt kerfi til þess að viðhalda og leiðrétta fasteignaskrá á hverjum tíma. Aðaláhersla laganna hafi verið lögð á haldgóða skráningu fasteigna og upplýsinga um þær, enda hefði skráning fasteigna mikið gildi fyrir aðila, t.d. í viðskiptum einkaaðila. Ljóst sé því að löggjafinn hafi lagt á það áherslu við setningu eldri laganna að kerfið ætti að viðhalda fasteignaskráningu í landinu og að hún þyrfti að vera rétt. Byggingarfulltrúinn í Reykjavík hafi sent Fasteignamati ríkisins nýja stærðarútreikninga fyrir fasteignina Eldshöfða 9 á árinu 1995. Af einhverjum óútskýrðum ástæðum hafi hinar réttu upplýsingar ekki verið færðar inn í kerfi Fasteignamats ríkisins, þrátt fyrir skýra lagaskyldu um það efni, sbr. meðal annars 1., 3. og 4. gr. eldri laga, sbr. 1., 4. og 5. gr. nýju laganna. Ekki hafi fengist skýringar á því af hverju réttar stærðartilgreiningar hafi ekki verið færðar inn í upplýsingakerfi Fasteignamats ríkisins strax á árinu 1995 þegar þær hafi legið fyrir eins og borið hafi að gera lögum samkvæmt. Þessar réttu upplýsingar hafi ekki verið færðar inn í kerfið fyrr en á árinu 2002 þegar þáverandi eigandi hússins hafi óskað eftir því. Með vísan til þessa sé augljóst að starfsmenn Fasteignamats ríkisins hafi gerst sekir um stórfellt gáleysi í starfi. Stefndi sé ábyrgur fyrir því tjóni sem hafi hlotist af þessu gáleysi. Beri því að fallast á kröfugerð stefnanda og dæma stefnda til greiðslu 7.200.000 króna auk vaxta, dráttarvaxta og málskostnaðar eins og greini í kröfugerð. Stefnandi telur að stefndi beri fébótaábyrgð á mistökum starfsmanna Fasteigna-mats ríkisins á grundvelli almennu sakarreglunnar, sbr. einnig reglur um vinnuveitendaábyrgð. Verði tjón stefnanda rakið beint til hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnda sem falist hafi í því að rétt mæling atvinnuhúsnæðisins við Eldshöfða 9 í Reykjavík hafi ekki verið færð inn í skrár Fasteignamats ríkisins um sjö ára skeið. Stefnandi hafi talið sig hafa fengið í makaskiptum og síðan selt 1798,2 fermetra fasteign á árinu 2000. Þannig hafi stefnandi treyst opinberum upplýsingum sem hann hafði aðgang að við kaup eignarinnar og hafði enga ástæðu til að ætla annað en að þær væru réttar. Það sé almennt miðað við að kaupendur og seljendur fasteigna geti treyst opinberum upplýsingum um stærð eigna og þurfi ekki að láta mæla stærð þeirra áður en kaup séu gerð. Löggjafinn hafi gert grein fyrir mikilvægi réttra upplýsinga við setningu laga um skráningu og mat fasteigna árið 1976, meðal annars með vísan til mikilvægis réttrar skráningar í viðskiptum einkaaðila. Stærðarfrávik af því tagi sem hér um ræði sé minna en svo að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi mátt gera sér grein fyrir því við skoðun, enda höfðu þeir enga ástæðu til að ætla að eignin væri minni en opinber gögn gáfu til kynna. Þá sé afar erfitt að gera sér grein fyrir stærð fasteignar sem skiptist í þrjár hæðir og fjölmörg herbergi og sali. Þá bendi stefnandi enn fremur á að á þeim tíma sem stefnandi hafi verið eigandi eignarinnar, frá 1. október 2000 til 8. júní 2001 hafi stefnandi enga starfsemi haft þar eða önnur not af húsnæðinu. Þannig hafi engir leigusamningar verið gerðir þrátt fyrir þann vilja stefnanda að leigja húsnæðið út. Þá hafi engir aðrir samningar verið gerðir um endurbætur eða breytingar á húsnæðinu. Hafi stefnandi því engar forsendur haft til að vita annað en að opinberar stærðartölur húsnæðisins væru réttar þegar gengið hafi verið frá sölu húsnæðisins til Fjarðartorgs ehf. Í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli nr. E-7419/2002 sé tekið fram að ekkert þyki hafa komið fram í málinu sem bendi til þess að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi vitað eða mátt vita að fasteignin væri minni en tilgreint hafi verið í upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins. Einnig sé tekið fram að stefnandi hafi ekki vanrækt upplýsingaskyldu sína við söluna. Engu að síður hafi stefnandi þessa máls verið dæmdur til greiðslu skaðabóta til síðari kaupanda eignarinnar. Beint fjárhagslegt tjón stefnanda nemi þeirri fjárhæð sem hann hafi sannanlega orðið fyrir sem beinni afleiðingu af saknæmum mistökum starfsmanna Fasteignamats ríkisins. Þegar stefnandi hafi selt fasteignina til Fjarðartorgs ehf., síðar þrotabús, hafi söluverð byggst á þeim tekjumöguleikum sem hafi verið fyrir hendi fyrir kaupanda með hliðsjón af stærð eignarinnar miðað við opinberar upplýsingar. Komi þetta meðal annars fram á söluyfirliti eignarinnar þar sem segi að söluverð á hvern fermetra sé 53.000 krónur (raunverulegt verð á hvern fermetra hafi verið liðlega 55.000 krónur, en báðar fjárhæðir komi fram á söluyfirliti). Það sé ljóst að verð á hvern fermetra skipti miklu máli við sölu og verðmat á fasteigninni við Eldshöfða 9 í Reykjavík. Þá sé það enn fremur almennt viðurkennt að í viðskiptum með atvinnuhúsnæði sem sé ætlað til útleigu, líkt og í tilviki stefnanda, skipti verð á fermetra öllu máli þar sem kaupandi eignar geti metið möguleika á framtíðartekjum með hliðsjón af stærð eignarinnar. Slík tilvik séu verulega frábrugðin þeim tilvikum þegar um íbúðarhúsnæði sé að ræða sem kaupendur skoði með hliðsjón af búsetu fremur en möguleikum á útleigu. Hafi þessi greinarmunur á íbúðar- og atvinnuhúsnæði verið staðfestur í dómaframkvæmd og hafi hann verið lagður til grundvallar í greinargerð með lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup. Stefnandi byggi á að tjón hans sé tilkomið af því að stærðartilgreiningu hafi verið áfátt sem nemi tæpum 240 fermetrum. Hafi hin ranga stærðartilgreining verið á ábyrgð stefnda sem leitt hafi til tjóns stefnda. Grundvöllur fjárhæðar kröfu stefnanda sé sú fjárhæð sem hann hafi greitt þrotabúi Fjarðartorgs ehf. þann 11. ágúst 2003. Vaxtakrafan byggi á 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. ágúst 2003 en dráttarvaxtakrafan byggi á 9. gr. sömu laga frá 23 október 2004 er liðinn hafi verið mánuður frá því að stefndi var krafinn um greiðslu skaðabóta. Um lagarök að öðru leyti en að framan er rakið byggir stefnandi á hinni almennu sakarreglu og reglunni um húsbóndaábyrgð. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefnandi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu og röngu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna viðskipta sinna með umrædda fasteign. Liggi ekki annað fyrir en að umtalsverður hagnaður hafi orðið af viðskiptum stefnanda með téða fasteign, en vitað sé að stefnandi hafi greitt mun lægri fjárhæðir fyrir umrætt húsnæði en hann hafi selt það á. Samkvæmt gögnum málsins hafi stefnandi greitt 84 milljónir króna fyrir húsnæðið og muni þannig 15 milljónum króna á kaup- og söluverðinu. Standi því enn eftir mikill hagnaður af viðskiptunum þó að dregin hafi verið frá sú fjárhæð sem stefnandi hafi þurft að greiða samkvæmt umræddum dómi og/eða samkomulagi um uppgjör vegna hans. Hafi stefnandi orðið fyrir tjóni þá sé það tjón ekki tilkomið vegna skráningar starfsmanna Fasteignamats ríkisins, heldur vegna þess að stefnandi hafi fengið of mikið greitt fyrir eignina þegar hann seldi hana, en það sé ekki nokkur vegur að kalla það tjón heldur sé nær að líta svo á að stefnandi hafi í rauninni þurft að skila ávinningi sem hann hafi ekki átt réttmætt tilkall til, en söluverðið muni hafa verið miðað við stærðareiginleika sem eignin ekki hafði. Stefnandi hafi selt eignina eins og væri hún 240 fermetrum stærri en hún hafi í raun verið og hafi því ekki með réttu átt að fá fyrir hana það verð sem hann hafi samið um við Fjarðartorg ehf. Það verð hafi verið of hátt. Með umræddum dómi héraðsdóms hafi það verð verið leiðrétt og réttu verði komið á fót. Stefnandi hafi ekki átt að hagnast á hinni röngu skráningu. Krafa stefnanda nú sé sú að honum verði gert kleift að halda hinum gríðarlega ávinningi af sölunni. Ávinningi sem byggt hafi á röngum stærðartölum og þar með einnig á rangri verðlagningu eignarinnar. Það sé ávinningur sem stefnandi hafi í rauninni aldrei átt réttmætt tilkall til, en hér verði að huga að því að stefnandi hafi greitt mun lægra verð fyrir eignina en hann hafi selt hana fyrir og megi leiða rök að því að það verð hafi í rauninni verið mun nær lagi en hið endanlega söluverð. Nú krefjist stefnandi þess að með tilstilli bóta frá ríkissjóði verði honum gert kleift að viðhalda ávinningi sölunnar sem hann hafi aldrei átt réttmætt tilkall til. Til þess standi engin efnisrök og geti ríkissjóður ekki hlaupið undir bagga með stefnanda að þessu leyti í því skyni að viðhalda óréttmætri auðgun stefnanda. Hafi eignin verið gölluð þegar stefnandi seldi hana þá mun sami galli hafa verið á henni þegar stefnandi keypti hana. Á því hljóti fyrri viðsemjandi stefnanda að bera ábyrgð á sama hátt og stefnandi gagnvart sínum viðsemjanda. Sé stefnanda því rétt að beina kröfum sínum að honum en ekki stefnda og krefjist stefndi því sýknu vegna aðildarskorts. Þá hafi stefnandi ekki sannað í þessu máli að eignin hafi verið haldin eiginlegum galla. Eignin hafi ekkert verið gölluð sem slík. Röng skráning sé ekki galli á eigninni heldur galli á skráningu. Eignin sé sú hin sama hvað svo sem um hana sé sagt og röng skráning hennar breyti henni ekki. Rangar upplýsingar um eignina kunni hins vegar að valda bótaskyldu seljanda eða skyldu hans til að veita afslátt. Ávallt megi gera ráð fyrir nokkrum mun á raunverulegri stærð og þeim stærðartölum sem fram komi í opinberri skráningu. Því sé mótmælt að starfsmenn Fasteignamats ríkisins hafi gerst sekir um stórfellt gáleysi eða aðra saknæma eða ólögmæta háttsemi sem leitt geti til bótaskyldu stefnda, en breyttar skráningarupplýsingar hafi á þessum tíma einkum verið færðar inn í tengslum við endurmat fasteigna, en upplýsingarnar hafi þó verið til staðar við embættið. Þetta hafi þó ekki leitt til neins tjóns fyrir stefnanda enda hefði honum verið í lófa lagið að afla þessara upplýsinga sem full ástæða hafi verið til. Mótmælir stefndi því að stefnandi hafi haft forsendur eða efni til að gera sér grein fyrir að skráð stærð væri ekki rétt eða hafi ekki mátt vita það. Þá sé stefnandi sérfræðingur á sviði fasteigna og fasteignaviðskipta og ólíklegt að aðrir á landinu séu stefnanda fremri um mat á fasteignum, hvorki varðandi stærð þeirra, verðlagningu né aðra eiginleika þeirra. Verði að gera ríkar kröfur til stefnanda að þessu leyti. Stefnandi hafi alls ekki sýnt fram á að honum hafi ekki verið ljóst eða ekki mátt vera ljóst þegar hann seldi eignina að hún væri mun minni en tilgreint var. Telur stefndi að stefnandi beri sjálfur alla sök á því að hafa ekki gert sér grein fyrir stærðarmismuninum og því beri hann sjálfur ábyrgð á afleiðingum þess að hafa selt eignina of dýru verði. Stefnanda hafi borið að skoða eignina vel og afla rækilegra gagna um stærðina, sem hann segir hafa skipt miklu máli, s.s með því að afla teikninga af húsnæðinu. Hafi stefnanda mátt vera ljóst að eignin væri mun minni en tilgreint hafi verið og hafi honum því ekki verið rétt að selja hana á þeim forsendum að hún væri um 240 fermetrum stærri en hún var í rauninni. Enn frekar verði að árétta þetta þar sem öll hin ranga skráning sé bundin við eina hæð, þ.e. 3. hæðina og hafi hún verið skráð 493 fermetrar en rétt tala hafi verið 185,4 fermetrar samkvæmt mælingu byggingarfulltrúa 3. mars 2004. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi ekki séð eða mátt sjá þennan mun við skoðun. Munurinn sé það mikill að það geti varla farið fram hjá neinum og allra síst sérfróðum aðila á sviði fasteignaviðskipta eins og stefnanda. Þess vegna sé það alfarið eigin sök stefnanda að selja fasteignina sem 240 fermetrum stærri en hún í rauninni var og á því verður hann sjálfur að bera ábyrgð. Sé fermetrafjöldinn sérstaklega mikilvægur í öllum viðskiptum með téða eign hafi verið ríkari ástæða fyrir stefnanda að ganga sjálfur úr skugga um stærð hússins og afla sér ríkari upplýsinga frá Fasteignamatinu og eftir atvikum hjá byggingarfulltrúa, en ljóst megi vera að hjá byggingarfulltrúa séu frumupplýsingar, þ.e. þar sé um að ræða svokallaðar frumheimildir og því rétt að afla þar upplýsinga ef mikilvægt sé að stærðartölur séu sem réttastar. Þetta hafi stefnandi ekki gert en hafi þó verið það í lófa lagið eins og Fjarðartorg ehf. hafi síðar gert, en ætla verði að forsvarsmenn þess fyrirtækis hafi talið ástæðu til að láta kanna stærðina vegna þess að sýnilega hafi hún ekki verið í samræmi við uppgefnar tölur. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að honum hafi ekki mátt vera ljóst að hin skráða stærð væri röng. Fasteignamat ríkisins skrái stærð fasteigna og veiti um það upplýsingar. Stofnunin, og þar með stefndi, geti hins vegar ekki borið ábyrgð á viðskiptum manna á milli sem stofnunin eigi enga aðild að og hafi ekkert um að segja og hafi engin áhrif á. Fasteignamatið og stefndi bera hvorki ábyrgð á stærð fasteigna né öðrum eiginleikum þeirra. Það hafi staðið nær stefnanda en Fasteignamatinu að vita hver var stærð húsnæðisins, enda hann eigandi húsnæðisins. Til stuðnings kröfu um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91, 1991. Í máli þessu deila aðilar um hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem stefndi beri ábyrgð á. Óumdeilt er að stefnandi hefur greitt þá fjárhæð, sem hann endurkrefur stefnda um í þessu máli, til þrotabús Fjarðartorgs ehf. á grundvelli sáttar. Sáttin var undirrituð í kjölfar þess að stefnandi var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-7419/2002 dæmdur til að greiða Fjarðartorgi ehf. 8.805.968 krónur með dráttarvöxtum og 1.200.000 krónur í málskostnað. Byggði niðurstaða dómsins, sem var fjölskipaður, á því að fasteignin Eldshöfði 9, Reykjavík hefði verið haldin göllum og því bæri Fjarðartorgi ehf. að fá afslátt af kaupverði. Megin gallinn var í dóminum talinn vera vegna þess að stærð fasteignarinnar reyndist mun minni en gögn um stærð hennar frá Fasteignamati ríkisins gáfu til kynna og vegna þess galla var stefnandi þessa máls dæmdur til að greiða Fjarðartorgi ehf. 8.217.000 krónur í afslátt. Byggir stefnandi málatilbúnað sinn á því að sá galli fasteignarinnar sem lýtur að rangri tilgreiningu á stærð hennar hjá Fasteignamati ríkisins, hafi orðið til þess að hann hafi orðið fyrir tjóni sem nemi þeim greiðslum sem hann innti af hendi samkvæmt sáttinni í kjölfar dómsins. Á þessu tjóni beri stefndi ábyrgð þar sem starfsmenn Fasteignamats ríkisins hafi gerst sekir um stórfellt gáleysi þegar þeir hafi ekki sinnt þeirri lagaskyldu að skrá inn réttar upplýsingar um stærð fasteignarinnar á árinu 1995. Óumdeilt er að stærð fasteignarinnar Eldshöfða 9 var ranglega skráð hjá Fasteignamati ríkisins þegar stefnandi keypti hana og seldi, þrátt fyrir að byggingarfulltrúinn í Reykjavík hefði sent leiðréttingu á eldri skráningu fasteignarinnar í júní 1995. Ekki liggur fyrir hver var ástæða þess að upplýsingarnar voru ekki færðar inn til leiðréttingar en samkvæmt bréfi Fasteignamats ríkisins 10. nóvember 2004 til ríkislögmanns kemur fram að réttar upplýsingar hafi fyrst verið færðar inn 15. maí 2002. Kemur fram í þessu bréfi að ástæða þess að skráning nýrra stærðarupplýsinga hafi dregist svo á langinn væri meðal annars sú að á þessum tíma hafi verið meiri áhersla lögð á fasteignamat og brunabótamat og hafi skráningarupplýsingar verið færðar inn í tengslum við beiðni um endurmat. Um skráningu og mat fasteigna gilda lög nr. 6/2001 sem leystu af hólmi eldri lög um sama efni nr. 94/1976. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 6/2001 er Fasteignamat ríkisins ábyrgt fyrir því að fasteignir séu réttilega skráðar og kemur sama regla fram í 1. gr. hinna eldri laga. Í 4. gr. nýju laganna kemur fram að fasteignaskráning skuli fela í sér nýjustu upplýsingar sem á hverjum tíma eru tiltækar og fasteignina varða og er þetta ákvæði sambærilegt við 3. gr. eldri laganna. Ekki er deilt um þá skyldu sem hvílir á Fasteignamati ríkisins að sjá til þess að fasteignir séu réttilega skráðar og að nýjustu upplýsingar um fasteignir á hverjum tíma séu tiltækar. Þá liggur fyrir að Fasteignamat ríkisins hafði réttar upplýsingar um stærð fasteignarinnar Eldshöfða 9 strax á árinu 1995. Ekki þarf að velkjast í vafa um mikilvægi þess að upplýsingar sem opinberir aðilar veita séu réttar. Hlýtur að mega gera þá kröfu að kaupendur og seljendur fasteigna geti að jafnaði treyst því að upplýsingar um stærð fasteigna sem koma frá Fasteignamati ríkisins séu réttar. Verður því ekki á það fallist með stefnda að það hafi staðið stefnanda nær að vita stærð hússins frekar en Fasteignamati ríkisins. Þá heldur stefndi því fram að stefnandi hafi ekki sannað að um eiginlegan galla hafi verið að ræða á fasteigninni. Eins og rakið hefur verið var því slegið föstu í fyrrgreindum dómi héraðsdóms að eignin hefði verið haldin galla vegna umræddra stærðarfrávika þótt ekki væri fallist á að stefnandi þessa máls væri skaðabótaskyldur vegna þess heldur ætti kaupandi rétt á afslætti. Samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 hefur dómur sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða er sannað og hefur stefndi engin haldbær gögn lagt fram sem hnekkja þeirri niðurstöðu dómsins að fasteignin hefði verið haldin galla. Málatilbúnaður stefnanda á hendur stefnda byggir á því að starfsmenn Fasteignamats ríkisins, hafi gert mistök sem leitt hafi til tjóns stefnanda. Óumdeilt er að Fasteignamat ríkisins er undir yfirstjórn og á ábyrgð fjármálaráðuneytisins fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins. Er stefndi því réttur aðili að máli þessu og verður því ekki sýknaður á grundvelli aðildarskorts. Þá byggir stefndi sýknukröfur sínar á þeim rökum að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni heldur hafi hann hagnast af viðskiptum með eignina þar sem hann hafi greitt um 15 milljón krónum minna fyrir hana en hann síðan seldi hana á. Hafi hann hagnast með óréttmætum hætti þar sem hann hafi selt fasteignina of háu verði vegna hinnar röngu skráningar og hafi því þurft að skila ávinningi sem hann hafi ekki átt tilkall til. Í íslenskri löggjöf má finna dæmi þess að byggt sé á viðhorfum um óréttmæta auðgun en dæmi um það má finna í 74. gr. víxillaga og 57. gr. laga nr. 94/1993 um tékka. Ekki hefur verið talið að almenn auðgunarregla gildi í íslenskum rétti en þó getur verið réttmætt að beita auðgunarreglu við sérstakar aðstæður enda þótt ekki sé til þess bein heimild í settum rétti. Verður þá að meta kröfu af þessum toga eftir eðli máls í einstökum tilvikum með hliðsjón af öllum atvikum. Samkvæmt gögnum málsins er ljóst að stefnandi keypti umdeilda eign sem í makaskiptum stefnanda og viðsemjanda hans var metin á 84 milljónir króna. Þá seldi stefnandi sömu eign einnig í makaskiptum og var hún í þeim viðskiptum metin á 99 milljónir króna. Ekki liggur fyrir um það í málinu svo óyggjandi sé hver séu raunveruleg verðmæti bak við þessar fjárhæðir þar sem miklu skiptir við mat á verðmæti greiðslna í makaskiptasamningum, hversu stór hluti söluandvirðis greiðist með annarri fasteign, hversu stór hluti hennar eru yfirteknar áhvílandi skuldir og svo framvegis. Þá verður og til þess að líta að fasteignaverð er á hverjum tíma háð framboði og eftirspurn og getur breyst verulega á stuttum tíma. Þá skal áréttað að stefnandi taldi sig vera að selja jafn stóra eign og hann taldi sig hafa keypt. Að því virtu sem nú hefur verið rakið þykir stefndi ekki hafa lagt fram haldbær gögn um að stefnandi hafi hagnast með óréttmætum hætti við sölu fasteignarinnar og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. . Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi selt fasteignina of dýru verði og eigi hann sjálfur sök á afleiðingum þess. Honum hafi borið að skoða hana betur og hefði átt að sjá að hún var ranglega skráð. Í fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur segir að umrætt stærðarfrávik sé minna en svo en að fyrirsvarsmenn stefnanda þessa máls og viðsemjandi þeirra hefðu mátt gera sér grein fyrir við skoðun og hefur þessum fullyrðingum ekki verið hnekkt. Eins og rakið hefur verið verður almennt að miða við það að kaupendur og seljendur fasteigna, hvort sem þeir eru sérfræðingar í fasteignaviðskiptum eða ekki, geti að jafnaði treyst opinberum upplýsingum um stærð fasteigna og þurfi ekki að láta mæla stærð þeirra eða afla annarra gagna til að sannreyna hvort upplýsingarnar séu réttar. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er ljóst að starfsmenn Fasteignamats ríkisins sinntu ekki ótvíræðri lagaskyldu sinni að skrá upplýsingar um rétta stærð fasteignarinnar Eldshöfða 9, þegar þær bárust stofnuninni á árinu 1995. Sú staðreynd að rétt skráning fór ekki fram fyrr en um það bil sjö árum síðar verður varla skýrð með því að á þeim tíma sem upplýsingarnar bárust hafi verið meiri áhersla lögð á fasteignamat og brunabótamat svo sem greinir í bréfi Fasteignamats ríkisins til ríkislögmanns 10. nóvember 2004. Með þessu athafnaleysi þykja starfsmenn Fasteignamats ríkisins hafa sýnt af sér stórfellt gáleysi og leiddu þau mistök til þess að stærð fasteignarinnar var ranglega skráð. Vegna þessara röngu upplýsinga um stærð fasteignarinnar, sem stefnandi fékk frá Fasteignamati ríkisins, var hann dæmdur til að veita kaupanda eignarinnar afslátt af söluverði hennar. Ekki er ágreiningur um að stefnandi hefur innt af hendi þá fjárhæð sem hann krefur stefnda nú um endurgreiðslu á, og er því ljóst að umrædd mistök leiddu til tjóns fyrir stefnanda. Verða dómkröfur stefnanda því teknar til greina eins og þær eru fram settar en ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfunnar eða dráttarvexti. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu og atvikum öllum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Heiðar Ásberg Atlason hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Sigurður Gísli Gíslason hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Löngustétt ehf. 7.200.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. ágúst 2003 til 23. október 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 151/2016
Akstur án ökuréttar Ítrekun Refsiákvörðun
S var sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa tvisvar sinnum ekið bifreið án ökuréttinda. Að virtum sakaferli S og með hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var refsing hans ákveðin fangelsi í 30 daga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttur settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar2016 að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsingákærða verði þyngd.Ákærði krefst staðfestingarhéraðsdóms.Með vísan til forsendahins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brotahans til refsiákvæða.Samkvæmt sakarvottorðiákærða hefur hann fimm sinnum áður sætt refsingu vegna umferðarlagabrota. Hinn3. apríl 2009 var honum gerð sekt og hann sviptur ökurétti tímabundið vegnaaksturs undir áhrifum áfengis og fíkniefna. Þá var ákærða með sátt 30. mars2012 gerð sekt vegna aksturs undir áhrifum áfengis og hann á ný svipturökurétti tímabundið. Með sátt 2. ágúst 2013 var ákærða gerð sekt vegna aksturssviptur ökurétti. Með dómi 2. mars 2015 var ákærði dæmdur í 30 daga fangelsi ogtil greiðslu sektar vegna aksturs undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti enþau brot voru framin 22. nóvember 2014. Þá var hann sviptur ökurétti ævilangt.Var sá dómur birtur ákærða 12. maí 2015 og þann sama dag var ákærða gerð sektvegna aksturs sviptur ökurétti 29. desember 2014.Brot þau sem ákærði ernú sakfelldur fyrir voru framin annars vegar 6. janúar 2015 og hins vegar 14.júlí sama ár. Fyrra brotið var framið fyrir uppkvaðningu dómsins 2. mars 2015og er því hegningarauki við hann, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Samkvæmt þessu er brot það sem ákærði framdi 14. júlí 2015 þriðja brothans gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Að þessu virtu er refsingákærða ákveðin fangelsi í 30 daga.Ákærði verður dæmdur tilgreiðslu alls sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins ognánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Ákærði, Sigurgeir Hannesson, sæti fangelsi í 30 daga.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals381.408 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, SteingrímsÞormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2015.Mál þetta, sem dómtekið var í dag, erhöfðað með ákæru, útgefinni af lögreglu­stjóranum á höfuðborgarsvæðinu 29.september 2015, á hendur Sigurgeiri Hannessyni, kennitala [...], [...],Reykjavík, fyrir umferðarlagabrot í Reykjavík, með því að hafa:. Þriðjudaginn 6. janúar 2015, ekiðbifreiðinni [...] sviptur ökurétti um Hraunbæ uns hann stöðvaði aksturinn oglögregla hafði afskipti af honum.2. Þriðjudaginn 14. júlí 2015, ekiðbifreiðinni [...] sviptur ökurétti um Höfðabakka og að Fálkabakka þar semlögregla stöðvaði aksturinn.Teljast brot í báðum liðum varða við1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laganr. 24/2007.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærðisótti ekki þing við þingfestingu málsins og hafði ekki boðað forföll en hafðiverið birt ákæra og fyrirkall. Verðurmálið dæmt samkvæmt heimild í a-lið 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála enda var þess getið í fyrirkallinu að þannig gæti farið ummeðferð málsins. Meðvísan til framanritaðs og til rannsóknargagna málsins telst framangreindháttsemi sönnuð og er hún rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðier fæddur í febrúar 1989. Ákærði er ímáli þessu fundinn sekur um að aka í tvígang sviptur ökurétti. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands, uppkveðnum 2.mars 2015, var ákærða gert að sæta fangelsi í 30 daga og greiða 100.000 krónurí sekt fyrir að aka undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti. Þá gekkst ákærði undir sekt samkvæmtlögreglustjórasátt 12. maí 2015 fyrir að aka sviptur ökurétti. Það brot sem ákærði er nú sakfelldur fyrirsamkvæmt fyrri ákærulið var framið fyrir uppkvaðningu dómsins 2. mars 2015 ogverður ákærða því dæmdur hegningarauki hvað það brot varðar, sbr. 78. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þaðbrot sem ákærði er nú sakfelldur fyrir samkvæmt síðari ákærulið var framiðeftir gerð framangreindrar sáttar 12. maí 2015.Við ákvörðun refsingar er við það miðað að ákærði hafi nú í annað sinn,eftir að hann varð fullra 18 ára og innan ítrekunartíma, sbr. 1. og 3. mgr. 71.gr. laga nr. 19/1940, verið fundinn sekur um að aka sviptur ökurétti. Með hliðsjón af 77. gr. sömu laga þykirrefsing ákærða hæfilega ákveðin 200.000 króna sekt til ríkissjóðs, sem ákærðaber að greiða innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja en sætaella fangelsi í fjórtán daga. Sakarkostnaðleiddi ekki af málinu. ValborgSteingrímsdóttir, aðstoðarmaður dómara, kveður upp dóminn.D Ó M S O R Ð: Ákærði,Sigurgeir Hannesson, greiði 200.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurravikna frá birtingu dóms þessa að telja en sæti ella fangelsi í fjórtán daga.
Mál nr. 849/2017
Skaðabótamál Vinnuslys Örorka Viðmiðunartekjur
S krafði SA hf. um skaðabætur vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir við jarðgangagerð á árinu 2013. Hafði S hafið störf við jarðgangagerð seint á árinu 2010 og unnið við þau störf fram að slysinu bæði hér á landi og erlendis. Eftir hlé vegna slyssins hóf hann að nýju störf við jarðgangagerð og vann við þau í tæp tvö ár er hann varð að hætta vegna afleiðinga slyssins. Aðilar voru sammála um að árslaun til ákvörðunar bóta skyldu metin sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en greindi á um hvert árslaunaviðmiðið skyldi vera. SA hf. hélt því fram að meðaltekjur verkafólks á árinu 2013 væri réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans. S byggði hins vegar á því að miða skyldi við meðaltekjur hans á árunum 2011 og 2012. Fallist var á með S að líklegt væri að framtíðarstafssvið hans hefði orðið við jarðgangagerð hefði hann ekki orðið fyrir slysinu. Þá hefði SA hf. ekki sýnt fram á að laun S, hvort sem þeirra væri aflað hér á landi eða erlendis, hefðu orðið önnur og lægri hefði hann ekki lent í slysinu. Var krafa S því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og GretaBaldursdóttir og Arngrímur Ísberg héraðsdómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. desember 2017. Hann krefstsýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en tilvara að áfrýjanda verði gert að greiða sér 13.683.361 krónu með 4,5% ársvöxtumfrá 4. júní 2013 til 25. desember 2016, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2008 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags,allt að frádreginni innborgun 30. desember 2016 að fjárhæð 8.733.097 krónur. Þákrefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Í hinum áfrýjaða dómi er málavöxtumlýst sem og málatilbúnaði aðila. Eins og þar kemur fram er ekki ágreiningur umað stefndi hafi orðið fyrir slysi sem áfrýjanda beri að bæta. Þá er heldur ekkitölulegur ágreiningur og aðilar eru sammála um að árslaun til ákvörðunar bótaskuli metin sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðilagreinir hins vegar á um hvert árslaunaviðmiðið skuli vera. Áfrýjandi byggir áþví að meðaltekjur verkafólks á árinu 2013 sé réttur mælikvarði á líklegarframtíðartekjur stefnda og hefur hann þegar greitt stefnda fjárhæð semsamsvarar bótum samkvæmt þeim útreikningi. Stefndi byggir á því að miða skulivið meðaltekjur hans á árunum 2011 og 2012 eins og niðurstaðan varð í hinumáfrýjaða dómi.Stefndi hóf störf við jarðgangagerðseint á árinu 2010 og vann við þau störf fram að slysinu. Eftir hlé vegnaslyssins hóf hann störf að nýju við jarðgangagerð og vann við þau í tæp tvö árer hann varð að hætta þeim vegna afleiðinga slyssins. Eftir það hefur hannstarfað sem vélamaður hjá jarðvinnuverktaka. Ekki er um að ræða sérstaka menntun þeirrasem vinna við jarðgangagerð heldur lærast störfin með reynslunni. Stefndi vannvið þessi störf bæði hérlendis og erlendis, eins og rakið er í hinum áfrýjaðadómi. Það er því fallist á með stefnda að framtíðarstarfssvið hans myndi verðavið jarðgangagerð hefði hann ekki orðið fyrir slysinu. Við þessar aðstæður eruþví efni til að fallast á viðmiðun árslauna sem stefndi byggir aðalkröfu sínaá. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að laun stefnda, hvort sem þeirra hefðiverið aflað hér á landi eða erlendis, hefðu orðið önnur og lægri hefði hannekki lent í slysi því sem mál þetta er sprottið af. Að þessu virtu verðurstaðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingarhf., greiði stefnda, Sigursteini Sverri Hilmarssyni, 750.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 19. október 2017.Mál þetta, sem dómtekið var 29. september sl., erhöfðað 7. febrúar sl. af Sigursteini Sverri Hilmarssyni, Viðarási 47, Reykjavíkgegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík.Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að stefndaverði gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 16.962.525 krónur með 4,5%ársvöxtum frá 4. júní 2013 til 25. desember 2016, en með dráttarvöxtum,samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá þeimdegi til greiðsludags, allt að frádregnum 8.733.097 krónum sem stefndi greiddistefnanda 30. desember 2016. Stefnandi krefst þess til vara að stefnda verði gertað greiða honum skaðabætur að fjárhæð 13.683.361 krónu með 4,5% ársvöxtum frá4. júní 2013 til 25. desember 2016, en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum8.733.097 krónum. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar. I.Atvik málsins eru óumdeild. Stefnandi varð fyrirvinnuslysi 4. mars 2013 þegar hann var að störfum fyrir Ístak hf. ívatnsrennslisgöngum við Búðarhálsvirkjun. Var stefnandi að hlaða sprengiefni íholur í stafninum á göngunum. Annar starfsmaður Ístaks hf. var að vinna í körfuofar í stafninum og var einnig að hlaða sprengiefni í holur. Skyndilega féllstór steinn ofarlega úr stafninum og lenti ofan á baki stefnanda. Stefnandi varfluttur með sjúkrabifreið á Selfoss eftir slysið og síðan á bráðadeildLandspítala háskólasjúkrahúss í Reykjavík. Var hann greindur með tognun og maryfir brjóstkassa. Stefnandi var frá vinnu í nærri mánuð eftir slysið. Eftir aðhann byrjaði að vinna aftur fann hann fyrir þreytu og verkjum í baki,sérstaklega yfir mjóhrygg en með leiðni upp í brjóstbakið beggja vegna. Vegnaþessa leitaði stefnandi í nokkur skipti á Heilsugæsluna í Árbæ. Stefnandi fórsvo að finna fyrir andlegri vanlíðan auk bakeymsla og leitaði einnig áheilsugæsluna vegna þess. Slys stefnanda var tilkynnt stefnda, tryggingafélagiÍstaks hf., með tilkynningu 14. apríl 2015. Félagið staðfesti í kjölfariðbótaskyldu vegna slysatryggingar launþega. Stefnandi taldi að Ístak hf. bærijafnframt skaðabótaábyrgð á tjóni hans vegna slyssins. Á þeim grundvelli vargerð krafa í ábyrgðartryggingu fyrirtækisins hjá stefnda þann 11. febrúar 2016.Stefndi féllst á greiðsluskyldu úr tryggingunni 26. maí s.á. Í ljósi þessa voruafleiðingar slyssins metnar í samráði við stefnda og samkvæmt ákvæðumskaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. fyrirliggjandi matsgerð Sigurðar ÁsgeirsKristinssonar læknis og Ingvars Sveinbjörnssonar hæstaréttarlögmanns frá 24.nóvember 2016. Niðurstöður þeirra voru þær að tímabil óvinnufærni og þjáninga,án rúmlegu, væri þrjár vikur. Varanlegur miski var metinn 7 stig og varanlegörorka 10%. Heilsufar stefnanda taldist, að mati matsmannanna, stöðugt 4. júní2013. Stefnda var sent kröfubréf á grundvellimatsgerðarinnar 25. nóvember 2016. Bótakrafan var sundurliðuð þannig að gerðvar krafa um þjáningabætur á grundvelli 3. gr. laga nr. 50/1993 að fjárhæð38.850 krónur, krafa um bætur vegna varanlegs miska, samkvæmt 4. gr. sömu laga,að fjárhæð 738.640 krónur og loks krafa um 16.962.525 krónur vegna varanlegrarörorku samkvæmt 5. til 7. gr. laga nr. 50/1993. Samtals var gerð krafa um17.740.015 krónur.Varðandi útreikning á bótum fyrir varanlega örorku var vísaðtil þess í kröfubréfinu að stefnandi teldi rétt að byggja á 2. mgr. 7. gr. laganr. 50/1993. Hann hefði ekki haft vinnu öll þrjú árin fyrir slysið. Á árinu2010 hafi stefnandi verið atvinnulaus hluta ársins og atvinnuþátttaka hans þvítakmörkuð. Þannig hafi óvenjulegar aðstæður verið fyrir hendi og rétt að víkjafrá 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 og nota annað tekjuviðmið en tekjur hanssl. þrjú ár fyrir slysið. Stefnandi byggði á því að eingöngu ætti að miða viðlaunatekjur hans árin 2011 og 2012 þar sem hann hafi verið í fullu starfi alltþað tímabil. Stefnandi byggði á því að þær tekjur væru réttasti mælikvarðinn álíklegar framtíðartekjur hans. Stefndi féllst á að uppi hefðu verið óvenjulegaraðstæður á viðmiðunartímabili 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 en féllst ekki ásjónarmið stefnanda varðandi réttan mælikvarða á líklegar framtíðartekjur.Stefndi taldi að leggja ætti meðallaun verkafólks árið 2013 til grundvallarútreikningi. Á það sjónarmið gat stefnandi ekki fallist og var málið þess vegnagert upp við stefnda, með fyrirvara af hálfu stefnanda, 28. desember 2016. Varfyrirvari gerður við uppgjörið vegna tekjuviðmiðs við útreikning á bótum fyrirvaranlega örorku. Bótagreiðsla stefnda til stefnanda vegna varanlegrar örorkunam samtals 6.417.928 krónum auk vaxta á þá fjárhæð, samtals 1.076.883 krónum.Ekki var ágreiningur um aðra bótaþætti við uppgjörið. Eins og málið liggur fyrir dóminum er ágreiningur umtekjuviðmið vegna útreiknings bóta fyrir varanlega örorku. Viðaðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu fyrir dóminum. II.Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína einkum ásakarreglunni, meginreglunni um vinnuveitendaábyrgð sem og á ákvæðum laga nr.46/1980. Þar sem ekki sé ágreiningur um skaðabótaábyrgð vegna slyssins verðihún ekki rökstudd frekar. Þá sé aðeins ágreiningur um útreikning á bótum fyrirvaranlega örorku en ekki afleiðingar slyssins eða aðra bótaþætti samkvæmtskaðabótalögum. Af hálfu stefnanda sé aðallega byggt á því að viðútreikning á bótum fyrir varanlega örorku skuli meta árslaun hans sérstaklega ísamræmi við undanþágureglu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Í 2. mgr. 7. gr.séu sett tvö skilyrði fyrir því að ákveða megi árslaun sérstaklega. Annars vegarað óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi hjá tjónþola og hins vegar að annarmælikvarði en meðalvinnutekjur síðustu þriggja almanaksára fyrir slys, aðviðbættu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs og uppfært eins og segir íákvæðinu, teljist réttari álíklegar framtíðartekjur tjónþola. Stefnandi telji að aðstæður í máli hans séuóvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. og sé það ágreiningslaust með aðilum.Fyrra skilyrðið fyrir beitingu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 sé þar afleiðandi uppfyllt. Það sé ágreiningur um það í málinu hvað sé réttarimælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnanda í skilningi 2. mgr. 7. gr. laganr. 50/1993. Stefnandi telji með vísan til atvika eðlilegast að miða viðframtaldar tekjur hans á árunum 2011 og 2012. Þau tekjuár séu stór hluti afviðmiðunartímabili meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 og endurspeglijafnframt raunverulega tekjuöflunargetu stefnanda. Stefnandi telji að tekjurhans árið 2010 gefi ekki rétta mynd af tekjuöflunarhæfni hans enda hafi hann veriðatvinnulaus hluta þess árs. Stefndi sé þessu viðmiði ekki sammála og telji aðmeðallaun verkafólks á árinu 2013 séu réttari mælikvarði á líklegarframtíðartekjur stefnanda. Stefnandi sé ungur. Hann hafi aðeins verið 24 áraþegar hann hafi lent í slysinu, og tekjusaga hans því ekki mjög löng. Hann hafiþó verið búinn að marka sér ákveðinn starfsvettvang þegar hann hafi lent íslysinu. Eins og fram komi í fyrirliggjandi matsgerð hafi hann lengst af sinnarstarfsævi starfað sem bormaður við jarðgangnagerð, bæði hér á landi og íútlöndum. Hann hafi hafið slík störf seint á árinu 2010. Stefnandi hafi sýnt aðhann geti aflað góðra tekna sem bormaður við jarðgangnagerð. Á árinu 2010 hafihann fengið greitt frá Ístaki hf. 1.611.254 krónur og frá Vinnumálastofnun 860.769krónur. Á árinu 2011 hafi hann fengið greitt frá Ístaki hf. 337.139 krónur envegna borvinnu í útlöndum 8.698.434 krónur. Á árinu 2012 hafi hann fengiðgreitt frá Icelandic Construction 1.650.409 krónur en vegna borvinnu í útlöndum10.343.799 krónur. Á árinu 2013 hafi hann fengið greitt frá Fæðingarorlofssjóði710.341 krónu, frá Icelandic Construction 6.359.374 krónur en vegna borvinnu íútlöndum 953.826 krónur. Á árinu 2014 hafi hann fengið greitt fráFæðingarorlofssjóði 269.441 krónu, frá Icelandic Construction 11.411 krónur ogvegna borvinnu í útlöndum 10.522.039 krónur. Stefnandi hafi samkvæmt þessuyfirliti verið með góðar tekjur frá því að hann hóf störf sem bormaður, jafnvelþótt hann hafi verið í fæðingarorlofi hluta árs eins og árin 2013 og 2014.Tekjur hans séu ívið lægri árið 2013 en hin árin. Það ár hafi hann verið ífæðingarorlofi og auk þess í mars það ár lent í slysinu sem hér sé tilumfjöllunar. Þrátt fyrir það hafi tekjur hans verið ágætar en hann hafi starfaðað mestu hér á landi það ár. Tekjur stefnanda undanfarin ár hafi verið munhærri en meðaltekjur verkafólks. Meðaltekjur verkafólks hafi samtals numið4.392.000 krónum árið 2011, samtals 4.872.000 krónum árið 2012, samtals5.112.000 krónum árið 2013 og samtals 5.364.000 krónum árið 2014. Eins ogyfirlit stefnanda beri með sér séu tekjur hans sömu ár um tvöfalt hærri.Stefnandi telji vegna þessa að meðallaun verkafólks gefi engan vegin raunhæfamynd af tekjuöflunarhæfni hans. Stefnandi bendi á að í dómaframkvæmd hafimeðallaun verkafólks einkum verið notuð sem tekjuviðmið þegar tjónþoli sé mjögungur, jafnvel ekki orðinn tvítugur, og hafi ekki markað sér ákveðinnstarfsvettvang á slysdegi. Stefnandi telji að það eigi ekki við í hans tilvikiþar sem hann hafi verið búinn að starfa í nokkur ár á sama vettvangi og hugsaðsér að gera það áfram hefði hann ekki lent í slysinu. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð leggi matsmenn tilgrundvallar að stefnandi hafi viðvarandi verki frá brjóst- og mjóbaki þar semsteinninn hafi lent á honum, 4. mars 2013. Varðandi mat á varanlegri örorkuleggi þeir til grundvallar að stefnandi sé með skerta starfsgetu til starfa sembormaður, líkt og hann hafi haft þegar hann lenti í slysinu, sem og annarralíkamlega erfiðra starfa. Stefnandi hafi takmarkaða almenna menntun þótt hannsé með vinnuvélaréttindi og meirapróf sem bifreiðastjóri. Hann starfi nú semvélamaður. Með hliðsjón af þessari stöðu hans sé varanleg örorka metin 10%vegna skerðingar á getu til að vinna erfiðari störf. Stefnandi byggi á því aðmiða verði við ofangreindar niðurstöður matsgerðarinnar við val á réttumtekjumælikvarða samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Eðlilegast sé að miðavið tekjur bormanna t.d. af því stefnandi hafi lengst starfað sem slíkur fyrirslys. Hann hafi slasast þegar hann hafi unnið sem bormaður og mat á örorku takieinkum mið af getu hans til að stunda slík störf eftir slys. Ekki liggi fyrirsérstakar upplýsingar um meðaltekjur bormanna. Tekjur stefnanda sjálfs árinfyrir og eftir slysið, þegar hann hafi starfað sem bormaður, gefi þó mjög góðamynd af þeim. Stefnandi telji þ.a.l. eðlilegast að miða við þær. Hann telji íalla staði fráleitt að miða við meðallaun verkafólks líkt og stefndi viljigera. Hann hafi enda sýnt að hann geti aflað mun hærri tekna en sem svari meðallaunumverkafólks. Meðallaun verkafólks séu mun lægri en framtaldar tekjur stefnanda.Stefnandi byggi ennfremur á því að það væri í andstöðu við tilgangskaðabótalaga, sem sé að stuðla að því að tjónþoli fái fullar bætur vegna tjónssíns, ef miðað væri við meðallaun verkafólks við uppgjör í máli hans líkt ogstefndi vilji gera. Markmið skaðabótalaga sé að áætla á sem nákvæmastan háttframtíðartjón tjónþola vegna afleiðinga líkamstjóns. Verði miðað við meðallaunverkafólks sé ljóst, m.v. tekjusögu stefnanda, að hann fái tjón sitt ekki bættnema að hluta. Stefnandi hafi aflað sér mun hærri tekna en meðallaun verkafólksog ljóst að markmiði skaðabótalaga verði ekki náð ef miðað verði við þærtekjur. Stefndi hafi vísað til þess í málatilbúnaði sínum aðstefnandi starfi ekki lengur við jarðgangnagerð í útlöndum og telji slysið ekkiskýra brotthvarf stefnanda frá þeim störfum. Þar af leiðandi sé ekki hægt aðmiða við tekjur stefnanda árin 2011 og 2012 þegar hann hafi starfað hluta árs íútlöndum. Stefnandi mótmæli þessum rökstuðningi. Hann bendi í fyrsta lagi á aðþótt slysið hafi ekki leitt til þess að hann sé alveg óvinnufær hafi slysiðhaft veruleg áhrif á starfsgetu hans og sé hún nú skert um 10%. Skerðing ástarfsgetu um 10% hafi óhjákvæmilega áhrif á starfsmöguleika viðkomandi,sérstaklega þegar um vinnu fjarri heimili sé að ræða. Auk þess hafi stefnandisýnt að hann hafi getað haft sambærilegar tekjur af borvinnu hér á landi. Íöðru lagi byggi stefnandi á því að þegar réttur mælikvarði sé ákveðinn, samkvæmt2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, verði að horfa til aðstæðna hans á slysdegi enekki aðstæðna eftir slysið. Á slysdegi hafi stefnandi verið búinn að marka sérákveðinn starfsvettvang. Hann hafi starfað sem bormaður við jarðgangnagerð bæðihér heima og í útlöndum. Stefnandi byggi á því að ekki sé hægt að horfa tilsjónarmiða um hvað kynni að hafa hentað honum síðar, ef hann hefði ekki lent íslysinu, nema slíkar breytingar hafi staðið fyrir dyrum á tjónsdegi. Svo hafiekki verið. Varðandi útreikning á aðalkröfu stefnanda sé einkumvísað til 5.-7. gr. laga nr. 50/1993. Örorkuprósenta stefnanda, sbr. 5. gr.laganna, sé eins og áður sagði 10%. Margfeldisstuðull stefnanda, samkvæmt 6.gr. laga nr. 50/1993, sé 15,226 með hliðsjón af aldri hans þegar heilsufar hansvarð stöðugt eftir slysið þann 4. júní 2013. Stefnandi telji að miða eigiútreikning á bótum fyrir varanlega örorku við tekjur hans árin 2011 og 2012,uppreiknaðar samkvæmt launavísitölu og að viðbættu 8% framlagi vinnuveitanda ílífeyrissjóð, með hliðsjón af meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993.Tekjur stefnanda hafi samtals numið 9.035.573 krónum árið 2011 og 11.994.208krónum árið 2012. Meðaltekjur að teknu tilliti til vísitölu og lífeyrisframlagsverða samtals 12.420.330 krónur. Það séu hærri tekjur en gert sé ráð fyrir íhámarkslaunaviðmiði 4. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 sem hafi samtals numið11.140.500 krónum á stöðugleikapunkti. Bótakrafan taki þar af leiðandi mið afhámarkslaunaviðmiðinu. Aðalkrafa stefnanda reiknist því svo: 11.140.500 kr. x15,226 x 10% = 16.962.525 krónur. Stefndi hafi greitt innborgun 30. desember2016 að fjárhæð 7.494.811 krónur (6.417.928 kr. + 1.076.883 kr.) og taki bótakrafa stefnanda mið af því. Þákomi til frádráttar bótagreiðsla úr slysatryggingu launþega, sbr. 4. mgr. 5.gr. laga nr. 50/1993, samtals að fjárhæð 1.238.286 krónur, einnig þann 30.desember 2016. Krafa stefnanda beri 4,5% ársvexti, samkvæmt 16. gr. laga nr.50/1993, frá 4. júní 2013 eða stöðugleikapunkti til 25. desember 2016, þegarmánuður var liðinn frá því að kröfubréf var sent stefnda, en dráttarvextisamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degitil greiðsludags. Verði ekki fallist á ofangreindan rökstuðning og aðalkröfustefnanda byggi hann á því að miða verði útreikning á bótum fyrir varanlegaörorku við 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Í 1. mgr. 7. gr. laganna megi finnameginregluna um hvaða tekjuviðmið eigi að nota þegar örorkubætur séu reiknaðarút. Samkvæmt ákvæðinu eigi að miða við meðalatvinnutekjur tjónþola, að meðtölduframlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þanndag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphafvaranlegrar örorku miðast við. Stefnandi byggi á því að verði ekki fallist áofangreindan tekjumælikvarða sem hann leggi til, verði að miða viðmeginregluna. Eins og að ofan greini séu skilyrðin fyrir beitingu 2.mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 tvö. Annars vegar þurfi óvenjulegar aðstæður aðvera fyrir hendi og hins vegar þurfi annar mælikvarði á líklegarframtíðartekjur að vera réttari en samkvæmt meginreglunni. Samkvæmtdómaframkvæmd Hæstaréttar beri sá sem haldi því fram að 2. mgr. 7. gr. eigi viðsönnunarbyrðina fyrir því að bæði skilyrðin séu uppfyllt. Ef sú sönnun takistekki beri að miða við 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Aðilar séu sammála um aðóvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi. Aðilar séu hins vegar ekki sammála umhvaða tekjumælikvarði sé réttari. Stefnandi byggi á því að það sé stefnda aðsanna að meðallaun verkafólks séu réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjurhans en tekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið. Stefnandi telji aðstefnda hafi ekki tekist sú sönnun enda séu meðaltekjur verkafólks mun lægri ogí engum takti við framtaldar tekjur stefnanda á þeim árum sem hann hafi verið ífullu starfi. Hvorki liggi fyrir gögn sem sýni fram á að tekjur stefnanda hafiverið sambærilegar meðallaunum verkamanna á meðan hann hafi verið í fullustarfi fyrir slysið né gögn sem sýni fram á að hann myndi hafa haft slíkar tekjurhefði hann ekki lent í slysinu. Stefnandi telji því að það sé ekki sannað aðmælikvarðinn sem stefndi vilji leggja til grundvallar sé réttari enmælikvarðinn samkvæmt 1. mgr. 7. gr. Stefndi hafi þar af leiðandi ekki uppfylltþær kröfur sem gerðar séu til sönnunar þegar beita eigi 2. mgr. 7. gr. laga nr.50/1993. Þegar af þeirri ástæðu sé ljóst að málatilbúnaður stefnda standistekki. Stefnandi byggi á því að horfa verði til aðstæðna hans á slysdegi við matá réttum tekjumælikvarða. Á slysdegi 4. mars 2013 hafi hann starfað sembormaður við jarðgangnagerð. Hann hafi einnig starfað sem slíkur hluta árs2010, allt árið 2011 og árið 2012. Stefnandi hafi þannig markað sérstarfsvettvang og hann telji að horfa verði til tekna á þeim starfsvettvangivið útreikning á bótum. Stefnandi byggi á því að framlögð skattframtöl hanssýni skýrt hverjar tekjur hans fyrir borvinnu hafi verið árin þrjú sem 1. mgr.7. gr. laga nr. 50/1993 taki til. Hann hafi lagt fram óyggjandi sönnunargögn umtekjur sínar á þessum árum og ekki sé tilefni til að víkja frá þeim. Stefnandibendi á að samkvæmt dómaframkvæmd hafi dómstólar gert mjög ríkar kröfur tilsönnunar þegar aðili í skaðabótamáli hafi haldið því fram að tekjur séu aðraren samkvæmt skattframtölum. Sú sönnun hafi sjaldan tekist. Stefnandi byggi áþví að stefndi hafi ekki sannað að tekjur hans samkvæmt skattframtölum hafi áttað vera aðrar eða rangar. Stefnandi vilji einnig benda á að í þeim tilvikum semreynt hafi á 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 fyrir dómi hafi að jafnaði veriðdeilt um hvort tekjuviðmið við útreikning á bótum fyrir varanlega örorku skulivera hærra en það sem leiði af 1. mgr. 7. gr. laganna en ekki hvort það skulivera lægra. Þó að það virðist mögulegt fræðilega, að láta ákvæðið virka tillækkunar, virðist það fyrst og fremst vera þegar tjónþoli hafi að fullu látiðaf störfum fyrir slys sem slíkt komitil skoðunar. Það eigi ekki við í tilviki stefnanda sem hafi verið ungur,frískur og í fullu starfi þegar hann hafi slasast. Stefnandi telji því að þaðséu engar ástæður til að beita 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 til lækkunar íhans tilviki. Varðandi útreikning á varakröfu stefnanda sé einnigvísað til 5.-7. gr. laga nr. 50/1993, einkum 1. mgr. 7. gr. Örorkuprósentastefnanda, sbr. 5. gr. laganna, sé eins og áður sagði 10%. Margfeldisstuðullstefnanda, samkvæmt 6. gr. sé 15,226 með hliðsjón af aldri hans þegar heilsufarhans varð stöðugt eftir slysið. Varakrafa stefnanda byggi á því að miða eigivið tekjur hans árin 2010 til 2012, uppreiknaðar samkvæmt launavísitölu og aðviðbættu 8% framlagi, samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993.Tekjur stefnanda hafi samtals numið 1.611.254 krónum árið 2010, 9.035.573krónum árið 2011 og 11.994.208 krónum árið 2012. Meðaltekjur að teknu tillititil vísitölu og lífeyrisframlags verði samtals 8.969.923 krónur og taki krafanmið af því. Varakrafa stefnanda reiknast því svo: 8.986.839 kr. x 15,226 x 10%= 13.683.361 króna. Að öðru leyti en hvað varði tekjuviðmið sé varakrafastefnanda sú sama og aðalkrafa og vísist til sundurliðunar á henni til frekariskýringar, t.d. varðandi vexti og frádrátt. Stefnandi styður kröfur sínar fyrst og fremst viðmeginreglur skaðabótaréttar, einkum sakarregluna og meginregluna umvinnuveitendaábyrgð, ákvæði laga nr. 46/1980 og skaðabótalög nr. 50/1993,einkum 5.-7. gr. og 16. gr. Hvað aðild stefnda varðar vísast til 1. mgr. 44.gr. laga nr. 30/2004. Um varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála og um málskostnað til 129. og 130. gr. sömu laga. Umdráttarvexti er vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömulaga, og um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988.III.Sýknukröfu sína byggir stefndi á þvíað stefnandi hafi fengið greiddar fullar bætur vegna vinnuslyssins 4. mars2013. Stefnandi eigi því ekki rétt á neinum frekari greiðslum úr hendi stefnda.Ágreiningur aðila lúti aðeins að því hvert skuli vera árslaunaviðmið viðútreikning skaðabóta vegna varanlegrar örorku samkvæmt 7. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 50/1993. Auk þess telji stefndi aðdráttarvexti skuli ekki dæma frá fyrra tímamarki en dómsuppsögu. Samkvæmt 2.mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 skuli meta árslaun sérstaklega þegar óvenjulegaraðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegarframtíðartekjur tjónþola. Stefndi telji ljóst að beita skuli ákvæðinu umaðstæður stefnanda. Stefndi mótmæli aðalkröfu stefnanda sem byggi á meðaltekjumstefnanda fyrir árin 2011 og 2012. Að mati stefnda séu ekki líkur fyrir því aðstefnandi hefði haft slíkar tekjur til framtíðar. Rétt sé að rekja nánar hverjarstefndi telji vera hinar óvenjulegu aðstæður sem gildi um stefnanda og heimilibeitingu ákvæðis 2. mgr. 7. gr. Stefnandi hafi verið ungur að árum, hann hefðiekki markað sér ákveðinn starfsvettvang, auk þess sem ekki sé hægt að miða viðskammtímatekjur stefnanda í norskum krónum, þegar gengi norsku krónunnargagnvart íslenskri krónu hafi verið mjög hátt, við mat á líklegumframtíðartekjum. Stefnandi hafi verið tiltölulega ungur þegar slysið varð eða24 ára gamall. Af gögnum málsins megi ráða að stefnandi hafi lokið grunnskólaog síðan einu ári í framhaldsskóla en virðist í framhaldinu hefjaatvinnuþátttöku. Þegar náms- og vinnuferill stefnanda sé nánar skoðaður þáverði ekki ráðið að hann hafi markað sér ákveðinn starfsvettvang. Ekkert liggifyrir í gögnum málsins hvaða vinnu stefnandi hafi gegnt á árunum 2005 til 2009en sé tekið mið af námsferli og þeim störfum sem stefnandi hafi sinnt á árunum2010 til 2016, þá megi helst gera ráð fyrir að stefnandi hafi á fyrstu árum ífullri atvinnuþátttöku sinnt almennri verkamannavinnu. Stefnandi hafði lokiðnámi í grunnskóla og einu ári í framhaldsskóla. Þá beri gögn málsins með sér aðstefnandi hafi síðar aflað sér vinnuvélaréttinda og aukinna ökuréttinda. Ekkertliggi hins vegar fyrir í gögnum málsins um að stefnandi hafi nýtt starfsgetusína til að stjórna ökutækjum þar sem aukin ökuréttindi séu gerð að skilyrði.Af þeim gögnum sem liggi fyrir í málinu virðist stefnandi hins vegar hafa unniðsem bormaður í gangnavinnu hjá Iceland Construction ehf. á árunum 2010 til2012. Við mat á því hvort aðstæðurstefnanda teljist óvenjulegar verði að leggja mat á aðstæður stefnanda síðustuþrjú árin fyrir slys, þ.e. árin 2010 til 2012. Að mati stefnda sé ljóst aðaðstæður þessi þrjú ár teljist óvenjulegar og gefi ranga mynd af áætluðumframtíðartekjum hans. Á árunum 2011 og 2012 hafi stefnandi unnið í Noregi ogfengið greidd laun í norskum krónum. Hafi laun hans verið verulega hærri enbúast megi við hér á landi auk þess sem gengi norsku krónunnar gagnvartíslenskri krónu hafi verið mjög hagstætt á þessum árum. Ekkert bendi hins vegartil að stefnandi hafi þurft að hætta vinnu sinni sem bormaður vegna afleiðingaaf vinnuslysinu 4. mars 2013. Þvert á móti hafi matsmenn gefið það í skyn aðeitthvað annað en afleiðingar þess slyss hafi verið ástæða þess að stefnandihafi látið af þeim störfum. Þá beri einnig að taka mið af því að á árunum 2011og 2012 hafi stefnandi verið barnlaus og því mögulega átt hægara um vik aðsækja vinnu í útlöndum. Sé litið til tímabilsins fyrir 2011 þá liggi ekkertfyrir um að stefnandi hafi sótt vinnu í Noregi á þeim árum. Varðandi tímabiliðeftir 2012 sé ekkert sem bendi til þess að stefnandi hafi getað aflað sérslíkra tekna sem hann hafi gert á árunum 2011 og 2012, s.s. með vinnu í Noregi.Aðstæður stefnanda hafi því sannarlega verið óvenjulegar á þessum árum og þvíheimilt að beita ákvæði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Næst komi til skoðunar hvort sámælikvarði sem stefndi hafi beitt við útgreiðslu skaðabóta til handa stefnandateljist réttari en sá sem stefnandi sjálfur miði við samkvæmt aðal- ogvarakröfu í stefnu. Að mati stefnda sé réttari mælikvarði um líklegarframtíðartekjur stefnanda fólginn í meðallaunum verkafólks á árinu 2013. Vísistmeðal annars til þess sem rakið sé hér að framan um að stefnandi hafi ekkimarkað sér sérstakan farveg með námi sínu auk þess sem ungur aldur ogatvinnuþátttaka stefnanda fram að slysinu hafi ekki gefið til kynna að hannhafi markað sér fastan starfsvettvang til framtíðar. Þá sé málefnalegt að lítatil þess að matsmenn árétti að þeir telji afleiðingar slyssins ekki ástæðu þessað stefnandi hafi orðið að hætta sem bormaður. Matsmenn víki hins vegar að þvíað stefnandi hafi glímt við kvíða og fjárhagsáhyggjur en ekkert bendi til þessað slíkt tengist afleiðingum vinnuslyssins. Þegar skoðuð séu árslaun stefnandaá árunum 2011 til 2016 megi ráða að launatekjur á árunum 2011 og 2012 hafiskorið sig nokkuð úr og skýrist það einkum af því að stefnandi hafi þá fengiðgreidd laun í norskum krónum og gengi norsku krónunnar gagnvart þeirri íslenskuverið mjög hagstætt. Að mati stefnda geti slíkt ekki verið mælikvarði fyrirlíklegar framtíðartekjur stefnanda út starfsævina. Stefndi bendi einnig á aðeitt af markmiðum skaðabótalaga sé að veita tjónþolum fullar bætur vegnaskaðabótaskylds tjónsatburðar. Í því felist einnig að tjónþolar eigi ekki aðhagnast á slysum sínum og ef horft sé á aðstæður stefnanda þá sé augljóst aðviðmiðun við 2011 til 2012 ellegar 2010 til 2012 myndi veita stefnanda slíkanhagnað sem færi þá gegn skýrum markmiðum skaðabótalaga. Með hliðsjón af þessutelji stefndi að bæði skilyrði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 séu uppfyllt.Aðstæður stefnanda teljist óvenjulegar auk þess sem réttara sé í tilvikistefnanda að miða við meðallaun verkamanna á árinu 2013 við útreikning ávaranlegri örorku. Stefndi mótmæli þeim málsástæðum íaðalkröfu í stefnu þar sem því sé haldið fram að aðstæður stefnanda hafi veriðóvenjulegar á árinu 2010 sem heimili beitingu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993.Vísist um það í það sem áður var rakið um á hvaða grunni skuli byggt við mat áþví hverjar séu hinar óvenjulegu aðstæður stefnanda sem fyrir hendi voru og aðréttara sé að byggja á meðallaunum verkafólks á árinu 2013 við útreikningskaðabóta vegna varanlegrar örorku. Það sé því ónákvæmt að halda því fram ístefnu að það sé ágreiningslaust með aðilum að aðstæður stefnanda hafi veriðóvenjulegar. Báðir aðilar haldi því vissulega fram að aðstæður stefnanda hafiverið óvenjulegar en ljóst sé að slíkar málsástæður byggi á mismunandiforsendum. Að því er varði kröfu stefnanda um að launatekjur hans á árunum 2011og 2012 séu réttari mælikvarði við útreikning á varanlegri örorku hans, þá séþeirri málsástæðu einnig mótmælt. Ekkert bendi til þess að aðstæður fyrir 2010hafi verið sambærilegar auk þess sem stefnandi hafi ekki haft nálægt því sömutekjur eftir slysatburðinn þótt sýnt hafi verið fram á að brottfall úr fyrrastarfi hans verði ekki rakið til afleiðinga vinnuslyssins sem hafi verið metiðtil 10% varanlegrar örorku. Sé því mótmælt að tekjuöflun árin 2011 til 2012teljist líklegur mælikvarði um tekjur stefnanda í framtíðinni. Vísist einnigtil þess sem áður sé rakið um tiltölulega ungan aldur stefnanda á slysdegi ogað hann hafi ekki markað sér neinn fastan starfsvettvang, hvorki með námi néstarfsréttindum. Sé því mótmælt að gögn málsins gefi til kynna að stefnandihafi markað sér slíkan fastan vettvang í starfi enda engum gögnum til að dreifaum slíkt. Ummæli stefnanda sjálfs hjá matsmönnum um að hann hafi lengst afstarfsævi sinnar starfað sem bormaður teljist ekki fullnægjandi sönnun í þeimefnum. Að sama skapi sé því mótmælt sem haldið sé fram í stefnu að stefnandihafi hugsað sér að starfa áfram á sama starfsvettvangi hefði hann ekki lent íslysinu. Stefndi vilji árétta að matsmenn telji ekki að slysið hafi haft þærafleiðingar að stefnandi hafi þurft að hætta starfi sínu sem bormaður. Sé þvíekkert sem styðji þær fullyrðingar að stefnandi hefði hugsað sér að starfaáfram á slíkum vettvangi. Þá sé því mótmælt að miða skuli við tekjur stefnandasem bormanns sem grundvöll við útreikning á skaðabótum fyrir varanlega örorkueins og stefnandi haldi fram. Í því sambandi sé ófullnægjandi að miða við aðstefnandi hafi lengst af starfað sem slíkur. Ekki liggi fyrir í gögnum málsinshvað átt sé við með því auk þess sem slíkt sé haft eftir stefnanda sjálfum ámatsfundi. Þá verði viðmið um líklegar tekjur í framtíðinni hvorki miðaðar viðþað starf sem stefnandi hafi stundað á slysdegi né að við mat á umfangi hinnarvaranlegu örorku sé horft til slíkra starfa. Horfa þurfi heildrænt á aðstæðurstefnanda og með hliðsjón af málsatvikum í heild sinni og þeim gögnum sem liggifyrir þá verði ekki ráðið að launatekjur bormanna séu réttur mælikvarði til aðsýna fram á að líkur séu fyrir því að stefnandi myndi hafa slíkar tekjur íframtíðinni. Stefndi mótmæli því einnig að viðmið sem byggi á meðallaunumverkafólks fari gegn tilgangi skaðabótalaga um fullar bætur eins og stefnandihaldi fram. Þvert á móti telji stefndi að annar mælikvarði myndi veitastefnanda hagnað á tjóni sínu sem sé andstætt þeim sama tilgangi skaðabótalagaum fullar bætur. Að lokum vilji stefndi árétta aðmatsmenn hafi ekki talið að vinnuslys stefnanda hefði haft þær afleiðingar aðhann yrði að hætta starfi sínu sem bormaður. Þá sé ekkert sem bendi til þess að10% skerðing á starfsgetu stefnanda hafi orsakað það að stefnandi ætti óhægaraum vik að starfa fjarri heimili. Í því sambandi vilji stefndi benda á að gögnmálsins vísi til þess að kvíði og fjárhagsáhyggjur hafi plagað stefnanda ánþess að slíkt verði rakið til vinnuslyssins. Einnig liggi fyrir að stefnandihafi verið barnlaus þegar hann hafi starfað fjarri heimili á árunum 2011 og2012. Öll sömu sjónarmið og rakin hafiverið hér að framan eigi við um mótmæli við því að varakrafa stefnanda skuli náfram að ganga. Þá vilji stefndi taka fram að þótt heimild 2. mgr. 7. gr. laganr. 50/1993 sé alla jafnan beitt í því skyni að leiðrétta árslaun tjónþola tilhækkunar þá sé ekkert í lagaákvæðinu sjálfu eða lögskýringar-gögnum semeinskorði hana við slíkt. Því sé ljóst að heimildinni verði jöfnum höndum beittvið að meta árslaun til lækkunar einkum og sér í lagi ef atvik séu með þeimhætti sem hér um ræði. Í kröfum stefnda um sýknu felist einnig krafa um lækkundómkrafna ef til þess komi og eigi öll þau sömu sjónarmið við um þá kröfu ogþau sem rakin hafi verið hér að framan. Þá mótmæli stefndi dráttarvaxtakröfustefnanda í aðal- og varakröfu og telji að ef fallist yrði á kröfur stefnandaþá verði dráttarvextir ekki dæmdir frá fyrra tímamarki en dómsuppsögudegi, sbr.2. málsliður 9. gr. laga nr. 38/2001.Um lagarök vísar stefndi einkum tilákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þá vísast til 9. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggðá XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV.Í máli þessu er ágreiningur um hver sé rétturmælikvarði um líklegar framtíðartekjur stefnanda við útreikning skaðabóta vegnavaranlegrar örorku samkvæmt 7. gr. laga nr. 50/1993. Rökstyðja báðir aðilarkröfur sínar á þann veg að aðstæður stefnanda hafi verið óvenjulegar ískilningi laga nr. 50/1993, sem réttlæti að byggt sé á undantekningarreglu 2.mgr. 7. gr. laganna. Byggir stefnandi á því í aðalkröfu að í stað þess að miðavið meðalatvinnutekjur hans þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag sem tjónvarð, sbr. 1. mgr. 7. gr., sé rétt að miða við almanaksárin 2011 og 2012. Verðiekki á þá kröfu hans fallist sé rétt að miða við almanaksárin 2010, 2011 og2012. Stefndi byggir á því að við útreikning á framtíðartekjum stefnanda skulimiða við meðallaun verkafólks á árinu 2013. Aðilar málsins deila fyrst og fremst um hvortstefnandi, sem var 24 ára gamall er slys það varð sem hann sækir skaðabæturvegna, hafi markað sér framtíðarstarfsvettvang við jarðgangnagerð, 4. mars2013. Svo sem kröfugerð aðila endurspeglar er umtalsverður munur á þeim launumer stefnandi hafði á árunum 2011 og 2012 og meðallaunum verkafólks á árinu2013. Stefnandi hafði um nokkurn tíma fyrir slysið starfaðvið jarðgangnagerð, bæði á Íslandi sem og í Noregi. Vann hann áfram viðjarðgangnagerð eftir slysið, allt þar til hann lét af slíkum störfum í lok árs2014. Lét af störfum, að eigin sögn, vegna þess að hann hafi ekki haft nægalíkamlega burði til slíkra starfa vegna afleiðinga slyssins. Í fyrirliggjandimatsgerð Sigurðar Ásgeirs Kristinssonar læknis og Ingvars Sveinbjörnssonarhæstaréttarlögmanns, frá 24. nóvember 2016, er aðilar sammæltust um að afla,kemur fram að stefnandi sé í kjölfar slyssins með skerta starfsgetu tillíkamlega erfiðra starfa, en hann hafi viðvarandi verki frá brjósti og mjóbaki.Þegar til þess er litið að stefnandi hafði starfað viðjarðgangnagerð í þrjú ár fyrir slysið, að hann hélt áfram að starfa viðgangnagerð næstu tæp tvö árin, að því hefur verið slegið föstu að stefnandi sémeð skerta starfsgetu til líkamlega erfiðra starfa og að umtalsverðurlaunamunur er á meðallaunum verkafólks og þeim launum er stefnandi hafði erslysið varð, hefur stefnandi gert líklegt að hans framtíðar-starfsvettvanguryrði á vettvangi jarðgangnagerðar. Hefur stefnda ekki tekist sönnun um hiðgagnstæða. Miðað við þá niðurstöðu verður í niðurstöðu um framtíðartekjuviðmiðmiðað við launatekjur stefnanda árin 2011 og 2012, jafnvel þó svo sú vinna hafiað mestu verið unnin í Noregi. Verður aðalkrafa stefnanda því tekin til greina,eins og krafist er. Um vexti fer sem í dómsorði greinir. Fjárhæðin berdráttarvexti að liðnum mánuði frá því stefnandi sendi stefnda kröfubréf þar semkrafan í núverandi mynd lá fyrir. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur ímálskostnað. Mál þetta flutti af hálfu stefnanda Guðmundur ÓmarHafsteinsson hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Yngvi Snær Einarsson héraðsdómslögmaður.Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiðistefnanda, Sigursteini Sverri Hilmarssyni skaðabætur að fjárhæð 16.962.525krónur með 4,5% ársvöxtum frá 4. júní 2013 til 25. desember 2016, en meðdráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 8.733.097krónum sem stefndi greiddi stefnanda 30. desember 2016.Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 47/2005
Landamerki
Í málinu var deilt um landamerki milli jarða í Vogatorfu og Brunnastaðahverfi í Vatnsleysustrandarhreppi. Snerist deilan um staðsetningu tveggja kennileita, sem getið var í landamerkjabréfum frá 1890 og eldri heimildum, þ. á m. um staðsetningu á vörðu, sem samkvæmt landamerkjalýsingunum stóð við tiltekinn veg. Talið var að vörðunni hafi ekki verið haldið við eftir að vegurinn lagðist af sem samgönguleið og merki fallið í gleymsku. Engar haldbærar skýringar lágu fyrir um hvers vegna girðing, sem eigendur jarða í Vogatorfunni reistu árið 1928, og eigendur jarða í Brunnastaðahverfi töldu rétt að miða landamerkjalínuna við, var ekki reist í þeirri línu sem þeir fyrrnefndu vildu leggja til grundvallar. Þessarar girðingar var getið í landskiptagerð frá 1940, þar sem óskiptu landi í Vogatorfunni var skipt. Kom þar fram að tiltekið landsvæði innan torfunnar skyldi afmarkast af landamerkjalínu hennar og Brunnastaðahverfis frá kennileitinu Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu í vörðu sem málsaðilar voru sammála um að línan lægi um. Óháð því hvar hin gömlu merki kunni að hafa verið var því talið að eigendur Vogajarða hafi á þeim tíma sem girðingin var reist lagt þann skilning í fyrirliggjandi lýsingu merkjanna að landamerkjalínan lægi því sem næst í beinni línu frá Vatnsskeri í umrædda vörðu, eins og eigendur jarða í Brunnastaðahverfi töldu rétt að leggja til grundvallar. Var því fallist á kröfugerð þeirra síðarnefndu um legu landamerkjanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 4. febrúar 2005 og krefjast þess, að viðurkennt verði að landamerki milli óskipts lands Vogajarða, sem er í þeirra eigu, og óskipts lands jarða í Brunnastaðahverfi í Vatnsleysustrandarhreppi, eign stefndu, skuli vera sem hér segir: Frá sjó úr Dýpsta-ósi í Djúpavogi, punktur nr. 1 (334491,64 m 392147,00 m) í vörðu fyrir sunnan Presthóla, punktur nr. 3 (335553,39 m 391717,99 m) þaðan í kennileitið Leif Þórð, punktur nr. 4 (336781,64 m 390110,94 m), allt samkvæmt uppdrætti sem unninn var af Sigurgeiri Skúlasyni landfræðingi, þaðan í Markhól og þaðan í Vatnskatla á nyrðri brún Fagradals-Vatnsfells. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt nýtt skjal sem er ofangreindur uppdráttur. Á hann eru markaðar kröfulínur aðila að kennileitinu Leifi Þórði ásamt hnitaskrá, en þar koma fram hnit og merkingar punkta á kröfulínum. Dómarar Hæstaréttar hafa gengið á vettvang ásamt lögmönnum aðila. I. Deila aðila, sem eru eigendur jarða í Vogatorfu og Brunnastaðahverfi, lýtur að tveimur fyrstu merkjapunktunum í landamerkjalínu milli þeirra, sem dregin er úr fjöru til fjalls samkvæmt landamerkjabréfum frá 1890. Svo sem í héraðsdómi greinir reisa áfrýjendur kröfu sína á merkjalýsingum í hinum þinglesnu landamerkjabréfum frá 1890, sem afmarka land milli jarða í Vogatorfu og Brunnastaðahverfi. Í eldra heimildarbréfi, sem er frá 20. ágúst 1840 og varðar jörðina Stóru-Voga, er merkjum lýst þannig: „Úr Djúpavogi sjónhendingu í vörðu við ... eningsveginn fyrir sunnan Presthól ... þaðan í ... sem stendur á Hrafnargjárbarmi og kölluð er Leifur Þórður þaðan í Markhól; þaðan sjónhending uppí Fjall.“ Í landamerkjabréfi fyrir Brunnastaðahverfi frá 22. maí 1890 er merkjum lýst þannig: „Úr dýpsta ós sem til sjáfar fellur í djúpavogi, uppí vörðu sem stendur fyrir sunnan presthóla, þaðan beina línu í vörðu sem stendur á Hrafnagjá og kölluð er leifur Þórður, þaðan í markhól og þaðan beina línu uppí fjall, svo langt sem Vatnsleysustrandarhreppsland er talið.“ Í landamerkjabréfi fyrir Stóru- og Minni-Voga frá 23. maí 1890 segir: „Að norðan og austan, úr Dýpsta ós í djúpavogi sjónhending í vörðu við almenningsveginn fyrir sunnan presthóla; þaðan í vörðu sem stendur á Hrafnagjárbarmi, og kölluð er leifur Þórður, þaðan í Markhól, þaðan sjónhending uppí fjall.“ Í málinu greinir ekki frá skriflegum heimildum um landamerki eftir að bréf þessi voru gerð þar til 1921, að þess er getið í landamerkjalýsingu fyrir Brunnastaðahverfi að enginn ágreiningur sé á milli jarða, hvorki um tún né fjörumörk, en þar er um landamerki milli hverfa vísað til „sýslubókana frá 16. júní 1890, þá gjörð landamerkji milli Voga, Brunnastaða og Hlöðuneshverfis, eftir samkomulagi þáverandi hlutaðeigenda.“ Fyrir liggur að árið 1928 settu bændur í Vogum upp girðingu úr Djúpavogi og upp í land en sú girðing var endurnýjuð 1976 með girðingu Landgræðslu ríkisins, sem framlengd var upp fyrir Strandarveginn en tók svo aðra stefnu rétt þar hjá, inn á land Vogajarða. Næsta skriflega heimildin í málinu er landskiptagerð á Vogatorfunni frá júní 1940. Í endurriti úr gjörðabók landskiptanefndar Gullbringusýslu kemur fram að oddamaðurinn hafi verið útnefndur af sýslumanni þegar í mars 1929. Einnig, að landið, sem til skipta ætti að koma, hafi verið skoðað af landskiptanefnd að viðstöddum eigendum jarðanna. Segir í endurritinu, að hinn 5. júní 1940 hafi á fundi nefndarinnar landskiptin verið ákveðin þannig: „Minni-Vogatorfan fær sameiginlega 36,37 ha. er takmarkast að norðan af landamerkjalínu Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfisins frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu er stefni í vörðu, er stendur í Hrafnargjárbarmi „Viðaukur“ sem kölluð er „Leifur hepni“. Austurtakmörk landsins frá girðingarhorni neðan þjóðvegar fylgi girðingu að vegi niður í Voga.“ Stefndu hafa reist kröfu sína á þessari línu og var á hana fallist í héraði. Deila aðila lýtur að því hvort landamerkjabréfin frá 1890 marki aðra línu, sem telja beri réttari. II. Af framangreindum skriflegu heimildum um landamerki má leiða að því líkum, að 1890 hafi menn í báðum hverfum, Voga og Brunnastaða, sett landamerki í Djúpavogi, sem hefur verið nokkurn veginn miðja vegu milli hverfanna, en bréfin frá 1890 bera ekki með sér að merkin hafi verið ákvörðuð þá heldur miklu fyrr. Af bréfunum frá 1840 og 1890 má telja líkur fyrir því að menn hafi verið ásáttir um að setja mörkin beint upp af ströndinni inn til lands og síðan eftir nefndum kennileitum alla leið upp í fjall. Má því gera ráð fyrir að línan hafi brotnað í fyrsta kennileiti frá ströndinni en ekki legið beina leið í vörðuna, sem sögð var standa á barmi Hrafnagjár. Presthóll eða –hólar hafa verið vel sýnilegir frá upphafsstaðnum í Djúpavogi og valin hefur verið sem merkjapunktur varða við almenningsveginn, sem farinn var eftir Vatnsleysuströnd, en hann var aðeins vegarslóði. Við gerð bréfsins 1840 má gera ráð fyrir því að varðan hafi verið sýnileg úr Djúpavogi. Fimmtíu árum síðar, 1890, hefur í landamerkjabréfum upphafsstaðurinn í Djúpavogi verið nánar tilgreindur sem „dýpsti ós“. En þegar girðing var sett úr þessum upphafsstað frá strönd inn í land af bændum í Vogum 1928, var hún í línu, sem ekki var beint upp af ströndinni heldur nokkuð til suðurs, eins og lína sú sem stefndu hafa haldið fram og fallist var á í héraðsdómi. Þegar þetta er virt kann að vera að upphaflega hafi sem merki verið valin varða við almenningsveginn, eins og áfrýjendur halda fram. Hins vegar er alls óvíst hvaða varða það hafi verið, en í gögnum málsins er getið um þrjár vörður sem stóðu við veginn sunnan Presthóla. Þegar vegurinn lagðist af sem samgönguleið var hvorki honum né vörðunum haldið við og merki féllu í gleymsku. Þegar síðan bændur í Vogum reistu girðingu úr Djúpavogi og inn í land árið 1928 lögðu þeir hana frá klöpp á Vatnsskeri sjónhending eftir línu er stefndi í vörðu sem málsaðilar hafa fallist á að sé kennileitið „Viðaukur“ eða „Leifur Þórður“. Þessarar girðingar er getið í þeirra eigin landskiptagerð frá 1940, sem eigendur jarða í Brunnastaðahverfi komu hvergi nærri, en þar er sagt að Minni-Vogatorfan fái sameiginlega 36,37 ha er takmarkast að norðan af landamerkjalínu Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfisins frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu er stefni í nefnda vörðu. Engin haldbær skýring hefur komið af hálfu áfrýjenda á því hvers vegna þessi girðing var ekki reist í þeirri línu sem þeir halda fram í málinu, en aðstæður á vettvangi bentu ekki til þess að það hefði átt að vera sérstökum erfiðleikum bundið. Óháð því hver hin gömlu merki kunni að hafa verið hafa eigendur jarða í Vogahverfi í verki lagt þann skilning í fyrirliggjandi lýsingu merkjanna að landamerkjalínan lægi því sem næst í beinni línu frá Vatnsskeri í vörðu við Viðauk þegar girðingin var reist 1928 og til hennar var vísað í landskiptagerð 1940 og hún endurreist á þessum stað frá sjó 1976. Vegna þessa verður að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um annað en málskostnað, sem rétt er að aðilar beri hver fyrir sig í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðalstefnendur og gagnstefndu eru eftirtaldir eigendur óskipts lands í Vogatorfu Vatnsleysustrandarhreppi. Eigendur Austurkots ( 11.50% ) (2 af 3): Ása Árnadóttir kt.[...] Egilsgötu 11, 190 Vogum Helga S. Árnadóttir kt.[...] Brekkubyggð 87, 210 Garðabæ Eigendur Hábæjar ( 6.55% ): Guðríður Sveinsdóttir kt. [...] Kleppsvegi 120, 104 Reykjavík Nikulás Sveinsson kt. [...] Furugrund 22, 800 Selfossi Sólborg Sveinsdóttir kt. [...] Sléttuvegi 17, 103 Reykjavík Þuríður Sveinsdóttir kt. [...] Skúlagötu 70, 105 Reykjavík Eigendur Minni – Voga (22.90%): Sigurður Egilsson kt. [...]Hólagötu 1, 190 Vogum Sveinbjörn Egilsson kt. [...] Aragerði 15, 190 Vogum Klemens Egilsson kt. [...] Melbæ 1, 110 Reykjavík Guðrún Egilsdóttir kt. [...] Austurgötu 5, 190 Vogum Sæmundur Egilsson kt. [...] Kársnesbraut 51A, 200 Kópavogi Eigendur Nýjabæjar ( 4.35% ): Dánarbú Guðlaugs Aðalsteinssonar Umboðsmaður Halldór H Backman hdl.Lágmúla 7, 108 Reykjavík Eigandi Stóru – Voga (37.50% ): Pálína Þ.Waage kt. [...] Austurvegi 15, 710 Seyðisfirði Eigendur Suðurkots (12.85% ): Særún Jónsdóttir kt. [...] Vogagerði 33, 190 Vogum Sigríður S. Jónsdóttir kt. [...] Arnarsmára 24, 201 Kópavogi Ólafur Þór Jónsson kt. [...] Birkihlíð 26, 105 Reykjavík Eigandi Tumakots ( 4.35% ): Óskar Eyjólfsson kt. [...] Vallargerði 22, 200 Kópavogi Aðalstefndu og gagnstefnendur eru eftirtaldir eigendur óskipts lands í Brunnastaðahverfi, Vatnsleysustrandarhreppi. Vegna Austurkots: Sólveig Bragadóttir kt. [...] Austurkoti Stefán Árnason kt. [...] Dalsmynni 116, Reykjavík Guðmundur Óskarsson kt. [...] Skólavegi 28, 230 Keflavík Aðalsteinn Sigursteinsson kt. [...] Sólhaga 190 Vatnsleysustrhr. Ágúst Þór Guðbergsson kt.[...] Háaleiti 31, 230 Keflavík Steinar Smári Guðbergsson kt. [...] Smáratúni 190, Vatnsleysustrhr. Eignarhaldsfél. Gullsjór ehf. kt. [...] Vesturgötu 113, 300 Akranesi Vegna Efri – Brunnastaða: Eggert Kristmundsson kt. [...] Efri – Brunnastöðum Elín Kristmundsdóttir kt. [...] Efri – Brunnastöðum Gísli Kristmundsson kt. [...] Efri – Brunnastöðum Lárus Kristmundsson kt. [...] Efri – Brunnastöðum Db. Þorkels Kristmundssonar kt. [...] Efri – Brunnastöðum Vegna Halakots: Magnús Ágústsson kt. [...] Hafnargötu 9, 190 Vogum Ragnar Ágústsson kt. [...] Halakoti Vegna Naustakots: Guðríður Gísladóttir kt. [...] Austurgerði 7, 200 Kópavogi Hrefna Gísladóttir kt. [...] Vallartröð 1, 200 Kópavogi Lóa Guðrún Gísladótti kt. [...] Sandabraut 10, 300 Akranesi Elín Björg Gísladóttir kt. [...] Álfaskeiði 64, 220 Hafnarfirði Þorgerður Þorleifsdóttir kt. [...] Huldubraut 1, 200 Kópavogi Vegna Neðri – Brunnastaða: Símon Kristjánsson kt. [...] Neðri-Brunnastöðum Vegna Skjaldarkots: Eggert Kristmundsson kt. [...] Efri –Brunnastöðum . Vegna Suðurkots: Anna Kristmundsdóttir kt. [...] Suðurkoti Grétar I. Hannesson kt. [...]Suðurkoti og Vatnsleysustrandarhreppur kt. [...] Iðndal 2, Vogum, (v.Skólatúns) Vegna Traðarkots: Ólafur Karl Brynjarsson kt. [...] Vallarbyggð 4, 220 Hafnarfirði Lögmaður aðalstefnenda og gagnstefndu er Páll Arnór Pálsson hdl., en lögmaður aðalstefndu og gagnstefnenda er Ólafur Björnsson hrl. I.Dómkröfur. A.Aðalsök. 1. Aðalstefnendur gera þær kröfur að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli óskipts lands Vogajarða og óskipts lands jarða í Brunnastaðahverfi í Vatnsleysustrandarhreppi verði sem hér segir: Frá sjó úr Dýpsta-ósi í Djúpavogi (hnit 63°59'34'' n.brd, 22°22'58'' v.lgd) í vörðu fyrir sunnan Presthóla (hnit vörðu 63°59'22'' n.brd, 22°21'39'' v.lgd), þaðan í kennileitið Leif Þórð (hnit 63°58'33'' n.brd, 22°20'01'' v.lgd), þaðan í Markhól (hnit 63°56'48'' n.brd, 22°17'35'' v.lgd ) og þaðan í Vatnskatla á nyrðri brún Fagradals-Vatnsfells (hnit 63°55'23'' n.brd, 22°16'02'' v.lgd). Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu, þ.m.t. alls kostnaðar við gagnaöflun. 2. Aðalstefndu krefjast þess að þeir verði sýknaðir af öllum dómkröfum aðalstefnenda í málinu, og að viðurkennt verði með dómi að rétt landamerki milli jarðanna vogatorfu og Brunnsastaðahverfis umþrætta svæði, séu: úr Dýpsta ós í Djúpavogi (um Vatnsskersbúðir) (pkt. nr. 11, GPS staðsetning: N63°59,563' og V22°23,121') sjónhending eftir girðingu að núverandi Vatnsleysustrandarvegi (nr. 420) og áfram í beina línu upp í vörðu sunnan Presthóla (pkt. nr. 12, GPS staðsetning: N63°59,099' og V22°21,668' ; og þaðan í Viðugg eða Viðauk, (það er pkt. 4,) (sem er þar sem stefnendur telja að kennileitið Leifur-Þórður sé) (hnit 63°58'33'' n.brd, 22°20'01'' v.lgd), þaðan í Markhól pkt.5(hnit 63°56'48'' n.brd, 22°17'35'' v.lgd ) og þaðan í Vatnskatla pkt.8,á nyrðri brún Fagradals-Vatnsfells (hnit 63°55'23'' n.brd, 22°16'02'' v.lgd). pkt.8 Til vara er þess krafist að merkin séu úr Dýpsta ós í Djúpavogi (um Vatnsskersbúðir) (pkt. nr. 11, GPS staðsetning: N6°59,563' og V22°23,121') sjónhending eftir girðingu að núverandi Vatnsleysustrandarvegi (nr. 420) og áfram í beina línu upp í vörðu sunnan Presthóla (pkt. nr. 12, GPS staðsetning: N63°59,099' og V22°21,668'; og þaðan í Viðugg eða Viðauk, (það er pkt. 4,) (sem er þar sem stefnendur telja að kennileitið Leifur-Þórður sé) (hnir 63°58'33" n.brd. 22°220'01" v.lgd), þaðan í Markhól pkt.5 (hnit 63°56'48" n.brd, 22°17'35 v.lgd) og þaðan í Vatnskatla pkt. 8, á nyrðri brún Fagradals-Vatnsfells (hnit 63°55'23" n. brd, 22°16'02" v.lgd) Dómkröfurnar eru afmarkaðar á hnitsettum uppdrætti sem lagður hefur verið fram í málinu. Þá krefst aðalstefndi málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda samkvæmt mati dómsins í samræmi við hagsmuni málsins, vinnu málflytjanda og annan kostnað sem af málinu leiðir, en málskostnaðarreikningur hefur áður verið lagður fram í málinu. B. Gagnsök. 1.Gagnstefnendur gera kröfu um að viðurkennt verði með dómi, að rétt landamerki milli jarðanna Vogatorfu og Brunnastaðahverfis á hinu umþrætta svæði eins og þeim er lýst í aðal- og varakröfu þeirra í greinargerð í aðalsök. Jafnframt eru gerðar kröfur um málskostnað sem þar og vísað í hnitsettan uppdrátt. 2.Gagnstefndu krefjast sýknu af öllum kröfum gagnstefnenda og að gagnstefndu verði gert að greiða þeim in solidum málskostnað að skaðlausu að meðreiknuðum virðisaukaskatti á lögmannsþjónustu. Við upphaf aðalmeðferðar breyttu aðalstefndu og gagnstefnendur kröfugerð sinni bæði í aðalsök og gagnsök. Þeir kröfðust áfram sýknu af kröfum aðalstefnenda og viðurkenningu á því að rétt landamerki milli jarðanna Vogatorfu og Brunnastaðahverfis á hinu umþrætta svæði verði eins og þeim er lýst í varakröfu þeirra í aðalsök og gagnsök. Þá var bókað, að ekki væri ágreiningur milli aðila um merki milli jarðanna frá punkti 4 Viðuggur, Viðaukur eða Leifur Þórður um Markhól í punkt 8, Vatnskatla á uppdrætti merkt dskj. nr. 45. Málsatik og málsástæður eru þær sömu í aðalsök og gagnsök og því tilgreind í einu lagi hér á eftir. II. Málavextir. Ágreiningur hefur verið um nokkurt skeið um landamerki milli eigenda Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfis á Vatnsleysuströnd og er í því sambandi m.a. vísað til landamerkjabréfa jarðanna frá 1890. Í landamerkjabréfi fyrir Brunnastaðahverfi frá 22. maí 1890 eru merki milli óskipts lands Brunnastaðahverfis og óskipts lands og óskipts lands Vogajarða talin vera; "Úr dýpsta ós, sem til sjávar fellur í Djúpavogi upp í vörðu sem stendur fyrir sunnan Presthóla, þaðan beina línu í vörðu sem stendur á Hrafnagjá og kölluð er Leifur Þórður, þaðan í markhól og þaðan beina línu upp í fjall, svo langt sem Vatnsleysustrandarhreppsland er talið." Landsmerkjabréf fyrir Stóru- og Minni Voga frá 23. maí 1890 er nær samhljóða, en þar stendur: "Að norðan og austan úr dýpsta ós, í Djúpavogi sjónhending í vörðu við almenningsveginn fyrir sunnan Presthóla; Þaðan í vörðu, sem stendur á Hrafnagjárbarmi og kölluð er Leifur Þórður, þaðan í Markhól, þaðan sjónhending upp í fjall." Landamerkjabréf fyrir sömu jarðir frá 1840 eru á sama veg. Um túlkun á bréfunum vísa gagnstefnendur til gjörðabókar landskiptanefndar Gullbringusýslu 5. júní 1940, er ákvörðuð voru landskipti í Vogatorfunni, en þar segir m.a. "Minni Vogatorfan fær sameiginlega 36,37 ha. er takmarkast að norðan af landamerkjalínu Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfisins frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingunni er stefni í vörðu, er stendur á Hrafnagjárbarmi "Viðaukur" sem kölluð er Leifur heppni. Austurtakmörk landsins frá girðingarhorni neðan þjóðvegar fylgi girðingu að vegi niður í Voga." Árið 1976 var sett niður girðing á vegum Landgræðslu ríkisins er náði þvert yfir Reykjanesið. Girðingin var ekki að öllu leyti sett niður á mörkum jarðanna, heldur þó nokkuð suðvestan þeirra og þar með inn í land Vogajarðanna. Gagnstefnendur telja hins vegar ljóst að gamla girðingin neðan Vatnsleysu-strandarvegar hafi verið á mörkum sbr. bókun landskiptanefndar frá 5. júní 1940. Landgræðslugirðingin fylgi gömlu girðingunni að hluta, en beygi svo til suðvesturs inn í land Vogajarða. Aðalstefnendur fengu Hilmar Egil Sveinbjörnsson landfræðing til þess að fastsetja með G.P.S. staðsetningartækjum merkjapunkta þá, sem fram koma í áðurnefndum landamerkjabréfum og fór hann rækilega um landsvæðið og merkti jafnframt á landfræðikort þessa merkjapunkta ásamt öðrum kennileitum, sem til greina koma. Gagnstefnendur hafa ekki viljað kannast við að merkin séu á þeim stöðum sem aðalstefnendur halda fram, heldur hafa þeir haldið fast við þau merki sem fram koma í kröfum þeirra. Gagnstefnendur vísa til þess að upplýsingar um haustsmölun bendi til þess að merkin séu þar sem þeir telja þau vera. Venjuleg smalamennska á heiðinni hafi farið þannig fram, að smalar úr hverfinu söfnuðust við Kánabirgi og biðu þar hver eftir öðrum. Þaðan var gengið upp í Heiði og Brúnir allt til Fjalls. Við smölun til byggða hafi smalamönnum verið raðað upp og kom syðsti maður, sem lengi var Símon á Neðri-Brunnastöðum niður við Leif Þórð á mörkum Brunnastaðahverfis og Vogatorfu. Með bréfi dags. 7. desember 2001 fór lögmaður aðalstefnenda þess á leit við sýslumanninn í Keflavík að reynt yrði að fastsetja merkin milli landa aðila og boðaði eigendur jarðanna til sáttafundar í því skyni sbr. 3. mgr. 6. gr. laga um landamerki nr. 41/1919, sbr. 6. gr. laga nr. 92/1991. Sýslumaður hélt sáttafund með aðilum 14. janúar 2002 og reyndi að ná sáttum en án árangurs. Þá voru tilnefndir þrír úr hvorum landeigendahóp til frekari sátta auk lögmanns aðalstefnenda og Magnúsar Ólafssonar, jarðfræðings, sem mætti fyrir gagnstefnendur. Reyndar höfðu verið sættir með aðilum með fundum og bréfaskriftum fram eftir árinu, en þær tókust ekki. III. Málsástæður og lagarök. A. Aðalsök. 1.A. Stefnendur segjast byggja kröfur sínar á óumdeildum þinglýstum landamerkjabréfum beggja megin frá og á kennileitum sem talin séu í landamerkjabréfunum sem og á þeim stöðum, sem krafa stefnenda nái til svo sem lýst er hér á eftir. Dýpsti-ós. Í landamerkjabréfi segir: “Úr dýpsta ós sem til sjáfar fellur í Djúpavogi”. Stefnendur telja að Dýpsti-ós sé staður á ströndinni þar sem sjórinn eða sjávarlónið skerst dýpst inn í landið en sá staður sé greinilegur á vettvangi og kortum. Þessi staður er merktur sem punktur nr. 1 á korti Hilmars Egils og eru dómkröfur við hann miðaðar. Í Orðabók Háskólans – ritmálsskrá sé að finna 4 skýringar á orðinu ós. Þrjár eru hefðbundnar og tengjast straumvötnum en sú fjórða gæti skýrt það fyrirbrigði sem sé að finna í landamerkjabréfinu, enda sé ekkert straumvatn við Dýpsta-ós: "Í Skaftafellssýslu og víðar á Suðurlandi merki orðið ós lón þau, er víða myndast innan við sjávarkampana, þar sem vötn falla til sjávar, en þar, sem vatnið fellur í sjó, kallast útfall." Stefnendur telja að kröfur þeirra fái stuðning í þessum orðskýringum en fullyrðingar stefndu að ós sé sund milli skerja eigi sér ekki stoð í gögnum. Ósa sé getið í nokkrum landamerkjalýsingum á Reykjanesskaga og komi þær lýsingar heim og saman við þær orðskýringar sem stefnendur styðjist við og nefndar séu hér að ofan. Því sé haldið fram af stefndu að landamerkjalýsingar nefni fjörumörk og það séu landamerkin milli jarðanna. Þetta standist ekki enda ljóst af landamerkjabréfunum sjálfum og öðrum heimildum að landamerki séu eitt og fjörumerki annað, enda gátu jarðir átt fjöruítak í annars manns landi. Í landamerkjalýsingu fyrir Brunnastaðahverfi í Vatnsleysustrandarhreppi, dags. þann 20.desember árið 1921 segi: “Þangfjörumörk fyrir Halakot eru úr Vatnsskersbúðum norðan til, eftir laut sem liggur milli Skerja og úr þeirri laut er rás, sem rennur í sjó fram, alla leið út úr Djúpavogi.” Í sama landamerkjabréfi segir einnig: “Engin ágreiningur sé milli jarða, hvorki með tún njé fjörumörk. En landamerki milli hverfa vísast til sýslubókana frá 16.júní 1890”. Sé alveg ljóst af landamerkjabréfinu að landamerkin eru ekki á sama stað og fjörumörk. Stefnendur telja að áðurnefnd skiptagerð Landaskiptanefndar Gullbringusýslu 1940 sé ekki ákvarðandi um merki milli jarðanna en stefndu hafa mikið byggt sinn málatilbúnað á henni. Ljóst megi vera á upptalningu á þeim skjölum sem lögð voru fram við landskiptin að landskiptamenn höfðu ekki landamerkjabréfið frá 1890 fyrir framan sig enda voru þeir eins og fram komi í endurritinu að skipta landi innan heimagirðingar. Sú girðing hafi verið sunnan við merkin og frá stað í fjörunni sem hægast var að hefta för sauðfjár. Þegar landið þarna sé skoðað á flóði, fjöru og miklum ágangi megi vera ljóst að girðing úr dýpsta ós hefði ekki haldið neinum skepnum auk þess sem stanslaust viðhald hefði þurft til að hún þjónaði tilgangi sínum. Þessi girðing var notuð til þess að girða af heimaland Vogajarða og sé ekki né hafi verið landamerkjagirðing. Í bréfi sem eigendur Vogatorfu sendu til að mótmæla girðingu Landgræðslu ríkisins komi fram að þeir samþykkja ekki girðinguna frá sjó og að Strandarvegi. Í yfirlýsingu sem þeir undirrita 16.maí 1977 segir “..að landgræðslugirðing sú sem upp er komin af hálfu Landgræðslu ríkisins ræður alls ekki landamerkjum milli Voga og Brunnastaðahverfis.” Hvergi séu Vatnsskersbúðir eða Vatnssker nefnd í landamerkjalýsingum frá 1890 en stefndu hafa haldið því fram að þessi kennileiti séu ákvarðandi um merki. Varða sunnan Presthóla. Stefnendur telja að "Varða sunnan Presthóla" sé sú varða sem næst sé sunnan Presthóla en óumdeilt sé hvar Presthólar eru þótt þeir hafi verið settir á rangan stað á sumum útgefnum kortum. Sé varðan merkt sem punktur 3 á áðurnefndu korti Hilmars Egils en Presthólar merktir nr. 2. Almenningsvegur sé á milli Presthóla og liggur áleiðis til Voga og sjást þar við gatnamótin niður í Voga. Í bókinni "Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi", eftir Sesselju Guðmundsdóttur sé fjallað um þennan veg á bls. 120 en Almenningsvegurinn sé gamli gönguvegurinn frá Vogum til Hafnarfjarðar og sé hann auðfundinn. Sesselja segir að vegurinn liggi milli Presthólanna, sem séu tveir ílangir hólar sem beri við himinn. Almenningsvegur þess sé einnig merktur á kort nr. 8, Örnefni í neðri hluta Strandarheiðar, sem fylgir ritgerðinni "Örnefni í Brunnastaðahverfi á Vatnsleysuströnd" eftir Gunnar Hauk Ingimundarson. Rétt sunnan þessara hóla sé greinileg varða, skammt frá Almenningsveginum, sem stefnendur telja að óyggjandi sé landamerkjavarðan sem landamerkjabréfið greinir frá. Stefndu hafi talið að "varða sunnan Presthóla" sé varða sem sé mun sunnar og vestar en áðurnefnd varða og hafa bent á vörðu rétt norðan við svokallaða Gíslaborg. Hvergi sé minnst á Gíslaborg og eða vörðu norðan Gíslaborgar í þeim heimildum um landamerki og telja stefnendur að nokkuð langsótt sé að tengja vörðu sem stendur svo nærri Gíslaborg við Presthóla. Á korti nr. 8 sem fylgir ritgerðinni “Örnefni í Brunnastaðahverfi á Vatnsleysuströnd” eftir Gunnar Hauk Ingimundarson séu landamerki Vogatorfu og Brunnastaðahverfis merkt inn úr dýpsta ós sem til sjávar fellur í vörðu sunnan Presthóla nánast eins og landamerkjapunktar stefnenda eru skilgreindir og kortmerktir. Heimildamenn Gunnars séu allir úr Brunnastaðahverfi þannig að líta megi á staðsetningu þessa sem staðfestingu á sjónarmiðum stefnenda. Í bók Sesselju Guðmundsdóttur, Örnefni og gönguleiðis í Vatnsleysustrandarhreppi, segi á bls. 59. “Viðaukur, Viðuggur eða Viðaugur er örnefni á þessum slóðum skammt austan Vogaafleggjarans og rétt ofan Reykjanesbrautar. Ekki er fullvíst hvort það á við nokkuð áberandi hóla sem standa rétt vestan við Línuvegsafleggjarann eða margklofna klöpp fast ofan hólanna. Klöppin er með rismikilli og fallegri vörðu á og stendur hún um 100 m. neðan Hrafnagjár. (sjá hér á eftir). Sumir ætla að varðan sé landamerkjavarða Brunnastaða og Voga þ.e. Leifur Þórður en hennar er getið í landamerkjalýsingum og sögð standa á Hrafnagjárbarmi.” Ofangreindar tilvitnanir styðja frekar að landamerkjavarðan Leifur Þórður sé á þeim stað sem stefnendur halda fram og jafnframt skal bent á að Sesselja gjörþekkir staðhætti og leitaði fanga víða að, ekki einungis úr Vogum enda fer hún ítarlega yfir allt landssvæðið í bók sinni. Árið 1992 hafi Hitaveita Suðurnesja lokið við lagningu 132 kw háspennulínu frá Hamranesi í Hafnarfirði til Fitja í Njarðvík og borgað þá lagningu fyrir hvert stauravirki sem sett var í land þeirra. Til að geta gefið upp hvað staurarnir voru margir í landi Vogatorfu fóru Magnús Ágústsson frá Halakoti, Egill Sæmundsson í Minni-Vogum og Jón Bjarnason í Vogum að Leif Þórði og þar voru Magnús og Egill sammála um að þar væri Leifur Þórður. Út frá því voru staurarnir taldir og gefnir upp til Hitaveitu Suðurnesja og greitt samkvæmt því. Staurarnir frá Leif Þórð að mörkum Grindavíkur eru 16. 1.7.1993 var síðan greitt fyrir staurana 15.000 - pr. stauravirki, samtals 240.000 kr. Þetta staðfestir að óumdeilt hafi verið á þeim tíma hvar landamerkin voru. Markhóll. Stefnendur telja að Markhóll sé hóll með vörðu á sem stendur mitt á milli Gamla-Vogasels og Brunnastaðasels. Ekki sé nú ágreiningur um þetta kennileiti milli aðila. Fjall. Stefnendur telja að endamerkjapunktur milli jarðanna lengst frá sjó sé í svonefndum Vatnskötlum en það eru litlir gígar á nyrðri brún Fagradals-Vatnsfells. Það mun svo vera "fjallið" sem nefnt er í landamerkjabréfum. Vatnskatlar eru mest áberandi kennileitið á þessu svæði og jafnframt hafa eldri menn á svæðinu talið mörkin vera í Vatnskötlum. Stefnendur vitna til 25. og 26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 um rétt þinglýsts eiganda, einnig til 1.-6. gr. laga um landamerki nr. 41/1919, sbr. 6. gr. laga nr. 92/1991. 2. Stefndu byggja kröfur sínar á þinglýstum landamerkjabréfum jarðanna. Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Brunnastaðahverfi frá 22. maí 1890 séu merki milli óskipts lands Brunnastaðahverfis og óskipts lands Vogajarða talin vera: "Úr dýpsta ós sem til sjávar fellur í djúpavogi, uppí vörðu sem stendur fyrir sunnan presthóla, þaðan beina línu í vörðu sem stendur á Hrafnagjá og kölluð er Leifur Þórður, þaðan í Markhól og þaðan beina línu uppí fjall, svo langt sem Vatnsleysustrandahreppsland er talið". Landeigendur í Brunnastaðahverfi telja Dýpsta Ós (um Vatnsskersbúðir) vera þar sem þeir hafa merkt pkt. nr. 11,) sjónhending eftir girðingu að núverandi Vatnsleysustrandarvegi (nr. 420) og áfram í beina línu upp í vörðu sunnan Presthóla (pkt. nr. 12,) (mynd nr 1), taka þar stefnu í vörðu sem stendur á Hrafnagjárbarmi, og kölluð er Leifur Þórður (pkt. nr. 13) (mynd nr. 2 stefna þaðan í Markhól (pkt. 5) og og þaðan á fjall upp að Vatnskötlum (pkt.8) Er ekki ágreiningur um síðustu 2 punktana. Dýpsti ós í Djúpavogi, pkt nr. 11.( um Vatnsskersbúðir) Í landamerkjalýsingunni sé talað um “dýpsta ós sem til sjávar fellur í Djúpavogi”. Ós merkir sem kunngt er oftast ármynni þar sem á rennur út í sjó. Hér sé talið átt við dýpstu rásina (“ósinn”) í skerin beint fram af klöppinni sem Vatnsskersbúðir standa á og jafnframt í girðingarstefnunni. Ósinn sjáist vel á landakorti. Í undirrituðu plaggi frá 28. des 1921 (dskj. 6) um fjörumörk Minni Voga, Austurkots og Norðurkots standi m.a.: “Fjörumörk Minni Voga byrja við gamalt byrgi á Vatnsskeri í Djúpavogi og liggja í ós fram, ...” Þetta passi alveg við skilninginn að ofan og staðsetningu girðingarinnar. Í undirrituðu plaggi um fjörumörk í Brunnastaðahverfi frá 7. mars 1922 (dskj. 8) standi m.a.: "... Halakoti eru úr Vatnsskersbúðum norðan til, eftir laut sem liggur á milli skerja og úr þeirri laut er rás, sem rennur í sjó fram, alla leið út úr Djúpavogi, er segir til um stórstraumsfjöru." Girðingin frá sjó upp að Vatnsleysustrandarvegi sé mjög mikilvæg. Að sögn stefnda, Símonar Kristjánssonar á Neðri Brunnastöðum (fæddur 1916) sé hún girt af Vogamönnum fyrir 1930, síðan er í landsskiptagerð frá 5. júní 1940 (dskj. 9) sagt beinum orðum að þessi girðing sé á landamerkjum : “... er takmarkast að norðan af landamerkjalínu Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfis frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu er stefni í vörðu, er stendur í Hrafnagjábarmi ...". Símon segist muna eftir því að hafa heyrt talað um það sem barn eða unglingur að samþykkt hafi verið munnlega af forsvarsmönnum stefndu þá, að Vogamenn færðu girðinguna aðeins norður fyrir háklöppina á Vatnsskeri af því þar hefði verið betri festa fyrir girðinguna. Hann telur landamerkin í reynd vera á miðri klöppinni. Þetta mun hafa verið á árunum 1925 til 1930. Aðaltilgangur girðingarinnar hafi verið að koma í veg fyrir að fé rásaði úr Djúpavogsheiðinni niður í fjöru og lenti síðan þar á flæðiskerjum. Algengt hafi verið að þannig tapaðist nokkurt fé árlega. Hafa ber í huga að þegar þetta var gert voru aðeins liðin 35 til 40 ár frá undirritun landamerkja-bréfa fyrir Vogatorfuna og Brunnastaðahverfið (1890). Það sé ótrúlegt að þá hafi viðkomandi landeigeindur ekki þekkt til landamerkja. Þeir sem girtu voru sumir hverjir afkomendur (synir) þeirra sem skrifuðu undir landamerkjanréfin. Engin gögn bendi til annars en að þá hafi verið girt á mörkum Vogatorfu og Brunnastaðahverfis. Girðingin ofan Vatnsleysustrandarvegar, sem girt var 1976 sé hins vegar ekki á merkjum. Raunar hafi girðingin neðan vegarins verið endurgirt á sama stað og áður árið 1976. Girðingarstæðið ofan vegarins var valið með hliðsjón af landinu en því var þá mótmælt að girðingin væri færð úr landamerkjum og er það fært til bókað á þeim tíma. Þetta bendi til að sá sem mótmælti, hafi talið merkin vera eins og hér sé rökstutt. Til sé yfirlýsing frá sameiginlegum fundi hreppsnefndar Vatnsleysu-strandarhrepps og landeigenda í Vogum þann 13. maí 1976 um "Landgræðslugirðingu". Frá sjó, við Vatnsskersbúðir, og upp að Strandavegi var gamla girðingin endurgerð og enginn ágreiningur þar um. Þegar halda átti áfram með girðinguna sunnan Strandavegar með stefnu í Viðugga gerði stefndi Símon Kristjánsson athugasemd við þá stefnu, það væru ekki landamerki. Jafnframt hafi komið í ljós að girðingarstæðið á þeirri leið var mjög erfitt og eftir nokkurt þóf (jafnvel hafði Landgræðslan á orði að hætta við að girða og fara í upphaflega girðingarstæðið sunnan Voga) hafi verið ákveðið að færa girðinguna úr mörkum ofan Strandavegar til suðurs inn í Vogaland. Við það gerðu stefnendur athugasemdir. Til að árétta að girðingin var færð úr mörkum ofan (sunnan) Strandavegar var yfirlýsing sú er að ofan getur samþykkt á fundi þann 13. maí 1976. Hér sé rétt að ítreka að stefnendur gerðu engan ágreining um endurgerð girðingarinnar frá Vatnsskersbúðum upp að Strandavegi. Varða sunnan við Presthóla, (pkt. nr. 12.) Hólar þeir sem nú eru kallað Presthólar eru við pkt. 2 (á dskj, nr 3) og er ekki ágreiningur um það. Athyglisvert er að á korti landmælinga er nafnið Presthólar mun sunnar. Líklega er staðsetning nafnsins tekin af eldri kortum en ekki hefur unnist tími til að skoða það nánar. Þarna sé almennt lítið um kennileiti og svæðið sunnan Presthóla geti verið nokkuð stórt, og margar vörður og vörðubrot séu á svæðinu m.a. annars við pkt. 3 og 12. Það verði því að nota allar tiltækar vísbendingar til að finna réttu vörðuna. Varðan, eða vörðubrotið við pkt. 3 (sjá mynd 3), standi lágt og hafi verið lítil, sem er furðurlegt fyrir landamerkjavörðu. Hún standi hins vegar við gamlar götur og gæti t.d. hafa verið vegvísir þó að ekkert verði um það fullyrt. Vörðubrotið við pkt. 12 standi á mjög áberandi stað, og þarna hafi því verið um stóra reglulega hlaðna vörðu að ræða, sem sjáist á neðsta hluta hennar og steinahrúgunni. Það sé einnig hægt að lýsa staðsetningu þessara vörðu með því að segja norðan Gíslaborgar, sem sé gróinn hóll norðan við stóra bláa nýbyggða skemmu (vélsmiðja) á svæðinu. Ragnar í Halakoti, einn stefndu, segir að faðir sinn hafi sagt við sig; “mundu að merkin eru við vörðu rétt fyrir norðan Gíslaborg”. Almannavegur. Í Vogabréfinu sé talað um að landamerkjavarðan sunnan Presthóla sé við Almenningsveginn. Í bók Sesselju G. Guðmundsdóttur: Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi, sé fjallað um þessa gömlu leið og sagt að hún liggi frá Presthólum í stórum dráttum í stefnu á vegamót Strandavegar og Vogavegar. Leiðin sé víðast mjög óglögg, en þó má líklega finna hann á nokkrum stöðum. Við þessa leið má finna a.m.k. þrjár vörður, pkt. nr 3, pkt. nr. 14 (GPS hnit N63°59,339' og V22°21,887') og pkt. nr. 15 (GPS hnit N63°59,242' og V22°22,257'). Allar séu þessar vörður sunnan Presthóla enda málvenja að tala um að fara suður í Voga, þó að stefnan sé ekki í hásuður. Í sjálfu sér fullnægja allar vörðurnar orðalaginu í landamerkjalýsingunni. Sú syðsta, nr. 15 nærri prílum yfir núverandi girðingu, hafi líklega verið stærst. Hún sé auk þess mjög nærri línu sem dreginn væri í framhaldi af gömlu girðingarlínunni neðan Vatnsleysustrandarvegar, en þó aðeins fyrir sunna hana. Allar þessar þrjár vörður (nr. 3, 14 og 15), sem séu með álíka millibili, gætu vel verið gamlir vegvísar, en ein af þeim síðan notuð líka í landamerkjalýsingu. Syðsta varðan, sú nr.15, komi þannig vel til greina sem landamerkjavarða. Varðan á pkt. nr. 12 á hól "norðan eða norðaustan" Gíslaborgar sé þó sú sem stefndu telja réttasta, og einn stefndu, Ragnar í Halakoti telur mjög ákveðið að það sé varðan á mörkum Brunnastaðahverfis og Vogatorfunnar. Stefndu séu sammála um að Gíslaborg sé í landi Vogatorfunnar, en ef dregin væri lína frá vörðu nr. 15 að Leifi Þórði, vörðu nr. 13, þá lægi hún nánast um Gíslaborg. Syðsta varðan (nr. 15) við Almannaveginn sé nánast á landamerkjalínu, eða mjög nærri henni, sé hún dregin frá pkt. nr. 11, Vatnsskersbúðum að vörðu norðan Gíslaborgar, nr. 12. Með öðrum orðum megi segja að báðar þessar vörður nr. 12 og 15 séu nánast á landamerkjalínunni. Leifur Þórður. Stefndu hafa fallist á að miða við Viðugg eða Viðauk og vörður þar hjá sem Leif Þórð punktur nr. 4 á landakortinu og landamerkjaskjalinu frá sjó haldi stefnu sem snúi frá gömlu girðingunni að þessum stað. Þetta byggist á landaskiptagjörðinni frá 5. júní 1940 og þeirri staðreynd að stefnan frá Dýpsta ós um Vatnssker (p.11) eftir gömlu girðingunni að Standavegi um (p.12) sem sé varða sunnan Presthóla stefndi beint að Viðugg og þaðan fari svo línan beint um Markhól í stefnu á Vatnskatla og þannig verði aðeins eitt brot á landamerkjalínunni, en þær séu yfirleitt mjög beinar milli jarða á þessum stöðum. Um punkt nr. 5, Markhól og punkt nr. 8, Vatnskatla á nyðri brún Fagradals-Vatnsfells er ekki gerður ágreiningur. Lagarök. Vísað er til landamerkjalaga nr. 5/1882 og nr. 41/1919 og til meginreglna eignarréttar varðandi túlkun landamerkjabréfa og til 72. gr. stjórnarskrár um friðhelgi eignarréttar. Vísað til einkamálalaga, m.a. XXI. kafla varðandi málskostnaðarkröfu. B. Gagnsök. 1. Stefnendur í gagnsök byggja kröfur sínar í gagnsök á sömu málsástæðum og lagarökum og í aðalsök. 2. Stefndu í gagnsök vísa til málsástæðna og lagaraka í aðalsök um staðsetningu landamerkjapunktar, en þessi rök eru sett fram gegn kröfum og málsástæðum gagnstefnenda. Í gagnstefnu sé á því byggt að Dýpsti ós sé dýpsta rásin í eða við skerin beint fram af klöpp þeirri sem Vatnsskersbúðir standa á. Brunnastaðahverfingar hafa ekki verið á einu máli um hvar landamerkin eiga að vera og sumir viljað hafa þau á klöppinni við Vatnsskersbúðir eins og fram komi reyndar í gagnstefnunni. Þótt skilningur gagnstefnenda sé réttur um rásina við skerin breytir það engu um landamerkjalínu aðalstefnenda þar sem framlengd landamerkjalína aðalstefnenda, sem liggur frá Dýpsta-Ósi skv. þeirra skilningi og í þeirra vörðu sunnan Presthóla, endar allt að einu í rásinni. Gagnstefnendur leggi mikið upp úr staðsetningu girðingarinnar sem reist var um 1925-1930 og liggur frá klöppinni við Vatnsskersbúðir. Af hálfu aðalstefnenda er því haldið fram að ekki hafi verið girt á merkjum heldur hafi heimaland jarða í Vogatorfu verið girt af með henni og jafnframt hafi verið valin hagkvæmasta staðsetning girðingarinnar við sjó. Staðsetning girðingarinnar sé í algerri andstöðu við landamerkjabréfin og sé ekki til nokkur áreiðanleg heimild um að merkin eigi að vera á þessum stað. Tilvísun til landskiptagerðar frá 1940, sem Brunnastaðahverfingar áttu enga aðild að, dugir ekki til að breyta þinglýstum merkjum. Miklu máli skipti að gögn sem voru að baki landskiptunum finnist ekki en þau eru nauðsynleg til þess að draga einhverjar ályktanir af því sem bókað var. Það skuli áréttað að landeigendur mótmæltu staðsetningu allrar girðingarinnar árið 1976 en ekki bara staðsetningu hennar ofan vegar. Í landamerkjabréfi segi að varða sunnan Presthóla sé við Almenningsveginn. Almenningsvegurinn liggi ekki nálægt Gíslaborg þannig að hugrenningar gagnstefnenda um að landamerkjavarðan sé þar nálægt séu alls ekki með traust rök í bakgrunni. Almenningsvegur liggi hins vegar milli Presthóla og um það sé líklega enginn ágreiningur. Þá hafi aldrei verið efi um það að Gíslaborg er í landi Vogatorfunnar og engin greinileg kennileiti þar nálægt sem gætu komið heim og saman við landamerkjabréfin. Varðandi kennileitið Leif Þórð vísist til þess sem segir í frumstefnu og ekkert í gagnstefnu fái haggað þeim staðreyndum sem fram hafi komið af hálfu gagnstefndu. Rétt sé að taka fram að landamerkjalínan frá vörðu sunnan Presthóla um Leif Þórð í Markhól þurfi ekki að vera bein enda segir í landamerkjabréfum " sunnan Presthóla, þaðan í ..Leifur Þórður, þaðan í Markhól.." Misvísandi fullyrðingar af hálfu gagnstefnanda um staðsetningu þessa kennileitis og óöruggar heimildir dugi skammt til að hnekkja því sem fram sé komið af hálfu aðalstefnenda um staðsetninguna. Rétt sé að taka fram að örnefnið Viðuggur sé ekki viðmið af hálfu aðalstefnenda, aðeins Leifur Þórður enda ekki sama kennileitið. Gagnstefnendur byggi rétt sinn m.a. á hefð. Því sé mótmælt af hálfu aðalstefnenda að nokkur hefðarréttur hafi myndast. Eignarréttur geti ekki myndast við afnot ef þinglýstar heimildir bendi til að eignarréttur sé fyrir hendi og enn síður ef nýting á landi hefur ekki verið einhlít af hálfu hefðenda eða girðingum mótmælt eins og í þessu tilviki. Nýtingin verði að vera "átölulaus". Vísað er til Hrd. 1991 bls. 1444 þar sem m.a. komi fram að órækar heimildir væru fyrir landamerkjum og væru því eigi efni til að fallast á það með eiganda nágrannajarðar, að fullnægt sé skilyrðum 3. gr. laga nr. 46/1905 fyrir því að hann hafi öðlast eignarrétt fyrir hefð að landspildu innan merkjanna. Gagnstefnendur vitna til 25. og 26. gr. laga nr. 39/1979 um rétt þinglýsts eiganda og einnig til 1.-6. gr. laga nr. 41/1919 sbr. 6. gr. laga nr. 92/1991 kröfum sínum til stuðnings. IV. Sönnunarfærsla og umfjöllun um framlögð sönnunargögn. Í málinu gáfu skýrslu hér fyrir dómi af hálfu aðalstefnenda 1. Jón Bjarnason, kt. 270428-5689, Brekkubyggð 87, Garðabæ, en hann er eiginmaður Helgu Árnadóttur, sem er einn eigenda Austurkots í Vogum og kvaðst hafa verið með umboð eigenda margra Vogajarða í alls konar deilumálum. 2. Guðrún Egilsdóttir, kt. 310554-2869, Austurgötu 5, Vogum, einn af eigendum Minni Voga, Vogum. 3. Særún Jónsdóttir, kt. 230249-49-2299, Vogagerði 33, Vogum vegna eigenda jarðarinnar Suðurkots. Af hálfu gagnstefnenda gáfu skýrslu. 1. Steingrímur Magnús Ágústsson, kt. 250522-3209, Hafnargötu 9, Vogum, sem er ásamt Ragnari Ágústssyni eigandi að Halakoti, Brunnastaðahverfi. 2. Magnús Ólafsson, kt. 131252-2939, Skólagerði 67, Kópavogi vegna eiganda jarðarinnar Naustakosts. 3. Grétar Ingi Símonarson, kt. 181058-2189, Hraunbæ 6, Reykjavík, en faðir hans er Símon Kristjánsson, Neðri Brunnastöðum. Í málinu báru vitni Sesselja Guðlaug Guðmundsdóttir, kt. 301147-4229, Urðarholti 5, Mosfellsbæ og Gunnar Haukur Ingimundarson, kt. 110758-3349, Safamýri 34, Reykjavík og Hilmar Egill Sveinbjörnsson, kt. 190169-4649, Vogagerði 8, Vogum. Jón Bjarnason vísaði í Egil Sæmundsson um þá punkta sem hann væri með í höfðinu varðandi ágreininginn um landamerki. Hann kvaðst hafa búið í Vogunum í um 46 ár og komið að ýmsum deilumálun varðandi merki er sveitarfélagið var að kaupa ýmsa bletti af landeigendum. Hann kvað hafa verið sögusagnir um ágreining um landamerkin í nær 200 ár, en þessi ágreiningur hafi komið upp á yfirborðið þegar komið hafi að svonefndri skógræktargirðingu. Hann kvað landeigendur hafa samþykkt með sveitarfélögunum á Suðurnesjum að girðingin lægi frá Hábjalla og Snorrastaðatjörnum inn með Reykjanesbraut að landamerkjum milli Brunnastaða-hverfis og Vogahverfis og þaðan beint niður í sjó eftir merkjum milli Brunnastaðahverfis og Vogahverfis. Þegar það hafi svo komið á daginn að ekki hafði verið girt þannig hafi risið upp ágreiningur og komið til bréfaskrifta og hafi landeigendur skrifað m.a. Landgræðslunni og látið fylgja bráðabirgðateikningu um skoðun sína á því hvernig landamerkin ættu að vera. Hann kvað girðinguna fram í Vatnssker hafa verið komna í Voga og hafi hún á sínum tíma verið gerð vegna ágangs sauðfjár í fjörurnar og verið til þess að forða því, að það flæddi þar út á skerjum. Hann kvað girðingum hafa verið eitthvað við haldið og svo hafi verið gert 1928. Hann kvaðst aldrei hafa heyrt að þetta væri landamerkjagirðing og í bókum hreppsnefndar hafi komið fram, að svonefnd skógræktargirðing væri ekki landamerkjagirðing og mótmæli vegna hennar hafi bæði átt við girðinguna ofan og neðan Strandavegar. Hann kvaðst lítið geta sagt um vörðu sunnan Presthóla sem merkt sé nr. 3 í framlögðum landakortum. Honum hafi verið bent á Presthóla en aldrei verið bent sérstaklega á vörðu sem landamerkjavörðu, en um vörðu sem merkt er punktur 4 vísaði hann til samnings við Hitaveitu Suðurnesja um bætur vegna staura og mastra, sem sett höfðu verið niður í landi Vogajarða og Brunnastaðahverfis og hafi hann ásamt Magnúsi Ágústssyni átt nokkra fundið með forráðamönnum hitaveitunnar og hafi náðst gott samkomulag og hafi verið farið að vörðu merkt punktur 4 eða Leifi Þórði og þaðan hafi verið talið í báðar áttir stauravirkin sem átti að bæta fyrir. Hann kvaðst skilja að dýpsta ós, sé þar sem sjórinn skerst dýpst inn í fjörðinn eða Voginn og vísaði til deilna sem komið hafi upp í Hraunsfirði á Snæfellsnesi, en þarna renni vatn í ósinn. Guðrún Egilsdóttir kvaðst hafa vitneskju sína um landamerkin frá föður sínum Agli Sæmundssyni, en hann hafi talað um ósinn sem skerst inn í landið, en þaðan væri landamerkjalína að 1. vörðu sunnan Presthóla og hafi hann farið með hana að þeim og sýnt henni vörðuna. Þá hafi hún verið viss um vörðuna sem kölluð sé Leifur Þórður, þ.e. punktur 4. Hún kvað föður sinn hafa verið fæddan árið 1918 og verið með í málinu frá upphafi. Hann hafi verið með allt á hreinu varðandi þetta mál og talið 1. vörðu sunnan Presthóla vera landamerkjavörðu. Hann hafi ekki talið ákvörðun landaskiptanefndar frá 1940 neinu breyta þar um, þar sem þar væri verið að tala um heimagirðingu innan Vogahverfis. Hún kvað hann hafa talað um mótmæli vegna girðingarinnar og hafi verið haldinn fundur í Glaðheimum vegna þess. Hún kvað girðinguna frá 1918 aldrei hafa verið merkta sem landamerkjagirðingu og hafi Egill alltaf talað um að utan hennar væri land Austurkots og Minni-Voga óskipt. Særún Jónsdóttir kvaðst hafa fengið vitneskju um umdeild landamerki eftir að mál þetta kom upp, en faðir hennar Jón Benediktsson, sem fæddur var 1904 og dó 1984 hafi verið í hreppsnefnd frá 1938, og oddviti hreppsnefndar um tíma og allt til 1954 og hafi svo verið áfram í hreppsnefnd til 1974 og því inni í þessum málum. Hann hafi talað um landamerkin í Djúpavog og talað um ágreining um landgræðslugirðinguna og mótmæli við henni og vísaði til segulbandsspólu, sem hún kvað hann hafa talað inn á og lögð hefur verið fram í málinu, en komið hafi fram hjá honum að það væri heimagirðing, sem getið er í landskiptagerð frá 1940. Steingrímur Magnús Ágústsson gaf skýrslu sem gagnstefnandi og staðfesti greinargerð, sem hann hafði gert um málið og lögð hefur verið fram í málinu. Hann kvað Vogagirðinguna hafa staðið eins á þeim stað sem hún er núna eins lengi og hann muni og hann litið svo á að hún væri landamerkjagirðing. Hann kvað forsögu þess, að lögð var girðing frá Grindavík inn fyrir Voga hafi verið ákvörðun um að friða Reykjanesskaga fyrir ágangi búfjár, sérstaklega sauðfjár. Hann kvaðst á þessum tíma hafa verið oddviti hreppsnefndar. Hann sagði að er komið hafi til að leggja girðinguna eftir landamerkjum og í samræmi við vörslugirðinguna hafi þeir, sem að því stóðu, viljað hætta við þar sem landið væri svo erfitt til lagningar girðingar ef fylgja ættu landamerkjum. Hann kvaðst hafa ákveðið að færa fyrirhugað girðingarstæði til svo að girðingin yrði lögð. Hann kvað Jón Benediktsson og Egil Sæmundsson hafa mótmælt legu girðingarinnar strax og svo hafi verið haldinn fundur í samkomuhúsinu Glaðheimum, Vogum og hafi þar verið bókað að girðingin réði ekki mörkum, en ekki hafi verið ágreiningur um að girðingin neðan Strandavegar réði mörkum, þó að láðst hafi að bóka um það. Um "Dýpsta ós", vísaði hann til þess, að allar ár renni að ósi, en þarna væri því ekki til að dreifa að á rynni að Djúpavogi og hann taldi að alls ekki yrði miðað við ósinn væri þar sem fjaran skerst lengst inn í landið. Um punkta um landamerki að neðsta endapunkti við byrgi í Vatnsskeri vísaði hann til fjörumarkalýsingu frá 1921. Hann kvað ekki hafa verið mikið talað um landamerki í Vogunum, en allir hafi vitað um Vogagirðinguna sem landamerki. Þá hafi menn þekkt Markhól og Vatnskatla og Strákavörður hafi verið þekktar meðal smalamanna. Hann kvaðst hafa vísað í landamerkjalýsingu Vogamanna frá 1940 um Viðugg í viðræðum við Jón Bjarnason. Hann taldi Presthóla geta verið fjölheiti á hólum. Um vörðu við Gíslaborg vísaði hann í greinargerð sína og umsögn Ragnars bróður síns og Lárusar Kristmundssonar dskj. nr. 41 og 42 um að þarna væri landamerkjavarða. Hann kvaðst aldrei hafa gengið svonefndan Almenningsveg og vissi sáralítið um hann og kvaðst ekkert vita um vörðu sunnan Presthóla merkt punktur 3. Hann kannaðist ekki við að hafa séð bréf merkt dskj. 16, mótmæli Vogamanna við Landgræðslu ríkisins. Magnús Ólafsson kom fram fyrir eigendur Naustahóls, en tengdamóðir hans er einn eigenda jarðarinnar og honum hafði verið falið að vinna að máli þessu fyrir eigendur jarða í Brunnastaðahverfi. Varðandi endanlega kröfu stefndu tók hann fram, að upphafspunktur landamerkja milli aðila væri við Vatnssker og þaðan eftir Vogagirðingunni í sjónhendingu að Viðugg og væri punktur sem væri merktur nr. 12 á landakorti dskj. nr. 45, landamerkjavarða á þeirri leið. Hann kvaðst hafa rætt við marga eldri menn í hreppnum og vitnaði þar á meðal í Lárus Kristmundsson, Ragnar og Magnús Ágústssyni og Símon Kristjánsson í sambandi við landamerki og þá ekki síður um þau, eins og þau væru talin í upphaflegri aðalkröfu stefndu. Hann vísaði til þess, sem haft er eftir Ara Gíslasyni í gömlum örnefnaskrám fyrir Vogahverfið, en þar komi fram að Gíslaborg sé skammt innan merkja. Hann kvaðst ekki geta lagt mat á hvar Presthólar eigi að vera og þá hvar varðan sunnan Presthóla eigi að vera. Hann kvað Vogagirðinguna alltaf hafa verið talda vera í mörkum og Símon Kristjánsson hafi sagt hana hafa verið færða að austurgirðingunni 1940 og var þá verið að girða landamerkjagirðingu. Grétar Ingi Símonarson, kvaðst hafa verið í sáttanefnd fyrir föður sinn og kvað hann föður sinn hafa sagt sér að Vogagirðingin væri landamerkjagirðing sem sett hafi verið á árunum 1926-1928 og hafi girðingin verið færð norður fyrir Vatnssker niður við sjóinn til að fá betri festu fyrir girðingarstaurana. Hann sagði er endurgirt hafi verið árið 1976 hafi gamla girðingin ekki staðið uppi nema að litlu leyti og nýja girðingin fylgt henni neðan Strandavegar, en ofan vegarins hafi hún sveigt inn í land Vogamanna og því ekki verið þar í merkjum. Um örnefnið "Dýpsta ós" tók hann fram, að líklega hefði orðið þarna landbrot en upp úr stæðu klappir, þar sem landið væri fast fyrir svo sem við Vatnssker, en þar fyrir framan væri djúpur ós. Hann kvaðst telja að ós væri þar sem vatn rennur til sjávar, en hins vegar væru víða uppsprettur af ferskvatni í fjörunni, sem kæmi undan klöppunum og var hann ekki viss um hvort af því gæti myndast einhver ós. Hann kvaðst geta ímyndað sér, að þar sem sjórinn væri dýpstur næst landi væri dýpstur ós. Vitnið Sesselja Guðmundsdóttir staðfesti að hafa skrifað bókina Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi sem vitnað er til í málinu. Vitnið sagði bændur í hreppnum hafa sagt sér til um örnefnin og þeir sem væru nefndir í nafnalista bókarinnar hafi fengið spurningalista til að svara. Um vörðu sunnan Presthóla, sem talað er um í landamerkjabréfi frá 1890, sagði vitnið að Presthólar væru tveir ílangir hólar, þar sem almenningsvegur, sem nefndur sé í bréfinu hafi verið lagður á milli og liggi hann inn í Breiðagerði og þessi vegur sé settur inn á kort 1831 af Birni Gunnlaugssyni. Vitnið kvað víða vera vörðubrot við veginn og hann verið varðaður, en varða sem merkt er nr. 3 á kortinu, hafi verið og sé mjög myndarleg og geti verið landamerkjavarða, en þær séu oftast mjög myndarlegar og af slíkum vörðum við veginn sé hún næst Presthólum og þannig fyrsta greinilega varðan sunnan Presthóla. Það kvað vafamál með aðrar vörður, sem hafi verið tilgreindar sem landamerkjavörður á þessu svæði. Það kvað aðra vörðu sunnan við þessa og við almenningsveginn geta m.v. stærð verið landamerkjavarða, en hún hafi ekki verið skoðuð í vettvangsskoðun og sama gildi um vörðu við veginn við svonefndar prílur við girðinguna, en hún væri það langt fyrir sunnan miðað við vörðu merkta nr. 3 á kortinu, að hún kæmi vart til greina. Varðan við Gíslaborg tengdist ekki Almenningsveginum og vart inni í myndinni. Vitnið kvað menn ekki hafa verið sammála um hvar varðan Leifur Þórður væri, en flestir hafi bent á að Viðuggur eða Viðaukur væru á því svæði sem merkt er nr. 4 á framlögðum landakortum og skoðað var í vettvangsgöngu. Vitnið Gunnar Haukur Ingimundarson kvaðst hafa samið ritgerðina "Örnefni í Brunnastaðahverfi á Vatnsleysuströnd", merkt dskj. nr. 18, árið 1982 og því muni það nú óglöggt eftir atvikum á bak við ritgerðina. Það kvað landamerki ekki hafa verið megin viðfangsefni ritgerðarinnar, heldur staðsetning þekktra örnefna og hafi það þá aðallega stuðst við Sigurjón Sigurðsson í Traðarkoti og örnefnalýsingar hans. Vitninu voru sýndir uppdrættir sem fylgdu ritgerðinni og kallast örnefni í efri hluta Strandarheiðar og örnefni í neðri hluta Strandarheiðar, en þeir hafi verið lagðir fram og eru merktir dskj. nr. 47 og 48. Vitnið kvaðst á sínum tíma hafa lagt mikla vinnu í að gera þessa uppdrætti og hafi það notast við kort frá Landmælingum Íslands, kort frá bandarísku kortagerðarstofunni AMESS og svo loftmyndir af svæðinu frá Landmælingum Íslands. Þá hafi það haft ljósrit af landamerkjabréfi og fengið ábendingar frá heimamönnum um staðsetningar. Vitninu var bent á merkta línu frá Djúpavogi að vörðu ofan Strandavegar og þaðan í stað sem merktur er Leifur Þórður ofan Reykjanesbrautar. Það mundi ekki sérstaklega eftir þessari vörðu, en kvaðst hafa mælt eða staðsett hana og sett inn á kort að beiðni Sigurjóns í Traðarkoti og það ekki gert sér grein fyrir mikilvægi hennar sem landamerkis og ekki fjallað um hana í málinu. Því var bent á að þarna hafi verið önnur varða nokkru sunnar og vestar, en það kvaðst ekki muna hvor varðan það var, en merkt umrædda vörðu inn á loftmyndina. Það mundi heldur ekki eftir að hafa skoðað vörður við svonefndar prílur. Það kvað vörðuna sem merkt er Leifur Þórður hafa skipt meira máli fyrir Sigurjón. Það kvaðst hafa miðað punktinn í Djúpavogi við landamerkjabréfin og ábendingar frá Sigurjóni. Það kvaðst hafa reynt að átta sig á vettvangi á Dýpsta ósi út frá þeirri sýn sem virtist blasa við og þá væri Dýpsti ós, þar sem rennan inn í Djúpavog væri dýpst, þar lægju landamerki, þ.e. rás sem myndar dýpstu rennu í átt að landi. Það kvaðst ekki hafa miðað við Innri rás eða skoruna sem gengur lengst inn í landið. Það kvaðst hafa talið dýpsta ós hafa verið þar sem rásin eða rennan hafi verið dýpst á stórstraumsfjöru. Það vísaði í mynd nr. 18 á bls. 96 í riti þess og sagði að hún kunni ef til vill að hafa verið tekin þannig að girðingin hafi markað sýnina út í þennan dýpsta ós og miðað við loftmyndina, sem það hafi merkt inn á væri það ekki fjarri lagi. Því sýndist að þau sker eða tangi sem væru ofarlega til hægri á loftmyndinni, sem sýnd var í réttinum (sérunnið kort með tölvutækni) væru norðan við dýpsta ós og í því sambandi var og er talað um Voghólssker. Það taldi að það hafi reynt að staðsetja rennuna út frá því hvað girðingin sýndi því og það þannig markað Dýpsta ós. Það mundi ekki hvort hvort Sigurjóns hafi talið girðinguna, þ.e.Vogagirðinguna í merkjum, en taldi líklegt miðað við að hún hafi verið höfð í forgrunni, að Sigurjón hafi talið hana í merkjum, en hann hafi farið með því að athuga aðstæður við Dýpsta ós, sem og á aðra staði sem það hafi staðsett. Það kvað Sigurjón hafa talið vörðuna, sem það hafi merkt á loftmynd ofan Strandavegar við Einingaveg vera landamerkjavörðu, en vitnið minntist þess ekki að hafa séð eða tekið sérstaklega eftir Einingavegi eða Almenningsvegi. Vitnið Hilmar Egill Sveinbörnsson, landfræðingur, kvaðst hafa sett niður merki á korti dskj. nr. 3, fyrir afa sinn Egil Sæmundsson. Það kvaðst hafa stuðst við landabréf fyrir Vogatorfuna og hafi afi þess og fleiri staðkunnugir bent því á vörðu sunnan Presthóla, sem það hafi merkt nr. 3 á dskj. nr. 3. Þetta hafi verið fyrsta varðan sunnan Presthóla og verið talin vera landamerkjavarða miðað við lýsingu í landamerkjabréfinu. Þetta hafi verið gömul varða og mosavaxin og það tekið niður hnit hennar. Það kvaðst hafa séð Almenningsveginn, sem hafi verið gamall vegur og það sést af því hve vel hann var sorfinn ofan í klöppina sumsstaðar. Það kvaðst ekki hafa athugað vörðu við Gíslaborg og þótt langsótt að hún væri landamerkjavarða, þar sem hún væri sunnar og ekki við Almenningsveg. Það kvað hafa verið litið svo á, að Dýpsti ós væri rásin þar sem hún gengur lengst inn í landið, sem það hafi merkt sem punkt 1 á kortið. Það kvað engan af gangstefnendum eða neinn af þeirra hálfu hafa komið að þessum merkingum. Það kvaðst ekki hafa athugað sérstaklega hvort varðan hafi sést frá sjó eða punkti 1, en hún hafi þá verið það lá, að hún hafi vart sést þaðan. Við upphaf aðalmeðferðar var farið í vettvangsgöngu og skoðuð þau landamerki sem deilt er um og gengið að þeim landamerkjapunktum sem aðilar byggja kröfur sínar á. Þann 6. maí sl. fóru svo dómendur málsins aftur á staðinn til að kanna aðstæður nánar, en þá var háfjara og hugsanleg lega svonefnds dýpsta ós könnuð miðað við að þá var alveg fallið út. Einnig var athugað hvernig vörðurnar við Almenningsveg bæru við, séð frá merktum punktum við Djúpavog, einkum varða merkt punktur 3 og næsta varða sunnan við hana nr. 14. Ennfremur var athugað með sjónlínuna á vörðuna við Gíslaborg merktur punktur 12 og einnig í vörðu norðan hennar. Stóð einn dómenda við merkta staði hjá Djúpavogi en hinir gengu að vörðunum og stóðu við þær, er horft var á milli. Eftir að vitnaleiðslur höfðu farið fram hér fyrir dómi 22. september s.l. var enn farið í vettvangsgöngu. Höfðu þá verið settar veifur á stöng, sem var mannhæðar há við vörður sem merktar hafa verið nr. 3, nr. 14, nr. 12 og nr. 4 og þá sérstaklega kannað hversu vel þær bæru eða blöstu við frá upphafsstöðum aðila við Djúpavog og notuðust menn við sjónauka þegar horft var frá þessum stöðum. Í Vatnsskerinu sást veifan hjá vörðunni við Gíslaborg vel og einnig veifan við vörðu nr. 14, en veifan við vörðu nr. 3 sást vart eða ekki. Þá mátti og sjá veifu sem sett hafði verið niður við Viðugg. Þegar horft var frá punkti 1 við Innri rás sást veifan við vörðu 3 vel, en veifan við vörðu nr. 14, bar ekki eins vel við og sást illa. Veifurnar við vörðu hjá Gíslaborg og veifa við Viðugg sáust líka. Á þeim tíma sem vettvangskönnunin fór fram var að fjara út, en ekki var stórstraumsfjara. Þá kom fram að Djúpi ós væri út af Vatnsskerinu og Dýpsti ós gæti verið hjá Ósskerjunum austan við Grænutanga. Í málinu er fyrst og fremst byggt á landamerkjabréfunum frá 1890, sem lýst er hér að framan og einnig yfirlýsingu Jóns Daníelssonar frá 20. ágúst 1840 um Stóru- og Minni Voga, eru bréf þessi og yfirlýsing að mestu samhljóða, en þó er upphafspunkturinn í yfirlýsingunni Djúpivogur, en án nánari tilgreiningar. Þá er sérstaklega vísað af hálfu aðalstefndu og gagnstefnenda til landaskiptagerðar frá 4. og 5. júní 1940, en þar komi fram að landamerkjalína Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfisins að norðan nái frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu er stefni í vörðu er stendur í Hrafnagjárbarmi "Viðaukur", sem kölluð er Leifur heppni. Í sambandi við þessa landaskiptagerð er þó rétt að vísa til svarbréfs Pálma Einarssonar formanns Landaskiptanefndar Gullbringusýslu, dags. 20. ágúst 1953 við bréfi Kristjáns Guðlaugssonar hrl., þar sem óskað er eftir kortum vegna skiptanna um eignina Stóru-Voga vegna misklíðar, sem fram höfðu komið um mörk jarðarinnar. Í svarbréfinu kemur fram að samkv. 8. gr. landaskiptalaga hafi uppdráttur verið gerður af hinu skipta landi og á þá færð landamerki eins og þau voru ákveðin í skiptagerðinni. Hann kvað landamerkin glötuð og yrði um að kenna vanrækslu aðila sjálfra sem væri refsiverð. Greindir uppdrættir hafa ekki verið lagðir fram í máli þessu. Verður þá vikið að einstökum landamerkjapunktum sem deilt er um. Upphafspunkturinn er Dýpsti ós í Djúpavogi skv. landamerkjabréfum frá 1890. Gleggsta lýsingin um þetta efni kemur fram í örnefnaskrá eftir Gísla Sigurðsson, þar sem vísað er í samantekt Ara Gíslasonar, en hún byggir m.a. á upplýsingum frá Baldvini Oddssyni frá Grænuborg og er landslagi og aðstæðum við Vatnssker m.a. lýst þannig: (Sleppt tilvísun í nafnaskrá)... “Sjávargatan liggur heiman að niður á Kampinn, en þar er Grænuborgarnaust og Grænuborgarvör. Á Kampinum er Sjávarbyrgið eða Grænuborgarbyrgi. Grænu-borgarós liggur vestan Grænuborgartanga og fram af ósnum eru Ósskerin. Í tanganum er Grænuborgarlón. Hnallasker er hérna fram af og Manndrápssker, er líklegt að þar hafi orðið mannskaði, þó að þar um sé engin sögn. Frá Grænuborgarvör liggja Austurkotsfjörur allt út undir Djúpaós. Þar taka við Minni-Vogafjörur Eystri allt að Syðri Rás. Yst í Djúpaós er Dýpstiós. Nokkru innar er Vatnssker, þar upp af er Vatnskersbúðir og Vatnsskersbúðarvör. Einnig Djúpavogvör. Austan við hólmann sem Vatnsskersbúðir eru á er svo Innri Rás og skerst hún nokkuð lengra inn í landið en Syðri Rás. Frá Grænuborgarvör og allt inn að Syðri Rás var á sjávarkampinum Sjóvarnargarður. Var hans oft ærin þörf, því í háflæðum rann sjórinn inn yfir Austurtúnið"................... I Í örnefnaskrá frá 1950 um Voga eftir Ara Gíslason, sem skráð er eftir Árna Kl. Hallgrímssyni, hreppstjóra, Ólafi Péturssyni, Knarrarnesi, einhverjum í Grænuborg o.fl. er þessi lýsing: ........"Svo er Búðarvör, þar hefur verið sjóbúð. Svo er fátt auðkennt með sjó fyrr en kemur að töngunum fyrir framan Grænuborg en þeir heita Grænuborgartangar. Í þeim eru klappir sem heita Manndrápssker. Norður af Minni Vogavör er klettur upp úr klöpp, sem heitir Apsalon. Og hér norður með ströndinni heita Ósasker. Nokkuð innan við Grænuborg er smávogur, sem heitir Djúpivogur. Þar eru merkin móti Brunnastaðahverfi í dýpsta ós. Þar er Vogamegin Vatnsskersbúðir sem kallað er, en þar er Vatnsrenna með ósöltu vatni, sem kemur þar fram undan klapparhæð niðri við Voginn"....... Þá er vísað til Þangfjörumarka fyrir Halakot í Brunnastaðahverfi annars vegar og Vogatorfunnar Minni Voga hins vegar, sem sýni eindregið að landamerki og þangfjörumerki fari saman um dýpsta ós í Djúpavogi og Vatnsskersbúðir. Um fjörumörk í Brunnastaðahverfi frá 1922 stendur m.a: ...."Halakoti eru úr Vatnsskersbúðum norður til eftir laut, sem liggur milli skerja og úr þeirri laut er rás, sem rennur í sjó fram alla leið út úr Djúpavogi er segir til um stórstraumsfjöru".... Í framburði Magnúsar Ágústssonar og Grétars Inga Símonarsonar er nokkuð í samræmi við þessar lýsingar, að dýpsti ós sé undan Vatnsskeri og telur Grétar jafnvel að þarna hafi ós getað myndast við að þarna væru víða ferskvatnsuppsprettur í fjörunni, sem kæmu undan klöppunum á Vatnsskerinu. Á teikningu, sem fylgdi dskj. nr. 16 er upphafspunktur landamerkjalínu talin vera við Dýpsturás í Djúpavogi að vörðu sunnan við Strandaveg og þaðan í Viðaukur. Í merkingunni á kortum sem fylgdu riti Gunnars Hauks er merkjalínan frá svipuðum stað, en þó nær Vatnsskerinu í vörðu við Eningsveg sunnan Strandavegar. Ljóst þykir að Dýpstarás skv. teikningunni er sami staður og Innri rás skv. framangreindum lýsingum í örnefnaskránum. Á framangreindri teikningu sem fylgdi dskj. nr. 16 er lína dregin frá stað sem merktur er dýpsta rás og getur verið Innri rás skv. framanrituðu og sögð vera um 80 metra norðaustan við Vatnsskerið að vörðu sem sögð er vera 150 metra norðaustan við línu sem dreginn er frá Vatnsskeri að Viðauki eða vörðunni Leifi Þórði og svo til 200 metrum ofan við Strandaveg. Á framangreint kort sem fylgdi riti Gunnars Hauks Ingimundarsonar, er lína dregin frá punkti Vatnsskersins við girðinguna þar samanber framburð hans hér, að þeirri vörðu sem er um 300 metra norðaustan sömu línu frá Vatnsskeri að Leifi Þórð og við Almenningsveginn Þá kemur til álita hvaða vörðu ofan Strandavegar og sunnan Presthóla ber að miða við sem landamerkjavörðu Voganna, sem sé í sjónhendingu við Dýpsta ós. Af landamerkjabréfunum er ljóst að varðan er við svonefndan Almenningsveg eða Eningsveg. Við vettvangsgönguna 21. apríl s.l. og svo vettvangsskoðun dómenda 6. maí s.l. voru skoðaðar 3 vörður við veginn, sem koma vegna stærðar til álita sem landamerkjavörður. Það er varða merkt nr. 3 á framlögðum landakortum og aðalstefnendur miða við sem landamerkjavörðu. Varða sem er nokkru sunnar og vestar og mun hafa verið merkt nr. 14 og svo varða við svokallaður prílur hjá girðingunni merkt nr. 15. Varðan við Gíslaborg merkt nr. 12 á landakortum var og skoðuð en þótti það langt frá veginum að hún gæti vart fallið að lýsingu landamerkjabréfanna um vörðu við Almenningsveginn eins og hann er talinn hafa legið skv. framlögðum gögnum. Þessar þrjár vörður við Almenningsveginn hafa líklega allar staðið uppi er landamerkjabréfin voru gefin út og einnig er Jón Daníelsson samdi framangreinda yfirlýsingu um landamerki Stóru-Voga árið 1840. Í þessum skjölum er talað um eina vörðu, án þess að hún sé staðfærð nánar miðað við að sunnan Presthóla eru þrjár vörður við Almenningsveginn upp af upphafsstaðnum, sem ástæða var til m.v. aðstæður að aðgreina. Þá er og til þess að líta að í landamerkjabréfinu fyrir Stóru- og Minni Voga stendur ; ...”norðan og austan úr Dýpsta ós í djúpavogi sjónhendingu í vörðu við almenningsveginn..” Sú stefna sem er næst þessu miðað við þær merkjalínur, sem tilgreindar hafa verið hér að framan, er stefna Vogagirðingarinnar frá Vatnsskeri að syðstu vörðunni við svonefndar prílur. V. Niðurstöður. Í gjörðarbók Landskiptanefndar Gullbringusýslu frá 5. júní 1940 er ákvörðuð voru landskipti í Vogatorfunni kemur fram, að landamerkjalína Vogatorfunnar og Brunastaðahverfis liggi frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu er stefni í vörðu er stendur á Hrafnagjárbarmi, "Viðaukur" sem kölluð er Leifur heppni. Ef þessari línu er fylgt er ljóst að eina varðan sem kemur til greina hjá "Viðauki" er varðan sem skoðuð var í vettvangsgöngu 21. apríl s.l. og er hún talin vera varðan Leifur Þórður. Í vettvangsgöngunni 22. september s.l. var sett stöng með veifu hjá "Viðauk" og sást hún frá Vatnsskerinu og er nú ágreiningslaust að miða við hana sem landamerkjavörðu. Af gögnum málsins verður ekki séð að á þessum tíma hafi komið nein mótmæli við þessari landamerkjalýsingu, en bréf Kristjáns Guðlaugssonar til Landskiptanefndar virðist fyrst og fremst varða mörk milli Stóru Voga og Minni Voga. Það er svo ekki fyrr en 1976, að deilumál rísa um landamerki í tengslum við landgræðslugirðingu og legu hennar og töldu Vogamenn hana ekki vera í merkjum og ganga inn á land þeirra svo sem fram kemur í bréfi þeirra til Landgræðslu ríkisins dskj. nr. 16, en á sameiginlegum fundi hreppsnefndar Vatnsleysustrandarhrepps og landeigenda í Vogum þann 13. maí 1976 var samþykkt "að girðingin gengi inn á þeirra land, þannig að hún kæmi úr efra horni skógræktargirðingarinnar sem nú er og liggi í beina línu þangað sem Reykjanesbraut sker mörk Voga og Brunnastaðahverfis og fylgi þeim mörkum til sjávar." Miðað var við landskiptagerðina frá 1940, sem Vogamenn höfðu samþykkt verður að ætla að þau mörk, sem átt hafi að fylgja væri línan frá vörðunni Leifi Þórð við Viðauk að Vatnsskeri. Girðingunni hafði verið sveigt til vesturs frá þessum mörkum ofan Strandavegar vegna þess að þar þótti girðingarstæðið betra og í yfir-lýsingu landeigenda og hreppsnefndar frá 16. maí 1977 er áréttað að þessi girðing ráði ekki í landamerkjum. Á þessum fundi varð og samkomulag um að landeigendur Voga og Brunnastaðahverfis gengju á landamerki og síðan yrðu sett upp varanleg merki milli Voga og Brunnastaðahverfis, þegar landeigendur væru búnir að finna merkin, sem getið er um í landamerkjalýsingum frá 1890. Ekki er fram komið, að landeigendur hafi í framhaldi af þessu gengið saman á merki og sett upp varanleg merki, heldur eru landeigendur eða afkomendur þeirra hver í sínu lagi, löngu síðar að reyna að átta sig á landamerkjum eftir lýsingunni í landamerkjabréfunum og komast að mismunandi niðurstöðum svo sem áður er fram komið. Í málinu hafa allir punktar, sem deilt er um verið mældir með staðsetningartækjum, eða hnitamerktir og þeir færðir inn á landakort (hnattstöðu-viðmið VGS 84). Presthólar eru merktir sem punktur nr. 2 og er ágreiningslaust með aðilum að þar séu Presthólar, sem vísað er til í merkjabréfunum, en merking þeirra sunnar á sum kort er talin ónákvæm og ekki rétt. Eftir ítrekaðar vettvangsgöngur og svo kannanir á framlögðum handritum um örnefni og ritgerð Gunnars Hauks Ingimundarsonar, sem og vætti hans, þykir ekki fara á milli mála að Dýpsti ós er í Djúpaósi, sem er renna út af Vatnsskeri og upphafsstaðir þeir sem aðilar byggja á og eru merktir nr. 1 og 11 á landakortum geta báðir verið réttir, þar sem merkjalínur frá vörðunum nr. 3 og 12, skerast síðast í Dýpsta ósi og lægi þá fyrri línan um Innri rás, en sú síðari um Vatnssker. Þá kemur til álita hvaða varða ofan Strandavegar í sjónhendingu frá Dýpsta ósi er landamerkjavarða, miðað við lýsingarnar í landamerkjabréfunum og önnur gögn. Um sjónhendingu er vísað til þess sem fram kom í vettvangsgöngu 22. september s.l. og lýst er hér að framan. Í landamerkjabréfum Vogamanna er talað um Almenningsveg eða Einingaveg til viðmiðunar og í öllum bréfunum er talað um Hrafnagjá eða Hrafnagjárbarm, en bæði Hrafnagjáin og Almenningsvegurinn ganga þvert á landamerkjalínurnar, sem deilt er um. Í landamerkjabréfi Brunnastaðahverfis er einungis talað um vörðu sunnan Presthóla og fellur sú lýsing að vörðu nr. 12, sem er í nær hásuður (ssv) frá Presthólum. Varða þessi stendur hátt og virðist vera vel hlaðin, en hrunin að hluta. Hún sést vel frá upphafspunkti gagnstefnenda á Vatnsskeri Einnig er framburður Magnúsar Ágústssonar ásamt greinargerð hans og bróður hans Ragnars Ágústssonar, um að faðir þeirra, sem fæddur hefur verið fyrir 1900, hafi bent á vörðu 12 sem landamerkjavörðu og beðið þá að muna hana vel. Þá er í greinargerð Lárusar Kristmundssonar vísað til þess, að Ólafur Pétursson í Knarrarnesi, sem þaulkunnugur hafi verið örnefnum og kennileitum á Strandarheiði, hafi bent á vörðu 12 sem landamerkjavörðu milli Voga og Brunnastaðahverfis. Bæði Ragnar og Lárus voru það sjúkir að þeir treystu sér ekki til að koma fyrir dóm til að staðfesta greinargerðir sínar. Texti bréfsins gefur og til kynna að línan úr Dýpsta ósi upp til fjalls, brotni einungis um vörðu við Leif Þórð. Í landamerkjabréfum Vogamanna er og talað um vörðu sunnan Presthóla, en jafnframt er talað um að hún sé við Eningsveginn eða Almenningsveginn og byggja aðalstefnendur á því að varða nr. 3, sé sú varða sem falli að þessari lýsingu. Hún stendur við Almenningsveginn eins og skýrt kom í ljós við vettvangsgönguna og er næst Presthólum af þeim vörðum sem uppi standa sunnan Presthóla, en er þó töluvert fallin og hefur ekki verið haldið við. Um að þessi varða sé landamerkjavarða er framburður Guðrúnar Egilsdóttur, sem kvað föður sinn Egil Sæmundsson, hafa bent sér á þessa vörðu, sem landamerkjavörðu, en hann skrifar ásamt fleirum undir bréfið til Landgræðslu ríkisins, dags. 12. maí 1977, þar sem landgræðslugirðingunni var mótmælt sem landamerkjagirðingu. Á teikningu sem fylgdi bréfinu, er þó varðan merkt sunnar og nær vörðu nr. 14. Þar er og gert ráð fyrir að Innri rás sé Dýpsti ós. Varða nr. 3 og vörðurnar sunnan við hana nr. 14 og 15 eru allar í suðvestur frá Presthólum. Þær eru allar löngu fallnar og virðist ekki hafa verið haldið við svo að áratugum skiptir. Víst er að allar hafa þær verið leiðarvörður og engin ummerki gefa til kynna að ein þeirra hafi annarri fremur verið landamerkjavarða. Ef ein af þessum vörðum hefur verið landamerkjavarða, hefði verið eðlilegt að taka skýrt fram í landamerkjabréfi um hverja var að ræða. Vísað er til þess sem að framan getur um vettvangsgöngu 22. september sl., en þá varð ljóst, að varða nr. 3 í mannhæð, hefur sést vel frá Innri rás, en varða nr. 14 hefur sést vel frá Vatnsskeri, sem er sá upphafspunktur, er Gunnar Haukur miðaði við. Ályktun réttarins. Þegar allt er dregið saman, sem rakið er hér að framan, þykja rökin og gögnin sem mæla með því að krafa gagnstefnenda sé tekin til greina sterkari. Þannig þykir ljóst, að Dýpsti ós er beint út af Vatnsskerinu, þar eru og fjörumörk, milli Minni-Voga og Halakots, sem fara saman við landamerkjalínu frá Dýpsta ós í vörðu 12 í beina línu á Leif Þórð. Landskiptagerðin frá 1940, sem Vogamenn undirrituðu eru ótvíræð um að landamerki Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfis séu í beinni línu frá Vatnsskeri í Viðauk eða Leif Þórð, en ef ætlunin var að afmarka bara heimalönd Vogamanna var óþarfi að draga hana alveg að Viðauk. Þá þykir þessi lína geta fallið að báðum landamerkjabréfum en svo sem fyrr getur fellur hún alveg að lýsingum í landamerkjabréfi Brunnastaðahverfis, en einnig að hluta að lýsingu í landamerkjabréfum Vogamanna, en í bréfunum er talað um að mörkin séu norðan og austan úr dýpsta ósi í Djúpavogi, og fellur það að landamerkjum frá Vatnsskeri í beina línu að Viðauk, en öllu síður að línu frá Innri rás að vörðu 3. Þá þykir mega skýra að við Almenningsveg sé sama og í námunda við Almenningsveg eða hjá honum og að Almenningsvegur og Hrafnagjá séu næstu þverlínur, sem unnt var að miða við, en þarna eru töluverðar fjarlægðir og álíka langt er frá Hrafnagjá að Viðauk og frá Almenningsvegi að vörðu nr. 12. Loks er varða nr. 12 vel varðveitt varða og fyrir liggur umsögn og vísun til manna sem þekktu vel til staðhátta, en lína frá Vatnsskeri að henni er svo í beinu framhaldi að Viðauk. Hins vegar hafa vörðurnar við Almenningsveginn grotnað og fallið niður að mestu samfara því að hann lagðist af, en þetta voru vörður sem vörðuðu veginn og verður að telja ólíklegt að ein þeirra hafi verið valin sem landsmerkjavarða, án þess að vera skýrar afmörkuð og skortir frekari gögn um vörðu nr. 3 til þess að hún, þrátt fyrir það sem að framan segir, yrði talin landamerkjavarða, sem markaði þau landamerki sem um er deilt. Að hún sé landamerkjavarða er nær eingöngu byggt á skýringum Egils Sæmundssonar á landamerkjabréfunum, en vísar ekki í neinn sem stóðu að gerð landamerkjabréfanna eða landskiptagerðinni eða aðra sem til þekktu, um að þarna hafi verið landamerkjavarða og uppi voru á timabilinu frá 1890-1940, sem staðfestu það, né er fram komið að Brunnastaðamenn hafi á sínum tíma fengið að tjá sig um þessar merkingar. Aðalstefndu eru því sýknaðir af kröfum aðalstefnenda, en endanlegar kröfur aðalstefndu og gagnstefnenda teknar til greina. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber því að dæma aðalstefnendur til að greiða málskostnað í aðalsök og gagnsök, sem ákveðst 700.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveða upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari, Guðmundur Guðjónsson landfræðingur og Magnús Thoroddsen, hæstaréttarlögmaður, sem er með sératkvæði. Landamerki milli jarða Vogatorfu og jarða Brunnastaðahverfis í Vatnsleysustrandarhreppi skulu vera frá Dýpsta ós í Djúpavogi út af Vatnsskeri punktur 11 (hnit 63° 59.563´n. 22° 23.121´v.) þaðan að vörðu við Gíslaborg punktur nr. 12 (hnit 63° 59.099´n. 22° 21.668´v.), þaðan að vörðunni Leifi Þórð við Viðauk punktur nr. 4. (hnit 63° 58.550´n-22°. 20.017´v), þaðan í Markhól punktur nr. 5 (hnit 63° 56.900´n. 22° 17. 583´v.) og þaðan í Vatnskatla punktur nr. 8 (hnit 63° 55. 383'n. 22° 16.033´v.), allt í samræmi við uppdrátt dskj. nr.45 sbr.36. Aðalstefnendur, Ása Árnadóttir o.fl. greiði óskipt gagnstefnendum, Sólveigu Bragadóttur o.fl. 700,000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Sératkvæði Magnúsar Thoroddsen Ég er ósammála atkvæði meirihlutans varðandi staðarákvörðun landamerkjavörðu sunnan Presthóla af ástæðum þeim, er hér greinir: Í landamerkjabréfi Stóru-Voga, dags. 20. ágúst 1840, segir um þetta svo: "Norðan og austan: Úr djúpavogi og sjónhendingu í vörðu við ..... eningsveginn fyrir sunnan Presthóla......" Í landamerkjabréfi fyrir Stóru- og Minni-Voga, dags. 23. maí 1890, segir svo um þetta: "Að norðan og austan, úr Dýpsta ós í djúpavogi sjónhending í vörðu við almenningsveginn fyrir sunnan Presthóla...." Ég lít svo á, að í báðum þessum landamerkjabréfum sé átt við almenningsveginn, sem var vegarslóði milli Voga og Hafnarfjarðar á þessum tímum. Í landamerkjabréfi fyrir Brunnastaðahverfið, dags. 22. maí 1890, segir svo: Landamerki milli Brunnastaðahverfisins, Norður- og Suðurvoganna eru: Úr dýpsta ós sem til sjávar fellur í djúpavogi, upp í vörðu sem stendur fyrir sunnan presthóla...." Öllum þessum landamerkjabréfum er það sammerkt að tilgreina vörðu "fyrir sunnan presthóla" (eða -hól.) Í engu þessara landamerkjabréfa segir, að varða þessi sé í hásuður frá Presthólum. Því verður ekki sagt, að ósamræmi sé á milli bréfanna, hvað þetta varðar. Hins vegar er staðarákvörðun vörðunnar nákvæmari í landamerkjabréfum Voga heldur en í bréfi Brunnastaðahverfis, þar eð í fyrrnefndu bréfunum er varðan staðsett við almenningsveginn (eða .... eningsveginn, sem verður að telja sama vegarslóðann, svo sem fyrr getur.) Yfirlýsingin á sameiginlegum fundi Hreppsnefndar Vatnsleysustrandarhrepps og landeigenda í Vogum, þann 13. maí 1976 varðandi staðsetningu landgræðslugirðingarinnar (sbr. dskj. nr. 13), svo og bréf landeigenda í Vogum til Landgræðslu ríkisins, Gunnarsholti, Rangárvallasýslu, dags. 12. maí 1977, ásamt viðfestum "lauslegum uppdrætti" (dskj. nr. 16) styður ennfrekar framangreinda niðurstöðu. Landskiptagerðin frá 5. júní 1940 breytir engu hér um, þar sem í henni er hvergi minnzt á vörðu fyrir sunnan Presthóla né heldur Dýpsta ós í djúpavogi, heldur segir svo í gerð þessari: "Minni-Vogatorfan fær sameiginlega 36,37 ha er takmarkast að norðan af landamerkjalínu Vogatorfunnar og Brunnastaðahverfisins frá Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu er stefni í vörðu, er stendur í Hrafnagjárbarmi "Viðaukur" sem kölluð er "Leifur heppni." (dskj. nr. 9). Þessi lýsing landamerkja er alls ekki í samræmi við tilgreiningu merkja, eins og þeirra er getið í framangreindum landamerkjabréfum jarðanna, enda höfðu landskiptamenn þau eigi undir höndum samkvæmt upptöldum skjölum í landskiptagerðinni. Þá er og á það að líta, að landskiptauppdráttur landskiptanefndarinnar hefir eigi fundizt samkvæmt bréfi Pálma Einarssonar, oddamanns landskiptanefndarinnar, til Kristjáns Guðlaugssonar, hæstaréttarlögmanns, dags. 2. september 1953 (dskj. nr. 11). Samkvæmt þessum úrslitum teldi ég rétt að dæma gagnstefnendur til að greiða aðalstefnendum óskipt 700,000 krónur í málskostnað, auk virðisaukaskatts.
Mál nr. 160/2003
Kærumál Málsástæða Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
L höfðaði mál gegn F og H með stefnu 26. apríl 2002, þar sem hann krafðist þess að þeim yrði í sameiningu gert að greiða sér tiltekna fjárhæð. Fékk L gerða kyrrsetningu hjá F og H til tryggingar kröfunni og höfðaði mál til staðfestingar gerðinni. Það mál var síðan sameinað máli þessu og komu þá inn í það ný gögn, sem lögð höfðu verið fram í fyrrnefnda málinu. Við aðalmeðferð málsins 4. apríl 2003 lögðu aðilarnir fram hver fyrir sitt leyti skjal með endanlegri kröfugerð og talningu málsástæðna. Féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómara að málatilbúnaður L hafi þá verið kominn í slíkt horf að hann hafi ekki lengur verið samrýmanlegur þeim grundvelli, sem L markaði málinu með fyrrnefndri stefnu 26. apríl 2002. Samkvæmt því var frávísunarúrskurður héraðsdóms staðfestur um annað en málskostnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. apríl 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. maí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. apríl 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál þetta gegn varnaraðilum með stefnu 26. apríl 2002, þar sem hann krafðist þess að þeim yrði í sameiningu gert að greiða sér 27.785.468,23 krónur. Sóknaraðili fékk gerða kyrrsetningu hjá varnaraðilum 14. mars 2003 til tryggingar þessari kröfu og höfðaði með stefnu 20. sama mánaðar mál til staðfestingar gerðinni. Það mál var síðan á dómþingi 2. apríl 2003 sameinað máli þessu og komu þá inn í það ný gögn, sem lögð höfðu verið fram í fyrrnefnda málinu. Við aðalmeðferð málsins 4. apríl 2003 lögðu aðilarnir fram hver fyrir sitt leyti skjal með endanlegri kröfugerð og talningu málsástæðna. Fallast verður á með héraðsdómara að málatilbúnaður sóknaraðila hafi þá verið kominn í slíkt horf að hann var ekki lengur samrýmanlegur þeim grundvelli, sem sóknaraðili markaði málinu með fyrrnefndri stefnu 26. apríl 2002. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi handa hvorum þeirra fyrir sig eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Landsbanki Íslands hf., greiði varnaraðilum, Fóni ehf. og Holberg Mássyni, hvorum fyrir sig samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 507/2017
Börn Forsjá Umgengni Matsgerð Gjafsókn
K höfðaði mál á hendur M og krafðist þess að sér yrði falin forsjá þriggja barna þeirra. Undir rekstri málsins í héraði var aflað matsgerðar þar sem fram kom að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjána en að veikleikar væru á forsjárhæfni M. Komst héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, að þeirri niðurstöðu að forsjáin skyldi áfram vera sameiginleg. Í tengslum við áfrýjun málsins var að beiðni K aflað viðbótarmats og var það niðurstaða þess að forsjárhæfni K væri meiri M. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gögn málsins bæru með sér að samskiptavandi aðila væri mikill og hefði aukist til muna eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Væri vandinn slíkur að forsendur sameignlegrar forsjár þeirra með börnunum væru brostnar. Hefði það verið afdráttarlaus niðurstaða í viðbótarmatsgerð að hæfni K til að fara með forsjá barnanna væri meiri en M. Jafnframt hefði þar komið fram að tengsl barnanna við fósturföður þeirra væru sterk og heilbrigð. Þá hefðu K og sambýlismaður hennar byggt saman upp fjölskyldu sem væri börnunum afar mikilvæg. Gætu áform K um að flytja tímabundið til útlanda með börnin vegna náms sambýlismanns hennar ein og sér ekki leitt þess að hafnað yrði kröfu hennar um forsjá barnanna. Var því talið að það samrýmdist best högum og þörfum barnanna að K færi ein með forsjána. Þá var kveðið á um umgengnisrétt barnanna við M.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma ÞorgeirÖrlygsson hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari ogRagnheiður Harðardóttir landsréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 14. ágúst 2017. Hún krefst þess að sér verði falin forsjábarnanna A, B og C. Þá krefst hún þess að „regluleg umgengni verði aðra hverjahelgi frá föstudagseftirmiðdegi til sunnudags kl. 20.00, að undanskildu þvítveggja ára tímabili sem fyrirhugað er að börnin dveljist erlendis“. Lokskrefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem hennihefur verið veitt.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. ISvo sem rakið erí hinum áfrýjaða dómi hafa aðilar farið sameiginlega með forsjá barna sinnaþriggja, A, B og C frá því er þau slitu samvistum árið 2012, en lögheimilibarnanna hefur verið hjá áfrýjanda. Þá er einnig í héraðsdómi gerð grein fyrirþeim atvikum sem urðu til þess að áfrýjandi höfðaði mál þetta og krafðist þessað henni yrði einni dæmd forsjá barnanna. Eins og þar kemur fram var ætlunáfrýjanda og sambýlismanns hennar að flytja búferlum með börnin til [...] þarsem sambýlismaðurinn hugðist leggja stund á [...]. Niðurstaða héraðsdóms, semskipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, var sú að aðilar skyldu áfram farasameiginlega með forsjá barnanna en þau eiga lögheimili hjá móður, auk þess semmælt var fyrir um umgengni stefnda við þau með tilgreindum hætti. Í gögnum semlögð hafa verið fyrir Hæstarétt kemur fram að sambýlismaður áfrýjanda hafi haldiðutan til náms í júní 2017. Hún hafi hins vegar orðið eftir hér á landi ásamtungri dóttur þeirra og börnum hennar og stefnda, en auk þeirra búi eldri dóttiráfrýjanda á heimilinu.II Í hinum áfrýjaða dómi er rakin matsgerð G sálfræðings 5.maí 2017 sem aflað var undir rekstri málsins í héraði. Að beiðni áfrýjanda varaflað viðbótarmats sálfræðingsins í tengslum við áfrýjun málsins tilHæstaréttar. Var þess óskað að matsmaður ræddi að nýju við aðila og eldri börnþeirra, A og B, í því skyni að meta hvort hagir þeirra, tengsl og önnur atriðisem skipt gætu máli við ákvörðun um hvernig skipa skyldi forsjá, hefðu breystfrá fyrra mati. Í niðurstöðum viðbótarmatsgerðar 27. nóvember 2017 sagði aðsamskipti aðila væru slæm og þar væntanlega við bæði að sakast. Fram kom aðaðilar ættu samskipti vegna barnanna með síma- og tölvuskilaboðum. Stefndi hafigreint matsmanni frá því að hann hafi rétt áfrýjanda sáttarhönd eftir aðniðurstaða héraðsdóms lá fyrir með því að setja stöðufærslu á Facebook. Hannhafi hins vegar ekki hringt í hana eða reynt að ræða við hana. Fram kom aðmatsmaður teldi stefnda skorta dómgreind á stöðu og alvarleika málsins, endaværu samfélagsmiðlar ekki vettvangur sátta í viðkvæmu máli sem þessu. Nokkuðskorti á samvinnu aðila, sem að mestu yrði rakið til slæms samskiptamynstursþeirra. Stefndi virtist setja sig inn í mál barnanna að einhverju leyti, aðminnsta kosti því sem lyti að námi þeirra, en ekki hlúa eins vel að tómstundumog félagslífi. Þar sem börnin væru að komast á þann aldur að félagslegir þættirvegi þyngra en áður hafi þetta komið nokkuð niður á þeim. Þá þyrfti áfrýjandiað gæta þess að upplýsa stefnda vel og tímanlega um það sem börnin varði. Þaðsamrýmdist ekki hagsmunum barnanna hvernig samskiptum aðila væri nú háttað. Þá sagði í viðbótarmatinu að umhugsunarefni væri hvaðtengslamyndun barnanna við stefnda væri tvíbent. Þeim þætti vænt um hann en liðihins vegar ekki sérlega vel hjá honum. Þeim fyndist hann sinna sér illa ogstýra hlutum út frá eigin forsendum frekar en að horfa til þarfa þeirra. Áfrýjandivirtist vera mun virkari þátttakandi í lífi barnanna og nálgast þarfir þeirra áinnihaldsríkari hátt en stefndi. Þá skipti máli hvað börnin hefðu sterk ogheilbrigð tengsl við fósturföður sinn, sem jafnframt væri líffræðilegur faðirhálfsystur þeirra. Í viðtölum matsmanns við börnin hafi ítrekað komið fram aðhann væri mikilvægur í lífi þeirra og hafi þau verið farin að telja dagana þartil hann kæmi til landsins í jólafrí. Taldi matsmaður að einnig ætti að lítatil tengslamyndunar barnanna við fósturföður þegar teknar væru ákvarðanir ímálinu. Það þjónaði ekki hagsmunum barnanna að búa við þær aðstæður sem nú væruuppi. Vegna tengslamyndunar barnanna við áfrýjanda og fósturföður þjónaði þaðheldur ekki hagsmunum þeirra best að verða eftir hér á landi hjá stefnda efáfrýjandi færi til dvalar ytra. Í ljósi málsins í heild væri það álit matsmannsað farsælast væri fyrir börnin að fara utan með móður sinni en um leið þyrftiað tryggja að samskipti við föður yrðu sem ríkulegust og allar skynsamlegarleiðir nýttar til þess. Sú niðurstaða væri byggð á þeirri forsendu að ætlunáfrýjanda væri að snúa aftur til Íslands þegar námi sambýlismanns hennar lyki. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fram ný gögn er varðanámsvist sambýlismanns áfrýjanda við tiltekið [...] á [...]. Samkvæmt þeimgögnum hefur honum ekki verið tryggð sérfræðingsstaða [...] að loknu námi. Hinsvegar liggur fyrir staðfesting [...] á því að sambýlismanninum hafi verið boðið[...] eftir útskrift. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram hjálögmanni áfrýjanda að um 25 mánuðir væru nú eftir af áætluðum námstímasambýlismannsins.III Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 skaldómari kveða á um hvernig forsjá barns eða lögheimili skuli háttað eftir þvísem barni er fyrir bestu. Þá kemur fram að við mat á því skuli meðal annarslitið til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla þess við báðaforeldra og skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á aðbarnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrirofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Samkvæmt 3. mgr.sömu lagagreinar getur dómari ákveðið að annað foreldri fái forsjá barns. Þágetur dómari ákveðið að kröfu foreldris að forsjáin verði sameiginleg ef dómaritelur þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Við matá því hvort forsjáin skuli vera sameiginleg ber dómara, auk þeirra atriða semnefnd eru í 2. mgr., að taka mið af því hvort forsjá hafi áður veriðsameiginleg og aldri og þroska barns. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvortágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindraeða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, sbr.4. mgr. sömu lagagreinar. Heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá foreldravar lögfest með 13. gr. laga nr. 61/2012, um breytingu á barnalögum, en tillagaum hana kom fram í meðförum Alþingis á frumvarpi til breytingalaganna. Í nefndarálitikemur fram að lögð sé áhersla á að dómara beri aðeins að dæma sameiginlegaforsjá ef fyrir liggur að um jafnhæfa forsjárforeldra sé að ræða, ágreiningurþeirra á milli sé ekki svo djúpstæður að hann sé líklegur til að hafa áhrif ábarnið, að foreldrarnir séu líklegir til að geta unnið í sameiningu að velferðbarnsins og síðast en ekki síst að í hverju tilfelli fari fram mat á því hvortsameiginleg forsjá sé barni fyrir bestu. Þótt líta beri til þess hvort forsjáhafi áður verið sameiginleg er í nefndarálitinu áréttað að það beri ekki aðskilja þannig að sérstaklega ríka ástæðu þurfi til að sameiginlegri forsjáverði slitið heldur þurfi að fara fram heildstætt mat hverju sinni. Séágreiningur foreldra þannig að ætla megi að hann stríði gegn hagsmunum barnsberi ekki að dæma sameiginlega forsjá. Þá megi raunar einnig telja að forsendaþess að dómara sé fært að dæma sameiginlega forsjá sé að ágreiningur foreldralúti að tiltölulega veigalitlum atriðum. Við mat á því hvernig forsjá barna aðila skuli skipaðverður ekki litið fram hjá því að framburður aðila fyrir dómi og gögn málsinsbera með sér að samskiptavandi þeirra sé mikill. Jafnframt er fram komið að sá vandihefur aukist til muna eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Þannig kom fram í viðtölumaðila við matsmann vegna viðbótarmats að þau ræði ekki saman um málefnibarnanna, heldur skiptist á síma- og tölvuskilaboðum þegar nauðsyn beri til. Þáhefur samstarf þeirra um uppeldi barnanna ekki gengið vel. Samkvæmt framansögðuog þá einkum með hliðsjón af niðurstöðu viðbótarmatsgerðarinnar er fram komiðað samskiptavandi aðila og skortur á samvinnu þeirra í milli sé slíkur að forsendursameiginlegrar forsjár þeirra með börnunum þremur séu brostnar. Er þá einkumhorft til þeirra sjónarmiða sem reifuð eru í 4. mgr. 34. gr. barnalaga og lögskýringargögnummeð lögum nr. 61/2012 sem að framan greinir.Eins og rakið erí hinum áfrýjaða dómi var það niðurstaða matsgerðar að báðir aðilar væru hæfirtil að fara með forsjá barnanna en að veikleikar væru á forsjárhæfni stefnda. Ískýrslu sinni fyrir héraðsdómi lagði matsmaður áherslu á að þótt stefndi værihæfur til að fara með forsjá barnanna þyrfti hann að vinna með samskipti þeirra.Í forsendum dómsins er rakið að stefndi hafi virst átta sig á vandanum og lýsteinlægum vilja til þess að vinna að því að vera í góðum samskiptum og tengslumvið börnin og sækja tíma hjá sálfræðingi í því skyni. Í viðtali matsmanns viðeldri börnin tvö vegna viðbótarmats sagðist hvorugt þeirra hins vegar upplifaneina breytingu á stefnda eftir að niðurstaða héraðsdóms lá fyrir. Hann værienn strangur við þau og leyfði þeim ekki að hringja í móður sína þegar þau væruhjá honum í umgengni. Þá merkti matsmaður einkenni depurðar og uppgjafar hjádrengnum þegar hann lýsti sambandi sínu við stefnda. Hjá báðum börnunum hafi komiðfram ótti við að stefndi fengi upplýsingar um hvað þau létu uppi um þetta. Það varafdráttarlaus niðurstaða matsmanns að hæfni áfrýjanda til að fara með forsjábarnanna væri meiri en stefnda. Jafnframt kom fram í viðbótarmatsgerð að tengslbarnanna við fósturföður þeirra væru sterk og heilbrigð. Þá hafa áfrýjandi ogsambýlismaður hennar byggt saman upp fjölskyldu sem er börnunum afar mikilvæg.Áform áfrýjanda um að flytja tímabundið til [...] með börnin geta ein og sér ekkileitt til þess að hafnað verði kröfu hennar um forsjá þeirra. Í viðtölummatsmanns við eldri börnin tvö kom jafnframt fram skýr vilji þeirra til aðflytjast búferlum með fjölskyldunni. Þá eru engar vísbendingar um annað en aðáfrýjandi muni leggja sig fram við að tryggja eins ríkulega umgengni stefndavið börnin og kostur er.Samkvæmt ölluframangreindu er það niðurstaðan að það samrýmist best högum og þörfum barnannaA, B og C, að áfrýjandi fari ein með forsjá þeirra. Verður því fallist á kröfuhennar þess efnis. Áfrýjandi gerirjafnframt kröfu um að kveðið verði nánar á um inntak umgengni barnanna viðstefnda, þar með talið ef til búferlaflutnings kemur. Ekki eru efni til aðbreyta því fyrirkomulagi um umgengni sem ákveðið var með hinum áfrýjaða dómi. Ef til þesskemur að börnin dvelji erlendis á því rúmlega tveggja ára tímabili 2018 til2020 sem fyrirhugað er skal stefndi eiga samfellda umgengni við börnin aðlágmarki tvisvar á ári á Íslandi. Skal umgengni um jól og áramót vera aðlágmarki í þrjár vikur og að lágmarki í þrjár vikur í sumarleyfum. Þá skalstefndi eiga kost á vikulegum myndsímtölum við börnin, auk þess sem hann skaleiga þess kost samkvæmt nánara samkomulagi við áfrýjanda að hitta þau ytra áþeim tíma sem þau dvelja þar. Kostnaður af ferðalögum barnanna í og úr umgengnivið stefnda skal skiptast jafnt á milli aðila, þar á meðal kostnaður afnauðsynlegri fylgd annarra en aðila sjálfra í flugi.Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsþessa fyrir Hæstarétti en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer svo sem í dómsorðigreinir.Dómsorð: Áfrýjandi, K, skal fara meðforsjá barnanna A, B og C frá uppsögu dóms þessa að telja til fullnaðs 18 áraaldurs þeirra. Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um umgengni stefnda, M, við börnin skal vera óraskað. Flytjistáfrýjandi og börnin búferlum til [...] og dvelji þar í um tveggja ára skeiðárin 2018 til 2020 skal stefndi eiga umgengni við börnin að lágmarki tvisvar áári. Skal umgengni um jól og áramót og í sumarleyfum vera samfelld og aðlágmarki þrjár vikur í senn. Þá skal stefndi eiga kost á vikulegum myndsímtölumvið börnin, auk þess að hitta þau ytra samkvæmt nánara samkomulagi viðáfrýjanda. Kostnaður af ferðalögum barnanna í og úr umgengni við stefnda skalskiptast jafnt á milli aðila, þar á meðal kostnaður af nauðsynlegri fylgdannarra en aðila sjálfra í flugi. Málskostnaðarákvæðihins áfrýjaða dóms skal vera óraskað.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaðuráfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmannshennar, 1.200.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjaness 20. júlí 2017. Málþetta var höfðað 12. desember 2016 og dómtekið 3. júlí 2017. Stefnandi er K,[...], [...]. Stefndi er M, [...], [...]. Dómkröfurstefnanda eru þær að hún fái forsjá barna aðila: A, kt. [...], B, kt. [...], ogC, kt. [...]. Einnig er þess krafist að með dómi verði kveðið á um inntakumgengnisréttar þess foreldris sem ekki fær forsjá barnanna. Auk þess er gerðkrafa um málskostnað úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknuaf öllum kröfum stefnanda. Stefndi gerir einnig þá kröfu að málsaðilum verðidæmd sameiginleg forsjá barna þeirra, A, B og C, og að umgengni verði ákvörðuðþannig að stefndi sæki börnin annan hvern fimmtudag í skóla og skili þeim afturþangað á mánudagsmorgni. Börnin skuli dvelja hjá stefnda fjórar vikur á hverjusumri og til skiptis hjá stefnanda og stefnda um páska, jól og áramót. Þá krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda.I. Málsatvikeru þau að aðilar hófu sambúð sumarið 2005. Þau eiga saman þrjú börn, A, fæddur[...] 2007, B, fædd [...] 2009 og C, fæddur [...] 2011. Fyrir átti stefnandidóttur, D, fædd í [...] 1999. Aðilar slitu samvistum í febrúar 2012. Samkvæmtstaðfestu samkomulagi hjá sýslumanni, dags. 20. mars 2012, voru þau sammála umað fara áfram sameiginlega með forsjá barnanna, sbr. 1. mgr. 31. gr. barnalaganr. 76/2003, en lögheimili barnanna skyldi vera hjá stefnanda. Þá skyldistefndi greiða einfalt meðlag með börnunum. Einnig hefur verið samkomulag umumgengni. Stefnandikynntist núverandi sambýlismanni sínum, E, árið 2013. Þau hófu sambúð í ágúst2014 og eiga saman eina dóttur, F, fædd í [...] 2015. Þau búa að [...] í [...].Stefnandi er [...] og starfar á [...]. Sambýlismaður stefnanda er [...]. Ístefnu málsins segir stefnandi að það sé ætlun fjölskyldunnar að fara saman til[...] og dvelja þar í tvö ár, en sambýlismaður stefnanda sé nú hálfnaður [...]og þurfi að ljúka því í [...], en það séu tvö og hálft ár eftir af náminu.Þannig muni hann dvelja hálfu ári lengur en fjölskyldan á [...]. Fyrirliggur bréf sem stefnandi og sambýlismaður hennar sendu stefnda, dags. 19. júní2016, þar sem þess var farið á leit að stefnandi veitti samþykki sitt fyrir þvíað börnin flytji með þeim til [...]. Í bréfinu segir að ef allt gengi upp gætuþau farið um haustið, sennilega í nóvember. Það sem þau hefðu hugsað sér væri aðbörnin gætu verið hjá stefnda í allt að sex vikur samfellt á ári, hvort sem erá Íslandi eða annars staðar og þau myndu fljúga börnunum og stefnda í rauninnihvert sem er, t.d. ef stefndi vildi vera með þeim á [...]. Þau myndu svo sækjabörnin og fljúga stefnda heim. Þetta þyrfti að gerast í samvinnu við skólannhjá börnunum úti. Skólaárinu væri skipt í fjórar annir, 9-11 vikur að lengd, ogtveggja vikna frí á milli. Svo væri langt frí frá miðjum desember og fram íbyrjun febrúar og stefndi gæti tekið það allt. Annars mætti örugglega semja umeitthvað annað, en samt þannig að börnin misstu ekki of mikið úr skóla. Einnigkom fram í bréfinu að þau væru tilbúin til að skrifa undir skjöl til að tryggjaað þau væru ekki að fara með börnin til frambúðar. Einnig sagði í bréfinu: „Við erum mjög ánægð með samskipti okkar viðþig eins og þau eru og viljum ekki breyta því.“ Að lokum sagði í bréfinu að þauþyrftu að gefa [...] svar helst innan viku. Stefndi hafnaði málaleitanstefnanda. Stefnandi leitaði þá til lögmanns og með bréfi lögmanns, dags. 30.júní 2016, var þess farið á leit að stefndi gengi frá samkomulagi þess efnis aðbörnin fari til [...] og búi þar í tvö ár. Sem hluta af því samkomulagi kvaðststefnandi reiðubúin til að greiða fyrir stefnda/börnin fargjald tvisvar sinnumá umræddu tímabili svo að umgengni mætti vera allt að sex vikur hvort sinn. Þágæfist stefnda kostur á að hitta börnin oftar á þessu tímabili ef hann óskaðiþess. Í tölvuskeyti lögmanns stefnda 8. júlí 2016 kom fram að stefndi gæti ekkisæst á að börn hans flytji úr landi og að hann teldi það ekki börnunum fyrirbestu, en stefndi væri tilbúinn til að ræða möguleika sem gætu stuðlað að lausnmálsins, án þess að til þess þyrfti að koma að börnin flytji úr landi. Sættirtókust ekki með aðilum og var hinn 11. nóvember 2016 gefið út hjá sýslumannivottorð um sáttameðferð skv. 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003, þess efnis aðsættir hefðu ekki tekist með aðilum. Var málinu vísað frá sýslumanni með bréfi14. nóvember 2016. Stefnandi höfðaði í kjölfarið mál þetta.II. Stefnandibyggir kröfur sínar í stefnu á því að forsendur fyrir sameiginlegri forsjá séubrostnar þar sem stefndi meini stefnanda að fara með börnin til [...] og dveljaþar um tveggja ára skeið, þrátt fyrir boð um greiðslu fargjalda fyrir börnintil Íslands. Vegna þessa sé stefnanda nauðsynlegt að leggja fram kröfu um fullaforsjá barnanna. Stefnandi telur að hún sé hæfarien stefndi til að fara með forsjá barnanna. Börnin hafi alfarið búið hjá hennisíðastliðin tæp fimm ár eða frá því aðilar slitu samvistum í ársbyrjun 2012. Stefnandi kveðst búa í góðuhúsnæði sem hún og sambýlismaður hennar eigi að [...] í [...]. Þau ætli ekki aðselja fasteignina þar sem þau muni flytja aftur í hana þegar þau komi aftur tillandsins eftir tveggja ára dvöl í [...]. Skóli og leikskóli séu í nágrenninusem og vinir barnanna. Stefnandi og sambýlismaður hennar séu með góða menntunog tekjumöguleika. Stefnandi geti og hafi boðið börnunum öryggi hvað varðarbúsetu, fjárhag og stöðugleika, auk tengsla og stuðnings stóru systur. Stefnandi telur að börnin séu veltengd henni. Stefnandi hafi annast þau og sinnt þeim öllum vel allt frá fæðinguþeirra. Stefnandi telur það einlægan vilja barnanna að búa áfram hjá sér ogfara með þeim til [...] um tveggja ára skeið, en sú dvöl muni að mati stefnandaveita börnunum gott tækifæri sem fáum börnum standi til boða. Þau muni kynnastannarri menningu, nýju landi, annarri veðráttu og læra nýtt tungumál. Stefnandi telur sig afar ábyrga,trausta, ástríka og góða móður, sem njóti liðsinnis sambýlismanns og eldrisystur barnanna. III. Stefndibyggir á því í greinargerð sinni að í gildi séstaðfest samkomulag um forsjá barna aðila frá 20. mars 2012, þar sem kveðið séá um að forsjá barnanna skuli vera sameiginleg með aðilum. Engin efni séu tilað breyta þeim samningi. Stefndi kveður að af öllum málatilbúnaði stefnandamegi ráða að einungis ein ástæða búi að baki kröfu hennar um að henni verðifalin forsjá barnanna. Hún sé sú að stefndi hafi ekki viljað samþykkja aðbörnin flytji af landi brott til [...], þar sem sambýlismaður stefnanda sé núþegar í námi [...]. Stefndi telur að þarna ráði hagsmunir barnanna ekki för. Aðbaki kröfunni búi eingöngu áhugi stefnanda á því að búa í [...], á meðansambýlismaður hennar lýkur námi og hugsanlega lengur. Slík ástæða geti ekki meðnokkru móti talist forsendubrestur á gildandi samkomulagi sem réttlæti það aðstefndi verði sviptur forsjá barna sinna. Stefndi mótmælir þvíað stefnandi sé hæfari en hann til að fara með forsjá barnanna. Aðilar hafialla tíð farið sameiginlega með forsjá barnanna og hafi það fyrirkomulag gefistmjög vel. Gögn málsins styðji þá fullyrðingu stefnda, sbr. bréf stefnanda 19.júní 2016, en þar segi stefnandi um samskipti hennar við stefnda vegnabarnanna: „Við erum mjög ánægð meðsamskipti okkar við þig eins og þau eru og viljum ekki breyta því. Við gerumokkur því grein fyrir að þetta gæti komið eins og þruma úr heiðskýru lofti.“ Stefndi telur sigmjög hæfan sem faðir og hann hafi alla tíð sinnt börnunum vel og sýnt þeimumhyggju og virðingu. Stefndi taki virkan þátt í þeirra daglega lífi og eigiþau sitt heimili hjá honum. Stefndi og börn hansséu mjög náin, sambandið gott og tengslin sterk. Stefndi sé mjög duglegur aðstyðja börnin í íþróttaiðkun þeirra, hann mæti á æfingar og langflesta leiki ogviðburði. Þá hafi stefndi reynt að styðja við börn sín í skólanum eftir fremstamegni. Það sé því augljóslega börnunum fyrir bestu að eiga áfram gott sambandvið föður sinn, þ.e.a.s. óbreytt ástand.Stefndi mótmælirþeirri staðhæfingu stefnanda að börnin hafi alfarið búið hjá henni síðastliðintæp fimm ár, eða frá því að aðilar slitu samvistir í ársbyrjun 2012. Stefndibendir á að börnin hafi búið hjá honum í samræmi við gildandi samkomulag umumgengni, þ.e. frá fimmtudegi til mánudags, aðra hvora viku, fjórar vikur yfirsumarið, og helminginn af helgidögum og skólaleyfum. Þá hafi stefndi verið meðbörnin þegar frídagar hafi verið í leikskólum og skólum. Einnig hafi stefndiverið með börnin umfram umsaminn umgengnistíma í 2-4 vikur í senn, sumrin 2012,2013 og 2014, þegar stefnandi hafi ýmist verið erlendis eða í orlofi. Stefnditelur að hann hafi verið með börnin í um 140 daga á ári, sem samsvari meira enþriðjung úr ári. Fullyrðing stefnanda um að börnin hafi alfarið búið hjá hennisé því beinlínis röng.Þá segir stefndi aðmálsástæður stefnanda um að hún og börnin búi í góðu húsnæði sem þau eigi að[...], í grennd við skóla og leikskóla, vini barnanna og að ekki standi til aðselja fasteignina meðan á dvölinni erlendis stendur, séu haldslausar. Að samaskapi sé haldlaust að halda því fram að stefnandi og sambýlingur hennar séu meðgóða menntun og tekjumöguleika og þau geti boðið börnunum öryggi hvað varðarbúsetu, fjárhag og stöðugleika. Stefndi telur óljóst hvaða tilgangi lýsing áfjölskylduaðstæðum stefnanda hér á landi þjóni í ljósi þess að markmiðstefnanda sé að flytja til [...]. Þá bendir stefndi á að stefnandi sé ekkiskráður eigandi að fasteigninni að [...], og því beinlínis rangt sem fram komií stefnu að hún eigi fasteignina. Stefnandi sé því upp á sambýlismann sinnkominn hvað varðar húsnæði fyrir sig og börnin. Þá ætli stefnandi að veraheimavinnandi á meðan hún dvelji í [...] og sé hún því að sama skapi þávæntanlega undir sambýlismanni sínum kominn hvað varði framfærslu. Engin gögnhafi verið lögð fram um húsnæði né aðrar aðstæður þar sem stefnandi hyggstdvelja með börnin í [...].Stefndi mótmælirfullyrðingu stefnanda um að það sé einlægur vilji barnanna að fara til [...] umtveggja ára skeið. Stefndi hafi rætt við börn sín um þann möguleika og virðisthonum sem ferðin hafi verið kynnt fyrir börnunum sem einhvers konarævintýraferð. Eftir að stefndi hafi útskýrt fyrir börnunum að hlutirnir myndubreytast gagnvart honum, og að umgengnistími yrði verulega skertur flyttust þauá brott, hafi börnin alls ekki viljað fara út. Annars telur stefndi að börninséu á þeim aldri að þau hafi takmarkaðan skilning á því sem sé í vændum og þauhafi takmarkaðan þroska til að tjá sig um vilja sinn í þessum efnum. Stefndi mótmælireinnig þeirri málsástæðu stefnanda að dvöl í [...] sé gott tækifæri sem fáumbörnum standi til boða. Stefndi ítrekar þá afstöðu sína að hann telji þessaráðagerð alls ekki þjóna hagsmunum barnanna og betra sé fyrir börnin að alastáfram upp á Íslandi í þeim góðu aðstæðum sem þau búi við í dag. Þá brjótiráðagerð þessi beinlínis gegn 1. mgr. 28. gr. barnalaga nr. 76/2003 um að barneigi rétt á forsjá foreldra sinna, annars eða beggja, uns það verður sjálfráða.Börnin eigi skýlausan rétt á því að njóta áfram forsjá stefnda og þeirrarumhyggju og virðingu sem hann hafi sýnt þeim allt frá fæðingu. Krafa stefnandaum að fá gildandi forsjársamning felldan úr gildi, þar sem það henti henni ekkitímabundið að fara sameiginlega með forsjána, stuðli að því að rjúfa tengslbarnanna við föður sinn. Fyrirsjáanlegt sé að tengslin muni rofna, endafjarlægðin mikil sem og tímamismunur milli landanna. Erfitt sé að eigasamskipti við svo ung börn í gegnum fjarskiptabúnað. Stefndi bendir einnig á aðstefnandi hafi oft á tíðum átt erfitt með að standa við umsamda umgengni. Hafihún oft breytt eða reynt að breyta umgengnistímum stefnda við börnin án þess aðbera það sérstaklega undir hann. Þá myndi þessi ráðagerð einnig rjúfa tengslbarnanna við stórfjölskyldu þeirra og vini hér á Íslandi. Börnin séu í góðumtengslum við föðurfjölskyldu sína, einkum ömmu sína og afa, sem og systkinabörnstefnda. Stefndi telur aðengin trygging sé fyrir því að stefnandi komi aftur til Íslands með börnin,fallist dómurinn á kröfu hennar um að hún fari ein með forsjána. Sambýlismaðurhennar hafi til að mynda lýst því með afgerandi hætti, svo ekki verði umvillst, að áhugi hans til að starfa í íslensku heilbrigðiskerfi sé enginn. Súraunverulega hætta sé því til staðar að stefnandi komi ekki aftur til Íslandsmeð börnin, sem myndi þýða að tengsl þeirra við föður sinn myndu aldrei verðasöm aftur. Stefndi telur einnig að það væri börnunum fyrir bestu efsambýlismaður stefnanda tæki þann fórnarkostnað á sig að fljúga á milli til aðvera með fjölskyldunni sinni. Slík tilhögun hefði í för með sér mun minna raskfyrir börn málsaðila. Þá hafi ekki verið sýnt fram á nauðsyn þess aðsambýlismaðurinn ljúki námi í [...]. Námið sé kennt víðar og því ekki brýnnauðsyn á að hann dvelji þar í landi. Hins vegar sýni þetta vilja hans í verkitil að sækjast eftir starfi þar í landi og því sé harla ólíklegt að hann komiaftur til Íslands, takist stefnanda að flytja börnin á brott. Stefndi telur aðhagsmunum barnanna sé best borgið með sem minnstri röskun á þeirra högum.Stefndi bendir í því samhengi á að börnunum gangi vel í skóla, leikskóla ogfélagsstarfi. Þau eigi góða foreldra sem bæði séu mjög hæf til að sinna þeim ogstyðji þau eftir bestu getu og á sinn hátt. Stefndi telur að börnin búi viðstöðugleika og öryggi, eins og málum sé háttað í dag. Börnin séu tengd báðumforeldrum sínum sterkum böndum. Þá telur stefndi það vera skyldu sína aðtryggja rétt barnanna til umgengni við sig og geti hann því ekki heimilað aðbörnin flytjist búferlaflutningum til [...]. Í því myndi felast að börnin yrðutekin upp með rótum úr því góða umhverfi sem þau búi við í dag. Tengsl þeirravið fjölskyldu og vini á Íslandi myndu raskast til muna og með öllu óvísthvernig þau myndu aðlagast lífinu svo óra fjarri heimahögunum. Stefndi bendir áað elsta barn þeirra, A, sé frekar viðkvæmur strákur, sem hafi á tímabili átt íerfiðleikum í skólanum með námið. Hann hafi þó náð sér á strik í dag og sé ágóðum stað með aðstoð sérkennara. Því kæmi brottflutningurinn hvað verst niður áhonum, þ.e. að fara að taka hann úr því góða umhverfi sem hann hafi nú fundiðog setja hann í nýjar og gjörólíkar aðstæður.Með vísan til allsframangreinds er það álit stefnda að ekki sé nein ástæða til þess að gerabreytingu á forsjá barnanna, heldur sé hagsmunum þeirra best borgið með því aðmálsaðilar fari áfram sameiginlega með forsjá þeirra og að lögheimili þeirraverði hjá stefnanda, svo sem verið hafi frá því aðilar slitu sambúð sinni. Íþessu samhengi vísar stefndi til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindibarnsins, sem lögfestur hafi verið hér á landi með lögum nr. 19/2013, sbr. 1.mgr. 3. gr. samningsins, en þar segi að dómstólar skuli ávallt hafa í forgangiþað sem er barni fyrir bestu við ráðstafanir sem varða börn, sbr. einnig 2.mgr. 34. gr. barnalaga.Stefndi legguráherslu á eðlilega umgengni sína við börnin með hagsmuni þeirra að leiðarljósi.Telur stefndi það börnunum fyrir bestu að vera í fastri rútínu, þannig að þaudvelji hjá stefnanda að jafnaði, en dvelji hjá honum aðra hvora helgi fráfimmtudegi eftir skóla/leikskóla til mánudagsmorguns, þegar börnin fari ískóla/leikskóla. Að sumri dvelji börnin hjá stefnda í fjórar vikur samkvæmtnánara samkomulagi sem aðilar skuli gera fyrir 15. maí ár hvert. Á meðan víkurregluleg umgengni. Á aðfangadegi og jóladegi dvelji börnin til skiptis hjástefnda og stefnanda, þannig að þau dvelji í fyrsta skipti hjá stefnda árið2017 frá hádegi á Þorláksmessu og fram til morguns á jóladag, en dvelji hjástefnanda á jóladag fram á hádegi annan í jólum, og svo öfugt. Um áramót dveljibörnin til skiptis hjá stefnda og stefnanda, í fyrsta skipti hjá stefnanda árið2017, frá hádegi 30. desember til hádegis á nýársdag, og svo öfugt. Um páskadvelji börnin til skiptis hjá stefnda og stefnanda, þannig að það dvelji ífyrsta skipti hjá stefnda árið 2017, en hjá stefnanda um páskana 2018 og þannigkoll af kolli. Með öðrum orðum að ástandið verði óbreytt frá núgildandisamkomulagi um umgegni málsaðila.Stefndi segir að þaðsé ágreiningslaust að börnin geti verið áfram með lögheimili hjá stefnanda,kjósi hún að búa hér á landi. Stefndi hafi þó allt frá upphafi málsins boðiðstefnanda upp á þá lausn að börnin geti búið hjá honum, meðan á þessu tveggjaára tímabili stendur, kjósi hún að flytja út til sambýlismanns síns. Forsjáinverði eftir sem áður sameiginleg. Stefndi hafi því engan áhuga á því að standaí vegi fyrir utanför stefnanda. Stefndi telur þessa lausn hafa mun minna rask íför með sér fyrir börnin heldur en kröfur stefnanda um breytingu á forsjánni ogí kjölfarið búferlaflutningar til [...] með börnin. Hvað varðarumgengniskröfu stefnanda, þ.e. að dómari kveði á um inntak umgengnisréttar þessforeldris sem ekki fái forsjána, segir stefndi að hún sé sett fram líkt ogekkert samkomulag liggi fyrir um forsjá barnanna og að nauðsynlegt sé fyrirdómara að velja annað hvort foreldrið til að fara með forsjá barnanna. Dóminumsé heimilt að dæma foreldrum sameiginlega forsjá, líkt og stefndi geri kröfuum, sbr. 3. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þess fyrir utan sé vandkvæðumbundið fyrir dóminn að kveða á um umgegni stefnda við börnin út frá þeirrahagsmunum, fallist hann á annað borð á kröfu stefnanda um að hún fái forsjábarnanna. Ástæðan fyrir því sé sú að ekkert liggi fyrir í gögnum málsins um fríbarnanna frá skóla/leikskóla í [...], annað en óljósar hugmyndir stefnanda umhvernig skólakerfið þar í landi virki. Kröfugerðin beri því með sér aðstefnandi hafi ekki nákvæma vitneskju um hvernig fríum barnanna verði háttað ogþar með hvenær hentugast sé að umgengni stefnda við börnin verði. Gögn málsinsberi þetta jafnframt með sér. Málskostnaðarkrafa stefnda byggirá ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. aðallega 130.gr. laganna. Við ákvörðun málskostnaðar beri að líta til þess að stefndi sé ekkimeð virðisaukaskattskylda starfsemi og sé því nauðsynlegt að tekið verði tillittil þess kostnaðar við ákvörðun á fjárhæð dæmds málskostnaðar. Vísast í þvísamhengi til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.IV. Í þinghaldi 10. febrúar 2016 varað beiðni stefnanda dómkvaddur matsmaður, G sálfræðingur. Í niðurstöðum matsgerðar, dags.5. maí 2017, segir að aðstæður beggjaaðila til barnauppeldis séu góðar. Ekki hafi verið gerð úttekt á væntanlegumaðstæðum móður í [...], enda hafi þess ekki verið óskað á matsfundi. Faðir ogmóðir hafi bæði góða menntun og góðar tekjur og ættu að hafa fjárhagslega burðitil að skapa sér og sínum góða framtíð. Um forsjárhæfni aðila segirmatsmaður að báðir aðilar hafi komið vel fyrir í samskiptum við matsmann. Ápersónuleikaprófi hafi móðir haft tilhneigingu til sjálfsfegrunar en þetta hafiþó verið innan skikkanlegra marka. Próf bendi til þess að geðræn líðan móður ségóð. Sjálfsmat hennar virðist vera stöðugt og jákvætt. Hún sé bjartsýn og öruggog virðist hafa skýran tilgang með lífinu. Svör hennar gefi til kynna að hún séopin, einlæg og sjálfri sér samkvæmt. Hún hafi sig ekki mikið í frammi en samtsé líklegt að félagsleg hæfni hennar sé með ágætum og að hún komi fyrir sem hlýog þægileg manneskja. Á persónuleikaprófi hafi faðirhaft tilhneigingu til sjálfsfegrunar og hann ekki gengist fyllilega viðneikvæðum afleiðingum hegðunar sinnar. Fyrir vikið megi vera að hann geri lítiðúr eða átti sig ekki fyllilega á gjörðum eða atvikum sem hafi haft neikvæðáhrif á líf hans eða annarra. Allir klínískir kvarðar hafi verið innaneðlilegra marka sem beri vott um góða geðræna líðan. Sjálfsmynd föður séalmennt stöðug og með jákvæðum formerkjum. Hann virðist vera sjálfsöruggur ogbjartsýnn að eðlisfari. Samkvæmt svörum virðist hann öruggur með sig og fremurstjórnsamur. Það gæti verið að hann virki metnaðargjarn og ráðríkur á fólk.Honum virðist líða vel í félagslegum aðstæðum en sæki meira í aðstæður þar semhann geti haft eitthvað um þær að segja og haft stjórnun á. Í matsgerðinni segir að aðheildarútkoma á persónuleikaprófi sé góð hjá báðum aðilum. Persónuleikar þeirraséu hins vegar ólíkir. Móðir sé hlý og þægileg í samskiptum og virðist ekkivera mjög krefjandi eða stjórnsöm. Faðir sé aftur á móti öruggur með sig,fremur stjórnsamur og leiti í aðstæður þar sem hann hafi töluverða stjórn þará. Þá kemur fram í matsgerðinni aðhelstu atriði forsjárhæfni séu ást, vernd, öryggi, líkamleg umönnun, atlæti,örvun, hvatning, stuðningur, fyrirmynd og tengsl. Einnig beri að líta tilpersónulegra eiginleika foreldra. Sé þetta haft til hliðsjónar sé ljóst aðmóðir uppfylli öll skilyrði og teljist forsjárhæfni hennar vera góð. Faðiruppfylli skilmerkin að hluta en samkvæmt upplýsingum frá börnunum sjálfum séhann ekki alltaf styðjandi eða hvetjandi og töluverðir veikleikar komi fram ítengslamyndun þeirra til hans. Matsmaður telur samt ekki að um vanrækslu eðaofbeldi sé að ræða en eitthvað sé það í samskiptum hans við börnin sem megifara betur. Í ljósi þessa verði að teljast einhverjir veikleikar á forsjárhæfniföður. Um tengsl barnanna við foreldrasína segir í matsgerðinni að ekkert bendi til annars en að líðan barnanna ségóð í umsjón móður en margvísleg gögn bendi til þess að börnunum líði ekkinægilega vel hjá föður. Sérstaklega eigi það við um elsta barnið en einnig hafifengist vísbendingar um vanlíðan hjá miðbarninu. Ekki var lagt tengslapróffyrir yngsta barnið vegna ungs aldurs þess. Tengslamyndun við föður virðistvera tvíbent, a.m.k. hvað varðar eldri börnin. Þegar matsmaður hafi komið inn áheimili föður hafi ekki verið annað að sjá en að það færi vel á með öllum og aðbörnin væru örugg í kringum hann. Reyndar hafi mátt sjá eitt augnablik þar semhik hafi komið á B þegar faðir hækkaði róminn. Börnin hafi tjáð matsmanni í viðtölumað þeim líði ekki alltaf vel hjá föður sínum þó að einnig megi merkja jákvæðartilfinningar til hans. Fjölskyldupróf sem hafi verið lagt fyrir A gefi þá myndað hann upplifi jákvæð samskipti við móður sína en neikvæð við föður. Hjá Bhafi myndin ekki verið eins afgerandi, enda hafi allir í fjölskyldunni komiðhlutfallslega vel út og flest neikvæð skilaboð verið sett til hliðar. Faðirhafi samt fengið fjögur neikvæð skilaboð og hafi innihald þeirra verið ísamræmi við það sem kom fram í viðtali við B, þ.e. að hann geti öskrað ogskammi o.fl. Gögn málsins gefi til kynna að tengslamyndun móður við börnin séuheilbrigð og gagnkvæm. Hins vegar séu brestir til staðar í tengslamyndun föðurvið börnin. Matsmaður kveðst upplifa föður einlægan í frásögn sinni og efastekki um vilja föður til að standa sig vel í uppeldishlutverkinu gagnvart börnumsínum en það sé erfitt að líta fram hjá niðurstöðum sem hafi fengist í þessumati úr mörgum áttum. Hugsanlega skorti föður innsýn í þennan vanda og að hannátti sig ekki alltaf fyllilega á neikvæðum afleiðingum hegðunar sinnar á aðra. Hvað varðar vilja barnanna segirí matsgerðinni að vilji A og B sé skýr. Þau vilji bæði vera meira hjá móðursinni og hafi vart getað hugsað sér annað form þar á. Þetta hafi komið fram íviðtali hjá þeim báðum og einnig að þau myndu frekar vilja draga úr þeim tímasem þau séu hjá föður sínum fremur en að auka hann. Ekki hafi verið gert mat áyngsta barninu vegna ungs aldurs. Matsmaður tekur undir það viðhorf föður aðbörnin hafi ekki nægilegan þroska eða aldur til að skilja hvað búseta í öðrulandi feli fyllilega í sér. Þau hafi hins vegar skilning á því hvað það feli ísér að búa annars vegar hjá móður og hins vegar hjá föður og sé ljóst að viljiþeirra sé mjög afgerandi hvað það varðar. Þá segir matsmaður að þærniðurstöður sem hafi fengist í þessu mati bendi til mikillar innri togstreituog vanlíðunar hjá A. Það sé erfitt að átta sig fyllilega á því hvað veldur eðahver sé undirliggjandi rót þessarar vanlíðunar. Það sé hins vegar ljóst að þaðþurfi að gefa þessu áfram gaum og hjálpa honum til þess að vinna úr þessubetur. A sé með eðlislægan kvíða og sé einnig mjög háður móður sinni.Viðskilnaður við hana myndi reynast honum verulega þungbær. Samband við föðursé hins vegar flókið og séu þessar tilfinningar sem hann ber til hans eflaustmjög íþyngjandi fyrir hann. Hann virðist bera tvíbentar tilfinningar til hansog eiga erfitt með að greiða úr þeim og ná sátt í eigin skinni. Það verði samtað teljast líklegast að A ýki vanlíðan sína hjá föður vegna þess hvað hann erháður móður sinni. Það samræmist a.m.k. grunsemdum sálfræðings sem hafimeðhöndlað drenginn. Engar vísbendingar hafi fundist um innrætingu af hálfumóður. Að lokum segir í matsgerðinni aðhver sem niðurstaðan verði varðandi búsetumál næstu árin sé það eindregið matmatsmannsins að það sé mikilvægt að vinna með tengsl þeirra feðga og draga úrþeirri spennu sem A upplifi í dag. Einnig að vinna með samskipti og tengslföður við hin börnin, eða a.m.k. við B. Matsmaður efist ekki um einlægan viljaföður til þess að vera í góðum samskiptum við börn sín og að þeim líði vel hjáhonum, en það virðist vera eitthvað í samskiptum við þau sem veldur vanlíðanhjá þeim. V. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr.76/2003 kveður dómari á um forsjá barns eða lögheimili eftir því sem barni erfyrir bestu. Þannig ber dómara í hverju einstöku máli að taka fyrst og fremstmið af þörfum barns og verður niðurstaða að ráðast af því sem líklegast er tilað skapa barninu þroskavænleg skilyrði. Ber dómara við úrlausn mála m.a. aðlíta til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báðaforeldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á aðbarnið verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Þásegir í 3. mgr. 34. gr. barnalaga að dómari getur ákveðið að annað foreldra fáiforsjá barns en dómari getur ákveðið að kröfu foreldris að forsjáin verðisameiginleg ef dómari telur þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónaðhagsmunum barnsins. Ef dómari dæmir sameiginlega forsjá ber jafnframt að kveðaá um hjá hvoru foreldra barn skuli eiga lögheimili. Í4. mgr. 34. gr. barnalaga segir enn fremur að við mat á því hvort forsjá skulivera sameiginleg ber dómara, auk atriða sem nefnd eru í 2. mgr., að taka mið afþví hvort forsjáin hafi áður verið sameiginleg og aldri og þroska barns. Þá bersérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séulíkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til aðalast upp við þroskavænleg skilyrði. Einsog rakið hefur verið eiga málsaðilar saman þrjú börn, A sem er níu ára, B semer átta ára og C sex ára. Aðilar slitu sambúð í febrúar 2012 og hafa alla tíðfarið sameiginlega með forsjá barnanna. Stefnandi á einnig eina dóttur fædda íapríl 1999. Þá á stefnandi tæplega tveggja ára dóttur með núverandisambýlismanni sínum. Stefnandi hefur leitað eftir samþykki stefnda fyrirtímabundinni dvöl barna þeirra á [...], þar sem sambýlismaður stefnanda er í[...] námi. Í aðilaskýrslu stefnanda fyrir dómi kom skýrt fram að hún myndiekki flytja til [...] án barna aðila. Þá kom fram fyrir dómi að elsta dóttirstefnanda muni ekki flytja með þeim nú til [...] þar sem hún sé í námi hér álandi en muni útskrifast vorið 2018. Flutningurá milli landa, sérstaklega þegar um jafn mikla fjarlægð er að ræða og í máliþessu, hefur að jafnaði mikla röskun í för með sér fyrir barn, en stöðugleikiog öryggi eru meðal þeirra lykilsjónarmiða sem þykja til þess fallin að tryggjabörnum þroskavænleg skilyrði. Af stefnu málsins og öðrum gögnum verður ekkiannað ráðið en að eina ástæðan fyrir höfðun máls þessa, og kröfu stefnanda umað henni verði einni falin forsjá barnanna, sé sú að henni hefur ekki tekist aðná samkomulagi við stefnda um að börnin flytji tímabundið til [...]. Í bréfistefnanda til stefnda, dags. 19. júní 2016, sagði stefnandi að stefndi gætiverið með börnin samfellt í sex vikur á ári og að hún væri tilbúin til aðfljúga með börnin til Íslands, eða hvert sem er. Einnig kvaðst stefnandi reiðubúintil að skrifa undir skjöl til að tryggja að hún væri ekki að fara með börnintil frambúðar. Í bréfi lögmanns stefnanda, dags. 30. júní 2016, kvaðststefnandi tilbúin til að greiða fyrir stefnda og börnin fargjald tvisvar sinnumá umræddu tímabili, þannig að umgengni gæti verið allt að sex vikur í hvortskipti. Þá gæti stefndi hitt börnin oftar á þessu tímabili ef hann óskaði þess.Þegar á reyndi var ekki vilji til þess hjá stefnanda. Dómurinn leitaði sáttameð aðilum við aðalmeðferð málsins með hliðsjón af 106. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 38. gr. barnalaga nr. 76/2003. Við þærsáttaumleitanir var stefndi tilbúinn til að fallast á samkomulag þess efnis aðbörnin flytji með stefnanda í tvö ár til [...] en að börnin flytji þá aftur tilÍslands, eins og stefnandi hefur lýst yfir að þau ætli að gera, og að stefnandikomi með börnin tvisvar til Íslands á umræddu tímabili. Í fyrra skiptið væriumgengni stefnda við börnin í tvær vikur og hitt skiptið í sex vikur, enstefnandi fengi þá samt sem áður umgengni við börnin í samtals sjö daga. Þágæfist stefnda kostur á að hafa umgengni við börnin á [...] í 2-3 vikur í þrjúskipti á tímabilinu ef aðstæður hans leyfðu, en fram kom að það væri ólíklegtað til þess kæmi. Slíkt samkomulag hefði í raun gengið skemur en það semstefnandi lagði til í bréfi 30. júní 2016. Eins og áður segir var málshöfðunstefnanda og krafa hennar um að henni verði einni falin forsjá barnannaeinungis byggð á því að hún vildi flytja í tvö ár til [...] meðan sambýlismaðurhennar væri í námi, en ekki á því að samstarfsörðugleikar væru milli málsaðilaum börnin, eins og stefnandi hélt fram fyrir dómi þegar hún kvaðst ekkireiðubúin til að fallast á tillögu um samkomulag. Hvorki í stefnu né í öðrumgögnum málsins hefur verið sýnt fram á að ágreiningur aðila sé með þeim hættiað ekki sé forsenda fyrir því að aðilar hafi sameiginlega forsjá með börnumsínum. Dómurinnfellst á efasemdir stefnda að ekki sé hægt að treysta því alfarið að stefnandimuni flytja aftur til Íslands eftir tvö ár, heldur að hún muni ílengjast þarmeð sambýlismanni sínum. Ljóst er að búseta barnanna í tvö ár á [...], og hvaðþá lengur, myndi óhjákvæmilega leiða til þess að börnin missi tengsl viðstefnda, enda eru börnin á viðkvæmum aldri og um mjög mikla fjarlægð að ræðamilli landa. Samkvæmtfyrirliggjandi matsgerð G sálfræðings eru báðir aðilar hæfir til að fara meðforsjá barnanna. Í matsgerðinni kemur hins vegar fram að veikleikar séu áforsjárhæfni stefnda, en matsmaður lagði áherslu á það í vitnaskýrslu sinnifyrir dómi að stefndi væri hæfur til að fara með forsjá. Það þurfi hins vegarað vinna með samskipti stefnda og barnanna, hver sem niðurstaða forsjármálsinsverður. Það er ljóst að samband stefnda við börnin er viðkvæmt. A og B virðistfinnast hann of strangur og ekki líða alltaf nægilega vel hjá honum. Þau hafahins vegar líka jákvæðar tilfinningar til hans. B virðist vera jákvæðarigagnvart stefnda en A. Ekkert verður fullyrt um yngsta barnið, C, vegna ungsaldur. Matsmaður telur erfitt að átta sig á undirliggjandi rót vanlíðunar A.Drengurinn sé með eðlislægan kvíða og mjög háður stefnanda og ýki vanlíðan sínahjá stefnda vegna þess hversu háður hann sé stefnanda. Þetta fær stoð í bréfisálfræðings til matsmanns, dags. 5. maí 2017, sem hefur haft drenginn tilmeðferðar vegna kvíða og lágs sjálfstraust. Fyrir dómi kvaðst stefndi ekkiupplifa sig eins og fram kemur í matsgerðinni og sagði að viðhorf barnanna tilhans hefði komið honum á óvart. Stefndi virtist átta sig á vandanum og lýsti einlægumvilja til þess að vinna að því að vera í góðum samskiptum og tengslum við börnsín og sækja tíma hjá sálfræðingi því til stuðnings. Börninhafa myndað sterk og varanleg geðtengsl við stefnda og munu þessi djúpu tengslalla tíð gera stefnda að mikilvægri persónu í lífi þeirra. Dómurinn lítur svo áað það sé réttur barnanna og þjóni hagsmunum þeirra að viðhalda grunntengslumvið stefnda á viðkvæmum tímum í lífi þeirra. Þar sem samband stefnda viðbörnin, alla vega A og B, virðist viðkvæmt er enn meiri hætta en ella á því aðtengsl þeirra við stefnda rofni fái stefnandi ein forsjá barnanna og flytji meðþau til [...], nema aðilar geti komist að samkomulagi um tímabundna dvölbarnanna á [...] og að þau vinni saman að því að byggja upp traust og tryggja umgengnieins mikið og aðstæður leyfa. Það er ekki á valdi dómsins að dæma slíktfyrirkomulag en dómur kemur ekki í veg fyrir eða hindrar að aðilar geri sáttsín í milli enda væri slík sátt byggð á velferð og hagsmunum barnanna fyrst ogfremst. Dómurinn telur að verið sé að búa til óþarfa ágreining og skerpa deilurá milli aðila með því að ná ekki sátt. Stefndi var tilbúinn að gefa eftir ogsjá á eftir börnum sínum tímabundið til að friður og ró skapaðist um málið ogtil að reyna að styrkja samskiptin á milli aðila. Þá er ekki unnt að líta framhjá því að börnin myndu einnig missa tengsl við ættingja hér á landi og vinisína, fái stefnandi ein forsjána og flytji með börnin. Vilji barnanna geturekki ráðið niðurstöðu í máli þessu vegna ungs aldurs þeirra. Meðvísan til alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að það sé börnunum fyrirbestu að aðilar fari áfram sameiginlega með forsjá barnanna og að lögheimiliþeirra verði hjá stefnanda, eins og verið hefur frá því aðilar slitu sambúðsinni. Stefnandi gerir ekki kröfu ummeðlag og verður það því ekki dæmt. Íljósi framangreindrar niðurstöðu verður umgengni ákveðin með eftirfarandihætti: Reglulegumgengni barnanna við stefnda skal vera aðra hverja viku frá fimmtudags­eftirmiðdegitil mánudagsmorguns. Börnin skulu vera önnur hver jólhjá stefnda, fyrst árið 2017, frá hádegi á Þorláksmessu fram til hádegis annaní jólum, og dvelji þá hjá stefnanda um áramót, frá hádegi 30. desember fram tilhádegis nýársdag, og svo öfugt til skiptis hvert ár. Á sumrin dvelji börnin hjá hvoruforeldri fyrir sig í fjórar vikur í senn. Regluleg umgengni fellur niður ámeðan. Tími sumarleyfa skal vera ákveðinn hjá hvoru foreldri fyrir sig eigisíðar en 15. maí ár hvert. Sumarleyfi árið 2017 skal ákveðið í kjölfar dómsþessa. Þá skulu börnin vera ípáskaleyfum annað hvert ár hjá stefnda, frá hádegi á skírdegi til kvölds annarsí páskum, fyrst árið 2019. Rétt þykir að málskostnaður falliniður milli aðila. Með vísan til 1. mgr. 44. gr.barnalaga nr. 76/2003 er ákveðið að áfrýjun dómsins fresti ekki réttaráhrifumhans.Dóm þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómendunum Guðfinnu Eydal sálfræðingi ogHelga Viborg sálfræðingi.Dó m s o r ð: Stefnandi,K, og stefndi, M, skulu fara sameiginlega með forsjá barnanna, A, B og C.Lögheimili barnanna skal vera hjá stefnanda. Börninskulu dvelja hjá stefnda aðra hverja viku frá fimmtudags­eftirmiðdegi tilmánudagsmorguns. Börnin skulu vera önnur hver jólhjá stefnda, fyrst árið 2017, frá hádegi á Þorláksmessu fram til hádegis annanjóladag, og dvelji þá hjá stefnanda um áramót, frá hádegi 30. desember fram tilhádegis nýársdag, og svo öfugt til skiptis hvert ár. Á sumrin dvelji börnin hjá hvoruforeldri fyrir sig í fjórar vikur í senn. Regluleg umgengni fellur niður ámeðan. Tími sumarleyfa skal vera ákveðinn hjá hvoru foreldri fyrir sig eigisíðar en 15. maí ár hvert. Sumarleyfi árið 2017 skal ákveðið í kjölfar dómsþessa. Þá skulu börnin vera ípáskaleyfum annað hvert ár hjá stefnda, frá hádegi á skírdegi til kvölds annarsí páskum, fyrst árið 2019. Málskostnaðurfellur niður.Áfrýjun dóms þessa frestar ekkiréttaráhrifum hans.
Mál nr. 178/2014
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Verðbréfaviðskipti Skaðabætur Tómlæti Kröfugerð
S, Þ og B stóðu árið 2005 sameiginlega að viðskiptum fyrir milligöngu G hf. um kaup á óskráðu dönsku félagi, V A/S, sem átti fjölda fasteigna til útleigu í Kaupmannahöfn, með því að danskt félag, N A/S, í eigu íslensku félaganna O ehf., H ehf. og B ehf., sem S, Þ og B voru í forsvari fyrir, festi kaup á öllum hlutum í V A/S. Voru kaupin að mestu leyti fjármögnuð með láni frá dótturfélagi G hf. í Lúxemborg. Í framhaldi af kaupunum lenti V A/S í erfiðleikum með afborganir af lánum, en tengdir einstaklingar og lögaðilar höfðu tekist á hendur ábyrgðir á skuldbindingum þess. V A/S var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2010. B og B ehf. lýstu sameiginlega kröfum við slit G hf. sem reistar voru á því að starfsmenn G hf. hafi ekki veitt fullnægjandi upplýsingar í aðdraganda viðskiptanna og hefðu B og B ehf. beðið tjón af þeim sökum vegna tapaðra fjárframlaga til kaupanna og skuldbindinga sem enn hvíldu á þeim vegna ábyrgða á lánum í tengslum við kaupin eða rekstur V A/S og dótturfélaga þess. B og B ehf. reistu jafnframt kröfur sínar á því að samkvæmt samningi B við G hf. um einkabankaþjónustu og á grundvelli 8. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti hefði starfsmönnum G hf. verið óheimilt að bjóða B að taka þátt í viðskiptunum. Slitastjórn G hf. hafnaði því að viðurkenna kröfurnar og var úrlausn um ágreining þar að lútandi vísað til héraðsdóms, þar sem komist að sömu niðurstöðu í hinum kærða úrskurði. Í dómi Hæstaréttar voru raktir nánar tilgreindir annmarkar sem verið höfðu á kröfugerð B og B ehf. á mismunandi stigum málsins. Að endingu taldi Hæstiréttur, án þess að nokkuð þyrfti frekar að gæta að því hvort B og B ehf. kynnu, annað eða bæði, að hafa eignast kröfu í tilefni af áðurgreindum viðskiptum, sem að auki yrði réttilega beint að G hf., að þau hefðu sýnt af sér stórfellt tómlæti um að gera athugasemdir við G hf. vegna þessara verðbréfaviðskipta á meðan enn gæti hafa talist raunhæft að hlutabréf í V A/S hefðu eitthvert verðgildi í viðskiptum, sbr. dóm Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013. Með því hefðu B og B ehf. brugðist tillitsskyldu sinni gagnvart G hf., sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 27. febrúar 2003 í máli nr. 305/2002, og þar með glatað fyrir tómlæti sérhverjum rétti sem þau gætu hafa átt á hendur G hf. af þessu tilefni. Var því þegar af þeirri ástæðu hafnað að viðurkenna kröfur þeirra við slit G hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. febrúar 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur, sem sóknaraðilar lýstu við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilinn Birgir Hannes Þórisson krefst þess að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 3.850.000 danskar krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009 og henni skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilinn Blikanes ehf. krefst þess að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur með sömu vöxtum og stöðu í réttindaröð og að framan greinir. Þá krefjast báðir sóknaraðilar þess að viðurkenndar verði kröfur sínar um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af áðurgreindum fjárhæðum frá 22. apríl 2009 til greiðsludags og þeim skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Þeir krefjast þess einnig hvor fyrir sitt leyti að viðurkennt verði að þeir „geti dregið skuld sína við varnaraðila frá kröfum sínum á hendur honum“ samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Loks krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins stofnaði sóknaraðilinn Birgir ásamt fjórum öðrum mönnum sóknaraðilann Blikanes ehf. í ágúst 1988. Samkvæmt framlögðu vottorði úr hlutafélagaskrá var sóknaraðilinn Birgir á árinu 1992 kjörinn formaður stjórnar félagsins, sem hann hefur verið síðan, en að auki á þar sæti eiginkona hans, Anna Laufey Sigurðardóttir, ásamt einum manni öðrum. Sóknaraðilinn Birgir gerði samning 18. mars 2005 við varnaraðila, sem þá bar heitið Íslandsbanki hf., um einkabankaþjónustu, sem átti að ná til fjárvörslu, eignastýringar og alhliða fjármálaþjónustu. Samkvæmt samningnum fólst fjárvarsla í því að varnaraðili tæki við fjármunum sóknaraðilans til fjárfestingar í verðbréfum fyrir eigin reikning þess síðarnefnda og varðveitti þá á sérstökum reikningi, sem hefði að geyma heildarverðbréfaeign hans. Með eignastýringu væri átt við „tilfærslu á milli mismunandi tegunda verðbréfa eftir því sem tækifæri bjóðast á mörkuðum á hverjum tíma“, en sóknaraðilinn gæfi varnaraðila heimild til að stýra eignum sínum eftir fyrirfram ákveðinni fjárfestingarstefnu, sem varnaraðili sæi um að framkvæma fyrir hans hönd. Eftir því sem sóknaraðilinn kysi gæti alhliða fjármálaþjónusta meðal annars snúist um ráðgjöf um „samsetningu heildareigna og skulda“ hans, þar á meðal um lántökur, áhættustýringu og einstakar fjárfestingar ásamt aðstoð við kaup og sölu eigna, svo og stofnun og rekstur eignarhaldsfélaga og fasteignafélaga „jafnt innanlands sem utan.“ Samkvæmt fylgiskjali með samningnum átti varnaraðili að fylgja þeirri fjárfestingarstefnu við eignastýringu í þágu sóknaraðilans að skuldabréf og laust fé yrðu helmingur eigna hans, en að hámarki 60% og lágmarki 40%. Innlend hlutabréf skyldu vera fjórðungur eigna og erlend hlutabréf sama hlutfall, en að hámarki mætti hvor flokkur hlutabréfa svara til 30% af eignum sóknaraðilans og væri lágmark þeirra ekkert. Í samningnum var tekið fram að viðskiptavinir varnaraðila, sem féllu undir skilgreiningu á fagfjárfestum í 7. tölulið 2. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og reglum varnaraðila, gætu óskað eftir því skriflega að „verðbréfaviðskipti samkvæmt samningi þessum felist að einhverju leyti í viðskiptum með óskráð verðbréf.“ Fyrir liggur í málinu að sóknaraðilinn Birgir var ekki talinn til fagfjárfesta í þessum skilningi, heldur almennra fjárfesta. Í samningnum var tiltekið að tengiliður vegna hans yrði starfsmaður varnaraðila að nafni Hilmar S. Sigurðsson. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði bárust Hilmari upplýsingar 31. maí 2005 frá erlendu dótturfélagi varnaraðila, ISB Luxembourg S.A., um að danskt félag, VG Investment A/S, sem ekki var skráð á verðbréfamarkaði en átti fjölda fasteigna til útleigu í Kaupmannahöfn, væri til sölu og ætti kaupverð að nema 105.000.000 dönskum krónum. Hilmar kynnti þetta 10. júní sama ár Sigurjóni Sighvatssyni, sem sýndi því áhuga og óskaði eftir frekari upplýsingum, en félag sem hann fór fyrir, Ofanleiti ehf., hafði 6. október 2004 gert samning um einkabankaþjónustu við varnaraðila, sem var hliðstæður samningnum sem áður var lýst, þar á meðal um að Hilmar væri tengiliður milli samningsaðila. Í orðsendingum, sem fóru milli Hilmars og Sigurjóns í framhaldi af þessu, kom meðal annars fram að kaupandi að erlenda félaginu þyrfti að leggja til um 200.000.000 íslenskar krónur af eigin fé, en gæti fengið um 800.000.000 krónur að láni hjá fyrrnefndu dótturfélagi varnaraðila. Í byrjun júlí 2005 hófust að tilhlutan Sigurjóns samskipti vegna þessara ráðagerða milli Hilmars annars vegar og tengdaföður Sigurjóns, Þóris Jónssonar, og mágs hans, sóknaraðilans Birgis, hins vegar. Um það leyti hafði Sigurjón jafnframt fengið danskan lögmann sér til aðstoðar og fór Sigurjón ásamt Þóri og Hilmari í ferð til Kaupmannahafnar meðal annars til að skoða fasteignir í eigu félagsins. Að þessu gerðu undirritaði Þórir kauptilboð 7. júlí 2005 fyrir hönd Ofanleitis ehf., sóknaraðilans Blikaness ehf. og félags með heitinu Herkúles ehf., sem Þórir var í forsvari fyrir, en tekið var fram að í stað þessara þriggja félaga gæti komið danskt dótturfélag þeirra. Tilboðið, sem var ritað á bréfsefni varnaraðila og beint til dansks félags með heitinu Investate A/S, var gert í alla hluti í félaginu VG Investment A/S ásamt dótturfélögum þess og hljóðaði á 93.000.000 danskar krónur. Hafði það að geyma ýmsa fyrirvara, þar á meðal um að kaupanda tækist að afla lánsfjár til kaupanna og fram færi áreiðanleikakönnun ásamt athugun á ástandi fasteigna, húsaleigusamningum og rekstri VG Investment A/S, auk þess sem tekið var fram að varnaraðili myndi veita kaupanda aðstoð í viðskiptunum en tæki þó enga ábyrgð á þeim. Þetta tilboð mun hafa verið samþykkt með þeirri breytingu að kaupverð yrði 98.000.000 danskar krónur. Eftir samþykki tilboðsins munu hafa farið fram margvíslegar athuganir í samræmi við áðurgreinda fyrirvara, svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði, en að þeim munu hafa komið ýmsir ráðgjafar í Danmörku og hér á landi. Þá gaf ISB Luxembourg S.A. út yfirlýsingu 23. ágúst 2005, þar sem fram kom að þetta dótturfélag varnaraðila væri reiðubúið til að veita nýju dönsku félagi, sem yrði að 80% í eigu Ofanleitis ehf., 10% í eigu Herkúlesar ehf. og 10% í eigu sóknaraðilans Blikaness ehf., lán að fjárhæð allt að 80.000.000 danskar krónur til að standa straum af hluta kaupverðs á VG Investment A/S, en það yrði að lágmarki að nema 98.000.000 dönskum krónum og mismunurinn að greiðast af eigin fé kaupandans. Lán þetta yrði til eins árs og bæri vexti sem yrðu grunnvextir bankans með 3% álagi, en til tryggingar endurgreiðslu yrði að setja að veði hlutabréfin sem kaupa ætti ásamt atkvæðisrétti, sem fylgdi þeim, svo og ábyrgðir áðurnefndra þriggja íslenskra einkahlutafélaga og eigenda þeirra, sem yrðu að tiltölu. Í málinu er ágreiningur um hvort áskilnaður hafi verið um þessar ábyrgðir í upphaflegri gerð yfirlýsingarinnar eða hvort texta hennar hafi síðar verið breytt. Að þessu öllu loknu var gerður ítarlegur samningur um kaupin 26. september 2005, en samkvæmt honum var kaupandi danskt félag með heitinu Newco af 2 September 2005 A/S, sem Sigurjón og Þórir undirrituðu samninginn fyrir. Samhliða því mun hafa verið undirritaður samningur um lán til þessa danska félags frá ISBLuxembourg S.A. með þeirri fjárhæð og þeim kjörum, sem áður var getið, þar á meðal veði og ábyrgðum til tryggingar skuldinni. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila kom í ljós í framhaldi af þessum kaupum að rekstraráætlanir fyrir VG Investment A/S hafi ekki staðist, ýmis önnur gögn, sem byggt hafi verið á við kaupin, hafi ekki reynst rétt og uppi hafi verið málaferli, sem ekki hafi verið upplýst um. Félagið hafi einnig átt í erfiðleikum með afborganir af lánum þótt rekstrarforsendur hafi ekki breyst eftir kaupin. Newco af 2 September 2005 A/S hafi jafnframt verið rekið með tapi frá byrjun og eigendur orðið að leggja félaginu til aukið fé. Af gögnum málsins verður ráðið að ISB Luxembourg S.A. veitti dótturfélagi VG Investment A/S með heitinu SD-Karréen A/S lán 31. janúar 2006 til eins árs að fjárhæð 22.000.000 danskar krónur til að greiða upp skuld við tvo erlenda banka, en til tryggingar þessu láni virðast meðal annars hafa verið gefnar út yfirlýsingar um ábyrgðir að tiltölu af hendi Ofanleitis ehf., Herkúlesar ehf., sóknaraðilans Blikaness ehf. og hluthafa í þeim félögum. Þá virðist hafa verið samið um að gjalddaga á fyrrnefndu láni Newco af 2 September 2005 A/S að fjárhæð 80.000.000 danskar krónur yrði seinkað til 15. desember 2006, en vanskil hafi þá orðið á greiðslu. Eins virðast hafa orðið vanskil á láninu, sem SD-Karréen A/S tók 31. janúar 2006. Í janúar 2008 voru gerðir samningar milli dótturfélags varnaraðila, sem hét orðið Glitnir Bank Luxembourg S.A., og dönsku félaganna tveggja um breytingar á lánssamningum þeirra. Í samningi um þetta við Newco af 2 September 2005 A/S var kveðið á um að greiddir yrðu upp vextir af láninu, sem féllu til fram að 1. febrúar 2008, skuldin yrði greidd niður svo að eftir stæðu 55.000.000 danskar krónur af henni og gefnar yrðu út nýjar yfirlýsingar um ábyrgðir hluthafa, en að uppfylltum þessum og öðrum nánar tilgreindum skilyrðum yrði nýr gjalddagi skuldarinnar 1. febrúar 2011. Þá var í samningnum við SD-Karréen A/S mælt fyrir um samsvarandi skilyrði um greiðslu vaxta og nýjar yfirlýsingar um ábyrgðir, en að því fullnægðu yrði gjalddagi skuldarinnar einnig færður til 1. febrúar 2011. Að auki gerðu báðir sóknaraðilar ásamt áðurnefndri Önnu Laufeyju Sigurðardóttur ódagsettan samning í janúar 2008 við Glitnir Bank Luxembourg S.A. um ábyrgð á framangreindum skuldbindingum Newco af 2 September 2005 A/S og SD-Karréen A/S, en ábyrgðin, sem var óskipt milli þeirra innbyrðis, tók til 10% af þessum skuldbindingum. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja stjórn varnaraðila frá störfum, taka yfir vald hluthafafundar í honum og setja yfir hann skilanefnd. Varnaraðili var í framhaldi af því tekinn til slita 22. apríl 2009. Við slitin lýstu sóknaraðilar 25. nóvember sama ár kröfu, sem slitastjórn varnaraðila virðist ekki hafa tekið afstöðu til fyrr en með bréfi 1. nóvember 2010, en í því var hafnað að viðurkenna kröfuna, sem væri bæði vanreifuð og efnislega röng. Á þessu tímabili var bú VG Investment A/S tekið til gjaldþrotaskipta 30. júní 2010, en af gögnum málsins virðist mega ráða að svo hafi einnig farið fyrir félaginu Newco af 2 September 2005 A/S. Ekki tókst að jafna ágreining um hvort viðurkenna ætti kröfur sóknaraðila við slit varnaraðila og var honum beint til héraðsdóms 26. apríl 2012, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 22. maí sama ár. II Í upphafi fyrrnefndrar kröfulýsingar 25. nóvember 2009 kom fram að hún væri gerð fyrir sóknaraðila, sem voru nafngreindir en þó allt að einu nefndir „kröfuhafi“, og væri lýst kröfu á hendur varnaraðila að fjárhæð samtals 52.196.698 krónur. Krafan var sundurliðuð í höfuðstól, 22.787.000 krónur, og dráttarvexti, 29.409.698 krónur, og gerð sú athugasemd að „umreiknun í íslenskar krónur miðast við sölugengi dkk eins og það var skráð af Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009“. Þá sagði að aðalkrafa væri „að auki krafa um ógildingu á löggerningum og vangildisbætur“, en varakrafa væri um skaðabætur. Greint var síðan frá samningi sóknaraðilans Birgis og varnaraðila um einkabankaþjónustu, en í framhaldi af því sagði: „Kröfuhafar skv. kröfulýsingu þessari eru Birgir Þórisson og Blikanes ehf., sem er í hans eigu, en um er að ræða kröfur vegna tiltekinna viðskipta í Danmörku, nánar tiltekið kaup á fasteignafélagi í Danmörku. Rökstuðningur fyrir kröfum kröfuhafa er að meginreglu hinn sami enda eru kröfurnar samrættar.“ Að þessu gerðu voru rakin atvik í tengslum við fyrrgreind kaup á VG Investment A/S og eftirmál þeirra, en síðan málsástæður sóknaraðila, sem í meginatriðum snerust um að starfsmenn varnaraðila hafi bakað þeim skaðabótaskyldu með því að hafa án viðhlítandi upplýsingagjafar boðið sóknaraðilanum Birgi, sem ekki hafi verið fagfjárfestir, kaup á „óskráðum hlutum í hlutafélagi í Danmörku ... og lánað kröfuhafa stórt lán með sjálfskuldarábyrgð“, sem hafi verið saknæmt og ólögmætt. Í niðurlagi kröfulýsingarinnar var gerð nánari grein fyrir kröfum sóknaraðila. Þar kom fram um aðalkröfu að „kröfuhafi“ krefðist þess „vegna ofangreindra brota og ábyrgðar Glitnis að umrædd kaup á hinu óskráða hlutafélagi verði látin ganga tilbaka ... og lánagerningurinn látinn niður falla fyrir ólögmæti og ógildi ásamt sjálfskuldaábyrgð kröfuhafa.“ Þá sagði að „kröfuhafi“ krefðist þess að varnaraðili „greiði vangildisbætur þannig að hann og félag hans verði sett þannig eins og umræddur gerningur hefði aldrei átt sér stað“. Í því skyni væri gerð krafa um 1.000.000 danskar krónur, sem hafi 22. apríl 2009 svarað til 22.722.000 íslenskra króna, og 26.744.911 krónur í dráttarvexti til þess dags frá ótilgreindum upphafstíma. Þessu til viðbótar væri krafist 2.664.786 króna í dráttarvexti frá 22. apríl til 26. nóvember 2009 og 650.000 króna í lögmannskostnað, en samkvæmt þessu næmi krafa sóknaraðila alls 52.196.698 krónum. Um varakröfu sagði eftirfarandi: „Varakrafa kröfuhafa er skaðabótakrafa vegna þess tjóns sem hlotist hefur vegna umræddra kaupa sem kröfuhafi hafi verið ginntur til að ganga frá og á grundvelli þess tjóns, sem hann hefur orðið fyrir vegna þátttöku í umræddum kaupum, sem Glitnir ber ábyrgð á ... Tjón kröfuhafa samanstendur af öllum þeim fjármunum, sem hann hefur lagt til kaupanna. Tjón kröfuhafa telur einnig það lán Glitnis í Lúxembourg sem var dótturfélag Glitnis hf á Íslandi. Byggir krafa þessi ennfremur á því að söluaðili hafi verið Glitnir hf. Íslandi og dótturfélagið í Lúxembourg ... Felur skaðabótakrafa þessi í sér sem nemur upphæð eftirstöðva lánanna frá Glitni hf., sem eru í Glitni Lúxembourg í dag. Upphafleg fjárhæð lánanna er í dag 55.000.000 dkk og 22.000.000 dkk. eða samtals dkk. 77.000.000,- auk áfallinn vaxta og kostnaðar til dagsins í dag. Ekki fékkst uppgefið vegna bankaleyndar í Lúxembourg hver nákvæm staða þeirra er í dag, en kröfuhafi áskilur sér réttinn til að leggja fram gögn um stöðu þeirra á síðasti tímapunkti og gerir ennfremur kröfu um að Glitnir gefi upp stöðuna.“ Að þessu sögðu var gerð grein fyrir fjárhæð og sundurliðun varakröfu, sem var sú sama og aðalkröfunnar. Tekið var að endingu fram í sérstökum kafla um varakröfu að „kröfuhafi“ áskildi sér rétt til „að skuldajafna öllum kröfum sínum á hendur Glitni á móti gagnkröfum Glitnis hf., dótturfélagsins Glitnir SA. og eftir atvikum Íslandsbanka hf.“ Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi var dómkröfum lýst á þann hátt að „sóknaraðili“ krefðist þess að viðurkenndar yrðu „kröfur hans“ um skaðabætur úr hendi varnaraðila, annars vegar að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur og hins vegar 7.700.000 danskar krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009 og væri þess krafist að þeim yrði skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Þá var þess krafist að viðurkennd yrði krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá síðastgreindum degi til greiðsludags með rétthæð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Þess var jafnframt krafist að viðurkennt yrði að „sóknaraðili geti dregið skuld sína við varnaraðila frá kröfum sínum á hendur honum skv. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991“, svo og að varnaraðila yrði gert að greiða málskostnað. Í hinum kærða úrskurði eru í löngu máli raktar málsástæður, sem sóknaraðilar báru fyrir sig í greinargerðinni, en sérstakar skýringar þar á fjárhæð dómkröfu lutu ekki að öðru en því að saknæm og ólögmæt ráðgjöf og kynning varnaraðila í tengslum við fjárfestingu í VG Investment A/S hafi orðið til þess að „sóknaraðili og aðrir kaupendur undirrituðu lánasamning að fjárhæð dkk. 77.000.000,- sem þeir báru hlutfallslega ábyrgð á. Sóknaraðili bar 10% ábyrgð, sem gera 7.700.000,- dkk. í fjártjón.“ Í bókun, sem sóknaraðilar lögðu fram við munnlegan flutning málsins í héraði, var dómkröfum þeirra breytt á þann hátt að sóknaraðilinn Blikanes ehf. krefðist þess að viðurkennd yrði krafa sín á hendur varnaraðila að fjárhæð 1.000.000 danskar krónur, en sóknaraðilinn Birgir að viðurkennd yrði krafa sín að fjárhæð 3.850.000 danskar krónur. Þeir kröfðust báðir vaxta á sama hátt og í greinargerð, svo og rétthæðar krafna sinna og málskostnaðar, en að heimild til skuldajafnaðar var ekki vikið. Eftir 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, sem gildir samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 við slit varnaraðila, skal í kröfulýsingu tekið fram í hvers þágu hún sé gerð svo ekki verði um villst og skulu kröfur tilteknar eins skýrt og verða má, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum. Eins og ráðið verður af áðursögðu var engan veginn skýrt af orðalagi kröfulýsingarinnar, sem mál þetta er sprottið af, hvort hún hafi verið gerð í þágu beggja sóknaraðila eða aðeins annars þeirra og þá hvors. Verður þó að ætla að líta hafi átt svo á að krafan, sem lýst var, tilheyrði sóknaraðilum í sameiningu, þótt alls sé óljóst hvernig það hafi getað átt við í einstökum atriðum. Þótt sama fjárkrafa sóknaraðila hafi án viðhlítandi skýringa bæði verið talin aðalkrafa þeirra og varakrafa fullnægði framsetning hennar fyrrnefndum áskilnaði 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 að því er varðar tilgreiningu höfuðstóls, vaxta og kostnaðar. Það verður á hinn bóginn ekki sagt um kröfu um ógildingu kaupa og sjálfskuldarábyrgða, sem sóknaraðilar virðast hafa ætlast til að fælist einnig í kröfugerð sinni. Í kröfulýsingu var síðan eins og áður greinir jafnframt gerð krafa um viðurkenningu á heimild til skuldajafnaðar, en þó eingöngu í umfjöllun um varakröfu. Mál þetta, sem er rekið eftir ákvæðum 5. þáttar laga nr. 21/1991, snýr að því einu að fá leyst úr ágreiningi um hvort og þá eftir atvikum hvernig viðurkenna eigi kröfuna, sem sóknaraðilar lýstu samkvæmt framansögðu við slit varnaraðila. Fyrir dómi verða því ekki hafðar uppi auknar kröfur frá þeim, sem gerðar voru í kröfulýsingu, sbr. einnig 118. gr. laga nr. 21/1991, en úr kröfum geta aðilarnir á hinn bóginn dregið fyrir dómi og bætt úr annmörkum á þeim á sama hátt og gera mætti undir rekstri einkamáls eftir almennum reglum. Í greinargerð fyrir héraðsdómi gerðu sóknaraðilar ekki kröfu um viðurkenningu sömu fjárkröfu og greindi í kröfulýsingu, heldur kröfðust þeir þess að viðurkennd yrði krafa þeirra að fjárhæð samtals 8.700.000 danskar krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. september 2005 til 22. apríl 2009. Hvorki var höfuðstóll kröfunnar settur fram í íslenskum krónum né voru vextir tilgreindir með ákveðinni fjárhæð, svo sem bar að gera vegna áðurnefndra fyrirmæla 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991. Á þessari kröfugerð var þó sá megingalli að fjárhæðin, sem sóknaraðilar kröfðust að viðurkennd yrði, nam margfaldri þeirri fjárhæð sem lýst var kröfu um, en hún svaraði sem fyrr segir til 1.000.000 danskra króna auk vaxta. Getur að virtu öllu áðurgreindu ekki komið til frekari álita í máli þessu hærri fjárhæð kröfu sóknaraðila en sú, sem tilgreind var í kröfulýsingu þeirra. Í greinargerð fyrir héraðsdómi var ekki gerð krafa um ógildingu kaupa eða sjálfskuldarábyrgðar, sem þó virðist hafa verið gerð í kröfulýsingu. Í bókuninni, sem sóknaraðilar lögðu fram við aðalmeðferð málsins í héraði, var ekki gerð krafa um viðurkenningu á heimild þeirra til skuldajafnaðar, sem var þó höfð uppi í greinargerð þeirra. Verður því að líta svo á að sóknaraðilar hafi undir rekstri þessa máls fallið frá kröfum um ógildingu og heimild til skuldajafnaðar. Að því leyti, sem dómkröfur sóknaraðila hafa á ýmsum stigum málsins í héraði og hér fyrir dómi verið auknar frá því, sem nú hefur verið greint, verður að virða slíkar breytingar að vettugi. III Eins og sóknaraðilar hafa lagt mál þetta fyrir verður að líta svo á að þeir reisi kröfur sínar í öllum meginatriðum á þeim grunni að starfsmenn varnaraðila hafi boðið sóknaraðilanum Birgi, sem ekki var fagfjárfestir, að taka þátt í kaupum á óskráðum hlutabréfum í danska hlutafélaginu VG Investment A/S, sem óheimilt hafi verið að gera, bæði eftir ákvæðum samnings þessa sóknaraðila við varnaraðila um einkabankaþjónustu 18. mars 2005 og 8. gr. þágildandi laga nr. 33/2003. Starfsmenn varnaraðila hafi jafnframt brotið gegn sama samningi og sömu lögum með því að hafa ekki í þessu sambandi veitt sóknaraðilanum viðhlítandi upplýsingar og ráðgjöf. Beri varnaraðili skaðabótaskyldu af þessum sökum á tjóni, sem sóknaraðilinn Birgir eða eftir atvikum báðir sóknaraðilar hafi beðið vegna tapaðra fjárframlaga til þessara hlutabréfakaupa og skuldbindinga, sem enn hvíli á þeim öðrum eða báðum vegna ábyrgða á lánum í tengslum við kaupin eða rekstur VG Investment A/S og dótturfélags þess. Án þess að nokkuð þurfi frekar að gæta að því hvort sóknaraðilar, annar eða báðir, kunni að hafa af framangreindu tilefni eignast kröfu, sem að auki yrði réttilega beint að varnaraðila, verður að líta til þess að kaupin á VG Investment A/S voru gerð með samningi 26. september 2005. Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila svo að þeir haldi því fram að margháttaðir annmarkar hafi komið fram á hinu selda í beinu framhaldi af kaupunum, en af gögnum málsins verður ekki séð að þeir hafi nokkru sinni fyrr en með kröfulýsingu 25. nóvember 2009 hreyft þessu eða að starfsmenn varnaraðila hafi brotið gegn skyldum sínum eftir samningi eða lögum í skiptum við sóknaraðila í tengslum við kaupin. Sóknaraðilar sýndu að þessu virtu af sér stórfellt tómlæti um að gera athugasemdir við varnaraðila vegna þessara verðbréfaviðskipta. Eftir meginreglum kröfuréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, getur annar samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Svo sem vísað var til í dómi Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013 var þess getið í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 33/2003, að tómlæti geti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum, enda geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa og gætu rúmir frestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið af upplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum. Hér verður jafnframt að gæta að því að sóknaraðilar báru ekki upp athugasemdir við varnaraðila vegna kaupa á hlutabréfunum í VG Investment A/S á meðan enn gat talist raunhæft að þau hefðu eitthvert verðgildi í viðskiptum, en það hefði sóknaraðilum verið í lófa lagið hefðu þeir talið efni til slíks á þeim tíma. Með þessu brugðust því sóknaraðilar tillitsskyldu sinni gagnvart varnaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. febrúar 2003 í máli nr. 305/2002. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að telja sóknaraðila hafa glatað hér fyrir tómlæti sérhverjum rétti, sem þeir gætu hafa átt á hendur varnaraðila af þessu tilefni. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:
Mál nr. 33/2017
Höfundarréttur Lögbann
S krafðist staðfestingar á lögbanni sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði við því að H ehf./V Inc. veitti viðskiptamönnum sínum í té aðgang að nánar tilgreindum vefsíðum sökum þess að þar væri unnt að nýta án endurgjalds efni, sem háð væri höfundarétti þeim sem S, sem samtök rétthafa eftir ákvæðum höfundalaga nr. 73/1972, kæmu fram fyrir. Þá krafðist S þess að viðurkennt yrði að H ehf./V Inc. væri óheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að umræddum vefsíðum. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að S hefði sýnt nægilega fram á að rétthafar ættu höfundarétt að efni sem miðlað væri í heimildarleysi á framangreindum vefsíðum fyrir milligöngu fjarskiptafyrirtækja líkt og H ehf./V Inc. Jafnframt var fallist á að H ehf./V Inc.bæri að hindra slíka háttsemi og því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms um að taka til greina viðurkenningarkröfu S. Þá var með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest niðurstaða hans um að uppfyllt hefðu verið öll skilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 til að leggja lögbann við háttsemi H ehf./V Inc.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og ViðarMár Matthíasson.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. janúar2017. Hann krefst þess að „synjað verði staðfestingar lögbanns“, svo og að hann„verði sýknaður af viðurkenningarkröfu“ gagnáfrýjanda. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 8.mars 2017. Hann krefst staðfestingarhins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað, sem hann krefst í héraði og fyrir Hæstarétti.Líta verður svo á að með framangreindri kröfugerð leitiaðaláfrýjandi sýknu af kröfum gagnáfrýjanda ásamt því að krefjastmálskostnaðar.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi greinir aðila á umhvort aðaláfrýjanda, sem rekur starfsemi á sviði fjarskipta og veitirviðskiptamönnum sínum svonefnda netþjónustu, sé óheimilt að láta þeim í téaðgang að níu tilgreindum vefsíðum sökum þess að þar sé unnt að nýta ánendurgjalds efni, sem háð sé höfundarétti þeirra sem gagnáfrýjandi, sem samtökrétthafa eftir ákvæðum höfundalaga nr. 73/1972, komi fram fyrir. Fallist verðurá með héraðsdómi að gagnáfrýjandi hafi sýnt nægilega fram á að rétthafar, semhann komi fram fyrir, eigi höfundarétt að efni sem miðlað sé í heimildarleysi ávefsíðum þessum, svo og að gagnvart rétthöfunum feli sú miðlun í sér ólögmætaháttsemi sem háð sé aðgangi að vefsíðunum fyrir milligöngu fjarskiptafyrirtækjasvo sem aðaláfrýjanda. Verður jafnframt fallist á með héraðsdómi aðaðaláfrýjanda beri að hindra slíka háttsemi og stoði honum ekki í því sambandiað bera fyrir sig frelsi sitt til atvinnu í skjóli 75. gr. stjórnarskrárinnar.Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að taka tilgreina kröfu gagnáfrýjanda um að viðurkennt verði að aðaláfrýjanda sé óheimiltað veita viðskiptamönnum sínum aðgang að umræddum vefsíðum. Um þá kröfu er þessjafnframt að gæta að ekki getur skipt frekar máli hvort aðaláfrýjanda getireynst nauðsynlegt að grípa til sérstakra ráðstafana til að laga sig að dómi umhana eða hverjar þær yrðu að vera, enda hefur gagnáfrýjandi kosið að gera ekkikröfu um skyldu aðaláfrýjanda til tiltekinna athafna eða bann við tilgreindriháttsemi hans sem fullnægja mætti eftir 11. kafla laga nr. 90/1989 um aðför meðaðfarargerð til að leysa af hólmi bráðabirgðavernd á grundvelli lögbanns semsýslumaður lagði 23. október 2015 við fyrrgreindri háttsemi aðaláfrýjanda.Í málinu krefst gagnáfrýjandi jafnframt staðfestingar álögbanni sem að framan getur og lagt var á með stoð í 2. mgr. 59. gr. a.höfundalaga og 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um aðuppfyllt hafi verið öll skilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 til að leggjalögbann við háttsemi aðaláfrýjanda, sem eftir gögnum málsins var á þeim tímabyrjuð en ekki aðeins yfirvofandi, svo og að réttarreglur um refsingu eðaskaðabætur fyrir röskun hagsmuna gagnáfrýjanda geti ekki tryggt þá nægilega ískilningi 1. töluliðar 3. mgr. sömu lagagreinar. Ekki hefur aðaláfrýjandi sýntfram á að hagsmunir sínir af því að fá að halda áfram þeirri háttsemi, semlögbannið var lagt við, geti talist meiri en hagsmunir þeirra, semgagnáfrýjandi kemur fram fyrir, af því að fyrirbyggja þá háttsemi, sbr. 2.tölulið 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990, en við mat á því getur ekki ráðið úrslitumhvort stöðvun háttsemi aðaláfrýjanda komi nægilega að haldi til að verndaréttindi gagnáfrýjanda. Samkvæmt þessu verður niðurstaða héraðsdóms um kröfugagnáfrýjanda um staðfestingu lögbanns jafnframt staðfest.Samkvæmt 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála standa engin efni til annars enað dæma aðaláfrýjanda til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Aðaláfrýjandi, Hringiðan ehf. / Vortex Inc.,greiði gagnáfrýjanda, STEF, Sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar,samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. október 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 19.september 2016, var höfðað með réttarstefnu, útgefinni 29. október 2015 ogbirtri 3. nóvember sama ár, af hálfu Sambands tónskálda og eigendaflutningsréttar, Laufásvegi 40 íReykjavík á hendur Hringiðunni ehf./Vortex Inc., Skúlagötu 19 íReykjavík til staðfestingar á lögbanni og viðurkenningardóms.Endanlegar dómkröfurstefnanda eru að þess er krafist að lögbann sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagðiþann 23. október 2015 við því að stefndi veiti viðskiptamönnum sínum aðgang aðvefsíðunum www.deildu.net,www.deildu.com, www.iceland.pm, www.icetracker.org, www.afghanpirate.com,www.deildu.eu, www.thepiratebay.se, www. thepiratebay.sx, ogwww.thepiratebay.org, hvort sem www. er fyrir framan nafn vefsíðnanna eða ekki, verði staðfest með dómi. Jafnframt er þesskrafist að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að veitaviðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum www.deildu.net,www.deildu.com, www.iceland.pm, www.icetracker.org, www.afghanpirate.com,www.deildu.eu, www.thepiratebay.se, www. thepiratebay.sx, ogwww.thepiratebay.org. Loks krefststefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar, þ.m.t. allsútlagðs og áfallins kostnaðar við lögbannsgerð, að mati dómsins.Endanlegar dómkröfur stefndaeru að þess er krafist að synjað verði um staðfestingu lögbanns og að stefndiverði sýknaður af viðurkenningarkröfu stefnanda. Þá krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Aðalmeðferð fór fram í einu lagi í þessu máli og ímáli stefnanda gegn Símafélaginu ehf., mál Héraðsdóms Reykjavíkur nr.E-3784/2015.Yfirlit málsatvika ogágreiningsefnaStefnandi er samtök sem gætir hagsmuna tónskálda ogrétthafa flutningsréttar að tónlist og stefndi er fjarskiptafélag. Stefnandikveður vefsíðurnar sem kröfugerð hans beinist að vera reknar í þeim tilgangi aðgera notendum þeirra kleift að gera öðrum notendum aðgengileg eintök afhugverkum. Nú vísi þessar vefsíður allri netumferð á lénin deildu.net og thepiratebay.se.Notendum síðnanna sé gert kleift að hlaða niður á tölvur sínar hugverkum, semaðrir notendur gera aðgengileg og gera þannig eintök af nefndum verkum.Yfirgnæfandi hluti þeirra hugverka sem gerð séu aðgengileg til eintakagerðar ávefsíðunum séu þar aðgengileg án heimildar eigenda þeirra. Stefnandi kveður vefsíðuna deildu.net reka svokallaðjafningjanet sem sé rekið í þeim tilgangi að gera notendum kleift að deila eðaskiptast á efnisskrám með svokallaðri BitTorrent tækni. Í september 2015 hafivefsíðan verið sú 22. vinsælasta á Íslandi undir heimasíðunni icetracker.org. Á vefsíðunni sé starfræktur leiðarþjónn (e. tracker).Notendur síðunnar geti leitað eftir ákveðnum skrám, sótt sér skráarskiptiforritog með því forriti geti þeir sótt efnisskrár og/eða deilt þeim. Gríðarlegurfjöldi notenda deili með sér skrám á þennan hátt og hafi sumar skrár veriðsóttar yfir mörg þúsund sinnum. Sjá megi hvaða hljóð- og myndefni hafimest verið deilt innbyrðis meðal notenda vefsvæðisins í október 2014 og hvaðatorrent hafi verið vinsælust í lok september 2015. Umbjóðendur stefnanda eigihöfundaréttindi að nánast öllu hljóð- og myndefni sem þar um ræði. Ekki sékunnugt um hverjir séu ábyrgðaraðilar deildu.net. Stefnandi kveður vefsíðunahafa notað IP-töluna 104.28.6.73 þann 28. september 2015 og sé sú vefsíðavistuð í Bandaríkjunum. Því sé ekki unnt að fara fram á lögbann við rekstrivefsíðunnar samkvæmt íslenskum lögum. Í reglum vefsíðunnar deildu.net sénotendum gert að deila efni á síðunni, ella sé aðgangi þeirra lokað, þ.e. efniðurhal er ekki í samræmi við upphal. Notendur vefsíðunnar séu þannig hvattirtil að brjóta gegn ákvæðum höfundalaga nr. 73/1972. Stefnandi kveður sambærilegar reglur að finna ápiratebay.se., þar sem sé að mestu leyti rekin sams konar starfsemi og ávefsíðunni deildu.net. Vefsíðan sé ein fjölsóttasta vefsíða sinnar tegundar íheiminum og hafi verið ein af mest sóttu vefsíðum á Íslandi árið 2013.Stefnandi kveður vefsíðuna thepiratebay.se notast við nýrri tækni en deildu.nettil að gera notendum kleift að deila efni á milli sín, þar sé ekki notast viðleiðarþjón, heldur segulhlekki (e. magnetic links), en vefsíðan sé að öðruleyti sambærileg deildu.net. Ekki sé kunnugt um hverjir séu ábyrgðaraðilarthepiratebay.se. IP-tala vefsíðunnar hafi verið 199.27.134.242 þann 28.september 2015 og sé sú vefsíða vistuð í Hollandi. Ekki sé unnt að fara fram álögbann við rekstri vefsíðunnar samkvæmt íslenskum lögum. Rétthafasamtök umallan heim hafi árangurslaust reynt að láta loka vefsíðunni thepiratebay.se umlanga hríð. Eina leiðin sem rétthafasamtökum hafi verið fær til að stemma stiguvið þeirri háttsemi sem eigi sér stað fyrir milligöngu vefsíðunnar sé sú aðkrefjast þess að fjarskiptafyrirtæki í hverju landi um sig hindri gagnaflutningað og frá vefsíðunni.Stefnandi lagði fram kæru til lögreglu þann 13.febrúar 2012 vegna vefsíðnanna deildu.net og deildu.com. Í kærunni var vísaðtil nokkurra þeirra verka sem deilt var fyrir milligöngu rekstraraðilavefsíðnanna, auk þess sem líkur voru að því leiddar að vefsíðurnar væru reknaraf nánar tilgreindum aðila. Rannsókn lögreglu var hætt 5. nóvember 2015 meðvísun til þess að þær upplýsingar sem fram hefðu komið um raunverulegastjórnendur vefsíðunnar deildu.net bentu eindregið til þess að þeir væru erlendirog því yrði mál á hendur þeim ekki rannsakað frekar hér á landi. Var súákvörðun lögreglu staðfest af embætti ríkissaksóknara 30. desember s.á.Í september 2013 krafðist stefnandi, ásamt þremuröðrum rétthafasamtökum, lögbanns gegn fimm fjarskiptafyrirtækjum, þ.e. Símanumhf., Fjarskiptum hf. (Vodafone), 365 miðlum ehf., IP fjarskiptum ehf. (Tal) ogHringdu ehf., og krafðist þess að fjarskiptafyrirtækin lokuðu á tiltekinvefsvæði. Sýslumaður hafnaði öllum lögbannsbeiðnunum og vísaði stefnandi þeimágreiningi til héraðsdóms, sem upphaflega vísaði öllum málunum frá dómi.Hæstiréttur lagði þá fyrir héraðsdóm að taka kröfur stefnanda í málum gegnFjarskiptum hf. og Hringdu ehf. til meðferðar. Þann 14. október 2014 kvaðfjölskipaður héraðsdómur upp úrskurði um efnishlið þessara mála, í málumHéraðsdóms Reykjavíkur nr. K-8/2013 og K-9/2013, þar sem fallist var á kröfurstefnanda. Talið var að tilgangur, virkni og reksturvefsíðnanna væri sambærilegur við vefsíðuna torrent.is, en Hæstiréttur hafði ídómi sínum í máli nr. 214/2009 staðfest lögbann við starfrækslu hennar.Aðilar undu úrskurðunum og lagði sýslumaður á lögbann í samræmi við niðurstöðurþeirra þann 6. nóvember 2014. Jafnframt var þá lagt samsvarandi lögbann áSímann hf. að beiðni stefnanda. Þann 13. nóvember 2014 skoraði stefnandi á stefnda aðloka fyrir aðgengi að ákveðnum torrent vefsíðum, þeim sem staðfestingarmálþetta snýst um, en stefndi varð ekki við því og ekki náðist samkomulag um máliðí síðari samskiptum aðila. Í september 2015 gerðu fjarskiptafyrirtækin Síminn,Fjarskipti, Nova, 365 og Hringdu samkomulag við rétthafasamtökin STEF(stefnanda), SÍK, SFH og FRÍSK um að loka aðgengi að vefsvæðunum deildu ogpiratebay óháð því á hvaða lénum síðurnar eru skráðar.Samkomulagið næreinnig til þess að loka lénum sem eingöngu eru sett upp til þess að vísa ávefsvæðin. Samkomulag var gert við hvert og eitt fjarskiptafyrirtæki og ergrundvöllur þess fyrrnefndir úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. október2014 og eftirfarandi lögbannsgerðir sýslumanns. Stefndi hefur ekki fallist átilmæli stefnanda um að gera sambærilegt samkomulag.Stefnandi krafðist lögbanns á háttsemi stefnda og þann23. október 2015 var það lögbann lagt á sem krafist er staðfestingar á í máliþessu. Með lögbanninu var stefnda meinað að veita viðskiptavinum sínum aðgangað þeim vefsíðum sem nefndar eru í dómkröfum, en því er einkum beint gegnvefsvæðunum, deildu.net og thepiratebay.se. Stefnandi kveður eintakagerð fyrirmilligöngu umræddra vefsíðna ólögmæta og hafa valdið eigendum verkannagríðarlegu fjárhagslegu tjóni. Með netþjónustu sinni veiti stefndiviðskiptavinum sínum aðgang að ólögmætum vefsvæðum.Stefndi kveður lögbannsbeiðnina hafa verið víðtækarien viðurkennt hafi verið með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2014,þar sem krafist sé lögbanns vegna aðgangs að fleiri vefsíðum en þar hafi veriðfallist á. Í lögbannsbeiðni stefnanda hafi jafnframt upphaflega verið víðtækaraorðalag, sem stefnandi hafi fallið frá við lögbannsgerðina.Framkvæmdastjóri stefnda, Guðmundur KristjánUnnsteinsson, kom fyrir dóm og gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda. Starfræksla og notkun vefsíðnanna brýtur gegnákvæðum höfundalaga Samkvæmt 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972 eigi höfundurað bókmenntaverki eða listaverki eignarrétt að því með þeim takmörkunum sem ílögunum greini. Í 3. gr. laganna sé mælt fyrir um einkarétt höfundar verks tilað gera eintök af því og til að birta í upphaflegri mynd eða breyttri, íþýðingu og öðrum aðlögunum. Til verka sem njóta verndar höfundalaga teljistsamið mál í ræðu og riti, leiksviðsverk, tónsmíðar, myndlist, byggingarlist,kvikmyndir, ljósmyndalist, nytjalist og aðrar samsvarandi listgreinar, á hvernhátt og í hverju formi sem verkið birtist, skv. ákvæði 1. gr. sömu laga. Þá sélistflytjendum í 45. gr. laganna veittur einkaréttur til eintakagerðar aflistflutningi sínum og hvers konar dreifingar hans til almennings. Samkvæmt 46.gr. laganna sé eftirgerð og hvers kyns dreifing til almennings á myndritum oghljóðritum óheimil án samþykkis framleiðanda.Rekstraraðilar og stjórnendur vefsíðnannawww.deildu.net og www.thepiratebay.se geri notendum þeirra kleift að fá aðgangað og deila hljóð- og myndskrám sem verndaðar séu af ákvæðum höfundalaga.Langstærstur hluti þeirra verka sem notendur beggja vefsvæða geri aðgengileg,deili og geri eintök af séu varin höfundarétti og séu rekstraraðilarvefsvæðanna grandvísir um þessa staðreynd.Í 1. mgr. 8. gr. höfundalaga segi að höfundur verksteljist sá, uns annað reynist, sem nafngreindur sé á eintökum þess meðvenjulegum hætti eða lýstur er höfundur, þegar verk sé birt. Gildi þetta einnigum höfunda, sem nota gervinöfn eða merki, þegar almennt sé vitað, hver þarfelist að baki. Framangreindum ákvæðum skuli einnig beita um framleiðandakvikmyndaverks. Þá skuli einnig í þeim tilvikum, þegar verulegur og samfelldurflutningur verka eða umfangsmikil fjölföldun eða útleiga hafi átt sér stað,talið að flutt hafi verið, leigð út eða fjölfölduð verk sem vernduð séu aðhöfundalögum nema annað verði í ljós leitt. Þau verk sem deilt sé á áðurnefndumvefsvæðum teljist því til verka sem vernduð séu af höfundalögum, nema færðarverði sönnur fyrir hinu gagnstæða.Í ljósi forsendna dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr.214/2009, í svonefndu Istorrent máli, sé óhætt að líta svo á að stjórnendurbeggja vefsvæðanna vinni að því með markvissum hætti, með starfræksluvefsvæðanna og tæknilegri uppbyggingu, að fram geti farið greið og umfangsmikilskráarskipti með efni, sem háð sé höfundarétti, og stuðli þannig beinlínis aðbrotum notenda vefsvæðanna. Þannig sé ljóst að sömu aðilar brjóti gegnlögvörðum rétti umbjóðenda stefnanda. Þá sé einnig ljóst, með vísan tilfyrrnefnds dóms, að sömu aðilar valdi stefnanda tjóni með áframhaldandi rekstrivefsvæðanna og beri skaðabótaábyrgð gagnvart umbjóðendum stefnanda. Í úrskurðumHéraðsdóms Reykjavíkur sé því slegið föstu að vefsvæðin www.deildu.net ogwww.thepiratebay.se séu sambærileg að uppbyggingu og www.torrent.is. Ljóst séað notkun einstaklinga hér á landi á nefndum vefsvæðum fari eingöngu fram íþeim tilgangi að birta og afrita höfundaverk án heimildar rétthafa.2. Aðkoma stefnda að brotum notenda Starfræksla beggja vefsvæðanna sé ólögmæt, semstaðfest hafi verið í úrskurðum héraðsdóms, en ókleift sé fyrir stefnanda aðkrefjast lögbanns við rekstri sjálfra vefsíðnanna, enda virðist þær báðarreknar utan íslenskrar lögsögu. Stefnanda hafi ekki reynst unnt að komast aðþví hverjir séu raunverulegir rekstraraðilar vefsíðnanna. Þeim aðilum sem birtilögvarið efni á vefsíðunum væri ekki kleift að birta efnið fyrirviðskiptamönnum stefnda með góðu móti án atbeina stefnda sjálfs, sem veitiviðskiptamönnum sínum aðgang og alla tæknilega aðstöðu til þess að sækja ogsenda gögn til og frá vefsíðunum. Stefndi sé því óhjákvæmilegur milliliðurmilli vefsvæðanna og þeirra notenda sem brjóti gegn höfundarétti umbjóðendastefnanda.Með því að veita viðskiptamönnum sínum aðgang aðvefsvæðunum www.deildu.net og www.thepiratebay.se tryggi stefndi úrræði ogaðstöðu, sem þeim aðilum sem standi að höfundaréttarbrotum á nefndum vefsvæðumséu nauðsynleg til þeirra, og birta höfundaverk opinberlega í heimildarleysi.Af samskiptum stefnanda og stefnda sé ljóst að stefndi sé grandvís um þástarfsemi sem stunduð sé á vefsíðunum. Stærstu seljendur netþjónustu á landinuhafi gengið frá samkomulagi um að hætta að veita aðgang að hinum ólögmætuvefsvæðum og verði stefnda gert að hætta að veita viðskiptavinum sínum aðgangað þeim sé ljóst að úrræði þeirra sem vilja og reyna að brjóta gegn höfundaréttimeð notkun vefsvæðanna séu skert verulega. Í fjölmörgum ríkjum, s.s. í Belgíu, Danmörku,Finnlandi, Þýskalandi, Grikklandi, Ítalíu, Hollandi og Bretlandi, hafidómstólar gert fjarskiptafélögum skylt að loka fyrir aðgengi aðwww.thepiratebay.se í ljósi þess að sú starfsemi sem þar sé rekin brjótigróflega gegn höfundaréttindum. 3. Ákvæði 2. mgr. 59. gr. a höfundalagaAuk ákvæðalaga nr. 31/1991, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., byggi stefnandi jafnframt áákvæðum höfundalaga, nr. 73/1972, einkum á svohljóðandi ákvæði 2. mgr. 59. gr.a í lögunum:Að því tilskildu að fullnægt sé öðrumþeim skilyrðum lögbanns, sem greind eru í lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl.,geta einstakir rétthafar eða samtök þeirra fengið lagt lögbann við því aðþjónustuveitandi miðli gögnum sem þjónustuþegi lætur í té um fjarskiptanet,óháð því hvort þjónustuveitandi beri ábyrgð vegna miðlunar eða sjálfvirkrar,millistigs- eða skammtímageymslu gagna. Enn fremur verður lögbann lagt við þvíað þjónustuveitandi hýsi gögn sem látin eru í té af þjónustuþega, óháð þvíhvort þjónustuveitandi beri ábyrgð á gögnunum.Í ákvæðinu felist almenn heimild til handa rétthöfumeða samtökum rétthafa til þess að krefjast lögbanns við miðlun gagna af hálfuþjónustuveitenda í skilningi laga nr. 30/2002, um rafræn viðskipti og aðrarafræna þjónustu, þegar viðskiptamenn þeirra nýti þjónustu þeirra til að brjótagegn ákvæðum höfundalaga, að því gefnu að skilyrði samkvæmt lögum umkyrrsetningu, lögbann o.fl. séu uppfyllt. Ekki sé þörf á að sýna fram á að þjónustuveitendurberi ábyrgð á háttsemi viðskiptamanna og þeirri miðlun sem fram fari fyrirmilligöngu þjónustuveitenda, til að heimildin verði nýtt.Stefnditeljist vera þjónustuveitandi í skilningi laga nr. 30/2002. Með vísan til 2.ml. 1. mgr. 8. gr. höfundalaga megi ganga út frá því að þau verk sem deilt sé ávefsvæðunum www.deildu.net og www.thepiratebay.se séu verk sem vernduð séu afhöfundalögum, uns færðar verði sönnur fyrir því að svo sé ekki. Stefnanda séþví tækt að nýta sér þessa heimild höfundalaga til þess að krefjast lögbannsvið miðlun gagna að og frá vefsvæðunum. Stefnandi vísi til orðalags ígreinargerð með frumvarpi að lögum nr. 93/2010, þar sem fyrrnefnt ákvæðihöfundalaga var lögfest. Þar segi m.a.:Tilgangur ákvæðisins erfyrst og fremst að eyða mögulegum vafa um hvort lögbanni verður beint gegnfjarskiptafyrirtækjum vegna miðlunar, skyndivistunar og hýsingar gagna í þeimtilvikum þegar um er að ræða meint brot þjónustuþega á ákvæðum höfundalaga. Ííslenskum rétti hefur verið miðað við að lögbann verði einungis lagt viðtilteknum athöfnum sem eru taldar ólögmætar í sjálfu sér. Vegna orðalags ákvæða12., 13. og 14. gr. laga nr. 30/2002 er mögulegt að vafi yrði talinn leika áþví hvort miðlun, skyndivistun eða hýsing þjónustuveitanda væri ólögmæt athöfní sjálfu sér. Það gerir réttarvörslu rétthafa mun auðveldari ef skýrt er aðhann geti lagt lögbann við athöfnum milliliða. Ekki verður séð að neinirlögverndaðir hagsmunir eigi að standa gegn því að sett verði ákvæði af því tagisem hér er lýst, enda er heimild til lögbanns byggð á þeirrigrundvallarforsendu að fyrir hendi sé réttarbrot af hálfu þjónustuþega sem sásem fer fram á lögbann þyrfti eftir sem áður að sýna fram á.[...]Hins vegar þykir rétt að kveða skýrtá um rétt höfunda og annarra rétthafa til að beina kröfu um lögbann aðþjónustuveitanda, t.d. fjarskiptafyrirtæki, svo að ekki fari á milli mála aðslíkur réttur sé fyrir hendi samkvæmt íslenskum lögum.Af þessu orðalagi megi sjá að beinlínis sé gert ráðfyrir því í höfundalögum að lögbann megi leggja við gagnamiðlunfjarskiptafyrirtækja þegar viðskiptamenn þeirra nýti þjónustu þeirra til þessað brjóta gegn ákvæðum höfundalaga. Af nefndu ákvæði höfundalaga megi jafnframtráða að gert sé ráð fyrir því að fjarskiptafyrirtæki stýri því að einhverjuleyti með hvaða hætti viðskiptavinir þeirra nýti selda fjarskiptaþjónustu.Ástæða sé því til að ætla að fjarskiptafélögum beri hreinlega að látasig málið varða ef viðskiptavinir þeirra nýta og/eða hyggjast nýta keyptaþjónustu til ólögmætra verka, séu fjarskiptafélögin grandvís um það. Íúrskurðum sínum frá 14. október 2014 hafi Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestgildi reglunnar og réttmæti beitingar hennar við sambærilegar aðstæður.4. Önnur skilyrðilögbanns uppfylltBrot á lögvörðum réttindum stefnandaÍ óheftum aðgangi viðskiptamanna stefnda aðvefsvæðunum www.deildu.net og www.thepiratebay.se felist skýlaust brot álögvörðum réttindum stefnanda, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1991, enlöglíkur séu fyrir því að notendur vefsvæðanna birti eintök af og afritihugverk sem njóti verndar höfundalaga, sbr. 1. mgr. 8. gr. höfundalaga, fyrirtilstuðlan rekstraraðila þeirra. Í úrskurðum héraðsdóms frá 14. október 2014 séþví slegið föstu að skilyrði þetta sé uppfyllt varðandi umrædd vefsvæði.Athöfn stefnda er þegar hafinBrot gegn höfundarétti umbjóðenda stefnanda hafi áttsér stað á báðum vefsvæðunum um nokkra hríð og ekki sé fyrirséð að nokkurt látverði á þeim brotum að óbreyttu. Gerðarþoli veiti enn í dag viðskiptamönnumsínum aðgang að vefsíðunum. Því sé um athöfn að ræða, sem þegar er hafin, sbr.áskilnað 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1991. Engu máli skipti þó að hún hafistaðið yfir í töluvert langan tíma, sbr. fyrrnefnda úrskurði héraðsdóms frá 14.október 2014.Réttindi stefnanda hefðu farið forgörðum og valdiðmiklu tjóni væri beðið dómsÓtvírætt sé að umbjóðendur stefnanda hafi þegar orðiðfyrir gríðarlegu tjóni fyrir tilstilli notenda margnefndra vefsíðna. Samkvæmtupplýsingum, sem finna megi á vefsíðunum sjálfum, sé gríðarlega miklu efnideilt á síðunum. Í september 2013 hafi notendur á www.deildu.net deilt yfir34.000 skrám. Í lok október 2014 hafi sá fjöldi verið kominn yfir 100.000. Íseptember 2013 hafi notendur vefsíðunnar www.piratebay.se verið sagðir yfir 30milljónir, sem deili með sér rúmlega 5 milljónum skráa. Í lok október 2014 hafiþeir verið sagðir yfir 39 milljónir og deili með sér 6 milljónum skráa. Sjámegi hversu margir hafi verið skráðir inn á deildu.net á mismunandi tímum, enþann 22. september 2015 hafi t.d. 1135 notendur verið skráðir inn á ákveðnumtíma þann dag og 1047 á svipuðum tíma daginn eftir. Það sé því ljóst aðnotkunin sé umfangsmikil og stöðug. www.deildu.net sé ein vinsælasta vefsíða áÍslandi og www.piratebay.se ein af hundrað vinsælustu netsíðum heims. Umfangþeirrar brotastarfsemi sem þar sé rekin sé gífurlegt. Ekki sé að sjá aðnotendur muni breyta hegðun sinni að óbreyttu. Ómögulegt sé að gera sér greinfyrir því hversu mikið tjón muni hljótast af því í framtíðinni verði aðgangurað nefndum vefsvæðum áfram óheftur. Óhætt sé þó að slá því föstu að tjónstefnanda verði afar mikið verði aðgangur að vefsíðunum framvegis óheftur, sbr.1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1991. Í niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli nr.214/2009 hafi verið litið svo á að rétthafar verka sem deilt hafi verið ávefsíðunni www.torrent.is hefðu orðið fyrir tjóni vegna háttsemi notendasíðunnar og stjórnenda hennar. Sams konar aðstæður séu uppi í máli þessu.Tjón umbjóðenda stefnanda mun ekki fást bætt eftirreglum skaðabótaréttarinsTjón umbjóðenda stefnenda muni ekki fást bætt eftirreglum skaðabótaréttarins. Óljóst sé hverjir séu rekstraraðilar umræddravefsíðna og einnig sé óljóst hversu mikið tjón muni hljótast af áframhaldandióheftum aðgangi að vefsvæðunum, sbr. 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1991.Engar upplýsingar liggi fyrir um hæfi rekstraraðila vefsíðnanna til að greiðastefnendum skaðabætur vegna þess tjóns sem hlotist hafi af rekstri þeirra.Héraðsdómur hafi samþykkt þessi sjónarmið í úrskurðum sínum frá 14. október 2014.Hagsmunir umjóðenda stefnanda eru mun meiri enhagsmunir stefndaHagsmunir umbjóðenda stefnenda af því að hefta aðgangað vefsvæðunum séu miklum mun meiri en hagsmunir stefnda af því að haldaaðgangi viðskiptavina sinna óheftum, sbr. 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr.31/1991. Aðgangur viðskiptavina stefnda að vefsíðunum tryggi þeim einungisnauðsynlega aðstöðu til þess að brjóta gegn lögvörðum rétti stefnenda ogumbjóðenda þeirra, en ekki til að stunda aðra háttsemi, enda sé starfsemivefsíðnanna takmörkuð við að auðvelda notendum ólögmætar athafnir. Því verðieinfaldlega að virða að vettugi þá hagsmuni sem stefndi kunni að hafa af því aðhalda þeirri aðstöðu opinni, enda sé hún aðeins nýtt í ólögmætum tilgangi.Héraðsdómur hafi tekið undir og samþykkt þessi sjónarmið í úrskurðum sínum frá14. október 2014.5. Ákvæði laga nr.30/2002, um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustuLög nr.30/2002, um ábyrgðartakmarkanir þjónustuveitenda, girði ekki á nokkurn háttfyrir að unnt sé að krefjast lögbanns við miðlun þjónustuveitenda. Þvert á mótisé beinlínis kveðið á um það í athugasemdum með frumvarpi til laganna, sbr. V.kafla athugasemdanna, að ákvæði laganna hafi ekki áhrif á lögbannsúrræði aðila.Þar segir: Ákvæði þessa kafla kveða á um hvenærþjónustuveitandi, sem er milligönguaðili við miðlun gagna, ber ekki ábyrgð ágögnum sem hann miðlar, vistar með skyndivistun eða hýsir. Frumvarpið kveðurekki á um hvenær þjónustuveitandi getur orðið ábyrgur fyrir slíkum gögnum efskilyrði takmörkunar ábyrgðar eru ekki fyrir hendi. Þá hafa ákvæði frumvarpsinsekki áhrif á lögbannsúrræði aðila.Þetta sé ísamræmi við ákvæði 3. mgr. 12. gr. tilskipunar 2000/31/EBE, sem lögfest hafiverið með lögum nr. 30/2002, en þar segi: Ákvæði þessarar greinar hafa ekkiáhrif á það úrræði dómstóls eða stjórnvalds, í samræmi við réttarkerfiaðildarríkja, að krefjast þess að þjónustuveitandi stöðvi eða komi í veg fyrirbrot.Sams konar ákvæði sé að finna í 13. og 14. gr.tilskipunarinnar.Í 45. mgr.inngangs tilskipunarinnar hafi þetta inntak verið áréttað, en þar segi:Takmörkuð ábyrgð þjónustuveitenda semeru milliliðir, sem kveðið er á um í þessari tilskipun, hefur engin áhrif áhugsanleg fyrirmæli af ýmsum toga. Slík fyrirmæli geta einkum falist íúrskurðum dómstóla eða stjórnvalda, þar sem krafa er gerð um að brotum sé hætteða komið sé í veg fyrir þau, meðal annars að ólöglegum upplýsingum sé eytt eðaað aðgengi að þeim sé hindrað.Þessi skilningur hafi verið staðfestur í nýlegumforúrskurði Evrópudómstólsins, í máli nr. C-70/10, þar sem dómstóllinn hafitalið að á þjónustuveitendum hvíldi ekki skylda til þess að koma á laggirnarsíunarkerfi til að hafa eftirlit með öllum gagnasendingum um kerfi þeirra, umótiltekinn tíma og á kostnað þjónustuveitenda. Af úrskurðinum megi hins vegarráða að lögbannskrafa rétthafa á hendur þjónustuveitendum, í þeim tilgangi aðstöðva eða hindra veitingu þjónustu sem nýtt sé til að brjóta gegn lögvörðumrétti aðila, sé í samræmi við ákvæði og tilgang tilskipunar 2000/31/EBE ogreglur hennar um ábyrgðartakmarkanir þjónustuveitenda. Margnefndir úrskurðirHéraðsdóms Reykjavíkur frá 14. október 2014 séu í samræmi við þessa niðurstöðu.6. Mótmæli stefnda vegna lögbanns við fyrirtöku hjásýslumanniStefndi hafi lagt fram mótmæli við fyrirtöku hjásýslumanni þann 23. október 2015 og hafi að auki látið bóka sérstök mótmæli ígerðarbók sýslumanns. Þar sé aðallega byggt á því að skilyrði lögbanns samkvæmtlögum nr. 31/1990 séu ekki uppfyllt, auk þess sem stefnandi geti náð fram réttisínum með refsi- og skaðabótakröfum og að atvinnuréttindi stefnda séu varin af75. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi hafni mótmælum stefnda og vísi m.a. til fordæmaHéraðsdóms Reykjavíkur í málum K-8/2013 og K-9/2013. Í bókun í gerðabóksýslumanns haldi stefndi því m.a. fram að vegna þess að lögbann séneyðarráðstöfun og að stefnandi hafi beðið í ár með að fara fram á lögbann hafiverið sýnt fram á að neyð sé ekki fyrir hendi í málatilbúnaði stefnanda.Stefnandi bendi á að í Hæstaréttardómi í máli nr. 214/2009 hafi verið lagtlögbann við rekstri vefsíðu sem hafi verið starfandi í u.þ.b. tvö ár án þess aðdómurinn gerði athugasemdir við þann tíma sem vefsíðan hafði verið starfrækt. Íúrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur í málum K-8/2013 og K-9/2013 hefðu deildu.netog piratebay.se jafnframt verið starfandi í töluverðan tíma áður en lögbannhafi verið lagt á. Stefnandi telji sömu atriði eiga við í máli þessu. Mótmælt sé þeim skilningi stefnda á 2. mgr. 59. gr. aí höfundalögum að sú athöfn stefnda að veita viðskiptamönnum sínum aðgang aðofangreindum vefsvæðum samræmist engan veginn eðlilegri skilgreiningu á orðinuathöfn og að greinin sé ósamrýmanleg þeim kröfum sem gera verði til lögbanns.Stefndi vísi til 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi máli sínu tilstuðnings. Stefnandi mótmæli þessari málsástæðu. Atvinnufrelsi megi setjaskorður með lögum samkvæmt ákvæðinu, enda krefjist almannahagsmunir þess.Alþingi hafi sett skorður með lögum og hafi samhliða tekið afstöðu tilalmannahagsmuna með þeim en Hæstiréttur hafi í framkvæmd talið að löggjafinnætti sjálfur fullnaðarmat um það hvort skilyrði um almannahagsmuni væriuppfyllt.7. Aðgerðir sem stefnda er rétt að grípa tilÍ samræmi við niðurstöðu héraðsdóms í umræddumúrskurðum sé rétt að stefndi hafi frjálsar hendur með það hvaða aðferðum hannbeiti til þess að hlíta lögbanninu. Að mati héraðsdóms hafi hann nokkrar leiðirtil þess. Ein sé DNS-lokun og sé þá allri umferð inn á lénin www.deildu.net,www.deildu.com, www.iceland.pm, www.icetracker.org, www.afghanpirate.com,www.deildu.eu, www.thepiratebay.se, www. thepiratebay.sx, ogwww.thepiratebay.org beint með einföldum hætti inn á annað vefsvæði sem svariöllum köllum sem send séu á viðkomandi lén. Æskilegt sé þá að sú síða birtiskilaboð um að aðgangur að umræddum lénum sé takmarkaður. Síminn hf. ogFjarskipti hf. hafi þegar komið upp slíkum síðum. Þessi sjónarmið hafi komiðtil umfjöllunar í úrskurðum héraðsdóms í málum K-8/2013 og K-9/2013 og dómurinntalið að engin gögn sýndu að mjög íþyngjandi væri fyrir fjarskiptafyrirtækin aðloka aðgangi að umræddum vefsvæðum.8. Um stefnanda, umboð, réttindi og lagarökStefnandi lýsi starfsemi sinni, umboði og réttindum tilað krefjast lögbanns svo að STEF (Samband tónskálda og eigenda flutningsréttar)séu samtök tónskálda, textahöfunda og eigenda flutningsréttar sem annistinnheimtu vegna opinbers tónflutnings. STEF sé einnig aðili að NCB (NordiskCopyright Bureau), sem séu samtök tónskálda, textahöfunda og eigendaflutningsréttar á Norðurlöndum og innheimti gjöld vegna eintakagerðar ogdreifingar á tónverkum. NCB og STEF hafi gert gagnkvæma samninga við erlendsystursamtök sín þar sem samtökin gæti hagsmuna vegna nær allra tónverka semverndar njóti samkvæmt höfundalögum. Gæti STEF þannig hagsmuna bæði íslenskraog erlendra rétthafa og hafi hlotið löggildingu mennta- ogmenningarmálaráðuneytisins til þess að gæta hagsmuna höfunda skv. 23. og 23.gr. a í höfundalögum, sbr. 59. gr. a sömu laga. STEF byggi umboð sitt til aðkrefjast lögbanns m.a. á nefndu lagaákvæði og liggi upplýsingar um aðildarfélögSTEF fyrir. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 214/2009,Istorrent-máli, hafi aðild STEF til að reka lögbannsmál f.h. umbjóðendasamtakanna verið staðfest og byggi stefnandi umboð sitt til að krefjastlögbanns f.h. umbjóðenda sinna fyrst og fremst á ákvæði 2. mgr. 59. gr. a íhöfundalögum. Að öðru leyti byggir stefnandi aðild sína og umboð sitt á ákvæðumII. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem ogá almennum reglum laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á ákvæðumhöfundalaga, nr. 73/1972, einkum 1.gr., 3.gr., 1. mgr. 8. gr., 23. gr., 23. gr.a, 45. gr., 46. gr. og 59. gr. laganna. Stefnandi styður kröfu sína umstaðfestingu lögbanns við ákvæði 24. og 25. gr. laga nr. 31/1990, umkyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. ákvæði 36. gr. laganna. Jafnframt sé vísaðtil 8. gr. tilskipunar EB nr. 2001/29 sem innleidd var með ákvæðum íslenskuhöfundalaganna. Um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.Um varnarþing er vísað til 41. og 42. gr. laga nr. 31/1990. Málsástæður og lagarök stefndaSkilyrði lögbannsÍ 2. mgr. 59. gr. a í höfundalögum nr. 73/1972 segi aðrétthafi eða samtök þeirra geti fengið lagt lögbann við því að þjónustuveitandimiðli gögnum sem þjónustuþegi láti í té um fjarskiptanet, óháð því hvortþjónustuveitandi beri ábyrgð vegna miðlunar eða sjálfvirkrar, millistigs- eðasamtímageymslu gagna. Enn fremur verði lögbann lagt við því að þjónustuveitandihýsi gögn sem látin séu í té af þjónustuþega, óháð því hvort þjónustuveitandiberi ábyrgð á gögnunum. Heimildin sé sett að því tilskildu að hún fullnægiöðrum skilyrðum lögbanns og sé þar vísað til laga um kyrrsetningu, lögbanno.fl. Stefnandi byggi lögbannskröfu sína á þessu ákvæði höfundalaga og geristefndi því eftirgreindar athugasemdir.Stefnandi hafi ekki með nokkru móti sýnt fram á aðstefndi hafi miðlað gögnum sem ímyndaður þjónustuþegi hafi látið í té umfjarskiptanet, eða hafi hýst gögn sem látin séu í té af þjónustuþega. Þar semlögbann sé neyðarráðstöfun verði að gera ríkar kröfur til þess að stefnandisanni eða geri sennilegt að athöfn muni brjóta gegn lögvörðum rétti stefnanda. Stefnandihafi hvorki sannað né gert sennilegt að stefndi brjóti gegn lögmætum réttihans, hvorki með framlögðum gögnum né rökstuðningi í lögbannsbeiðni eða stefnu.Að auki verði ekki séð að um neyð sé að ræða hjá stefnanda sem hafi knúið hanntil að leita lögbanns þar sem hann hafi ekki getað beðið dóms, enda liggi fyrirað hann hafi beðið í meira en ár með að gera lögbannskröfuna.Skilyrði 2. mgr. 59. gr. a í höfundalögum um miðlungagna eigi ekki við um starfsemi og aðkomu stefnda að þessu máli. Stefndi miðliekki gögnum þjónustuþega eða þeirra vefsíðna sem lögbann beinist gegn, enda séslíkt ekki með nokkru móti á forræði stefnda. Hugtakið „að miðla“ sé hvergiskilgreint í höfundalögum, en það feli samkvæmt orðabók í sér að veita, úthlutaeða láta af hendi. Þá sé sögnin „að veita“ skilgreind sem það að afhenda, látaeinhvern fá eitthvað eða láta í té. Engin framangreindra skilgreininga geti náðtil þeirrar þjónustu sem stefndi veiti með því að veita viðskiptavinum sínumaðgang að internetinu gegn gjaldi. Stefndi hýsi hvorki né hlutist til umhýsingu þeirra gagna sem aðgengileg séu á vefsíðum sem lögbannsbeiðni stefnandahafi snúið að og geti því eðli málsins samkvæmt heldur ekki afhent þau. Stefndigeti ekki afhent eða látið í té gögn sem ekki séu í vörslu stefnda.Verði ekki fallist á að skilyrði 59. gr. a íhöfundalögum um miðlun gagna eigi ekki við um starfsemi stefnda, sé byggt á þvíað stefndi uppfylli skilyrði 12. gr. laga nr. 30/2002, um rafræn viðskiptio.fl. Í lagagreininni sé kveðið á um takmörkun ábyrgðar vegna miðlunar.Samkvæmt henni beri þjónustuveitandi, sem miðli gögnum sem þjónustuþegi láti íté um fjarskiptanet eða veiti aðgang að fjarskiptaneti, ekki ábyrgð vegnamiðlunar að því tilskildu að þjónustuveitandinn eigi ekki frumkvæði að miðluninni,velji ekki viðtakanda þeirra gagna sem miðlað sé, og velji hvorki né breytiþeim gögnum sem miðlað sé. Stefndi sé hvorki ábyrgðarmaður þeirra vefsíðna semlögbannsbeiðni stefnanda beinist að né tengist þeim með nokkrum öðrum hætti.Því hafi stefndi augljóslega ekki frumkvæði að miðlun efnis gegnum vefsíðurnar.Það gefi augaleið að stefndi stýri því ekki hvaða vefsíður viðskiptavinir hansheimsæki eða eftir atvikum hverju þeir hlaði þaðan niður og því sé ljóst aðstefndi velji ekki viðtakanda þeirra gagna sem miðlað sé. Stefndi hvorki veljiné breyti þeim gögnum sem miðlað sé, enda alls ótengdur umræddum vefsíðum. Þaðsé stefnda því ómögulegt að hafa nokkur slík áhrif á gögn sem miðlað sé. Verðiþví að líta svo á að stefndi geti ekki borið ábyrgð sem þjónustuveitandi áþeirri miðlun sem fram fari á vefsíðunum.Áðurgreind lagagrein höfundalaga samræmist enganveginn eðlilegri skilgreiningu á orðinu athöfn. Í málatilbúnaði stefnanda sé áþví byggt að aðkoma stefnda sé sú að hann sé óhjákvæmilegur milliliður millivefsvæðanna og þeirra notenda, sem brjóti gegn höfundarétti umbjóðendastefnanda. Þó að notendur geti þannig nálgast umræddar vefsíður sé ekki umathöfn eða verknað stefnda að ræða og því síður athöfn eða verknaðeinstaklings, fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar, svo sem áskilið sé í 1.mgr. 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Því megi vera ljóst að 59. gr.a í höfundalögum sé að þessu leyti ósamrýmanleg þeim kröfum sem gera verði tillögbanns. Beiðninni sé ranglega beint að stefnda, enda verði að beinalögbannsbeiðni að fyrirsvarsmanni þess félags sem lögbannsbeiðni beinist gegn,sbr. 1. mgr. 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl.Í 2. tl. 3.mgr. 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. segi einfaldlega að lögbannverði ekki lagt á ef sýnt þyki að stórfelldur munur sé á hagsmunum gerðarþolaaf því að athöfn fari fram og hagsmunum gerðarbeiðanda af því að fyrirbyggjahana, enda setji gerðarþoli eftir atvikum tryggingu fyrir því tjóni semathöfnin kunni að baka gerðarbeiðanda. Staða stefnda sé skólabókardæmi umnotkun þessa ákvæðis. Um sé að ræða lítið fjarskiptafyrirtæki sem hafi munmeiri hag af því að starfsemi þess haldist óskert en stefnandi, sem hafi mjögóljósan ávinning eða hag af því að lögbann verði lagt á stefnda. Þá verðistefnandi jafnframt að sanna tjón sitt telji hann að setja verði tryggingu, enhún verði ekki sett nema eftir atvikum vegna þess tjóns sem kunni að verða afathöfn stefnda. Þetta leiði af almennum reglum skaðabótaréttar og sé krafa umlögbann þar ekki undanskilin. Um þetta segi nánar í athugasemdum með frumvarpitil laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl.:Loks er í 2. tölul. sama ákvæðis gertráð fyrir að synjað verði um lögbann ef hagsmunir gerðarþola af athöfn erustórfelldir í samanburði við hagsmuni gerðarbeiðanda af stöðvun hennar, endasetji gerðarþoli þá að öðru jöfnu tryggingu fyrir því tjóni sem gerðarbeiðandiyrði að þola. Í báðum þeim tilvikum, sem hér um ræðir, má segja að ætlast sétil að hagsmunir gerðarbeiðandans af framgangi lögbanns verði metnirsérstaklega, en munurinn milli hinna tveggja töluliða 3. mgr. 24. gr. felst íþví í hverju samhengi eða hverjum samanburði þetta mat yrði lagt á hagsmunina. Þótt reglur þessa efnis hafiekki verið í lögum hefur verið gengið út frá því í framkvæmd að niðurstaðahagsmunamats af þessum toga geti leitt til synjunar um lögbann, en slíksjónarmið styðjast við viðteknar fræðikenningar á þessum vettvangi.Sýslumaður hefði þurft að gera sjálfstætt hagsmunamat,óháð öðrum lögbannsbeiðnum stefnanda. Mikilvægt sé að í slíku hagsmunamati komifram hverjir séu hagsmunir stefnda og hverjir séu hagsmunir stefnanda í þessutiltekna máli. Hagsmunir stærri fjarskiptafyrirtækja, sem jafnframt selji meðbeinum hætti aðgang að höfundavörðu efni, séu allt aðrir og minni en hagsmunirminni fjarskiptafyrirtækja eins og stefnda.Stefnandi verði að sýna fram á að lögbrot hafi átt sérstað svo að lögbanni verði beitt gegn stefnda. Í athugasemdum með frumvarpi semurðu að lögum nr. 93/2010 segi:Ekki verður séð aðneinir lögverndaðir hagsmunir eigi að standa gegn því að sett verði ákvæði afþví tagi sem hér er lýst, enda er heimild til lögbanns byggð á þeirrigrundvallarforsendu að fyrir hendi sé réttarbrot af hálfu þjónustuþega sem sásem fer fram á lögbann þyrfti eftir sem áður að sýna fram á.Þar sem ekkert lögbrot liggi fyrir í málinu segi sigsjálft að ekki verði lagt lögbann á stefnda og því beri að hafna staðfestinguþess.Önnur sjónarmið og rök stefndaStefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann geti ekki náðfram meintum rétti sínum með refsi- eða skaðabótakröfum þrátt fyrir að það séskilyrði lögbanns að gerðarbeiðandi „sanni eða geri sennilegt að hagsmunir hansmuni fara forgörðum verði hann knúinn til að bíða dómsúrlausnar um verndþeirra“. Í þeim úrskurðum, K-8/2013 og K-9/2013, sem stefnandi byggi mál sittá, segi að ekki sé hægt að finna ábyrgðarmenn viðkomandi vefsvæða þar sem þauséu skráð erlendis. Um sé að ræða eins árs gamla úrskurði og aðstæður hafibreyst. Síðurnar deildu.net og iceland.pm séu báðar hýstar hjá bandarískuhýsingarþjónustunni Cloudflare. Hægt sé að tilkynna um brot á höfundalögum tilCloudflare. Ekki komi fram í lögbannsbeiðni hvort stefnandi hafi tilkynnt ummeint höfundalagabrot eða ekki. Það eina sem komi fram í lögbannsbeiðninni séað stefnandi hafi lagt fram kæru vegna tveggja af vefsíðunum til lögreglu. Geraverði þær lágmarkskröfur til stefnanda að hann tryggi sína hagsmuni eins oghægt sé áður en hann beini lögbannsbeiðni að stefnda.Sænskur dómstóll hafi lokað PirateBay.se ogthepiratebay.se þann 19. maí 2015 og geti krafa gerðarbeiðanda því ekki beinstað þessum vefsvæðum. Sýni þetta, svo ekki verði um villst, að stefnandi hafiýmiss konar úrræði önnur en að krefjast lögbanns hjá stefnda. Sænskur dómstóllhafi komist að þeirri niðurstöðu í lok ársins 2015 að rétthafar verði að sýnafram á að þeir hafi leitað annarra leiða áður en krafist sé lögbanns ágrundvelli sambærilegs ákvæðis í sænskum lögum. Eðlilegt sé að álykta svo aðsambærileg túlkun gildi í íslenskum rétti.Atvinnuréttindi stefnda séu varin af 75. gr.stjórnarskrárinnar og ljóst sé að þau vegi þyngra en hagsmunir stefnanda. Ekkiverði séð að þau skilyrði 75. gr. að skerða megi atvinnufrelsi efalmannahagsmunir krefjist þess eigi við. Þvert á móti sé stefndi lítiðfjarskiptafyrirtæki og það sé ljóst að lögbannið geti haft verulega neikvæðáhrif á samkeppnisstöðu stefnda sem og þjónustustig og netöryggi. Það séalþekkt að þeir notendur eða þjónustuþegar sem ætli að ná sér í efni geri þaðeinfaldlega með öðrum hætti og fari þá iðulega í gegnum erlenda DNS-þjóna semgeti leitt til þess að hraði tengingar hjá stefnda geti minnkað, auk þess semnetöryggi sé ógnað. Þetta geti haft verulega neikvæðar afleiðingar fyrirstefnda, sérstaklega þar sem stór hluti hans viðskiptavina séu hugbúnaðarfyrirtækisem treysti á það öryggi sem stefndi hafi getað veitt hingað til.Stefndi haldi því fram með mótmælum þessum aðlögbannsbeiðni stefnanda uppfylli ekki skilyrði sem gerð séu meðlögbannslögunum. Ef gerðarþoli heldur þvífram að skilyrði til lögbanns séu ekki uppfyllt eða að gerðarbeiðandi eigi ekkiþann rétt, sem hann segir að brotið sé á, verður gerðarbeiðandi að sýna fram áhið gagnstæða. Þar sem stefnandi hafi ekki sýnt fram á hið gagnstæða verðiað hafna því að staðfesta lögbannið.Stefndi geri athugasemdir við viðurkenningarkröfustefnanda. Ekki verði séð að þörf sé á sérstakri viðurkenningarkröfu vegnamálsins. Auk þess hafi viðurkenningarkrafan gengið mun lengra en krafastefnanda um staðfestingu lögbanns með orðalaginu að stefnda „sé skylt að grípatil allra nauðsynlegra ráðstafana til þess að hindra að viðskiptamenn hans getiheimsótt vefsíðurnar“. Stefndi líti svo á að þessi krafa eigi ekki heima ímálinu, en geri þó ekki sérstaka kröfu um frávísun vegna þess. Við aðalmeðferðmálsins gerði stefndi, með samþykki stefnanda, nýja kröfu um sýknu afviðurkenningarkröfunni og féll stefnandi jafnframt í sama þinghaldi frá þeimhluta kröfu sinnar sem hafði að geyma hið umdeilda orðalag.Um lagarök vísi stefndi til höfundalaga, nr. 73/1972,laga nr. 30/2002, um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, laga umkyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1991, og til laga um meðferð einkamála, nr.91/1991, m.a. vegna málskostnaðar.NiðurstaðaStefnandi krefst í máli þessu, á grundvelli 36. gr.laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990, staðfestingar á lögbanni semlagt hefur verið á stefnda. Samkvæmt ákvæðinu skal, hafi ekki áður verið dæmtum kröfu stefnanda eða mál höfðað til þess að fá skorið úr um rétt hans, geraslíka kröfu í sama máli. Stefnandi krefst þess því jafnframt í málinu aðviðurkennt verði að stefnda sé óheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum deildu.net,deildu.com, iceland.pm, icetracker.org, afghanpirate.com, deildu.eu,thepiratebay.se, thepiratebay.sx, og thepiratebay.org.Í höfundarétti felst einkaréttur höfundar til að geraeintök af verki sínu og birta það, sbr. 3. gr. höfundalaga, nr. 73/1972.Viðurkenningarkrafa stefnanda byggir á því að starfsemi umræddra vefsvæða vegigegn þessum grundvallarrétti og er krafa stefnanda um viðurkenningu á því aðstefnda sé óheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að þeim. Stefndi hefur ekki andmælt réttmæti staðhæfingastefnanda um að yfirgnæfandi hluti þess hljóð- og myndefnis, sem hafi að geyma tónlist sem umbjóðendur stefnandaeigi höfundarétt að og finna megi á vefsvæðunum, og gert sé aðgengilegttil eintakagerðar, sé þar án heimildar eigenda þess. Telst óumdeilt að svo séog fær það stuðning í framlögðum gögnum. Þá er óumdeild heimild stefnanda tilaðildar að málinu, sbr. dóma Hæstaréttar í málum réttarins nr. 239/2014, nr.240/2014 og nr. 214/2009. Stefnandi verður talinn hafa af því lögvarðahagsmuni, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að fá úr því skorið hvortstefnda sé það heimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að vefsvæðunum eðaekki. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/2009 komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að á vefsíðunnitorrent.is hafi verið í boði mikið af efni, sem háð var höfundarétti og aðnotendur hafi með þeim búnaði, sem vefsvæðið bauð upp á, miðlað því sín á millií umtalsverðum mæli án þess að heimild rétthafa hafi verið fyrir hendi. Ídóminum sagði að því mætti leggja til grundvallar við úrlausn málsins aðtilgangur með starfrækslu vefsvæðisins hafi fyrst og fremst verið sá að greiðafyrir því að notendur gætu með skjótum hætti miðlað sín á milli efni, sem háðer höfundarétti, án tillits til þess hvort fyrir hendi væri tilskilin heimildtil slíkrar miðlunar frá rétthafa. Með þessumdómi Hæstaréttar var því slegið föstu aðrekstur vefsíðunnar torrent.is væri ólögmætur. Jafnframt var fallist á aðábyrgðartakmarkanir V. kafla laga nr. 30/2002, um rafræn viðskipti og aðrarafræna þjónustu, ættu ekki við, þegar með þjónustunni sé gagngert stuðlað aðþví að brotið sé gegn lögvörðum rétti höfunda og listflytjenda samkvæmthöfundalögum. Tilgangur, virkni og rekstur vefsíðnannadeildu.net og thepiratebay.se er að mati dómsins sambærilegur við tilgang,virkni og rekstur vefsíðunnar torrent.is, sem fjallað var um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Var lögbann á rekstur þeirrar vefsíðustaðfest á þeim forsendum að þar færi fram ólögmæt starfsemi, sem bryti gegnlögvörðum réttindum höfundarréttarhafa. Hinar sjö vefsíðurnar sem taldar eruupp í kröfu stefnanda vísa beint á áðurnefndar vefsíður og falla því sjálfkrafaí sama flokk.Stefnandi þykir hafa sýnt nægilega fram á aðumbjóðendur hans eigi höfundaréttindi að hljóð- og myndefni sem deilt er á vefsíðunum sem viðurkenningarkrafa hans tekurtil og leggja má tilgrundvallar að tilgangur með starfrækslu þeirra sé fyrst og fremst sá að greiðafyrir því að notendur geti miðlað sín á milli efni, sem háð er höfundarétti, ántillits til þess hvort fyrir hendi væri tilskilin heimild til slíkrar miðlunarfrá rétthafa. Notkunvefsíðnanna felur því í sér ólögmæta háttsemi og fer hún ekki fram nema notandihafi aðgang að vefsíðunum, fyrir milligöngu fjarskiptafyrirtækja svo semstefnda. Fjarskiptafyrirtæki geta þurft að sæta því að verða að geraráðstafanir til að hindra, svo sem þeim er unnt, aðgang viðskiptamanna sinna aðólögmætum vefsvæðum.Stefndibyggir á því að slík takmörkun brjóti gegn atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrár. Við mat á því ertil þess að líta að slík réttindi þurfa ætíð að sæta takmörkunum afsambærilegum réttindum annarra og almannahagsmunum.Þótt takmörkunin kunni að skerða atvinnufrelsi stefnda þá felst ekki í þvístórkostleg skerðing samanborið við þá hagsmuni umbjóðenda stefnanda að stöðva höfundaréttarbrotin. Þóað sú takmörkun sem hér er krafist viðurkenningar átaki til fleiri vefsíðna en fjallað var um íúrskurðum héraðsdóms 14. október 2014, er til þess að líta, svo sem fram erkomið í málinu, að vefsíðurnar sem mál þetta snýst um vísa allar beint ásíðurnar deildu.net eða thepiratebay.se. Með samkomulagi stefnanda viðstærstu fjarskiptafyrirtæki á markaði hafa þau fallist á að loka einnig aðgangiað vefsvæðum sem opnuð eru til að sniðganga það bann sem fallist hefur verið áeða ákveðið í úrskurðum héraðsdóms. Starfsemi stefndahefur ekki verið stöðvuð heldur einungis lagt fyrir hann að hamla aðgengi aðtilteknum vefsvæðum, sem hafa þann megintilgang að greiðafyrir miðlun höfundavarins efnis án tillits til tilskilinnar heimildar tilslíkrar miðlunar frá rétthafa. Því verður að hafna að slík takmörkun brjóti gegn 75. gr. stjórnarskrárÍslands, en atvinnufrelsið sem þar um ræðir er heimilt að takmarka með lögum. Íframburði fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dóminum kom m.a. fram að slíkar hömlurgeti skaðað þá ímynd sem hann kýs að standa fyrir, um eftirlitslausa netnotkunviðskiptamanna sinna. Þótt tjáningarfrelsi stefnda eða viðskiptamanna hans, sem felur m.a. í sér rétttil að miðla og nálgast upplýsingar á netinu, sæti óverulegri takmörkun þáfelur sú skerðing að mati dómsins ekki í sér stórfelldari hagsmuni en þá semfelast í hagsmunum umbjóðenda stefnanda. Til þess er og að líta að unnt er aðnálgast hið höfundavarða efni eftir löglegum leiðum. Að framangreindu virtuverður fallist á kröfu stefnanda um að viðurkennt verði með dómi þessum að stefnda séóheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að framangreindum vefsíðum. Fyrrnefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 214/2009 varkveðinn upp 11. febrúar 2010.Síðar sama ár, þann 2. júlí 2010, tóku gildi lög nr. 93/2010, til breytinga áhöfundalögum. Í ákvæði 2. mgr. 59. gr. a, sem þá var bætt í höfundalög með 13.gr. laga nr. 93/2010, er m.a. kveðið á um, að því tilskildu að fullnægt séöðrum þeim skilyrðum lögbanns sem greind eru í lögum um kyrrsetningu, lögbanno.fl., að einstakir rétthafar eða samtök þeirra geti fengið lagt lögbann viðþví að þjónustuveitandi miðli gögnum sem þjónustuþegi lætur í té umfjarskiptanet, óháð því hvort þjónustuveitandi beri ábyrgð vegna miðlunar eðasjálfvirkrar, millistigs- eða skammtímageymslu gagna. Styðst lögbann það semkrafist er staðfestingar á í máli þessu við þessa heimild í 2. mgr. 59. gr. a íhöfundalögum.Í athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögumnr. 93/2010, kemur m.a. fram að í ákvæðinu sem varð að 2. mgr. 59. gr. a íhöfundalögum sé fólgið nýmæli þar sem gert sé ráð fyrir sérstakri heimild tilað leggja lögbann við athöfnum milliliða, fyrst og fremst fjarskiptafyrirtækja.Taki ákvæðið mið af lögum nr. 30/2002, um rafræn viðskipti og aðra rafrænaþjónustu. Tilgangur ákvæðisins sé fyrst og fremst að eyða mögulegum vafa umhvort lögbanni verði beint gegn fjarskiptafyrirtækjum vegna miðlunar,skyndivistunar og hýsingar gagna í þeim tilvikum þegar um sé að ræða meint brotþjónustuþega á ákvæðum höfundalaga. Í þessu ljósiverður að hafna málsástæðum stefnda og orðskýringum hans í því sambandi, um að skilyrði 2. mgr. 59. gr. a í höfundalögum um miðlungagna geti ekki átt við um stefnda. Með ákvæðinu var innleitt það efni í tilskipunEvrópuþingsins og ráðsins 2001/29/EB frá 22. maí 2001 að ríkjum bæri að sjá tilþess að rétthafar séu í aðstöðu til að krefjast lögbanns gegn milliliðum efþriðji aðili notar þjónustu þeirra til að brjóta gegn höfundarétti eða skyldumrétti. Með hliðsjón af fyrrnefndum dómi Hæstaréttar og forsögu og orðfæriákvæðisins í höfundalögum verður ekki fallist á að sú takmörkun á ábyrgðstefnda á grundvelli 12. gr. laga nr. 30/2002, sem stefndi ber fyrir sig, getiátt við. Í 2. mgr. 59. gr. a í höfundalögum felstsérstök lagaheimild til að lögbann verði lagt á fjarskiptafyrirtæki eins ogstefnda. Þau önnur skilyrði lögbanns sem vísað er til íákvæðinu um að tilskilið sé að einnig sé fullnægt, er einkum að finna í 1. mgr.24. gr. laga nr. 31/1990. Samkvæmt því ákvæði má leggja lögbann við byrjaðrieða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar efgerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjótagegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfninaeða muni gera það og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrirteljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Þá er í 1. og 2.tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 tekið fram að lögbann verði ekki lagt við athöfnef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskunhagsmuna gerðarbeiðanda tryggi þá nægilega. Heldur ekki ef sýnt þykir aðstórfelldur munur sé á hagsmunum gerðarþola af því að athöfn fari fram oghagsmunum gerðarbeiðanda af að fyrirbyggja hana, enda setji gerðarþoli eftiratvikum tryggingu fyrir því tjóni sem athöfnin kann að baka gerðarbeiðanda.Með hliðsjón af því semfyrr er rakið verður fallist á það með stefnanda að ef þjónustuþegar stefnda,fyrir milligöngu umræddra vefsvæða, hlaða niður á nettengda tölvu sína skrá sem hefur að geymahöfundaréttarvarið efni og gera skrána um leið aðgengilega öðrum til niðurhals,þá gerist þeir sekir um brot á einkarétti höfundar til að gera eintök af verkisínu og birta það, sbr. 3. gr. höfundalaga, og eftir atvikum brot ásambærilegum rétti listflytjenda, sbr.45. og 46. gr. laganna. Er því uppfyllt það skilyrði 1. mgr. 24. gr.laga nr. 31/1990 að lögbannið beinist að athöfn sem brjóta kann gegn lögvörðumrétti umbjóðenda stefnanda. Skiptir í því sambandi ekkimáli þótt stefndisjálfur hafi ekki sýnt af sér ólögmæta háttsemi og að ekkisé upplýst um það hvort viðskiptamenn stefnda noti eða vilji nota umræddarvefsíður.Ekki liggur annað fyrir en að notkun og dreifinghins höfundavarða efnis standi enn yfir og nýtt efni bætist sífellt inn ávefsíðurnar. Byggir stefndi m.a. á því að hagsmunir hans af því að fallistverði á kröfu hans felist í því að lokanir samkvæmt lögbanninu geti skaðaðfjarskiptaöryggi og valdið auknum kostnaði í erlendu niðurhali vegna þeirraaðferða sem notendur beiti til að komast fram hjá þeim aðgangshindrunum. Þessisjónarmið stefnda samræmast því, sem stefnandi heldur fram og dómurinn fellstá, að réttarbrotin séu jafnframt yfirvofandi í skilningi 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Stefndivísar til sænskra tilvika og telur að stefnandi hafi átt annarra kosta völ enað beina kröfu um lögbann að stefnda. Ekki liggur fyrir hverjir eru ábyrgðarmenn vegnareksturs vefsíðnanna thepiratebay.se og deildu.net enþær vefsíður munu vera skráðar erlendis. Hefur ekki tekist að upplýsa það, þrátt fyrir ítarlegalögreglurannsókn, svo sem ríkissaksóknari hefur staðfest, að þar kunni að veraað finna aðila sem íslensk lögsaga nái til. Hefur stefnanda verið ókleift aðkrefjast þess af rekstraraðilum vefsíðnanna að þeir láti af rekstri þeirra eðabeina til þeirra bótakröfum, enda eru þeir óþekktir. Stefndi bendir á að beinaberi tilkynningum um brot gegn höfundarétti til fyrirtækisins Cloudflare semhýsi síðurnar deildu.net og iceland.pm. Dómurinn telur Cloudflare ekki verahýsingarþjónustu, heldur víðtækt net sem er fyrst og fremst byggt til að verjasíður og hýsingaraðila fyrir netárásum og feli þannig í raun hýsingaraðilann ábak við eigið net. Við meðferð málsins hefur stefnandi lagt fram gögn umtilraunir sínar til þess að fá Cloudflare til aðstoðar í viðleitni sinni til aðstemma stigu við ólögmætri starfsemi á vefsíðunum. Samkvæmt þeim gögnum er þarekki aðstoð að fá sem komi að gagni. Verður að þessuvirtu ekki talið að réttarreglurum refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna stefnanda tryggi þá nægilega ískilningi 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990.Við þær aðstæður var lögbann hjá stefnda viðeigandi úrræði til að sporna gegnnotkun á vefsíðunum.Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi takmarkaðahagsmuni af lögbanninu í samanburði við hagsmuni stefnda og því standi ákvæði2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 því í vegi að leggja hafi mátt það á.Stefndi heldur því fram að sú aðferð sem nú sé beitt við lokun, að loka fyrirDNS-aðgang, hafi neikvæð áhrif á þjónustustig og netöryggi. Í lögbannsgerðinnisem krafist er staðfestingar á í máli þessu er ekki mælt fyrir um það með hvaðaaðferð aðgangi að vefsvæðunum skuli loka og á stefndi því um það nokkurt val,en ætlast verður til þess að beitt sé þeim aðferðum sem komi að notum á hverjumtíma. Í málatilbúnaði stefnanda kemur fram að hann telji rétt að stefndi hafifrjálsar hendur um það hvaða aðferðum hann beiti til að hlíta lögbanninu. Aðrar þekktar aðferðir til að lokafyrir aðgengi að síðunum sem vísa á höfundarvarið efni en umrædd DNS-lokun erut.d. „IP-tölu lokun“ og „Rýnt í innihaldið“ (e. deep packet inspection).Tekið er undir sjónarmið stefnda umað DNS-lokun geti fylgt meiri kostnaður vegna aukinnar útlandaumferðar og minnigæði þjónustunnar vegna aukins svartíma. DNS-lokun er aðferð sem geti hvattnotendur til að breyta stillingum sínum þannig að öryggi notenda á internetinuminnki. Til lengri framtíðar er DNS-lokun, að mati sérfróðra meðdómenda,ósamrýmanleg þróun netsins til öruggari DNS-þjónustu og fer gegnheildaruppbyggingu netsins. DNS-lokun sé í besta falli lausn til skamms tíma semgeti leitt til þess að uppbygging internetsins sé ekki eins og best verður ákosið (e.optimal) hvað varðar hagkvæma og skjóta efnisdreifingu. IP-tölu lokunsé tæknilega einföld aðgerð og á færi smærri fjarskiptafélaga ef IP-tölurbreytast ekki mjög oft. Margar vefsíður geti þó legið að baki sömu IP-tölu ogkynni því að verða lokað á einhverjar löglegar vefsíður sé aðferðinni beitt, enmeð IP-tölu lokun megi loka með afgerandi hætti á viðkomandi síður. Hún sé þvítæknilega möguleg en hafi ýmsa annmarka, sérstaklega þann að um bein inngrip ífjarskiptaumferð væri að ræða. Hjáleiðir eins og staðgengilssíður (e.proxy)muni vera fyrir hendi enþeim megi líka loka með IP-tölu lokun. Þriðja aðferðin sem að framan er nefnd,að rýna í innihaldið, felur í sér eftirlit með netnotkun notenda, ásamt því aðvera mjög kostnaðarsöm, og kæmi því vart til álita séu önnur úrræði tiltæk. Engin gögnhafa verið lögð fram sem sýna fram á að það hafi verið mjög íþyngjandi fyrirstefnda að loka aðgangi að umræddum vefsvæðum með DNS-lokun. Það er aðgerð sem gerð er einu sinniog að mati sérfróðra meðdómenda ættu sérfræðingar á þessu sviði að vera nokkuðfljótir að framkvæma innleiðinguna. Því er hafnað að mikil vinna fylgi því að innleiðaDNS-lokun og vega þær röksemdir stefnda að lögbannið leggist vegna smæðarfyrirtækisins þyngra á hann en á stærri fjarskiptafyrirtæki ekki þungt í þessusambandi. Það er matdómsins að meðalhófs sé gætt með því að stefndi eigi val um aðferð og að þæraðrar aðferðir sem nú kæmi til greina að beita til að framfylgja lögbanninu enDNS-lokun væru meira íþyngjandi fyrir stefnda og viðskiptamenn hans.Aðgerðir sem þessar munusennilega aldrei loka alveg fyrir síður sem opna á niðurhal höfundavarins efnisen hafa vissulega truflandi áhrif. Þótt viðskiptamennstefnda kunni að geta farið fram hjá lokun á vefsvæðunum, t.d. með notkunstaðgengilsþjónustu, hefur ekki verið sýnt fram á að lögbannið, sem lagt var átil að sporna gegn ólögmætri háttsemi, sé tilgangslaust með öllu. Þykir nægilega sýnt fram á að stefnandi ogumbjóðendur hans hafi af því lögvarða hagsmuni að stemmt sé stigu við notkunumræddra vefsíðna með takmörkun á aðgangi viðskiptamanna stefnda að þeim, endaþótt ekki verði með staðfestingu lögbanns komið í veg fyrir starfrækslu þeirra.Að virtum hagsmunum aðila stendur 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 þvíekki í vegi að lögbannið verði staðfest. Lagaskilyrði þykja samkvæmtframangreindu hafa verið fyrir hendi til að lögbann yrði lagt við því, aðstefndi veitti viðskiptamönnum sínum aðgang að hinum umdeildu vefsíðum, sbr. 2.mgr. 59. gr. a í höfundalögum.Að öllu framangreinduvirtu verður fallist á kröfu stefnanda um staðfestingu þess lögbanns semsýslumaðurinn í Reykjavík lagði þann 23.október 2015 við því að stefndi veitti viðskiptamönnum sínum aðgang aðvefsíðunum deildu.net,deildu.com, iceland.pm, icetracker.org, afghanpirate.com, deildu.eu,thepiratebay.se, thepiratebay.sx, og thepiratebay.org, hvort sem www. er fyrirframan nafn vefsíðnanna eða ekki.Aðilar krefjast hvor um sig málskostnaðar úr hendihins. Þó að með dómi þessum sé fallist á endanlegar kröfur stefnanda er tilþess að líta við ákvörðun um málskostnað að við meðferð málsins hefur stefnandidregið úr upphaflegum dómkröfum sínum. Meirihluti dómenda telur að réttmætarröksemdir stefnda, m.a. um tæknilega vankanta á því að framfylgja lögbanninu,séu til marks um það að veruleg vafaatriði hafi verið í málinu. Að þessu virtu,og eftir atvikum, þykir rétt að málskostnaður falli niður, sbr. 3. mgr. 130.gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991.Dóm þennan kveður upp Kristrún Kristinsdóttirhéraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt sérfróðu meðdómsmönnunum Birni Jónssyni,rafmagnsverkfræðingi og tölvunarfræðingi, og Erni Orrasynifjarskiptaverkfræðingi.D Ó M S O R ÐStaðfest er lögbann sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði þann 23. október 2015 við því aðstefndi, Hringiðan ehf./Vortex inc, veiti viðskiptamönnum sínum aðgang aðvefsíðunum www.deildu.net, www.deildu.com, www.iceland.pm,www.icetracker.org, www.afghanpirate.com, www.deildu.eu, www.thepiratebay.se,www. thepiratebay.sx, og www.thepiratebay.org, hvort sem www. er fyrir framannafn vefsíðnanna eða ekki. Viðurkennt er að stefnda séóheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum www.deildu.net, www.deildu.com, www.iceland.pm,www.icetracker.org, www.afghanpirate.com, www.deildu.eu, www.thepiratebay.se,www.thepiratebay.sx, og www.thepiratebay.org. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 51/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 28. janúar 2011 kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. janúar 2011, klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Eins og að framan greinir gerir varnaraðili kröfu um kærumálskostnað. Það gerði hann einnig er mál hans nr. 41/2011 vegna sömu rannsóknar var til úrlausnar í Hæstarétti. Í 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 segir: ,,Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur fyrir Hæstarétti nema máli sé þá lokið með dómi.“ Samkvæmt þessu verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 160/2000
Stjórnarskrá Skattur Stjórnvaldsfyrirmæli Endurgreiðslukrafa Fyrning
J, sem rak lyfjaverslanir á árunum 1986-1997, höfðaði mál gegn íslenska ríkinu (Í) til greiðslu skaðabóta og/eða endurgreiðslu lyfjaeftirlitsgjalds, sem honum var gert að greiða til Lyfjaeftirlits ríkisins á árunum 1989-1993 á grundvelli 52. gr. og 53. gr. þágildandi lyfjalaga nr. 108/1984. Með vísan til dóms Hæstaréttar 5. nóvember 1998 var talið, að taka lyfjaeftirlitsgjalds af J hefði verið ólögmæt. Ekki var talið að J hefði sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni í skilningi skaðabótaréttar vegna töku gjaldsins, en krafa hans var í eðli sínu endurgreiðslukrafa og laut reglum kröfuréttar. Talið var að lög nr. 14/1905 tækju til endurkröfu J og rétt væri að miða fyrningartíma við fjögur ár samkvæmt 5. tl. 3. gr. laganna. Var krafa J talin fyrnd, en tæp sex ár liðu frá því, er hann greiddi síðast lyfjaeftirlitsgjald þar til hann hófst handa um málsókn þessa. Var Í því sýknaður af kröfum J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein og Björn Þ. Guðmundsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. apríl 2000. Hann krefst þess, að stefndi greiði sér 548.600 krónur með nánar tilgreindum vöxtum af 84.000 krónum frá 1. júlí 1989 og síðar af hækkandi höfuðstól til stefnubirtingardags en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun á dómkröfum áfrýjanda og verði málskostnaður þá látinn falla niður. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf Guðmundar Sigurðssonar til ríkislögmanns 14. júlí 2000 um ákvarðanir lyfjaverðlagsnefndar um lyfjaverð á árunum 1983-1994 ásamt rekstraryfirliti Akraness Apóteks fyrir árið 1986. Af hálfu áfrýjanda er skjölunum mótmælt sem óstaðfestum og of seint fram komnum. I. Fjárkrafa áfrýjanda nemur því lyfjaeftirlitsgjaldi, sem hann greiddi á árunum 1989-1993, en hann rak þá Akraness Apótek. Gjaldið var lagt á og innheimt á grundvelli 52. gr. og 53. gr. þágildandi lyfjalaga nr. 108/1984 um árlegt eftirlitsgjald á fyrirtæki þau og stofnanir, er Lyfjaeftirlit ríkisins hefði eftirlit með, og skyldi verja þeim tekjum til greiðslu kostnaðar við eftirlitið. Eftirlitsgjöldin voru lögtakskræf og skyldi mæla fyrir um þau og innheimtu þeirra í reglugerð. Á þessum tíma giltu um eftirlitsgjöldin reglugerðir nr. 254/1989, nr. 240/1990, nr. 217/1991, nr. 162/1992 og nr. 214/1993. Gjaldendum samkvæmt þeim var skipað í gjaldflokka og virðist hafa verið miðað við veltu og umfang viðkomandi starfsemi, en í síðari reglugerðum nr. 332/1995 og nr. 325/1996 um eftirlitsgjald vegna lyfjaeftirlits fyrir árin 1995 og 1996, sem settar voru með stoð í 2. gr. lyfjalaga nr. 93/1994, var slík viðmiðun tilgreind berum orðum. Ekki verður annað séð en að tilhögun og forsendur álagningar hafi þá verið hinar sömu og áður. Við aðalmeðferð málsins í héraði kom fram, að ekki væri ágreiningur um greiðsludaga eftirlitsgjaldsins og hefði áfrýjandi innt gjald vegna ársins 1993 af hendi 15. júlí 1993. II. Áfrýjandi reisir kröfu sína einkum á því, að lyfjaeftirlitsgjaldið hafi verið skattur í merkingu stjórnarskrárinnar og við gjaldtökuna hafi ekki legið fyrir fullnægjandi skattlagningarheimild í samræmi við 40. gr. og 77. gr. hennar. Krafan sé skaðabótakrafa, sem stofnast hafi við það, að löggjafinn og starfsmenn stefnda hafi valdið honum tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti með því að setja lög í bága við stjórnarskrá og í kjölfarið gert honum að greiða lyfjaeftirlitsgjald án fullnægjandi lagaheimildar. Til vara er á því byggt, að um sé að ræða kröfu til endurheimtu fjár, sem stjórnvöld hafi krafist án fullnægjandi lagaheimildar. Með dómi Hæstaréttar 5. nóvember 1998, H.1998.3460, var því slegið föstu, að löggjafinn hafi ætlað eftirlitsgjaldi vegna lyfjaeftirlits samkvæmt 3. mgr. 2. gr. lyfjalaga nr. 93/1994 að vera þjónustugjald. Hins vegar hefði sú framkvæmd í reglugerð nr. 325/1996 að skipa gjaldendum í gjaldflokka eftir „veltu og/eða umfangi eftirlitsskyldrar starfsemi” ekki átt sér stoð í lögunum og þótti skorta á, að bein tengsl stæðu á milli skyldu til að greiða eftirlitsgjald og fjárhæðar þess annars vegar og hins vegar þeirrar þjónustu, sem Lyfjaeftirlit ríkisins veitti hverjum gjaldanda. Af þeim sökum var sú skipan, sem reist var á reglugerð nr. 325/1996 ekki talin geta staðist án viðhlítandi lagaheimildar, sem fullnægði kröfum 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Var taka lyfjaeftirlitsgjalds vegna ársins 1996 því talin hafa verið ólögmæt. 3. mgr. 2. gr. lyfjalaga nr. 93/1994 var efnislega samhljóða 52. gr. og 53. gr. eldri lyfjalaga að öðru leyti en því, að ekki var lengur mælt fyrir um skyldu ríkissjóðs til að hlaupa undir bagga, ef tekjur af eftirlitsgjaldi nægðu ekki til að standa undir kostnaði Lyfjaeftirlits ríkisins af lögboðnu lyfjaeftirliti. Þykir þessi breyting ekki skipta máli hér, en tilhögun og framkvæmd gjaldtökunnar var hin sama í gildistíð eldri og yngri lyfjalaga. Með 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 var því aukið við þann áskilnað 77. gr. stjórnarskrárinnar, að skattamálum skyldi skipað með lögum, að ekki mætti fela stjórnvöldum ákvörðun um það, hvort leggja skyldi á skatt, breyta honum eða afnema hann. Verður að líta svo á, að með þessu hafi stjórnarskrárgjafinn viljað árétta þá grunnreglu 40. gr. stjórnarskrárinnar, að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Stjórnarskrárbreytingin 1995 verður ekki talin leiða til þess, að öðruvísi verði litið á lögmæti álagningar og innheimtu lyfjaeftirlitsgjalds vegna fyrri ára en gert var í dómi Hæstaréttar 5. nóvember 1998 um gjaldtöku ársins 1996. Samkvæmt framansögðu verður á það fallist með áfrýjanda, að taka lyfjaeftirlitsgjalds á árunum 1989-1993 hafi verið ólögmæt. III. Áfrýjandi krefst aðallega greiðslu skaðabóta vegna tjóns, sem hann hafi orðið fyrir vegna hinnar ólögmætu gjaldtöku, en af hálfu stefnda er því mótmælt, að hún hafi valdið honum tjóni. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að um tjón í skilningi skaðabótaréttar geti verið að ræða og hefur hann ekki leitt líkur að því, að gjaldtakan hafi haft áhrif á atvinnurekstur hans. Eins og áður greinir nemur fjárkrafa áfrýjanda því lyfjaeftirlitsgjaldi, sem hann greiddi á umræddu árabili. Þessi krafa er í eðli sínu endurgjaldskrafa og lýtur reglum kröfuréttar. Á þeim tíma, er áfrýjandi greiddi hið umdeilda lyfjaeftirlitsgjald, voru lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda talin ná til endurkrafna ofgreiddra gjalda í opinbera sjóði, en nú gilda um þetta efni lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sem öðluðust gildi 1. janúar 1996. Fyrningarfrestur samkvæmt þessum síðargreindu lögum er fjögur ár, og er í greinargerð með lögunum miðað við, að hann sé óbreyttur frá því, sem áður gilti. Rétt er að miða fyrningartíma hér við fjögur ár samkvæmt 5. tl. 3. gr. fyrningarlaga, sbr. og dóm Hæstaréttar 10. desember 1998, H.1998.4180. Þegar áfrýjandi hófst handa um málsókn þessa með birtingu stefnu 28. júní 1999 voru tæp sex ár liðin frá því, er hann greiddi lyfjaeftirlitsgjald vegna ársins 1993, en eldri gjöld voru áður greidd. Fyrningarfrestur var þá liðinn og ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum áfrýjanda. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum áfrýjanda, Jóns Björnssonar. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. febrúar 2000. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 28. júní 1999 og dómtekið 28. f.m. Stefnandi er Jón Björnsson, kt. 130736-3009, Rituhólum 10, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Málið er höfðað til greiðslu skaðabóta og/eða endurheimtu eftirlitsgjalds sem stefnanda var gert að greiða til Lyfjaeftirlits ríkisins á árunum 1989 – 1994. Stefnandi rak á árunum 1986 til 1993 lyfjaverslunina Akraness apótek að Suðurgötu 32, Akranesi. Árlega greiddi hann lyfjaeftirlitsgjald sem hér greinir: Fyrir árið 1989 84.000 krónur (greiðslud. 23.6.1989), fyrir árið 1990 101.000 krónur (greiðslud. 12.7.1990), fyrir árið 1991 121.200 krónur (greiðslud. 1.7.1991), fyrir árið 1992 121.200 krónur (greiðslud. 10.8.1992) og fyrir árið 1993 121.200 krónur (greiðslud. 15.7.1993). Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 548.600 krónur með 45,6 ‰ dráttarvöxtum af 84.000 krónum frá 1. júlí 1989 og síðan með dráttarvöxtum að tilgreindum vaxtafæti af hækkandi höfuðstól miðað við 1. júlí hvert ár 1990 - 1993. Frá stefnubirtingardegi til greiðsludags er krafist dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara verulegrar lækkunar og að málskostnaður verði látinn falla niður. Í 3. gr. laga nr. 76/1982 um lyfjadreifingu, sem í gildi var á þeim tíma sem hér um ræðir, er kveðið á um lyfsöluleyfi. Lyfsöluleyfi til handa einstaklingum skyldi veitt af forseta Íslands en ráðherra staðfesta ráðningu forstöðumanna lyfjabúða rekinna af stofnunum. Þá er kveðið á um skyldu handhafa lyfsöluleyfa til að hlíta ákvæðum laga og stjórnvaldsreglna um réttarstöðu þeirra og starfshætti. Í lögum hafa verið ákvæði um gjald af hálfu lyfsala vegna kostnaðar við eftirlit með lyfjabúðum o. fl. allt frá gildistöku laga nr. 7/1924. Í XI. kafla lyfjalaga nr. 108/1984 eru ákvæði um Lyfjaeftirlit ríkisins sem samkvæmt 49. gr. er sjálfstæð stofnun undir yfirstjórn heilbrigðis- og tryggingamála­ráðuneytis. Samkvæmt 50. gr. er hlutverk Lyfjaeftirlits ríkisins sem hér segir: 1. Að annast faglegt eftirlit með rekstri lyfjabúða, lyfjaheildverslana, lyfjagerða og öðrum fyrirtækjum og stofnunum, er selja, framleiða, flytja inn eða búa um lyf. 2. Að hafa eftirlit með lyfjabirgðum spítaladeilda og annarra hliðstæðra stofnana. 3. Að hafa eftirlit með innflutningi lyfja og lyfjaefna og hráefna til lyfjagerðar. 4. Að meta kaupverð lyfja og gera tillögur til ráðherra um viðurkenningu á því svo og að láta lyfjaverðlagsnefnd í té upplýsingar um endanlegt kaupverð lyfja eftir því sem hún óskar. 5. Að annast eftirlit með verði lyfja í heildsölu og smásölu. 6. Að hafa eftirlit með lyfjaauglýsingum og sjá til þess að kynning og dreifing lyfja sé almennt í samræmi við gildandi lög og reglur. Samkvæmt 52. gr. skal leggja árlegt eftirlitsgjald á fyrirtæki þau og stofnanir sem Lyfjaeftirlit ríkisins hefur eftirlit með. Skal verja tekjum þessum til greiðslu kostnaðar við eftirlitið. Hrökkvi tekjurnar ekki fyrir kostnaði greiðist það sem á vantar úr ríkissjóði. Samkvæmt 53. gr. skyldi mæla fyrir um eftirlitsgjöldin og innheimtu þeirra í reglugerð og voru þau lögtakskræf. Með reglugerðum þeim, sem hér skipta máli, nr. 254/1989, nr. 240/1990, nr. 217/1991, nr. 162/1992 og nr. 214/1993 var ákvarðað eftirlitsgjald vegna lyfjaeftirlits fyrir hvert yfirstandandi ár með gjalddaga 1. júlí en eindaga fimmtán dögum síðar. Sem greiðsluskyldir aðilar eru tilgreindir lyfsalar, lyfjagerðir, lyfjaheildsalar og læknar, dýralæknar og sveitarfélög sem annast lyfjasölu. Fjárhæð gjaldsins var ákveðin eftir gjaldflokkum sem öllum gjaldendum, þar með talið hverju apóteki, var skipað í. Lyfjalög nr. 108/1984 féllu úr gildi, að því er tekur til efnis máls þessa, 1. júlí 1994, sbr. 45. gr. lyfjalaga nr. 93/1994. Á þeim tíma, sem kröfugerð málsins nær til, fór fram ein úttekt af Lyfjaeftirliti ríkisins í Akraness apóteki, þ.e. 26. júlí 1989. Apótekarafélag Íslands sendi þ. 16. júlí, f.h. þeirra lyfsala sem þar voru félagsmenn, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu mótmæli vegna innheimtu á eftirlitsgjaldi vegna lyfjaeftirlits samkvæmt reglugerð nr. 325/1996 og 2. gr. lyfjalaga nr. 93/1994. Í framhaldi af því var höfðað mál sem lyktaði með hæstaréttardómi 5. nóvember 1998 (mál nr. 50/1998). Með bréfi, dags. 10. júní 1998, til heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins v/Lyfjaeftirlits ríkisins var sett fram krafa um endurgreiðslu/skaðabætur vegna innheimtu á lyfsölusjóðsgjaldi á árunum 1988 til og með 1997. Krafan var sett fram fyrir hönd lyfsöluleyfishafa, þ. á m. stefnanda, og/eða erfingja þeirra í lyfjabúðum. Erindið var ítrekað með bréfi 9. nóvember 1998. Fram er komið að samkomulag hafi orðið um það á grundvelli fyrrgreinds dóms þ. 13. apríl 1999 að endurgreiða lyfsöluleyfishöfum, þ.á m. stefnanda, lyfjaeftirlitsgjald sem á þá hafði verið lagt árin 1994 til 1998. Stefnandi byggir kröfu sína aðallega á því að lyfjaeftirlitsgjald það, sem hann hafi greitt samkvæmt lyfjalögum nr. 108/1984, verði ekki fellt í flokk þjónustugjalda heldur almenna tekjuöflun ríkisins, skatt, sem byggist ekki á fullnægjandi skatt-lagningarheimild, sbr. 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi byggir til vara á því að teljist eftirlitsgjald samkvæmt lyfjalögum nr. 108/1984 þjónustugjald hafi heimildin ekki verið fullnægjandi til innheimtu gjaldsins. Gildi það bæði um lagaheimildina og innheimtuna eins og hún hafi verið framkvæmd með reglugerðum sem settar hafi verið árlega með stoð í áðurnefndum lögum. Því er haldið fram að í lagaheimild til innheimtu þjónustugjalda verði að koma skýrt fram fyrir hvaða þjónustu greiðandi gjaldsins eigi að greiða og þar þurfi að vera um að ræða greiðslu fyrir sérgreint endurgjald til greiðandans sem látið sé í té af þeim sem heimild hafi til töku gjaldsins. Gjald það, sem stefnanda hafi verið gert að greiða, hafi verið innheimt án nokkurra tengsla við raunverulegt eftirlit með starfsemi hans eða kostnað við það. Til þrautavara byggir stefnandi á því að reglugerðir nr. 254/1989, nr. 240/1990, nr. 217/1991, nr. 162/1992 og nr. 214/1993, allar um eftirlitsgjald vegna lyfjaeftirlits fyrir viðkomandi ár, séu ekki fullnægjandi grundvöllur til innheimtu á því eftirlitsgjaldi sem honum hafi verið gert að greiða. Þá telur stefnandi að innheimta á því eftirlitsgjaldi, sem honum hafi verið gert að greiða til Lyfjaeftirlits ríkisins, stríði gegn almennum reglum skatta- og stjórnsýsluréttar um jafnræði þegnanna, meðal annars af þeirri ástæðu að Lyfjaeftirlit ríkisins hafi samkvæmt lögmæltu hlutverki sínu þurft að sinna öðrum verkefnum en beinu eftirliti með starfsemi þeirra sem greiða eftirlitsgjaldið. Stefnanda hafi þannig, ásamt öðrum lyfsölum, verið gert að greiða niður þjónustu sem honum sé óviðkomandi. Stefnandi byggir á því að krafa hans sé skaðabótakrafa sem stofnast hafi við það að Alþingi og/eða ráðherra hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni með því að setja lög sem brjóti í bága við stjórnarskrá og í kjölfarið gera honum að greiða gjald vegna lyfjaeftirlits án fullnægjandi lagaheimildar og á grundvelli reglugerða sem skorti þann skýrleika og málefnalegar forsendur sem gera verði kröfu um til íþyngjandi stjórnvaldsfyrirmæla. Um lagarök skaðabótakröfu er vísað til almennu skaðabótareglunnar og réttarreglna um fébótaábyrgð hins opinbera. Verði ekki fallist á það að krafa stefnanda sé skaðabótakrafa er á því byggt að um sé að ræða kröfu til endurheimtu ofgreidds fjár. Með vísun til áskilnaðar fyrningarlaga varðandi fyrningarfrest kveðst stefnandi ekki hafa greitt „í rangri ímyndun um skuldbinding“ heldur hafi hann ekki átt annarra kosta völ en að inna greiðslu af hendi samkvæmt skýrum og skilyrðislausum fyrirmælum stjórnvalda, ella hafi hann átt á hættu að missa lyfsöluleyfið. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti í máli þessu þar sem það hafi fyrst verið með bréfi 10. júní 1998 að mótmælt hafi verið eftirlitsgjaldinu samkvæmt lögum nr. 108/1984 sem fallið hafi úr gildi 1. júlí 1994. Verði ekki fallist á sýknu vegna tómlætis stefnanda er á því byggt að krafa hans sé fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 5. tl. 1. mgr. 3. gr. og lögjöfnun frá 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905. Þá er á því byggt af hálfu stefnda að lyfjaeftirlitsgjaldið hafi verið innheimt á grundvelli lagaskyldu og gjaldtakan hafi í alla staði verið lögmæt. Því er hafnað að um skaðabótakröfu sé að ræða. Eðli kröfunnar sé endurgreiðsla ofgreidds fjár, enda sé ekki fyrir hendi bótagrundvöllur eftir almennum reglum skaðabótaréttarins og því er mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna innheimtunnar. Að lokum er af hálfu stefnda mótmælt kröfu um dráttarvexti frá fyrri tíma en aðallega dómsuppsögu en til vara þingfestingu málsins. - - - - - Því er ekki mótmælt, sem fram er haldið af hálfu stefnda, að tekjur af lyfjaeftirlitsgjaldinu hafi einungis runnið til greiðslu kostnaðar af Lyfjaeftirliti ríkisins vegna lögbundins hlutverks þess og það sem á vantaði komið úr ríkissjóði. Ákvörðun gjaldanna byggðist ekki á sjónarmiðum um almenna tekjuöflun í ríkissjóð. Það verður því ekki skilgreint sem skattur og þegar af þeirri ástæðu fól álagning þess ekki í sér brot gegn 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Með 52. gr. lyfjalaga nr. 108/1984 og framangreindum reglugerðum, sem settar voru með stoð í 53. gr. laganna, var eftirlitsgjald lagt á lyfjabúðir lyfsala og aðra þá sem Lyfjaeftirlit ríkisins hafði eftirlit með. Ákvörðun gjaldsins og niðurjöfnun þess eftir gjaldflokkum tók til allra sem eins var ástatt um og fór eftir almennum, efnislegum mælikvarða sem augljóst er að byggðist á umfangi reksturs. Það var greitt án athugasemda eða fyrirvara af hálfu stefnanda. Eigi er fallist á að lögmæti gjaldsins hafi verið háð því að fyrir greiðslur stefnanda kæmi sérgreint endurgjald eða „þjónusta“, fólgin í eftirlitsferðum í apótek hans, og að upphæðir greiðslnanna samsvöruðu kostnaði Lyfjaeftirlits ríkisins af þeim aðgerðum. Eftirlitsgjaldi samkvæmt lyfjalögum nr. 108/1984 var ætlað að standa undir kostnaði Lyfjaeftirlits ríkisins við að rækja skyldur sínar samkvæmt 50. gr. þeirra varðandi almennan starfsgrundvöll og rekstur þessara aðila og sem telja verður hafa verið þeim í hag að ræktar væru. Álagning þess var studd gildu og hefðbundnu löggjafarviðhorfi: Þeir, sem hljóta leyfi til arðgæfs atvinnureksturs, en ekki almennir skattgreiðendur, standi straum af sérgreindum kostnaði vegna hans. Niðurstaða málsins er samkvæmt þessu sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þeim úrslitum verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 100.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Jóns Björnssonar. Stefnandi greiði stefnda 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 463/2012
Börn Forsjá Umgengni Gjafsókn
M og K deildu um forsjá tveggja barna sinna ogumgengni við þau. K hafði frá uppkvaðningu dóms í fyrra forsjármáli þeirrafarið ein með forsjá barnanna og í málinu freistaði M þess að fá hnekkt þvífyrirkomulagi. Að virtri matsgerð dómkvadds manns og öðrum gögnum málsins vartalið að M hefði ekki sýnt fram á að hagsmunir barnanna stæðu til þess aðforsjá þeirri yrði breytt, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, heldurvar það talið þjóna hagsmunum barnanna betur að K færi áfram með forsjá þeirra.Var því ekki fallist á kröfu M um að forsjá barnanna skyldi færast frá K til M,en á hinn bóginn var mælt fyrir um umgengni barnanna við hann.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, ÁrniKolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2012. Hann krefst þess aðsér verði falin forsjá barna aðila, A og B, og stefndu gert að greiða einfaltmeðlag með þeim frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs. Einnig krefst hann þess aðumgengni barnanna við það foreldri, sem þau búi ekki hjá, verði ákveðin meðdómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstaréttián tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en umgjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 4. júní 2012. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð4. maí 2012, er höfðað með stefnu birtri 15. apríl 2011. Stefnandi er M, kt.[...], [...],[...]. Stefnda er K, kt.[...],[...]. Stefnandi krefst þess að honum verðieinum falin forsjá barna aðila, stúlkunnar A, kt. [...],og drengsins B, kt. [...]. Þá krefst stefnandi þess að stefnduverði gert að greiða einfalt meðlag með hvoru barni fyrir sig eins og þaðákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni, frá 1. maí 2011 tilfullnaðs átján ára aldurs barnanna. Jafnframt krefst stefnandi þess aðdómurinn ákveði hvernig umgengni barnanna skuli vera við það foreldri sembörnin búa ekki hjá. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úrhendi stefndu að viðbættum virðisaukaskatti. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfumstefnanda, auk málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Málavextir: Aðilar þessa máls voru hjón og eigasaman 2 börn, þau A, fædda 2001, og B, fæddan 2003. Fyrir átti stefnda dóttur fædda 1996, C. Við skilnað þeirra varð að samkomulagi að þaufæru saman með forsjá barnanna. Seinnahöfðaði stefnandi mál á hendur stefndu þar sem hann krafðist þess að sér yrðidæmd forsjáin. Við meðferð málsins vardómkvaddur matsmaður og varð meginniðurstaða hans sú að almennt séð væri staðastefndu í forsjármálinu betri en staða stefnanda, hún hefði mun sterkari tengslvið börnin, hefði annast þau miklu meira en sóknaraðili og ólíklegt væri að húnvanrækti börnin með þeim hætti sem stefnandi hefði borið á hana. Lauk málinu með dómi Héraðsdóms Suðurlands 3.júlí 2009 og var stefndu dæmd forsjáin og stefnanda gert að greiða einfaltmeðlag með börnunum. Ekki mun hafa veriðgerður formlegur samningur um umgengni, en ekki var kveðið á um umgengni ídóminum, enda þess ekki krafist. Með bréfi, dagsettu 24. mars 2011,tilkynnti stefnda stefnanda um þá fyrirætlun sína að flytjast búferlum meðbörnin til [...] 2. maí 2011, en hún hafði þá kynnst þarlendum manni og höfðuþau ákveðið að ganga í hjúskap og gerðu það íapríl 2011 skv. framlögðum gögnum.Kveðst stefnda hafa flýtt för sinni og barnanna eftir að henni var birtstefna í máli þessu, enda þar með ljóst að stefnandi myndi ekki samþykkjaflutning barnanna til [...] né ganga til samninga um umgengni við börnin ágrundvelli breyttrar búsetu þeirra, en hún hafi ávallt lagt á það áherslu aðstuðla að góðum samskiptum barnanna við stefnanda og hafi hún þess vegna senthonum framangreinda tilkynningu 24. mars 2011, þó henni hafi ekki verið þaðskylt að lögum. Í stefnu kveður stefnandi aðstæður sínarnú umtalsvert breyttar frá því fyrra forsjármál var rekið milli aðila. Hafi hann kvænst og eignast 2 börn meðnúverandi konu sinni, en hann hafi jafnframt mikinn stuðning af sinnifjölskyldu. Á árinu 2009 hafi stefnandifrétt að dóttir hans, A, hafi orðið fyrir kynferðislegri misbeitingu af hálfuskólabróður síns. Séu eftirmálar af þvíillfyrirsjáanlegir þar sem stefnda hafi látið undir höfuð leggjast að sjá tilþess að stúlkan fái tilhlýðilega aðstoð vegna atviksins. Hafi sálfræðingur á vegum Barnahúss átt að eiga viðtöl við hana en það ekkigengið eftir vegna „meintrar hyskni“ stefndu.Hafi börnin haft umgengni við stefnanda og föður hans og systur. Faðir stefnanda sé barnakennari á [...], viðskóla barnanna. Þá hafi börnin verið í lengri og skemmri tíma hjá systurstefnanda sem búi á [...]. Í greinargerð stefndu er þess getiðvarðandi málavexti að meðan á hjúskap aðila hafi staðið hafi það fyrst ogfremst komið í hlut stefndu að annast uppeldi barnanna enda hafi stefnandistundað vinnu utan heimilis. Í fríum sínum hafi stefnandi lítinn þátt tekið íuppeldi barnanna enda hafi hann þá átt við áfengisvanda að etja. Hafiáfengisvandi stefnanda verið ein ástæða skilnaðarins. Telur stefnda samskiptiaðila vegna málefna barnanna eftir skilnaðinn hafa verið ágæt. Reglulegumgengni stefnanda við börnin hafi ekki hafist fyrr en í janúar 2007 vegnaatvika sem vörðuðu stefnanda, en hann hafi verið á sjó og því mikið fjarverandiauk þess sem hann hafi ekki haft ökuleyfi og borið fyrir sig peningaleysi. Hafistefnda sýnt stefnanda góðan skilning um þetta og engin illindi verið þeirra ámilli. Getur stefnda þess að stefnandi hafi um tíma dvalið á heimili stefndu íkjölfar slyss sem hann hafi orðið fyrir og hafi stefnda annast hann íveikindunum. Hafi því komið henni í opnaskjöldu þegar stefnandi hafi höfðað hið fyrra forsjármál. Í því máli hafi stefndu verið falin forsjá enekki verið gerður formlegur samningur um umgengni en börnin þó verið íreglulegri umgengni við stefnanda. Kveður stefnda að hún hafi hafið sambandvið mann í [...] og liggur fyrir að þau gengu í hjúskap í apríl 2011. Hafi verið tekin ákvörðun um að hún myndiflytja búferlum til [...] til eiginmanns síns með börnin og þau farið eftir þaðog farið fyrr en áætlað hafi verið vegna ótta við þau viðbrögð stefnanda aðhann myndi leggjast gegn flutningi barnanna.Stefnda bendir á að hún hafi tilkynnt stefnanda um fyrirhugaðan flutningþótt henni hafi verið það óskylt að lögum. Undir rekstri málsins hefur verið lagtfram allnokkuð af dómskjölum. Kemur framað börnin ganga í skóla ytra og njóta sjúkratrygginga. Þá liggja fyrir endurrit af fyrirtökum úrsifjamálabókum sýslumannanna á Selfossi og í Keflavík þar sem fram kemur aðaðilar sjái fyrir sér að umgengni verði milli 4 og 6 vikur á sumri hverju og aðbörnin dvelji hjá sama foreldri um páska og jól á sama árinu. Þá liggja fyrir handskrifuð bréf frá börnunumþar sem þau lýsa því að þeim líði vel í [...], þar sem þau áttu lögheimili áárinu 2011 skv. framlögðum útprentunum úr þjóðskrá. Þá hafa verið lögð fram afrit afsálfræðiskýrslum frá [...] Schools, undirritaðar af Dskólasálfræðingi varðandi börnin. Afþeim verður ekki annað ráðið en að þeim líði vel í skólanum ytra, þó að framkomi að þau sakni fjölskyldu sinnar og skólafélaga á Íslandi. Þá kemur fram að tungumálaörðugleikar hafiháð þeim en að þau njóti aðstoðar vegna þess. Frá sveitarfélaginu [...] og grunnskólum[...] hafa verið lögð fram 39 dómskjöl.Verður hér gerð grein fyrir megin efni þeirra. Fram kemur í umsögn umsjónarkennara A að húnhafi staðið höllum fæti í námi veturinn 2010/2011, en hafi góða greind en vinnilangt undir getu. Hún hafi hvorki sinntheimanámi né námi í skólanum sem skyldi, hafi mætt illa og kvartað ítrekaðundan þreytu og vanlíðan. Hafi umsjónarkennarihennar haft af henni töluverðar áhyggjur og rætt þær bæði við stefndu ogskólastjórnendur. Stefnda hafi afþakkaðviðtöl hjá skólasálfræðingi þar sem A væri í sálfræðimeðferð á vegumBarnahúss. Kveðst umsjónarkennari A hafahaft lítil en ágæt samskipti við stefndu.Þá hafi A bæði virst hlakka til og kvíða fyrir flutningum til [...]. Í umsögn umsjónarkennara B kemur fram að hannsé námslega sterkur, en sinni náminu alls ekki vel. Hann vinni afar lítið í skólanum og viljiráða ferðinni sjálfur. Hann sé velgreindur og fljótur að átta sig á hlutunum og ráði vel við allt námsefni. Samskipti umsjónarkennara við stefndu hafiverið góð. Þá kemur fram að B hafi veriðspenntur fyrir fyrirhugaðri [...]ferð og hafi hlakkað til að flytja út. Einskis er í umsögnum þessum getið um samskiptivið stefnanda. Fram kemur í umsögn Barnaverndar [...] aðA hafi orðið fyrir kynferðislegri áreitni af hendi skólabróður sÍns, móðir hafi ekki sinnt sem skyldi meðferðarviðtölumsem barninu hafið verið boðin. Veturinn2010/2011 hafi reynst fjölskyldunni erfiður og aukinheldur hafi veriðerfiðleikar í fjármálum móður. Megileiða líkum að því að flutningar til [...] hafi góð áhrif á stöðufjölskyldunnar allrar, en um leið séu áhyggjur af líðan og velferð A þar semtalin sé mikil þörf á áframhaldandi stuðningi og meðferð. Þá kemur fram að umsögnin og lokaskýrslaBarnahúss verði þýdd á ensku og send til [...].Þá liggja fyrir 4 tilkynningarblöð, 2 fyrir hvort barn, þar sem tilkynnter um það til Barnavernd [...] að tilkynnandi hafi áhyggjur af vanræksluvarðandi umrædd börn vegna umsjónar og eftirlits með þeim, dagsett 17. mars og15. apríl 2011, en tilkynnandi óskar nafnleyndar. Þá liggja fyrir 3 bréf frá systur og föðurstefnanda til Barnaverndar [...], 2 ódagsett og eitt dagsett 19. mars2011. Virðist tilkynningar þessar ogbréf ekki hafa leitt til neinna aðgerða.Þá liggja fyrir 2 tilkynningar frá skólum barnanna, ein fyrir hvortbarn, dagsett 5. október 2010, til Barnaverndar [...] vegna lélegrar mætingar ískóla og vanrækslu vegna umsjónar og eftirlits.Virðist þetta hafa leitt til áætlunar sem gerð var 6. janúar 2011 umstuðning við móðurina varðandi börn hennar og gilti áætlunin til 6. apríl2011. Ekki er að sjá að framhald hafiverið fyrirhugað á því. Þá kemur fram aðfélagsráðgjafi á vegum Barnaverndar [...] hafi rætt við bæði börnin og hafikomið fram hjá þeim báðum vilji til að búa frekar hjá stefndu en stefnanda, enað þau hafi blendnar tilfinningar gagnvart fyrirhuguðum flutningum til [...]. Íumsögn skóla A í [...] kemur fram að hún hafi aðlagast vel aðstæðum og eignastfélaga. Henni gangi vel námið og svo virðist sem móðir hugsi vel um hana. Íumsögn skólans um B kemur fram að hann hafi látið vel af dvöl sinni. Hann hafifengið sérkennslu, sé framúrskarandi greindur og aðlögun hafi gengið vel. Þaðvar jafnframt álit skólans að vel væri hugsað um hann heima fyrir. Fram kemur í umsögn kennara A íGrunnskólanum í [...] að hún sé í góðu jafnvægi, sé kát og glaðleg og hafifallega framkomu og falli vel í hóp. Um B segir kennarinn að hann sé langt áundan jafnöldrum sínum í þroska og áhuga og námslega sé hann kominn mun lengraen bekkjarfélagarnir. Þá hafi móðir verið í góðu sambandi við skólann. Undir rekstri málsins var RagnaÓlafsdóttir sálfræðingur dómkvödd til að vinna matsgerð. Í niðurstöðum matsgerðar kemur fram aðstefnandi búi í [...] í eigin húsnæði ásamt pólskri eiginkonu sinni og sexbörnum. Hann hafi lengst af veriðsjómaður og hafi nýverið fengið skipstjórapláss í [...] og muni það kalla áfjarvistir frá heimili. Stefnda sé gift [...]sem sé búsettur í [...] og hafi stefnda búið með honum ásamt börnum sínum ogfjórum börnum hans í níu mánuði.Aðstæður barnanna þar séu góðar, bæði í skólanum og á heimilinu. Stefnda hafi orðið að fara frá [...] og tilÍslands vegna vandamála með landvistarleyfi en unnið sé að því að leysa þau oghafi hún búið hjá systur sinni í [...] á meðan.Börnin hafi bæði verið í skóla í [...] frá því í janúar 2012 og líti áþað sem tímabundið, en þau horfi bæði til þess að flytja aftur til [...] oghalda þar áfram skólagöngu sinni. Segir að báðir foreldrarnir séu hæfirtil að fara með forsjá barna sinna. Þausinni börnunum vel og veiti þeim ástríki.Báðir foreldrarnir lýsi börnunum á samsvarandi hátt og beri umhyggjufyrir þeim og þekki þau vel. Börnintengist nýjum mökum foreldra og meiri stöðugleiki virðist ríkja í lífi foreldrameð tilkomu nýrra maka. Börnin séu vel gerð og búi yfir góðrisjálfsmynd og séu í ágætu jafnvægi. Þaulíti á dvöl sína í [...] sem tímabundna ráðstöfun. Þau láti vel af dvöl sinni í [...] og horfitil framtíðarheimilis þar. Skólagangaþar hafi gengið vel og þau sátt á nýju heimili með stjúpföður ogstjúpsystkinum. Samkvæmt viðtölum og tengslaprófi séubörnin tengd foreldrum sínum jákvæðum og öruggum tengslum. Tengslin við móður séu sterkari ogendurspegli það að hún hafi verið megin umönnunaraðili barnanna. Ekki virðist börnin vera í miklumtengslum við stórfjölskyldur sínar, en föðurafi virðist vera þeim náinn. Börnin séu nálæg í aldri og hafi alltaffylgst að og séu náin. Afstaða barnannasé skýr um það hjá hvoru foreldrinu þau vilji vera. Þau hafi ávallt búið hjá móður sinni og veriðí helgarumgengni við föður sinn frá unga aldri.Þau þekki ekkert annað og vilji enga breytingu þar á. Þá kveður matsmaður það skýran vilja barnannaað búa áfram í [...]. Þá segir að fari stefnda áfram meðforsjána þá sé mikilvægt að börnin geti áfram ræktað tengslin við stefnanda ogsystkini. Vegna fjarlægða sé mikilvægtað börnin geti dvalið hjá föður sínum í skólafríum. Fari forsjá frá móður til föður hafi þaðmikla röskun í för með sér fyrir börnin, en þau hafi frá skilnaði foreldrasinna búið hjá móður sinni og einungis verið í helgarumgengni hjá föður oghluta af sumarfríi. Í matsgerð kemur fram að matsmaður hafirætt við C hálfsystur barnanna, en hún dvaldist með þeim í [...]. Húnlætur mjög vel af dvöl sinni þar í landi. Hún hafi fallið vel inn í hópbekkjarfélaga, hafi gengið námið vel og eignast nánar vinkonur. Henni hafijafnframt líkað vel við stjúpföður sinn og börn hans og sveitabýli hans hafifallið henni afar vel í geð. Hún segir jafnframt að mikil og jákvæð breytinghafi orðið á hegðun og líðan móður hennar eftir að þau fóru til [...]. Hafihún áður verið pirruð og óróleg en sé nú hamingjusöm og ánægð. Þá sé systkinihennar farið að lengja eftir að komst út að nýju. Frásögn stúlkunnar er studdmálsgögnum þar sem m.a. kemur fram að grunnskóli barnanna hafi, áður en þaufóru til [...], tilkynnt móður til barnaverndarnefndar vegna umsjónarhennar og lélegra mætinga barnanna. Þykir ljóst að breyting hafi orðið á hegðunmóður til hins betra Þá voru lögð fram gögn fráLögreglustjóranum á Suðurnesjum þar sem fram kemur að 25. apríl 2012 varlögregla kvödd að heimili stefnanda þar sem haft var tal af eiginkonu stefnandaog eftir henni haft að stefnandi hafi verið með hótanir og ógnandi tilburði oghún verið mjög hrædd við hann og flúið með börnin af heimilinu. Segir að hún hafi óskað eftir því viðlögreglu að útvega sér og börnum sínum húsaskjól í Kvennaathvarfinu. Kemur fram að rannsókn hafi verið hætt ogengin kæra né aðrar kröfur verið lagðar fram.Fram kemur hins vegar að drykkja og ósætti hafi verið á heimilinu og aðskilnaður hafi komið til tals milli stefnanda og eiginkonu hans. Kemur jafnframt fram að áður hafi komið tilósættis og jafnvel ryskinga milli þeirra. Málsástæðurstefnanda Í stefnu er ekki sérstakur kafli þar semmálavöxtum er lýst en blandað saman málsástæðum og öðrum atvikum. Stefnandi vísar til þess að aðstæðurhans séu nú betri en áður var þegar dæmt var í hinu fyrra forsjármáli. Þá byggir stefnandi á því að stefndahafi látið undir höfuð leggjast að sjátil þess að dóttir aðila, A, fengi nauðsynlega aðstoða vegna kynferðislegraráreitni sem hún hafi orðið fyrir. Börnin hafi verið í umgengni viðstefnanda og föður hans og systur, en faðir stefnanda sé barnakennari og þáhafi börnin verið í umgengni við systur stefnanda í lengri og skemmri tímaþegar færi hafi gefist. Ekkert komi fram í tilkynningu stefndu24. mars 2011 um tilgang dvalarinnar í [...]. Ekkert bendi til þess að stefndahafi útvegað sér og börnunum dvalarleyfi þar í landi þannig að þau geti sestþar að varanlega. Liggi hvorki fyrir hvar stefnda muni búa þar í landi, néheldur um sjúkratryggingar, framfærslu eða hvernig staðinn verði straumur afkostnaði við flutningana. Þar sem flest bendi til þess að fjárhagsstaða stefndusé erfið verði ekki sé að hún geti staðið undir kostnaði sem þessu fylgi. Stefnda hafi ekki áður búið erlendis. Sé ljóst að búferlaflutningarnir séu til þessfallnir að valda óöryggi og stefnuleysi í lífi barnanna og slíta tengsl þeirravið föðurfjölskyldu sína á Íslandi. Þá megi gera ráð fyrir að það bitni á réttibarnanna til menntunar að þau verði tekin úr skóla á þennan hátt á miðri önn enekkert sé vitað um hvað standi til varðandi skólagöngu þeirra ytra. Sé það mat stefnanda að fyrirhugaðirflutningar þjóni ekki hagsmunum barnanna og hafi stefnandi því ákveðið að höfðaforsjármál vegna þeirra, en hann hafi um það rökstuddan grun að fyrirhugaðirflutningar „séu ekki alveg allir eins og þeir eru séðir“. Sé það fyrst og fremst með það í huga aðbörnin öðlist meiri festu í líf sitt, en slíkir flutningar muni óhjákvæmilegaraska lífi barnanna en jafnframt þá líti stefnandi til þess að missa ekkisamband við börnin sín og að þau geti notiðsamvista við annað skyldfólk þeirra. Um lagarök vísar stefnandi til 4. mgr.31. gr. og 34. gr. barnalaga nr. 76/2003.Kveðst stefnandi vísa til þess að krafa hans um óskipta forsjá samræmistbest þörfum og hagsmunum barnanna. Vegnameðlagskröfu vísar stefnandi til 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 svo ogtil 1. mgr. 53. gr. laganna um framfærsluskyldu, sem og 54. gr. nefndralaga. Vegna kröfu um umgengni kveðststefnandi vísa til 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, um varnarþing til 37.gr. nefndra laga en um málskostnað til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991, auk laga nr. 50/1988 vegna kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað. Málsástæðurstefndu Stefnda kveðst byggja kröfur sínar á 34.gr. barnalaga nr. 76/2003, enda væri það andstætt hagsmunum barnanna að fallastá kröfur stefnanda. Hagsmunir barnannafelist í því að stefnda fari með óskipta forsjá þeirra áfram enda börnin veriðbúsett hjá henni og í hennar umsjá alltsitt líf. Stefnda hafi ávallt veriðumönnunarforeldrið, bæði meðan á sambúð aðila stóð og eftir það. Tengsl barnanna við hana hafi verið önnur entengsl þeirra við stefnanda, en þetta komi fram í matsgerð úr fyrraforsjármáli. Í matsgerðinni komi framað stefnda átti sig mun betur á þörfum barnanna og bregðist við þeim þörfum áeðlilegri hátt. Stefnandi sé hins vegarmeð mun þrengri viðmiðunarramma og minna úthald og sé forsjárhæfni stefndu munvíðtækari en stefnanda. Í fyrraforsjármálinu hafi komið fram að stefnandi hafi aldrei verið í neinu sambandivið skóla og leikskóla barnanna og ekki virst hafa neinar áhyggjur af umönnunþeirra hjá stefndu. Í fyrra forsjármálinu hafi verið lagtfjölskyldutengslapróf fyrir stúlkuna A og niðurstaða þess orðið að hún myndaðisterkust tengsl við stefndu og börn hennar, en tengsl hennar við stefnanda hafimælst talsvert veikari og raunar talsvert rýr.Á sama hátt hafi niðurstaða fjölskyldutengslaprófs sem drengurinn B hafitekið verið sú að hann myndaði langsterkustu heildartengsl við stefndu ogtengslin við stefnanda hafi verið verulega rýrari en við stefndu. Þá sýni greindarpróf að stúlkan A sé í efri meðalgreind íheild en drengurinn með góða og trausta greind. Sé þannig ljóst að börnin séubæði vel gerð og greind og muni því ekki eiga í erfiðleikum með að aðlagast ínýju skólakerfi. Þau hafi þegar hafiðþar skólagöngu og líði vel í nýjum skóla. Við hið fyrra forsjármál hafi verið aflað umsagna skólaog leikskóla og ekkert verið þar að finna sem hafi gefið tilefni til annars enað vel væri hugsað um börnin af hálfu stefndu.Í hinu fyrra máli hafi verið dæmt 3. júlí 2009 og niðurstaða orðiðsú að stefnda færi með forsjá barnanna. Drengurinn B hafi lýst því við kennara sinn að hann hlakkaðitil að flytja til [...] og sé engin ástæða til að ætlaannað en að honum muni vegna vel þar. Sé ljóst að engin rök standi til þess að fallist verði ákröfur stefnanda enda myndi það valda gríðarlegri röskun á högum barnanna. Þau séu flutt til [...] og séu þar að aðlagast jákvæðum breytingum á högum fjölskyldunnar. Þau séumjög jákvæð í garð hinna breyttu aðstæðna og hafi hlakkað til þess að flytja.Við mat á stöðugleika í uppeldisumhverfi barna sé aðallega átt við að samiaðili annist uppeldið, með heildstæðum hætti þannig að börnin búi við sömureglur og uppeldisanda. Þar skipti það mestu máli að sami aðili annistuppeldið, en ekki hvort umhverfið sjálft sé hér á landi eða annars staðar, íborg eða sveit. Stefnda hafi flýtt för sinni til [...] eftir að henni hafi verið birt stefna í forsjármáli þessu, enda hafi húntalið verulega hættu á því að stefnandi myndi krefjast farbanns. Því hafi þau flust af landi brott þann 18.apríl 2011. Tekur stefnda fram að þar sem hún fari ein með forsjábarnanna hafi henni verið heimilt að lögum að flytja með börnin af landi brott. Elsta dóttir stefndu, sem sé ekki dóttir stefnanda,fimmtán ára gömul, hafi orðið eftir til að ljúka skóla á Íslandi en hún munihalda til [...] sumarið 2011 en dvelja hjá móðurafasínum þangað til. Ekki sé sýnt fram á að flutningur barnanna til [...] sé andstæður hagsmunum þeirra, en fyrir því beri stefnandisönnunarbyrði. Mikið þurfi til að komasvo forsjá verði færð frá forsjárforeldri yfir til forsjárlauss foreldris. Börnin hafi aldrei verið búsett á heimilistefnanda og sé ólíklegt að þau myndu samþykkja það. Fyrir liggi matsgerðdómkvadds matsmanns úr fyrra forsjármáli sem sýni sterk tengsl barnanna viðstefndu og að hagsmunum þeirra sé best borgið í hennar forsjá. Ekki hafi þeirri matsgerð verið hnekkt meðyfirmati eða síðari matsgerð, en því hljóti sú niðurstaða matsgerðar sem ogdóms sem á henni byggir að standa. Stefnda mótmælir því að hafa látið undir höfuð leggjastað afla stúkunni tilhlýðilegrar aðstoðarvegna þeirrar kynferðislegu misbeitingu hún hafi orðið fyrir. Vegna atvika sem varði alfariðbarnaverndaryfirvöld hafi meðferðin dregist á langinn. Telji dómurinn ástæðutil geti stefnda aflað gagna til framlagningar um þetta atriði. Þá skorar stefnda á stefnanda að upplýsa viðhvað átt sé með „meintrar hyskni stefndu“ í kaflanum sem fjallar um þettaatriði í stefnu. Þá veki það furðu að tilgreint sé í stefnu að börnin hafiverið í umgengni við föður sóknaraðila og systur. Samkvæmt lögum eigi börnin aðeins að vera íumgengni við stefnanda. Með samkomulagivið stefndu, eftir að hún flutti til [...], hafitilgreindir aðilar fengið aðgang að íbúð hennar, til að sækja leikföng í eigubarns í fjölskyldunni. Í ljós hafi hinsvegar komið að allar eigur barnanna, leikföng, fatnaður og annað sem þar var,hafi verið tekið ófrjálsri hendi og hafi ekki fengist afhentir. Ætlunin hafiverið að faðir stefndu myndi pakka eigum barnanna og senda til [...], en það hafi ekki gengið eftir vegna þessa og séu því börnin án þessara eigna, fyrir tilstillifjölskyldu stefnanda. Þetta séaugljóslega andstætt hagsmunum barnanna, en stefnda hafi orðið að útvegabörnunum allt nýtt ytra af þessum sökum. Stefnda og unnusti hennar hafi gengið í hjónaband þann25. apríl 2011 eins og ráðgert hafi verið. Muni börnin hefja skólagöngu í nýjumskóla ytra mánudaginn 9. maí 2011 en skólinn hafi verið í vorleyfi þegar þaufluttu út. Eftir að skóli hafi hafist að nýju, þriðjudaginn 3. maí 2011, hafibörnin þurft að fara í berklapróf en þeim hafi verið óheimilt að hefjaskólagöngu fyrr en niðurstaða liggur fyrir.Liggur fyrir að börnin stunduðu skóla ytra á haustönn 2011, áður en þaukomu aftur til Íslands, en hafa verið í skóla í [...] eftir það. Stefnda kveður aðstæður fjölskyldunnar ytra mjög góðar.Hún og börnin hafi flutt inn á heimili eiginmanns stefndu. Þar búi fyrir sonureiginmannsins, fimmtán ára gamall og ellefu ára dóttir. Hafi börnin náð mjögvel saman. Þau búi í húsi á 40 ekra landi sem sé umlukið trjám, en þar sé stórttún ásamt leiktækjum sem börnin njóti mjög. Búi þau í sveit en þó sé ekki um aðræða búgarð, þó svo að þau haldi húsdýr.Fjölskylda eiginmannsins búi skammt frá og hafi tekið stefndu og börnininn í fjölskylduna. Stefnda og börnin finni sig mjög velkomin og séu börninmjög ánægð – sérstaklega drengurinn. Börnin hafi náð mjög góðum tengslum viðalla fjölskylduna og eiginmaður stefndu taki börnunum sem sínum eigin. Sé algjörlega ljóst að vilji barnanna standitil búsetu hjá stefndu, en það hafi komið fram hjá þeim báðum í samræðum viðstefndu en börnin viti afmálarekstrinum. Þá tekur stefnda fram að hún muni stuðla að hverri þeirriumgengni sem dómari ákveði en sé jafnframt reiðubúin að fara góða samningsleiðvið stefnanda, fallist hann á breytta búsetu barnanna hjá stefndu og semja umað börnin komi til stefnanda í öllum námsleyfum. Skýrslurfyrir dómi Vitnið Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur,sem var dómkvaddur matsmaður í málinu, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð ogskýrði frá því aðspurð að aðilar virtust vera sáttari og líða betur eftirtilkomu nýrra maka í líf þeirra. Ekkihafi verið ástæða til að gera ný persónuleikapróf á aðilum frá því gerð hafi veriðmatsgerð í fyrra forsjármáli aðila, enda hafi þau verið ítarleg og ekki líklegtil að breytast, enda prófin nýleg. Hafivitnið talið réttara að leggja klínískt mat á aðila út frá viðtölum ogheimsóknum til þeirra. Ekki hafi þómatsmaður farið heim til stefndu, en hún búi í [...]. Vitnið gat þess aðspurð að eiginmaður stefnduynni ekki utan heimilis um helgar, heldur á búgarði og heimilifjölskyldunnar. Kom fram að börnin þekkitil stórfjölskyldu eiginmanns stefndu ytra.Kom fram hjá vitninu að það væri skýr vilji barnanna að þau vildu engarbreytingar á því fyrirkomulagi að heimili þeirra væri hjá móður. Kvaðst vitnið telja mun meiri röskun felast íþví fyrir börnin að flytjast til föður, en að vera áfram með heimili sitt hjámóður, þó svo að móðir hafi flutt til [...], enda hafi þau aðeins verið íhelgarumgengni hjá föður. Ekki kvaðst vitnið hafa greint neinarástæður til að hafa áhyggjur af börnunum í [...]. Ekki kvaðst vitnið telja vera neinar ástæðurtil að breyta forsjánni. Kom fram aðvitnið teldi tengsl barnanna mest við móður og að þau tengsl vegi mjögþungt. Vilji barnanna um þetta hafiverið mjög skýr og skipti miklu við úrlausn málsins þegar um sé að ræða svostálpuð börn. Vilji barnanna byggi á þvíað þau hafi alla tíð fylgt móður sinni.Þetta bendi til að þeim hafi alla jafna liðið vel í hennar umsjá. Ef litið væri fram hjá sterkum tengslumbarnanna við móður sína og vilja barnanna þá gæti það haft mjög mikil áhrif ábörnin, þ.e. ef forsjá færi til föður og hin sterku tengsl og vilji barnannayrði hunsuð. Vansæld, vanlíðan oghegðunarraskanir gætu fylgt í kjölfarið og væru jafnvel sennilegar. Ef svo færi og börnin myndu gera föður sinnábyrgan fyrir breytingunum, þá gæti það haft alvarlegar afleiðingar. Aðspurð vegna nýrra gagna sem fram hefðikomið eftir ritun matsgerðar, kvað vitnið að börnin hefðu tengsl við eiginkonustefnanda og börn hennar og að það gæti breytt einhverju ef upp úr hjónabandihans slitnaði. Aðspurð kvað vitnið telja ráðlegra aðbörnin fylgi móður sinni en föður. Um séað ræða greind og skýr börn og ekkert hafi komið fram í máli þeirra sem gæfitilefni til að tortryggja eða efast um þeirra afstöðu. Ef til kæmi að hjónaband stefndu ogeiginmanns hennar gengi ekki og búseta þeirra í [...] yrði endaslepp eða meðöðrum hætti en nú væri ráðgert, þá væru foreldrarnir vonandi það skynsöm aðgeta tekið á því. Mikilvægt væri aðákvarðanir yrðu teknar um umgengni við föðurenda væru börnin tengd föður sínum. Kom fram að stefnda hafi skýrt vitninufrá því að stefnda hafi reynt að koma dóttur sinni að hjá sálfræðingi ytra tilað kanna hvort hún þyrfti aðstoð vegna þeirrar áreitni sem hún hefði orðiðfyrir hér á landi af hálfu skólabróður síns, en hafi reynst torvelt að fá þáaðstoð. Ekki hafi vitnið greint neitt umað eimdi eftir af því atviki eða að hún væri sködduð vegna þess, en vitnið hafilítt spurt um þetta þar sem hún hafi ekki haft nein tök að fylgja þvíeftir. Kvað vitnið að fram hafi komiðhjá stefndu að stefnda teldi mjög mikilvægt að börnin héldu góðu sambandi viðföður sinn, en að erfitt gæti verið að koma því við m.a. vegna stuttrapáskaleyfa ytra, en að mjög mikilvægt væri að börnin kæmu til föður síns um jólog í sumarleyfum. Ekki kvaðst vitnið telja neina ástæðutil að draga í efa að stefnda myndi virða ákvarðanir dómsins um umgengni. Ekkert væri í hennar fari sem benti tilþess. Umgengni hafi t.a.m. gengið öllvel áður en stefnda hafi flutt til [...], en þó hafi komið fram hjá stefnandavið gerð matsins að undir lokin, skömmu fyrir búferlaflutningana, hafi aðeinsbrugðið út af því. Ekki kvað vitnið telja vera neitt í fariog aðstæðum stefnanda sem gæfi tilefni til að ætla að óheppilegt væri að hannhefði forsjá barnanna. Tengsl hans viðbörnin væru góð, en hann hafi samt lítið komið að daglegri umönnun barnanna. Ekki kvaðst vitnið hafa merkt það ánokkurn handa máta að afstaða barnanna hafi verið gefin undir einhverri pressueða væri stýrt á nokkurn hátt. Hafivitnið skynjað öryggi í frásögn barnanna og framsetningu þeirra á skoðunumsínum. Hafi börnunum í raun fundist„fáránlegt“ og „fjarri lagi“ að spyrja út í þann möguleika að forsjáin flyttisttil föður. Hafi vitnið ekki orðið vörvið annað en að afstaða barnanna væri einlæg.Afstaða þeirra gagnvart föður sínum sé þó jákvæð allt að einu. Ekki hafi vitninu fundist börnin takaforsjárdeilu foreldranna inn á sig, en þvert á móti virtust börnin vera meðgóðar varnir. Vitnið kvaðst telja mikilvægt vegnabúsetu barnanna ytra að komið yrði á einhvers konar reglulegum samskiptum ogtengslum við föður sinn utan hinnar eiginlegu umgengni, s.s. með samskiptum ánetinu. Væri það mjög gott fyrir börninað finna það að faðir þeirra væri ekki andsnúinn veru þeirra og búsetu ytra. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum viðaðalmeðferð og kom fram hjá honum að ástæður þess að hann hafi farið af staðmeð málssókn hafi verið sú að honum hafi þótt fyrirætlanir stefndu lítaótryggilega út. Of margt hafi veriðófrágengið í málum þeirra á Íslandi til að „sleppa þeim af radarnum hérnaheima“. Margt hafi komið í ljós síðansem hafi farið fram úr sínum mestu áhyggjum vegna barnanna. Ekkert hafi komið fram sem hafi dregið úráhyggjum sínum, heldur þvert á móti hafi styrkst sú skoðun sín að rétt hafiverið að höfða málið. Það hafi verið séráfall þegar börnin hafi flutt úr landi enda hafi hann ekki fengið tækifæri tilað kveðja þau og samskiptin eiginlega engin.B hafi þó tekist að hafa við sig samskipti á eigin spýtur og þá í gegnumskóla. Þá hafi A náð að stelast á „facebook“ og slíkt, en þau hafi greinilega verið undirpressu, t.d. hafi hann ekki mátt vita hvar þau væru. Taldi stefnandi að stefnda og hin nýjafjölskylda hennar ytra hafi meinað börnunum að hafa samband við sig. Hafi stefnandi átt að vera með börnin um og íkringum páskana 2011, en það hafi ekki gengið eftir, sennilega vegna þingfestingarmáls þessa. Að öðru leyti hafi umgengnifarið eðlilega fram allt til þess. Ekkihafi stefnandi heyrt neitt í börnum sínum með vitund og vilja stefndu fyrr enum jólin 2011, að því frátöldu að þau hafi tvisvar sinnum fengið að tala viðhann á „skype“ en þá hafi stefnda verið yfir þeimallan tímann. Ekki kvaðst stefnandi hafavitað af fyrirhugaðri komu til landsins fyrir jólin 2011, en hafa þó grunað þaðog þess vegna verið á Keflavíkurflugvelli þegar þau hafi komið. Kvað stefnandi að börnin væru meðvituð ummálareksturinn nú, en hann forðaðist mjög að tala um þessi mál við þau. Það hafi verið mjög gaman að fá börnin íumgengni um jólin og hafi hann ekki fundið annað en að börnin nytu þess líka. Hafi þeir dagar verið „ein dásemd“. Börnin hafi verið sjálfum sér lík. Þau hafi verið hjá sér u.þ.b. viku eða svo oghafi það verið í samráði við stefndu.Hafi hann ekki vitað til fulls hve lengi þau yrðu hjá sér og hvernig yrðimeð búsetu stefndu og hann því gert ráðstafanir til að koma þeim í skóla í hansheimabyggð í [...]. Af hálfu stefnduhafi verið brugðist illa við því. Sérhafi skilist af skólayfirvöldum í [...] að viðbrögð stefndu við þessu hafiverið „hávær“. Ekki hafi þá verið búiðað koma fram af hálfu barnanna að ráðstafanir hafi verið gerðar um skóla og þvíhafi hann farið af stað með þetta. Aðspurður um það hvort afi barnanna ogfrænka hafi farið og tekið eigur barnanna, kvað stefnandi að það hafi verið ísamráði milli stjúpföður stefndu og föður stefnanda að faðir stefnanda myndisækja hluti þeirra á fyrrverandi heimili þeirra. Hafi orðið að sammæli að faðir stefnanda tækimunina og gætti þeirra. Vegna matsgerðar vildi stefnandi takafram að rangt væri þar farið með nafn á hundi en hundurinn héti ekki „Hitler“heldur héti hundurinn“Adolf“. Sér hafi ekki fundist að upplifunbarnanna varðandi búferlaflutninga til [...] væri endanleg, heldur frekar svonaeins og skemmtiferð eða eitthvað sem væri tímabundið. Vegna nýrra gagna kvað stefnandi aðaðkoma lögreglu að heimili hans nýverið hafi verið útspil móður stefnanda, semhafi verið mikil „álægja“ á heimilinu.Hafi stefnandi kært móður sína til að reyna að losna við afskiptihennar, en tilkynningin til lögreglu hafi komið alfarið frá henni. Allt sé þetta að undirlagi móður stefnanda semvinni gegn sér í málinu. Hafi hún áðursent lögreglu á stefnanda og systkini hans í tíma og ótíma. Taldi stefnandi hegðun móður sinnar stjórnastaf neyslu áfengis og lyfja og kvaðst engin samskipti hafa við hana. Kvað stefnandi að eiginkona sín hefði ekkiíslenskan orðaforða til að láta koma fram það sem haft væri eftir henni íumræddum gögnum. Hjúskaparstöðu sína kvað stefnandi veraóbreytta og engar breytingar væru væntanlegar þar á næstunni og væri slíkt ekkií farvatninu. Hjónabandið hafi verið traustog konan sín væri tilbúin að takast á hendur uppeldishlutverk gagnvartbörnunum. Kvað stefnandi að umrætt kvöldhafi skilnaður komið til tals og því hafi eiginkona hans farið út, en hún hafimisskilið hann þar sem hann hafi talið að móðir hans væri að reyna að skemmafyrir honum með því að koma neikvæðum upplýsingum til lögmanns stefndu. Hafi eiginkona stefnanda og móðir hans veriðí samskiptum og hafi stefnandi sagt að ef þetta yrði til að eyðileggja mál þettafyrir stefnanda þá gæti komið til skilnaðar.Hafi stefnandi varað eiginkonu sína við móður stefnanda og beðið hana umað vera ekki í samskiptum við hana.Taldi stefnandi ekki að skilnaður stæði fyrir dyrum, en hann hafi þósagt við eiginkonu sína að hann þyrfti að íhuga skilnað. Kvað stefnandi að ekki væri flugufótur fyrirþeim ásökunum á hendur honum sem hafðar væru eftir eiginkonu hans í gögnumlögreglu og skýrslu sem tekin var af henni hjá lögreglu. Það væri t.d. alrangt að hann hafi lagt áhana hendur. Ekki kvaðst þó stefnandigeta sagt til um það hver væri að segja ósatt og hvers vegna slíkt væri hafteftir eiginkonu sinni. Rétt væri hinsvegar að eiginkona sín hafi nefbrotnað í febrúar og kvaðst stefnandi ekki vitahvernig hún hafi nefbrotnað, en hún hafi verið afar drukkin umrætt sinn og„snarvitlaus“, en þetta hafi verið eina skiptið sem hún hafi drukkið sterkt vínog það gegn sínum fyrirmælum og í miðri viku.Hafi hún verið undir pressu, en þó bregðist hún venjulega ekki viðpressu með því að drekka áfengi.Aðspurður um það hvers vegna lögregla hafi tekið og lagt hald ábyssusafn sitt nýverið kvað stefnandi það hafa verið vegna þess að tilkynninghafi komið um að tveir skothvellir og neyðaróp hafi átt að heyrast fráíbúðinni. Þetta væri hins vegar rangt ogkvaðst stefnandi jafnframt hafa leyfi fyrir öllum byssunum. Aðspurður kvaðst stefnandi hafa veriðnýhættur í skipsplássi og þá verið atvinnulaus. Aðspurður kvað stefnandi sér hafa þóttglórulaust hvernig stofnað hafi verið til [...]farar stefndu og sambands hennarvið eiginmann sinn. Hafi stefnda ekkertvitað hvað hún væri að fara út í og ekkert hafi legið fyrir um dvalarleyfi ogannað. Virtist sér enn allt vera fremuróljóst um tryggilega dvöl og aðbúnað ytra, en hann væri réttlaus gagnvartbörnunum ef eitthvað kæmi fyrir ytra.Stefnandi kvaðst þekkja stefndu að því að hafa tilefni til að vantreystahenni. Benti stefnandi á að ef upp úrslitnaði milli stefnda og eiginmanns hennar að þá yrðu börnin í óvissu. Ekkert kvaðst stefnandi vita um eiginmannstefndu nema að börnunum virtist líka vel við hann. Stefnandi benti á að hann hafi alla tíðstundað sjómennsku og sér þætti ósanngjarnt vegna þess að því væri haldið framað börnin hefðu sterkari tengsl við stefndu, en umgengnin hafi stýrst dálítiðaf atvinnu stefnanda. Stefnandi kvaðstekki geta komið auga á að börnin væru tengdari stefndu en stefnanda. Sér fyndist að börnin reyndu að styggja enganog taka ekki afstöðu. Aðspurður kvaðst stefnandi ekki treystasér til að véfengja faglegt mat sérfræðinga, en hannhafi ekki sjálfur hafa orðið var við að börnin hefðu sterkari tengsl viðstefndu. Stefnandi væri þó ósammála ýmsuí matgerðinni og hissa á sumu. Finnistsér gæta misræmis í málsgögnum og niðurstöðum. Kvaðst stefnandi vel treysta sér til aðhafa öll börnin þó að hópurinn væri stór.Aðspurður kvaðst stefnandi telja að börnin myndu vel geta komið inn íhópinn enda hafi þau verið þar svo mikið að um einn hóp væri að ræða núþegar. Börnin væru klár til að koma inní hópinn og allt væri til staðar. Taldistefnandi að börnin ætluðust til þess af sér að hann setti þau ekki skör neðaren hin börnin á heimilinu, en hann hefði ekki orðið var við aðrar kröfur tilsín af þeirra hálfu. Aðspurður kvaðstefnandi að rígur væri milli C, eldri dóttur stefndu, og barnanna. Hún hafi hins vegar verið mikið með þau oghann teldi að þau treystu henni. Hannteldi að C vildi systkinum sínum vel en hún væri kannski ekki góð fyrirmynd þarsem hún reykti bæði og drykki áfengi.Ekki gæti hann tjáð sig um samband þeirra a.ö.l. enda hefði hann ekkihaft neitt samband við C lengi, en það hafi ekki verið gott og þau ekki náð aðtengjast. Aðspurður kvað stefnandi að hann hafibara haft gott samband við systur stefndu sem búi í [...], en nánast ekkert viðþá systur hennar sem búi í [...]. Aðspurður gat stefnandi þess að ef hannfengi fulla forsjá með báðum börnum sínum gæti hann hliðrað til vinnu sinni semskipstjóri í [...] og hefði hann aðlögunartíma enda væri bróðir stefnandaskipstjóri á móti sér, en hann sæi ekki að hann gæti sleppt þeim tekjum sembyðust til langframa. Hann myndi haldavinnunni áfram og þurfa að taka 50% á móti bróður sínum. Fyrirkomulag þess yrði þannig að hann myndivinna mánuð og eiga mánuð frí. Stefnda kom fyrir dóminn við aðalmeðferðog skýrði frá því kvaðst vera sátt við það sem eftir henni væri haft í matsgerðdómkvadds matsmanns og sátt við niðurstöður matsmannsins. Teldi stefnda að matsmaður hafi metið réttlíðan og afstöðu barnanna. Sérstaklegastaðfesti stefnda allt sem fram kemur í matsgerðinni um aðstæður sínar í [...]. Vegna þess kynferðisbrots sem A hafi orðiðfyrir áður fyrr kvað stefnda hana ekki vera í neinni meðferð, en hún hafifengið samband við viðurkennda sálfræðistofu sem á hafi verið vísað en þar hafiverið fullt og ekki tekið við nýjum skjólstæðingum. Þá hafi henni verið bent á annanmeðferðaraðila en það hafi reynst vera í tveggja klukkustunda fjarlægð fráheimili stefndu sem sé lengst út í sveit.Hún hafi hins vegar látið starfsfólk skólans vita af þessu og beðiðsérstaklega um að verða látin vita ef einhvers yrði vart um að A þyrftiaðstoðar við. Skólinn sé þannig fullmeðvitaður um þetta. Ekki sé þetta neittsem hái A í daglegu lífi að því er stefnda verði vör. Fyrst eftir þetta hafi hún verið mikið inn ísig og hafi grátið, en hún hafi áður verið opin. Hún sé hins vegar öll að koma til. Stefnda sé hins vegar ekki sérfræðingur semgeti sagt til um að dóttirin þurfi ekki aðstoð og þess vegna sé stefnda enn aðvinna í málinu. Aðspurð kvað stefnda aðhún hafi á sínum tíma farið fyrr til [...] en áætlað hafi verið, vegna þess aðhún hafi ekki viljað fá á sig farbann.Stefnda kvaðst ekki hafa sérstaklega neitað stefnanda um aðgang aðbörnum sínum, en vísvitandi leynt því að hún væri að fara. Hún hafi hins vegar eftir það reynt að fánetfang stefnanda til að börnin gætu verið í sambandi við stefnanda. Börnin hafi reynt töluvert að hafa sambandvið stefnanda á „facebook“, en það hafi gengið illa,hann hafi ýmist verið sofandi eða úti á sjó eða fjarverandi. Svo hafi hún fengið netfangið hans. Ástæða þess að umgengni samkvæmt úrskurðidómsins frá 27. júní 2011 hafi ekki gengið eftir hafi verið sú að þau hafi ekkiverið komin með svokallað græna kort.Hún hafi misskilið reglur í sambandi við það. Hún hafi ekki visvitandiverið að blekkja með því að ferðast til [...]sem ferðamaður, en um hafi verið að ræða misskilning. Hún hafi ekki getað sent börnin til Íslandsmeðan þau hafi ekki verið komin með græna kortið. Hún hafi sagt börnunum að þau gætu ekki fariðtil Íslands meðan þau væru ekki með umrætt kort, því þá kæmust þau ekki tilbaka. Um leið og græna kortið yrði klártþá gætu þau farið til Íslands. Hún hafiekki tálmað umgengni að öðru leyti og síst til að vera leiðinleg. Lýsingar stefnanda um samkomulag millifósturföður hennar og föður stefnanda séu rangar að sínu viti. Systir stefnanda og faðir hafi fengið leyfitil að sækja einhver leikföng en þau hafi gert gott betur og tekið allt samanog köttinn líka. Faðir stefnanda hafihins vegar ekki orðið við því að senda umrædda hluti til barnanna. Aðspurð um tengsl eldri dóttur sinnar við börninkvað hún þau vera sterk og góð, en þau færu stundum mikið í taugarnar á hvertöðru eins og systkina er siður. Þegarstefnda kom til Íslands um jólin hafi verið búið að ákveða að þau færu í skólaí [...]. Svo hafi þau hitt stefnanda áflugvellinum og þau farið til hans þá, en verið ákveðið á flugvellinum að hannyrði með þau til sunnudagsins 22. janúar 2012.Ekkert hafi verið óákveðið í því sambandi. Hún hafi þurft að skrá þau til lögheimilishér svo þau kæmust í skólann. Aðspurðkvað stefnda að börnin töluðu vel um aðstæðurnar á heimili föður síns. Það fari í taugarnar á B að þar sé viðhafðurmunnsöfnuður. A kvarti um að allt þaðgóða þar sé handa litlu stelpunum. Enannars sé allt í lagi og þau hlakki til að fara þangað og þeim líði vel þar,enda léti hún þau ekki fara þangað ef þeim liði illa þar. Ef hins vegar til þess kæmi að þau þyrftu aðflytja þangað og frá henni, þá myndu þau fá algjört sjokk. Þau myndu verða eyðilögð og hafi marg sagt að þau ætli alltaf að vera hjá henni. Sennilega myndu þau jafna sig að einhverjuleyti með tímanum, en það myndi ekki verða þeim gleðiefni þó þau elski föðursinn. Kvaðst stefnda myndu stuðla heilshugar að umgengni barnanna við stefnanda.Þá væri hún opin fyrir öllum samskiptum á netinu, s.s. með „skype“ og „facebook“. Aðspurð um nýlega framlögð gögn um ástand áheimili stefnanda kvaðst hún kannast við þær lýsingar frá sambandi sínu viðstefnanda. Sambærilegt væri t.d. drykkjaog nefbrot. Aðspurð kvaðst stefnda hafadeilt við vinkonu systur stefnanda undir áhrifum áfengis fyrir ekki löngusíðan, en það hefði ekki haft eftirmála og væru þær sáttar. Þá hafi hún farið út að skemmta sér. Faðir stefnanda hafi látið eiginmann sinnvita um þetta, en það hafi engin áhrif haft á samband þeirra hjóna. Kvaðst stefnda hafa kynnst manni sínum vorið2010 á netinu, en svo hafi tekist með þeim ástir og þau nú verið gift í eittár. Hún hafi farið og hitt hann ogfjölskyldu hans áður en hún hafi tekið um það ákvörðun að flytja til hans. Ef hjónabandi hennar lyki, sem ekkert bentiþó til, þá myndi hún flytja beint til Íslands.Ef börnin myndu vilja flytja heim til Íslands, t.d. til að fara ímenntaskóla, þá þyrfti að ræða það og væri hún opin fyrir umræðunni ef þaðyrði. Aðspurð um hvers vegna A hafi ekki mættí viðtöl vegna misnotkunar sem hún hafi orðið fyrir áður lýsti stefnda því aðþað hafi fyrst og fremst verið vegna misskilnings, en einum tíma hafi stefndagleymt. Hún hafi sjálf átt erfitt með aðhöndla þetta. Ekki myndi standa á þessuframvegis eftir að stefnda væri búin að finna og komast í samband viðmeðferðaraðila ytra. Þær mæðgur hafihins vegar rætt þetta atvik mikið, en stefnda hafi hagað því þannig að dóttirinætti frumkvæði að því. A sé mjög vakandigagnvart umhverfi sínu og sjái „perra“ í hverju horni, en það geri vinkonurhennar líka. Ekki kvaðst stefnda verðaþess vör að þetta atvik hái dóttur sinni sérstaklega og t.d. hafi hún átt„kærasta“ eftir þetta. Aðspurð um stöðuleyfismála kvað stefnda að samkvæmt upplýsingum yfirvalda [...] innflytjendamálalægju öll gögn fyrir og væri nú beðið eftir að fá viðtal í sendiráði [...] áÍslandi. Ekkert sérstakt bendi til þessað hún og börn hennar fái ekki landvistarleyfi eða svokallað „græna kort“, enmálið sé þó ekki enn í höfn. Aðspurð um tengslanet sitt á Íslandilýsti stefnda góðu sambandi við fósturföður sinn, vinkonur og systur, sem ogsystur sína í [...] sem búi þar ytra með þarlendum manni. Hún hefði mikil samskipti við systur sínaytra, en systir hennar dveljist ekki þar löglega. Það myndi stefnda hins vegar aldrei gerasjálf. Áður en hún fór ytra með börninhafi eiginmaður hennar verið búinn að hafa samband við skólann þar og kynna sérhann og upplýst sig um að skólamál væru þar góð, en hann eigi sjálfur börn ískólanum, en hún hafi ekki sjálf haft samband við skólann. Það hafi legið fyrir að börnin myndu komast ískóla úti. Aðspurð um notkun áfengis kvaðst stefndahvorki drekka áfengi á virkum dögum né í kringum börnin sín. Geti liðið langur tími milli þess sem húnneyti áfengis. Aðspurð kvaðst stefnda treysta stefnandafyrir börnum sínum um „pabbahelgar“, en ekki vildi hún þó að þau ættu heima hjáhonum, m.a. vegna vinnu stefnanda. Komfram hjá stefndu að börn hennar væru tengd öðrum börnum á heimilistefnanda. Lýsti stefnda eiginmanni sínum sem góðumog elskulegum. Kom fram að hún hefði trúá sambandi sínu við hann. Aðspurð um gögn frá skóla barnanna áðuren þau fluttu til [...], frá árinu 2010, kannaðist stefnda við að á þeim tímahafi hún verið að kljást við þunglyndi, en neitaði því að hún hafi þá verið áeinhverju „fylleríi“. Á þessum tímahefði hún getað verið betri fyrirmynd fyrir börnin. Sé hins vegar munur á henni núna og þá. Hún hafi á þessum tíma misst tökin en hafiendurheimt þau. Sér líði mun betur núnaog sé glaðari og bjartsýnni. Henni vaxiekki í augum að vera húsfreyja á stóru heimili ytra. Aðspurð ef hún myndi ekki fálandvistarleyfi í [...] kvaðst stefnda þá bara myndu taka því og vinna út fráþví. Vitnið E, systir stefnanda, gaf skýrslufyrir dóminum í síma við aðalmeðferð.Komu fram hjá henni lýsingar á því að börnin og einkanlega A hafi veriðupptekin af því að hafa séð það sem hún hafi talið vera „barnaperra“ og veriðóttaslegin yfir því og hringt í Neyðarlínuna vegna þess. Þetta hafi verið þegar þau hafi gist hjáhenni. Vitnið lýsti því að hún hefðireynt gegnum árin að hafa sem mest samskipti við umrædd börn aðila. Hún hefði reynt að aðstoða með ýmislegt svosem ef eitthvað hafi vantað, s.s fjárhagslega eða með föt. Um hafi verið að ræða 50.000 kr. kostnaðvegna tannréttinga A, en stefnda hafi boðist til að endurgreiða þetta og hafivitnið sagt að ekki þyrfti að hafa áhyggjur af því. Vitnið staðfesti að móðir hennar og stefnandahafi haft horn í síðu ýmissa og hafi verið einhver kergja milli hennar ogstefnanda. Stefnda kom aftur fyrir dóminn og skýrðifrá því að stefnandi hafi ekki sinnt meðlagsgreiðslum vegna barnanna meðan þauvoru í [...] og vanrækt framfærsluskyldu sína á því tímabili. Niðurstaða Allt fráuppkvaðningu dóms í fyrri forsjárdeilu aðila, sem kveðinn var upp 3. júlí 2009,hefur stefnda farið ein með forsjá umræddra barna. Var það í samræmi við framlagða matsgerðdómkvadds matsmanns í því máli.Stefnandi freistar þess nú að hnekkja því fyrirkomulagi og fá dæmdafulla forsjá með báðum börnum aðila. Tilþess að svo geti orðið þarf þannig stefnandi að sýna fram á það að það sébörnunum fyrir bestu að hann fari með forjá þeirra,þannig að það séu hagsmunir barnanna að forsjáin flytjist frá stefndu tilstefnanda, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Ýmis atriði koma þar til skoðunar. Fyrir liggurað samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns hafa bæði börnin góð tengsl við báðaforeldra sína, en þó er skýrt að þau hafa sterkari tengsl við stefndu, endahefur hún verið megin umönnunaraðili þeirra og þau alltaf búið hjá henni. Báðir aðilar eru hæfir til að fara með forsjábarnanna, en það er hins vegar skýr afstaða beggja barnanna að vilja búa hjámóður sinni, en flytjast ekki til föður síns.Þá kemur fram vilji þeirra til að búa í [...]. Framkemur í matsgerð að börnin séu náin.Báðir foreldrar hafa húsnæði til að veita börnum sínum heimili. Stefnandi býr í eigin húsnæði, en heimilistefndu er í húsnæði sem [...] eiginmaðurhennar á. Ekkert liggur fyrir annað enað aðstæður barnanna í [...] séugóðar, bæði hvað varðar heimili og skóla.Báðir aðilar njóta liðsinnis fjölskyldna sinna í umhverfi sínu. Mikil breyting varð á högum barnanna við aðflytja til [...], en teljaverður að enn meiri breyting og rask yrði á högum þeirra við að færa forsjánafrá móður til föður að því virtu að börnin hafa ávallt búið hjá móður. Þá ber að líta til þess að börnin hafa ekkiverið búsett í [...]hjáföður sínum, þannig að það yrði líka nýtt umhverfi. Ekki þykir fært að líta með öllu fram hjáframlögðum nýlegum gögnum um drykkju á heimili stefnanda og ósætti milli hansog eiginkonu hans, en fyrir liggur að hjónaskilnaður kom til tals á heimilinueftir að slegið hafði í brýnu. Ekki erþað trúverðugt að mati dómsins að sú uppákoma sem þar er lýst hafi öll veriðvegna móður stefnanda svo sem hann vildi vera láta. Ekki verður aðmati dómsins heldur fram hjá því litið að framtíðaráætlanir stefnanda umatvinnu eru þannig að hann verði að vinna á sjó í mánuð í senn og eigi svo fríí mánuð, en börn hans yrðu þá alfarið án hans í mánuð í senn. Ekkert liggurfyrir um að aðstæður barnanna í [...] séu ótraustar eða ótryggar eins og vísað til ístefnu af hálfu stefnanda. Gildir þettajafnt um heimilis- og fjölskyldu aðstæður sem og um annað félagslegt um hverfis.s. skólagöngu. Í stefnu ervísað til þess að stefnandi hafi af því áhyggjur að stefnda hafi ekki sinnt þvíað A fengi aðstoð vegna atviks sem hún varð fyrir áður af hálfu skólabróðursíns. Fram hefur komið að stefnda hefurunnið í þessu og að hún hefur fullan hug á að dóttir hennar fái þá aðstoð semhún hafi þörf á, en að ekki hafi enn fundist sálfræðingur eða annar slíkurmeðferðaraðili sem taki við nýjum skjólstæðingum það sem stefnda er búsett. Þá liggur ekki fyrir neitt um að umrætt atvikvaldi telpunni sérstökum vandkvæðum nú, í það minnsta ekki svo að þetta atriðigeti ráðið úrslitum í máli þessu. Að virtrimatsgerð Rögnu Ólafsdóttur og öðru því sem fram hefur komið í málinu þykirstefnandi ekki hafa sýnt fram á að hagsmunir barna hans liggi í því að forsjábarnanna verði tekin af stefndu og færð til stefnanda. Þvert á móti er það mat dómsins að það þjónihagsmunum barnanna betur að stefnda fari áfram með forsjá beggja barnanna einsog verið hefur. Verður þannig hafnaðkröfum stefnanda um að fá dæmda forsjá umræddra barna. Í málinu erþess krafist að kveðið verði á um umgengni barnanna við það foreldrið sem ekkifær forsjána. Um það eru allir sammála,bæði aðilar málsins sem og dómkvaddur matsmaður, að mikilvægt sé að börninhaldi góðum tengslum við það foreldri sem ekki fær forsjána. Er rétt aðbörnin verði bæði saman hjá stefnanda í 4 vikur samfleytt á hverju sumri eftirskólalok og komi aftur til stefndu áður en skóli hefst aftur að loknu sumarleyfi. Skal sú umgengni hefjast sumarið 2012. Þá skulu börnin dvelja saman hjá stefnanda íeina viku um áramót og eina viku um páska, hvert ár og skal sú umgengni hefjastáramótin 2012/2013. Er rétt að þaðforeldrið sem sendir börnin til hins sjái um að tryggja framkvæmd þess og berikostnað af þeirri för. Stefnda hefur ekki krafist þess aðkveðið verði á um meðlagsgreiðslur. Ummeðlagsgreiðslur var kveðið á í óáfrýjuðum dómi Héraðsdóms Suðurlands 3. júlí2009 í málinu nr. E-418/2008. Eru ekkiefni til að hrófla við því Rétt þykir að málskostnaður milli aðilafalli niður, en gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, kr. 818.887vegna lögmannsþóknunar að meðtöldum virðisaukaskatti, sem og útlagður kostnaðurlögmannsins og aksturskostnaður hans, kr. 137.895. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gættákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan, ásamt meðdómsmönnunum Aðalsteini Sigfússyni sálfræðingi ogGuðfinnu Eydal sálfræðingi. D Ó M S O R Ð: Stefnda, K, skal fara með forsjá barnanna A, kt. [...] og B, kt. [...]. Börnin A og B skulu dvelja bæði saman hjá stefnanda, M, í fjórar vikursamfleytt á hverju sumri eftir skólalok og koma aftur til stefndu áður en skólihefst aftur að loknu sumarleyfi. Skal súumgengni hefjast sumarið 2012. Þá skulubörnin dvelja saman hjá stefnanda í eina viku um áramót og eina viku um páskahvert ár, og skal sú umgengni hefjast áramótin 2012/2013. Málskostnaður milli aðila fellurniður. Gjafsóknarkostnaður stefndugreiðist úr ríkissjóði, kr. 818.887 vegna lögmannsþóknunar Valborgar Þ. Snævarrhrl. að meðtöldum virðisaukaskatti, sem og útlagður kostnaður lögmannsins ogaksturskostnaður hans, kr. 137.895.
Mál nr. 197/2011
Kærumál Lögræði
Með beiðni, dagsettri 10. mars 2011, hefur Þyrí H. Steingrímsdóttir hrl., f.h. B, kt. [...], [...], [...], krafist þess að A, kt. [...], með lögheimili að [...], Reykjavík, verði sviptur lögræði með vísan til a- og b-liða 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Um aðild er vísað til a-liðar 7. gr. lögræðislaga, en sóknaraðili er móðir varnaraðila.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2011, þar sem sóknaraðili var ótímabundið sviptur sjálfræði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skammur tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en þóknun skipaðs talsmanns síns, sem verði hækkuð frá því sem þar var ákveðið. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og skipaðs talsmanns varnaraðila fyrir Hæstarétti, hæstaréttarlögmannanna Bjarna Haukssonar og Margrétar Gunnlaugsdóttur, 125.500 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 617/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. nóvember 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 27. nóvember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 360/2002
Kynferðisbrot Samverknaður Miskabætur
G og E voru ákærðir fyrir að hafa með ofbeldi þröngvað stúlkunni X til samræðis og annarra kynferðismaka á heimili G. Í héraðsdómi var tekið fram að G hefði borið fyrir sig algjöru minnisleysi og E og X því ein til frásagnar um hvað gerðist í herbergi G eftir að vinkona X rauk á dyr. Bar mikið á milli í frásögn þeirra. Þegar atvik málsins voru virt í heild þótti mega leggja til grundvallar vitnisburð X þrátt fyrir eindregna neitun E enda ekkert fram komið sem veikti vitnisburð hennar og drægi úr trúverðugleika hennar. Var dómur héraðsdóms um sakfellingu G og E fyrir brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 því staðfestur. Þegar litið var til ungs aldurs þeirra þótti mega una við refsiákvörðun héraðsdóms. Hins vegar var tekið fram að ótvírætt yrði að telja að háttsemi G og E hefði haft veruleg áhrif til hins verra á sálarlíf og geðheilsu X. Yrði við ákvörðun bóta til hennar heldur ekki litið fram hjá því að þeir stóðu tveir saman að atlögu gegn kynfrelsi hennar, sem var til þess fallið að auka enn á ótta hennar og vanlíðan við atburðinn og eftir hann. Þóttu miskabætur til stúlkunnar því hæfilega ákveðnar 700.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2002 að ósk ákærðu en einnig af hálfu ákæruvaldsins og krefst hann staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærðu, en að refsing þeirra verði þyngd og þeir dæmdir sameiginlega til að greiða X 1.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júlí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði Gunnar Jóhann krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds og frávísunar bótakröfu, til vara að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar en til þrautavara að refsing hans verði milduð og fjárhæð skaðabóta lækkuð verulega. Ákærði Elvar Þór krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds en til vara vægustu refsingar, sem lög leyfa, og lækkunar á bótakröfu. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu. Þegar litið er til ungs aldurs þeirra þykir mega una við refsiákvörðun dómsins, sbr. og 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum. Réttargæslumaður brotaþola hefur lagt fyrir Hæstarétt nýtt skjal, sálfræðiskýrslu dr. Jóns Friðriks Sigurðssonar 15. janúar 2003, en hann var beðinn um að meta afleiðingar atburðarins 29. júlí 2000 fyrir stúlkuna og þörf hennar fyrir meðferð í framtíðinni. Átti sálfræðingurinn 5 viðtöl við hana á tímabilinu 3. desember 2002 til 13. janúar 2003. Er í skýrslunni greint frá ýmsum geðrænum vandamálum, sem hún eigi við að stríða. Segir þar að mjög erfitt sé að greina hver þeirra megi beinlínis rekja til nauðgunarinnar og hver eigi sér lengri sögu. Ljóst sé að hún hafi átt við töluvert þunglyndi að etja áður en til þessa atburðar kom og einnig að hún hafi verið mjög feimin og óframfærin. Í dag uppfylli hún greinilega tvö af þremur megineinkennum áfallastreitu, sem tengja megi við atburðinn. Í fyrsta lagi eigi hún erfitt með að einbeita sér, sé eirðarlaus og pirruð og eigi erfitt með svefn. Í öðru lagi forðist hún að koma nálægt því svæði þar sem atburðurinn hafi gerst og hafi mjög dregið úr ferðum sínum þangað, þar sem hún eigi þó bæði vini og ættingja. Þá virðist áhugaleysi hennar á lífinu og vonleysistilfinning hafa aukist verulega og eigi hún erfitt með að sjá fyrir sér ánægjulega framtíð. Þriðja áfallastreitueinkennið, sem er að upplifa atburðinn, sem olli áfallinu, virðist ekki eiga við hana nú. Ekki sé samt unnt að fullyrða að endurupplifanir eða sterk sálræn eða líkamleg viðbrögð, er tengist atburðinum, eigi ekki eftir að koma fram. Gera megi ráð fyrir að vandamál hennar eins og þunglyndi, kvíði, feimni, tortryggni og lítil sjálfsvirðing hafi versnað eftir að þetta gerðist. Eigi hún að geta náð tökum á þessum alvarlegu vandamálum sínum og lifað farsælu lífi í framtíðinni sé mikilvægt að hún fái sálfræðilega meðferð við hæfi. Vandamál hennar séu mjög alvarleg og geti verið erfitt og tekið langan tíma að leysa úr þeim. Þegar litið er til þess, sem fram hefur komið í málinu, verður að telja ótvírætt, að háttsemi ákærðu hafi haft veruleg áhrif til hins verra á sálarlíf og geðheilsu stúlkunnar. Við ákvörðun bóta til hennar verður heldur ekki litið fram hjá því að ákærðu stóðu tveir saman að atlögu gegn kynfrelsi hennar, sem var til þess fallið að auka enn á ótta hennar og vanlíðan við atburðinn og eftir hann. Að þessu virtu þykja miskabætur til stúlkunnar hæfilega ákveðnar 700.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði segir, en rétt er að miða upphaf dráttarvaxta við þann tíma, er mánuður var liðinn frá því að báðum ákærðu hafði verið kynnt bótakrafa. Staðfesta ber ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað, þó þannig að þóknun réttargæslumanns brotaþola er hæfilega ákveðin 200.000 krónur. Ákærðu verða dæmdir til greiðslu áfrýjunarkostnaðar eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærðu, Gunnars Jóhanns Gunnarssonar og Elvars Þórs Sturlusonar, eru staðfest. Ákærðu greiði óskipt X 700.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júlí 2000 til 1. júlí 2001, frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til 28. febrúar 2002, en frá þeim degi til greiðsludags með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Staðfest eru ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað að öðru leyti en því að þóknun réttargæslumanns brotaþola skal vera 200.000 krónur. Ákærði Gunnar Jóhann greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Kristni Bjarnasyni hæstaréttarlögmanni, 250.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Elvar Þór greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Helga Jóhannessyni hæstaréttarlögmanni, 250.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærðu greiði óskipt þóknun Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs réttargæslumanns brotaþola, 80.000 krónur, svo og annan áfrýjunarkostnað sakarinnar. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. júní 2002 Ár 2002, miðvikudaginn 19. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er í dómhúsinu í Hafnarfirði af Ólöfu Pétursdóttur dómstjóra og Gunnari Aðalsteins­­syni og Jónasi Jóhannssyni héraðsdómurum, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-735/2002: Ákæruvaldið gegn Gunnari Jóhanni Gunnarssyni og Elvari Þór Sturlu­syni, sem dómtekið var 30. maí síðastliðinn. Málið höfðaði ríkissaksóknari með ákæru útgefinni 26. mars 2002 á hendur ákærðu Gunnari Jóhanni Gunnarssyni, kt. 290683-5059, Akurbraut 4, Innri-Njarðvík og Elvari Þór Sturlusyni, kt. 110583-3709, Óttuhæð 4, Garðabæ, „báðum fyrir kyn­ferðisbrot, aðfaranótt 29. júlí 2000 á heimili ákærða Gunnars Jóhanns að Akurbraut 4, Innri-Njarðvík, með því að hafa með ofbeldi þröngvað stúlkunni X, fæddri 1983, til samræðis og annarra kynferðismaka, ákærði Gunnar Jóhann að hafa í tvígang þröngvað getnaðarlim sínum inn í leggöng stúlkunnar og með­­ákærði Elvar Þór að hafa, meðan á því stóð, fyrst sett getnaðarlim sinn í munn stúlkunnar og síðan lagst ofan á hana og þröngvað getnaðarlim sínum inn í endaþarm hennar. Telst þetta varða við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 með áorðnum breytingum. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ Ingimar Ingimarsson héraðsdómslögmaður, skipaður réttargæslumaður Xr, kt. [...], [...], Kópavogi, krefst þess að ákærðu verði dæmdir í sameiningu til að greiða henni 1.000.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 frá 29. júlí 2000 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist hæfilegrar þóknunar vegna réttar­gæslustarfa í þágu stúlkunnar við rannsókn og meðferð málsins. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómslögmaður, skipaður verjandi ákærða Gunnars Jóhanns, krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af þeirri háttsemi, sem honum er gefin að sök, en ellegar dæmdur til vægustu refsingar, sem lög leyfa. Þá verði framlagðri bótakröfu vísað frá dómi og allur sakarkostnaður greiddur úr ríkis­sjóði, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun. Sigurður Kári Kristjánsson héraðsdómslögmaður heldur uppi vörnum fyrir ákærða Elvar Þór og gerir sömu dómkröfur og meðverjandi hans. I. Aðfaranótt laugardagsins 29. júlí 2000 voru X og vinkona hennar A á rúntinum í Keflavík ásamt B, systur A og kærasta hennar, S. S var ökumaður bifreiðarinnar, en stúlkurnar voru allar við skál. Ein­hvern tíma nætur, líklega á bilinu 02:00-03:00, stöðvaði hann bifreiðina á plani fyrir utan verslunarmiðstöðina Kjarnann. Þar fór A að ræða við ökumann annarrar bifreiðar, M, sem hún þekkti. Í þeirri bifreið voru fleiri karl­menn, þar á meðal ákærðu í málinu. Þeir voru báðir undir áhrifum áfengis. Eftir einhverjar samræður á planinu buðu ákærðu A og X að koma yfir í bifreið þeirra. M mun því hafa ekið hinum far­þegunum heim, en því næst sótt stúlkurnar. Eftir að hafa rúntað með þær og ákærðu um stund ók hann þeim fjórum heim til ákærða Gunnars Jóhanns að Akurbraut 4 í Innri-Njarðvík. Samkvæmt fram­burði X, M og ákærða Elvars Þórs fyrir dómi mun klukkan þá hafa verið um 04:00-04:30. Þegar inn í húsið kom settust ákærðu og stúlkurnar á stórt vatns­rúm í herbergi ákærða Gunnars Jóhanns. Þar munu þau hafa rætt saman um stund og kváðust X og ákærði Elvar Þór hafa neytt frekara áfengis. Stúlkurnar báru fyrir dómi að ákærðu hefðu síðan farið að tala um ein­hverja kynlífs­leiki og stungið upp á því að þau myndu vera saman öll fjögur. Að sögn A hefði hún reiðst slíku tali og rokið á dyr. Ákærði Elvar Þór hefði fylgt á eftir, stöðvað hana í forstofunni og reynt að fá hana til að vera lengur, en hún verið ákveðin og farið út úr húsinu. Þaðan hefði hún gengið að verslun Hagkaupa í Njarð­vík og beðið þess að verða sótt af S. Ákærði Elvar Þór kvaðst fyrir dómi ekki muna eftir neinu kynlífstali inni í herbergi meðákærða, en gat þess að hann hefði móðgað A og því hlaupið á eftir henni til að biðja hana afsökunar og fá hana til að vera lengur. Hann hefði náð henni á einhverju götuhorni og rætt við hana, en án árangurs. Þaðan hefði hann gengið aftur að húsinu og farið inn til hinna. Eftir að A fór af vettvangi hófst sú atburðarás, sem leiddi til ákæru í málinu. Ákærði Gunnar Jóhann hefur frá upphafi borið við algjöru minnisleysi um atburði næturinnar vegna ölvunar. X og ákærði Elvar Þór eru því ein til frásagnar um samskipti þeirra þriggja inni í húsinu. Að sögn X munu ákærðu hafa þröngvað henni til kynferðismaka með þeim hætti, sem lýst er í ákæru. Ákærði Elvar Þór staðhæfir hins vegar að hún hafi sjálfviljug átt kynferðislegt sam­neyti við meðákærða og að sjálfur hafi hann fyrst og fremst verið áhorfandi að atlotum þeirra. Meðákærði hafi síðan farið í sturtu og á meðan hafi Elvar Þór farið heim. X hafi þá legið uppi í rúmi og verið að reykja. Fyrir liggur að X hringdi í A frá heimili ákærða Gunnars Jóhanns, mælti sér mót við hana fyrir utan Hagkaup í Njarðvík og fór þangað með leigubifreið. A bar fyrir dómi að þá hefðu verið liðnar um 30-45 mínútur frá því að leiðir þeirra skildu. X hefði verið hágrátandi í símanum. Þegar þær hittust hefði hún greint frá því grátandi að ákærðu hefðu nauðgað henni. S hefði síðan komið og tekið þær upp í bifreið sína. S staðfesti þetta fyrir dómi og bar að hann hefði hitt stúlkurnar á ný fyrir utan Hagkaup um kl. 06:00 um morguninn. X hefði verið hágrátandi og stúlkurnar greint frá því að henni hefði verið nauðgað af ákærðu. Samkvæmt vitnisburði E, Y, Z og Ö fyrir dómi greindi X þeim frá því samdægurs að henni hefði verið nauðgað um nóttina. Verður nánar vikið að vitnisburði þeirra síðar. II. Kl. 17:15 sama dag kom X í fylgd Y á neyðarmóttöku vegna nauðgunar á Landspítalanum Háskólasjúkrahúsi í Fossvogi. Fyrir utan biðu vin­konur hennar A og E. Arnar Hauksson kvensjúkdómalæknir tók á móti stúlkunni, framkvæmdi réttarlæknisfræðilega skoðun og skráði eftir henni frá­sögn af ætluðu broti og eigin lýsingu um ástand stúlkunnar við skoðun. Hafa skýrslur þessar verið lagðar fram í málinu og staðfestar af lækninum. Hann bar fyrir dómi að hann hefði hlýtt á frásögn stúlkunnar og skráð jafnóðum eftir henni, með sem líkustu orða­lagi og hún hefði notað. Umrædd skýrsla hljóðar svo: „[...]“ Samkvæmt vitnisburði læknisins mun X enn fremur hafa svarað því aðspurð að sá mannanna, sem hefði haft kynferðismök við hana í endaþarm, hefði einnig sett getnaðarlim sinn í munn hennar. Í samantekt læknisins um ástand stúlkunnar við skoðun er svo­hjóðandi skráð: „Döpur, stressuð, hálfhlær er hún lýsir atburði en er þó mjög döpur og hnýpin. Vinkona er með henni í skoðun.“ Í skýrslu læknisins um réttarlæknisfræðilega skoðun kemur fram að ekkert hafi verið athugavert við fatnað X. Við líkamsskoðun hafi fundist örlítil rispa eða sprunga fremst í opi legganga og örlítil sprunga fremst við endaþarmsop. Læknirinn bar fyrir dómi að um hefði verið að ræða „ferska áverka“, sem gætu sam­rýmst því að stúlkunni hefði verið nauðgað, en um það yrði ekkert fullyrt út frá skoðun, af eða á. Læknirinn kvaðst þó geta slegið því föstu að áverkinn við enda­þarms­op hefði ekki getað myndast við hægðir. Fram kom að stúlkan hefði ekki heimilað skoðun í enda­þarmi, en við skoðun í leghálsi hefðu fundist heillegar sæðis­frumur. Með hliðsjón af útliti sæðisfrumanna kvaðst læknirinn geta fullyrt að lang­lík­legast væri að stúlkan hefði haft samræði innan 24 klukkustunda frá sýnatöku og að líklegast væri að sæðisfrumurnar væru ekki meira en 12 klukkustunda gamlar. Samkvæmt gögnum málsins mun X hafa leitað aftur á neyðarmót­tökuna þriðjudaginn 1. ágúst 2000 vegna kláða og sviða í spöng milli legganga og endaþarms. Arnar Hauksson bar fyrir dómi að hún hefði greinst með sveppasýkingu, en slíkt væri ekki óeðlilegt, þar sem hún hefði fengið sýklalyf í framhaldi af fyrri læknisskoðun. Í skýrslu læknisins vegna endurkomu stúlkunnar á neyðarmóttökuna 14. ágúst 2000, sem hann staðfesti einnig fyrir dómi, kemur fram að hún hafi í fyrstu endurlifað atburði í vöku, en hafi reynt að gleyma þeim. Þá óttist hún ætlaðan árásarstað og hafi síðan ekki farið til Keflavíkur. Hún kvaðst ekki upplifa neinn dofa í viðbrögðum og sagðist enn ekki hafa sagt foreldrum sínum frá þessu. Aðspurð hvort hún fyndi til sektarkenndar eða blygðunar svaraði hún því játandi og gaf þá skýringu að hún hefði greint sinn orðið of drukkin. Aðspurð hvort hún teldi sig hafa glatað sjálfs­virðingu við nefnda atburði kvað hún sjálfsvirðingu aldrei hafa verið mikla. III. Næst gerðist það í málinu hinn 10. ágúst 2001 að X kom á lögreglu­stöð í Reykjavík í fylgd skipaðs réttargæslumanns og lagði fram kæru í málinu. Hún gaf þá skýringu á drættinum að hún hefði ekki viljað að foreldrar hennar vissu af málinu, en hún kærði nú vegna þess að vinir hennar hefðu hvatt hana til þess. Berglind Kristinsdóttir rannsóknarlögreglumaður gerði upplýsingaskýrslu um málið, en það var síðan sent til rannsóknar hjá lögreglunni í Keflavík. A gaf skýrslu vitnis hjá lögreglu 21. ágúst 2001. Hún kvaðst greint sinn hafa verið að spjalla við ákærðu að Akurbraut 4 ásamt X þegar þeir hefðu fært í tal hvort þau ættu ekki að vera saman öll fjögur. Henni hefði fundist þetta óþægilegt og viljað fara, enda hefði hún engan áhuga haft á þessum mönnum. Hún hefði heldur ekki greint að X hefði nokkurn áhuga. X hefði þó ekki virst vera tilbúin til að fara á sama tíma. Að sögn A hefði ákærði Elvar Þór latt hana til fararinnar, en hún verið ákveðin og gengið sem leið lá að verslun Hagkaupa í Njarðvík. X hefði síðan hringt í hana um klukku­stund síðar, hágrátandi og spurt af hverju hún hefði farið. Þegar þær hittust við Hagkaup hefði X verið í losti, hrædd og skjálfandi. X hefði greint frá því að hún hefði ætlað á eftir henni út úr her­berginu, en uppgötvað að hún hefði gleymt töskunni sinni og því snúið til baka. Ákærðu hefðu þá hent henni á rúmið og læst herberginu. Því næst hefðu þeir nauðgað henni báðir í einu. Að sögn A hefði X ekki lýst verknaðinum í smáatriðum, enda hefðu þær báðar verið í miklu uppnámi og A haft sam­visku­bit yfir því að hafa skilið vinkonu sína eina eftir með ákærðu. X gaf skýrslu vitnis 28. september 2001. Hún kvað allt hafa leikið í lyndi heima hjá ákærða Gunnari Jóhanni þangað til annar hvor ákærðu hefði fitjað upp á því að þau færu öll fjögur í kynlífsleik. A hefði þá farið að rífast við ákærða Elvar Þór og í framhaldi hefði hún rokið út. Að sögn X hefði hún ætlað að elta hana og verið komin fram í forstofu þegar hún hefði áttað sig á því að farsíminn hennar hefði orðið eftir inni í herbergi ákærða Gunnars Jóhanns. Þegar hún hefði komið aftur inn í herbergið hefði Gunnar Jóhann legið á rúminu og Elvar Þór staðið við herbergisdyrnar. Hún hefði spurt um símann og ákærði Gunnar Jóhann svarað því til að hún yrði að finna hann sjálf. Í fram­haldi hefði hún farið upp í rúmið til að leita að símanum, en á meðan hefði ákærði Elvar Þór lokað dyrunum og staðið fyrir framan hurðina. Ákærði Gunnar Jóhann hefði síðan spurt hana ítrekað hvort þau ættu ekki að fara í kynlífsleik og hún ávallt svarað „nei“. Hún hefði síðan legið á bakinu í rúminu þegar ákærði Gunnar Jóhann hefði sest klof­vega yfir fætur hennar, rennt buxum hennar frá og dregið þær alveg niður. Á þeirri stundu hefði hún ekki veitt neina mótspyrnu, aðeins kallað „nei, nei“ og búist við því að hann myndi hætta. Í framhaldi hefði hún reynt að halda nær­buxunum uppi, en ákærða tekist að klæða hana úr þeim. Á meðan á þessu stóð hefði meðákærði Elvar Þór staðið við herbergisdyrnar og beðið félaga sinn að hætta þessu. Hann hefði ekki sinnt því heldur klætt sig úr að neðan og lagst ofan á hana. X kvaðst hafa gripið um sköp sín með annarri hendi, en ákærði Gunnar Jóhann hefði losað takið, haldið báðum höndum hennar föstum og þröngvað getnaðar­lim sínum inn í fæðingar­veg hennar. Eftir nokkurra mínútna samræði hefði honum orðið sáðlát. Á meðan hefði meðákærði klætt sig úr buxum og nærbuxum og gengið að rúminu. Á þeim tímapunkti hefði hún verið orðin afar hrædd og ekki þorað öðru en að hlýða ákærðu. Gunnar Jóhann hefði síðan náð að snúa henni við í rúminu og þröngvað lim sínum inn í leggöng hennar aftan frá. Hann hefði síðan hafið samræði öðru sinni, sem staðið hefði yfir í um það bil 10 mínútur. Á meðan á því stóð hefði ákærði Elvar Þór kropið við rúmið og náð að koma getnaðarlim sínum inn í munn hennar stutta stund án þess að fá sáðfall. Ákærði Gunnar Jóhann hefði síðan viljað fá hana í aðra stellingu og lagst á bakið með hana ofan á. Í þeirri stellingu hefði með­ákærði lagst ofan á bak hennar og þröngvað getnaðarlimnum inn í endaþarm hennar á sama tíma og Gunnar Jóhann hefði haft við hana samræði í leggöng. Um leið og hún hefði fengið liminn inn fyrir endaþarmsop hefði hún öskrað af sársauka og ákærðu þá látið af hátt­semi sinni. Elvar Þór hefði klætt sig í og farið á brott, en Gunnar Jóhann tekið fötin sín og farið fram. Sjálf hefði hún klætt sig, hringt í vin­konu sína og verið á leiðinni út þegar ákærði Gunnar Jóhann hefði komið og rétt henni 1.000 krónur fyrir leigubifreið, sem hann hefði verið búinn að panta. Í þágu rannsóknar málsins voru enn fremur teknar vitnaskýrslur af S, H, E, Y, Ö og M. Ákærðu voru síðan handteknir 5. nóvember 2001 og færðir til yfirheyrslu. Ákærði Elvar Þór greindi frá því að þeir félagar hefðu umrædda nótt boðið tveimur stúlkum á rúntinn og síðan farið með þeim heim til meðákærða Gunnars Jóhanns. Er þangað kom hefðu þau farið að spjalla saman inni í svefnherbergi hans, en stúlkurnar hefðu verið hressar og léttölvaðar. Ákærði hefði síðan móðgað aðra þeirra, A, og hún farið fram á gang. Á þeim tímapunkti hefði hann verið orðinn „þokkalega fullur“. Hann hefði farið á eftir henni og beðið hana afsökunar og hin stúlkan, X, fylgt á eftir. A hefði verið harð­ákveðin í að fara og gert svo. X hefði síðan beðið hann að hlaupa á eftir vinkonu sinni og hefði hann náð tali af henni við eitthvert götuhorn. Að þeim sam­ræðum loknum hefði hann snúið til baka og komið að X í kyn­ferðis­­athöfnum ofan á meðákærða í rúmi hans. Hann kvaðst ekki muna nánar í hvernig stellingum þau hefðu verið, en honum hefði fundist þau láta vel að hvort öðru. Aðspurður kvað hann þau bæði hafa verið klædd á þeim tímapunkti og fullyrti að með­ákærði hefði ekki verið að nauðga stúlkunni. Í framhaldi hefðu þau afklæðst og ákærði skynjað með augngotum þeirra og öðru háttalagi að honum stæði til boða að vera með. Hann hefði því klætt sig úr að ofan og líklega káfað lítillega á stúlkunni og ef til vill kysst hana, en fljótlega misst allan áhuga, sest niður og kannski fengið sér sígarettu. Hann kvaðst ekki muna hvort meðákærði og stúlkan hefðu haft samfarir í rúminu, en með­ákærði hefði síðan hætt atlotum sínum og farið í sturtu, en stúlkan legið áfram í rúminu og fengið sér sígarettu. Ákærði Gunnar Jóhann kvaðst ekkert muna eftir því hvað hann hefði aðhafst umrædda nótt. Breytti engu í því sambandi þótt honum væru kynnt atriði úr skýrslum með­ákærða og X. Hann kvaðst þó geta fullyrt að hann hefði ekki nauðgað einhverri stúlku um nóttina og sagðist ekki trúa slíku upp á með­ákærða. Ákærði gaf þá skýringu á minnisleysi sínu að hann ætti það til að drekka of mikið með þeim afleiðingum að hann missti algjörlega minnið. IV. Ákærði Gunnar Jóhann kvaðst fyrir dómi ekkert muna eftir þeim atburði, sem ákært væri fyrir, en neitaði alfarið að hafa þröngvað stúlkunni X til sam­ræðis umrætt sinn. Hann kvaðst þó ekki draga í efa þann framburð meðákærða Elvars Þórs að hann hefði átt kynferðislegt samneyti við stúlkuna, en það hefði þá verið með hennar vilja og með þeim hætti, sem meðákærði hefði lýst. Ákærði kvaðst lengi hafa átt við áfengisvandamál að stríða og væri nýkominn úr meðferð. Á umræddum tíma hefði hann drukkið ótæpilega og oft misst minnið sökum áfengisneyslu. Ákærði Elvar Þór neitaði eindregið sök fyrir dómi og kvaðst hvorki hafa haft kynferðismök við X umrædda nótt né heldur hafa meinað henni brottför úr svefn­herbergi meðákærða Gunnars Jóhanns. Stúlkan hefði aldrei sýnt á sér neitt farar­snið. Ákærði sagði þá félaga hafa verið á fylliríi um nóttina og hefði meðákærði verið ofurölvi, eins og hann hefði átt vanda til. Þeir hefðu hitt X og A á rúntinum, boðið þeim með sér á rúntinn og því næst í heimsókn til meðákærða. Er þangað kom hefðu þau sest inn í herbergi með­ákærða og farið að spjalla. Ákærði kvaðst ekki muna eftir neinu kyn­ferðis­tali þeirra í milli, en sagðist hafa verið fullur og móðgað A. Hún hefði rokið á dyr og hann því elt hana fram á gang og beðið hana afsökunar. X hefði fylgt á eftir. A hefði engu að síður viljað fara og yfirgefið húsið, en í framhaldi hefði X beðið hann að fara á eftir henni og telja henni hughvarf. Hann hefði því hlaupið út og náð henni við eitthvert götuhorn, spjallað við hana stutta stund og komið einn til baka um 2-3 mínútum síðar. Þegar hann hefði komið inn í herbergi með­ákærða á ný hefði hann séð X ofan á meðákærða í rúminu. Þau hefðu verið í einhverju „smá­keleríi“ og látið vel að hvort öðru. Ákærða minnti að þau hefðu verið fullklædd og sagði greinilegt að atlotin hefðu verið með vilja þeirra beggja. Hann hefði síðan ráðið af augngotum þeirra að þau vildu fá hann með í leikinn og í fram­haldi hefði hann sest við rúmgaflinn og ef til vill kysst stúlkuna á munninn og strokið brjóst hennar lítillega á meðan hún var í atlotum við með­ákærða. Að sögn ákærða hefði hann þó fljótlega misst áhuga á þessu og því sest niður og fengið sér sígarettu. Atlot hinna hefðu einnig liðið fljótt yfir og meðákærði farið í sturtu, en stúlkan legið áfram í rúminu og fengið sér sígarettu. Á þeim tímapunkti hefði ákærði verið orðinn svo drukkinn að hann hefði kvatt stúlkuna og labbað heim. Nánar aðspurður um nefnd atlot meðákærða og X kvaðst ákærði lítið hafa fylgst með þeim og einnig muna óljóst hvað þeim hefði farið á milli. Hann gæti því ekki sagt til um hvort þau hefðu verið nakin fyrir neðan mitti og ekki vita hvort sam­ræði hefði átt sér stað. Hann kvað hins vegar mjög líklegt að þau hefðu haft samfarir í rúminu og að þær hefðu farið fram með fullum vilja stúlkunnar, enda hefði hún verið ofan á með­ákærða og haft yfirhöndina í sam­neyti sínu við hann. Henni hefði því verið hægur vandi að hætta samförum, hefði hún kosið svo. X staðfesti fyrir dómi fyrri lýsingu á því hvernig ákærði Gunnar Jóhann hefði náð að koma fram vilja sínum í fyrra skiptið, en áður hafði henni verið lesinn sá framburður frá orði til orðs í vitnaskýrslu hennar hjá lögreglu 28. september 2001. Hún kvaðst síðast hafa haft samfarir fyrir hinn kærða atburð 16. júní 2000. Hún sagðist einnig hafa lifað kynlífi eftir atburðinn og á tímabili hafa átt kærasta. A bar fyrir dómi með líkum hætti og X um aðdraganda þess að þær fóru heim til ákærða Gunnars Jóhanns. Hún kvaðst ekki hafa fundið til áfengisáhrifa þar inni. Eftir 30-45 mínútna dvöl hefði hún verið búin að fá sig fullsadda af kynlífstali ákærðu; það hefði fokið í hana og hún labbað út. Um leið hefði hún spurt X hvort hún kæmi með, en hún hefði ekki verið alveg viss. Að sögn A hefði ákærði Elvar Þór komið á eftir henni fram í forstofu og spurt af hverju hún væri að fara. Hún hefði sagt honum það, gengið út fyrir húsið og ekki rætt frekar við hann eftir það. Hún sagði því rangt, að hann hefði elt hana út og þau talað saman þar. Um 30-45 mínútum síðar hefði X hringt í hana, þar sem hún hefði staðið fyrir utan Hagkaup í Njarðvík og síðan komið til hennar í leigu­bíl. X hefði verið „alveg í rusli“ og skjálfandi og grátandi sagt henni frá því að ákærðu hefðu báðir nauðgað henni. Hún kvað X ekki hafa lýst háttsemi þeirra í smáatriðum og sjálf hefði hún ekki viljað spyrja vinkonu sína nánar, þar sem henni hefði liðið afar illa yfir því að hafa farið á undan henni út úr húsinu. Auk framangreindra vitna komu fyrir dóm við aðalmeðferð málsins S, H, M, Y, E, Z, Ö, F, K, V, Þ, Arnar Hauksson og foreldrar X, þau G og J. Verður nú rakinn vitnisburður þeirra að svo miklu leyti, sem skipt getur máli við úrlausn á sakarefninu. S bar fyrir dómi að hann hefði tekið A og X upp í bifreið sína fyrir utan Hagkaup í Njarðvík um kl. 06:00 marg­umrædda nótt. Stúlkurnar hefðu verið þögular í fyrstu, en síðan hefði X farið að hágráta og aðspurð svarað því að ákærðu hefðu nauðgað henni. Hún hefði síðan legið í fanginu á A í bifreiðinni og látið hana hugga sig. Ö, vinkona X til margra ára, bar fyrir dómi að X hefði vakið hana með símhringingu snemma morguns laugardaginn 29. júlí 2000. X hefði verið í miklu losti og hágrátandi greint frá því að sér hefði verið nauðgað skömmu áður af tveimur strákum. Að sögn Ö hefði X ekki lýst atburðinum nánar, enda hefði hún sjálf ekki viljað spyrja hana frekar. Þó hefði komið fram að X hefði sagt „nei“ við strákana og að henni hefði verið haldið og því næst nauðgað, bæði í leggöng og endaþarm. X hefði einnig látið þess getið að hún vildi ekki segja foreldrum sínum frá þessu og að niðurlægingin væri svo mikil að hún vildi ekki leggja fram kæru. E, vinkona X til margra ára, staðfesti fyrir dómi að hún hefði hitt X umræddan dag, en áður hefði Y verið búin að hringja í hana og segja henni frá því hvað hefði gerst. Að sögn E hefði X liðið mjög illa þegar þær hittust og hún greint sjálf frá því að sér hefði verið nauðgað af tveimur strákum. Þeir hefðu báðir „tekið hana“ og það „í bæði götin“. Z, vinkona X til margra ára, bar fyrir dómi að X hefði hringt í hana eftir læknisskoðun á neyðarmóttökunni, en Z hefði þá verið stödd í sumarleyfi austur á landi. X hefði sagt henni frá því að sér hefði verið nauðgað fremur hrottalega af tveimur strákum, en hún myndi segja henni nánar frá því við betra tækifæri. Þær hefðu síðan hist viku síðar og X greint henni frá því að umræddir strákar hefðu verið vondir við hana og „farið í rassinn á henni og klof“. Að sögn Z hefði hún ekki viljað þrýsta mikið á vinkonu sína til að segja frá þessu í smáatriðum, enda hefði X greini­lega liðið illa og hún birgt þetta inni. V. Eins og áður er rakið hefur ákærði Gunnar Jóhann borið fyrir sig algjört minnis­leysi um hvað hann hafi aðhafst aðfaranótt laugardagsins 29. júlí 2000. Fær sá framburður vissa stoð í framburði meðákærða Elvars Þórs fyrir dómi, sem kveður Gunnar Jóhann hafa verið ofurölvi um nóttina, eins og hann hefði átt vanda til á þeim tíma. Telur dómurinn að virða beri neitun hans á sakarefninu í því ljósi. Samkvæmt framburði ákærða Elvars Þórs fyrir dómi og vitnisburði X, A, M, S og H hittu stúlkurnar X og A ákærðu fyrir utan verslunarmiðstöðina Kjarnann í Keflavík og þáðu far í bifreið M. Ákærða og stúlkunum tveimur ber saman um að þau hafi síðan farið á rúntinn með M og í framhaldi farið heim til meðákærða Gunnars Jóhanns. Þar hafi þau farið inn í svefnherbergi meðákærða og eitt eða fleiri sest á rúm hans og farið að tala saman. Sannað er með nær samhljóða vitnisburði X og A fyrir dómi, sem er ómótmælt af hálfu ákærða, að hann og/eða með­ákærði hafi síðan fært í tal við stúlkurnar hvort þær væru til í einhvers konar kynlífs­leiki. Ákærða Elvari Þór og stúlkunum ber saman um að fram að þeim tíma hafi ekki verið um neinn samdrátt að ræða milli ákærðu og stúlknanna, hvorki í formi stolinna kossa né annarra atlota. Upplýst er að A hafi verið misboðið vegna nefnds tals­máta og að hún hafi því rokið á dyr. Einnig er ljóst að ákærði Elvar Þór fór á eftir henni út úr herberginu í því skyni að biðjast afsökunar og fá hana til að hætta við að fara. Ákærða og stúlkunum ber hins vegar ekki saman um hvernig þau samskipti hafi verið. Samkvæmt vitnisburði X fyrir dómi bað hún ákærða að fara á eftir A og ræða við hana, en sjálf kvaðst hún hafa orðið eftir inni í herbergi með­ákærða. Sá vitnisburður samrýmist vætti A fyrir dómi, sem bar að aðeins ákærði hefði komið á eftir henni og rætt við hana í forstofu íbúðarinnar, en í framhaldi hefði hún farið út úr húsinu og ekki rætt við hann meir. Ákærði kvaðst hins vegar hafa elt A fram í forstofu og sagði X hafa fylgt á eftir. Eftir við­ræður í forstofunni hefði X beðið hann að fara á eftir A út úr húsinu og reyna að fá hana til baka. Síðastgreindur vitnisburður stúlknanna styður hvor annan, svo langt sem hann nær og er trúverðugur, samanborinn við framburð ákærða, sem ekki nýtur stuðnings í öðrum gögnum málsins. Þykir því mega leggja vitnisburð stúlknanna til grund­vallar um þetta tiltekna atriði. Í ljósi þeirrar niðurstöðu ber að hafna þeim fram­burði ákærða að hann hafi hlaupið á eftir A út úr húsinu og rætt við hana öðru sinni á einhverju götuhorni. Einnig þykir með ólíkindum sá framburður ákærða að þegar hann hafi komið aftur inn í herbergið, 2-3 mínútum síðar, hafi X ekki aðeins verið farin úr for­stofunni heldur einnig verið komin upp í rúm til meðákærða og byrjuð að stunda þar einhverjar óljósar kynferðis­athafnir, með ofurölvuðum manni, sem hún þekkti ekki fyrir og hafði samkvæmt fram­burði ákærða sjálfs ekki sýnt minnsta kyn­ferðis­legan áhuga á fram að því. Þótt ákærði hafi verið stöðugur í þessum framburði sínum telur dómurinn hann vera með slíkum ólíkindum að ekki verður á hann fallist í ljósi stað­­fasts vitnisburðar X við rannsókn og meðferð málsins, sem dómurinn metur trú­verðugan. Að þessu virtu þykir mega leggja til grundvallar vitnisburð stúlkunnar þess efnis að hún hafi ætlað að hlaupa á eftir vinkonu sinni, en snúið aftur í herbergi með­ákærða til þess eins að sækja farsímann sinn. Ákærði Elvar Þór og X eru ein til frásagnar um hvað síðan gerðist inni í herberginu og ber mikið á milli í frásögn þeirra. Samkvæmt framburði ákærða munu X og meðákærði hafa haldið áfram atlotum í rúminu og gefið honum til kynna með augngotum að þau hefðu ekki á móti því að hann tæki einnig þátt í þeim kyn­ferðis­athöfnum. Ákærði hefur bæði hjá lögreglu og fyrir dómi gert lítið úr þátt­töku sinni í þeirri atburðarás. Þó kveðst hann hafa sest við rúmgaflinn og ef til vill kysst stúlkuna á munninn og káfað lítillega á henni á meðan hún hafi verið í atlotum við með­ákærða. Í framhaldi hafi hann sest niður og fengið sér sígarettu. Þá hefur fram­burður ákærða um athafnir meðákærða og X verið afar óljós og að vissu marki reikull. Þannig skýrði hann lögreglu frá því að þau hefðu afklæðst meðan á atlotum stóð, en fyrir dómi kvaðst ákærði ekki geta sagt til um þetta atriði. Verður að telja slíkt með miklum ólíkindum í ljósi þess að ákærði var að eigin sögn við­staddur allan tímann. Dómurinn telur að sama skapi með ólíkindum að ákærði geti ekki borið af eða á hvort þau hafi haft samræði í rúminu eður ei, en slík háttsemi getur vart dulist þeim, sem staddur er inni í sama herbergi. Ákærði sagði um þetta atriði fyrir dómi að mjög líklegt væri að samfarir hefðu átt sér stað og að þær hefðu þá verið með fullum vilja X, sem hefði verið ofan á með­ákærða og haft yfirhöndina í samneyti sínu við meðákærða. Ber þessi framburður ákærða, sem og önnur lýsing hans á atburðarás inni í herberginu, merki þess að hann greini á köflum frá því, sem hann telji vera sér og meðákærða hagstætt, en leyni öðrum atriðum, sem horft geti honum og með­ákærða í óhag. X hefur á hinn bóginn lýst atburðum inni í herberginu í megin­dráttum á sama veg við skýrslugjöf hjá lög­reglu og fyrir dómi. Er sú lýsing í sam­ræmi við fyrri frásögn hennar, sem Arnar Hauksson kvensjúkdóma­læknir skráði eftir henni á neyðarmóttöku Landspítalans sama dag og hinir meintu atburðir gerðust. Við skoðun þann dag lýsti læknirinn andlegu ástandi X á þann veg að hún hefði verið mjög döpur og hnípin, stressuð og hálfhlegið er hún greindi frá atburðum. Hefur læknirinn staðfest þessa lýsingu fyrir dómi, sem og þá niðurstöðu læknis­skoðunar að ferskir áverkar hefðu verið við endaþarms- og leggangaop og að fundist hefðu heillegar sæðisfrumur í leghálsi stúlkunnar. Þá liggur fyrir vitnis­burður A, S, Ö, Y, E og Z fyrir dómi, en vitnin ýmist hittu X umræddan dag eða ræddu við hana gegnum síma. Bendir vitnisburður þeirra, eins og honum er áður lýst, ein­dregið til þess að X hafi orðið fyrir alvarlegu áfalli. Hefur ekkert komið fram í málinu um að rekja megi ástand hennar til annarra atvika en samskipta hennar við ákærðu, eins og hún lýsir þeim fyrir dómi. X hefur frá upphafi verið sjálfri sér samkvæm um hvað hafi gerst milli hennar og ákærðu. Frásögn ákærða Elvars Þórs hefur á hinn bóginn verið mun óljósari um þýðingarmikil atriði málsins og þykir framburður hans um málsatvik að svo miklu leyti, sem hann stangast á við vitnis­burð X ekki trúverðugur. Þegar framangreind atriði eru öll virt heildstætt er það álit dómsins, að þrátt fyrir eindregna neitun ákærða Elvars Þórs á sakargiftum og framburð hans fyrir dómi um þátt meðákærða Gunnars Jóhanns, megi leggja til grundvallar vitnisburð X fyrir dómi um þau atvik inni í herbergi ákærða Gunnars Jóhanns, sem hér skipta máli, enda ekkert fram komið, sem veikir vitnisburð stúlkunnar og dregur úr trú­verðug­leika hennar. Er því sannað að ákærðu hafi greint sinn þröngvað henni með ofbeldi til samræðis og annarra kynferðismaka; ákærði Gunnar Jóhann með því að hafa í tvígang þröngvað getnaðarlim sínum inn í leggöng hennar og haft við hana sam­ræði og meðákærði Elvar Þór með því að hafa, eftir að stúlkan var orðin lömuð af hræðslu og hætt allri mótspyrnu, misnotað sér bágindi hennar og þröngvað getnaðar­lim sínum í munn hennar og síðan í endaþarm. Varðar framangreind háttsemi ákærðu við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992. VI. Samkvæmt sakavottorði ákærða Gunnars Jóhanns hefur hann frá árinu 1999 hlotið þrjá refsidóma fyrir brot á almennum hegningarlögum og tvívegis fengið ákæru­frestun. Síðast var hann dæmdur 4. janúar 2001 í 30 daga fangelsi, skilorðs­bundið 2 ár, fyrir þjófnað. Þá gekkst ákærði í apríl 2002 undir lögreglustjórasátt og 20.000 króna sektargreiðslu, auk sviptingar ökuréttar, fyrir of hraðan akstur. Samkvæmt sakavottorði ákærða Elvars Þórs var hann dæmdur 27. mars 2002 í 4 mánaða fangelsi, skilorðsbundið 2 ár, fyrir líkamsárásir samkvæmt 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Brot þau, sem ákærðu eru nú sakfelldir fyrir, eru framin fyrir uppkvaðningu síðastnefndra dóma. Ber því samkvæmt reglum 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp þá dóma og fella hinar skilorðsbundnu refsingar samkvæmt dómunum inn í refsingu þá, sem ákærðu verður nú gerð hvorum um sig, sbr. reglur 78. gr. laganna. Við ákvörðun refsingar ber einnig að líta til hinnar alvarlegu háttsemi, sem dómurinn metur svívirðilega og einkar niðurlægjandi, sérstaklega í ljósi þess að ákærðu þröngvuðu stúlkunni á tímabili til kynferðismaka í leggöng og endaþarm á sama tíma. Eru ekki efni til annars en að meta háttsemi þeirra sem samverknað í skilningi 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og horfir það til refsiþyngingar. Þá ber að hafa í huga aldur stúlkunnar, sem var tæplega 17 ára á brotadegi og hafði í granda­leysi þegið heimboð ákærðu. Fyrir liggur að þau þekktust ekki fyrir þann tíma og að ákærðu áttu ekkert sökótt við stúlkuna. Ber framferði þeirra vott um miskunnar­leysi og fullkomið virðingar­leysi við kynfrelsi hennar. Þeir eiga sér engar málsbætur. Engu að síður verður hér einnig að líta til aldurs ákærðu, sem voru nýlega orðnir 17 ára er þeir frömdu brot sín. Hefur það eitt áhrif til refsilækkunar í málinu. Að öllum þessum atriðum virtum þykir refsing ákærða Gunnars Jóhanns hæfi­lega ákveðin fangelsi í 22 mánuði og refsing ákærða Elvars Þórs fangelsi í 2 ár, en munur á þyngd refsinganna skýrist eingöngu af eldri refsidómum, sem dæmdir eru með í málinu samkvæmt framansögðu. VII. Af hálfu X er þess krafist í málinu að ákærðu verði dæmdir í sameiningu til að greiða henni 1.000.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum sam­kvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 frá 29. júlí 2000 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Kröfunni til stuðnings er vísað til a- og b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Af hálfu ákærðu er þess krafist að miskabótakröfunni verði vísað frá dómi. Ákærðu hafa verið sakfelldir samkvæmt ákæru fyrir brot á 194. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940. Ber því að dæma X, sem brotaþola í málinu, miskabætur úr hendi ákærðu vegna ólögmætrar mein­gerðar gegn persónu hennar og friði, sbr. b-lið 26. gr. nefndra skaðabótalaga. Brot ákærðu eru svívirðileg og voru framin á auðmýkjandi hátt. Í málinu nýtur ónógra gagna um ástand stúlkunnar nú og um hugsanleg varanleg áhrif verknaðarins á hana. Þó er ljóst að slíkir atburðir, sem hér um ræðir, eru til þess fallnir að valda þeim sem fyrir verður margvíslegum sál­rænum erfiðleikum. Dómurinn velkist ekki í vafa um að X hafi orðið fyrir alvar­legu and­legu og til­finningalegu áfalli, sem muni há henni um ófyrirséða framtíð. Þykja því miskabætur hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Skal fjárhæðin bera vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júlí 2000 til 1. júlí 2001, frá þeim degi vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til dóms­upp­­sögu­dags, en frá þeim degi dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðslu­dags. VIII. Samkvæmt greindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. a-lið 164. gr. sömu laga með áorðnum breytingum, ber að dæma ákærðu óskipt til að greiða þóknun Ingimars Ingimarssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns X. Með hliðsjón af fjölda þing­halda og eðli og umfangi máls þykir sú þóknun hæfilega ákveðin 300.000 krónur. Dæma ber ákærða Gunnar Jóhann til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Lárentsínusar Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, hér fyrir dómi og þykja þau hæfilega ákveðin 300.000 krónur. Áður hefur verjandinn fengið greidda 56.025 króna þóknun vegna verjandastarfa á rannsóknarstigi máls, sem ákærði greiði einnig. Þá ber að dæma ákærða Elvar Þór til að greiða málsvarnarlaun Sigurðar Kára Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda síns við rannsókn og meðferð málsins og þykja þau hæfilega ákveðin í einu lagi 350.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Sigríður Jósefsdóttir saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvalds. DÓMSORÐ: Ákærði Gunnar Jóhann Gunnarsson sæti fangelsi í 22 mánuði. Ákærði Elvar Þór Sturluson sæti fangelsi í 2 ár. Ákærðu greiði óskipt X 500.000 krónur í miska­bætur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júlí 2000 til 1. júlí 2001, frá þeim degi með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til dóms­upp­­sögu­dags, en frá þeim með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðslu­dags. Ákærði Gunnar Jóhann greiði 300.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Lárentsínusar Kristjánssonar héraðsdómslögmanns. Ákærði Elvar Þór greiði 350.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Kára Kristjánssonar héraðsdómslögmanns. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt, þar með talda 300.000 króna þóknun Ingimars Ingimarssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns X.
Mál nr. 132/2016
Kærumál Afhending gagna Skjal Matsgerð Gjaldþrotaskipti
LBI hf. höfðaði mál á hendur P ehf. og P LLP til heimtu skaðabóta vegna tjóns sem LBI hf. taldi sig hafa orðið fyrir af þeirra hálfu við endurskoðun og könnun á árshlutauppgjörum bankans og ráðgjafar um hvernig haga bæri tilteknum þáttum í reikningsskilum hans. Undir rekstri málins fékk LBI hf. dómkvadda menn til að leggja mat á nánar tiltekin atriði varðandi framangreint. Í máli þessu hafnaði héraðsdómur að taka til greina þá kröfu LBI hf. um að P ehf. og P LLP yrðu gert skylt að afhenda tiltekin gögn og upplýsingar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að slitum væri lokið á LBI hf. og frá þeim tíma giltu ekki reglur laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um heimild slitastjórnar til að afla gagna og upplýsinga eftir reglum XIII. kafla laganna. Þá var tekið fram í dómi Hæstaréttar að frá þeirri meginreglu, að aðila máls yrði ekki gert að láta af hendi gögn sem hann hefði í umráðum sínum, yrði ekki komist með því að óska matsgerðar sem snertir sakarefnið og fá gagnaðila þannig knúinn til að afhenda gögn óbeint í skjóli reglna um matsgerðir. Var því hinn kærði úrskurður staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 16. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að varnaraðilum yrði aðallega gert að afhenda sér tiltekin gögnog upplýsingar en til vara að matsmönnum yrði veittur aðgangur að þessum gögnum.Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess að krafa hans um afhendingu skjala og annarra gagnaverði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingarhins kærða úrskurðar. Jafnframt krefjast þeir málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Hvorki verður ráðið af bókun í þingbók íhéraði né hinum kærða úrskurði að sóknaraðili hafi krafist málskostnaðar ítengslum við kröfugerð sína á hendur varnaraðilum um afhendingu gagna. Kemur súkrafa því ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti. Þá hafa varnaraðilar ekki kærtúrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur því heldur ekki til úrlausnarkrafa þeirra um málskostnað í héraði.ISóknaraðili,sem áður hét Landsbanki Íslands hf., var tekinn til slita með lögum nr. 44/2009,þar sem breytt var nokkrum ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Upphaf slitanna miðaðist við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi ensóknaraðila var skipuð slitastjórn 29. sama mánaðar. Slitum sóknaraðila lauk meðnauðasamningi fyrir hann sem komst á 25. desember 2015.Sóknaraðili höfðaði mál á hendurvarnaraðilum 8. mars og 11. apríl 2012 til heimtu skaðabóta vegna tjóns semsóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir af þeirra hálfu við endurskoðun ogkönnun á árshlutauppgjörum bankans og ráðgjafar um hvernig haga bæri tilteknumþáttum í reikningsskilum hans. Undir rekstri málsins fékk sóknaraðili dómkvaddamenn 28. nóvember 2013 til að leggja mat á nánar tiltekin atriði sem lutu aðþessum störfum varnaraðila.Af gögnum málsins verður ráðið aðumfangsmikil gagnaöflun hafi farið fram við störf matsmanna. Á matsfundi 6.nóvember 2015 lögðu matsmenn fram beiðni til varnaraðilans PricewaterhouseCoopersehf. um gögn um tiltekna ráðgjöf félagsins til sóknaraðila á árunum 2004 til2008 vegna aflandsfélaga sem áttu hluti í sóknaraðila í tilefni afkaupréttarsamningum og endurskoðunargögn um eigið fé og kaupréttarsamningafyrir árin 2005 og 2006. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðilar hafi ekkiafhent þau gögn sem beiðni matsmanna náði til, en hún taki til hluta af þeimgögnum sem mál þetta lúti að. Aftur á móti telur varnaraðilinnPricewaterhouseCoopers ehf. sig hafa afhent matsmönnum öll umbeðin gögn.Í þinghaldi 6. nóvember 2015 lagðisóknaraðili fram kröfu á hendur varnaraðilum um afhendingu á þeim gögnum ogupplýsingum sem mál þetta tekur til. Krafan skiptist í nokkra liði en hún tók ífyrsta lagi til vinnugagna sem varnaraðilar hafa umráð yfir vegna endurskoðunarog könnunar á reikningsskilum sóknaraðila fyrir árin 2005 og 2006. Í öðru lagitók krafan sérstaklega til sömu vinnugagna þessi ár að því er varðaði meðferð áhlutabréfum í sóknaraðila sem færð voru á svokallaðan LI Hedge reikning íreikningsskilum bankans, upplýsingagjöf um skuldbindingar og viðskipti tengdra aðilaog meðferð á hlutabréfum í eigu aflandsfélaga og svokölluðum TRS afleiðum. Umþessi sömu atriði var í þriðja lagi gerð krafa um öll gögn og samskipti, þarmeð talda tölvupósta vegna ráðgjafar varnaraðila um reikningsskil bankans á tímabilinu2005 til 2008. Í fjórða lagi tók krafan til allra vinnugagna sem varnaraðilarhefðu umráð yfir vegna endurskoðunar og könnunar á reikningsskilum bankansfyrir árin 2007 og 2008 að því marki sem þessum gögnum hefði ekki þegar verið komiðá framfæri við matsmenn. Þá var fimmta lagi gerð krafa um að varnaraðilar legðufram nánar tiltekin gögn, þar á meðal um TRS samninga á árinu 2008 og vinnuvarnaraðilans PricewaterhouseCoopers LLP við endurskoðun og könnun á útibúiLandsbanka Íslands hf. í London. Loks var þess krafist í sjötta lagi aðvarnaraðilar legðu fram öll gögn um niðurstöðu gæðaúttektar sem gerð var afPricewaterhouseCoopers samtökunum í apríl 2008 vegna endurskoðunarvarnaraðilans PricewaterhouseCoopers ehf. á sóknaraðila. Í þinghaldi 19. nóvember 2015 mótmæltuvarnaraðilar kröfu sóknaraðila um afhendingu gagna og var henni síðan hafnaðmeð hinum kærða úrskurði.IITil stuðnings kröfusinni um afhendingu gagna og upplýsinga úr höndum varnaraðila vísar sóknaraðiliaðallega til 81. og 82. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laganna hvílirskylda á endurskoðanda félags, sem hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta, til aðverða við kvaðningu skiptastjóra um að mæta á fund hans og veita honumupplýsingar og láta honum í té gögn sem hann krefst vegna skiptanna. Verði endurskoðandiekki við kröfu skiptastjóra um upplýsingar eða gögn má skiptastjóri fara þessskriflega á leit við héraðsdómara að endurskoðandinn verði kvaddur fyrir dómtil að gefa skýrslu um málefnið sem vitni, sbr. 3. mgr. 81. gr. laganna. Skalþá farið eftir reglum laga nr. 91/1991 um kvaðningu vitnis, skyldu tilvitnisburðar, viðurlög á hendur vitni og skýrslutökuna sjálfa, eftir því semátt getur við. Samkvæmt 5. mgr. 51. gr. þeirra laga er unnt að leggja fyrirvitni að hafa með sér gögn til sýningar fyrir dómi eða að athuga bækur sínar,skjöl og aðra muni og gera útdrátt úr tilteknum atriðum í þeim til skýringar ámálsatvikum. Eftir 1. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991 er þeim sem hafa eignirþrotabús í umráðum sínum skylt að veita skiptastjóra þær upplýsingar og látahonum í té þau gögn um málefni búsins sem hann krefst. Sama skylda hvílir ásýslunarmönnum en endurskoðendur teljast til þeirra, sbr. 3. mgr. 8. gr. laganr. 79/2008 um endurskoðendur. Ef sýslunarmaður neitar að verða við kröfuskiptastjóra getur hann, samkvæmt 2. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991, farið svoað sem segir í 3. mgr. 81. gr. laganna með því að óska eftir að tekin verðiskýrsla af viðkomandi fyrir dómi eftir þeim reglum sem áður voru raktar.Þær reglur um upplýsingagjöf og afhendingu gagnatil skiptastjóra við gjaldþrotaskipti, sem hér hefur verið gerð grein fyrir,gilda um slitastjórn fjármálafyrirtækis sem tekið hefur verið til slita, sbr.4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002. Svo sem áður greinir komst á nauðasamningurfyrir sóknaraðila 25. desember 2015. Með því lauk slitum á sóknaraðila, sbr. 3.mgr. 103 gr. a. laga nr. 161/2002. Frá þeim tíma gilda ekki reglur laganna umheimild slitastjórnar til að afla gagna og upplýsinga eftir reglum XIII. kaflalaga nr. 21/1991. Þess utan verður úrræðum 3. mgr. 81. gr. laganna um hvernig fullnægtverður skyldu til að veita skiptastjóra upplýsingar án tengsla við dómsmál ekkibeitt í máli sem höfðað er til heimtu skaðabóta á hendur þeim sem slík skyldagetur hvílt á. Krafa sóknaraðila verður því ekki reist á 81. og 82. gr. laganr. 21/1991.IIIÍ annan stað reisir sóknaraðilikröfu sína á hendur varnaraðilum um afhendingu gagna og upplýsinga á 2. mgr.68. gr., sbr. 2. mgr. 67. gr., laga nr. 91/1991 og 3. mgr. 62. gr. sömu laga.Samkvæmt 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991ber aðila máls að verða við áskorun gagnaðila um að leggja fram skjal sem hannhefur í vörslum sínum ef gagnaðilinn á rétt til skjalsins án tillits tilmálsins eða efni skjalsins er slíkt að aðila væri skylt að bera vitni um það efhann væri ekki aðili að málinu. Verði aðili ekki við slíkri áskorun um aðleggja fram skjal, sem hann hefur undir höndum, getur dómari skýrt það svo aðhann samþykki frásögn gagnaðilans um efni skjalsins, sbr. 1. mgr. 68. gr. laganna.Frekari úrræði hefur aðili ekki að lögum til að knýja á um að fá aðgang aðskjali í vörslum gagnaðila síns eins og ítrekað hefur verið slegið föstu ídómaframkvæmd Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóm réttarins 15. janúar 2015 ímáli nr. 11/2015 og þá dóma sem þar var vísað til. Þá á vísun sóknaraðila til2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 ekki við, enda gildir það ákvæði ekki ummálsaðila heldur þriðja mann sem hefur vörslu skjals og hvernig honum verðurgert að afhenda það. Svo sem áður greinir voru dómkvaddir menntil að leggja mat á nánar tiltekin atriði sem lutu að störfum varnaraðila íþágu sóknaraðila. Telur sóknaraðili að varnaraðilum beri að láta af hendi þaugögn og upplýsingar sem krafa hans tekur til svo að matsmenn hafi aðgang að þvísem matsgerðin lýtur að, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Eins og áður errakið verður aðila máls ekki gert að láta af hendi gögn sem hann hefur í sínumumráðum. Hjá þeirri meginreglu verður ekki komist með því að óska matsgerðarsem snertir sakarefnið og fá gagnaðila þannig knúinn til að afhenda gögn óbeintí skjóli reglna um matsgerðir, enda geta þær reglur ekki orðið til þess að málsaðilaverði gert að afhenda skjal sem hann þyrfti ella ekki að láta af hendi. Verðurkrafa sóknaraðila því heldur ekki tekin til greina á þessum grundvelli. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hinskærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, LBIhf., greiði varnaraðilum, PricewaterhouseCoopers ehf. og PricewaterhouseCoopersLLP, 400.000 krónur í kærumálskostnað hvorum um sig. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 2016. Íþinghaldi þann 19. nóvember sl. krafðist stefnandi úrskurðar dómsins þess efnisað stefndu yrði gert að afhenda stefnanda tiltekin gögn og upplýsingar. Tilvara krefst stefnandi þess að dómurinn úrskurði að matsmönnum verði veitturaðgangur að þessum gögnum. Í þinghaldi þann 14. desember fór fram munnlegurmálflutningur um kröfuna sem var að því loknu tekinn til úrskurðar. Þaugögn sem krafa stefnanda lýtur að eru í fyrsta lagi öll vinnugögn sem stefnduhafa umráð yfir vegna endurskoðunar og könnunar á reikningsskilum LandsbankaÍslands hf. vegna reikningsskila áranna 2005 til 2006 og sérstaklega áréttuðframlagning nánar greindra vinnuganga frá þessum árum. Þá er gerð krafa umframlagningu alla gagna og samskipta, þ.m.t. tölvupóstsamskipta, vegnaráðgjafar stefndu vegna nánar greindra þátta í reikningsskilum Landsbankans hf.á sama tímabili. Í þriðja lagi er krafist framlagningar vinnugagna sem stefndu hafiumráð yfir vegna reikningsskila áranna 2007 og 2008 og ekki hafi þegar veriðlögð fram í tengslum við vinnu dómkvaddra matsmanna og er nánar greint frá þvíí kröfunni hvaða gögn sérstaklega hún lýtur að. Loks er þess krafist að lögðverði fram öll gögn, samskipti og niðurstöður gæðaúttektar sem PWC samtökingerðu í apríl 2008 vegna endurskoðunar PWC ehf. á Landsbanka Íslands hf. Stefnandivísar til þess í kröfu sinni að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fáofangreind gögn afhent, hann hyggist afhenda þau dómkvöddum matsmönnum en áfundum með matsmönnum hafi komið fram að stefndu hyggist ekki leggja þessi gögnfram. Um lagarök vísar stefnandi til 2. mgr. 68. gr. sbr. 2. mgr. 67. gr. laganr. 91/1991 til stuðnings aðalkröfu sinni og til 3. mgr. 62. gr. sömu laga tilstuðnings varakröfu sinni. Stefndumótmæla kröfu stefnanda og krefjast þess að henni verði hafnað. Þá gera þeirkröfu um að stefnanda verði gert að greiða málskostnað í þessum hluta málsinsog vísa til þess að kröfugerð þessi sé með öllu tilhæfulaus. Í fyrsta lagi séþað rangt sem stefnandi haldi fram að stefndu hafi neitað því að afhendadómkvöddum matsmönnum framangreind gögn. Þá liggi fyrir að samkvæmt ákvæðum X.kafla laga nr. 91/1991 sé ekki lagagrundvöllur fyrir kröfu stefnanda svo semmargstaðfest hafi verið með dómum Hæstaréttar og tilvísun til ákvæðis 3. mgr.62. gr. geti ekki verið til stuðnings kröfu stefnanda þar sem ákvæðið lýtur aðskyldu til að veita matsmönnum aðgang að gögnum en ekki stefnanda. Súmeginregla gildir í einkamálaréttarfari að aðilar hafa sjálfir forræði ámálarekstri sínum, þ.á.m. því hvaða gögn þeir leggja fram í dómi. Aðili geturskorað á gagnaðila að leggja fram tiltekin gögn sbr. 2. mgr. 67. gr. laga nr.91/1991 og ber gagnaðila að verða við því samkvæmt því sem nánar greinir í þvíákvæði. Verði aðili máls ekki við kröfu gagnaðila um framlagningu skjals geturþað haft þær afleiðingar sem greinir í 1. mgr. 68. gr. sömu laga, þ.e. aðdómari geti þá skýrt það svo að hann samþykki frásögn áskorandans um efni skjalsins.Úrræði til að knýja á um aðgang að gögnum í vörslu gagnaðila eru tæmandi taliná framangreindan hátt sbr. m.a. dóm Hæstaréttar nr. 11/2015 kveðinn upp 15.janúar 2015 og þá dóma réttarins sem vísað er til í forsendum hans. Þá er þvíjafnframt hafnað að stefnandi geti krafist afhendingu ganga á grundvelli 3.mgr. 62. gr. þegar af þeirri ástæðu ákvæðið kveður á um skyldu til að látadómkvöddum matsmanni í té gögn en ekki aðilum máls. Meðvísan til framangreinds er kröfu stefnanda hafnað. Fallist er á það með stefnduað tilefni kröfugerðar þessarar er óljóst, enda fá staðhæfingar stefnanda um aðstefndu hafi neitað að afhenda matsmönnum framangreind gögn, litla stoð íframlögðum gögnum auk þess sem telja verður að framangreind niðurstaða dómsinsum skort á lagarökum fyrir kröfu stefnanda sé skýr og ótvíræð í fyrirliggjandifordæmum Hæstaréttar. Verður tekið tillit til þessa við ákvörðun málskostnaðarsem látin er bíða endanlegs dóms í málinu. IngibjörgÞorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð : Kröfustefnanda er hafnað. Ákvörðun um málskostnað bíður efnisdóms.
Mál nr. 839/2016
Kærumál Vitni Skýrslugjöf
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu R um að A yrði gert að gefa skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011 um rannsóknarnefndir. Talið var að ekki yrði fyrirfram úr því skorið hvort spurningar sem R hygðist leggja fyrir A væru þess eðlis að ákvæði 1. mgr. 118. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 4. mgr. 10. gr. laga nr. 68/2011, þar sem mælt er fyrir um undantekningar frá hinni almennu vitnaskyldu, tækju til spurninganna en heimild til handa A til þess að skorast með öllu undan því að gefa vitnaskýrslu fyrir dómi yrði ekki fundin stoð í ákvæðunum. Var því fallist á kröfu R.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og GretaBaldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðilaum að varnaraðili gefi skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr.68/2011 um rannsóknarnefndir. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðfyrrgreind krafa verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og rakið er í hinum kærða úrskurðikrafðist varnaraðili úrskurðar héraðsdóms um hvort honum verði gert að gefaskýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011. Byggði hannkröfuna annars vegar á því að skipun sóknaraðila ætti sér ekki stoð í lögum ogað varnaraðila yrði ekki gert skylt að svara spurningum nefndar sem þannig væriskipuð. Hins vegar byggði varnaraðili kröfu sína á því að varnaraðili nyti ekkiréttlátrar málsmeðferðar við meðferð og rannsókn málsins.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar um fyrri málsástæðu varnaraðila er staðfest niðurstaða hans um aðekki verði dregin í efa heimild sóknaraðila til að rannsaka á grundvelli laganr. 68/2011 þátttöku þýska bankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA íkaupum á 45,8% eignarhlut íslenska ríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf.Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011getur rannsóknarnefnd óskað þess að héraðsdómari kveðji þá fyrir dóm til þessað bera vitni, sem ekki verða við ósk nefndarinnar um skýrslugjöf. Um þáskýrslugjöf skal fara eftir ákvæðum laga um meðferð sakamála eftir því sem viðá. Í XVIII. kafla laga nr. 88/2008 er fjallað um vitnaskyldu. Þar er í 116. gr.kveðið á um hina almennu skyldu manns til að koma fyrir dóm sem vitni og svaraspurningum sem er beint til hans um málsatvik. Í 1. mgr. 118. gr. laganna erkveðið á um þá undantekningu frá hinni almennu vitnaskyldu að vitni sé heimiltað skorast undan því að svara tilteknum spurningum ef ætla má að í svari þessgeti falist játning eða bending um að það eða þeir sem vísað er til í 1. og 2.mgr. 117. gr. laganna hafi framið refsiverðan verknað og einnig ef ætla má að ísvari vitnisins geti falist atriði sem valdi því eða öðrum nánum vandamönnumþess eða nákomnum siðferðislegum hnekki eða tilfinnanlegu fjárhagstjóni. Í 4.mgr. 10. gr. laga nr. 68/2011 er einnig mælt fyrir um að ekki sé fyrir hendiskylda til að láta af hendi upplýsingar við skýrslugjöf ef ætla má að í hennigeti falist játning eða bending um að viðkomandi hafi framið refsiverðanverknað eða atriði sem valdi honum siðferðislegum hnekki eða tilfinnanlegufjárhagstjóni. Ekki verður fyrirfram úr því skorið hvortspurningar sem sóknaraðili hyggst leggja fyrir varnaraðila séu þess eðlis aðákvæði 1. mgr. 118. gr. laga nr. 88/2008 og 4. mgr. 10. gr. laga nr. 68/2011taki til þeirra, en heimild til handa varnaraðila til þess að skorast með ölluundan því að gefa vitnaskýrslu fyrir dómi verður ekki fundin stoð ífyrrgreindum lagaákvæðum. Samkvæmt þessu er fallist á kröfu sóknaraðila.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr.3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Fallist er á kröfu sóknaraðila,Rannsóknarnefndar Alþingis, um að varnaraðili, A, verði kvaddur fyrir dóm tilað gefa skýrslu samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011 um rannsóknarnefndir.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15.desember 2016.I Með beiðni, sem barst HéraðsdómiReykjavíkur 22. nóvember sl., krefst Kjartan Bjarni Björgvinsson þess fyrirhönd rannsóknarnefndar Alþingis að B, kt. [...], A, kt. [...], C, kt. [...], ogD, kt. [...], verði kvaddir fyrir dóminn til þess að gefa skýrslu samkvæmt 2.mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011, um rannsóknarefndir. Í kröfu sóknaraðila kemur fram aðAlþingi hafi ályktað 2. júní 2016 að fram skyldi fara rannsókn á þátttöku þýskabankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA í kaupum á 45,8% eignarhlutríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf. Forseti hafi 16. júlí sama ár skipaðKjartan Bjarna Björgvinsson héraðsdómara til að stýra ofangreindri rannsókn. Íkröfunni kemur fram að hann hafi boðað framangreind vitni, þar á meðal vitniðA, fyrrverandi stjórnarformann [...], til skýrslutöku á grundvelli 1. mgr. 8.gr. laga nr. 68/2011, sem fram átti að fara 11. nóvember sl. Þar segir ennfremur að vegna viðbragða vitnisins, sem er nánar lýst í kröfunni, teljisóknaraðili að vitnið hafi ekki orðið við ósk hans um skýrslutöku fyrirnefndinni. Því sé óskað eftir því að vitnið verði kvatt fyrir dóm tilskýrslutöku og til að svara spurningum sóknaraðila á grundvelli 2. mgr. 8. gr.laga nr. 68/2011. Á grundvelli beiðninnar gaf dómari útvitnakvaðningar 22. nóvember 2016 þar sem framangreind vitni voru kvödd tilþess að mæta fyrir dóminn 23. nóvember 2016 og gefa skýrslu fyrir dómi.Varnaraðili mætti fyrir dóminn þann dag, kl. 10.30, í samræmi við kvaðningu. Íþinghaldinu var þess krafist af hálfu varnaraðila að dómari viki sæti vegnastarfstengsla við Kjartan Bjarna Björgvinsson. Dómari hafnaði þeirri kröfu meðúrskurði sem kærður var til Hæstaréttar Íslands. Með dómi réttarins 28. nóvembersl. var niðurstaða héraðsdómara staðfest. Dómari gaf að nýju út vitnakvaðningar2. desember 2016 þar sem framangreindum vitnum var gert að mæta fyrir dóminn 6.sama mánaðar og gefa skýrslu í málinu. Með samkomulagi aðila var ákveðið aðþinghaldinu skyldi frestað til 8. sama mánaðar og voru gefnar út nýjarvitnakvaðningar í samræmi við það. Varnaraðili mætti þann dag fyrir dóminn kl.10.30 í samræmi við kvaðninguna. Í þinghaldinu krafðist hann að dómariúrskurðaði hvort sóknaraðila væri heimilt að leiða hann sem vitni í málinu. II Krafa varnaraðila, vitnisins A, er áþví reist að hann telur að sóknaraðila sé óheimilt að leiða hann sem vitni íumræddu máli. Hann reisir þá afstöðu sína í meginatriðum á því að skipunrannsóknarnefndar Alþingis eigi sér ekki stoð í lögum og að vitninu verði ekkigert skylt að svara spurningum nefndar sem þannig hafi verið skipuð. Þá bendirvarnaraðili á að honum sé ekki ætlað að njóta réttlátrar málsmeðferðar viðmeðferð og rannsókn málsins. Varnaraðili vísar til gagna um tilurðumræddrar rannsóknar, þar á meðal bréfs umboðsmanns Alþingis, dags. 19. maí2016, til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis. Af þessum gögnum dregurhann þá ályktun að ástæða þess að rannsóknarnefnd hafi verið skipuð til þess aðvarpa ljósi á þessi fjórtán ára gömlu viðskipti sé að ekki hafi verið skilyrðitil þess að hefja sakamálarannsókn á þeim, enda hugsanleg refsiábyrgð vegnaþeirra löngu fyrnd. Með þeirri rannsókn sem sóknaraðila sé falið að annast séþví stofnað til ígildis sakamálarannsóknar á löngu fyrndu máli. Telur hann að íraun hafi verið stofnað til rannsóknarréttar til að fjalla um háttsemivarnaraðila og annarra sem hafi farið fyrir svonefndum S-hópi sem keyptiumræddan hlut af íslenska ríkinu í Búnaðarbanka Íslands hf. Rannsóknarefniðsnúi að því hvort lögbrot hafi verið framin í viðskiptunum og í því ljósi telurvarnaraðili sig hafa réttmæta ástæðu til að óttast mannorðsmissi. Varnaraðili tekur fram að íþingsályktuninni, sem liggur til grundvallar starfi sóknaraðila, eigi aðrannsaka þátttöku þýska bankans í kaupum á eignarhlut íslenska ríkisins íBúnaðarbanka Íslands hf. Sérstaklega sé lagt fyrir rannsóknarmanninn að dragasaman og búa til birtingar upplýsingar um málsatvik og aðkomu einstakra aðilaað þátttöku þýska bankans í kaupunum með tilliti til þeirra upplýsinga semkaupendur hafi veitt íslenska ríkinu sem seljanda og stofnunum þess. Samkvæmtþessu sé ekki ætlunin að rannsaka meðferð opinbers valds eða fyrirtækja semheyri undir framkvæmdarvaldið á neinn hátt, heldur eingöngu háttsemi einkaaðilasem kaupenda í viðskiptunum. Enginn grunur sé um að handhafar opinbers valdseða hagsmuna hafi misbeitt valdi sínu. Af hálfu varnaraðila er vísað til þessað viðskiptin sem um ræðir hafi verið margrannsökuð af opinberum aðilum.Fjallað hafi verið um þau af Ríkisendurskoðun árið 2003. Þá hafi þau komið viðsögu í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem hafi rannsakað aðdraganda ogorsakir falls íslensku bankanna 2008, auk þingmannanefndar sem fjallaði umskýrslu hennar. Hafi nýjar upplýsingar komið fram um viðskiptin, eins og vísaðsé til í framangreindu bréfi umboðsmanns Alþingis, telur varnaraðili aðvandkvæðalaust hafi verið að fela viðkomandi embættum að endurskoða fyrriniðurstöður sínar með tilliti til þeirra. Telur varnaraðili að ekki hafi veriðlagt mat á hvort önnur úrræði en skipun rannsóknarnefndar væru tæk, sbr. 2.mgr. 1. gr. laga nr. 68/2011, og því hafi meðalhófsreglu ekki verið gætt íþessu tilviki. Af hálfu varnaraðila er gagnrýnt að meðfyrrgreindu bréfi umboðsmanns Alþingis, sem sé tilefni rannsóknarinnar, hafiumboðsmaður farið langt út fyrir starfssvið sitt eins og það er afmarkað í 2.og 3. gr. laga nr. 85/1997. Þá sé það aðfinnsluvert að stjórnskipunar- ogeftirlitsnefnd hafi ekki séð tilefni til þess að ganga úr skugga um hvaðaupplýsingar umboðsmaður Alþingis vísaði til í bréfi sínu og hvaðan þær værukomnar. Varnaraðili vísar til 1. gr. laga nr.68/2011 þar sem segir að forseti Alþingis skipi rannsóknarnefnd á vegumAlþingis ef þingið samþykkir ályktun þar um til þess að rannsaka málsatvik ímikilvægu máli sem varðar almenning. Hann tekur fram að í upphaflegu frumvarpitil laga um þetta efni hafi að auki verið áskilið að rannsókn beindist aðmálsatvikum er tengdust meðferð á opinberu valdi. Eins og fram komi íathugasemdum með frumvarpinu hafi þessi afmörkun átt rætur að rekja tilhliðstæðra laga í Noregi og Danmörku. Við meðferð frumvarpsins á Alþingi hafiniðurlag 1. mgr. 1. gr. þess, um að rannsókn tengdist meðferð á opinberu valdi,verið fellt brott úr frumvarpinu. Samkvæmt framhaldsnefndarálitiallsherjarnefndar, sem hafi lagt til þessa breytingu, hafi ástæða þess verið aðþað orðalag gæti mögulega leitt til ágreinings um það hvort starfsemi á vegumopinberra aðila fæli í sér meðferð opinbers valds. Hafi þar t.d. verið vísaðtil starfsemi opinberra hlutafélaga og ýmiss konar þjónustustarfsemi á vegumopinberra aðila sem fæli ekki nauðsynlega í sér meðferð á opinberu valdi einsog það hafi verið afmarkað í íslenskri réttarframkvæmd. Með vísan til þessa,sem og orðalags 2. mgr. 1. gr. og 1. til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 68/2011, telurvarnaraðili að ekki sé ætlunin að þessu úrræði, að skipa rannsóknarnefnd, sébeitt gegn einstaklingum og einkaaðilum sem hafi átt í viðskiptum afeinkaréttarlegum toga. Eftirlit með þeim sé ekki í höndum þjóðkjörinna fulltrúasem fari með pólitískt vald. Þá sé rannsóknarnefnd á vegum Alþingis alls ekkiætlað að sinna sakamálarannsókn eða ígildi slíkrar rannsóknar. Tilgangur laganr. 68/2011 sé ekki að búa til úrræði til að rannsaka mál sem séu fyrnd aðlögum. Varnaraðili byggir einnig á því að súmálsmeðferð sem honum sé boðið upp á standist ekki meginreglurstjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu umréttláta málsmeðferðar. Vísar varnaraðili þar til þess að eins og sóknaraðiliafmarki viðfangsefnið sé ætlunin að sniðganga þá vernd sem einstaklingar njótisamkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 68/2011. Í hnotskurn telur varnaraðiliréttarstöðu sína vera með þeim hætti að á honum hvíli vitnaskylda þó að rannsókninlúti að þátttöku hans sjálfs í viðskiptunum. Hann eigi þess hins vegar ekkikost að velja sér aðstoðarmann samkvæmt lögum nr. 68/2011. Þá eigi hann enganaðgang að gögnum og hafi engin gögn séð. Hann eigi heldur ekki rétt á því aðtjá sig um efni fyrirhugaðrar skýrslu jafnvel þó að fjallað verði um háttsemihans í skýrslunni. Þá sé málskotsréttur hans ekki tryggður í lögum, auk þesssem rannsakandi beri sjálfur takmarkaða ábyrgð ólíkt því sem gildi t.d. umdómara. Varnaraðili telur þessa réttarstöðu sína vera á skjön viðnútímahugmyndir um réttarríki, stjórnsýslu og réttarfar. Þátttaka varnaraðila ímálsmeðferð fyrir rannsóknarnefnd, eins og viðfangsefni hennar hafi verið lýstaf henni sjálfri, geti ekki falist í öðru en að verða við kröfu hennar um aðafhenda gögn og svara spurningum, án þess þó að hann teljist hlutlaust eðaóaðfinnanlegt vitni. Væri hann þá í raun að vitna í máli sem snúi að honumsjálfum án þess að njóta grundvallarréttinda. Af hálfu sóknaraðila er talið að meðframangreindum röksemdum varnaraðila sé verið að gera einfaldan hlut flókinn.Hann leggur áherslu á að með rannsókninni sé einungis ætlunin að upplýsamálsatvik, en ekki sé verið að eltast við lagalega ábyrgð. Öfugt við það þegarstofnað sé til sakamálarannsóknar ljúki þessari rannsókn ekki með því aðafstaða verði tekin til ábyrgðar. Sóknaraðili hafnar því enn fremur að farið séá svig við nútímahugmyndir um réttarríkið með umræddri rannsókn. Það sé alþekktað stofnað sé til rannsóknar af þessu tagi og hafi löggjafarþingið svigrúm tilþess að álykta á þann veg. Sóknaraðili hafnar því enn fremur að réttarstaðavarnaraðila sé ekki tryggð. Vísar hann í því sambandi til 4. mgr. 10. gr. laganr. 68/2011. Þá bendir sóknaraðili á að Alþingi hafi með samþykktályktunarinnar lýst afstöðu sinni til túlkunar laga nr. 68/2011 sem gangi þvertá skilning varnaraðila á þeim.III Krafa sóknaraðila um að varnaraðiligefi skýrslu fyrir dómi er reist á 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011, umrannsóknarnefndir. Á þessum grunni hefur varnaraðili verið kvaddur til að mætafyrir dóminn í því skyni að gefa skýrslu í tilefni af beiðni sóknaraðila.Varnaraðili hefur orðið við því að mæta fyrir dóminn en mótmælir því að honumverði gert að gefa skýrslu í málinu að beiðni sóknaraðila. Með vísan til 1. mgr.70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr.97/1995, á varnaraðili rétt á því að fá skorið úr um skyldu sína í því efnifyrir dómi. Eins og rakið hefur verið dregurvarnaraðili í efa að lagaheimild hafi staðið til þess af hálfu Alþingis að ýtaúr vör rannsókn á framgöngu einkaaðila í viðskiptum með hlut íslenska ríkisinsí Búnaðarbanka Íslands árið 2003. Þá kveður hann réttarstöðu sína við þárannsókn sem sóknaraðila hafi verið falið að annast vera óviðunandi eins oghann hefur fært nánari rök fyrir. Við úrlausn á fyrra atriðinu verður aðhafa í huga að samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 fara Alþingi ogforseti Íslands saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnvöld samkvæmtstjórnarskrá og öðrum lögum fara með framkvæmdarvaldið, en dómendur meðdómsvaldið. Eins og segir í 14. gr. stjórnarskrárinnar ber ráðherra ábyrgð ástjórnarframkvæmdum öllum. Þessa ábyrgð ber hann gagnvart Alþingi, hvort semhún er reist á þingræðislegum grunni eða lagalegum. Til þess að þingið getiaxlað hlutverk sitt að þessu leyti verður það að hafa aðgang að ráðherra ogeftirlit með stjórnarframkvæmdinni. Í grunninn byggist eftirlitshlutverkAlþingis á þessari forsendu og því beinist þingeftirlit fyrst og fremst aðráðherra. Þar sem ráðherra fer almennt með yfirstjórn þeirra málefna sem honumhafa verið falin með skiptingu starfa með ráðherrum, sbr. 15. gr.stjórnarskrárinnar og 1., 2., 3. og 4.gr. laga nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands, nær eftirlitshlutverk Alþingisalmennt einnig til annarra stjórnvalda ríkisins. Það fellur hins vegar utanstjórnskipunarlegs hlutverks Alþingis að hafa beint eftirlit með borgurumlandsins. Krefjist almannahagsmunir að slíkt eftirlit sé haft með framgöngueinstaklinga, t.d. í viðskiptum, verður löggjafinn að mæla fyrir um það meðalmennri löggjöf. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr.68/2011, um rannsóknarnefndir, eru slíkar nefndir skipaðar „til þess aðrannsaka málsatvik í mikilvægu máli sem varðar almenning“. Tillaga tilþingsályktunar um rannsókn á þessum grunni er gerð að undangengnu matiþingnefndar á tilefni og grundvelli rannsóknar, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Þará jafnframt að leggja mat á mögulegt umfang rannsóknarinnar og afmörkun. Ígreininni er sérstaklega kveðið á um að meta skuli hvort önnur úrræði en skipunrannsóknarnefndar séu tiltæk. Í frumvarpi því er varð að fyrrgreindumlögum nr. 68/2011 var að auki við það miðað að mál sem tekið yrði tilrannsóknar tengdist meðferð opinbers valds. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr.frumvarpsins var tilgangur þessa áskilnaðar að árétta „að rannsóknarnefnd megiekki skipa til athugunar á máli sem varðar einkaréttarlega hagsmuni nema þeirtengist með einhverjum hætti meðferð opinbers valds“. Þar er einnig tekið framað „hér sé sett inn í frumvarpstextann skilyrði sem hefur verið talið felast íþví í norskum og dönskum rétti, að mál varði almannahagsmuni eða hafi almennaþýðingu“. Að tillögu allsherjarnefndar varframangreint skilyrði um að rannsókn tengdist meðferð opinbers valds felltbrott úr frumvarpinu. Ástæða þeirrar breytingar var að þessi áskilnaður þóttivera til þess fallinn að þrengja gildissvið laganna, eins og fram kemur íframhaldsnefndaráliti allsherjarnefndar. Kynni orðalagið þannig að valdaágreiningi um það hvort „starfsemi á vegum opinberra aðila feli í sér meðferðopinbers valds“ og var þar vísað til starfsemi opinberra hlutafélaga og ýmisskonar þjónustustarfsemi á vegum hins opinbera. Kemur þar fram að þess háttarstarfsemi feli „ekki nauðsynlega í sér valdbeitingu eða meðferð opinbers valds,eins og það hefur verið afmarkað í íslenskri réttarframkvæmd, og myndi því ekkifalla undir gildissvið laganna“. Því næst segir orðrétt: „Enginn vafi er hinsvegar á að sú starfsemi sem hér er nefnd gæti talist hafa þýðingu fyrir þaðmikilvæga viðfangsefni Alþingis að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu.Samkvæmt þessu yrði því nokkur hætta á að heimild til að skipa rannsóknarnefndyrði sniðin þrengri stakkur en rök standa til.“ Í ljósi þess sem hér hefur verið rakiðber að leggja þá merkingu í þann áskilnað 1. mgr. 1. gr. laga nr. 68/2011, aðrannsókn lúti að mikilvægu málefni sem varði almenning, að málefnið tengistjafnframt stjórnarframkvæmdinni. Fær sú túlkun stoð í framangreindumlögskýringargögnum, sem og þeirri almennu meginreglu sem leidd verður afstjórnarskrá að þingeftirlit beinist að handhöfum framkvæmdarvalds. Þaðútilokar ekki að aðgerðir og framganga borgaranna og einkaréttarlegra lögaðilasæti athugun rannsóknarnefndar í tengslum við rannsókn á stjórnarframkvæmdinni.Hins vegar má á það fallast að rannsókn, sem einskorðast við framgöngueinstaklinga í tilteknum viðskiptum, eigi almennt ekki undir lög nr. 68/2011. Í þingsályktuninni sem liggur tilgrundvallar rannsókn sóknaraðila segir að hún beinist að „þátttöku þýska bankansHauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA í kaupum á 45,8% eignarhlut ríkisinsí Búnaðarbanka Íslands“. Var rannsakanda nánar tiltekið falið að draga saman ogbúa til til birtingar „upplýsingar um málsatvik og aðkomu einstakra aðila aðþátttöku þýska bankans í kaupunum með tilliti til þeirra upplýsinga semkaupendur veittu íslenska ríkinu sem seljanda og stofnunum þess“. Samkvæmtþessari afmörkun verður ekki séð að rannsóknin beinist að framgöngu starfsmannaríkisins og annarra handhafa framkvæmdarvalds við sölu bankans. Þvert á mótivirðist tilgangur hennar fremur að upplýsa hlut þýska bankans í kaupunum ogaðkomu þeirra sem veitt höfðu seljanda, íslenska ríkinu, upplýsingar umþátttöku erlends banka í aðdraganda sölunnar. Eftir sem áður leikur enginn vafi á því að ráðstöfuníslenska ríkisins á stórum eignarhluta sínum í viðskiptabanka er mikilvægt máler varðar almenning og tengist stjórnarframkvæmdinni. Almenn þýðing málsins semhér um ræðir snýr meðal annars að því hvaða lærdóm íslenska ríkið megi draga afsölu Búnaðarbanka Íslands hf. árið 2003. Í því efni má m.a. vísa tilgreinargerðar með þingsályktunartillögunni sem liggur til grundvallar rannsóknsóknaraðila, en þar segir eftirfarandi: „Hér þarf líka að hafa í huga aðmikilvægi rannsóknarinnar felst ekki síst í því að leiða í ljós úrræðistjórnvalda, sem annast sölu á eignum ríkisins, til þess að ganga úr skugga umhvaða aðilar standi í raun að baki þeim sem lýst hafa áhuga sínum á að eignastslíkar eignir eða fjármagna kaupin.“ Í greinargerð stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar er jafnframt lögð áhersla á að leitt yrði í ljós hverjir hefðuverið „möguleikar stjórnvalda eða Ríkisendurskoðunar til þess að átta sig áraunverulegum þætti þýska bankans í kaupunum á grundvelli þeirra upplýsinga semþessum aðilum voru veittar og þeir öfluðu“. Þá er til þess að líta að fjallað hefurverið um sölu bankans af eftirlitsaðilum á vegum Alþingis og af þinginu sjálfu,þar sem meðal annars hefur verið vikið að hlut [...] í kaupunum og mikilvægiþess hverjir stóðu að baki því félagi. Má þar meðal annars vísa til umfjöllunarí skýrslu Ríkisendurskoðunar um einkavæðingu helstu ríkisfyrirtækja 1998 til2003 og síðari umfjöllunar Ríkisendurskoðunar um þetta atriði, umfjöllunar ífyrsta bindi skýrslu rannsóknarnefnda Alþingis um aðdraganda og orsakir fallsíslensku bankanna 2008 og ályktun þingmannanefndar um þá skýrslu. Með þeirrirannsókn sem hleypt var af stokkunum með ályktun Alþingis 2. júní sl. varþráðurinn tekinn upp að nýju, í ljósi ábendingar frá umboðsmanni Alþingis tilstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis, og kastljósinu beint að atriði íviðskiptunum sem virðist fram til þessa hafa verið talið óljóst. Verður matiAlþingis á nauðsyn frekari rannsóknar á þessum þætti viðskiptanna ekki hnekkt.Þá er heldur ekki tilefni til að hnekkja þeirri afstöðu þingsins aðrannsókninni skuli hagað með þeim hætti að skipa einn mann til að stýra henni ágrundvelli laga nr. 68/2011. Af framangreindu leiðir að ekkerttilefni er til þess að draga í efa heimild sóknaraðila til þess að rannsaka, ágrundvelli laga nr. 68/2011, þátttöku þýska bankans Hauck & AufhäuserPrivatbankiers KGaA í kaupum á 45,8% eignarhlut íslenska ríkisins íBúnaðarbanka Íslands hf. Í ljósi þess ágreinings sem uppi er verður eftir semáður að taka til sérstakrar skoðunar hvort varnaraðila verði gegn vilja sínumgert að gefa skýrslu fyrir dómi um þetta viðfangsefni. Samkvæmt því sem fram hefur komið varvarnaraðili stjórnarformaður [...] sem var stærsti einstaki kaupandieignarhluta íslenska ríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf. Við undirritunkaupsamnings um söluna 16. janúar 2003 mun hafa verið upplýst að þýski bankinnværi eigandi 50% hlutafjár í [...]. Af gögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminnvirðast efasemdir um að það sé sannleikanum samkvæmt hafa verið tilefni þess aðrannsókninni var ýtt úr vör. Varnaraðili hefur lýst þeirri skoðun sinni aðrannsóknin feli í sér ígildi sakamálarannsóknar á hendur honum vegna ætlaðralögbrota sem þó teljast fyrnd og geta því ekki leitt til refsiábyrgðar. Það mátil sanns vegar færa í ljósi stöðu varnaraðila við kaupin á sínum tíma og meðhliðsjón af því hvernig rannsóknarefnið er afmarkað í ályktun Alþingis. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.68/2011 getur rannsóknarnefnd kallað einstaklinga til skýrslugjafar og skuluþeir þá segja satt og rétt frá fyrir nefndinni. Engum er hins vegar skylt aðverða við beiðni rannsóknarnefndar um að gefa skýrslu fyrir henni. Verðiviðkomandi ekki við slíkri beiðni getur rannsóknarnefnd aftur á móti krafistþess að héraðsdómari kveðji hann fyrir dóm „til að bera vitni“ telji nefndinþað nauðsynlegt í þágu rannsóknar málsins, sbr. 2. mgr. 8. gr. laganna. Umkvaðningu og skýrslugjöf fyrir dómi gilda þá reglur laga nr. 88/2008, ummeðferð sakamála, eftir því sem við á. Í ljósi orðalags ákvæðins verður að lítasvo á að þar sé vísað til fyrirmæla laga nr. 88/2008 um kvaðningu ogskýrslugjöf vitna fyrir dómi, sbr. einkum kafla XVIII í lögunum. Í þeim kaflaer m.a. fjallað um vitnaskyldu í 116. gr., með undantekningum sem koma fram í117. gr. laganna, og ábendingu dómara til vitnis um skyldu þess til að skýrasatt og rétt frá og draga ekkert undan, sem og um þá refsi- og siðferðisábyrgðsem er samfara vísvitandi eða gáleysislega röngum framburði, sbr. 1. mgr. 122.gr. laganna. Þegar litið er til þess sem að framangreinir um viðfangsefni rannsóknarinnar, stöðu varnaraðila við kaupin áBúnaðarbanka Íslands hf. og afstöðu hans til beiðni sóknaraðila um að hann gefiskýrslu fyrir dómi, verður að draga þá ályktun að verði á hana fallist sé varnaraðilaí raun gert að vitna gegn sjálfum sér í máli sem getur valdið honum alvarlegummannorðshnekki. Telur dómurinn að við þessar aðstæður geti honum ekki veriðskylt, gegn vilja sínum, að gefa skýrslu sem vitni með þeim skyldum og þeirriábyrgð sem því fylgir að lögum. Þar sem tilefni rannsóknarinnar beinist í raunað framgöngu varnaraðila í viðskiptunum telur dómurinn að 4. mgr. 10. gr. laganr. 68/2011 og 1. mgr. 118. gr. laga nr. 88/2008 megni ekki að tryggja honum þáréttarvernd sem felst í meginreglunni um þagnarrétt, sbr. 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar um réttláta málsmeðferð fyrir dómi. Í þessu ljósi verður aðjáta varnaraðila heimild til þess að skorast með öllu undan því að gefavitnaskýrslu fyrir dómi í málinu. Þar sem hann hefur þegar mótmælt því aðskýrslutaka yfir honum fari fram verður kröfu sóknaraðila þess efnis hafnaðeins og úr úrskurðarorði greinir. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K U RÐ A R O R Ð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, rannsóknarefndar Alþingis,um að varnaraðili, A, gefi vitnaskýrslu fyrir dómi.
Mál nr. 828/2014
Kærumál Nálgunarbann
Lögreglustjórinn á Akranesi hefur krafist þess að Héraðadómur Vesturlands staðfesti með úrskurði þá ákvörðun lögreglustjórans frá 13. nóvember sl. að X, kt [...], verði gert að sæta nálgunarbanni til miðvikudagsins 13. maí 2015, þannig að honum er meinað að koma á, eða í námunda við, heimili A, kt [...], að [...] á [...].
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember 2014, en hann kveðst fyrst hafa haft vitneskju um úrskurðinn degi fyrr. Kæran barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 21. nóvember 2014, þar sem staðfest var ákvörðun lögreglustjórans á Akranesi 13. nóvember 2014 um að varnaraðili skuli sæta nálgunarbanni eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, Gríms Sigurðarsonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 522/2007
Bifreið Skaðabótamál Miskabætur Umferðarlög Gáleysi Sératkvæði
M lést af völdum bílslyss árið 2001 er bifreið sem E ók var ekið í veg fyrir hann. Foreldrar M kröfðust miskabóta á grundvelli 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem slysinu hefði verið valdið af stórfelldu gáleysi. Talið var að við aðstæður á vettvangi, á mikilli umferðaræð þar sem skyggni var gott, hafi E mátt vera ljóst að það að aka af stað í veg fyrir umferð sem á móti kæmi fæli í sér stórkostlega hættu. E hefði gerst sekur um alvarlegt brot á umferðarreglum og ástæður slyssins því raktar til stórfellds gáleysis hans. Var því fallist á kröfur um greiðslu miskabóta og þóttu þær hæfilega ákveðnar 2.000.000 til hvors um sig.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Hjördís Hákonardóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. október 2007 og krefjast þess að stefndu greiði hvoru þeirra 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. apríl 2001 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar krafna áfrýjenda og að málskostnaður falli þá niður. I Til þess að komast að niðurstöðu um þennan ágreining aðila þarf að meta hlutlægt allar aðstæður á vettvangi. Gögn um þær eru lögregluskýrslur um atburðinn og skýrsla Eiríks í ofangreindu máli, sem lauk með dómi í október 2001. Skýrslurnar eru ítarlega raktar í héraðsdómi. Í frumskýrslu lögreglu eftir slysið á vettvangi 11. febrúar 2001 var haft eftir Eiríki að hann hafi séð til ferða einnar bifreiðar sem á móti kom og beygt áleiðis vestur Þórunnarstræti eftir að hún var komin fram hjá. Hann sagði bifreið M hafa birst skyndilega þar sem henni var ekið á eftir fyrrgreindri bifreið. Hún hafi því örugglega verið í hvarfi fyrir bifreiðinni sem á undan fór og hann því ekki séð hana fyrr en allt of seint og ekki getað forðað árekstri eftir það. Í skýrslu hjá lögreglunni 21. sama mánaðar, þar sem verjandi hans var viðstaddur, sagði Eiríkur: „Áður en ég kom að gatnamótunum sé ég hvar stór bifreið kemur á móti. Ég dreg úr ferðinni mjög mikið og er sennilega nánast kyrrstæður er bifreið þessi fer framhjá mér. Þá er ég á gatnamótunum og sennilega nálægt miðjunni. Ég var svo byrjaður að beygja til vinstri inn á Þórunnarstrætið þegar ég sé skyndilega bifreið koma á móti og mér fannst bifreiðin koma á mikilli ferð. Ég held ég hafi hemlað en lendi samt í vinstri hlið þessarar bifreiðar. Mér fannst ég taka beygjuna eins og á að gera, ekkert sérstaklega innarlega. Ég sá bara bifreiðina svo skyndilega. ... Ég sá bifreið koma á móti, aðra en þá stóru. Hún var langt norðan við. Ég veit ekki einu sinni hvort það var bifreiðin sem ég lenti í árekstri við sem ég sá.” Í dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. október 2001 segir: „Ákærði bar fyrir dómi, að hann hafi stöðvað við umrædd gatnamót og beðið þar eftir að bifreið, sem kom úr norðri, færi yfir þau. Á meðan hann beið hafi hann tekið eftir bifreið norðar á Drottningarbrautinni, en talið hana það langt í burtu, að af henni stafaði engin hætta. Þegar hann hafi síðan beygt til vesturs inn Þórunnarstræti, um leið og fyrstnefnda bifreiðin hafi verið farin hjá, hafi hann ekki tekið eftir bifreiðinni ... fyrr en hún hafi verið komin alveg að hans bifreið og árekstri ekki forðað. Bar ákærði að orsök árekstursins hafi verið augnabliks einbeitingarleysi af hans hálfu. Kvaðst ákærði því játa sök í málinu.“ Í héraðsdómi eru raktar skýrslur vitna, sem voru í bifreiðum sem komu á eftir báðum bifreiðunum sem lentu í árekstrinum og sáu hann gerast. Ekkert þeirra bar að stórri bifreið, sem hefði skyggt á bifreið M gagnvart Eiríki, hefði verið ekið á undan bifreið M. Verður því ekki fallist á þessa lýsingu hans. Verður þannig lagt til grundvallar dómi, að hann hafi ekki tekið eftir bifreið M og því beygt til vinstri í veg fyrir hana og lent á vinstri hlið hennar með fyrrgreindum afleiðingum. II Drottningarbraut er helsta umferðaræð frá Akureyri til suðurs og er hámarksökuhraði þar 70 km/klst. Þeim sem kemur úr suðri og ætlar að beygja til vinstri inn Þórunnarstræti má vera fullljóst að það verður ekki gert fyrr en umferð á móti er komin framhjá, ella sé augljós hætta á ferðum. Engin hindrun var á veginum, skyggni gott og ekki verður séð að neitt hafi truflað Eirík í akstrinum. Við þessar aðstæður mátti Eiríki vera ljóst að það að beygja og aka af stað í veg fyrir umferð sem á móti kom, án þess að gæta að þeirri umferð, fæli í sér stórkostlega hættu. Hann gætti þess ekki og verður ástæða árekstursins eingöngu rakin til þessa aksturslags hans. Hann telst því hafa gerst sekur um alvarlegt brot á umferðarreglum og verða ástæður slyssins eingöngu raktar til stórfellds gáleysis hans í skilningi 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Er því fallist á kröfur áfrýjenda um miskabætur þeim til handa. Við ákvörðun fjárhæðar miskabóta er litið til allra aðstæðna og þess sérstaklega að áfrýjendur misstu tvítugan son sinn í slysinu. Eru miskabætur ákveðnar 2.000.000 krónur til hvors um sig með vöxtum eins greinir í dómsorði. Málið var þingfest í héraðsdómi 15. desember 2005 og vegna fyrningar dæmast vextir frá 15. desember 2001. Stefndu verður gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndu, Anna Eyfjörð Eiríksdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði óskipt áfrýjendum, Guðjóni Stefánssyni og Eddu Friðfinnsdóttur, hvoru fyrir sig 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. desember 2001 til greiðsludags. Stefndu greiði áfrýjendum óskipt 600.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málsatvikum og málsástæðum aðilanna er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til forsendna hans tel ég að sýkna beri stefndu af kröfum áfrýjenda. Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var af nýju 29.f.m.að loknum endurflutningi vegna sjúkdómsfrátafa dómara en aðalmeðferð málsins var 28. febrúar s.l., hefur Árni Pálsson hrl., höfðað með stefnu, útgefinni á Akureyri 13. desember 2005 og þingfestri 15. s.m., f.h. Guðjóns Stefánssonar, kt. 010459-4869, og Eddu Friðfinnsdóttur, kt. 100662-7019, Vallarbraut 1, Hafnarfirði, gegn Önnu Eyfjörð Eiríksdóttur, kt. 070980-4289, Lækjartúni 16, Akureyri, og Vátryggingafélagi Íslands h.f., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til heimtu miskabóta, dráttarvaxta og málskostnaðar. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að þeim verði hvoru um sig dæmdar kr. 2.500.000 með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 31, 2001 frá 2. apríl 2001 til greiðsludags. Til vara er krafist að stefndu verði dæmd til að greiða lægri fjárhæð að mati dómsins. Stefndu krefjast þess aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda og þeim tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins og til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Af hálfu stefnenda flutti málið Árni Pálsson hrl. og af hálfu stefndu Anna Dögg Hermannsdóttir hdl. I. Stefnandi rekur málavexti svo, að sunnudaginn 11. febrúar 2001 um kl. 15:00 hafi orðið árekstur með bifreiðunum G-25732, sem sonur stefnenda, Magnús Brynjar ók, og bifreiðinni A-13153, sem Eiríkur Eyfjörð Jónsson ók. Hér eftir verður bifreið sú sem sonur stefnenda ók nefnd bifreið G og sú sem Eiríkur Eyfjörð Jónsson ók bifreið A. Varð árekstur þessi á gatnamótum Drottningarbrautar og Þórunnarstrætis á Akureyri. Bifreið G var ekið suður Drottningarbraut, en bifreið A norður sömu götu. Við gatnamót Drottningarbrautar og Þórunnarstrætis hugðist Eiríkur beygja í vestur inn á Þórunnarstræti, en ók þess í stað í veg fyrir bifreiðina G. Árekstur varð með bifreiðunum með þeim afleiðingum að Magnús Brynjar lést og farþegi, sem var í bifreiðinni með honum slasaðist. Þar sem áreksturinn varð er Drottningarbraut svo til bein og ekkert sem byrgir ökumönnum sýn svo og er gatan hallalaus. Telja stefnendur að ökumaður bifreiðar A eigi alla sök á slysinu og telja að slysið hafi orðið fyrir stórfellt gáleysi ökumanns hennar. Hafi þau því beint kröfu um miskabætur skv. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 50, 1993 að stefnda, Vátryggingafélagi Íslands, sem hafnaði henni þar sem stefndi taldi að ekki væru lagaskilyrði fyrir hendi til að verða við kröfunni, en bifreið A var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda og er félaginu því stefnt í málinu sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 50, 1987. Eiríkur Eyfjörð Jónsson andaðist 5. september 2004 og stefnda Anna Eyfjörð Eiríksdóttir var einkaerfingi hans og tókst á hendur ábyrgð á skuldum dánarbúsins og lauk skiptum á búinu 27. apríl 2005. Er aðild hennar að málinu byggð á 97. gr. laga nr. 20, 1991. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur segja ágreining aðila eingöngu lúta að því hvort meta beri háttsemi Eiríks heitins sem stórfellt gáleysi, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 50, 1993, en stefnendur byggja kröfu sína um miskabætur á því lagaákvæði. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að láta þann sem veldur dauða manns af ásetningi eða stórfelldu gáleysi greiða m.a. foreldrum hins látna miskabætur. Halda stefnendur því vitanlega ekki fram að Eiríkur heitinn hafi valdið slysinu af ásetningi, en byggja á því að slysið hafi orðið vegna stórfellds gáleysis hans. Þar sem skilyrði um stórfellt gáleysi sé mjög matskennt sé eðlilegt að hafa eftirfarandi í huga við það mat: Þegar áreksturinn varð hafi veður verið gott og ekkert sem gat byrgt Eiríki heitnum sýn. Í umferðarlögum nr. 50, 1987 séu skýr og ótvíræð ákvæði í 2. og 6. mgr. 25. gr. þeirra laga um það hvernig ber að haga akstri í tilviki sem þessu. Umferð úr gagnstæðri átt njóti forgangs og rík varúðarskylda hvíli á ökumanni þeim, sem ekur yfir veg með þeim hætti sem Eiríkur heitinn hugðist gera. Þessa ríku varúðarskyldu hafi hann ekki virt og telji því stefnendur hann hafa sýnt af sér stófellt gáleysi með akstri sínum. Í lögregluskýrslu komi fram sú skýring Eiríks heitins að hann hafi ekki séð bifreið G fyrr en um það bil sem árekstur varð. Segi hann að hann hafi skyndilega séð bifreiðina koma a mikilli ferð. Vegna slyssins hafi Eiríkur heitinn verið ákærður m.a. fyrir brot á 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Fyrir dómi í refsimálinu, sem er auðkennt S-144-2001 hafi hann skýrt svo frá, að hann hafi stöðvað við gatnamótin og beðið eftir því að bifreið, sem kom úr norðri færi fram hjá og hann beygt um leið og sú bifreið hafi verið farin hjá. Meðan hann hafi beðið þá hafi hann veitt athygli bifreið, sem var norðar á Drottningarbrautinni, en taldi hana svo langt frá sér að honum væri óhætt að beygja. Þessi framburður hans sé ekki í samræmi við framburð vitna sem gáfu skýrslur hjá lögreglu. Samkvæmt framburði þeirra virðist ekki hafa verið bifreið stuttu á undan bifreið G. Svo og virðast vitnin vera sammála um að hann hafi ekki stöðvað bifreið sína áður en hann ók til vesturs. Hins vegar hafi hann dregið úr ferð en ekki stöðvað. Af framburði vitna hjá lögreglu verði ekki annað ráðið en að hann hafi alls ekki gætt að umferð úr gagnstæðri átt áður en hann beygði í vestur. Aðstæður á slysstað eru þannig að ekkert byrgði sýn. Slysið hafi orðið um kl. 15:00 svo að bjart var af degi og því útilokað annað en að bifreið G hafi sést mjög greinilega ef að hefði verið gætt. Það verði því ekki önnur ályktun dregin en að Eiríkur heitinn hafi tekið beygjuna án þess að gæta að því hvort það væri óhætt vegna umferðar úr gagnstæðri átt. Telja stefnendur því að slysið verði rakið til þess að Eiríkur heitinn hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að beygja í veg fyrir bifreið G. Drottningarbraut sé fjölfarin gata og á þeim stað sem áreksturinn varð er leyfður 70 km. hámarkshraði þannig að mjög brýnt hafi verið fyrir Eirík heitin að sýna ýtrustu varúð. Í umferðarlögum sé lögð á það rík áhersla að menn sýni tillitssemi og varúð í umferðinni og í ljósi framburðar vitna, sem gáfu skýrslu hjá lögreglu þá sýnist ljóst að hann hafi ekki verið með hugann við aksturinn og sýnt næga varkárni, en þess í stað beygt í veg fyrir bifreið G. Í tilvitnuðu sakamáli S-144-2001 skýri hann hegðun sína á þann veg að um augnablikseinbeitingarleysi hafi verið að ræða af sinni hálfu. Stefnendur bendi hins vegar á að svo virðist sem hann hafi alls ekki gætt að umferð á móti eða a.m.k. ekki séð hana. Draga verði í efa að um augnablikseinbeitingarleysi hafi verið að ræða. Hafi hann dregið úr hraða bifreiðar sinnar þannig að sú ákvörðun hans að beygja vestur Þórunnarstræti hafi haft nokkurn aðdraganda. Af þessu verði varla dregin önnur ályktun en að hann hafi einfaldlega gleymt að gefa gaum að umferð úr gagnstæðri átt. Að þessu virtu telja stefnendur að slysið verði rakið til stórfellds gáleysis hans. Svo sem áður er rakið hafi opinbert mál verið höfðað á hendur honum og hann ákærður fyrir brot á 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Hafi hann játað sök og verið sakfelldur fyrir brot á framangreindum ákvæðum. Saknæmi verknaða sem falla undir þessi ákvæði hegningarlaganna miðist við að menn sýni af sér gáleysi. Telja stefnendur að þrátt fyrir að í tilvitnuðum ákvæðum sé ekki krafist stórfellds gáleysis að um hliðstætt mat sé að ræða og samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Því verði að ætla að einungis hátt stig gáleysis sé refsivert samkvæmt tilvituðum greinum almennra hegningarlaga. Þar sem hann hafi verið sakfelldur í refsimáli hljóti að vera líkur á að sú háttsemi hans að aka í veg fyrir bifreið G verði metin sem stórfellt gáleysi eins og það hugtak verði skýrt samkvæmt tilvitnaðri grein skaðabótalaga. Miskabótakrafa stefnenda sé að fjárhæð kr. 2.500.000 til hvors. Ekki þurfi að hafa mörg orð um það að stefnendur hafi orðið fyrir mjög miklu áfalli við að missa son sinn í þessu hörmulega slysi, en hann hafi verið tæplega 21 árs þegar hann lést. Hafi stefnendur ekki enn unnið úr þessu mikla áfalli og komi líklega seint til með að gera það. Ljóst sé að miski þeirra sé verulegur og ekki þurfi að fjölyrða nánar um það. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga sé dómstólum heimilt að dæma stefnendum miskabætur. Um fjárhæð bótanna segi í lögskýringagögnum að meta beri fjárhæð bótanna í hverju tilviki fyrir sig. Telji stefnendur að krafa þeirra sé eðlileg miðað við það mikla áfall sem þau urðu fyrir og verði ekki fallist á stefnukröfuna er gerð krafa um lægri fjárhæð að mati dómsins. II. Varðandi lýsingu málsatvika telja stefndu mikilvægt að hafa í huga að óumdeilt sé í málinu að Eiríkur heitinn hafi ekið langt innan löglegs hámarkshraða og beri vitnum saman um að hann hafi verið nánast stöðvaður er hann kom að gatnamótunum og vísa til skýrslu vitnisins Gísla Sverrissonar hjá lögreglu. Svo og beri vitnum saman um að hann hafi gefið með stefnuljósi til kynna að hann ætlaði að beygja vestur inn á Þórunnarstræti. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands h.f., hafi greitt útfararkostnað kr. 472.299 og dánarbætur kr. 5.519.259 til unnustu hins látna. Stefnendur hafi beint kröfu um greiðslu miskabóta á grundvelli 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga að stefndu 2.mars 2001, sem höfnuðu henni 9.sama mánaðar þar sem ekki hafi verið talin lagaskilyrði til að verða við þeirri kröfu. Málsástæður og lagarök stefndu. Sýknukrafa stefndu er á því byggð að skilyrði 2. mgr. 26. skaðabótalaga til greiðslu miskabóta séu ekki uppfyllt. Þó svo að Eiríkur heitinn kunni að hafa sýnt af sér gáleysi við akstur bifreiðarinnar sé ekki unnt að komast a þeirri niðurstöðu að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Mörk gáleysis og stófellds gáleysis ráðist af mati eftir almennum mælikvarða í hverju tilviki. Hér sé um hlutlægt mat að ræða en ekki huglægt. Ljóst sé að vangá þurfi að vera á mjög háu stigi svo að tilvik teljist til stórkostlegs gáleysis. Í lögregluskýrslu 21. febrúar 2001 lýsi Eiríkur heitinn atvikum í stórum dráttum á þá leið að áður en hann kom að gatnamótunum hafi hann séð að stór bifreið hafi komið á móti og hafi hann dregið mjög mikið úr ferð og verið sennilega nánast kyrrstæður er bifreið þessi fór hjá. Hafi hann þá verið á gatnamótum og sennilega nálægt miðjunni. Hafi hann svo verið byrjaður að beygja til vinstri inn á Þórunnarstrætið þegar hann skyndilega sá bifreið koma á móti sér og hafi honum fundist bifreiðin koma á mikilli ferð. Hann hélt að hann hefði hemlað en hafi samt lent á vinstri hlið bifreiðar þessarar. Honum hafi fundist að hann tæki beygjuna eins og ætti að gera, ekkert sérstaklega innarlega. Hafi hann bara séð bifreiðina svo skyndilega. Í máli þessu liggi fyrir að óumdeilt sé að Eiríkur heitinn hafi ekið bifreið sinni að gatnamótunum langt undir löglegum hraða og einnig liggi fyrir að hann hafi dregið úr hraðanum áður en hann tók beygjuna inn á Þórunnarstræti, með vísan til framburðar vitnisins Gísla Sverrissonar, sem segi í skýrslu sinni að Eiríkur hafi verið nærri því stopp við gatnamótin eða á ca. 20-30 km hraða og að bifreið G hafi virst vera á nokkurri ferð. Í refsimálinu hafi hann sagt að um augnabliks einbeitingarleysi hafi verið um að ræða af sinni hálfu, en einnig hafi hann borið því við að hann hafi talið bifreið G vera það langt í burtu að óhætt hefði verið að taka beygjuna. Þá beri vitnum saman um það í lögregluskýrslum að hann hafi með stefnuljósum gefið til kynna að hann hafi ætlað að beygja inn á Þórunnarstræti, svo og komi fram í skýrslu Gísla Sverrissonar hjá lögreglu að hann,Gísli, hafi ekki tekið eftir bifreið G fyrr en rétt í þann mund sem bifreiðarnar skullu saman. Stefndu viðurkenna að Eiríkur sálugi hafi sýnt af sér gáleysi með akstri sínum en mótmæla því að sú háttsemi hans sem leiddi til árekstursins hafi á einhvern hátt verið svo ámælisverð að tilvik þetta geti á einhvern hátt talist sérstakt eða skorið sig úr þegar litið sé til umferðaróhappa almennt. Er þessi málsástæða stefndu byggðá dómafordæmum Hæstaréttar. Í þeim tilvikum þar sem akstur hafi verið talinn falla undir stórkostlegt gáleysi hafi yfirleitt verið um að ræða akstur sem feli í sér mikil frávik frá umferðarreglum, t.d. ef bifreið sé ekið á ofsahraða og þá oft við mjög slæmar aðstæðum eða á röngum vegarhelmingi. Ákvæði 215. og 219. gr.almennra hegningarlaga geri ekki kröfu um stórkostlegt gáleysi sem skilyrði sakfellingar og því sé ekki um hliðstætt mat að ræða og samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Í almennum hegningarlögum sé skýrlega tekið fram eigi gáleysisábyrgð að takamarkast við tiltekið stig gáleysis t.d. stórkostlegs gáleysis og benda stefndu á ákvæði 141. og 227. gr. almennra hegningarlaga sem kveði á um slíkt. Þó svo að Eiríkur hafi verið sakfelldur í refsimáli þá er því hafnað að hann hafi gerst sekur um stórkostlegt gáleysi í skilningi 2.mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Í refsirétti hafi verið litið til þess, þar sem reyni á ákvæði 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga, að eftir því sem að gáleysið er meira því þyngri sé refsingin og í réttarframkvæmd séu mörg dæmi þess að sakfellt sé fyrir manndráp af gáleysi, þó að um minni háttar gáleysi sé að ræða og refsing því mjög væg í samræmi við sök. Hafi Eiríkur verið dæmdur til að sæta 45 daga fangelsi, en fullnustu refsingar frestað skilorðbundið í 2 ár, svo og hafi hann verið sviptur ökuréttindum í 5 mánuði. Þessi viðurlög bendi til þess að hann hafi gerst sekur um einfalt gáleysi í skilningi tilvitnaðra lagagreina. Varakrafan um lækkun miskabóta er á því byggð að stefnufjárhæðin sé í ósamræmi við dómafordæmi þar sem reynt hafi á ákvæði 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Þá er gerður almennur fyrirvara um vaxtakröfu stefnenda, vexti eldri en 4 ára frá birtingu stefnu teljist fyrnir, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14, 1905. Þá er upphafstíma dráttarvaxtakröfu mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, sbr. niðurlaga 4. mgr. 5. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38, 2001. III. Verða nú raktir framburðir vitna fyrir lögreglu, svo og annað sem dómurinn telur máli skipta. Í frumskýrslu lögreglu þá er akstursskilyrðum svo lýst að dagsbirta hafi verið og sólskin, yfirborð vegar malbikað og færði sögð ísing. Bifreið G var af gerðinni Daihatsu Cuore árgerð 1987 með fjórhjóladrifi, tryggð hjá VÍS og allir hjólbarðar negldir.Bifreiðin var 5 dyra skutbifreið ,stærð319x139 cm. og eigin þyngd 615 kg. Bifreið A var af gerðinni Toyota Tercel árgerð 1986 með fjórhjóladrifi, einnig tryggð hjá VÍS og allir hjólbarðar hennar negldir.Bifreiðin var skutbifreið stærð 418x162 cm. og eigin þyngd 1005 kg Báðar voru bifreiðirnar hvítar. Á slysstað er Drottningarbraut næsta bein í a.m.k. 300 metra í hvora átt,þannig ekkert byrgir ökumönnum sýn á 600 metrum.Gatan er hallalaus og autt svæði vestan hennar en sjór að austan.Gatnamót Þórunnarstrætis og Drottningarbrautar eru T –gatnamót, opin og hallalaus.Biðskylda er á Þórunnarstræti gagnvart umferð um Drottningarbraut. Samkvæmt veðurathugun á lögreglustöðinni á Akureyri kl.15.00 var lofthiti 2°C,hálf skýjað,úrkomulaust og engin úrkoma hafði mælst það sem var af þessum sólarhring .Samkvæmt upplýsingum frá Slökkviliðinu á Akureyrarflugvelli var lofthiti þar kl.14:57 -1°C. Samkvæmt sólmæli Veðurstofu Íslands við Sæberg í Glerárhverfi var ekki sólskin er slysið varð. Ökumaður bifreiðar G andaðist kl. 03:30 12.febrúar 2001 á Borgarspítalanum í Reykjavík en þangað hafði hann verið fluttur sjúkraflugi að kvöldi slysdags. Ökumaður bifreiðar A og farþegi í bifreið G voru flutt á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Vitnið Gísli Sverrisson kvaðst hafa ekið norður Drottningarbraut á eftir bifreið A. Hafi ökumaður gefið til kynna að hann ætlaði að beygja vestur Þórunnarstræti og fært sig nær miðju vegar. Kvaðst hann hafa verið í þann mund að fara framhjá bifreiðinni, þ.e.a.s. austan við hana, þegar hann sá hana leggja í beygjuna og þá jafnframt séð bifreið G koma á móti suður Drottningarbraut. Hann hafi strax séð í hvað stefndi og hafi séð þegar bifreið G reyndi að sveigja framhjá bifreið A með því að beygja til vesturs og hemla en án árangurs. Hafi bifreið G því skollið með vinstri hlið á framenda bifreiðar A, með þeim afleiðingum að báðar bifreiðarnar snérust og enduðu utan vegar. Þetta hafi verið harður árekstur og hann því hringt strax eftir aðstoð. Hann kvað bifreið A hafa verið nærri því stopp þegar henni var lagt í beygjuna og ferð hennar hafi ekki verið mikil ca. 20-30 km/klst. Honum virtist bifreið G hafa verið á nokkurri ferð en áætlaði ekki hraðann. Hann kvaðst ekki minnast að nein bifreið hafi verið á undan bifreið G, en hafi svo verið hafi bilið verið nokkuð langt á milli þeirra. Hann kvaðst ekki sjálfur hafa tekið eftir bifreið G fyrr en rétt í þann mund er bifreiðarnar skullu saman. Þessi framburður vitnisins er í frumskýrslu lögreglu af árekstrinum. Mánudaginn 12. febrúar 2001 var tekin vitnaskýrsla hjá lögreglu af vitninu Gísla Sverrissyni. Hann kvaðst ekki vera viss hvort bifreið A hafi verið næsta bifreið á undan honum, eða hvort ein bifreið hafi verið á milli. Hann og eiginkona hans sem var í farþegasæti við hlið hans hafi rætt þetta eftir slysið og telji hún að bifreið A hafi verið næsta bifreið á undan þeim. Hafi hann séð að ökumaður bifreiðar A gaf stefnuljós til vinstri er hann nálgaðist gatnamót Þórunnarstrætis. Einnig hafi verið hægt mikið á hraða bifreiðarinnar. Svo og hafi hann dregið úr hraða sinnar bifreiðar vegna þessa, síðan hafi hann séð að bifreið A hafi beygt til vinstri og á því augnabliki hafi hann sjálfur ekki tekið eftir umferð á móti heldur hafi athygli hans beinst að bifreiðinni sem á undan honum ók og breytingu á akstursstefnu hennar og hraða, þegar bifreið A hafi verið að beygja til vinstri hafi hann skyndilega séð bifreið G stefna á hana. Hafi ökumaður þeirrar bifreiðar reynt að beygja til hægri, greinilega til að forðast árekstur við bifreið A, það hafi ekki tekist sennilega vegna þess að ökumaðurinn hafi hemlað um leið og hann beygði og vinstri hlið bifreiðar G skollið á framenda bifreiðar A. Er áreksturinn varð hafi hann verið austan við árekstursstaðinn og áreksturinn því orðið alveg á vinstri vegarhelmingi miðað við akstursstefnu hans. Ef hann reyndi að staðsetja þetta nánar þá hafi hægra framhorn bifreiðar A verið fyrir u.þ.b. miðjum vestari helmingi vegarins. Kvaðst hann hafa séð bifreið G skutlast í suðvestur eftir áreksturinn, en hafi ekki séð bifreið A strax eftir hann, en honum fundist hún hafa snúist. Hann sagði athygli sína á þessu sekúndubroti hafa verið bundna við bifreið G, því það hafi verið mjög óhugnanlegt að sjá til hennar. Hafi bifreiðin virst brotna í sundur, hægri hurðin hafi opnast og hann hafi séð fólkið í henni kastast til og augljóst hafi verið að það hafi orðið fyrir gífurlegu höggi. Hafi þau hjónin haldið áfram að veitingastaðnum Lindinni þar rétt hjá og á leiðinni þangað hafi þau hringt í Neyðarlínuna og séð lögreglu og sjúkralið koma á staðinn. Aðspurður hvort hann hafi gert sér einhverja grein fyrir ökuhraða bifreiðar G þá kvaðst hann hafa verið að reyna að hugsa um þetta, hann hafi séð bifreiðina mjög snöggt því hann hafi ekki verið að horfa í átt hennar. Kvaðst hann telja að henni hafi verið ekið á um 70 km. hraða, þess vegna gæti hraðinn hafa verið meira vegna þess hve höggið var mikið, en tók fram að hann hafi enga ástæðu til að halda að hraðinn hafi verið meiri en 70 km/klst. Aðspurður hvort hann gerði sér einhverja hugmynd um hraða bifreiðar A, þá hafi bifreiðinni verið ekið á svona 20 km. hraða eða minna, hún hafi verið nánast kyrrstæð áður en ökumaður hennar beygði til vinstri. Aðspurður hvort annarri bifreið hafi verið ekið á undan bifreið G á leið suður,sagði hann svo ekki vera, en það hafi nokkrar bifreiðar komið á eftir henni. Hann upplýsti að bifreið G hafi verið með fullum ökuljósum. Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir vitninu Eyvindi Sveini Sólnes að hann hafi ekið á eftir bifreið G suður Drottningarbraut og hafi hann ekið á um 50-60 km. hraða. Sagði hann bilið milli hans og bifreiðar G hafi verið heldur að aukast og kvaðst telja að henni hafi verið ekið á um 70 km. hraða. Hafi hann þá séð hvar bifreið A var ekið norður Drottningarbraut og beygt inn á gatnamótin, greinilega með fyrirhugaða akstursstefnu vestur Þórunnarstræti í veg fyrir bifreið G. Hafi bifreið G sveigt til hægri og hemlað til að reyna forða árekstri en það ekki dugað til og hafi hún skollið með vinstri hlið á framenda bifreiðar A. Hann kvaðst ekki hafa tekið eftir neinni bifreið sem var ekið á undan bifreið G. Við skýrslutöku hjá lögreglu 12. febrúar 2001 bar vitnið Eyvindur Sveinn Sólnes að hann hafi ekið suður Drottningarbraut á eftir bifreið G og hafi verið frekar langt á milli bifreiðanna. Hann kvaðst hafa ekið á milli 40-60 km. hraða, en bifreið G hafi verið ekið eitthvað hraðar. Hann kvaðst hafa séð bifreið A þar sem hann taldi hana vera kyrrstæða á gatnamótum Drottningarbrautar og Þórunnarstrætis og virst að ökumaður hennar hafi verið að bíða eftir að umferð færi hjá, en umferð hafi þó ekki verið mikil. Hann kvaðst ekki muna hvort einhver bifreið hafi verið að undan bifreið G. Kvaðst hann hafa séð að ökumaður bifreiðar A hafi byrjað að beygja til vinstri og um leið þá hafi eitthvað fát komið á ökumann bifreiðar G. Hafi hann síðan séð að bifreið A hafi verið ekið í vinstri hlið bifreiðar G þrátt fyrir að ökumaður hennar hafi reynt að beygja frá henni. Við áreksturinn hafi bifreiðarnar kastast til og stöðvað utan vegar. Hann kvaðst hafa stöðvað og hringt eftir aðstoð í neyðarsíma, en þá hafi verið búið að tilkynna um slysið. Þann 13. febrúar 2001 gaf vitnið Eyvindur Sveinn Sólnes aftur skýrslu hjá lögreglu og kvaðst eftir skýrslutöku hjá lögreglu daginn áður farið að hugsa málið og vilja breyta framburði sínum. Í gær hafi hann sagt að hann hafi séð er bifreið A var beygt til vinstri til vesturs á leiðinni á Þórunnarstræti. Hann kvaðst nú ekki geta fullyrt að ökumaðurinn hafi beygt til vinstri áleiðis inn á Þórunnarstræti og í veg fyrir bifreið G. Hann teldi að ökumaður bifreiðar A hafi stöðvað á gatnamótunum en ekki geta fullyrt að hann hafi ekið af stað eins og áður greinir. Hann upplýsti að bifreið G hafi ekið fram úr honum rétt sunnan við Leirunesti. Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir vitninu Valdimari Geir Valdimarssyni að hann hafi ekið í annarri bifreið frá bifreið G sem ekið var á eftir henni og hafi hann ekið á um 50-60 km. hraða. Hann kvað bilið hafa heldur aukist á milli þeirra og taldi að bifreið G hafi verið á um 70 km. hraða. Hafi hann síðan séð hvar bifreið A sem ekið var norður Drottningarbraut var beygt fyrir bifreið G á gatnamótum Drottningarbrautar og Þórunnarstrætis. Hafi bifreið G sveigt í vestur til að reyna að forða árekstri en ekki dugað. Aðspurður taldi hann að einni bifreið hafi verið ekið á undan bifreið G en var þó ekki. alveg viss. Þann 12. febrúar 2001 var tekin vitnaskýrsla af vitninu Valdimari Geir Valdimarssyni hjá lögreglu. Hann kvaðst hafa ekið bifreið sinn suður Drottningarbraut og með honum hafi verið kona sín. Hann hafi ekið á eftir grænni Toyota Corolla bifreið og á undan þeim hafi síðan bifreið G verið ekið. Hafi verið dálítið bil milli þeirra þriggja. Hann kvað bifreið G hafa verið ekið framúr sér á Drottningarbrautinni norðan við Aðalstræti. Hann hafi þá séð að bifreið G hafi verið ekið með fullum ökuljósum, síðan hafi hann séð að bifreið G var ekið fram úr grænu bifreiðinni rétt sunnan við Leirunesti. Vitnið sagði að ökuhraði sinn hafi verið á milli 30-40 km. og bifreið G hafi verið ekið eitthvað hraðar en þó ekki mikið. Hann kvaðst hafa séð hvar bifreið A er ekið norður á móti þeim. Hann sagði að sér hafi fundist bifreiðinni hafi verið ekið með fullum ökuljósum og fundist bifreið þessari verið ekið á nokkurri ferð. Hann hafi séð er bifreið G kom að gatnamótum Drottningarbrautar og Þórunnarstrætis og þá sé bifreið A skyndilega beygt til vinstri. Þá beygi ökumaður bifreiðar G til hægri frá bifreið A og er greinilegt að hann hemli líka, hafi bifreið G snúið aðeins og lendi á vinstri hlið á bifreið A. Hafi áreksturinn orðið á vesturhluta Drottningarbrautar á akstursleið bifreiðar G. Bifreiðarnar hafi báðir snúist og kastast til og farið út fyrir veginn þar sem þær hafi stöðvast. Hann sagði er þetta gerist sé hann stutt frá gatnamótunum og ekki þurft að aka langt til að komast að bifreiðunum. Hafi hann stöðvað og farið að bifreið G. Hafi honum fundist ökumaðurinn, sem hann hafi kannast við, verið með lítilli eða engri meðvitund og með honum farþegi í framsæti, ung stúlka, sem honum hafi fundist vera með meðvitund. Þau hafi bæði verið spennt í bílbelti. Fólk hafi komið að til að sinna þeim. Því næst hafi hann farið að bifreið A, ökumaðurinn, fullorðinn maður, hafi verið með fullri meðvitund. Hafi hann talað við hann og hann þá kvartað um verk fyrir brjósti. Hafi hann verið spenntur í bílbelti. Hafi ökumaðurinn ekki verið með gleraugu, en þau hugsanlega dottið af honum við áreksturinn. Hann kveðst hafa tekið strauminn af bifreið A, en vél hennar hafi ekki verið í gangi. Einnig hafi hann slökkt á ljósarofum bifreiðarinn. Aðspurður kvaðst hann telja að ökumaður bifreiðar A hafi ekki stöðvað áður en hann beygði til vinstri, en hafi verið á lítilli ferð. Miðað við allar aðstæður taldi hann mjög ólíklegt að ökumaður bifreiðar G hafi ætlað að beygja til hægri inn á Þórunnarstræti. Þann 14. febrúar 2001 var tekin lögregluskýrsla af vitninu Lísbet Hauksdóttur ,unnustu hins látna, á bæklunardeild FSA. Hún kveðst hafa verið farþegi í framsæti bifreiðar G hafi þau ekið suður Drottningarbraut á leiðinni á Akureyrarflugvöll en hún hafi átt að mæta í flug til Reykjavíkur. Hafi Magnús ekið á um 60 - 70 km hraða og bifreiðinni verið ekið með ökuljósum. Þau hafi ekkert verið að flýta sér neitt sérstaklega, er þau hafi verið rétt komin að gagnamótum Drottningarbrautar og Þórunnarstrætis hafi hún séð til ferðar bifreiðar A er ekið var á móti þeim. Sú bifreið hafi verið í röð bifreiða, fyrst hafi komið tvær bifreiðar sem að þau hafi mætt og síðan hafi bifreið A komið, en tvær bifreiðir hafi síðan komið á eftir þeirri bifreið. Er þau hafi verið næstum komin að gatnamótum Drottningarbrautar og Þórunnarstrætis sjái hún að ökumaður bifreiðar A dragi úr ökuhraðanum og byrji síðan að beygja til vesturs í veg fyrir þau. Hafi bifreið A ekki verið stöðvuð á gatnamótunum heldur ekið hiklaust í veg fyrir þau á litlum hraða. Hún kveðst hafa kallað upp til að aðvara Magnús sem hafi hemlað og beygt til hægri frá bifreið A, en án árangurs. Bifreið A lendi á vinstri hlið bifreiðar þeirra sem kastist til, snúist og stöðvist utan götunnar sunnan við gatnamótin .Hafi litlu mátt muna að bifreið þeirra lenti á biðskyldumerkinu sem er á gatnamótunum. Er bifreið hafi stöðvast hafi Magnús legið í sætinu og upp að henni. Höfuð hans hafi verið blóðugt. Hafi fólk komið þarna að og vinur Magnúsar, Sigurður Guðmundsson hafi komið til hennar mjög fljótt og verið hjá henni. Svo hafi Kristján Skjóldal einnig komið fljótt og verið hjá Magnúsi þar til sjúkrabifreið hafi komið. Aðspurð kvaðst hún ekki muna eftir að bifreið hafi verið ekið nálægt á undan þeim, en muna eftir einni bifreið sem hafi verið ekið langt á undan. Hafi hún verið flutt á slysadeild og í framhaldi af skoðun lögð inn á bæklunardeild FSA. Meiðsli hennar sé brotinn vinstri handleggur, rifbrot og mikið mar víða og ekki sé ljóst hve lengi hún muni vera á sjúkrahúsinu. Tekin var vitnaskýrsla af þeim Kristjáni Skjóldal og Sigurði Grétari Guðmundssyni, hvorugur sá áreksturinn en heyrðu þegar bifreiðarnar skullu saman. Þann 21. febrúar 2001 var tekin lögregluskýrsla af Eiríki Eyfjörð Jónssyni á lögreglustöðinni á Akureyri. Hann kvaðst hafa farið heiman frá sér um klukkan 14:30 og ætlað í smá sunnudags bíltúr áður en enski boltinn byrjaði. Kvaðst hann fara venjulega sama hringinn, inn Drottningarbraut, upp Þórunnarstræti þaðan á Hlíðarbraut og heim til sín að Grenivöllum 16. Hann kvaðst hafa ekið þennan hring mjög oft. Staddur á Drottningarbrautinni hafi hann séð að hann hefði nægan tíma og því ákveðið að aka áfram suður Drottningarbraut og í Kjarnaskóg þar sem að hann hafi snúið við. Hafi hann síðan ekið norður Drottningarbraut og er hann nálgaðist gatnamót Þórunnarstrætis hafi hann farið að hugsa hvort hann hefði ennþá tíma til að aka Þórunnarstrætið og Hlíðarbrautina. Þegar hann hafði tíma hafi hann ákveðið að fara þá leið. Áður en hann kom að gatnamótunum hafi hann séð hvar stór bifreið kom á móti, hafi hann dregið úr ferð mjög mikið og sennilega nánast kyrrstæður er bifreið þessi fór framhjá. Þá sé hann á gatnamótunum og sennilega nálægt miðju vegar, hafi hann svo verið byrjaður að beygja til vinstri inn á Þórunnarstrætið þegar hann sjái skyndilega bifreið koma á móti sér og hafi honum fundist bifreiðin koma á mikilli ferð. Hann kvaðst halda að hann hafi hemlað en lendi samt á vinstri hlið þeirrar bifreiðar. Fannst honum hann taka beygjuna eins og eigi að gera, ekkert sérstaklega innarlega, en hann kvaðst hafa séð bifreið þessa svo skyndilega. Aðspurður á hvaða hraða hann hafi ekið, hann kvaðst ekki vita það en rétt fyrir áreksturinn hafi hann verið nánast stopp og því geti ökuhraðinn ekki hafa verið mikill þegar að slysið varð. Aðspurður hvort að hann hafi séð til ferða bifreiðar G fyrir áreksturinn og þá hvenær. Hann kveðst hafa séð bifreið koma á móti, aðra en þá stóru og hafi sú bifreið verið langt norðan við. Hann kvaðst ekki einu sinni vita hvort að það hafi verið bifreið sú sem hann lenti í árekstri við. Hann kvað bifreið sína hafa verið í góðu lagi og hann hafi ekið með fullum ökuljósum, hann hafi verið í bílbelti og verið vel fyrirkallaður til aksturs. Hann noti gleraugu við akstur og hafi hann notað þau í þetta sinn. Hann hafi verið fluttur á slysadeild og eftir skoðun lagður inn á sjúkrahús. Rif hafi brákast og bringubein brotnað. Sé hann allur marinn, stífur og stirður. Hafi hann verði á sjúkrahúsi í 5 daga. Stefnandi Guðjón Stefánsson gaf fyrst skýrslu fyrir dómi og lýsti áfalli þeirra hjóna að missa son sinn í þessu hörmulega slysi. IV. Álit dómsins: Í máli þessu er deilt um hvort Eiríkur Eyfjörð Jónsson sálugi, ökumaður bifreiðar A hafi með akstri sínum valdið slysinu með stórfelldu gáleysi sem uppfylli skilmerki 2. mgr., 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37, 1999, en greinin hljóðar svo: „Þeim sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur dauða annars manns má gera að greiða, maka, börnum eða foreldrum miskabætur.“ Stefnendur halda því fram að mörkin milli almenns gáleysis og stórfellds gáleysis byggist á hlutlægu mati en í stórfelldu gáleysi felist í fyrsta lagi hvort háttsemi sé alvarlegt frávik frá háttsemi og í öðru lagi hvort háttsemi hafi í för með sér aukna hættu í þriðja lagi hvers eðlis tjón verður á mönnum eða munum og í fjórða lagi möguleikar tjónvalds að gera sér grein fyrir hættunni. Öll þessi skilmerki hafi Eiríkur sálugi uppfyllt með akstri sínum. Hann hafi brotið almenna varúðarreglu 25.gr umferðarlaga nr.50,1987 .Öll vitni hafi borið fyrir lögreglu að engin bifreið hafi ekið á undan bifreið G áður en árekstur varð. Háttsemi Eiríks sáluga hafi haft í för með sér hættu bæði fyrir menn og muni og hann hafi getað forðað hættunni með því að fara eftir reglum umferðarlaga. Með þessu framferði sínu hafi hann uppfyllt öll skilmerki stórfellds gáleysis. Ekkert hafi hindrað útsýni hans yfir slysavettvang. Drottningarbraut sé aðalbraut og hafi Eiríkur sálugi átt að víkja fyrir bifreið G. Ekkert í gögnum málsins bendi til þess að bifreið G hafi verið ekið yfir lögmæltum hraða og háttsemi Eiríks sáluga, hafi verið stórhættulega þ.e.a.s. að beygja án þess að gæta nægjanlega að umferð á móti. Stefndu mótmæla því að hér hafi verið um stórfellt gáleysi að ræða. Huglægt mat skipti máli í sambandi við mat á stórfellt gáleysi, um sé að ræða heildarmat. Mikill munur sé á almennu gáleysi annars vegar og stórfelldu gáleysi hins vegar. Eiríkur sálugi hafi sýnt af sér almennt gáleysi. Í refsimálinu hafi hann borið að um hafi verið að ræða augnabliks athugunarleysi. Gáleysi þurfi að vera á mjög háu stigi til þess að teljast stórfellt, sem feli í sér að um sé að ræða mikið frávik frá almennri hegðun. Um slíkt hafi ekki verið að ræða í þessu tilfelli. Þó svo að sakfellt hafi verið í opinberu máli vegna manndráps af gáleysi í þessu tilfelli, þá felli það ekki skaðabótaábyrgð á Eirík sáluga án frekari fyrirvara. Þessu mótmæla stefnendur, upplýst sé í málinu að Eiríkur sálugi hafi ekki veitt bifreið G athygli fyrr en árekstur varð og dæmt áfall samkvæmt 215. gr.og 219.gr. almennra hegningarlaga feli í sér hátt gáleysisstig. Ákvæði 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993 og tóku gildi 1. maí 1999, skv. 13. gr. laga nr. 37, 1999 er nýmæli í skaðabótalögum. Reynir hér á mörk þess hvar skilur á milli almenns gáleysis og stórkostlegt gáleysis. Til þess að gáleysi teljist stórfellt þarf það að vera á mjög háu stigi. Umferðarslys verða oftast vegna þess að ökumenn leggja ekki rétt mat á aðstæður. Til þess að dæma mönnum áfall skv. 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga þá miðast refsinæmið við það að menn hafi sýnt af sér gáleysi, þannig að í þessu tilfelli sem hér um ræðir hefur það ekki sjálfkrafa í för með sér ,þó svo að Eiríki sáluga hafi verið dæmt áfall , að augnabliks athyglisleysi hans teljist vera stórkostlegt gáleysi, þó svo afleiðing þess hafi verið manns bani. Í þeim fáum dómum Hæstaréttar Íslands sem reynt hefur á þetta gáleysis mat þá hefur annars vegar verið um ásetning að ræða og hinsvegar þar sem reynt hefur á ákvæði umferðarlaga um mjög ámælivert ökulag að ræða. Að öllu þessu virtu telur dómurinn að skilmerki 2.mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37, 1999 ekki hafa verið uppfyllt með akstursmáta Eiríks sáluga og ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Anna Eyfjörð Eiríksdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf. eru sýknuð af kröfum stefnenda, Guðjóns Stefánssonar og Eddu Friðfinnsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 575/2017
Samningur Veðleyfi Ábyrgð Veðskuldabréf
M höfðaði mál á hendur L hf. og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning sem hún hafði veitt í fasteign sinni með áritun á veðskuldabréf útgefnu af H og að L hf. yrði gert að aflýsa veðskuldabréfinu af fasteigninni. Hélt M því fram að L hf. hefði við lánveitinguna til H ekki gætt skyldna sinna samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Bæri því að víkja veðsetningunni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í fyrsta lagi byggði M á því að sér hefði í engu verið kynnt að verja ætti lánsfénu í öllu verulegu til að greiða upp vanskilaskuldir H, bæði við L hf. og aðra, áður en hún samþykkti veðsetninguna. Í áðurnefndu samkomulagi var kveðið á um að ef ráðgert væri að verja meira en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki væri skylt að afla skriflegrar staðfestingar ábyrgðarmanns um að honum hefði verið kynnt það. Var ekki talið að sú staða hefði verið uppi í málinu og þessi málsástæða M því haldlaus. Í öðru lagi vísaði M til þess að hún hefði hvorki undirritað skjöl um mat á greiðslugetu H né fengið að sjá þau andstætt ákvæðum samkomulagsins. Þá hefði L hf. ekki afhent henni upplýsingabækling um skuldaábyrgð og veðsetningar eins og mælt væri fyrir um í samkomulaginu. Í skuldabréfinu sem M áritaði um samþykki fyrir veðsetningunni var tekið fram að veðsali staðfesti með undirritun sinni að hafa kynnt sér upplýsingabækling L hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila. Í bæklingnum var kveðið á um að ábyrgðarmaður skyldi eiga þess kost að kynna sér niðurstöðu greiðslumats lántaka áður en hann gengist í ábyrgð. Var því talið að M hefði með undirritun skuldabréfsins viðurkennt að hún hefði fengið bæklinginn í hendur og kynnt sér hann og þar með fengið næga vitneskju um rétt sinn til að fá aðgang að greiðslumati. Hefði M ekki gert það yrði hún að bera halla af því. Í þriðja lagi hélt M því fram að mat L hf. á greiðslugetu H hefði í ýmsu verið reist á röngum forsendum. Að samanlögðum mánaðarlegum útgjöldum H og greiðslum hennar af nýja láninu og eldri skuldum var talið að niðurstaða greiðslumatsins hefði verið jákvæð þó svo að lögð væri til grundvallar lægri fjárhæð heildartekna en þar var gert. Hefði því ekki hvílt skylda á L hf. samkvæmt samkomulaginu til að afla skriflegrar staðfestingar frá M um að henni hefði verið kynnt greiðslumat fyrir H með neikvæðri niðurstöðu. Var L hf. því sýknaður af kröfum M.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma MarkúsSigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari ogGunnar Aðalsteinsson dómstjóri. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 13. september 2017. Hann krefst sýknu af kröfum stefnduog málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda leitaði Halla Vilbergsdóttir í júní 2007til Landsbanka Íslands hf. með ósk um lán til að gera upp tilteknar skuldirsínar við þann banka og aðra lánardrottna. Henni hafi þá verið veitt það svarað slík lántaka væri háð þeim skilyrðum að hún stæðist greiðslumat og settitryggingu fyrir láninu. Í framhaldi af því hafi Halla tjáð bankanum að stefnda,sem mun vera móðir þáverandi unnusta Höllu, fengist til að veita veð fyrir láninuí fasteign sinni að Vogagerði 16 í Sveitarfélaginu Vogum. Bankinn hafi af þessutilefni aflað verðmats á fasteigninni 8. júní 2007 og Halla jafnframt afhentgögn vegna mats á greiðslugetu hennar. Þegar það mat hafi legið fyrir hafiHalla komið í bankann 18. sama mánaðar og undirritað allt í senn umsókn um lán,greiðslumat, skuldabréf fyrir láninu og önnur gögn sem því hafi tengst.Í umsókn Höllu óskaði hún eftir að Landsbanki Íslands hf. veitti sér lánað fjárhæð 1.750.000 krónur, sem yrði endurgreitt á fimm árum með mánaðarlegumafborgunum frá 1. ágúst 2007 að telja. Fram kom að boðið væri fram veð fyrirskuldinni í fasteign stefndu að Vogagerði 16, sem væri að áætluðu markaðsverði49.900.000 krónur. Verja ætti lánsfénu til að greiða „kröfur á vanskilaskráLánstrausts hf.“Halla undirritaði einnig 18. júní 2007 skjal, sem fyllt hafði verið út áeyðublaði frá bankanum og bar fyrirsögnina: „Forsendur greiðslumats“. Þar komfram að matið væri gert vegna fyrirhugaðs láns til fimm ára að fjárhæð2.100.000 krónur og væri áætluð greiðslubyrði af því 46.064 krónur á mánuði. Ífimm liðum voru tilgreindar skuldir Höllu og í fjórum tilvikum merkt íviðeigandi reiti að þær yrðu greiddar upp, en það voru í fyrsta lagi skuld meðauðkenninu „Gjaldheimtan v/Vís“ að uppgreiðsluverði 300.000 krónur, í öðru lagi„Kollekta v/húsaleigu“, 444.000 krónur, í þriðja lagi „Lögheimtan v/LÍafskrift“, 960.952 krónur, og í fjórða lagi „Intrum v/Reykjanesbær“, 322.555krónur. Í fimmta liðnum var getið um „aðrar skuldir hjá Intrum“ að fjárhæð257.695 krónur, en ekki var ráðgert að þær yrðu greiddar þegar í stað og yrði mánaðarleggreiðslubyrði af þeim 20.000 krónur. Um tekjur Höllu kom fram að útborguðmánaðarlaun hennar væru 246.588 krónur, en jafnframt fengi hún mánaðarlega meðlagað fjárhæð 51.747 krónur og 50.000 krónur í barnabætur. Væru tekjur hennarþannig alls 348.335 krónur á mánuði. Framfærslukostnaður hennar værimánaðarlega 128.640 krónur auk húsaleigu að fjárhæð 25.000 krónur, en hvorkibæri hún kostnað af rekstri bifreiðar né fasteignar. Að meðtöldum greiðslum afnýju láni og áðurgreindum skuldum, sem ekki yrðu greiddar upp, yrðu þvímánaðarleg útgjöld Höllu samtals 219.704 krónur og stæði þannig eftir af tekjumhennar 128.631 króna á mánuði. Samhliða þessu undirritaði Halla annað skjal áeyðublaði frá bankanum um „niðurstöður greiðslumats“, þar sem sömu upplýsingarkomu fram ásamt því að hún ætti engar eignir, en samanlagðar skuldir hennarmyndu nema 2.357.695 krónum að meðtöldu nýja láninu. Á þessu síðastnefndaeyðublaði var gert ráð fyrir undirritun ábyrgðarmanns, en það var ekki áritaðaf stefndu fremur en hin skjölin tvö, sem áður var getið.Auk þess, sem að framan greinir, gaf Halla út 18. júní 2007 skuldabréftil Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 1.750.000 krónur, sem bundin var vísitöluneysluverðs með grunntölunni 271 stig. Átti skuldin að bera breytilega vexti,sem væru 11,2% á ári við útgáfu bréfsins, og yrði höfuðstóll hennar ásamtvöxtunum endurgreiddur á fimm árum með mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn1. ágúst 2007. Til tryggingar skuldinni var fasteignin að Vogagerði 16 sett aðveði á 11. veðrétti að baki tilteknum veðskuldum að upphaflegri fjárhæð samtals14.035.994 krónur. Í skuldabréfinu, sem var undirritað bæði af stefndu umsamþykki sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar og maka hennar, var meðalannars svofellt ákvæði: „Með undirritun sinni á skuldabréf þetta staðfestirveðsali, sem ekki er útgefandi, að hafa kynnt sér efni upplýsingabæklingsLandsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila, enLandsbankinn er aðili að samkomulagi fjármálafyrirtækja, stjórnvalda ogNeytendasamtakanna um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.“ Skuldabréfinu,sem var þinglýst 18. júní 2007, fylgdi jafnframt greiðsluáætlun, sem Hallaundirritaði, en þar kom fram að mánaðarleg greiðslubyrði af skuldinni yrði um37.950 krónur til loka lánstímans ef ekki væri tekið tillit til verðtryggingar.Í málinu virðist óumdeilt að láni samkvæmt skuldabréfinu hafi verið variðtil að greiða upp vanskilaskuldir Höllu eins og ráðgert var í fyrrnefndu skjalium forsendur greiðslumats, en þó að teknu tilliti til þess að fyrir liggursamkvæmt kvittun Landsbanka Íslands hf. 21. júní 2007 að Halla hafi gert aðfullu upp skuld sína við hann, sem í skjalinu var sögð vera að fjárhæð 960.952krónur, með 450.000 krónum. Er þess þá einnig að gæta að í skjalinu umforsendur greiðslumats var miðað við að lán bankans til Höllu yrði sem fyrrsegir að fjárhæð 2.100.000 krónur, en ekki 1.750.000 krónur eins og rauninvarð. Í fyrirliggjandi gögnum er hvorki að sjá skýringar á ástæðum að bakiþessu né upplýsingar um ráðstöfun lánsfjárins að öðru leyti.Af gögnum málsins verður ráðið að skuldabréfið hafi í meginatriðum veriðí skilum frá fyrsta gjalddaga fram til 1. febrúar 2009, en á því tímabili komstþað í eigu áfrýjanda á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október2008, sem tekin var í framhaldi af því að sú stofnun tók 7. sama mánaðar yfirvald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn félagsins frá og settiyfir það skilanefnd. Vanskil urðu á hinn bóginn í framhaldi af þessu ágreiðslum samkvæmt skuldabréfinu þar til því var aftur komið í skil í október2009, en með samningi Höllu við áfrýjanda 28. þess mánaðar, sem stefnda áritaðium samþykki, var skilmálum bréfsins, sem þá var að eftirstöðvum 1.408.583krónur, jafnframt breytt með tiltekinni lengingu lánstíma. Eftir það mun hafaverið greitt af skuldabréfinu til og með gjalddaga 1. nóvember 2010. Ekkiverður séð að greiðslur hafi verið inntar af hendi upp frá því, en umboðsmaðurskuldara samþykkti 16. janúar 2012 umsókn Höllu um að leita samnings tilgreiðsluaðlögunar, sem áfrýjandi tilkynnti stefndu 29. janúar 2014 að náðsthafi. Bæði fyrir þann tíma og eftir tilkynnti áfrýjandi stefndu ítrekað um vanskilá skuldabréfinu.Með bréfi til áfrýjanda 10. september 2015 krafðist stefnda þess að ógiltyrði leyfi, sem hún hafi veitt til veðsetningar á fasteign sinni með áritun áskuldabréfinu 18. júní 2007. Því hafnaði áfrýjandi 5. október 2015 og höfðaðistefnda mál þetta 3. maí 2016 með kröfu um að veðsetningin yrði felld úr gildi,svo og að áfrýjanda yrði gert að aflýsa skuldabréfinu. Þær kröfur voru teknartil greina með hinum áfrýjaða dómi.IISvo sem fram kemur í héraðsdómi hefur stefnda reist framangreindar kröfursínar á þremur málsástæðum. Í meginatriðum tengjast þær allar því að LandsbankiÍslands hf. hafi að mati stefndu vanrækt við lánveitinguna til HölluVilbergsdóttur 18. júní 2007 að gæta skyldna sinna samkvæmt samkomulagifjármálafyrirtækja, stjórnvalda og Neytendasamtakanna frá 1. nóvember 2001 umnotkun ábyrgða á skuldum einstaklinga og þá í þeim mæli að víkja verði tilhliðar veðsetningu fasteignarinnar að Vogagerði 16 á grundvelli 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Í fyrsta lagi hefur stefnda byggt á því að sér hafi í engu verið kynnt aðverja ætti lánsfénu í öllu verulegu til að greiða upp vanskilaskuldir Höllu,bæði við bankann og aðra, áður en stefnda veitti honum veðrétt í fasteign sinni18. júní 2007. Um þessa málsástæðu er þess að gæta að í 2. mgr. 4. gr.áðurnefnds samkomulags, sem stefnda hefur vísað til í þessu sambandi, var mæltsvo fyrir að ef ráðgert væri að verja meira en helmingi lánsfjár „til aðendurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki“ væri skylt að aflaskriflegrar staðfestingar ábyrgðarmanns um að honum hafi verið kynnt það. Einsog áður var rakið kom fram í skjali um forsendur greiðslumats frá 18. júní 2007að væntanlegt lán Landsbanka Íslands hf. til Höllu yrði að fjárhæð 2.100.000krónur og ætti að verja 960.962 krónum af þeirri fjárhæð til að gera upp skuldhennar við bankann. Aðrar vanskilaskuldir, sem þar voru taldar upp og til stóðað greiða, voru ekki við fjármálafyrirtæki, hvorki þann banka né önnur. Þegartil kom var lánið sem fyrr segir að fjárhæð 1.750.000 krónur og 450.000 krónumaf henni ráðstafað til uppgjörs á skuld Höllu við Landsbanka Íslands hf. Þegaraf þessum ástæðum er haldlaus sú málsástæða stefndu, sem hér um ræðir.Í öðru lagi hefur stefnda vísað til þess að hún hafi hvorki undirritaðskjöl um mat á greiðslugetu Höllu né fengið að sjá þau. Hafi þetta veriðandstætt ákvæðum 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001, auk þesssem Landsbanki Íslands hf. hafi ekki afhent stefndu upplýsingabækling umskuldaábyrgðir og veðsetningar, svo sem mælt hafi verið fyrir um í 1. og 2.mgr. sömu greinar. Um þetta verður að líta til þess, sem áður var greint, að ískuldabréfinu, sem stefnda áritaði um samþykki fyrir veðsetningu fasteignarsinnar, var tekið fram að veðsali staðfesti með undirritun sinni að hafa kynntsér upplýsingabækling Landsbanka Íslands hf. „um persónuábyrgðir ogveðtryggingar þriðja aðila“. Eintak af bæklingi þessum liggur fyrir í málinu.Þar var greint frá ýmsum efnisatriðum í samkomulaginu frá 1. nóvember 2001, þará meðal varðandi skyldu til að meta greiðslugetu lántaka og tryggja aðábyrgðarmaður ætti þess kost að kynna sér niðurstöðu slíks mats áður en hanngengist í ábyrgð. Leggja verður til grundvallar að stefnda hafi með undirritunskuldabréfsins viðurkennt að hún hafi fengið þennan bækling í hendur og kynntsér hann, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. nóvember 2011 í máli nr.669/2010, og þar með fengið næga vitneskju um rétt sinn til að fá aðgang aðgreiðslumati. Hafi hún ekki gert þetta verður hún að bera halla af því ogverður þessari málsástæðu hennar af þeim sökum hafnað.Í þriðja lagi hefur stefnda borið fyrir sig að mat Landsbanka Íslands hf.frá 18. júní 2007 á greiðslugetu Höllu hafi í ýmsu verið reist á röngumforsendum, svo sem lýst er að nokkru í hinum áfrýjaða dómi. Hér að framan hefurí meginatriðum verið greint frá upplýsingum, sem fram komu í skjali um þettamat, en í samantekt á niðurstöðum þess var tekið fram að það tæki mið af„núverandi fjárhagsstöðu greiðanda“, svo og að upplýsingar um það efni væru aðhluta komnar frá honum. Ekki er unnt að láta áfrýjanda bera halla af því aðgögn að baki matinu hafi ekki reynst vera tiltæk þegar stefnda bar fyrstbrigður á réttmæti matsins við höfðun þessa máls 3. maí 2016, nærri níu árumeftir að matið var gert, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 26. maí 2016 í málinr. 648/2015. Eins og áður var getið var lagt til grundvallar greiðslumati aðútborguð mánaðarlaun Höllu næmu 246.588 krónum, en að auki fengi húnmánaðarlega barnsmeðlög, 51.747 krónur, og barnabætur, 50.000 krónur. Í málinuhefur áfrýjandi lagt fram yfirlit vegna bankareiknings Höllu hjá LandsbankaÍslands hf. frá byrjun árs til júlí 2007 og telur mega ráða af því aðútborgaðar launatekjur Höllu og greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins hafi áþví tímabili verið að meðaltali samtals 246.230 krónur á mánuði. Barnabæturhafi að auki mánaðarlega numið 50.390 krónum. Af fyrirliggjandi gögnum verðurekki ráðið hvort meðlag hafi fallið undir áðurnefndar greiðslur fráTryggingastofnun ríkisins, en hafi það verið voru útborgaðar tekjur Höllu þó aðminnsta kosti 296.620 krónur á mánuði á fyrri hluta árs 2007. Samkvæmtsamkomulaginu frá 1. nóvember 2001 átti við áætlun um framfærslukostnað ígreiðslumati að leggja að lágmarki til grundvallar „viðmiðun Ráðgjafarstofu umfjármál heimilanna“. Liggur fyrir eftir gögnum málsins að þær 128.640 krónur,sem tilgreindar voru í þessu sambandi í greiðslumati fyrir Höllu, fóru nokkuðfram úr þeirri viðmiðun. Fjárhæð mánaðarlegrar húsaleigu samkvæmtgreiðslumatinu, 25.000 krónur, gat ekki stafað frá öðrum en Höllu og verður ekkilitið svo á að efni hafi verið til að Landsbanki Íslands hf. tortryggðiréttmæti þeirra upplýsinga, en að því verður og að gæta að stefnda leiddihvorki Höllu fyrir dóm til skýrslugjafar um þetta í héraði né aflaði annarra gagnaí þessu sambandi. Að samanlögðum þessum mánaðarlegum útgjöldum Höllu ogfyrrnefndum greiðslum hennar af nýja láninu og eldri skuldum var niðurstaðagreiðslumatsins jákvæð þó svo að lögð sé til grundvallar lægri fjárhæðheildartekna en þar var gert. Hvíldi því ekki skylda á Landsbanka Íslands hf.samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 til að aflaskriflegrar staðfestingar frá stefndu um að henni hafi verið kynnt greiðslumatfyrir Höllu með neikvæðri niðurstöðu en óskaði allt að einu eftir að þeirrisíðarnefndu yrði veitt umbeðið lán. Málsástæðu stefndu, sem að þessu lýtur,verður því einnig hafnað.Samkvæmt öllu framangreindu verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefndu.Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrirHæstarétti.Dómsorð:Áfrýjandi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefndu, Margrétar HelguHelgadóttur.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2017 Málþetta höfðaði Margrét Helga Hallgrímsdóttir, Vogagerði 16, Vogum, með stefnubirtri 3. maí 2016 á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Málið var dómtekið 22. júní sl. Stefnandikrefst þess að felld verði úr gildi veðsetning á fasteign hennar að Vogagerði16, Vogum samkvæmt veðskuldabréfi nr. 143-74-430671, útgefnu af HölluVilbergsdóttur 18. júní 2007, að fjárhæð 1.750.000 krónur, til stefnda. Þá verði stefnda gert að aflýsa skuldabréfiþessu af fasteigninni. Loks krefststefnandi máls­kostnaðar. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. Þann18. júní 2007 gekk Halla Vilbergsdóttir frá lánsumsókn og undirritaðiskuldabréf í útibúi stefnda í Grindavík.Bréfið er að fjárhæð 1.750.000 krónur, verð­tryggt. Það var tryggt með 11. veðrétti ífasteigninni Vogagerði 16 í Vogum. Stefnandivar og er þinglýstur eigandi þessarar fasteignar og ritaði undir skuldabréfiðum heimild til veðsetningar á húseign sinni.Eiginmaður hennar veitti og samþykki sitt. Í stefnu segir að stefnandi hafi verið ímiðri lyfjameðferð vegna krabbameins og ritað undir bréfið á heimili sínu. Hún hafi verið öryrki frá árinu 2006. Fram kom við meðferð málsins að lántakinnhefði verið unnusta sonar stefnanda, en að sambandi þeirra hefði síðar veriðslitið. Stefnandi kom ekki fyrir dóm tilskýrslu­gjafar og ekki heldur lántakinn eða nokkur starfsmaður stefnda. Stefnandilagði fram tvö skjöl er varða mat á greiðslugetu lántakans. Annars vegar er skjal sem nefnist Forsendurgreiðslumats. Þar eru tilgreindar fjórarskuldir sem greiða skal upp, þar af ein við Landsbanka Íslands sem sögð er nema960.982 krónum. Hinar þrjár eru samtalsað fjárhæð 1.066.555 krónur. Lögð varfram kvittun frá Landsbanka Íslands, dags. 21. júní 2007, þar sem viðurkennd ergreiðsla að fjár­hæð 450.000 krónur og að þar með sé umrædd skuld að fullugreidd. Hinar skuldirnar þrjár erusagðar í innheimtu hjá Gjaldheimtunni, Kollekta og Intrum. Útborguðlaun lántaka á mánuði eru sögð nema 248.588 krónum og að við­bættu meðlagi ogbarnabótum eru tekjur á mánuði sagðar nema samtals 348.355 krónum. Framfærslukostnaður er sagður nema 219.704krónum, en þar er ekki reiknað með rekstri bifreiðar, en húsaleiga sögð nema25.000 krónum á mánuði. Skjal þetta erundirritað af lántakanum einum. Samkvæmtskattframtölum lántakans var tekjuskattsstofn hennar á árinu 2006 3.130.400krónur, en 2.988.652 krónur á árinu 2007. Annaðskjal nefnist Niðurstöður greiðslumats.Þar kemur fram að lán sem um ræðir er talið að fjárhæð 2.100.000 krónurog að greiðslubyrði verði 46.064 krónur á mánuði. Greiðslugeta að teknu tilliti til skulda ermetin 128.631 króna á mánuði. Undirþetta skjal ritaði lántakinn einn, en ekki stefnandi. Öllskjöl varðandi lánið, skuldabréfið, umsóknin og skjöl um greiðslumatið erudagsett sama dag. Stefnandi byggir á þvíað hún hafi ekki fengið að sjá greiðslumatið eða önnur skjöl. Í greinargerð stefnda segir að umsóknarferliðhafi tekið nokkra daga, þótt umsóknin hafi formlega verið undirrituð sama dagog skuldabréfið. Stefnandiskrifaði eins og áður segir aðeins undir skuldabréfið, en ekki niður­stöðurgreiðslumats, þótt gert sé ráð fyrir undirritun þess er veitir veðleyfi á þaðskjal. Þann28. október 2009 var gengið frá breytingu á greiðsluskilmálum skulda­bréfsins. Stefnandi skrifaði athugasemdalaust undir þaðskjal. Lántakinn,Halla Vilbergsdóttir, fékk heimild til að leita samnings um greiðsluaðlögunsamkvæmt lögum nr. 101/2010. Hefur veriðlögð fram innköllun umsjónarmanns og tilkynning stefnda til stefnanda, dags.29. janúar 2014, þar sem segir að samningur Höllu um greiðsluaðlögun hefðiverið samþykktur. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefndibyggir á því að forveri stefnda, Landsbanki Íslands hf., hafi brotið gegnákvæðum Samkomulags um notkun ábyrgða frá árinu 2001. Skylt hafi verið að meta greiðslugetugreiðanda. Reifuð eru í stefnumeginatriðin um slík greiðslumöt. Stefnandibyggir á því að láninu hafi öllu verið ráðstafað til uppgreiðslu skulda Höllusem hafi verið í vanskilum. Stefnandihafi ekki verið upplýst um þetta. Meðþví hafi bankinn brotið gegn 2. mgr. 4. gr. Samkomulagsins og þágildandi 19.gr. laga nr. 161/2002. Stefnandibyggir á því að hún hafi ekki fengið að sjá greiðslumat um lán­takann. Með því hafi verið brotið gegn 3. mgr. 4. gr.Samkomulagsins. Þá hafi bankinn ekkihaft nein samskipti við stefnanda, heldur látið lántakann alfarið um að aflaundirritunar hennar. Með því hafi veriðbrotið gegn 1. mgr. 4. gr. Sam­komulagsins og þágildandi 19. gr. laga nr.161/2002. Afhenda hafi átt upplýsinga­bæklingum ábyrgðir en það hafi ekki verið gert. Stefnandisegir hæpið að vinna greiðslumat sama dag og sótt er um lán. Fjármálafyrirtæki beri ábyrgð á því aðupplýsingar séu réttar og verði að afla nauðsynlegra gagna til þess að matiðgefi góða mynd af ætlaðri greiðslugetu skuldara. Vafasamt sé að unnt sé að afla gagna ánokkrum klukkustundum. Stefnandi bendir áað ekki hafi verið veitt heimild til upplýsingaöflunar með lánsumsókn. Því virðist sem bankinn hafi ekki aflaðneinna gagna. Hann sé þó skyldur tilþess, sbr. fordæmi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 376/2013. Byggir stefnandi á því að fullægjandi greiðslu­mathafi ekki verið unnið. Stefnandibyggir á því að upplýsingar í greiðslumatinu hafi verið rangar. Tekjur hafi verið sagðar of háar. Þá hafi verið sagt að leigugreiðslur næmu25.000 krónum á mánuði. Lántakinn hafihins vegar greitt 100.000 krónur í leigu.Bendir stefnandi á að láninu hafi m.a. verið varið til að greiða uppskuld vegna húsaleigu að fjárhæð 444.000 krónur. Stefnanditelur að ef upplýsingar hefðu verið réttar hefði greiðslumatið verið neikvættum 54.074 krónur á mánuði, en ekki jákvætt um 128.632 krónur. Ef réttum aðferðum hefði verið beitt hefðiniðurstaðan orðið neikvæð, sama við hvaða tímabil hefði verið miðað. Stefnandibyggir á því að vegna galla á greiðslumatinu sé það ósanngjarnt og andstættgóðri viðskiptavenju af stefnda að bera fyrir sig veðleyfi hennar. Beri að ógilda veðsetninguna samkvæmt 36. gr.samningalaga. Þá byggir stefnandi einnigá því að bankinn hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt þágildandi 19. gr.laga nr. 161/2002. Loks hafi bankinnbrotið gegn meginreglu samningaréttar um trúnað. Þátelur stefnandi einnig að hún geti byggt kröfur sínar á 2. mgr. 36. gr.samningalaga. Hún hafi ekki haft neinsamskipti við bankann og hann hafi samið skil­mála einhliða. Stefnandi hafi ekki notið neins af láninu. Þá hafi bankinn átt frum­kvæði aðveðsetningunni. Ístefnu segir að stefnandi sé einstaklingur sem hafi litla þekkingu á lána­starfsemi,en stefndi og forveri hans séu fjármálastofnanir með fjölda sérfræðinga í sinniþjónustu. Aðstöðumunur aðila sé verulegur. Þá sé stefnandi öryrki og fjárhags­staðahennar hafi síst farið batnandi. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndimótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að nota hafi átt meira en helming lánsinstil að greiða upp skuldir við fjármálafyrirtæki í skilningi 2. mgr. 4. gr.Samkomulags um notkun ábyrgða. Stefndibyggir á því að ákvæðið eigi eftir efni sínu aðeins við ef greiddar séu skuldirhjá sama fjármálafyrirtæki og veitir lánið, ákvæðið eigi ekki við um greiðsluskulda við önnur fjármálafyrirtæki. Afumræddu láni hafi einungis 450.000 krónum verið varið til greiðslu skuldar viðLandsbanka Íslands hf. Ákvæðið eigi þvíekki við. Þá hafi verið greiddar aðrarskuldir af lánsfénu, en þær hafi verið við fjármálastofnanir. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi staðfest með undirritun sinni á veð­skuldabréfiðað hún hefði kynnt sér upplýsingabækling bankans um persónuábyrgðir ogveðtryggingar þriðjamanns. Með þessaristaðfestingu sjáist að stefnanda hafi átt að vera kunnugt um mat á greiðslugetulántakans. Henni hafi verið í sjálfsvaldsett hvort hún kynnti sér matið eða ekki áður en hún heimilaði veðsetningufasteignar sinnar. Stefndisegir að ekki sé hægt nú níu árum síðar að staðreyna hvernig undir­ritunarstefnanda hafi verið aflað. Það hafiheldur enga þýðingu. Með undirritunsinni hafi stefnandi staðfest yfirlýsingu þess efnis að hún hefði kynnt sérefni bæklingsins. Ekki geti skipt málþótt lántakinn hafi kynnt stefnanda þessi skjöl. Mótmælir stefndi því að bankinn hafi brotiðgegn 1. og 3. mgr. Samkomulagsins eða 19. gr. laga nr. 161/2002, eins og húnhljóðaði á þeim tíma. Því séu skilyrði36. gr. samningalaga ekki uppfyllt. Stefndimótmælir því að greiðslumat bankans hafi verið rangt. Þá skipti það ekki máli, stefnandi hefði veittveðleyfið hvernig sem greiðslumatið hefði hljóðað. Stefndisegir að greiðslumatið hafi gert ráð fyrir láni að fjárhæð 2.100.000 krónur, enlánið hafi numið 1.750.000 krónum.Greiðslubyrði hafi því verið mun lægri.Þá hafi tekjur lántaka verið vanáætlaðar en ekki ofáætlaðar. Stefndi kveðst hafa notað skattframtal til aðkanna eigna- og skuldastöðu en metið tekjur eftir launa­seðlum síðustu þriggjamánaða. Afrit þeirra hafi ekki fundisteftir að mál þetta var höfðað. Afyfirlitum um bankareikning lántakans megi sjá greiðslur frá Trygginga­stofnunog launagreiðslur frá Sílfelli ehf.Meðaltal greiðslnanna í apríl og maí 2006 hafi numið 247.453krónum. Ráðstöfunartekjur hafi aðlágmarki numið þeirri fjár­hæð.Greiðslumatið hefði miðað við þetta verið jákvætt um 35.861 krónu og þáséu ótaldar barnabætur að fjárhæð 606.687 krónur á árinu 2006. Stefndimótmælir því að tilgreining á 25.000 króna húsaleigu sé röng. Gögn hafi ekki fundist um þetta atriði, enþetta hljóti að byggjast á upplýsingum frá lántaka. Ósannað sé að hún hafi greitt hærri húsaleiguen 25.000 krónur. Samkvæmt skatt­framtali2007 hafi hún ekki fengið neinar húsaleigubætur, sem bendi til þess aðupplýsingarnar í greiðslumatinu séu réttar. Stefndimótmælir því að bankinn hafi brotið gegn 3. og 4. gr. Samkomulagsins eðaþágildandi ákvæðum laga nr. 161/2002.Eðlilegt hafi verið að krefjast tryggingar fyrir láninu. Þá sé ósannað að heilsufar stefnanda hafiverið svo slæmt að hún hafi ekki getað áttað sig á efni yfirlýsingar sinnar. Stefndimótmælir því að bankinn hafi brotið gegn öðrum ákvæðum samkomu­lagsins eðaeðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum eða meginreglu samningaréttar umtrúnaðarskyldu í samningssambandi. Loksbyggir stefndi á að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Hún hafi skrifað undir veðskuldabréfið þann18. júní 2007, en ekki gert athugasemd við veð­setninguna fyrr en með bréfidags. 10. september 2015. Þá hafi húnskrifað athugasemdalaust undir skilmálabreytingu þann 28. október 2009. Verði ekki fallist á að krafa hennar séfallin niður fyrir tómlæti geti hún þó ekki byggt á því nú að greiðslumatiðhafi verið rangt eða ófullnægjandi. Niðurstaða SamkvæmtSamkomulagi um notkun ábyrgða sem nefnt hefur verið hér að framan bar forverastefnda, Landsbanka Íslands hf., að meta greiðslugetu lántakans, HölluVilbergsdóttur, áður en hann tók við yfirlýsingu stefnanda um að hún samþykktiveðsetningu á fasteign sinni til tryggingar láni til Höllu. Slíkt greiðslumat var unnið. Stefnandiritaði ekki undir skjal þar sem útlistuð var niðurstaða greiðslu­matsins. Í skuldabréfi því sem hún ritaði undir er í 15. tl. að finna svofellt ákvæði: „Með undirritun sinni áskuldabréf þetta staðfestir veðsali, sem ekki er útgefandi, að hafa kynnt sérefni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir ogveðtryggingar þriðja aðila ...“ Stefnandi heldur því fram aðhenni hafi ekki verið kynnt greiðslumatið, en hún kom ekki sjálf fyrir dóm tilskýrslugjafar. Þó hefur hún undirritaðframangreinda yfir­lýsingu, sem er skýrlega orðuð, en er að finna í stöðluðumtexta. Þá er ekki upplýst hvortstefnandi kom sjálf í útibú bankans til undirritunar, en sömu vitundarvottarstað­festa undirritun hennar og lántakans.Í stefnu er því haldið fram að stefnandi hafi verið í lyfjameðferð þegargengið var frá undirritun skuldabréfsins. Í dómi Hæstaréttar í máli nr.575/2012 var talið að þar sem ábyrgðarmaður hefði staðfest að honum hefði veriðkynntur upplýsingabæklingur um ábyrgðir, hefði honum átt að vera kunnugt um aðgreiðslumat hefði verið gert. Hefði hannþá sjálfur ákveðið hvort hann kynnti sér matið eða ekki, áður en hann samþykktiveðsetningu eignar sinnar. Hæstiréttur komstað sömu niðurstöðu í máli nr. 749/2013.Eins og hér stendur á er ekki með öllu réttmætt að byggja á stöðluðumtexta skuldabréfsins sem stefnandi skrifaði undir. Er þá einnig litið til þess að lánsfénu varráðstafað að hluta til greiðslu vanskilaskulda.Niðurstaða greiðslumatsins var hins vegar jákvæð, en ýmis atriði í matinukölluðu þó á frekari skýringar. Stefnandi byggir á því aðupplýsingar um ráðstöfunartekjur lántakans séu rangar. Nákvæm gögn um tekjurnar liggja ekkiframmi. Þá liggja ekki frammi hald­bærarupplýsingar um húsaleigu sem lántakinn greiddi.Ósennilegt er að fjögurra manna fjölskylda greiði 25.000 krónur íhúsaleigu, þó ekki með öllu fráleitt.Hefði lánveitandi átt að afla haldbærra skýringa á fjárhæðinni. Stefndi hefur ekki lagt fram þau gögn sembyggt var á við gerð greiðslumatsins.Telja verður að honum og forvera hans hafi borið að varðveita þessi gögnsvo lengi sem skuldin var ekki að fullu greidd.Á móti ber að líta til þess að stefnandi kom ekki fyrir dóm og leiddilántakann ekki sem vitni. Með þeim gögnum sem fram hafakomið í málinu hefur ekki verið sýnt fram á að verulega skeiki í áætlun umráðstöfunartekjur lántakans. Gögnin eruþó ófull­komin. Hallar hér fremur ástefnda sem eins og áður segir hefði átt að geta lagt fram þau gögn sem mathans á greiðslugetu lántakans var byggt. Það er ekki rétt sem stefnandibyggir á að meira en helmingur láns­fjárhæðarinnar hafi gengið til greiðsluskuldar við lánveitandann sjálfan. Hinsvegar var meira en helmingi varið til greiðslu skulda sem voru ívanskilum. Ákvæði 2. mgr. 4. gr.Samkomulagsins vísar til greiðslu skulda hjá sama fjármálafyrirtæki og veitirlán það sem um ræðir, en ekki skulda hjá öðrum fjármálafyrirtækjum. Upplýsingar um framfærslukostnaðí forsendum greiðslumatsins eru ekki studdar gögnum. Hann er þó sýnilega metinn mjög lágur. Stefnandihefur lagt fram nokkur gögn um heilsufar sitt.Sjá má að hún hefur átt í erfiðleikum, en ekki er sýnt fram á að húnhafi verið ófær um gera sér grein fyrir efni og inntaki ábyrgðarskuldbindingarsem hún gekkst undir með því að heimila veð­setningu hússins. Ekkiverður fallist á að stefnandi hafi glatað mótbárum við gildi veðleyfisins sakirtómlætis, en því er ekki haldið fram að hún hafi nokkru sinni greitt sjálf afskuldinni. Samkvæmt öllu framangreinduverður við úrlausn málsins að leggja mestu áherslu á þá staðreynd að stefndi ogforveri hans varðveittu engin gögn um vinnslu og forsendurgreiðslumatsins. Þá er fjárhæð húsaleiguóstaðfest og forsendur um fram­færslu ósannfærandi. Loks er ekki hægt að byggja á því aðstefnandi hafi haft nægt tækifæri til að kynna sér greiðslumatið. Verður að þessu virtu að fallast á það meðstefnanda að ósanngjarnt sé af stefnda að byggja á veðleyfi því sem hún veittiumrætt sinn. Verður skuldbindingstefnanda því felld úr gildi samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 1.gr. laga nr. 14/1995. Eftir þessari niðurstöðu verðurstefnda gert að greiða stefnanda 800.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsorð Felld er úr gildi veðsetning áfasteign stefnanda, Margrétar Helgu Helgadóttur, að Vogagerði 16 í Vogum,samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu af Höllu Vilbergsdóttur til Landsbanka Íslandshf. þann 18. júní 2007 að fjárhæð 1.750.000 krónur. Stefnda, Landsbankanum hf., berað láta aflýsa veðskuldinni af fasteigninni. Stefndi greiði stefnanda 800.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 210/2007
Forkaupsréttur Fasteignakaup Jörð
Ágreiningur aðila laut að túlkun ákvæða í samningum um kaup S á jörðunum Hjarðartungu, Kvisthaga og Grímstungu í Áshreppi, þar sem kveðið var á um að seljandinn, E, „og síðar afkomendur hans“ ættu forkaupsrétt að jörðunum. Í dómi Hæstaréttar var talið að tveimur sonum E, þeim P og Þ, hefði ekki tekist að sanna að það hafi verið forsenda af hálfu föður þeirra að skilja bæri ákvæðin þannig að ef hann vildi ekki nýta sér forkaupsréttinn ættu afkomendur hans þann rétt. Við skýringu ákvæða um afmörkun og útfærslu forkaupsréttar yrði jafnan að leggja til grundvallar að þau legðu ekki önnur höft á eignarráð eiganda en þau sem ráða mætti með sæmilegri vissu af samningi með orðskýringu. Með hliðsjón af því og með vísan til þess hvernig mál þetta væri vaxið þótti rétt að túlka hin umdeildu ákvæði svo að seljandinn hefði átt forkaupsrétt að jörðunum meðan hann lifði en að honum gegnum afkomendur og erfingjar hans. E var á lífi þegar S gerði samning við F ehf. um kaup á jörðunum árið 2006 og áttu P og Þ því ekki forkaupsrétt að jörðunum eftir að það lá fyrir að E vildi ekki nýta sér þennan rétt. Þá var talið að P og Þ gætu ekki reist kröfur sínar á því að þeim hefði verið boðið að ganga inn í kaupin af fasteignasalanum sem hafði annast sölu jarðanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2007. Þeir krefjast viðurkenningar á forkaupsrétti að jörðunum Grímstungu, landnúmer 144670, Hjarðartungu, landnúmer 144675 og Kvisthaga, landnúmer 144687, í Húnavatns­hreppi, Austur Húnavatnssýslu, ásamt öllu því sem fasteignunum fylgir og fylgja ber, þar með talin hlunnindi öll, 86 einingar í Vatnsdalsá samkvæmt arðskrá, vélar og tæki samkvæmt fyrirliggjandi tækjalista og 713 ærgilda fullvirðisréttur í sauðfé, afurðabætur og gæðastýringagreiðslur, allt samkvæmt kaupsamningi milli stefndu 21. júlí 2006 með sömu kjörum og skilmálum og þar greinir. Þá krefjast áfrýjendur að stefnda Steingrími K. Reynissyni verði gert skylt að afsala þeim framangreindum jörðum ásamt öllu sem þeim fylgir og fylgja ber gegn greiðslu úr hendi áfrýjenda með sömu kjörum og skilmálum og koma fram í framangreindum kaupsamningi. Ennfremur krefjast áfrýjendur að stefnda Flaumi ehf. verði gert að þola viðurkenningu á forkaupsrétti þeirra að jörðunum og að afsal milli stefndu og önnur skjöl, sem hafi verið þinglýst á jarðirnar, verði afmáð úr þinglýsingarbókum. Þá krefjast áfrýjendur að stefndu greiði þeim óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Kröfu áfrýjenda um að „önnur skjöl, sem hafi verið þinglýst á jarðirnar, verði afmáð úr þinglýsingarbókum“ fylgir hvorki upptalning á þeim skjölum sem krafan lýtur að né þeim rétthöfum sem þar eiga hlut að máli. Henni verður því vísað frá héraðsdómi. II. Stefndi Steingrímur K. Reynisson eignaðist hluta úr jörðinni Grímstungu með kaupsamningi og afsali 30. desember 1995. Seljandi jarðanna var Eggert Lárusson en hann er faðir áfrýjenda. Þar var samið um forkaupsrétt með svohljóðandi ákvæði: „Seljandi og síðar afkomendur hans eiga forkaupsrétt á eigninni komi til þess að kaupandi vilji selja. Skulu þeir svara forkaupsrétti innan 20 daga frá því forkaupsréttur er boðinn þeim. Forkaupsrétturinn gildir einnig gagnvart erfingjum seljanda.“ Með kaupsamningi og afsali 1. janúar 1997 keypti stefndi Steingrímur mestan part Grímstungu, auk jarðanna Hjarðartungu og Kvisthaga. Þar var einnig samið um forkaupsrétt með svofelldum hætti: „Seljandi og síðar afkomendur hans eiga forkaupsrétt á eigninni komi til þess að kaupandi vilji selja. Skulu þeir svara forkaupsrétti innan 20 daga frá því forkaupsréttur er boðinn þeim. Á sama hátt á kaupandi forkaupsrétt á eignum þeim, sem seljandi heldur eftir samkvæmt samningi þessum verði eignin seld öðrum en erfingjum. Forkaupsrétturinn gildir einnig gagnvart erfingjum.“ Hinn 21. maí 2006 samþykkti stefndi Steingrímur kauptilboð Flaums ehf. í jarðirnar þrjár. Deila málsins lýtur einkum að því hvort þá hafi borið að bjóða áfrýjendum að ganga inn í kaupin á grundvelli forkaupsréttarákvæða fyrrnefndra samninga. Greinir aðila meðal annars á um hvernig skýra beri orðin „og síðar afkomendur hans“ í ákvæðum þessum. Fyrir liggur að Eggert Lárusson féll frá sínum forkaupsrétti með áritun á kaupsamning sem stefndu gerðu um kaupin og dagsettur er 21. júlí 2006. Málsaðilar eru sammála um að Eggert hafi nokkru fyrr látið uppi þessa afstöðu sína. Eggert mun hafa andast í janúar 2007. Af hálfu áfrýjenda er því haldið fram að skýra beri forkaupsréttarákvæði samninganna svo að seljandinn, Eggert Lárusson, hafi átt forkaupsrétt að jörðunum, en vildi hann ekki nýta sér þann rétt ættu afkomendur hans réttinn. Eftir að ljóst varð að Eggert vildi ekki ganga inn í kaupin telja áfrýjendur að þeir hafi átt forkaupsrétt að fyrrnefndum jörðum. Stefndu telja á hinn bóginn að skýra beri forkaupsréttarákvæði samninganna svo að Eggert Lárusson hafi átt forkaupsrétt við aðilaskipti að jörðunum meðan hann væri á lífi, en eftir hans dag ættu afkomendur hans þennan rétt. Þar sem Eggert hafi verið á lífi og fallið löglega frá forkaupsrétti sínum við sölu jarðanna beri að sýkna stefndu af kröfum áfrýjenda, enda hafi þeir ekki átt forkaupsrétt að jörðunum eins og á stóð. III. Eggert Lárusson er látinn og ekki liggja fyrir í málinu gögn sem sýna hvaða skilning hann hafi lagt í forkaupsréttarákvæðin. Þá er upplýst með vætti Magnúsar Ólafssonar, sem sá um skjalagerð beggja samninganna, að hann ræddi ekki við Eggert um inntak ákvæðisins og getur því ekki um þetta borið. Ennfremur hefur ekki verið í ljós leitt að Magnús Leopoldsson fasteignasali hafi rætt við Eggert um skýringu forkaupsréttarákvæðisins þannig að hann geti af eigin raun borið um afstöðu Eggerts til þess. Loks er upplýst með aðilaskýrslu Steingríms að hann vissi heldur ekki um afstöðu Eggerts til for­kaups­réttar­ákvæðisins. Eins og mál þetta liggur fyrir hefur áfrýjendum hvorki tekist að sanna, að það hafi verið forsenda af hálfu föður þeirra við sölu jarðanna að skilja bæri forkaupsréttarákvæðin á þann veg sem þeir halda fram, né að kaupanda jarðanna, stefnda Steingrími, hafi mátt vera ljós sú forsenda hans. Forkaupsréttur er íþyngjandi fyrir eiganda þar sem hann setur ákveðnar hömlur á ráðstöfunar­rétt eignar. Við skýringu ákvæða er lúta að afmörkun og útfærslu forkaupsréttar verður jafnan að leggja til grundvallar að þau leggi ekki önnur höft á eignarráð eiganda en þau sem ráða má með sæmilegri vissu af samningi með orðskýringu. Af þessu athuguðu og með vísan til þess hvernig mál þetta er vaxið þykir bera að skýra fyrrnefnd ákvæði kaupsamninga og afsala um forkaupsrétt svo að seljandinn Eggert Lárusson hafi átt forkaupsrétt meðan hann lifði en að honum gengnum afkomendur og erfingjar hans. Þar sem Eggert var á lífi er forkaupsrétturinn varð virkur og hann féll frá honum með áritun á kaupsamning 21. júlí 2006 öðluðust áfrýjendur ekki forkaupsrétt. Þá byggja áfrýjendur á þeirri málsástæðu að þeir eigi forkaupsrétt þar sem þeim hafi verið boðinn hann eftir að ljóst var orðið faðir þeirra hygðist ekki ganga inn í kaupin. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er hann staðfestur að því er þessa málsástæðu varðar. Við munnlegan málflutning í Hæstarétti var sú málsástæða höfð uppi af áfrýjendum að jafnvel þótt talið yrði að þeir ættu ekki samningsbundinn forkaupsrétt ættu þeir rétt á að kaupa jarðirnar þar sem þeim hefði verið gert sérstakt sölutilboð 12. og 22. júní 2006 með bréfum fasteignasalans sem sá um sölumeðferð jarðanna. Ekki verður séð að á þessu hafi verið byggt í héraði og er því um að ræða nýja málsástæðu sem er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Í samræmi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 ber að dæma áfrýjendur til að greiða stefndu óskipt málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfu áfrýjenda, Páls Arnar Líndal og Þrastar Líndal Eggertssonar, um að „önnur skjöl, sem hafi verið þinglýst á jarðirnar, verði afmáð úr þinglýsingarbókum“ er vísað frá héraðsdómi. Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti. Áfrýjendur greiði óskipt hvorum stefnda, Steingrími K. Reynissyni og Flaumi ehf., 400.000 krónur í málskostnað. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 8. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 28. ágúst og 2. september 2006 af Páli Arnari Líndal, Þingási 12, Reykjavík, og Þresti Líndal Eggertssyni, Ásbúð 88, Garðabæ, gegn Steingrími Reynissyni, Grímstungu, Húnavatnshreppi, og Flaumi ehf., Klettagörðum 4, Akureyri. Dómkröfur Stefnendur krefjast þess að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur þeirra að jörðunum Grímstungu, landnr. 144670, Hjarðartungu, landnr. 144675, og Kvisthaga, landnr. 144687, í Húnavatnshreppi, ásamt öllu því sem eignunum fylgir og fylgja ber, þar með talin hlunnindi öll, 86 einingar í Vatnsdalsá samkvæmt arðskrám, vélar og tæki samkvæmt fyrirliggjandi tækjalista og 713 ærgilda fullvirðisréttur í sauðfé, afurðabætur og gæðastýringargreiðslur, við sölu stefnda, Steingríms Reynissonar, á jörðunum samkvæmt kaupsamningi milli stefndu, dags. hinn 21. júlí 2006, með sömu skilmálum og þar greinir. Þá er þess krafist að stefnda Steingrími verði með dómi gert skylt að selja og afsala til stefnenda framangreindum jörðum, Grímstungu, Hjarðartungu og Kvisthaga, ásamt öllu því sem eignunum fylgir og fylgja ber, gegn greiðslu af hendi stefnenda með sömu kjörum og skilmálum og tilgreint er í áðurnefndum kaupsamningi stefndu. Þess er einnig krafist að stefnda Flaumi ehf. verði gert að þola viðurkenningu á forkaupsrétti stefnenda að Grímstungu, Hjarðartungu og Kvisthaga ásamt öllu því sem eignunum fylgir og fylgja ber, og að afsal milli stefndu og önnur skjöl sem þinglýst hefur verið á jarðirnar af hálfu stefndu verið afmáð úr þinglýsingabókum. Loks krefjast stefnendur málskostnaðar að mati dómsins úr hendi stefndu, in solidum, að viðbættum virðisaukaskatti. Báðir stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda. Þá krefjast þeir málskostnaðar. Stefndi Flaumur ehf. samkvæmt málskostnaðarreikningi en stefndi Steingrímur að mati dómsins. Báðir stefndu krefjast þess að virðisaukaskattur verði lagður við málskostnaðinn. II Málavextir Stefndi Steingrímur Reynisson eignaðist jarðirnar Grímstungu, Hjarðartungu og Kvisthaga með kaupsamningum og afsölum dagsettum 30. desember 1995 og 1. janúar 1997. Með fyrri samningnum eignaðist Steingrímur tiltölulega lítinn hluta jarðarinnar Grímstungu en með síðari samningnum eignaðist hann hinar jarðirnar tvær auk þess sem hann eignaðist líka mestan part Grímstungu. Seljandi jarðanna var Eggert Lárusson en hann er faðir stefnenda. Auk stefnenda átti nefndur Eggert tvö önnur börn, annað þeirra, Soffía Eggertsdóttir, er fyrrverandi sambýliskona stefnda Steingríms. Hinn 19. maí 2006 gerði stefndi Flaumur ehf. kauptilboð í jarðirnar þrjár. Stefndi Steingrímur samþykkti tilboðið hinn 21. maí 2006 en Fasteignamiðstöðin Hús og Hýbýli ehf. hafði milligöngu um söluna. Hinn 12. júní sendi fasteignasalan stefnendum bréf þar sem þeim var tilkynnt um kauptilboðið og þeir inntir eftir því hvort þeir hygðust nýta sér forkaupsrétt sinn. Áður hafði faðir þeirra hafnað forkaupsrétti. Í bréfi þessu var ekki tiltekinn frestur til að svara bréfinu og þá halda stefnendur því fram að önnur gögn en kauptilboðið hafi ekki fylgt bréfinu. Stefnandinn Páll sendi fasteignasölunni tölvupóst 21. júní þar sem hann óskaði eftir nýju bréfi þar sem frestur til að svara því hvort forkaupsréttur yrði nýttur væri tiltekinn og þá óskaði hann einnig eftir frekari gögnum, svo sem, tækjalista, upplýsingum um beingreiðslur, kvaðir á jörðunum og afrit af fyrri kaupsamningi varðandi jarðirnar. Þá tók Páll fram að hann hefði fullan hug á að nýta sér forkaupsrétt sinn. Með bréfi dagsettu 22. júní sendi Fasteignamiðstöðin Hús og Hýbýli ehf. nýtt bréf til stefnenda þar sem 20 daga frestur er gefinn til að svara því hvort forkaupsréttur yrði nýttur. Bréfinu fylgdu einnig upplýsingar sem stefnandinn Páll hafði farið fram á með tölvupósti þeim sem nefndur er hér að framan. Samkvæmt vottorði Póstsins voru bréf þessi afhent 26. júní 2006. Stefnendur tilkynntu fasteignasölunni hinn 14. júlí 2006 að þeir hygðust nýta forkaupsréttinn. Stefnandinn Páll með símskeyti en stefnandinn Þröstur með því að rita yfirlýsingu um þetta á kauptilboð stefnda Flaums ehf. en starfsmaður á fasteignasölunni kvittaði fyrir móttöku. Stefnendur segja að ekkert hafi heyrst frá Fasteignamiðstöðinni Hús og Hýbýli í kjölfar tilkynninga þeirra um nýtingu forkaupsréttarins. Þeim hafi síðar orðið kunnugt um að skrifað hafi verið undir kaupsamning um jarðirnar hinn 21. júlí 2006 og þeim samningi hafi verið þinglýst 31. júlí það ár. Eftir þetta hafi stefnendur reynt að fá sýslumanninn á Blönduósi til að afmá eignarréttarheimildir stefnda Flaums ehf. úr þinglýsingabókum en hann hafi ekki orðið við þeirri kröfu. Þeir hafi því ekki átt annan kost en að höfða mál þetta. III Málsástæður og lagarök Stefnendur byggja kröfu sína á því að þeir eigi samningsbundinn forkaupsrétt til jarðanna Grímstungu, Hjarðartungu og Kvisthaga ásamt því sem jörðunum fylgir og fylgja ber. Þessi réttur hafi verið veittur þeim í kaupsamningi og afsali dagsettu 1. janúar 1997 þegar Eggert Lárusson seldi stefnda Steingrími jarðirnar. Orðalag um forkaupsrétt þeirra sé skýrt og ótvírætt. Stefnendur halda því fram að það sé óumdeilt að þeir eigi þennan rétt í ljósi þess að þeim hafi verið boðinn forkaupsréttur að föður þeirra frágengnum. Forkaupsrétturinn sé þinglesinn og því bindandi fyrir stefnda Flaum ehf. Auk þess hafi stefnda Flaumi verið kunnugt um rétt stefnenda þar sem ekki hafi verið unnt að ganga frá endanlegum kaupsamningi fyrr en stefnendur höfðu svarað bréfi Fasteignamiðstöðvarinnar Hús og Hýbýli ehf. Stefndi Flaumur hafi því verið grandsamur um forkaupsrétt stefnenda. Stefnendur halda því fram að forkaupsréttur þeirra hafi orðið virkur þegar stefndi Steingrímur ákvað að samþykkja kauptilboð í jarðirnar. Þeir hafi haft 20 daga til að taka ákvörðun um nýtingu forkaupsréttarins og sá frestur hafi byrjað að líða þegar þeim var með réttum hætti tilkynnt um sölu jarðanna en það hafi gerst við móttöku síðara bréfsins frá Fasteignamiðstöðinni Hús og Hýbýli ehf. hinn 27. júní, sbr. 9. gr. laga nr. 40/2002 og 9. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Með þessu bréfi hafi verið tilgreindur 20 daga frestur til að neyta forkaupsréttar ásamt því sem viðeigandi gögn voru send stefnendum þannig að þeir gætu tekið afstöðu til tilboðsins. Frestur til að taka afstöðu til nýtingar forkaupsréttarins hafi runnið út 17. júlí 2006. Stefnendur halda því fram að Fasteignamiðstöðin Hús og Hýbýli ehf. hafi starfað í umboði stefndu. Stefnendur halda því fram að hið fyrra bréf frá fasteignasölunni hafi enga þýðingu í málinu enda hafi áhrif þess verið upprætt með sendingu síðara bréfsins til þeirra. Stefnendur byggja á því að þeir hafi báðir tilkynnt nefndri fasteignasölu innan tilskilins frests, með tölvupóstum hinn 14. júlí, að þeir hygðust nýta sér forkaupsrétt sinn og frá og með þeirri tilkynningu hafi stefndi Steingrímur verið skuldbundinn til að selja og afsala stefnendum umræddum jörðum gegn greiðslu af hálfu stefnenda með sömu kjörum og skilmálum og í kaupsamningi stefndu. Þá hafi stefndi Flaumur ehf. orðið að þola sölu jarðanna til stefnenda með sömu kjörum og skilmálum og greinir í kaupsamningi stefndu. Stefnendur benda á að tilkynningu þeirra um nýtingu forkaupsréttarins og síðari áréttingum þeirra þar um hafi hvorki verið svarað af stefnda Steingrími né fasteignasölunni. Stefnendur halda því fram að undirritun og þinglýsing á kaupsamningi stefndu um jarðirnar rýri ekki rétt þeirra til að ganga inn í kaupin. Þeir byggja á því að 15. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 staðfesti skýlausan rétt þeirra til að ganga inn í kaupsamning stefndu enda gangi þinglýstur réttur stefnenda fyrir síðar komnum réttindum stefndu. Afsali með forkaupsréttarákvæði hafi verið þinglýst á árinu 1997 og á þinglýsingarvottorði jarðarinnar Grímstungu komi ákvæði þetta skýrt fram. Þá benda stefnendur ennfremur á að við gerð kaupsamnings milli stefndu hinn 21. júlí 1006 hafi legið frammi afsalsbréf frá 1. janúar 1997. Á þeim tíma hafi stefnendur þegar tilkynnt fasteignasölunni sem sá um gerð kaupsamningsins um að þeir ætluðu að nýta sér forkaupsréttinn og því hafi báðir stefndu verið grandvísir um tilvist forkaupsréttarins. Hvað lagarök varðar vísa stefnendur til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Um tilboðsfrest vísa þeir til 40. gr. laga 40/2002 um fasteignakaup og til 9. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Þá vísa þeir til 15. og 19. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1998 um virðisaukaskatt. Af hálfu stefnda Steingríms er á því byggt að stefnendur eigi ekki forkaupsrétt að jörðunum. Til þess að svo hefði verið þegar kaupin fóru fram hefði Eggert Lárusson þurft að hafa verið látinn. Þetta verði ráðið af orðalaginu í forkaupsréttarákvæði í kaupsamningum milli stefnda Steingríms og Eggerts Lárussonar. Í því ákvæði segi „Seljandi og síðar afkomendur hans ...“ Hið sama eigi við um að forkaupsrétturinn gildi gagnvart erfingjum. Menn verði erfingjar við andlát arfláta og því geti ákvæðið í kaupsamningnum frá 1. janúar 1997 allt eins átt við erfingja stefnda. Stefndi heldur því fram að Eggert Lárusson hafi einn átt forkaupsrétt að jörðunum. Hann hafi hafnað þeim rétti sínum og þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna hann af kröfum stefnenda. Stefndi heldur því fram að ákvæði um forkaupsrétt sé íþyngjandi og setji hömlur á eignar- og ráðstöfunarrétt fólks á eignum sínum. Slík ákvæði verði að vera skýr og ótvíræð en í máli þessu sé til að mynda engir afkomendur tilgreindir. Stefndi bendir á að hinn 15. maí 2006 hafi komið kauptilboð í jarðirnar frá meðstefnda Flaumi ehf. Því hafi verið svarað með gagntilboði hinn 17. maí 2006 sem enn var svarað með gagntilboði sem samþykkt var og undirritað hinn 21. maí 2006. Þegar stefndi hafði samband við fasteignasöluna sem hafði milligöngu um kaupin hafi honum verið tjáð að fasteignasalinn teldi að senda ætti afkomendum fyrri seljanda bréf og bjóða þeim forkaupsrétt. Þetta hafi komið stefnda á óvart þar sem hann hafi talið að hann hafi samið svo við Eggert Lárusson að forkaupsréttur afkomenda hans yrði aðeins virkur að honum látnum. Fasteignasalinn hafi ákveðið að send yrðu bréf en stefndi hafi talið það óþarft og því hafi bréfin verið send í óþökk hans. Bréfin hafi ekki verið send fyrr en 12. júní 2006. Frestur til að svara því hvort stefnendur ætluðu að nýta forkaupsréttinn hafi því verið löngu liðinn þegar þeir svöruðu hinn 14. júlí 2006. Auk þess hafi það verið samdóma álit stefnda, fasteignasalans og meðstefnda Flaums ehf. að aðeins Eggert Lárusson ætti forkaupsrétt sem hann hafi fallið frá. Kaupsamningur og afsal við Flaum ehf. hafi verið undirritað 21. júlí 2006 og skjalinu hafi síðan verðið þinglýst án athugasemda hinn 1. ágúst 2006. Varðandi lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga sem m.a. á sér stoð í samningalögum nr. 7/1936. Þá vísar stefndi til eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar. Krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1998 um virðisaukaskatt en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því sé honum nauðsyn að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnenda. Stefndi Flaumur byggir sýknukröfu sína á því að stefnendur hafi ekki átt forkaupsrétt að þeim jörðum sem um er fjallað í málinu. Í kaupsamningum og afsölum milli stefnda Steingríms og Eggerts Lárussonar sé skýrt tekið fram að það sé Eggert Lárusson sem eigi forkaupsrétt en síðar afkomendur hans. Telur stefndi að forkaupsréttarákvæðið verði ekki skilið á annan hátt en þann að forkaupsréttur afkomenda og erfingja verði í fyrsta lagi virkur við andlát Eggerts. Þá bendir stefndi á að fræðimenn hafi talið að skýra beri samningsbundin ákvæði um forkaupsrétt þröngt og að þau leggi ekki önnur höft á eignarráð eigandans en þau sem ráða megi með sæmilegri vissu af samningnum. Þá séu ákvæði um forkaupsrétt íþyngjandi og setji hömlur á eignar- og ráðstöfunarrétt og því þurfi þau að vera skýr og ótvíræð. Í þessu sambandi bendir stefndi á að enginn afkomandi eða erfingi sé tilgreindur í kaupsamningunum. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að stefnendur hafi ekki svarað því hvort þeir hygðust nýta sér meintan forkaupsrétt fyrr en að liðnum þeim fresti sem þeir höfðu til þess. Í kaupsamningum og afsölum varðandi eignirnar komi skýrt fram að þeir sem hugsanlega eigi forkaupsrétt skuli svara innan 20 daga frá því að forkaupsréttur er boðinn þeim hvort þeir ætli að nýta réttinn. Stefnendum hafi verið boðinn forkaupsréttur með bréfi Fasteignamiðstöðvarinnar Hús og Hýbýli dagsettu 12. júní 2006 og með því hafi fylgt afrit af kauptilboði. Af gögnum málsins megi sjá að það bréf fengu stefnendur eigi síðar en 20. júní 2006 og ábyrgðarbréf með viðbótarupplýsingum móttóku þeir síðan 26. júní 2006. Fresturinn hafi því byrjað að líða 20. júní 2006 eða fyrr. Eftir að stefnendur fengu viðbótarupplýsingar hafi þeir haft nægan tíma til að svara. Þá telur stefndi að tilkynning stefnenda til fasteignasölunnar með tölvupósti hinn 14. júlí hafi ekkert gildi þar sem henni hafi verið beint til rangs aðila. Þá byggir stefndi á því að jafnvel þótt miða bæri upphaf 20 daga frestsins við 26. júní 2006 hafi fresturinn verið úti þegar stefnda Steingrími og/eða Fasteignamiðstöðinni Hús og Hýbýli barst tilkynning um nýtingu á þeim forkaupsrétti sem stefnendur telja sig eiga. Stefndi heldur því fram að stefnendur eigi alls ekki forkaupsrétt að vélum og tækjum sem þeir krefjast forkaupsréttar á, enda sé hvergi getið um vélar eða tæki í eldri kaupsamningum eða afsölum. Stefndi byggir ennfremur á því að viðurkenningarkrafa stefnenda sé þannig fram sett og án nokkurra fyrirvara að ef fallist verði á að þeir eigi ekki forkaupsrétt að vélum og tækjum sé óhjákvæmilegt að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnenda. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga og til laga 7/1936. Þá vísar hann til eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar í 72. gr. Kröfum um málskostnað reisir stefndi á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Niðurstaða Umþrættur forkaupsréttur stefnenda í málinu byggist á ákvæðum í kaupsamningum og afsölum frá 30. desember 1995 og 1. janúar 1997. Forkaupsréttarákvæði samninganna eru ekki samhljóða. Þannig segir í samningnum frá 30. desember 1995 ,,Seljandi og síðar afkomendur hans eiga forkaupsrétt á eigninni komi til þess að kaupandi vilji selja. Skulu þeir svara forkaupsrétti innan 20 daga frá því að forkaupsréttur er boðinn þeim. Forkaupsrétturinn gildir einnig gagnvart erfingjum seljanda.“ Í samningnum frá 1. janúar 1997 er ákvæðið nánast samhljóða en að auki segir þar að á sama hátt eigi kaupandi forkaupsrétt á eignum þeim sem seljandi heldur eftir samkvæmt samningi þessum verði eignin seld öðrum en erfingjum. Hér kemur einkum til skoðunar orðalagið ,,Seljandi og síðar afkomendur hans ...“ Ákvæðið er óskýrt og má túlka á tvo vegu líkt og aðilar málsins gera. Fallast má á með stefndu að ákvæði um forkaupsrétt beri að túlka þröngt. Eggert Lárusson er nú látinn en engin gögn hafa verið lögð fram í málinu um það hvernig hann leit á ákvæðið. Stefnendum var í lófa lagið að afla sér yfirlýsingar frá föður sínum um þetta en það gerðu þeir ekki. Vitnið Magnús Ólafsson kom að gerð beggja samninganna og lýsti því fyrir dóminum að hans skilningur hafi verið sá að Eggert hafi fyrst og fremst viljað tryggja sér og konu sinni lífeyri og þess vegna hafi greiðslum til hans verið dreift á langan tíma. Þá bar vitnið Magnús Leopoldsson fasteignasali að hann hafi skilið Eggert heitinn þannig að forkaupsrétturinn væri eingöngu virkur gagnvart Eggerti meðan hann væri á lífi. Þegar horft er til þess hversu orðalagið er óskýrt, framburðar Magnúsar Ólafssonar og þess að ákvæði um forkaupsrétt skal túlka þröngt telst ósannað að stefnendur hafi átt forkaupsrétt eins og þeir halda fram. Af þessum sökum verða forkaupsréttarákvæðin í samningunum ekki skilin á annan hátt en þann að seljandinn Eggert Lárusson hafi átt þennan rétt meðan hann lifði en að honum gengnum afkomendur og erfingjar hans. Eggert féll frá forkaupsrétti sínum og áttu stefnendur því ekki þennan rétt. Fyrir liggur að stefnendum var með tveimur áðurnefndum bréfum frá Fasteignamiðstöðinni Hús og Hýbýli boðið að neyta forkaupsréttar. Magnús Leopoldsson fasteignasali bar fyrir dóminum að hann og starfsstúlka hjá honum hefðu ákveðið að senda stefnendum bréfin. Á þessum tíma hafi hann ekki rætt þetta við stefnda Steingrím. Þegar þessi ákvörðun var tekin hafi hann litið á veðbókarvottorðið en hann hefði ekki gert sér grein fyrir þeim mismun sem var á veðbókarvottorði og samningunum sem mæltu fyrir um forkaupsrétt. Hann hafi eftir á dregið í efa að forkaupsréttur væri til handa öðrum meðan Eggert lifði. Þessi framburður vitnisins bendir til þess að ákvörðun um að bjóða stefnendum forkaupsrétt hafi verið tekin af fasteignasalanum en ekki stefnda Steingrími sem raunar byggir mál sitt meðal annars á því að forkaupsréttur hafi verið boðinn í óþökk hans. Að teknu tilliti til þessa og þess sem áður er getið að stefnendur áttu ekki forkaupsrétt að jörðunum meðan faðir þeirra var á lífi kemur ekki til greina að fallast á kröfu þeirra af þeirri ástæðu að þeim hafi síðar verið boðinn forkaupsréttur sem ekki verður leiddur af upphaflega ákvæðinu í kaupsamningunum frá árunum 1995 og 1997. Verða stefndu því sýknaðir af kröfum stefnenda í máli þessu. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verða stefnendur sameiginlega dæmdir til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti til hvors stefndu um sig. Hróbjartur Jónatansson hæstaréttarlögmaður flutti málið fyrir hönd stefnenda en Klemenz Eggertsson héraðsdómslögmaður af hálfu stefnda Steingríms og Stefán Ólafsson héraðsdómslögmaður af hálfu stefnda Flaums ehf. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist vegna veikinda dómarans en aðilar hafa lýst því yfir að þeir telji ekki þörf á endurflutningi málsins vegna þessa dráttar. DÓMSORÐ Stefndu, Steingrímur Reynisson og Flaumur ehf., eru sýkn af kröfum stefnenda, Þrastar Líndal Eggertssonar og Páls Arnar Líndal. Stefnendur greiði sameiginlega hvorum stefnda 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í málskostnað.
Mál nr. 64/2011
Kærumál Hlutafélag Sönnunarfærsla
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni V um heimild til að leita sönnunar um atvik með vitnaleiðslu og öflun skjala fyrir dómi, samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, án þess að mál væri höfðað. V, sem var hluthafi í G hf., taldi sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutafé hans varð verðlaust við fall bankans í október 2008 og taldi tjónið mega rekja til ólögmætra ákvarðana fyrrum stjórnenda G hf. Kvað V sér vera nauðsyn að fá tiltekin gögn til að geta tekið ákvörðun um málshöfðun til heimtu skaðabóta á hendur þeim sem ábyrgð bæru á hinum ólögmætu ákvörðunum. Í Hæstarétti var talið að engar skýringar væru fram komnar í málinu á dómsmáli sem hermt væri í forsendum hins kærða úrskurðar að G hf. hefði höfðað gegn fyrrum stjórnendum félagsins. Ósannað væri því um málshöfðun G hf. og þegar af þeirri ástæðu hefði það enga þýðingu við úrlausn málsins. Féllst Hæstiréttur á með V að um einstaklingsbundið tjón hans væri að ræða í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 og að hann ætti lögvarða hagsmuni í málinu. Var engu talið breyta þó aðrir hluthafar kynnu einnig að eiga sambærilegar kröfur á hendur fyrri stjórnendum G hf. Á hinn bóginn var V ekki talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að fá gögn um sátt G hf. og fyrrum forstjóra hans. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka 1. til 4. lið í kröfugerð V til meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2011 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um heimild til að leita sönnunar um atvik með vitnaleiðslu og öflun skjala fyrir dómi án þess að mál hafi verið höfðað samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í f. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfur hans teknar til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili fór þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur 15. september 2010 að hann fengi að leita sönnunar um atvik með vitnaleiðslu og öflun skjala fyrir dómi, sem varði lögvarða hagsmuni hans og geti ráðið úrslitum um málshöfðun, sbr. 2. málslið 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991. Þær upplýsingar, sem hann krefst að fá frá varnaraðila, eru í fimm liðum sem nánar er lýst í úrskurði héraðsdóms. Varða þrír þeir fyrstu gögn um eigin hlutabréf varnaraðila, sá fjórði kröfulýsingar varnaraðila í þrotabú Baugs Group hf. og BG Holding ehf. og fylgiskjöl með þeim og sá fimmti samkomulag varnaraðila og Bjarna Ármannssonar fyrrum forstjóra varnaraðila frá nóvember 2009. Sóknaraðili kveðst hafa verið hluthafi í varnaraðila og orðið fyrir tjóni þegar hlutafé hans varð verðlaust við fall bankans í október 2008. Tjónið megi rekja til ólögmætra ákvarðana fyrrum stjórnenda hans og kveður sóknaraðili sér vera nauðsyn á að fá umrædd gögn til að geta tekið ákvörðun um málshöfðun til heimtu skaðabóta á hendur þeim, sem ábyrgð beri á hinum ólögmætu ákvörðunum. Hann kveðst hafa grun um að stjórn varnaraðila hafi ekki virt ákvæði laga og samþykkta fyrir félagið um hámark eigin hlutabréfa og farið langt umfram þá 10% heimild til eignarhalds á eigin bréfum, sem hún hafi haft. Fyrir liggi að bankinn hafi í raun verið eigandi að stóru safni hlutabréfa, sem hann hafi orðið að leysa til sín. Í stað þess að koma bréfunum á markað hafi varnaraðili „fundið vildarvini bankans“ og selt þeim bréfin eða lánað fyrir kaupum. Í raun hafi bankinn verið eigandi bréfanna áfram og það langt umfram heimildir. Með þessu hafi hlutabréfamarkaði verið gefnar villandi upplýsingar um stöðu félagsins og kaup bankans skekkt frjálsa verðmyndun hlutabréfa. Slík blekking á virði hlutabréfa hafi valdið því að hluthafar og þar með talinn sóknaraðili hafi talið virði hlutabréfa annað en það var í raun og veru og sé ekki útilokað að þeir hafi orðið fyrir tjóni með því annað hvort að kaupa bréf á of háu verði eða selja ekki bréf þegar þau áttu í raun að lækka en gerðu ekki vegna athafna bankans. Þannig sé um einstaklingsbundið tjón hjá sér að ræða og geti einstakir hluthafar átt skaðabótakröfu á hendur stjórnarmönnum varnaraðila. Þá kveðst sóknaraðili hafa ástæðu til að ætla að stjórn varnaraðila hafi ekki virt varúðarreglur bankans í lánveitingum til Baugs Group hf. og BG Holding ehf., en eigendur þessara félaga hafi jafnframt verið fyrirsvarsmenn stærstu hluthafa í bankanum. Stjórnendur hans hafi gætt hagsmuna eigin félaga á kostnað varnaraðila, sem hafi leitt til ófarnaðar hans. Bankinn hafi lánað óheyrilegar fjárhæðir til Baugs Group hf. og fleiri tengdra félaga, en þær lánveitingar hafi aukist mjög eftir hluthafafund 30. apríl 2007. Í raun hafi þessi félög „ryksugað bankann upp af fjármunum“ með áðurnefndum afleiðingum. Sóknaraðili telur sig þannig hafa lögvarða hagsmuni af því að fá afrit kröfulýsinga varnaraðila í þrotabú þessara félaga og fylgiskjöl með þeim til að varpa ljósi á þær miklu lánveitingar, sem áður var getið. Til stuðnings þessu vísar sóknaraðili jafnframt til dóms Hæstaréttar 20. janúar 2010 í máli nr. 758/2009. Fimmta liðinn í kröfu sóknaraðila rökstyður hann með því að í kjölfar dóms Hæstaréttar 29. október 2009 í máli nr. 228/2009 hafi fyrrverandi forstjóri varnaraðila samið við þann síðastnefnda um endurgreiðslu hárrar fjárhæðar á grundvelli gagna, sem ekki komu fram við meðferð málsins. Nauðsynlegt sé að fá þau vegna hugsanlegrar beiðni um endurupptöku hæstaréttarmálsins, en þessum gögnum hafi verið haldið leyndum við meðferð þess. Sóknaraðili telur rétt sinn til skaðabóta eiga stoð í 2. málslið 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Um rétt sinn til þeirra upplýsinga, sem hann krefst, vísar hann til 91. gr. síðastnefndra laga og um rétt sinn til að afla gagna með þeim hætti sem hann gerir vísar hann til 2. mgr. 68. gr., sbr. einnig 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991 auk 2. mgr. 77. gr. sömu laga, sem áður var getið. Hann krefst þess að Árni Tómasson, formaður skilanefndar varnaraðila, gefi skýrslu fyrir dómi til að veita umbeðnar upplýsingar. Varnaraðili mótmælir kröfum sóknaraðila og telur lagaskilyrði ekki uppfyllt svo heimilt geti talist að verða við kröfum hans. Í úrskurði héraðsdóms var fallist á að hvorki ákvæði laga nr. 2/1995 né laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. stæðu því í vegi að sóknaraðili leitaði sönnunar um atvik, sem varði varnaraðila og störf fyrrum stjórnenda hans, eftir reglum XII. kafla laga nr. 91/1991. Hins vegar hafi varnaraðili þegar höfðað mál gegn fyrri stjórnendum félagsins á grundvelli 1. málsliðar 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 til heimtu skaðabóta. Þegar þannig standi á sé málsóknarréttur einstakra hluthafa samkvæmt 2. málslið ákvæðisins bundinn við tjón sem hann hafi orðið fyrir en ekki félagið. Tjón sóknaraðila sé „samrætt og samkynja tjóni félagsins í heild“ og þar með allra hluthafanna, en ekki óskylt og óháð því. Tjón hans sé því ekki einstaklingsbundið í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995. Var sóknaraðili ekki talinn geta höfðað mál gegn fyrri stjórnendum varnaraðila samhliða þeirri málshöfðun, sem varnaraðili hafi sjálfur stofnað til gegn þeim. Þá sé sóknaraðili bundinn af sátt, sem varnaraðili hafi gert í nóvember 2009 við fyrrum forstjóra félagsins. Sóknaraðili var samkvæmt því ekki talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að fá umbeðin gögn og kröfum hans hafnað. II Af hálfu varnaraðila eru engar skýringar fram komnar í málinu á því dómsmáli, sem hermt er í forsendum hins kærða úrskurðar að aðilinn hafi höfðað gegn fyrrum stjórnendum félagins. Ekki kemur fram að slíkt mál hafi verið höfðað fyrir íslenskum dómstólum. Ef með þessu er vísað til málshöfðunar fyrir erlendum dómstóli er engar upplýsingar að finna í málinu um hvort það hafi verið höfðað gegn stærstu eigendum varnaraðila, þegar þau atvik urðu sem hér um ræðir, eða gegn stjórnendum félagsins, en beiðni sóknaraðila um gagnaöflun verður ekki skilin á annan veg en þann að hann hafi uppi áform um kröfugerð á hendur fyrrum stjórnendum varnaraðila. Ekkert er heldur fram komið um það hvort mál fyrir erlendum dómstóli sé enn rekið þar eða því sé lokið og hver hafi þá orðið afdrif þess. Eins og málið liggur fyrir er ósannað um málshöfðun varnaraðila og hefur þetta atriði þegar af þeirri ástæðu enga þýðingu við úrlausn málsins. Sóknaraðili telur sig eiga lögvarða hagsmuni af því að fá þau gögn, sem hann krefst. Hann telur að hann hefði sem hluthafi, sbr. 91. gr. laga nr. 2/1995, átt rétt til upplýsinga um þau atriði sem kröfugerð hans tekur til og verði þeirri lagagrein beitt um þá aðstöðu, sem nú sé fyrir hendi. Þegar litið er til síðastnefnds ákvæðis verður að ætla að varnaraðili hafi umbeðnar upplýsingar í fórum sínum í einu eða öðru formi. Fallist er á að tjón sóknaraðila vegna þess að hlutafé hans í varnaraðila fór forgörðum sé einstaklingsbundið tjón hans sjálfs og að hann eigi lögvarða hagsmuni í málinu og breytir engu hvort aðrir hluthafar kunni einnig að eiga sambærilegar kröfur á hendur fyrri stjórnendum varnaraðila. Að þessu leyti er önnur aðstaða fyrir hendi en í áðurnefndu hæstaréttarmáli nr. 228/2009 þar sem hagsmunirnir, sem krafist var, tilheyrðu varnaraðila en ekki sóknaraðila þessa máls. Af sömu ástæðu hefur sóknaraðili ekki lögvarða hagsmuni af því að fá gögn samkvæmt fimmta kröfulið sínum um sátt varnaraðila og fyrrum forstjóra hans, sem sóknaraðili telur sig þurfa í því skyni að leita eftir endurupptöku áðurnefnds hæstaréttarmáls. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka 1. til 4. lið í kröfugerð sóknaraðila til meðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og er sóknaraðila, Vilhjálmi Bjarnasyni, heimilt að leita sönnunar um þau atriði er 1. til 4. liður í kröfugerð hans taka til. Varnaraðili, Glitnir banki hf., greiði sóknaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 164/2009
Eftirlaun Tómlæti
S starfaði um árabil hjá K, sem varð að hlutafélaginu A í febrúar 2006, en félagið annaðist um árabil verktöku á vegum Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Í mars 1998 gerði S samning við K um eftirlaun og hóf hann að taka þau 1. nóvember 1999. Á árunum 2004 og 2006 lækkuðu eftirlaun S og var honum tilkynnt að það væri vegna þess að forsendur til útreiknings launa hefðu breyst. Samkvæmt gögnum málsins leitaði umboðsmaður S skýringa á þessu hjá A með takmörkuðum árangri, en frá ársbyrjun 2007 voru eftirlaun hans skert enn frekar. S höfðaði mál, en hann lést undir rekstri þess fyrir héraðsdómi og tók dánarbú hans við aðild að því. Deildu aðilar um hvort ákvæði í samningum, þar sem mælt var fyrir um skerðingu eftirlauna S ef ársvelta félagsins yrði lægri en sem svarar 8.000.000 bandaríkjadölum, hefði eingöngu átt að taka mið af tekjum þess og nú A af verkum á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli og sem greitt væri fyrir í þeim gjaldmiðli, eða hvort taka ætti tillit til allra tekna A. Talið var að hefði það verið ætlun samningsaðilanna að leggja til grundvallar að fjárhæð eftirlauna S yrði háð tekjum K af verkum á varnarsvæðinu lægi beint við að það hefði borið að taka það berum orðum fram í samningnum. A yrði að bera hallann af því að það var ekki gert, en í stað þess gæti ekki komið að tveir af fjórum mönnum, sem undirrituðu samninginn af hálfu K, hefðu borið fyrir héraðsdómi að þeir hefðu skilið samninginn á þann veg, sem A taldi réttan, enda lægi ekkert fyrir um að viðsemjandi þeirra hefði gengið út frá sama skilningi, sem ekki væri stoð fyrir í texta samningsins. Þá var talið að ekki yrði litið svo á að S hefði glatað rétti á hendur A vegna tómlætis. Var krafa dánarbús S tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins gerðu fjögur hlutafélög, sem stofnuð höfðu verið í Keflavík á árinu 1957 um verktakastarfsemi í tilteknum iðngreinum, ódagsettan samning um „samvinnu sín á milli um verktöku og samningsgerð þar af leiðandi á vegum Varnarliðsins undir nafninu Keflavíkurverktakar.“ Í samningnum, sem virðist hafa verið gerður á fyrrgreindu ári, var meðal annars kveðið á um framlög félaganna fjögurra í svonefndan samvinnusjóð, sem skyldu nema 5% af „samningsupphæðum allra verka, sem þessir aðilar taka að sér“. Stjórnarformenn félaganna myndu sitja í samvinnunefnd, sem hefði „yfirstjórn hinna sameiginlegu mála“, en framkvæmdastjórar félaganna sætu í framkvæmdaráði og skyldi það ráða starfsmann til að sinna tilteknum verkefnum. Firmanafnið Keflavíkurverktakar mun hafa verið skráð 12. ágúst 1959, en hlutafélögin fjögur síðan stofnað sameignarfélag með sama nafni 30. október 1961. Á árinu 1957 mun Sigurður G. Halldórsson, sem fæddur var 1923, hafa tekið til starfa hjá Keflavíkurverktökum, fyrst sem ráðgjafi en síðan yfirverkfræðingur og aðstoðarmaður forstjóra. Hann gerði samning við sameignarfélagið 17. mars 1988, þar sem það tók á sig skyldu til að greiða honum til ævilengdar eftirlaun frá því að hann léti þar af störfum að undangengnum eins árs uppsagnarfresti, en þau skyldu nema ⅔ hlutum þeirra launa, sem hann tæki við starfslok, og breytast framvegis í hlutfalli við laun starfsmanns, sem gegna myndi samsvarandi stöðu. Í samningnum, sem áðurgreind samvinnunefnd undirritaði af hálfu félagsins, var kveðið á um að eftirlaunin myndu falla niður ef það hætti starfsemi, svo og að launin skyldu skerðast samkvæmt nánar tiltekinni reiknireglu ef „ársvelta“ félagsins færi niður fyrir 8.000.000 bandaríkjadali. Af gögnum málsins verður ráðið að á árinu 1997 hafi verið byrjaður undirbúningur að því að félögin fjögur, sem stóðu að Keflavíkurverktökum sf., yrðu sameinuð undir heiti samnefnds hlutafélags. Af því varð á stofnfundi Keflavíkurverktaka hf. 20. október 1999 og var við það miðað að það félag tæki yfir réttindi og skyldur eldri félaganna frá 1. júlí á því ári að telja. Þetta hlutafélag hefur frá 3. febrúar 2006 borið nafn áfrýjanda. Fyrir liggur að samkomulag var gert 30. júní 1999 um starfslok Sigurðar hjá Keflavíkurverktökum sf. og hóf hann að taka eftirlaun samkvæmt fyrrnefndum samningi 1. nóvember sama ár. Óumdeilt er að hann hafi fengið þau laun að fullu greidd úr hendi Keflavíkurverktaka hf. til og með janúar 2004, en 1. febrúar sama ár sendi félagið honum svohljóðandi bréf: „Keflavíkurverktakar hf., tilkynna þér breytingar á eftirlaunum þínum. Forsendur til útreiknings launa hafa breyst og hefur það leitt til lækkunar á eftirlaunum þínum.“ Hvorki verður séð að Sigurði hafi verið veittar frekari skýringar á þessari ákvörðun né að hann hreyft athugasemdum, en eftir gögnum málsins kom hún þegar til framkvæmdar með þeim afleiðingum að eftirlaun hans lækkuðu um 35,6%. Aftur sendi áfrýjandi Sigurði bréf 10. júlí 2006, þar sem greint var frá því að forsendur fyrir útreikningi eftirlaunanna hefðu enn breyst og ættu þau samkvæmt útreikningi að lækka um 58,44%. Sagt var að þessi breyting hefði átt að taka gildi frá byrjun árs 2006, en vegna mistaka hefði ekki orðið af því og Sigurður því fengið ofgreidd eftirlaun á því tímabili. Sú ofgreiðsla kæmi til frádráttar eftirlaunum á tímabilinu til loka árs 2006, en í janúar 2007 yrði útreikningurinn endurskoðaður á ný „með tilliti til dollara tekna fyrirtækisins vegna ársins 2006.“ Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, leitaði umboðsmaður Sigurðar skýringa á þessu hjá áfrýjanda með takmörkuðum árangri, en frá ársbyrjun 2007 voru eftirlaun hans skert enn frekar og námu upp frá því 3,5% af fjárhæðinni, sem greidd var í lok árs 2003. Sigurður höfðaði mál þetta 22. júní 2007, en hann lést undir rekstri þess fyrir héraðsdómi og tók stefndi þá við aðild að því. Aðilarnir deila ekki um að fjárhæð dómkröfu stefnda nemi því, sem samanlagt skorti á samkvæmt framansögðu að eftirlaun Sigurðar hefðu verið óbreytt frá fyrra horfi á tímabilinu frá 1. febrúar 2004 til 1. júní 2007. Þá deila aðilarnir heldur ekki um að áfrýjandi beri nú ábyrgð á efndum samnings Sigurðar við Keflavíkurverktaka sf. frá 17. mars 1988. Ágreiningur þeirra lýtur á hinn bóginn að því hvort áðurnefnt ákvæði í samningnum, þar sem mælt var fyrir um skerðingu eftirlauna Sigurðar ef ársvelta félagsins yrði lægri en sem svarar 8.000.000 bandaríkjadölum, hafi eingöngu átt að taka mið af tekjum þess og nú áfrýjanda af verkum á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli og sem greitt væri fyrir í þeim gjaldmiðli, eða hvort taka eigi þar tillit til allra tekna áfrýjanda. Samkvæmt málflutningi aðilanna fyrir Hæstarétti eru þeir sammála um að líta svo á að Sigurður hafi þegar fengið full skil á eftirlaunum sínum ef komist verður að þeirri niðurstöðu að samninginn eigi að skýra á fyrrgreinda veginn, en að áfrýjandi standi að öðrum kosti í skuld við stefnda, sem nemur fjárhæð dómkröfu hans, hafi tilkall Sigurðar til frekari eftirlauna ekki fallið niður fyrir tómlæti. II Ákvæðið í samningi Sigurðar G. Halldórssonar við Keflavíkurverktaka sf. 17. mars 1988, sem ágreiningur stendur um, hljóðar svo: „Ennfremur eru eftirlaunin háð heildar veltu Keflavíkurverktaka, þannig, að ef veltan minnkar, þá rýrna eftirlaunin sem hér segir: Minnki ársvelta niður fyrir $ 8.000.000.- þá verða eftirlaun næsta árs á eftir reiknuð svo ... Löggiltur endurskoðandi Keflavíkurverktaka annast útreikning þennan. Aukist velta fram yfir $ 8.000.000.- þá veldur það ekki samsvarandi hækkun eftirlauna“. Í samningnum kemur hvorki fram að gengið hafi verið út frá að þessi tiltekna fjárhæð yrði að nást í árlegri veltu félagsins eingöngu með tekjum af verkum þess á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli né að aðeins ætti að miða við tekjur, sem greiddar yrðu í bandaríkjadölum. Að því verður að gæta að fram er komið, meðal annars með framburði fyrrum framkvæmdastjóra Keflavíkurverktaka sf. fyrir héraðsdómi, að félagið hafi, bæði áður en samningurinn var gerður og eftir það, aflað tekna í innlendum gjaldmiðli með verkefnum utan varnarsvæðisins, þótt þær hafi ekki verið teljandi hluti af veltu félagsins. Af skírskotun í samningnum til fjárhæðar í bandaríkjadölum einni og sér verða ekki dregnar ályktanir um réttmæti þess skilnings á samningsákvæðinu, sem áfrýjandi ber fyrir sig, enda hlýtur eðli máls samkvæmt að hafa verið Keflavíkurverktökum sf. í hag á tímum samfelldra gengislækkana að binda ekki þessa skerðingarheimild við fasta fjárhæð í íslenskum krónum, heldur við þann erlenda gjaldmiðil, sem stærsti hluti tekna félagsins var þá greiddur í. Hefði það verið ætlun samningsaðilanna að leggja til grundvallar að fjárhæð eftirlauna Sigurðar yrði háð tekjum Keflavíkurverktaka sf. af verkum á varnarsvæðinu liggur af þessum sökum öllum beint við að það hefði borið að taka það berum orðum fram í samningnum. Áfrýjandi verður að bera hallann af því að það var ekki gert, en í stað þess getur ekki komið að tveir af þeim fjórum mönnum, sem undirrituðu samninginn 17. mars 1988 af hálfu Keflavíkurverktaka sf., hafi borið fyrir héraðsdómi að þeir hafi skilið samninginn á þann veg, sem áfrýjandi telur réttan, enda liggur ekkert fyrir um að viðsemjandi þeirra hafi gengið út frá sama skilningi, sem ekki var stoð fyrir í texta samningsins. Eins og áður greinir tilkynntu Keflavíkurverktakar hf. Sigurði með bréfi 1. febrúar 2004 að eftirlaun hans yrðu frá þeim degi skert um sem svaraði rúmum þriðjungi. Ekkert liggur fyrir um að hann hafi hreyft andmælum gegn því eða gert fyrirvara við útborgun eftirlaunanna á meðan þau voru í því horfi allt til júlí 2006. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að í bréfinu sagði það eitt að forsendur fyrir útreikningi eftirlaunanna hafi breyst og þau lækkað af þeim sökum, en á því voru engar skýringar gefnar. Eins og félagið kynnti þessa ákvörðun fyrir Sigurði, sem þá var kominn á níræðisaldur og hafði engan aðgang að bókhaldsgögnum þess, hafði hann ekki ástæðu til að ætla annað en að lækkun eftirlaunanna ætti sér stoð í áðurgreindu samningsákvæði, eins og það væri réttilega skýrt. Þegar til frekari lækkana kom að liðnu þessu tímabili var brugðist þannig við af hálfu Sigurðar að áfrýjandi gat ekki með réttu gengið út frá því að hann sætti sig við þær breytingar. Að þessu virtu verður ekki litið svo á að stefndi hafi glatað rétti á hendur áfrýjanda vegna tómlætis. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Atafl hf., greiði stefnda, dánarbúi Sigurðar G. Halldórssonar, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 18. desember sl., var höfðað 22. júní 2007. Stefnandi er dánarbú Sigurðar Halldórssonar,Efstalundi 1, Garðabæ. Stefndi er Atafl hf. , Byggingu 551, Keflavíkurflugvelli. Stefnandi krefst þess að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 13.584.046 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 230.390 kr frá 1.2.2004 til 1.3.2004 en af 460.780 kr. frá þeim degi til 1.4.2004, af 691.170 kr. frá þeim degi til 1.5.2004, af 921.560 kr. frá þeim degi til 1.6.2004, af 1.151.950 kr. frá þeim degi til 1.7.2004, af 1.382.340 kr. frá þeim degi til 1.8.2004, af 1.612.730 kr. frá þeim degi til 1.9.2004, af 1.843.120 kr. frá þeim degi til 1.10.2004, af 2.073.510 kr. frá þeim degi til 1.11.2004, af 2.303.900 kr. frá þeim degi til 1.12.2004, af 2.534.290 kr. frá þeim degi til 1.1.2005, af 2.764.680 kr. frá þeim degi til 1.2.2005, af 2.995.070 kr. frá þeim degi til 1.3.2005, af 3.225.460 kr. frá þeim degi til 1.4.2005, af 3.455.850 kr. frá þeim degi til 1.5.2005, af 3.686.240 kr. frá þeim degi til 1.6.2005, af 3.916.630 kr. frá þeim degi til 1.7.2005, af 4.147.020 kr. frá þeim degi til 1.8.2005, af 4.377.410 kr. frá þeim degi til 1.9.2005, af 4.607.800 kr. frá þeim degi til 1.10.2005, af 4.838.190 kr. frá þeim degi til 1.11.2005, af 5.068.580 kr. frá þeim degi til 1.12.2005, af 5.298.970 kr. frá þeim degi til 1.1.2006, af 5.529.360 kr. frá þeim degi til 1.2.2006, af 5.759.750 kr. frá þeim degi til 1.3.2006, af 5.990.140 kr. frá þeim degi til 1.4.2006, af 6.220.530 kr. frá þeim degi til 1.5.2006, af 6.450.920 kr. frá þeim degi til 1.6.2006, af 6.681.310 kr. frá þeim degi til 1.7.2006, af 7.207.286 kr. frá þeim degi til 1.8.2006, af 7.733.262 kr. frá þeim degi til 1.9.2006, af 8.259.238 kr. frá þeim degi til 1.10.2006, af 8.785.214 kr. frá þeim degi til 1.11.2006, af 9.311.190 kr. frá þeim degi til 1.12.2006, af 9.837.166 kr. frá þeim degi til 1.1.2007, af 10.461.646 kr. frá þeim degi til 1.2.2007, af 11.086.126 kr. frá þeim degi til 1.3.2007, af 11.710.606 kr. frá þeim degi til 1.4.2007, af 12.335.086 kr. frá þeim degi til 1.5.2007, af 12.959.566 kr. frá þeim til 1.6.2007 og af 13.584.046 kr. frá þeim degi til greiðsludags Loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Í stefnu er málsatvikum lýst svo að Sigurður Halldórsson heitinn, hér eftir tilgreindur sem stefnandi, sé fæddur árið 1923. Að loknu stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1943 hafi hann farið til náms í rafmagnsverkfræði í Bandaríkjunum árið 1944, við MIT í Cambridge, Mass. Hann hafi lokið BS prófi þaðan í júní 1946, en framhaldsnám sitt hafi hann stundað við University of Illinois og lokið þaðan MSc prófi árið 1948. Hann hafi hafið störf hjá Póst- og símamálastjórn þegar hann kom heim frá námi, og verið einn af þremur deildarverkfræðingum þar þegar hann ákvað að taka við starfi hjá Sameinuðum verktökum árið 1954. Stefnandi hafi flust yfir til Íslenskra aðalverktaka þegar það félag var stofnað. Hann hafi starfað þar sem yfirmaður áætlanadeildar. Á árinu 1957 hafi stefnandi hafið störf hjá Keflavíkurverktökum, fyrst sem ráðgjafi, en lengst af hafi hann starfað sem yfirverkfræðingur eða aðstoðarmaður forstjóra félagsins og því í raun verið einn af þremur æðstu mönnum þess. Keflavíkurverktakar sf. hafi verið í sameign fjögurra félaga. Félögin hafi verið Rafmagnsverktakar Keflavíkur, Málaraverktakar Keflavíkur, Járniðnar- og pípulagningaverktakar Keflavíkur og Byggingaverktakar Keflavíkur. Svo sem fram komi í útboðs- og skráningarlýsingu fyrir Keflavíkurverktaka hf., útg. 2001, hafi formenn aðildarfélaganna skrifað undir samning 30. október 1961 um rekstur sameignarfélagsins. Keflavíkurverktökum sf. hafi verið breytt í hlutafélag 1. júlí 1999 og gömlu félögin endanlega lögð niður síðar á því ári. Orðrétt segi á nefndri blaðsíðu í útboðs- og skráningarlýsingunni að félagið hafi „að mestu starfað á Keflavíkurflugvelli og unnið fyrir varnarliðið, [...], en einnig tekið að sér verk utan vallar. Þá hefur félagið reist byggingar á eigin kostnað og er þar langstærst eignin Kjarni og Flughótel í Reykjanesbæ.“ Síðar á sömu bls. sé áréttað að félagið hafi tekið að sér verkefni utan vallar og einnig fjárfest í ýmsum fyrirtækjum, aðallega á Suðurnesjum. Með samningi um eftirlaun 17. mars 1988 hafi Keflavíkurverktakar skuldbundið sig til að greiða stefnanda „eftirlaun, til æviloka, sem nemi 2/3 hlutum af launum hans þegar hann lætur af störfum.“ Samkvæmt 2. gr. samningsins hafi launin átt að breytast í hlutfalli við laun starfsmanns í samsvarandi starfi á hverjum tíma. Fram komi í samningnum að hann sé samþykktur af samvinnunefnd fyrir hönd Keflavíkurverktaka, en samvinnunefnd hafi farið með æðsta vald í málefnum Keflavíkurverktaka sf. Undir samninginn hafi ritað stjórnarformenn félaganna sem að Keflavíkurverktökum stóðu, auk stefnanda sjálfs. Í samningnum sé kveðið á um tvenns konar hugsanlegar takmarkanir á eftirlaunum stefnanda. Sé önnur þeirra bundin því að ef Keflavíkurverktakar hætti starfsemi sinni, þá falli eftirlaunin niður við lok þess árs, sem starfsemin hættir. Hin takmörkunin sé tengd við „heildarveltu Keflavíkurverktaka“. Orðrétt segi um þetta í 3. gr. samningsins: „Ennfremur eru eftirlaunin háð heildarveltu Keflavíkurverktaka, þannig, að ef veltan minnkar, þá rýrna eftirlaunin sem hér segir: Minnki ársvelta niður fyrir $ 8.000.000.- þá verði eftirlaun næsta árs á eftir reiknuð svo: Eftirlaun skv. 2. gr. x velta síðasta árs í $ Eftirlaun verði= ---------------------------------------- $ 8.000.000.“ Stefnandi hafi hafið töku eftirlauna 1. nóvember 1999 á grundvelli ofangreinds samnings, en í samræmi við 4. gr. eftirlaunasamningsins hafi hann haldið áfram í ólaunuðu hlutastarfi í þágu stefnda eftir það tímamark. Visar stefnandi í því sambandi m. a. til starfslýsingar yfirverkfræðings sem stefnandi vann fyrir stefnda á árinu 2000, og skipurits, en frá þessum gögnum hafi stefnandi gengið í apríl og maí það ár. Stefndi hafi tekið við greiðslum frá Keflavíkurverktökum sf. fram til 1. júlí 1999 og frá Keflavíkurverktökum hf. eftir að félagsforminu var breytt sem áður segir og hlutafélagið tók við öllum réttindum og skyldum félaganna fjögurra sem að sameignarfélaginu stóðu, sbr. samrunaáætlun sem birt hafi verið í 98. tbl. Lögbirtingarblaðsins 1999. Um eftirlaunagreiðslur vísar stefnandi til launaseðla sem lagðir hafi verið fram í málinu. Til skýringar tekur stefnandi fram að nafni Keflavíkurverktaka hf. var breytt í Atafl hf. 2. febrúar 2006. Þá beri að athuga að Keflavíkurverktökum hf. hafi verið skipt upp, upphaflega í tvö félög. Stefnandi líti svo á að leggja beri til grundvallar samanlagða veltu allra félaga sem skipt hefur verið út úr upprunalega hlutafélaginu þegar meta eigi viðmiðunarmörk eftirlaunasamningsins. Samkvæmt munnlegum upplýsingum endurskoðanda félagsins sé heildarvelta stefnda yfir þeim mörkum, en stefnandi áskilji sér rétt til að hafa uppi kröfur á þau félög sem skipt hafi verið út með vísan til 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Með hliðsjón af ákvæðum samningsins hafi stefnandi verið í góðri trú um að stefndi legði réttar forsendur til grundvallar við útreikninga eftirlauna hans. Hafi hann enga ástæðu haft til að ætla annað en að félagið vildi efna samninginn samkvæmt orðanna hljóðan og án undanbragða. Stefnandi, sem hafi verið orðinn roskinn og hafði ekki gengið heill til skógar vegna alvarlegs heilsubrests, hafi ekki haft ástæðu til að ætla að bréf stefnda til hans 1. febrúar 2004 um breytingar á eftirlaunum, væri byggt á hæpnum forsendum. Hafi stefnandi þá m.a. haft hliðsjón af þeirri hollustu- og trúnaðarskyldu sem hann ber samkvæmt 4. og 5. gr. samningsins og hann taldi vera gagnkvæma. Hafi stefnandi jafnframt staðið í þeirri trú að ekki vekti annað fyrir félaginu en að launa honum af sanngirni fyrir störf hans í þess þágu á umliðnum áratugum og standa við gerða samninga. Með bréfi 10. júlí 2006 hafi stefnanda verið tilkynnt að forsendur eftirlaunaútreiknings stefnda hefðu breyst og að sú breyting hefði leitt til lækkunar á eftirlaunum stefnanda. Fram hafi komið í bréfinu að um væri að ræða lækkun sem næmi 58,44% af launum og að tímabilið frá janúar 2006 til júlí s.á. hefði verið ofgreitt. Hafi jafnframt verið frá því greint að tekið hefði verið tillit til þess í útreikningi vegna launa fyrir tímabilið júlí 2006 til janúar 2007. Nánari skýringar hafi ekki verið að finna í bréfinu á því hvernig forsendur áttu að hafa breyst. Af hálfu stefnanda hafi verið óskað eftir leiðréttingu á þessu en þeirri beiðni hafi verið hafnað. Með innheimtubréfi 5. mars sl. hafi hið stefnda félag verið krafið um 11.086.126 kr. vegna vanefnda á eftirlaunagreiðslum árin 2004-2007. Svör lögmanns stefnda hafi borist 23. maí sl. og hafi þar verið ítrekuð andmæli gegn kröfum stefnanda. Í bréfinu komi fram að stefndi telji sig hafa efnt allar samningsbundnar skyldur við stefnanda og þess freistað að styðja þá afstöðu með tilvísunum í eftirlaunasamninginn sem hér liggi til grundvallar. Af lestri bréfs þessa þyki stefnanda ljóst að enginn vilji sé fyrir hendi hjá stefnda til að koma til móts við kröfur hans. Miðað við þær forsendur sem lagðar séu til grundvallar af hálfu hins stefnda félags, fái stefnandi nú einungis 22.850 kr. í eftirlaun á mánuði frá stefnda. Það hafi orðið stefnanda þung vonbrigði að komast að raun um að fyrirsvarsmenn stefnda hneigðust til óbilgirni í þessum efnum fremur en þess sem kenna mætti við sanngirni. Af hálfu stefnda hafi þess verið freistað að villa um fyrir stefnanda með orðhengilshætti. Að mótteknu bréfi lögmanns stefnda 23. maí 2007 hafi orðið ljóst að stefndi vildi ekki bæta úr fyrri framkomu sinni. Stefnandi sé því knúinn til að leita réttar síns fyrir dómstólum. II. Málsatvik eins og þau horfa við stefnda eru þau helst að í máli þessu sé deilt um túlkun á samningi dags. 17. mars 1988 sem stefnandi gerði við sameignarfélagið Keflavíkurverktaka sf. sem hafði kennitöluna 680169-6169 (nafnnúmer 5573-5355). Stefnandi hafi verið starfsmaður þess félags þegar samningur þessi var gerður og þar til hann hóf töku eftirlauna á árinu 1999. Keflavíkurverktakar sf. hafi haft það hlutverk að koma fram sem samningsaðili gagnvart Bandaríkjaher fyrir hönd sameigenda sinna, Byggingaverktaka Keflavíkur ehf., Járn- og pípulagningarverktaka Keflavíkur ehf., Málaraverktaka Keflavíkur ehf. og Rafmagnsverktaka Keflavíkur ehf. vegna verktöku þessara aðila á varnarsvæðinu í Keflavík. Starfsemi Keflavíkurverktaka sf. hafi eingöngu lotið að þessum viðskiptum en sameigendurnir hafi einnig stundað hver fyrir sig verktakastarfsemi utan varnarsvæðisins. Verksvið stefnanda hafi ekki varðað starfsemi þessara aðila utan varnarsvæðisins. Fyrir liggi að á árinu 1999 hafi umrædd verktakafyrirtæki ákveðið að sameina starfsemi félaganna í eitt félag. Með þeirri sameiningu hafi orðið til Keflavíkurverktakar hf., kt. 411191-2159 (nú Atafl hf.) og hafi hluthafar í hverju framangreindra félaga fengið hluti í hinu nýja félagi í samræmi við samninga aðila þar um. Sameignarfélagið Keflavíkurverktakar sf. hafi hins vegar hætt starfsemi og verið slitið. Rangt sé því sem fullyrt sé í stefnu að Keflavíkurverktökum sf. hafi verið breytt í hlutafélagið Keflavíkurverktakar hf. Eftir þessa breytingu hafi hið nýja hlutafélag; Keflavíkurverktakar hf., komið fram sem samningsaðili bæði utan og innan varnarsvæðis en á þessum tíma hafi meginhluti starfsemi félagsins verið á varnarsvæðinu. Eins og sjáist á gögnum málsins hafi hlutabréf í Keflavíkurverktökum hf. verið sett á almennan hlutabréfamarkað á árinu 2001. Félagið hafi raunar verið tekið af markaði fyrri hluta árs 2002 þegar meginhluti hlutafjár komst á eina hendi seinni hluta árs 2001. Vegna breytinga hjá Bandaríkjaher hafi á næstu árum dregið verulega úr starfsemi stefnda á varnarsvæðinu og hafi henni lokið á síðasta ári þegar herinn fór með stuttum fyrirvara. Þegar sá í hvað stefndi hafi stefndi hafið í auknum mæli að hasla sér völl í almennri verktakastarfsemi og í eigin framleiðslu. Starfsemi stefnda sé í dag alfarið í almennri verktakastarfsemi og eigin framleiðslu á innlendum markaði. Stefndi líti svo á að stefnandi hafi hafið töku eftirlauna frá 1. júlí 1999. Fyrir liggi að þó samruni framangreindra hlutafélaga hafi verið miðaður við 1. júlí 1999 að þá hafi hið nýja félag ekki verið skráð í hlutafélagaskrá fyrr en í nóvember 1999. Stefnandi hafi því aldrei verið í starfi hjá því félagi heldur hafið töku eftirlauna í tengslum við að Keflavíkurverktökum sf. var slitið og starfsemi þess félagsins varð hluti af starfsemi stefnda. Stefndi telji sérstaka ástæðu til þess að mótmæla harðlega málatilbúnaði stefnanda í stefnu um að stefndi sýni óbilgirni og verið sé að freista þess að að villa um fyrir stefnanda með orðhengilshætti. Stefndi hafi ekki gert annað en að gera grein fyrir því hvernig hann telji rétta túlkun réttarsamnings aðila vera, rökstutt það ítarlega. III. Við aðalmeðferð málsins gaf Kári Arngrímsson framkvæmdastjóri stefnda aðilaskýrslu, en skýrslur vitna gáfu Guðmundur Pétursson, Jón Halldór Jónsson, Jóhann R. Benediktsson, Sigurður H. Guðmundsson, María Þorgrímsdóttir og Guðmundur Kjartansson. Kári Arngrímsson framkvæmdastjóri stefnda kvaðst hafa starfað hjá Keflavíkurverktökum sf. 1996 og starfað síðan undir mismunandi rekstrarfyrirkomulagi. Hann hefði í fyrstu séð um tilboð og samninga við varnarliðið. Áður hefði hann starfað hjá Aðalverktökum á vellinum og varnarliðinu. Hann hefði haft lítil samskipti við stefnanda sem hefði séð um svokallaðan húsunarsamning. Hann kvað hlutverk Keflavíkurverktaka sf. hafa verið viðhald en Aðalverktaka nýbyggingar til að byrja með en síðan hefði þetta breyst og Aðalverktakar meira farið í viðhaldsverk en Keflavíkurverktakar í þjónustusamninga.. Þessi félög hefðu haft einokunarstöðu á Keflavíkurflugvelli og verið úthlutað verkefnum. Samið hefði verið um hvert verk. Stefnan hefði verið sú að Keflavíkurverktakar sf. störfuðu eingöngu innnan varnarsvæðisins (innan vallar) fyrir varnarliðið og að félagið væri ekki með starfsemi utan vallar meðan einokun væri til staðar. Er fyrsta útboð hafi farið fram á vegum Nató árið 1996 hafi menn séð að breytingar væru framundan varðandi verktöku. Önnur fyrirtæki hafi viljað komast inn á völlinn og umræður hafi verið um að herinn væri á förum úr landi. Þetta hafi verið pólitískt þrætuefni í þjóðfélaginu. Óvissa hafi því skapast. Hann kvað sameignarfélagið hafa komið fram gagnvart varnarliðinu vegna félaganna fjögurra, en sjálf hefðu félögin séð um framkvæmdir. Þá hefði verið þarna félagið Húsun sem stefnandi hefði séð um að mestu. Þá hefðu félögin fjögur verið með starfsemi utan vallar hvert fyrir sig og átt eignir þar. Tekjur félaganna utan vallar hefðu ekki komið inn í uppgjör á rekstri Keflavíkurverktaka sf. að hann vissi. Vitnið kvaðst hafa komið að mati eigna félaganna fjögurra við sameiningu þeirra og stofnun Keflavíkurverktaka hf. Vitnið kvað tilkynningu hafa komið árið 1999 um að öll verk yrðu boðin út eftir árið 2004. Fimm ára aðlögun hefði verið veitt. Einokun yrði afnumin í áföngum. Félagið hefði boðið í verk og fengið sum vegna reynslu og þekkingar. Uppfyllt kröfur varnarliðsins. Aðlögunin og verktakan hefði fengið skyndilegan endi í janúar 2002 er félaginu var tilkynnt að það fengi ekki frekari verkefni á vellinum eftir gamla laginu. Verktöku með gamla laginu hefði hins vegar í raun lokið í október 2001. Aðlögunin hefði því ekki verið til 2004 heldur til 2001. Verktöku á Keflavíkurflugvelli hafi því lokið í október 2001 eftir gamla laginu. Áfram hefði þó verið boðið í verk á vellinum. Verkum fyrir herinn hefði lokið endanlega árið 2006. Vitnið kvaðst þekkja til eftirlaunasamnings stefnanda. Mikil umræða hefði verið um eftirlaunasamninga sem hefðu verið mismunandi. Óánægja hefði verið meðal stjórnenda. Stefnandi og Jón H. Jónsson hefðu verið með samninga sem aðrir höfðu ekki. Skýrt hefði komið fram í umræðunni að samningarnir væru tengdir verktöku á Keflavíkurflugvelli. Miða hefði átt við tekjur á vellinum af starfseminni á vellinum. Tekjur frá varnarliðinu hefðu þannig átt að standa undir eftirlaunasamningunum. Hann kvað ársveltu Atafls hafa verið 3-4 milljarða íslenskar krónur árið 2007. Engar tekjur séu í erlendri mynt. Hann staðfesti að framkvæmdir Keflavíkurverktaka utan vallarsvæðisins, svo sem fyrir Tal, 1997, vinnu við loftræstikerfi í Heiðaskóla, vinnu við að fjarlægja asbest í Fellaskóla og byggingu fjölnota íþróttahúss í Reykjanesbæ. Félagið hefði verið með mikla reynslu og sérfræðiþekkingu á ýmsum sviðum, t.d. í að fjarlægja asbest, byggingu loftnetsmastra ofl. Þarna hefði verið um sérhæfða vinnu að ræða. Almenna stefnan hefði hins vegar verið að sinna ekki verkum utan vallar meðan einokun ríkti. Vitnið Guðmundur Pétursson kvaðst hafa starfað hjá Keflavíkurverktökum sf. árin 1982- 2000. Hann kvaðst hafa unnið verk utan vallar fyrir félagið. 1987-1988 vegna asbests í Fellaskóla, 1998 til 1999 vegna loftræstkerfis í Heiðaskóla, 1998 og 1999 vegna byggingar turna fyrir Tal og byggingu íþróttahúss. Þetta hefðu verið þokkaleg verk en ekki kvaðst hann muna veltuna. Vitnið Jón Halldór Jónsson fyrrverandi forstjóri Keflavíkurverktaka sf. kvaðst hafa hafið störf á vellinum árið 1958 en látið af störfum um áramótin 1999- 2000. Hann hefði verið framkvæmdastjóri Byggingarverktaka og forstjóri sameignafélagsins síðustu 10-15 árin. Hann kvað tekjur félagsins bæði hafa stafað af vinnu innan vallar og utan, þó meira innan vallar frá varnarliðinu. Hann greindi frá ýmsum verkefnum utan vallar. Vitnið Jóhann R. Benediktsson kvaðst hafa verið einn stofnenda Keflavíkurverktaka sf. Hann hefði verið í stjórn Málaraverktaka alla tíð og verið formaður Málaraverktaka seinni hlutann og í stjórn Keflavíkurverktaka sf.. Síðustu 5 árin hefði hann verið forstjóri Málaraverktaka. Hann hefði hætt árið 2000. Hann kvaðst hafa ritað undir eftirlaunasamning stefnanda sem nefndarmaður í Samvinnunefnd Keflavíkurverktaka. Formenn allra aðildarfélaganna hefðu setið í nefndinni. Samvinnunefndin hefði ekkert hlutverk haft varðandi tekjur utan vallar. Hann hefði skilið eftirlaunasamning stefnanda svo að tekjur Keflaíkurverktaka sf. vegna verktöku fyrir varnarliðið ættu að standa undir samningnum. Það hefði og verið skilningur hans að takmörkun samkvæmt samningi kæmi til ef tekjur af varnarliði minnkuðu eða hyrfu. Hann hefði litið svo á að tekjur félaganna vegna verka utan vallar ætti ekki að leggja til grundvallar er ákvarða ætti grundvöll útreiknings vegna eftirlaunasamnings stefnanda. Þá ætti vinna vegna undirverktöku fyrir Aðalverktaka og aðra innan vallar sem ekki var greidd í dollurum ekki hafa átt að koma til viðmiðunar við útreikning eftirlaunanna. Samvinnugjald hefði eingöngu verið greitt af tekjum frá varnarliðinu. Vitnið Sigurður H. Guðmundsson kvaðst hafa verið stjórnarformaður hjá Rafmagnsverktökum og í 2 ár í stjórn Keflavíkurverktaka hf. Frá árinu 1999. Hann hefði hætt árið 2001. Hann hefði frá upphafi verið aðili að Keflavíkurverktökum sf. Hann hefði verið í samvinnunefnd félagsins og skrifað undir eftirlaunasamning stefnanda. Einn frá hverju félaganna fjögurra hefði verið í samvinnunefndinni. Nefndin hefði ekkert haft með tekjur utan vallar að gera. Hann hefði í fyrstu neitað að skrifa undir samninginn og ekki gert það fyrr en hann hafði fengið þær skýringar að sá varnagli væri í samningnum, að kæmi til þess að varnarliðstekjur minnkuðu eða hyrfu þá félli eftirlaunaréttur stefnanda niður eða skertist en engin ábyrgð lenti á félögunum. Miðað hefði verið við tekjur í dollurum. Hann hefði viljað fá það staðfest að sá varnagli væri að ef félag hætti starfsemi þá þyrftu félögin ekki að ábyrgjast eftirlaunasamninginn. Vitnið María Þorgrímsdóttir launafulltrúi og starfsmannastjóri Atafls hf. kvaðst hafa byrjað að vinna hjá Keflavíkurverktökum sf. í september 1981 sem ritari og við símavörslu. Á árinu 1997 hefði hún farið að starfa við starfsmannamálin. Hún hefði séð um útreikninga á eftirlaunagreiðslum stefnanda. Miðað hefði verið við dollaratekjur félagsins á vellinum. Fyrst hefði reynt á skerðingu eftirlaunanna í febrúar 2004 vegna ársins 2003. Þá hefðu dollaratekjur félagsins verið byrjaðar að lækka. Það hefði verið staðfest af endurskoðanda stefnda. Stefnanda hefði verið sent bréf um þetta. Engar athugasemdir hefðu komið frá honum. Engin lækkun hefði komið til árið 2005, en árið 2006 hefði skerðing komið til og aftur árið 2007. Engin formleg athugasemd hefði komið frá stefnanda vegna ársins 2006. Vitnið kvað laun starfsmanna aðildarfélaganna vegna vinnu á vellinum hafa verið greidd af hverju félagi fyrir sig en laun skrifstofumanna Keflavíkurverktaka sf hafi verið greidd af því félagi. Vitnið kvað stefnanda hafa greitt af sínum launum í lífeyrissjóð eins og aðrir starfsmenn. Eftirlaunasamningurinn hafi verið umfram það. Guðmundur Kjartansson varð endurskoðandi Keflavíkurverktaka sf. árið 1996. Hann var einnig endurskoðandi félaganna fjögurra sem stóðu að Keflavíkurverktökum sf. Kvaðst hann hafa unnið mikið í samrunaferlinu fyrir félögin fjögur sem sameinuðust í Keflavíkurverktökum hf. Við samrunann hafi Keflavíkurverktökum sf. verið slitið svo og félaginu Húsun og hafi eignir og skuldir félaganna verið færðar til Keflavíkurverktaka hf. í ákveðnum hlutföllum. Samvinnugjaldskyld velta hafi verið vegna verktöku fyrir varnarliðið. Tekjur utan vallar hafi verið færðar hjá félögunum sjálfum. Hlutdeild félaganna í tekjum á varnarsvæðinu hafi verið grundvöllur eftirlauna stefnanda. Tekjur frá varnarliðinu í dollurum hafi verið viðmiðið. Við stofnun Keflavíkurverktaka hf. hafi engar kröfur komið frá stefnanda um útvíkkun eftirlaunasamnings hans. IV. Málsástæður og lagarök stefnanda. 1. Aðild. Af hálfu stefnanda er talið að ljóst megi vera að Atafl hf. hafi yfirtekið réttindi og skyldur Keflavíkurverktaka hf. sem tóku við réttindum og skyldum Keflavíkurverktaka sf. Óumdeilt sé að sömu félög hafi staðið að rekstri Keflavíkurverktaka sf. og keflavíkurverktaka hf. Megi í því sambandi m.a. vísa til samrunaáætlunar frá 8. september 1999. Fram komi í 1. gr. samrunaáætlunarinnar að nýtt félag Keflavíkurverktakar hf. yfirtaki réttindi og skyldur yfirteknu félaganna í samræmi við ákvæði XIV. kafla hlutafélagalaga nr. 2/1995. Þá segi í 5. gr. áætlunarinnar: „Keflavíkurverktakar hf. skal taka við öllum eignum og skuldum svo og öðrum réttindum og skyldum yfirteknu félaganna frá og með 1. júlí 1999.“ Þessu til frekari staðfestingar vísar stefnandi til bréfs þáverandi lögmanns Keflavíkurverktaka dagsetts 4. febrúar 2003. Í málinu geti því ekki verið um það deilt að stefndi sé réttur aðili málsins. Þannig sé það stefnda að svara til ábyrðar gagnvart stefnanda á grundvelli starfslokasamningsins sem við hann var gerður. 2. Stefnandi byggir á því að stefndi beri ábyrgð á grundvelli skýrra samningsákvæða. 2.a Miða beri við rekstur félagsins í heild. Í aðdraganda þessarar málshöfðunar hafi stefndi haldið því fram að réttindi stefnanda hafi eingöngu átt að miðast við starfsemi á varnarsvæðinu en ekki aðra starfsemi félagsins. Stefnandi telji að þetta fái ekki staðist. Samkvæmt 2. gr. samningsins eigi stefnandi rétt til eftirlauna til æviloka. Í þessu birtist tilgangur samningsins, sem hafa beri að leiðarljósi við túlkun hans, þ.e. að tryggja hafi átt stefnanda eftirlaun um ókomin ár og við breytilegar aðstæður. Tillit til þeirra lögmála sem atvinnurekstur lýtur leiði til þess að ganga verði út frá að samningsaðilar hafi tekið mið af breytingum sem kynnu að verða á svarfssviði stefnda á samningstímanum. Af umfjöllun á bls. 8 í skráningarlýsingu fyrir Keflavíkurverktaka hf. frá árinu 2001, sem lögð var fram í málinu megi glögglega sjá að stjórnendum stefnda hafi verið þetta ljóst, en þar segir orðrétt m.a.: „[m]arkaðurinn á varnarsvæðinu ræðst mjög af því, hverju Atlantshafsbandalagið og bandarísk stjórnvöld á hverjum tíma ákveða að verja í framkvæmdir á Íslandi. Þetta er sveiflukennt því hér mótast fjárveitingar af viðhorfum um ástand og horfum í alþjóðamálum ásamt því hverjar séráherslur einstakra aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins eru í öryggis og varnarmálum. Viss óvissa skapast af þessu fyrir Keflavíkurverktaka h.f. því er ráðlegt fyrir félagið að sækja í auknum mæli inn á íslenska byggingamarkaðinn og á þann hátt tryggi betur rekstur félagsins með því að starfa jöfnum höndum á tveimur mörkuðum, þeim íslenska og á varnarsvæðunum.“ Á sama stað komi fram að félagið hafi „tekið að sér verkefni fyrir aðra aðila og má þar nefna uppsetningu á dreifikerfi GSM fyrir Tal hf., Íslandssíma hf., Terra dreifikerfi fyrir Línu.net hf., viðhald á rafmagns- og loftræstikerfi í Kringlunni og almenn viðhaldsverkefni í Flugstöð Leifs Eiríkssonar [...]. Félagið býr yfir mikilli reynslu á sviði hvers konar byggingariðnaðar sem gerir því kleift að taka að sér fjölmörg verkefni sem munu bjóðast á næstu árum. Stjórn Keflavíkurverktaka og stjórnendur stefna að því að styrkja félagið enn frekar á komandi árum með því að auka verkefni félagsins utan vallar eins og þegar hefur verið byrjað á.“ Af framangreindu megi ráða að stefnda hafi mátt vera ljóst - og stefnandi mátt leggja til grundvallar - að rekstur félagsins var háður ytri aðstæðum á hverjum tíma. Gögn málsins beri með sér að félagið hafi verið farið að láta töluvert til sín taka utan Keflavíkurflugvallar meðan stefnandi var þar við störf. Vísist um slík verkefni stefnda til almennrar málsatvikalýsingar hér að framan, auk ofangreindrar skráningarlýsingar fyrir Keflavíkurverktaka hf. þar sem fram komi að velta félagsins utan vallar hafi árið 2000 verið um 103 milljónir króna. Hvorki fyrr né síðar hafi verið gerður fyrirvari af hálfu stefnda um aðgreiningu rekstrar innan og utan Keflavíkurflugvallar. Staðreyndir málsins sýni að stefndi hafði fyrir starfslok stefnanda ráðist í mikilsháttar framkvæmdir utan flugvallarsvæðisins. 2.b. Heildarvelta félagsins er ekki undir viðmiðunarmörkum samningsins. Í aðdraganda málshöfðunar þessarar hafi stefndi haldið því fram að stefnandi eigi ekki rétt til þess að velta stefnda „af annarri starfsemi en á varnarsvæðinu“ verði reiknuð sem hluti af þeirri veltu sem tilgreind er í 3. gr. eftirlaunasamningsins. Í 3. gr. samningsins komi fram að eftirlaunin séu háð heildarveltu Keflavíkurverktaka. Krafa stefnanda lúti að því að fá þetta samningsákvæði efnt. Samningurinn geri ráð fyrir því að stefndi hafi borð fyrir báru komi til þess að heildarvelta félagsins fari niður fyrir viðmiðunartölu, sem sé 8.000.000 bandaríkjadala. Samningsaðilum hafi verið frjálst að velja hvaða gjaldmiðil sem var, en ekkert í samningnum að öðru leyti styðji þá skýringu sem stefndi kjósi að bera fyrir sig nú. Val gjaldmiðils geti eitt og sér ekki haft úrslitaáhrif að því er varðar efnislegt inntak samningsins. Framlagðir ársreikningar stefnda sýni að heildarvelta félagsins nemi vel rúmlega ofangreindri viðmiðunarfjárhæð. Gegn skýru orðalagi samningsins geti stefndi ekki hafnað greiðsluskyldu, né fullyrt að eftirlaun stefnanda hafi verið bundin við veltu vegna verktöku fyrir Bandaríkjaher. Hugsanlegar breyttar áherslur í rekstri breyti engu um þessa grundvallarstaðreynd málsins. Inntak skyldu stefnda ráðist af efni eftirlaunasamningsins sem um ræðir. Hvergi sé þar gefið til kynna að skuldbindingar stefnda séu skilyrtar að því er varðar starfsemi félagsins á Keflavíkurflugvelli eða tekjum þess í einum gjaldmiðli. Atvinnurekstur eigi sér ekki stað í tómarúmi og afkoma fyrirtækja sé undir því komin að þau lagi sig að breyttum aðstæðum og nýjum tímum. Megi þetta heita algild staðreynd og geti stefndi því ekki borið því við sem vörn að rekstur félagsins hafi breyst eða viðfangsefni þess. Skuldbindingar félagsins standi óhaggaðar hvað sem slíkum breytingum kunni að líða. 3. Samningurinn mælir fyrir um gagnkvæmar skyldur sem stefndi hefur ekki staðið við fyrir sitt leyti. Af lestri eftirlaunasamningsins sé ljóst að hann mælir fyrir um gagnkvæm réttindi og skyldur. Fyrir liggi að stefndi gegndi ólaunuðu hlutastarfi í þágu stefnda eftir að eftirlaunaaldri samkvæmt samningnum var náð. Efndi hann með því þær skyldur sem á hann voru lagðar með samningnum. Af hálfu stefnanda hafi því ekki vrið borið við að breytingar á starfsemi félagsins réttlættu að efndaskylda hans væri niður fallin. Stefndi hafi þáð vinnuframlag stefnanda en virðist nú vilja víkja sér undan skyldum sínum. Af hálfu stefnanda sé á því byggt að samningurinn mæli fyrir um gagnkvæmar skyldur, sem stefnandi hafi fyrir sitt leyti efnt. Með vísan til meginreglunnar um skuldbindingargildi samninga sé þess krafist að stefnda verði gert að standa við sinn hluta samningsins. 4. Skýra ber eftirlaunasamninginn stefnanda í hag Eftirlaunasamningur stefnda hafi sem fyrr segir verið samþykktur af stjórnarformönnum allra félaganna fjögurra sem aðild áttu að Keflavíkurverktökum og sátu í samvinnunefnd. Í framkvæmd hafi eftirlaunasamningar af þeirri tegund sem hér um ræðir verið viðurkenndir og fallist á að þeir geti haft langan gildistíma. Breyttar aðstæður og rekstrarumhverfi hafi ekki haft áhrif í því sambandi. Eftirlaunasamningar hafi einnig verið skýrðir tilgangsskýringu. Ástæða sé til að árétta að í samningnum er ekki gert ráð fyrir að stefnandi njóti góðs af aukinni veltu stefnda. Samkvæmt túlkun stefnda ætti stefnandi þannig að bera skarðan hlut frá borði í hvora áttina sem afkoma félagsins þróaðist. Slík túlkun sé ótæk, enda ljóst að ætlun samningsaðila hafi verið að tryggja afkomu stefnanda að loknu farsælu starfi hans í þágu Keflavíkurverktaka sf. Við skýringu samningsins beri að hafa þennan megintilgang hans að leiðarljósi. 5. Skipting félagsins samkvæmt XIV. kafla hlutafélagalaga. Á stjórnarfundi í Keflavíkurverktökum hf. 15. ágúst 2002 hafi verið samþykkt að skipta félaginu á grundvelli XIV. kafla hlutafélagalaga og skyldi skiptingin miðast við 1. júlí 2002. Eignum félagsins hafi verið skipt á milli Keflavíkurverktaka hf. og Mænis ehf. (áður Vallarfasteigna ehf.). Nafni Keflavíkurverktaka hf. hafi sem fyrr segir verið breytt í Atafl hf. 2. febrúar 2006. Stefnandi líti svo á að leggja beri til grundvallar samanlagða veltu allra félaga sem skipt hefur verið út úr upprunalega hlutafélaginu þegar meta eigi viðmiðunarmörk eftirlaunasamningsins. Samkvæmt munnlegum upplýsingum endurskoðanda félagsins sé heildarvelta stefnda yfir þeim mörkum, en stefnandi áskilji sér rétt til að hafa uppi kröfur á þau félög sem skipt hefur verið út með vísan til 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. 6. Útreikningur stefnukröfunnar Höfuðstóll stefnukröfunnar nemur þeim mismun sem er á launagreiðslum sem stefnandi hefur móttekið og því sem stefnandi telur sig eiga rétt á samkvæmt títtnefndum eftirlaunasamningi. Um lagarök almennt vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttar og samningaréttar, sérstaklega um skuldbindingargildi samninga. Um varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V. Málsástæður og lagarök stefndu A. Sýkna – lækkun Stefndi telur ekki vera ágreining um að stefnda hafi tekið að sér gagnvart stefnanda að efna skuldbindingar Keflavíkurverktaka sf. samkvæmt eftirlaunasamningi dags. 17. mars 1988. Þær skuldbindingar hafi á engan hátt orðið víðtækari eða meiri en hvíldu á Keflavíkurverktökum sf. við að stefnda tók að sér að efna samninginn gagnvart stefnanda enda ekki um það samið sérstaklega. Niðurstaða þessa máls að efni til velti því á túlkun umrædds samnings með hliðsjón af þeim atvikum sem að framan er lýst. Þeim sjónarmiðum sem byggt sé á í stefnu um túlkun sé mótmælt. Samkvæmt 1. gr. samningsins skyldi stefnanda vera heimilt að segja upp störfum hvenær sem er eftir að hann hefði náð 67 ára aldri og hætta störfum einu ári síðar eða fyrr ef um semdist og þá hefja töku eftirlauna samkvæmt samningnum. Í 2. gr. komi fram að réttur til eftirlauna sé til æviloka og skyldu þau miðast við 2/3 af launum þegar látið væri af störfum og breytast í hlutfalli við laun eftirmanns í samsvarandi starfi. Í 3. tl. sé veigamikil takmörkun eftirlaunarétti stefnanda: „Eftirlaun samkvæmt samningi þessum eru þó takmörkuð sem hér segir: Hætti Keflavíkurverktakar starfsemi sinni, þá falla eftirlaunin niður við þess árs, sem starfsemin hættir. Ennfremur eru eftirlaunin háð heildar veltu Keflavíkurverktaka, þannig að ef veltan minnkar, þá rýrna eftirlaunin sem hér segir: Minnki ársvelta niður fyrir $8.000.000.- þá verðir eftirlaun næsta árs á eftir reiknuð svo: Eftirlaun verði = Eftirlaun skv. 2. grein x velta síðasta árs í $ $8.000.000.- Löggiltur endurskoðandi Keflavíkurverktaka annast útreikning þennan. Aukist velta fram yfir $8.000.000.- þá veldur það ekki samsvarandi hækkun eftirlauna fram yfir það, sem segir í 2. grein þessa samnings.” Stefnda hafi tekið við starfsemi Keflavíkurverktaka sf., vinnuveitanda og viðsemjanda stefnanda, sem fólst eins og áður greinir, eingöngu í starfsemi á varnarsvæðinu í Keflavík fyrir bandaríska herinn og komi tilvísun til ársveltu í dollurum til af því. Auk þess hafi félagið tekið við verktakastarfsemi þeirra hlutafélaga sem sameinuðust utan vallar. Með vísan til forsögu framangreinds ákvæðis og aðstöðu aðila á þeim tíma megi vera ljóst að eftirlaunasamningur stefnanda átti ekki að miðast við heildarveltu sameigenda Keflavíkurverktaka sf. en það sé í raun sú viðmiðun sem stefnandi byggir á nú. Ef það hefði átt að vera viðmiðunin hefði það þurft að koma fram í eftirlaunasamningnum. Samkvæmt framangreindu takmörkunarákvæði hafi verið gert ráð fyrir að eftirlaunaréttur stefnanda gæti að fullu fallið niður hættu Keflavíkurverktakar sf. starfsemi sinni. Það sé einmitt það sem hafi gerst enda hafi starfsemi Keflavíkurverktaka sf. eingöngu verið bundin við verktöku á varnarsvæðinu fyrir bandaríska herinn. Ekkert í eftirlaunsamningnum gefi stefnanda tilefni til að ætla að skerðing skv. 3. tl. samningsins yrði reiknuð eftir veltutekjum í íslenskum krónum vegna viðskipta utan varnarsvæðis. Stefnda hafi á engan hátt samþykkt slíkt eða tekið á sig víðtækari skyldur en títtnefndur samningur kveður á um. Með hliðsjón þessu verði að túlka samninginn þannig að þar sem þeirri starfsemi sem Keflavíkurverktakar sf. sinntu og færðu félaginu tekjur í dollurum hafi verið hætt, falli eftirlaunaréttur stefnanda niður. Sé það fyllilega eðlileg og sanngjörn túlkun á samningi aðila enda ljóst að eftirlaunasamningur sá er mál þetta snýst um grundvallaðist á starfsemi fyrir varnarliðið en sú starfsemi hafi verið með allt öðrum hætti en sú almenna verktakastarfsemi sem stefnda varð að sækja í eftir að verkefnum fyrir varnarliðið fækkaði. Enginn grundvöllur sé fyrir þeirri túlkun á eftirlaunarétti stefnanda að hann eigi rétt til þess að velta stefnda af annarri starfsemi en á varnarsvæðinu verði reiknuð sem hluti af veltu þeirri sem tilgreindur 3. tl. samningsins vísar til. Mótmælt sé sjónarmiðum í stefnu um að grundvöllur sé til að skýra samninginn stefnanda í hag að því leyti sem samningurinn kynni að vera óskýr. Engin stoð sé fyrir þeirri kröfu stefnanda að leggja eigi saman veltu stefnda og Mænis ehf. til þess að reikna viðmiðunartekjur vegna skerðingarákvæðis. Starfsemi Mænis ehf. þau ár sem kröfugerð nær til sé stefnanda með öllu óviðkomandi. Þá eigi það sér enga stoð að stefnandi eigi rétt til þess að velta stefnda í íslenskum krónum verði umreiknuð yfir í dollara og skerðing reiknuð miðað við það. Útreikningur á eftirlaunum stefnanda hafi ætíð farið fram á grundvelli veltu frá varnarsvæðinu og ekki sætt athugasemdum af hálfu stefnanda fyrr en á árinu 2007. Fyrst hafi reynt á lækkun samkvæmt 3. tl. samningsins á árinu 2004 í samræmi við útreikninga endurskoðanda eins og samningurinn áskildi. Umboðsmanni stefnanda hafi verið tilkynnt um þá lækkun með bréfi dags.1. febrúar 2004. Þar sem óverulegar breytingar á veltu á varnarsvæðinu urðu á árinu 2004 frá fyrra ári hafi endurskoðandi stefnda ákveðið að gera ekki breytingu á eftirlaunagreiðslum á árinu 2005. Með bréfi dags. 10. júlí 2006 hafi umboðsmanni stefnanda verið tilkynnt um breytingar á eftirlaunagreiðslu og sendur útreikningur með leiðréttingum vegna ársins 2006. Hafi þessi breyting byggst á útreikningi endurskoðanda stefnda. Þetta hafi engum athugasemdum sætt af hálfu stefnanda. Ekki stoði fyrir stefnanda að halda fram að tilkynningar þessar hafi ekki þýðingu vegna heilsubrests stefnanda enda verði að ætla að umboðsmaður hans hafi verið hæfur til þess að móttaka og meta efni tilkynningaranna. Stefnandi hafi í raun fallist á túlkun stefnda og útreikninga endurskoðanda stefnda með því að gera ekki athugasemdir við breytingar sem sannanlega voru tilkynntar. Tilvísun stefnanda til 4. og 5. tl. samningsins hafi enga þýðingu um þetta atriði. Á því sé einnig byggt að samningsaðilar hafi fyrirfram ákveðið að fela endurskoðanda útreikning eftirlauna og túlka verði ákvæðið þannig að þeir útreikningar séu endanlegir. Eins og áður greinir hafi bandarísk yfirvöld tekið ákvörðun um það á árinu 2006 að hætta starfsemi á varnarsvæðinu og hafi tekjur stefnda af starfsemi fyrir herinn það ár einungis numið 279.853 dollurum samkvæmt útreikningum endurskoðanda stefnda og skyldi hlutfall af launum því vera 3,5%. Stefnda hafi greitt stefnanda mánaðarlega í samræmi við það á árinu 2007 og muni gera til ársloka en þá muni eftirlaunaréttur stefnanda skv. samningi á dómskjali nr. 3 endanlega falla niður enda hafi þeirri starfsemi sem eftirlaunaréttur stefnanda grundvallaðist á verið hætt. Samkvæmt framangreindu sé því haldið fram að sýkna beri stefnda af fjárkröfum stefnanda. Verði ekki á það fallist sé höfð uppi varakrafa um lækkun en eins og áður greinir sé stefnda ekki ljóst hvernig stefnufjárhæðin er reiknuð. Stefndi byggir sýknukröfu sína á almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Um málskostnaðarkröfur er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Í máli þessu sætir ekki ágreiningi að við stofnun Keflavíkurverktaka hf. tók það félag yfir skyldur þær sem áður höfðu hvílt á Keflavíkurverktökum sf. varðandi eftirlaunasamning þann sem gerður var við stefnanda Sigurð Halldórsson þann 17. mars 1988 og undirritaður var af Samvinnunefnd fyrir hönd Keflavíkurverktaka sf. Þá er ekki tölulegur ágreiningur í málinu. Ágreiningur aðila snýst í aðalatriðum um hvernig beri að túlka umræddan samning. Eins og áður hefur verið rakið byggir stefndi sýknukröfu sína á því að viðmið samningsins hafi verið tekjur í bandaríkjadölum vegna verktöku innan varnarsvæðisins á Keflavíkurflugvelli fyrir bandaríska varnarliðið sem þar var. Samkvæmt eftirlaunasamningnum skyldu eftirlaun stefnanda skerðast hlutfallslega eftir ákveðinni formúlu ef ársvelta félagsins á varnarsvæðinu færi undir 8.000.000 bandaríkjadali og falla niður með öllu ef félagið hætti starfsemi sinni. Hafa eftirlaun stefnanda verið skert í samræmi við þessa túlkun stefnda á samningnum. Af hálfu stefnda er á hinn bóginn byggt á því að viðmið eftirlaunasamningsins skuli vera heildartekjur félagsins ár hvert án tillits til hvar teknanna hafi verið aflað. Í samningnum sé ekki tekið fram að viðmiðið séu tekjur innan vallar. Taka hefði átt það fram í samningnum ef svo hefði átt að vera. Þá komi fram í samningnum að átt sé við heildartekjur félagsins. Því sé ekki hægt að álykta að einvörðungu sé átt við tekjur frá varnarliðinu. Til þess ber að líta að þegar eftirlaunasamningurinn var undirritaður höfðu Keflavíkurverktakar sf. og félögin fjögur sem stóðu að því félagi svo og Aðalverktakar einokunaraðstöðu á varnarsvæðinu varðandi öll verk fyrir varnarliðið. Stóð félagið sjálft því ekki mikið í verkum utan varnarsvæðisins. Fyrir verk fyrir varnarliðið var greitt í bandaríkjadölum. Má af málsgögnum og dómskýrslum ráða að megintekjur félagsins hafi komið frá varnarliðinu í bandaríkjadölum á þeim tíma er eftirlaunasamningurinn var undirritaður. Verður því að telja eðlilegt að tekjur í bandaríkjadölum hafi verið hafðar sem viðmið varðandi skerðingu eftirlaunanna á þeim tíma. Fram kom í vitnisburði þeirra Jóhanns R. Benediktssonar og Sigurðar H. Guðmundssonar, sem rituðu undir eftirlaunasamninginn sem fulltrúar í Samvinnunefndinni f.h. Keflavíkurverktaka sf., að þeir hafi litið svo á að með 8.000.000 bandaríkjadala ársveltu sem viðmiði í eftirlaunasamningnum væri átt við tekjur félagsins innan varnarsvæðisins. Í málinu hefur hér að framan verið getið um þróun mála á varnarsvæðinu sem leiddi til þess einkaréttur þeirra félaga sem þar höfðu starfað í verktöku var afnuminn og verk almennt boðin út. Það leiddi til þess eins og rakið hefur verið að Keflavíkurverktakar sf. og síðar Keflavíkurverktakar fóru í meiri mæli að horfa til verka utan vallar. Þá kom að því að bandaríski herinn fór af landi brott og þar með féllu allar tekjur í bandaríkjadölum niður. Sýnt hefur verið fram á að Keflavíkurverktakar sf. voru í ýmsum verkum utan varnarsvæðisins meðan stefnandi var enn við störf hjá félaginu. Líta ber til þess að eftirlaunasamningi stefnanda, sem gerður var árið 1988, var ætlað að gilda í langan tíma eða til æviloka stefnanda og til æviloka eiginkonu stefnanda lifði hún mann sinn. Mátti samningsaðilum því vera ljóst að ýmsar breytingar gætu átt sér stað á svo löngum tíma, t.d. varðandi veru bandaríska hersins hér á landi. Hafi ætlun aðila verið sú að viðmið eftirlaunasamningsins við stefnanda væri einvörðungu tekjur félags af verktöku fyrir varnarliðið hefði verið eðlilegt og nærtækt að taka það skýrlega fram í samningnum. Verður stefndi að bera hallann af því að það var ekki gert. Enda þótt tvö vitni, sem undirrituðu eftirlaunasamninginn f.h. stefnda, hafi fyrir dómi borið að þau hafi talið að miða bæri við lágmarkstekjur frá varnarliðinu við útreikning á eftirlaununum, telur dómurinn engu að síður á grundvelli skýringar á ákvæðum eftirlaunasamningsins samkvæmt orðanna hljóðan og tilgangi samningsins, að við útreikning á eftirlaunum stefnanda hverju sinni hafi borið að taka mið af öllum tekjum stefnda, hvort sem þær voru í erlendum eða íslenskum gjaldmiðli og án tillits hvaðan þær komu. Er því ekki fallist á túlkun stefnda á efni samningsins að þessu leyti, enda er þess hvergi getið í samningnum að miða bæri við tekjur á varnarsvæðinu einvörðungu. Ekki er fallist á að líta beri svo á að stefnandi hafi fallist á túlkun stefnda með því að andmæla ekki sérstaklega skerðingum sem hann hefur sætt. Samkvæmt framansögðu þykir því rétt að fallast á kröfur stefnanda í málinu. Engar forsendur eru til lækkunar stefnukröfunnar samkvæmt varakröfu stefnda. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 13.584.046 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir úrslitum málsins atvikum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 900.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóminn upp. Dómsorð: Stefndi, Atafl hf., greiði stefnanda, dánarbúi Sigurðar Halldórssonar, 13.584.046 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 230.390 kr frá 1.2.2004 til 1.3.2004 en af 460.780 kr. frá þeim degi til 1.4.2004, af 691.170 kr. frá þeim degi til 1.5.2004, af 921.560 kr. frá þeim degi til 1.6.2004, af 1.151.950 kr. frá þeim degi til 1.7.2004, af 1.382.340 kr. frá þeim degi til 1.8.2004, af 1.612.730 kr. frá þeim degi til 1.9.2004, af 1.843.120 kr. frá þeim degi til 1.10.2004, af 2.073.510 kr. frá þeim degi til 1.11.2004, af 2.303.900 kr. frá þeim degi til 1.12.2004, af 2.534.290 kr. frá þeim degi til 1.1.2005, af 2.764.680 kr. frá þeim degi til 1.2.2005, af 2.995.070 kr. frá þeim degi til 1.3.2005, af 3.225.460 kr. frá þeim degi til 1.4.2005, af 3.455.850 kr. frá þeim degi til 1.5.2005, af 3.686.240 kr. frá þeim degi til 1.6.2005, af 3.916.630 kr. frá þeim degi til 1.7.2005, af 4.147.020 kr. frá þeim degi til 1.8.2005, af 4.377.410 kr. frá þeim degi til 1.9.2005, af 4.607.800 kr. frá þeim degi til 1.10.2005, af 4.838.190 kr. frá þeim degi til 1.11.2005, af 5.068.580 kr. frá þeim degi til 1.12.2005, af 5.298.970 kr. frá þeim degi til 1.1.2006, af 5.529.360 kr. frá þeim degi til 1.2.2006, af 5.759.750 kr. frá þeim degi til 1.3.2006, af 5.990.140 kr. frá þeim degi til 1.4.2006, af 6.220.530 kr. frá þeim degi til 1.5.2006, af 6.450.920 kr. frá þeim degi til 1.6.2006, af 6.681.310 kr. frá þeim degi til 1.7.2006, af 7.207.286 kr. frá þeim degi til 1.8.2006, af 7.733.262 kr. frá þeim degi til 1.9.2006, af 8.259.238 kr. frá þeim degi til 1.10.2006, af 8.785.214 kr. frá þeim degi til 1.11.2006, af 9.311.190 kr. frá þeim degi til 1.12.2006, af 9.837.166 kr. frá þeim degi til 1.1.2007, af 10.461.646 kr. frá þeim degi til 1.2.2007, af 11.086.126 kr. frá þeim degi til 1.3.2007, af 11.710.606 kr. frá þeim degi til 1.4.2007, af 12.335.086 kr. frá þeim degi til 1.5.2007, af 12.959.566 kr. frá þeim til 1.6.2007 og af 13.584.046 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 629/2006
Skuldamál Aðfinnslur Málshraði
V hf. keypti hrogn af S ehf. fyrir milligöngu H ehf. meðal annars á árinu 2001. P ehf. fékk greiðslukröfuna framselda frá S ehf. og krafði V hf. um andvirði hrognanna. Krafan byggði á viðskiptareikningi V hf. í bókhaldi S ehf. en á hann höfðu verið færðar breytingar á viðskiptunum sem V hf. hafði gert með svonefndum afreikningum í mars 2001 er V hf. flutti þá af H ehf á S ehf. Með því að gera þessa tilfærslu taldist V hf. hafa samþykkt skyldu sína til að gera viðskiptin beint upp við S ehf. og að ekki hefði verið sýnt fram á að þetta samþykki hefði verið bundið skilyrðum. Taldist V hf. því hafa skuldað S ehf. fjárhæðina sem viðskiptareikningurinn hljóðaði um, eftir að fyrrgreind breyting var gerð á skráningu viðskiptanna. Inn á viðskiptareikninginn hafði verið bókuð nánar tilgreind innborgun 1. mars 2001, sem studdist við kvittun um greiðslu inn á bankareikning S ehf., en þá greiðslu hafði S ehf. fært til baka síðar með leiðréttingarfærslu. Í málinu naut ekki gagna um að sú fjárhæð hefði verið greidd út við leiðréttingarfærsluna. Hafði P ehf., sem leiddi rétt sinn frá S ehf., ekki sýnt fram á réttmæti þeirrar færslu og var skuld sú sem P ehf. krafði V hf. um því lækkuð sem þeirri fjárhæð nam. Var varakrafa P ehf. í málinu tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. desember 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að sér verði ekki gert að greiða stefnda hærri fjárhæð en 701.119 krónur og málskostnaður látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefur stefndi áfrýjanda um andvirði hrogna sem áfrýjandi keypti af Sæhamri ehf. á árinu 2001 fyrir milligöngu Hlíðardals ehf. Stefndi fékk kröfu Sæhamars ehf. framselda og er ekki ágreiningur um aðild hans að málinu. Stefndi byggði kröfu sína í héraði á viðskiptareikningi áfrýjanda í bókhaldi Sæhamars ehf. á árunum 2001 og 2002. Á þann viðskiptareikning höfðu verið færðar þær breytingar á viðskiptunum sem áfrýjandi hafði gert með svonefndum afreikningum í mars 2001 er hann flutti þá af Hlíðardal ehf. á Sæhamar ehf. Með því að gera þessa tilfærslu telst áfrýjandi hafa samþykkt skyldu sína til að gera viðskiptin beint upp við Sæhamar ehf. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að þetta samþykki hafi verið bundið skilyrði, sem ekki hafi gengið eftir, og að honum hafi þess vegna verið heimilt án samþykkis Sæhamars ehf. að gera millifærslu af viðskiptareikningi Sæhamars ehf. í mars 2002 í því skyni að fella niður bókaða skuld sína við hann. Leiðir þetta til þess að áfrýjandi telst hafa skuldað Sæhamri ehf. fjárhæðina sem viðskiptareikningurinn hljóðaði um, eftir að fyrrgreind breyting var gerð á skráningu viðskiptanna. Á viðskiptareikning áfrýjanda hjá Sæhamri ehf. er 1. mars 2001 bókuð innborgun 1.400.000 krónur. Í málinu liggur fyrir kvittun sem sýnir þessa greiðslu inn á bankareikning Sæhamars ehf. Hinn 30. apríl 2001 færði Sæhamar ehf. greiðsluna til baka með leiðréttingarfærslu. Studdist hún við fylgiskjal í bókhaldi hans, sem sérstaklega var útbúið í þessu skyni, og varð skuld áfrýjanda við færsluna hærri sem þessari fjárhæð nam. Í málinu nýtur ekki gagna um að stefndi hafi greitt fjárhæðina út þegar færslan var gerð og hann hefur ekki gefið sérstakar skýringar á tilefni hennar. Hefur hann því ekki sýnt fram á réttmæti færslunnar og verður skuld sú sem hann krefur áfrýjanda um í málinu lækkuð sem þessari fjárhæð nemur. Samkvæmt framansögðu verður varakrafa áfrýjanda tekin til greina og dráttarvextir dæmdir frá 28. febrúar 2003 en þá var mánuður liðinn frá dagsetningu innheimtubréfs stefnda, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Mál þetta var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 3. mars 2005. Áfrýjandi fékk þá frest til 14. apríl 2005 til að leggja fram greinargerð sbr. 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Síðan var málinu frestað á reglulegu dómþingi héraðsdómsins átta sinnum í sama skyni, þar til greinargerðin var loks lögð fram 15. desember 2005. Þessi málsmeðferð er í andstöðu við meginreglu réttarfars um hraða meðferð máls og er aðfinnsluverð. Dómsorð: Áfrýjandi, Vignir G. Jónsson hf., greiði stefnda, Pétursey ehf., 701.119 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2003 til greiðsludags og samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 28. ágúst 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Pétursey ehf., kt. 680593-2569, Flötum 31, Vestmannaeyjum, gegn Vigni G. Jónssyni ehf., kt. 681293-3299, Smiðjuvöllum 4, Akranesi, með því að sótt var þing af hálfu stefnda er málið var þingfest 3. mars 2005. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.101.119 kr. ásamt dráttarvöxtum frá 16. maí 2002 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefnandi greinir frá málsatvikum og málsástæðum sínum á þann veg að umkrafin skuld sé samkvæmt reikningsyfirliti Sæhamars ehf. yfir viðskipti við stefnda, Vigni G. Jónsson ehf., á árunum 2001 og 2002. Sæhamar ehf. sé útgerðarfélag en verkun á fiski hafi Hlíðardalur ehf. séð um. Vignir G. Jónsson ehf. hafi keypt hrogn af Sæhamri ehf. en Hlíðardalur ehf. hafi séð um afhendinguna. Við móttöku hrognanna hafi Vignir G. Jónsson ehf. gert svokallaða afreikninga vegna viðskiptanna, en upphaflega hafi orðið þau mistök að þeir voru gerðir á Hlíðardal ehf. en hið rétta hafi verið að seljandi þeirra var Sæhamar ehf. Þetta hafi síðan verið leiðrétt. Greint er frá því að viðskiptin hafi gengið vel fyrir sig árið 2001 en árið eftir hafi Vignir G. Jónsson ehf. farið að skulda Sæhamri ehf. Samkvæmt viðskiptamanna-bókhaldi Sæhamars ehf. hafi Vignir G. Jónsson ehf. í lok viðskiptanna 16. apríl 2002 skuldað Sæhamri ehf. stefnufjárhæðina, 2.101.119 kr. Dráttarvaxta sé krafist frá 16. maí 2002, en þá hafi mánuður verið liðinn frá því að síðasti afreikningurinn var gefinn út. Innheimtubréf hafi verið sent 28. janúar 2003. Félagið Sæhamar ehf. hafi verið selt 2003 og af því tilefni hafi krafan verð framseld stefnanda, Pétursey ehf., 1. júlí 2003, en Pétursey ehf. sé félag í eigu fyrri eigenda Sæhamars ehf. Í stefnu segir að í yfirliti sem Vignir G. Jónsson ehf. hafi útbúið og sent lögmanni stefnanda komi fram að hinn 25. mars 2002 hafi félagið fært í bókhaldi sínu fjárhæðina 2.509.085 kr. En með þessari færslu „virðist félagið vera að skuldajafna kröfu sem það átti á Hlíðardal ehf. á móti skuldinni við Sæhamar ehf.“ Þessari færslu sé mótmælt sem lögleysu. Því sé harðlega mótmælt sem fram komi í bréfi lögmanns stefnda að félögin tvö hafi verið rekin samhliða og rekstur þeirra blandist saman. Um aðskilin fyrirtæki sé að ræða. Umrædd færsla hafi verið færð í bókhaldi stefnda þegar halla tók undan fæti fyrir Hlíðardal ehf. „og virðist vera um að ræða tilraun félagsins til að yfirfæra tapaða viðskiptakröfu yfir á Sæhamar ehf.“ Þá er í stefnu skorað á stefnda að leggja fram þau gögn er liggi að baki umræddri færslu. Ályktað er af hálfu stefnanda að mismunur á skuld stefnda og færslu stefnda í bókhaldi sínu að fjárhæð 2.509.085 kr., sem áður var getið, eigi sér skýringu í ákveðnu misræmi í bókhaldi fyrirtækjanna. Líti út fyrir að stefndi hafi ekki bókfært greiðslu til Sæhamars ehf. 19. janúar 2001 að fjárhæð 206.506 kr. Þá líti út fyrir að Sæhamar ehf. hafi ekki bókfært 2. maí 2001 afreikning að fjárhæð 201.541 kr. Loks hafi greiðsla að fjárhæð 222.367 kr. verið bókuð 15. júní 2001 hjá stefnda sem 222.437 kr. og sé því mismunurinn 80 kr. Líti þannig út að færslu stefnda að fjárhæð 5.509.085 kr. megi skýra þannig: 2.101.119 + 206.506 + 201.541 – 80 = 2.509.086. Stefndi hafi tekið nákvæma stöðu skuldarinnar við Sæhamar ehf. í bókhaldi sínu og þurrkað hana út með kröfu á Hlíðardal ehf. Málavexti telur stefndi, Vignir Jónsson ehf., vera helstu þá að bræðurnir Hörður og Guðjón Rögnvaldssynir hafi rekið útgerð og fiskvinnslu í Vestmannaeyjum. Fyrirtækið Sæhamar ehf., í eigu Guðjóns, hafi gert út nokkra báta en fyrirtækið Hlíðardalur ehf., í eigu Harðar, hafi séð um verkun og sölu afla. Hlíðardalur ehf. hafi selt stefnda þorskhrogn frá upphafi árs 2000, en stefndi hefði um langt árabil framleitt ýmsar vörur úr hrognum til útflutnings og aflað til þess hráefnis víðsvegar af landinu, aðallega frá fiskverkendum. Hlíðardalur ehf. hefði keypt afla, þ.m.t. hrogn úr bátum bæði í eigu Sæhamars ehf. og annarra, og selt þorskhrogn af þeim afla til stefnda. Hlíðardalur ehf. hafi síðan séð um að gera upp viðskipti við þá aðila sem selt höfðu félaginu þorskhrognin. Greint er frá því að Hörður Rögnvaldsson hafi eingöngu átt samskipti við Vigni Jónsson ehf. þar til á fyrrihluta aprílmánaðar 2001. Félagið hafi engin samskipti átt við Guðjón Rögnvaldsson. Hafi sá háttur verið hafður á, er tíðkist nær einvörðungu í viðskiptum með fiskafurðir, að móttakandi afurðanna gaf út reikning, svokallaðan afreikning, í stað þess að seljandi gæfi út reikning fyrir fiskafurðina. Nánast undan-tekningarlaust hafi verið, að peningagreiðsla hefði komið frá stefnda á móti hverjum afreikningi, í þeim viðskiptum sem hér um ræðir, en töluverð viðskipti hefðu átt sér stað milli Hlíðardals ehf. og stefnda allt árið 2000 og þar til í byrjun apríl 2001. Í greinargerð segir að í lok mars [2001], þegar vertíð var að ljúka, hafi Hörður Rögnvaldsson óskað eftir því að tilteknir afreikningar vegna hrogna úr afla úr þremur bátum Sæhamars ehf. yrðu bakfærðir á Hlíðardal ehf. og endurútgefnir á Sæhamar ehf. Þá hafi Hörður einnig óskað eftir því að greiðslur yrðu bakfærðar af Hlíðardal ehf. yfir á Sæhamar ehf. Þá segir að forsvarsmenn stefnda hafi orðið þess áskynja síðar að greitt hefði verið í nokkur skipti inn á bankareikning Sæhamars ehf. vegna afreiknings á hendur Hlíðardals ehf. að beiðni Harðar án þess að þeir hefðu gert sér grein fyrir því að um reikning Sæhamars ehf. var að ræða. Á þessum tíma hafi verið búið að greiða fyrir nánast öll hrogn sem stefndi keypti á vertíðinni. Síðan segir orðrétt: Hörður staðhæfði við forsvarsm. stefndu að Hlíðardalur ehf. hefði greitt greiðslur vegna afla í viðskiptum félaganna sem síðastnefndu greiðslur ná ekki til, yfir til Sæhamars ehf. Var bakfærslan síðan gerð á þeirri forsendu. Var þá stofnaður viðskiptamaðurinn Sæhamar ehf. og þessar breytingar gerðar og þar með búin til skuld á stefnda á upphæð sem búið var að greiða til Hlíðardals ehf. Í byrjun apríl 2001 hefur Guðjón samband við forsvarsmann stefnda og segist ekki hafa fengið greitt fyrir öll hrogn frá Herði bróður sínum í Hlíðardal ehf. og biður stefnda að tala við hann fyrir sig, sem hann og gerði. Guðjón fór jafnframt fram á að viðskiptin þaðan í frá yrðu við Sæhamar ehf. beint. Eftir þetta minnkuðu viðskipti við Hlíðardal ehf. verulega en urðu talsverð við Sæhamar ehf., reyndar næstu vertíðar. Harðlega er mótmælt staðhæfingum í stefnu þess efnis að viðskipti hafi átt sér stað milli Sæhamars ehf. og stefnda fyrstu þrjá mánuði ársins 2001. Staðreyndin er sú að þau voru engin. Staðhæft er að Guðjón Rögnvaldsson hafi tjáð stefnda síðar að honum gengi illa að fá uppgjör frá Hlíðardal ehf. og hafi hann kvartað yfir því án þess þó að gera nokkru sinni kröfu um greiðslu frá stefnda, enda hafi hann vitað að Hlíðardalur ehf. hafði fengið greiðslu fyrir öll hrognin. Fullyrt er að Guðjón hefði fyrst í mars 2002 gefið til kynna að hann teldi stefnda skulda Sæhamri ehf. Forsvarsmenn stefndu hafi þá talið forsendur brostnar fyrir bakfærslum þar sem sú fullyrðing hefði reynst röng að uppgjör hefði farið fram milli félaganna. Hafi þeir þá bakfært fjárhæð sem samsvarar mismun þeirrar færslna, sem gerðar höfðu verið 30. mars 2001, og hafi það verið gert með millifærslu í bókhaldi hinn 25. mars 2002, að fjárhæð 2.509.085 kr. Afrit af viðskiptayfirliti sem sýndi bakfærslu þessa hafi umsvifalaust verið sent til beggja fyrirtækjanna í Vestmannaeyjum. Reyndar hafi þau mistök verið gerð að hin millifærða upphæðin var ekki rétt. Fjárhæðin hefði átt að reiknast þannig: Færðir afreikningar samtals vegna 6 vörusendinga samtals 9.382.817,88 kr. Færðar þrjár innborganir 6.400.000,00 kr. Mismunur 2.982.817,88 kr. Þá hefði átt að taka tillit til innborgunar í febr. sem bókfærð hafði verið á Sæhamar ehf. skv. beðni Harðar 172.835,00 kr. Bakfærslan hefði því með réttu átt að vera 2.809.982,88 kr. en ekki 2.509.085,00 kr. Greint er frá því að forsvarsmenn Sæhamars ehf. hafi ekki viðurkennt framangreinda bakfærslu. Þá hafi þeir heldur ekki skýrt hvers vegna bakfærð er úr bókum Sæhamars ehf. hinn 30. apríl 2001 færsla milli fyrirtækjanna 1. mars 2001 vegna greiðsla fyrir hrogn að fjárhæð 1.400.000 kr., sbr. dskj. 3. En staðhæft er að á fundi á skrifstofu Lögheimtunnar sl. haust hafi Guðjón Rögnvaldsson staðfest að greiðslan hefði verið vegna hrogna sem stefndi fékk. Samkvæmt bókhaldi stefnda sé stefndi skuldlaus við Sæhamar ehf., en viðskiptareikningur stefnda í bókhaldi Hlíðardals ehf. hafi ekki verið lagður fram í málinu. Stefndi vísar til þess að 21. desember 2001 hafi stefndi og Sæhamar ehf. komist að samkomulagi um að stefndi greiddi Sæhamri ehf. 1.000.000 kr. fyrir fram fyrir þorskhrogn. Í 6. gr. samkomulagsins sé þess sérstaklega getið að óheimilt sé að blanda viðskiptum skv. samkomulaginu við önnur viðskipti þ.á m. mál sem sprottið sé af kaupum stefnda á hrognum af Hlíðardal ehf. sem eigi uppruna sinn úr afla Sæhamars ehf. Þar sem forsvarsmenn stefnda hefðu ekki heyrt frá Guðjóni Rögnvaldssyni síðan í lok vertíðar árið 2002, hefði það komið þeim verulega á óvart að fá innheimtubréf, dags. 28. janúar 2003, frá Lögheimtunni vegna Sæhamars ehf. þar sem krafist er greiðslu að fjárhæð 3.090.961 kr. vegna tiltekinna vörusendinga. Stefndi byggir á því að um hafi verið að ræða samfelld óslitin viðskipti við tvö fyrirtæki í rekstri tveggja bræðra þar sem annað fyrirtækið tekur við af hinu. Nær undan-tekningarlaust hafi vörukaup verið gerð upp strax í tengslum við afhendingu vörusendingar. Mál þetta sé sprottið af millifærslum (bakfærslum) sem stefndi hafi sjálfur gert í bókhaldi sínu að ósk Harðar Rögnvaldssonar eftir orðum hans „til að þær færslur verði í bókhaldi Sæhamars ehf. og að hann sé búinn að gera upp við það félag til fulls“. Byggt er á því að óumdeilt sé að stefndi hafi greitt fyrir alla þá vöru sem hann hafi keypt. Þá er byggt á því að stefndi hafi framkvæmt nefndar bakfærslur 30. mars 2001 á þeirri forsendu að tilteknar færslur og greiðslur hefðu átt sér stað milli fyrirtækja bræðranna svo sem staðhæft hefði verið. Guðjón Rögnvaldsson hafi átt frumkvæðið að því að færslan var gerð. Að minnsta kosti hafi hann verið með í ráðum og vitað um ástæðuna fyrir færslunni. Hér sé um brostna forsendu að ræða og geti færslan ekki verið skuldbindandi fyrir stefnda. Í ljósi þess hvers eðlis viðskiptanna voru hafi stefnda verið fullkomlega heimilt að endurfæra bakfærslurnar í fyrra horf. Byggt er á því að forsvarsmenn stefnda hafi fyllst reiði og látið óspart í ljós óánægju sína með að hafa verið fengnir til að bakfæra greiðslur og mynda þannig sjálfir skuld fyrirtækis síns við annað fyrirtæki vegna hrogna sem stefndi var löngu búinn að greiða, svo sem Guðjóni hafi verið kunnugt um. Hafi þetta verið ósanngjarnt og reyndar ósvífni af honum að ætlast til þess að stefndi tvígreiddi sömu hrognin. Bakfærsla aftur til Hlíðardals ehf. hafi því verið hið rétta úrræði við þessar aðstæður. Vísað er til þess að í byrjun apríl 2001 hafi Guðjón Rögnvaldsson komið að máli við forsvarsmann stefnda og beðið hann að aðstoða sig við að ýta á það að Hörður greiddi skuld Hlíðardals ehf. vegna hrogna. Hafi þetta vakið furðu forsvarsmanns stefnda og lokist upp fyrir honum að greiðslur hefðu ekki gengið milli fyrirtækjanna með þeim hætti sem fullyrt hafði verið. En um leið hafi honum einnig orðið ljóst að Guðjón taldi Hlíðardal ehf. réttan skuldara Sæhamars ehf. Bent er á að í mars 2002, er hagur Hlíðardals ehf. fór versnandi, hafi kröfum skyndilega verið snúið á hendur stefnda. Félagið hafi síðan verið úrskurðað gjaldþrota 17. mars 2004. Tekið er fram að fyrir liggi í gögnum málsins að Hlíðardalur ehf. hafi hinn 1. mars 2002 þegar verið búiinn að greiða Sæhamri ehf. 1.400.000 kr. vegna hrogna á vertíð sem þá var að ljúka. Ekki hafi staðið til að Hlíðardalur ehf. yrði lengur seljandi hrogna frá útgerð Sæhamars ehf. til stefnda eftir að umræddar bakfærslur höfðu átt sér stað. Byggt er á því að viðskipti hafi ekki hafist milli Sæhamars ehf. og stefnda fyrr en eftir bakfærslurnar. Engu breyti hvernig Sæhamar ehf. færir bókhald sitt hvað þetta varðar. Fyrir liggi að greitt hafi verið beint til Sæhamars ehf. snemma árs 2001 að beiðni Hlíðardals ehf. Byggt er á því að bókhald Sæhamars ehf. geti ekki talist réttur grunnur í máli þessu því að þar séu bókfærð viðskipti félaganna áður en viðskipti hófust milli þeirra og stefndi keypti enn hrogn af Hlíðardal ehf. Af hálfu stefnda er talið að ákvæði 6. gr. samkomulags Sæhamars ehf. og stefnda um sölu þorskhrogna til stefnda frá 21. desember 2001, sbr. dskj. nr. 13, sé viðurkenning Sæhamars ehf. á því að hrognaviðskipti stefnda hafi verið við Hlíðardal ehf. en ekki Sæhamar ehf. fram til 30. mars 2001. Á framlögðum reikningum flutningsaðila, vegna þeirra viðskipta sem hér um ræðir, komi nafn Sæhamars ehf. ekki fram. Hlíðardalur ehf. sé tilgreindur sem eigandi farmsins. Guðjón Ragnar Rögnvaldsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann kvaðst vera framkvæmdastjóri stefnanda. Dskj. nr. 3 og 4, sem eru útskrift úr viðskiptamannabókhaldi Sæhamars ehf. ásamt fylgiskjölum, voru lögð fyrir Guðjón. Guðjón kvaðst ekki vita betur en þar væri um réttar færslur að ræða samkvæmt viðskiptareikningum. Guðjón sagði m.a. að félagið Sæhamar ehf. hafi verið stofnað 1988. Verkefni þess hafi verið útgerð og skyld starfsemi. Veitt hafi verið og afla landað í fiskverkanir í eyjum [Vestmannaeyjum]. Hann kvað starfsemi Sæhamars ehf. ekkert hafa breyst við stofnun félagsins Hlíðardals ehf. Guðjón kvaðst hafa stjórnað félaginu Sæhamri ehf. í gegnum árin. Hann kvað Hörð, bróður sinn, ekki hafa komið að stjórn Sæhamars ehf. Hann sagði að félagið hefði átt bátana Gjafar og Guðrúnu á árinu 2001. Guðjón sagði að Hlíðardalur ehf. hefði verið fiskvinnslufyrirtæki. Hann kvaðst ekki hafa átt hlut í félaginu. Aðspurður kvaðst Guðjón fyrst hafa átt samskipti við forsvarsmenn stefnda á árinu 2001, seinni hluta vertíðar, en þá hafi hann ekki fengið greiðslu fyrir hrognin. Lagt var fyrir Guðjón dskj. nr. 3 og vísað til meðfylgjandi fylgiskjals, myndrits af reikningi/afreikningi, dags. 30.03.01, nr. 002590. Kvað Guðjón þetta vera hefðbundið form í viðskiptum með fisk, gefnir væru út afreikningar. Kaupandinn hefði gefið út reikninginn, ekki seljandinn. Hann sagði að afreikningurinn væri byggður á vigtun uppi á Akranesi, en umboðsmaður kaupanda hefði tekið við hrognunum og séð um þetta. Umboðsmaðurinn, Hörður, hafi verið staðsettur í eyjum. Aðspurður kvaðst Guðjón ekki þora að fara með það, hvort hann hefði fengið tilkynningu um vigtunina áður en afreikningurinn var gefinn út. Hann kvaðst þó halda að hann hefði verið í sambandi við Sigríði [Sigríði Eiríksdóttur, starfsmanns stefnanda] og hafi hún gefið honum upp vigtina. Guðjón sagði að afreikningur hefði borist um leið og greitt var. Lagt var fyrir Guðjón og vísað til myndrita af sex reikningum/afreikningum, sem fylgja dskj. nr. 3, að fjárhæð 105.815 kr., 3.436.365 kr., 319.189 kr., 114.804 kr., 4.901.202 kr. og 504.444 kr. Lögmaður stefnda benti á að þessir reikningar væru allir með sömu dagsetningu og spurði hann Guðjón, hvort hann vissi að þessir reikningar hefðu áður verði færðir á Hlíðardal ehf. Kvaðst Guðjón hafa vitað það þegar greiðsla barst ekki til hans. Hafi honum verið tjáð [af hálfu stefnda] að peningarnir hefðu verið sendir Hlíðardal ehf. og kvaðst hann halda að þá hafi bakfærsla farið fram. Lögmaður stefnda spurði Guðjón hvaða skýringu hann gæti gefið á því að á dskj. nr. 3 komi fram [debet]færslur á sex reikningum af sömu fjárhæðum og áður greindi með dags. 5. mars 2001, 5. mars 2001, 12. mars 2001, 20. mars 2001, 20. mars 2001 og 26. mars 2001. Guðjón kvaðst halda að afreikningar hafi verið gefnir út á Hlíðardal ehf. [með þessum dagsetningum] og síðar verið bakfærið á Sæhamar ehf. með óbreyttum dagsetningum 30. mars 2001. Lagt var fyrir Guðjón dskj. nr. 23, sem er myndrit fjögurra [óbókfærðra] reikninga/afreikninga á Hlíðardal hf., dags. 12.02.01, að fjárhæð 1.232.899 kr., dags. 19.02.01, að fjárhæð 40.442 kr., dags. 19.02.01, að fjárhæð 304.409 kr. og dags. 26.02.01, að fjárhæð 564.443. Aðspurður kvað Guðjón reikningana fjalla um afla úr skipum Sæhamars ehf. Með vísun til þess að hann sæi ekki þessa reikninga á dskj. nr. 3, spurði lögmaður stefnda Guðjón, hvort hann hefði fengið þessar greiðslur frá Hlíðardal ehf. Kvaðst Guðjón ekki geta svarað því og benti á að reikningarnir væru stílaðir á Hlíðardal ehf., en hann hafi átt skipin. Hann kvaðst og ekki geta svarað þeirri spurningu lögmannsins, hvort þessir reikningar hefðu komið fram á viðskiptareikningi Hlíðardals ehf. hjá Sæhamri ehf. Lögmaður stefnda fór fram á að Guðjón skýrði [kredit]færslur á stefnda á dskj. nr. 3, að fjárhæð 1.400.000 kr. 1. mars 2001, 1.400.000 kr. 2. mars 2001, 1.500.000 kr. 9. mars 2001 og 3.500.00 kr. 15. mars 2001. Lögmaðurinn sagði að þessar þrjár síðastnefndu greiðslur hefðu verið færðar til Sæhamars ehf. en þær nái ekki að vera sömu fjárhæðar og þær sex færslur sem afreikningar hafi verið gerðir um 30. mars 2001. Lögmaðurinn sagði að þarna væri skekkja í bókhaldinu og þar sem Guðjón muni hafa kvartað við Sigríði þá væri spurt hverju hún hefði svarað. Guðjón kvaðst ekki hafa haft samband við Sigríði út af [bókhalds]skekkju. Hann hefði haft samband við Sigríði vegna þess að honum hefði ekki borist tilskilin greiðsla frá stefnda. Sigríður hafi tjáð honum að hún hefði greitt Hlíðardal ehf. Hafi hann sagt henni að hann héldi að viðskiptin væru við Sæhamar ehf. Hafi hann viljað fá greiðslu. Aðspurður kvaðst hann hafa sagt Herði að skila sér peningum, væri hann búinn að fá þá frá stefnda. Hörður hefði tjáð honum að það væri ekki rétt og borið við að hann væri með viðskipti fyrir fleiri báta og væri hann ekki búinn að fá greitt frá stefnda. Kvaðst hann ekki hafa vitað hvað fram fór milli Harðar og Sigríðar. Guðjón kvaðst hafa fundið að því að reikningarnir voru stílaðir á Hlíðardal ehf. en ekki á Sæhamar ehf. Þess vegna hefðu þessar bakfærslur farið fram og verið útbúnir nýir reikningar. Hafi hann beðið Hörð um að tala við Sigríði út af þessu. Lögmaður stefnda sagði að síðan hafi það gerst að Sigríður hefði bakfært 25. mars 2002 [millifært] 2.509.085 kr., sbr. dskj. nr. 11. Spurði hann Guðjón hvort hann hefði verið búinn að gera einhverjar innheimtutilraunir eða einhverjar aðgerðir áður en þessi færsla átti sér stað aðrar en þær sem hann hefði lýst. Guðjón kvaðst ekkert vita um þetta skjal. Lögmaður stefnanda vísaði þá til kreditfærslu 1. mars 2001 á dskj. nr. 3, 1.400.000 kr. og debetfærslu 30. apríl 2001, 1.400.000 kr. Spurði hann Guðjón, hver væri skýringin á þessu en enga skýringu væri að finna í fylgiskjölum. Guðjón kvaðst ekkert vita um þetta. Sigríður Eiríksdóttir gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að félagið Vignir G. Jónsson ehf. hafi verið stofnað 1970 og hafi eingöngu verið með viðskipti í hrognum, verkun og fullvinnslu til útflutnings. Lagt var fyrir Sigríði dskj. nr. 3 og vísað til meðfylgjandi fylgiskjals, myndrits af reikningi/afreikningi, dags. 30.03.01, nr. 002590. Kvað hún þetta vera hefðbundið form á reikningum þegar verslað væri með fiskafurðir. Venja væri að geta þar skipsins, sem veitt hefði aflann, ef skipið bæri ekki sama nafn og fyrirtækið, sem ræki skipið. Reikningnum fylgdi innleggsnóta þar sem greint væri hvaða dag aflinn hefði borist og magn hans. Magn aflans kæmi fram á vigt hjá kaupandanum. Sigríður sagði m.a. að viðskipti stefnda við Hörð/Hlíðardal ehf. hefðu hafist í ársbyrjun 2000. Hörður hefði haft samband við Eirík Vignisson og óskað eftir viðskiptum. Síðan hafi Hörður hringt í sig og gefið sér upp nafn og kennitölu Hlíðardals ehf. sem viðskiptavinar. Hafi hún skráð það í bókhaldi hjá sér og fyrstu afreikningarnir hefðu verið gerðir á Hlíðardal ehf. árið 2000. Í lok febrúar hafi Hörður hringt í hana og sagt að hann vildi breyta fyrirtækinu í Sæhamar. Hafi hún þá breytt þessum viðskiptavini sínum í Sæhamar og hafi viðskiptin haldið áfram. Í árslok 2000 hafi Hörður hringt aftur og sagt henni að hann vildi breyta fyrirtækinu aftur í Hlíðardal og hafi hún gert það. Þetta hafi gengið allt árið 2001 og hafi hún þá gert alla afreikninga á Hlíðardal, en Hörður í Hlíðardal hafi verið með sex báta á sínum snærum og hver og einn afreikningur hafi verið merktur hverjum bát fyrir sig til að auðvelda honum uppgjör. Hafi hún ekkert heyrt af Guðjóni nema það sem Hörður hefði tjáð henni. Hún hafi vitað að Guðjón átti líklega þrjá af þessum bátum. Hörður hefði sagt henni að Guðjón ætti Gjafar, Guðrúnu og Pétursey, en Guðjón hefði sagt að hann ætti einungis Gjafar og Guðrúnu. Sigríður sagði, að eftir að umræddum bakfærslum hafi lokið, hafi Guðjón hringt og sagt henni að hann vildi hafa viðskipti beint. Þá fyrst hafi hún stofnað annað fyrirtæki sem heitir Sæhamar með annarri kennitölu og hafi viðskiptin af bátum hans upp frá því verið við Guðjón út árið 2002. Viðskiptum við Hörð hafi lokið nánast í vertíðarlok 2001. Sigríður sagði að það sem eftir lifði vertíðar í apríl 2001 hafi allir afreikningar af Guðrúnu, Gjafari og Pétursey verið gerðir beint á Sæhamar, en aftur hafi afreikningar af Þorra, Svanborgu og einum öðrum bát verið gerðir á Hlíðardal. Lagt var fyrir Sigríði dskj. nr. 25, sem er uppfletting hreyfinga viðskiptamannbókhalds Hlíðardals hf. hjá stefnda 25. janúar 2000 til 17. júlí 2002, dags. 14. febrúar 2005 með nokkrum handrituðum útstrikunum og breytingum. Sigríður sagði að skjal þetta sýndi viðskiptin við Hlíðardal. Við árslok 2000 hafi stefndi greitt Hlíðardal 484.000 kr. of mikið, sem hafi verið flutt yfir. Síðan hafi hún sleppt millifærslunum og bakfærslunum sem gerðar voru yfir á Sæhamar og þá sýni þetta án efa að öll hrogn voru greidd til Hlíðardals fyrir vertíðina 2001. Full skil hafi alltaf verið við Hlíðardal á öllum hrognum, frekar greitt fyrir fram heldur en ekki. Lagt var fyrir Sigríði dskj. nr. 23, sem er myndrit fjögurra [óbókfærðra] reikninga/afreikninga stefnda á Hlíðardal hf., dags. 12.02.01, að fjárhæð 1.232.899 kr., dags. 19.02.01, að fjárhæð 40.442 kr., dags. 19.02.01, að fjárhæð 304.409 kr. og dags. 26.02.01, að fjárhæð 564.443. Sigríður sagði að þessir afreikningar hefðu verið greiddir til Hlíðardals. Raunar hafi allir reikningarnir verið greiddir til Hlíðardals nema þessar þrjár greiðslur er koma fram á bls. 2 á dskj. nr. 25, þ.e. 2. mars 2001 eru greiddar til Sæhamars 1.400.000 kr., 9. mars 2001 1.500.000 kr. og 15. mars 2001 3.500.000 kr. Þetta hafi gerst vegna þess að Hörður hafi hringt til hennar og spurt hana, hvort hún gæti ekki greitt beint inn á reikning Guðjóns í Reykjavík, þar sem Guðjón væri í Reykjavík að kaupa kvóta og væri hann í vandræðum og myndi missa af kvótanum, gæti hann ekki greitt fyrir hann eins og skot. Kvaðst Sigríður hafa orðið við þessari bón. Hafi henni ekki fundist neitt óeðlilegt við það. Siður sé í þessum viðskiptum að menn hringi og biðji um að borga olíufélaginu, borga vél, sem þeir voru að kaupa í bátinn, o.s.frv. Stefndi sé búinn að vera í þessum viðskiptum í þrjátíu og fimm ár. Aldrei hafi komið fyrir að vefengt hafi verið að greiðsla hefði farið fram. Sigríður sagði að Guðjón hefði mæta vel vitað að stefndi var búinn að greiða Herði. Guðjón hefði beðið hana um að tala við Hörð til þess að biðja Hörð að borga honum. Hafi hún reynt það eins og hún gat. Aðspurð kvaðst Sigríður hafa greitt áðurnefndar þrjár greiðslur til Sæhamars 2001 á grundvelli afreikninga sem hún gerði á Hlíðardal og færði inn á viðskiptareikning Hlíðardals vegna þess Hlíðardalur hafi verið í viðskiptum við stefnda en ekki Sæhamar á þessum tíma. Umræddar 1.400.000 kr., sem bókfærðar eru á Hlíðardal, en þetta hafi verið sinn hvern daginn. Hörður hefði hringt fyrri daginn og beðið um þessar 1.400.000 kr., sem hann hefði reyndar sagt að væru handa Guðjóni. Hafi Hörður tjáð henni að peningarnir hefðu farið í bankann og beint inn á reikninginn hjá Guðjóni. Reikni hún með að þar séu þær 1.400.000 kr. sem stendi að séu frá Hlíðardal í fylgiskjalinu. Lagt var fyrir Sigríði dskj. nr. 23, svokallaðir óbakfærðir afreikningar, sem er myndrit af fjórum afreikningum stefnda á Hlíðardal hf. sem áður var getið. Lögmaður stefndu spurði, hvers vegna þessir reikningar hefðu ekki verið bakfærðir eins og þeir sex afreikningar sem áður var getið um. Sigríður kvaðst halda, er hún hugsi til baka, að það hafi verið í upphafi árs 2001 alveg fram til 19. mars eða miðjan mars sem Hlíðardalur hafi gert upp við Sæhamar. Þá hafi farið að harðna á dalnum hjá honum og hann hringt í hana og beðið hana um að bakfæra reikninga af þessum bátum Sæhamars á Sæhamar og líka þær greiðslur sem hún hafði borgað Sæhamri sannanlega í bókhaldinu. Vísaði Sigríður til dskj. nr. 21 og 22 í þessu sambandi. Hafi hún raunar tekið þessa reikninga aftur út úr bókhaldi Hlíðardals og fært þá yfir á Sæhamar og líka greiðslurnar. Mismunurinn á þessum bakfærðu reikningum og þeim peningum sem hún hafði sannanlega borgað Sæhamri séu þessar 2.500.000 kr. sem þarna séu færðar á milli vegna þess að hún hafi verið búin að borga þær til Hlíðardals. Sigríður sagði að þegar Hörður hefði beðið sig um þetta þá hafi hann fullvissað hana um að hann væri fullkomlega búinn að gera upp við Guðjón. Henni hafi fundist þetta svolítið skrítið en gert það samt sökum þess að þau hefðu átt viðskipti við hann í tvö ár og allt hefði svo sem gengið vel. Lagt var fyrir Sigríði dskj. nr. 11, sem tjáist vera uppfletting hreyfinga viðskiptamannabókhalds stefnda varðandi Sæhamar ehf. Skjalið ber með sér handritaðar tölur aukalega og jafnframt eru tölur strikaðar út. Sigríður benti á að á bls. 2 í skjalinu innan sviga komi leiðréttingin fram [25/03/02 Millifærsla 2.509.085,00] í debet. Á bls. 1 komi fram þrjár debet millifærslur 30. mars 2001, samtals að fjárhæð 6.400.000 kr., og þarna hafi hún í raun verið að búa til skuld á sjálfa sig upp á 2.800.000 kr. sem hún hefði greitt Hlíðardal. Hafi hún síðan leiðrétt þetta með 2.509.085 kr. Sigríður sagði að Guðjón hefði hringt til sín eftir að þessar bakfærslur höfðu átt sér stað, rétt eftir mánaðamótin mars/apríl. Hafi hann sagt henni að Hörður væri ekki búinn að gera upp við sig. Hafi það komið henni mikið á óvart. Hafi hann beðið hana um að aðstoða sig við að tala við Hörð. Hafi hún hringt i Hörð og eins konu hans, Sigrúnu. Fyrst hafi þau fullvissað hana um að þau væru búin að þessu eins og þau hefðu sagt. Guðjón hefði hins vegar sagt annað. Hún hafi reynt eins og hún gat og tjáð þeim að þau yrðu að skila þessum peningum þangað, sem þeir ættu að fara. Guðjón hefði sagt henni að nú vildi hann að viðskiptin ættu sér stað milli hans og þeirra. Þá hafi hún stofnað viðskiptamann, Sæhamar nr. 344. Eftir það hefðu viðskiptin bara gengið milli Sæhamars og þeirra. Síðasti reikningurinn hafi verið gerður 2. maí og síðan hafi hann fengið 1.000.000 kr. fyrir fram 29. júní, en þá hafi ekkert verið rætt um þetta. Síðan hafi hann fengið 1.000.000 kr. fyrirframgreiðslu 21. desember 2001. Hafi þau keypt hrogn af honum allt árið 2002 og hafi allt gengið mjög vel fyrir sig. Hafi hann ekki minnst á þetta meir. Það hafi því komið eins og köld gusa þegar innheimtubréf kom frá lögmanni, sbr. dskj. nr. 6, dags. 28. janúar 2003. Sigríður kvaðst aldrei hafa séð Guðjón fyrr en þau hittu hann á lögfræði-skrifstofunni. Hún hefði heldur aldrei talað við hann fyrr en hann hringdi til hennar eftir mánaðamótin mars/apríl [2001]. Ef hann hefði talið sig vera að selja þeim hrognin beint þá væri svolítið skrítið að hann skyldi hafa fengið Hörð til að hringi í þau til að fá greiðslu. Eiríkur Vignisson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann væri framkvæmdastjóri stefnda. Hann sagði að aðdragandi þessa máls hafi verið, að 1999 hafi fyrirtæki, er Hörður var með, séð um að safna saman körum á vegum fiskmarkaðarins. Hafi hann safnað saman körum, sem voru eftirlegukindur hér og þar. Hafi hann á þeim tíma hitt Hörð og Hörður sagt honum að hann og bróðir hans væru með útgerð í Vestmannaeyjum og gerðu út bátinn Guðrúnu. Í framhaldi af því hafi verið farið að kaupa hrogn af þeim, en þeir hefðu boðið þeim það. Eiríkur sagði að Hörður hefði upplýst þá um Hlíðardal, en Hlíðardalur væri fiskverkunarfyrirtæki, og hafi þeir ekki átt nein samskipti við annan en Hörð. Eiríkur sagði að hann hefði vitað um umræddar millifærslur og þessa beiðni um að viðskipti væru bakfærð af Hlíðardal yfir á Sæhamar. Hörður hefði beðið um að þessi bakfærsla yrði gerð. Eiríkur sagði að Hlíðardalur hefði verið með talsverða fiskverkun og hafi keypt fisk af hinum og þessum bátum og hafði Hlíðardalur selt þeim hrogn. Hann sagði að þeir keyptu hrogn af fiskverkendum á ýmsum stöðum á landinu. Aðspurður af lögmanni stefnda, hvort hann vissi af hverju 1.400.000 kr. færsla færist út úr bókhaldi Sæhamars í aprílmánuði 2001, kvaðst hann ekki vita það. Þá spurði lögmaðurinn Eirík, hvort það hafi verið öruggt að Vignir hefði verið búinn að borga allar hrognasendingar sem að fyrirtæki þeirra hefði fengið. Játaði Eiríkur því og sagði að á þessu tímabili hafi stór hluti verið greiddur fyrir fram. Eiríkur var spurður af lögmanni stefnda, hvort Guðjón í Sæhamri hefði gert einhverjar tilraunir til að innheimta hjá honum þessa peninga sem út af stóðu og Hörður átti að borga. Eiríkur sagðist engin samskipti hafa haft við Guðjón. Hann hafi bara talað við Hörð. Lögmaður stefnda lagði fyrir Eirík dskj. nr. 3 og vísaði þar til fyrstu síðu. Spurði hann Eirík hvort tvær neðstu færslurnar væru ekki fyrirframgreiðslur vegna verðtíðarinnar 2002. Játaði Eiríkur því. Lögmaður stefnda spurði Eirík, hvort einhverjar umræður hefðu orðið um þessa skuld Harðar við fyrirframgreiðsluna „af hverju var þetta ekki bara rukkað“. Kvaðst Eiríkur ekki vita það. Lögmaður stefnda spurði Eirík hvaða bátar hefðu tilheyrt Sæhamri þarna. Eiríkur kvaðst halda að það hafi verið Guðrún, Gjafar og Pétursey. Lögmaður stefnda sýndi Eiríki dskj. nr. 18, sem er myndrit af bréfi Fiskistofu til Hlíðardals ehf., dags. 24. ágúst 2006, með fylgiskjölum. Í framhaldi af því spurði lögmaðurinn Eirík, hvernig skráningu væri háttað hjá Fiskistofu á hrognum og hvað þetta skjal sýndi um viðskipti þeirra. Eiríkur sagði að bæði „Lóðsinn“ og VOR-kerfið væru byggð á því að halda utan um kvótastöðu báta þannig að menn færu ekki umfram í kvóta, en þetta segði svo sem ekkert til um það, hvað yrði um innyflin, hvað yrði um hrognin af óslægðum fiski sem landað væri, hausana o.s.frv. Stundum kæmi þó fyrir að fiskur væri slægður út á sjó. Þá kæmu einhver kör af hrognum í land og væri þá greint frá því. Hörður Þór Rögnvaldsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. Hlíðardalur ehf. hefði rekið fiskvinnslu, saltfiskvinnslu. Hann sagði að Sæhamar og Hlíðardalur væru óskyld fyrirtæki. Hann hafi ekki komið að rekstri Sæhamars. Fyrir árið 1999 kvaðst hann hafa unnið við karasmölun sem verktaki. Hafi hann unnið á vörubíl, sem Sæhamar átti. Hafi hann unnið fyrir útgerðarmenn og fiskvinnslur um allt land við að smala fiskikörum. Hafi hann farið um landið í allar vinnslur. Hörður lýsti því að á sínum tíma, þegar ákveðið var að fara í þessa karasmölun, hafi útgerðarmenn í Vestmannaeyjum fengið hann til að fara um landið í þessum erindum. Kvaðst hann hafa gert þetta í tíu ár. Hörður kvaðst m.a. hafa náð í fiskikör frá Vestmannaeyjum hjá stefnda, sem stefndi hefði ekki skilað, en útgerðarmenn hefðu á sínum tíma verið óánægðir með að fiskikörin, sem eru mjög dýr, skiluðu sér ekki til baka. Þannig hafi hann kynnst Eiríki. Hafi Eiríkur sagt sér að erfiðlega gengi að fá hrogn úr Vestmannaeyjum. Hörður kvaðst hafa sagt Eiríki að hann væri að hætta í karasmölun og ætlaði að fara til eyja því að hann væri búinn að kaupa fiskvinnsluhús með öðrum í fiskvinnslu. Hörður sagði að þeir hefðu opnað fiskvinnsluna og hafi hann þá gengið á milli manna fyrir Eirík til að reyna að fá keypt, upp á það að fylgjast með þegar hrognin kæmu frá bátunum, þau yrðu vigtuð, losuð í önnur kör og ísuð, jafnframt að fylgjast með að þetta stemmdi. Hörður kvað samkomulag hafa orðið við stefnda að hann aðstoðaði hann við þessa vinnu, að afla hrogna fyrir stefnda utan fiskmarkaðar. Hafi hann farið niður á bryggju á nóttunni, þegar bátarnir voru að koma og náð í hrognin, farið með þau á hafnarvog og svo upp í hús til að vigta þau, sturtað þeim saman og ísað þau þannig að þau yrðu ekki fyrir skemmdum. Hörður kvaðst hafa keypt af mörgum bátum. Raunar hafi hann ekki [alltaf] verið að kaupa hrognin. Hann hefði séð um að koma þessu upp eftir, upp á Akranes, þannig að þetta væri í lagi. Hörður kvaðst hafa keypt hrogn af þrem bátum sem hann fékk árið 2001. Það hafi verið útgerðir, sem hann hjálpaði um veiðarfæri, sem sagt kvóta, það hafi verið kvótalausir bátar, yfirleitt hafi það verið fiskvinnslan sem hjálpaði mönnum við að útvega kvóta. Eftir að Hlíðardalur ehf. hafi orðið gjaldþrota, kvaðst Hörður hafa reynt að fá bókhald félagsins, en skiptastjórinn hefði þá verið búinn að henda öllu bókhaldinu af því að fiskifýla var af því. Ekki sé búið að ljúka búskiptum. Öll gögn ættu að liggja frammi hjá Fiskistofu um sölu þegar menn kaupa og selja úr bátum. Kvaðst Hörður hafa farið þangað og fengið þar gögn og látið lögmann stefnda og lögmann stefnanda fá afrit af þeim. Lögmaður stefnda lagði fyrir Hörð dskj. nr. 23, sem er myndrit fjögurra [óbókfærðra] reikninga/afreikninga stefnda á Hlíðardal hf., að fjárhæð 1.232.899 kr., dags. 12.02.01, að fjárhæð 40.442 kr., dags. 19.02.01, að fjárhæð 304.409 kr., dags. 19.02.01 og að fjárhæð 564.443 kr., dags. 26.02.01, eins og áður hefur verið getið. Lögmaður stefnda bendir á að um sé að ræða afla úr bátunum, Guðrúnu og Gjafari. Kvaðst Hörður hafa séð þetta sl. föstudagskvöld hjá lögmanni stefnanda en aldrei áður. Kvaðst Hörður ekki kannast við reikninga stefnda á Hlíðardal hf. Hann hafi enga afreikninga fengið inn í Hlíðardal stílaða á Vigni G. Jónsson ehf. á árinu 2000 og 2001. Lögmaður stefnda lagði fyrir Hörð dskj. nr. 25, sem er uppfletting hreyfinga viðskiptamannabókhalds Hlíðardals hf. hjá stefnda 25. janúar 2000 til 17. júlí 2002, dags. 14. febrúar 2005, með nokkrum handrituðum útstrikunum og breytingum, er áður var getið um. Lögmaðurinn spurði Hörð, hvort hann kannaðist ekki við að hafa fengið svona yfirlit og þessar færslur inn á Hlíðardal, sem þarna komi fram. Hörður sagði að færslurnar sem komu hafi mest komið inn á reikning Hlíðardals í Landsbankanum, sem stefndi lagði inn á, og millifærðar voru strax inn á reikninga viðkomandi útgerðar þegar búið var að stemma þær. Lögmaður stefnda lagði fyrir Hörð dskj. nr. 21, sem er myndrit af sex reikningum/afreikningum stefnda á Hlíðardal hf. að fjárhæð 319.189 kr., dags. 12. mars 2001, að fjárhæð 3.436.365 kr., dags 19. mars 2001, að fjárhæð 105.815 kr., dags. 19. mars 2001, að fjárhæð 114. 804, dags.19. mars 2001, að fjárhæð 4.901.201, dags. 19. mars 2001 og að fjárhæð 505.444 kr. dags. 23. mars 2001. Þá leggur lögmaður stefnda fyrir Hörð dskj. nr. 22, sem er myndrit af sex reikningum/bakfærðum afreikningum stefnda á Hlíðardal hf. að fjárhæð 319.189 kr., dags. 12. mars 2001, að fjárhæð 3.436.365 kr., dags 30. mars 2001, að fjárhæð 105.815 kr., dags. 30. mars 2001, að fjárhæð 114. 804, dags. 30. mars 2001, að fjárhæð 4.901.201, dags. 30. mars 2001 og að fjárhæð 505.444 kr. dags. 30. mars 2001. Lögmaður stefnda sagði að nú væri haldið fram að Hörður hefði gefið fyrirmæli um að láta færa þessar sex hrognasendingar á Sæhamar. Spurði hann Hörð hvort hann kannaðist við það. Hörður sagði að Sigríður Eiríksdóttir hefði lána peninga vegna kvótaviðskipta. Kvaðst hann muna fjárhæð 1.400.000 kr. þegar Sæhamar var í vandræðum vegna kvótaleyfa. Þá hafi hann sagt við þau að fyrst menn væru farnir að lána peninga til kvótakaupa þá kæmi hann ekki nálægt því. Þá hafi verið ákveðnir reikningar út frá þeirri upphæð varðandi þjónustugjöld við stefnda. Um hafi verið að ræða 2.000.000 til 3.000.000 kr. Kvaðst hann ekki muna tölurnar en þannig hafi samskiptin verið. Lögmaður stefnda spurði Hörð, hvort þetta hafi ekki einfaldlega verið greiðslur fyrir afla. Hörður neitaði því og sagði að þetta hafi einungis verið beinharðir peningar til að kaupa leigu á kvóta. Lögmaður stefnda lagði fyrir Hörð dskj. nr. 3, sem tjáist vera viðskiptabókhald Sæhamars ehf. varðandi viðskipti við stefnda 2001 ásamt fylgiskjölum. Lögmaðurinn benti Herði á að þar væru greindar tvær 1.000.000 kr. færslur og spurði Hörð, hvort þetta væru lánin sem hann var að tala um. Kvaðst Hörður ekkert vita um þetta. Hörður kvaðst um „þetta leyti“ hætt að skipta sér af peningamálunum. Hann hafi ekki viljað koma nálægt því vegna þess að hann hefði átt að vera einhver milliliður í sambandi við einhverjar greiðslur sem var verið að lána. Kvaðst hann strax hafa sagt við Eirík að hann kæmi ekki nálægt því. Kvaðst hann muna eftir því að „Sigga“ millfærði þessa 1.400.000 kr. inn á, en þá hafi hún verið búin að tala við hann út af þessum kvótakaupum. Lögmaður stefnda spurði þá Hörð um „einhverja þóknun“ honum til handa og spurði í framhaldi hvort það væri ekki seljandans að borga þóknunina. Hörður sagði að hann og Eiríkur hafi tekist í hendur. Hann hafi beðið sig um að útvega hrognaviðskipti í Vestmannaeyjum sem höfðu gengið mjög illa hjá honum þar. Hörður kvaðst hafa þekkt þessa karla alla persónulega en allt í útgerðinni sé svo persónulegt. Þannig hafi hann fengið þessa karla til að selja hrogn undir eftirliti sínu. Á milli hans og Eiríks hafi verið á hreinu að hann ætlaði að greiða honum sama og markaðirnir greiddu. Hlíðardalur hafi veitt stefnda umbeðna þjónustu. Hafi reikningar verið sendir upp á Akranes til þeirra og gengið út frá ákveðinni tölu og ákveðinni upphæð. Hörður sagði aðspurður að starfsemi Hlíðardals hafi lagst af í febrúar 2004. Lögmaður stefnanda benti á að á árinu 2000 hafi allir reikningar verið stílaðir á Sæhamar, árið 2001 hafi verið byrjað að stíla reikninga á Hlíðardal, en komið hafi fram við skýrslutöku að það hafi verið að beiðni Harðar sem farið var að stíla reikningana á Hlíðardal í staðinn fyrir Sæhamar. Hörður sagði að hann hefði ekki beðið um að reikningar stefnda yrðu stílaðir á Hlíðardal í staðinn fyrir Sæhamar. Hann neitaði að hafa látið stefnda breyta reikningum sínum í þessa veru. Lögmaður stefnanda spurði Hörð, hvort hann teldi sig hafa tekið einhverja peninga, sem greiddir voru vegna hrogna til Sæhamars, upp í þjónustugjöld fyrir Hlíðardal. Hörður sagði að spurning væri hvort túlka ætti það þannig. Það hafi bara verið ákveðin upphæð þegar var búið að stemma af reikninginn og Sigga og þau hafi vel vitað af því. Peningar, sem voru lagðir inn, voru teknir upp í kostnað við þjónustugjöld og reikningurinn – sem hann kvaðst ekki skilja hvers vegna komi ekki fram hérna í bókhaldi frá þeim – var bara upphæðin sem tekin var. Hann kvaðst hafa samið við Eirík og Siggu um þann reikning. Ályktunarorð: Stefnandi byggir kröfu sína á því að útgerðarfélagið Sæhamar ehf. hafi selt stefnda hrogn úr afla sínum á vetrarvertíðunum 2001 og 2002. Í lok vertíðar 2002, eða 16. apríl 2002, hafi stefndi skuldað Sæhamri ehf. 2.101.119 kr. Ekki er deilt um að krafan hafi verið framseld stefnanda málsins, Pétursey ehf., 1. júlí 2003. Stefndi byggi kröfu sína um sýknu á þeirri staðhæfingu að hafa greitt að fullu fyrir öll hrogn sem hann hafi fengið. Málið sé sprottið af millifærslum, sem stefndi hafi sjálfur framkvæmt í bókhaldi sínu, annars vegar að ósk Harðar Þórs Rögnvaldssonar, forsvarsmanns Hlíðardals ehf., og hins vegar að ósk Guðjóns Ragnars Rögnvaldssonar, framkvæmdastjóra stefnanda. Af hálfu stefnda hafi tilteknar bakfærslur í bókhaldi stefnda verið skráðar á þeirri forsendu að ákveðnar færslur og greiðslur hefðu átt sér stað milli félaganna Hlíðardals ehf. og Sæhamars ehf. varðandi hrogn sem stefndi hefði að fullu greitt. Fyrir liggur í málinu myndrit af viðskiptamannabókhaldi Sæhamars ehf. við stefnda árin 2001 og 2002, ásamt myndritum af grunngögnum fyrir færslunum. Myndritin virðast kalla fram með réttum hætti stöðu viðskiptareiknings Sæhamars ehf. við stefnda umrædd ár, sbr. II. kafla laga um bókhald nr. 145/1994. Gegn andmælum stefnanda hefur stefndi ekki sannað að Guðjón Ragnar hafi ráðið með afgerandi og ótvíræðum hætti ákveðnum bakfærslum stefnda í bókhaldi stefnda né gefið stefnda réttmæta ástæðu til að ætla að stefnandi myndi falla frá kröfu á hendur stefnda sökum ætlaðrar greiðslu stefnda til Hlíðardals ehf. fyrir milligöngu Hlíðardals ehf. á hrognum frá Sæhamri ehf. til stefnda. Ekki verður talið að krafa stefnanda á hendur stefnda hafi fallið niður fyrir tómlæti stefnanda, enda barst stefnda innheimtubréf varðandi kröfuna frá Lögheimtunni fyrir Sæhamar ehf., sem dagsett er 28. janúar 2003, út af viðskiptum Sæhamars ehf. og stefnda sem lauk 16. apríl 2002. Samkvæmt framangreindur verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð ásamt málskostnaði, allt eins og í dómsorði segir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Vignir G. Jónsson ehf., greiði stefnanda, Pétursey ehf., 2.101.119 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. maí 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 373.500 krónur í málskostnað.
Mál nr. 9/2020
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá Sératkvæði
B höfðaði mál gegn J og krafðist ómerkingar fimm nánar tiltekinna ummæla sem birst höfðu í bók J. Þá gerði B kröfu um að J yrði gert að greiða sér miskabætur vegna þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ummælin hefðu verið liður í rökstuddri umfjöllun J um mikilsvert málefni sem rúmt tjáningarfrelsi gildi um og þótt ummælin hefðu haft á sér býsna sterkt yfirbragð staðhæfinga yrði talið rétt að líta svo á að í þeim öllum hefði falist gildisdómur J eða ályktanir sem hann taldi sig hafa getið dregið af atvikum máls og aðstæðum öllum. Þótt ummælin hefðu bæði verið beinskeytt og afar hvöss yrði ekki talið að þau hefðu verið svo úr hófi fram að þörf væri á því í lýðræðislegu samfélagi, í þágu orðspors annarra eða trausts á dómstólum, að takmarka tjáningarfrelsi J með því að ómerkja þau. Þá kom fram í dómi réttarins að þótt ljóst væri að ummælin hefðu meðal annars átt við um B og kynnu að hafa vegið að starfsheiðri hans yrði hvorki talið að í þeim hefði falist hrein móðgun né sérstaklega gróf eða persónuleg aðdróttun. Einnig var talið að þótt færa mætti gild rök fyrir því að engin þörf hefði verið á því að J tæki svo sterkt og fyrirvaralaust til orða sem hann gerði þá yrði ekki hjá því litið að vernd tjáningarfrelsisins tæki ekki aðeins til efnis ummæla heldur einnig til framsetningar þeirra. Að því gættu að rétturinn til að tjá ósanngjörn, móðgandi og stuðandi ummæli nyti verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar yrði að líta svo á að J hefði með ummælum sínum ekki vegið svo að æru B að það hefði farið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsisins sem lög og réttarframkvæmd hafi mótað. Var J því sýknaður af kröfum B.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmaÁrni Vilhjálmsson lögmaður, Hildur Briem settur landsréttardómari, IngibjörgÞorsteinsdóttir héraðsdómari, Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari og ÞórunnGuðmundsdóttir lögmaður.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2020. Hann krefst þess að ómerkt verðisíðargreind ummæli sem nánar eru tiltekin í fimm liðum sem gagnáfrýjandiviðhafði um hann í bókinni „Með lognið í fangið – Um afglöp Hæstaréttar eftirhrun“. Hann krefst þess einnig að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér2.000.000 króna í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. nóvember 2017 til 15. desember sama áren dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum. Gagnáfrýjandiáfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 21. apríl 2020. Hann krefst þess að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað og að aðaláfrýjandaverði gert að greiða sér málskostnað á öllum dómstigum.IÁgreiningurmálsins lýtur að því hvort ummæli sem gagnáfrýjandi viðhafði um aðaláfrýjanda íbók sinni „Með lognið í fangið – Um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“ fela í sérærumeiðandi aðdróttanir sem brjóti gegn lögvörðum rétti aðaláfrýjanda tilfriðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar eða hvort ummælinrúmast innan tjáningarfrelsis gagnáfrýjanda sem varið er af 73. gr.stjórnarskrárinnar. Með héraðsdómivar gagnáfrýjandi sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda og var sú niðurstaðastaðfest með hinum áfrýjaða dómi. Í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms var vísað tilþess að þótt ummæli gagnáfrýjanda í fyrrnefndri bók hefðu á sér myndstaðhæfinga um staðreyndir yrði að telja að gagnáfrýjandi hefði verið að fellagildisdóm með því að lýsa eigin skoðunum og ályktunum. Að því virtu og því aðrétturinn til að tjá ósanngjörn, móðgandi og stuðandi ummæli í þessu samhenginyti einnig verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar var talið að með ummælum sínumhefði gagnáfrýjandi ekki vegið svo að æru aðaláfrýjanda að það hefði farið útfyrir þau mörk tjáningarfrelsisins sem lög og réttarframkvæmd hefðu mótað.Áfrýjunarleyfivar veitt á þeim grunni að dómur í málinu myndi hafa almennt gildi um frelsilögmanna, og annarra sérfróðra aðila sem gegna ábyrgðarhlutverki innanréttarvörslukerfisins til að tjá sig opinberlega um embættisverk dómara. Þvígæti úrlausn málsins að því leyti haft verulegt almennt gildi umfram úrlausnirsem áður hafa gengið. IIAðaláfrýjandi erhæstaréttardómari og var skipaður dómari við réttinn árið 2012. Gagnáfrýjandivar hæstaréttardómari í tæp átta ár en lét af störfum í september 2012 ogstarfar nú sem lögmaður, auk þess sem hann hefur fengist við kennslu áháskólastigi.Gagnáfrýjandiritaði bók, sem gefin var út á árinu 2017, er hann nefndi „Með lognið í fangið– Um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“. Fjallar bókin samkvæmt inngangi hennar umstörf Hæstaréttar Íslands síðustu ár og skoðun höfundar á því hvernigdómstóllinn hefði staðið sig við að fást við þau dómsmál sem tengst hefðuefnahagsáföllunum haustið 2008. Bókin var gefin út í enskri þýðingu árið 2018og ber þá heitið „When justice failed“.Í 3. kaflabókarinnar sem ber heitið „Hugarástand við Hæstarétt“ fjallar gagnáfrýjandiítarlega um dóm Hæstaréttar frá 17. febrúar 2012 í máli nr. 279/2011. Í þvímáli var ákærði sakfelldur fyrir innherjasvik og gert að sæta fangelsi í tvö árog upptöku á tilgreindum peningainnstæðum. Aðaláfrýjandi, sem þá var setturhæstaréttardómari, myndaði meirihluta réttarins í málinu ásamt þremur öðrumdómurum og eru allir dómendur nafngreindir í lok kaflans. Í bókgagnáfrýjanda birtust ummæli sem aðaláfrýjandi telur ærumeiðandi fyrir sig.Ummælin er að finna í 3. og 5. kafla bókarinnar. Í inngangi 3. kafla segir að íhonum verði vikið að hugarástandi sem bersýnilega hafi ríkt í Hæstarétti þegarfjallað hafi verið um mál sem tengdust „hruninu“. Er þeirri skoðungagnáfrýjanda lýst í upphafi kaflans að Hæstiréttur hafi virst tilbúinn til aðvíkja til hliðar skyldum sínum til að dæma einungis eftir lögum í þágu ætlaðraviðhorfa almennings á hverjum tíma. Jafnframt segir gagnáfrýjandi að sér hafifundist sem dómararnir væru sérstaklega áhugasamir um að sýna nú þjóðinni aðþeir myndu standa sig í að láta nú „þrjótana“ í hruninu finna fyrir því ogkveðst hann fyrst hafa merkt þetta hugarfar á ákvörðunum réttarins umgæsluvarðhald í rannsóknarskyni yfir fyrrverandi stjórnendum bankanna. Ef fráer talin almenn umfjöllun í inngangi kaflans fjallar hann um framangreindan dómHæstaréttar nr. 279/2011.Aðaláfrýjandikrefst í fyrsta lagi ómerkingar á tvennum ummælum sem er að finna á bls. 61 og63 í bókinni en þar segir „Dómsmorð“ og er í báðum tilvikum um að ræðamillifyrirsagnir. Í öðru lagi eru tvenn önnur ummæli á bls. 63 þar sem segir:„Ég hika ekki við að segja að á Baldri hafi við meðferð Hæstaréttar veriðframið það sem kallað hefur verið dómsmorð“ og „Þessi skilgreining á vel viðmálið gegn Baldri. Felldur var dómur, sem dómararnir vissu, eða að minnstakosti hlutu að vita, að ekki stóðst hlutlausa lagaframkvæmd.“ Í þriðja lagi erkrafist ómerkingar á ummælum í 5. kafla bókarinnar sem ber heitið „Dómar eftir„hrun““ á bls. 114 en þar segir: „Þar voru færð rök að því að meirihlutiréttarins hefði fellt dóm yfir ákærða sem að mínum dómi félli undir hugtakiðdómsmorð eins og það hefur verið skýrt.“ Í umræddri bók ábls. 63 vísar gagnáfrýjandi til eftirfarandi skilgreiningar úr bókinni„Dómsmorð“ eftir norska lögmanninn J.B. Hjort sem hann segir hafa komið út ííslenskri þýðingu árið 1954: „Dómsmorðer ... dráp af ásettu ráði, þar sem réttarfarið verður að morðtólinu. Hér erþví um „intentional (ásetnings-) miscarriage of justice“ að ræða. Með orðinudómsmorð er einnig átt við hitt, þegar verknaðurinn leiðir eigi til dauðafórnarlambsins, heldur óverðskuldaðrar refsingar, eins og t.d. í Dreyfusarmálinu; og hægt er að fremja það, þar sem lögmál þau, er gilda um vandaðanmálsrekstur, eru brotin, svo sem með þarf, til þess að komast megi að rangriniðurstöðu.“ Er það sú skilgreining sem vísað er til í umstefndumummælum á bls. 63 í bókinni. Gagnáfrýjandihefur áður fjallað opinberlega um gagnrýni sína á nefndan dóm réttarins í málinr. 279/2011 í riti sínu „Í krafti sannfæringar“ sem kom út árið 2014. Eins og nánar errakið í héraðsdómi gerir aðaláfrýjandi grein fyrir því í stefnu í héraði aðgagnáfrýjandi hafi verið vanhæfur til að taka þátt í meðferð framangreindssakamáls fyrir Hæstarétti vegna vinatengsla sinna við ákærða en samt freistaðþess, eftir flutning málsins og meðan á samningu dóms stóð, að sannfæraaðaláfrýjanda og tvo aðra nafngreinda dómara sem dæmdu málið um að sýkna ákærðaí málinu. Í skriflegri aðilaskýrslu gagnáfrýjanda kemur fram að hann fellst áað ekki hefði verið, við þær aðstæður sem uppi voru, viðeigandi af honum aðhafa afskipti af samningu dómsins í umræddu máli og á því hefði hann beðistafsökunar á sínum tíma. IIIAf hálfuaðaláfrýjanda er í meginatriðum á því byggt að með öllum framangreindum ummælumhafi verið vegið harkalega að æru hans og starfsheiðri. Í ummælunum felistfyrirvaralaus staðhæfing um að aðaláfrýjandi hafi misfarið með dómsvald og dæmtsaklausan mann í fangelsi vitandi vits. Ómögulegt sé að skilja ummælin öðruvísien svo að aðaláfrýjanda sé borin á brýn háttsemi sem varðað getifangelsisrefsingu samkvæmt almennum hegningarlögum. Gagnáfrýjandi hafi í engusýnt fram á að staðhæfingar hans séu réttar. Við mat á ummælum gagnáfrýjandaberi í fyrsta lagi að gæta þess að hann hafi verið dómari við Hæstarétt og afþeirri ástæðu hafi ummæli hans meiri áhrif í almennri umræðu. Þá sé hannjafnframt starfandi lögmaður og bundinn af siðareglum lögmanna og því verði aðgera frekari kröfur til hans en annarra. Í öðru lagi telur aðaláfrýjandi aðröng ummæli gagnáfrýjanda verði með engu réttlætt með því að þau eigi erindivið almenning. Í þriðja lagi sé þess að gæta að aðaláfrýjandi hafi ekki meðnokkru móti gefið á sér slíkt færi að hann þurfi að þola ummæli af þessu tagi.Teluraðaláfrýjandi að ummælin séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummælin hafi jafnframt verið höfðí frammi, birt og borin út gegn betri vitund, sbr. 1. og 2. mgr. 236. gr. sömulaga. Því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. þeirra laga. Öllummælin séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallinað sverta æru aðaláfrýjanda. Réttur hans til æruverndar njóti verndar 71. gr.stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994,og XXV. kafla almennra hegningarlaga.Þá byggiraðaláfrýjandi á því að gagnáfrýjandi hafi vegið með alvarlegum hætti að æruhans og því framið ólögmæta meingerð gagnvart honum sem gagnáfrýjandi beriskaðabótaábyrgð á, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.2Gagnáfrýjandibyggir í meginatriðum kröfu sína á því að ummæli hans um „dómsmorð“ hafi beinstað Hæstarétti Íslands sem stofnun en ekki að aðaláfrýjanda sem persónu og beriþví að sýkna hann vegna aðildarskorts aðaláfrýjanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Þá byggirgagnáfrýjandi á því að umrædd ummæli njóti tjáningarfrelsisverndar samkvæmt 3.mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu,sbr. lög nr. 62/1994. Telur hann að um störf Hæstaréttar Íslands og störfeinstaka hæstaréttardómara gildi rúmt tjáningarfrelsi og þá sérstaklega um dómaréttarins í sakamálum eftir efnahagshrunið 2008. Byggir hann á því að ummælihans hafi falið í sér gildisdóm en ekki staðhæfingar um staðreyndir og þvíþurfi hann ekki að sanna réttmæti ummælanna. Verði að skoða ummæli hans um aðframið hafi verið „dómsmorð“ í umræddu máli í samhengi við umfjöllun í bók hansí heild sinni og þá sérstaklega í samhengi við þá kafla þar sem gagnrýnin hafikomið fram. Fullt tilefni hafi verið fyrir gildisdómi hans og ummælin því þegaraf þeirri ástæðu innan marka leyfilegrar tjáningar. Byggir gagnáfrýjandi á aðhvassyrði, stóryrði, ögrun og ýkjur njóti sérstakrar tjáningarfrelsisverndarþegar um sé að ræða málefni sem hafi þjóðfélagslega þýðingu. Hann mótmælir þvísérstaklega að hann hafi í bók sinni sakað aðaláfrýjanda um refsiverðaháttsemi. Að lokum byggir gagnáfrýjandi á því að verði ummælin talin fela í sérstaðhæfingu um staðreynd þá sé umfjöllun hans rétt og því beri að sýkna hann.Enn fremur vísar hann til þeirra „kælingaráhrifa“ á frjálsa tjáningu um málefniHæstaréttar sem dómur í málinu kynni að hafa ef fallist yrði á dómkröfuraðaláfrýjanda á hendur honum. Gagnáfrýjandimótmælir því að aðaláfrýjandi hafi orðið fyrir miska vegna ummælanna, sbr. 26.gr. laga nr. 50/1993. Í fyrsta lagi hafi orðið „dómsmorð“ einnig verið notað umsama dóm og hér ræðir í annarri tilgreindri bók eftir gagnáfrýjanda. Í öðrulagi sé miski hans enginn þar sem gagnrýnin hafi beinst að stofnuninniHæstarétti Íslands en ekki honum persónulega. Í þriðja lagi þá hafigagnáfrýjandi slegið þann varnagla við umfjölluninni að aðaláfrýjandi „hljóti“að hafa verið ljóst að dómurinn stæðist ekki. Í fjórða lagi telur hann ummælinvarin af tjáningarfrelsi sínu og geti því aldrei talist ólögmæt meingerð ískilningi fyrrnefnds ákvæðis.IVHver maður árétt á að láta í ljós hugsanir sínar en hann verður að ábyrgjast þær fyrir dómisbr. 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Tjáningarfrelsinu má aðeins setjaskorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndarheilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra enda teljistþær takmarkanir nauðsynlegar og samræmast lýðræðishefðum. Tjáningarfrelsiðnýtur jafnframt verndar í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994. Friðhelgieinkalífs nýtur jafnframt verndar svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 71. gr.stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Æra og mannorð eruþáttur í einkalífi manna sem nýtur verndar samkvæmt ákvæðunum, svo sem margofthefur verið staðfest í dómum réttarins og jafnframt dómum MannréttindadómstólsEvrópu. Ágreiningurþessa máls lýtur að því hvort gagnáfrýjandi hefur með umdeildum ummælum sínumgengið gegn framangreindri vernd einkalífs aðaláfrýjanda. Í dómaframkvæmdréttarins og dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hafa mótast viðmið ogreglur sem beita ber við úrlausn um framangreint álitaefni. Við úrlausn þessaatriðis þarf því að meta sjónarmið beggja aðila í ljósi þess að hvort tveggja,tjáningarfrelsi gagnáfrýjanda og æruvernd aðaláfrýjanda, eru meðal mannréttindasem njóta verndar stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Í 235. gr.almennra hegningarlaga er því lýst sem refsiverðu athæfi að drótta að öðrummanni einhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis eða bera slíkaaðdróttun út. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 236. gr. sömu laga er refsivert að beraslíka aðdróttun út opinberlega eða gegn betri vitund. Samkvæmt 1. mgr. 241. gr.sömu laga má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefstþess, sem misgert er við. Þá er í b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga að finnaheimild til þess að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi,friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert varvið.Framangreindákvæði almennra hegningarlaga fela í sér skorður við tjáningarfrelsi sem settarhafa verið með lögum í þágu markmiðs sem rúmast innan 3. mgr. 73.stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.2Gagnáfrýjandibyggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991, því að umdeild ummæli hafi ekki beinst að aðaláfrýjanda heldur aðHæstarétti sem stofnun. Umdeild ummæligagnáfrýjanda verða ekki skilin öðruvísi en sem gagnrýni á störf þeirrafjögurra dómara sem mynduðu meirihluta í hæstaréttarmáli nr. 279/2011. Nöfnþeirra eru birt í dóminum á vefsíðu réttarins og auk þess nafngreinirgagnáfrýjandi þá á bls. 83 í bók sinni. Fer því ekki á milli mála að þeimummælum er beint að aðaláfrýjanda ásamt fleiri nafngreindum dómurum.Samkvæmt þessuer því hafnað að sýkna beri gagnáfrýjanda á grundvelli aðildarskortsaðaláfrýjanda. 3Gagnáfrýjandibyggir á því að hann njóti rýmkaðs tjáningarfrelsis, meðal annars vegna þess aðumdeild ummæli hafi verið þáttur í mikilvægri þjóðfélagsumræðu sem eigi brýnterindi við almenning. Dómsvaldið ereinn þriggja þátta ríkisvaldsins og einn af hornsteinum lýðræðislegs samfélags.Meðferð dómsvalds er því þýðingarmikil starfsemi og varðar það almenning mikluhvernig farið er með slíkt vald. Gagnrýni á meðferð dómsvalds og almennt ástarfsemi dómstóla er af þessum sökum mikilvægur þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu.Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í fjölmörgum dómum tekið fram að þeir semtaka þátt í umfjöllun um mikilvæg málefni sem eiga brýnt erindi við almenningnjóti almennt rúms tjáningarfrelsis og að lítið svigrúm felist í 2. mgr. 10.gr. mannréttindasáttmálans til að skerða það frelsi. Umfjöllun um dómstólahefur verið talin til slíkra mikilvægra málefna. Ritgagnáfrýjanda fjallar um starfsemi dómstóla, einkum Hæstaréttar, og þau ummælisem sakarefni málsins varða snúa að gagnrýni á tiltekinn dóm réttarins í einuaf fyrstu sakamálunum sem átti rót að rekja til atvika er tengdust hrunifjármálakerfisins hér á landi árið 2008. Efni ummælanna varðar því ótvírættmálefnasvið sem rúmt tjáningarfrelsi gildir um. 4Í dómumMannréttindadómstóls Evrópu hefur, með hliðsjón af framangreindri stöðudómsvaldsins í lýðræðislegu samfélagi, verið á því byggt að dómarar þurfi vegnaembættisstarfa sinna og stöðu að þola harðari gagnrýni en gildir um almennaborgara. Takmarkast sú gagnrýni sem þeir kunna að þurfa að þola stöðu sinnarvegna ekki við fræðilega eða almenna gagnrýni heldur geta þeir þurft að þolapersónulega gagnrýni upp að vissu marki, sbr. til hliðsjónar dómaMannréttindadómstóls Evrópu 23. apríl 2015 í máli Morice gegn Frakklandi (mgr.131) og 8. desember 2020 í máli Panioglu gegn Rúmeníu (mgr. 113). Í þessu efnihefur staða dómara þó ekki verið lögð að jöfnu við stöðu stjórnmálamanna semgeta vegna stöðu sinnar þurft að þola enn hvassari umfjöllun.Í dómumMannréttindadómstólsins hefur þó verið áréttað að í opinberri umfjöllun umdómstóla beri að gæta að hlutverki þeirra í réttarskipaninni og að mikilvægiþess að dómstólar njóti trausts almennings til að þeir geti staðið vörð um þaugildi sem réttarríkið hvílir á og rækt skyldur sínar í því efni. Það geti þvíþurft að vernda dómskerfið og dómara fyrir meiðandi tjáningu. Hafa mörkin í þvíefni verið dregin við mjög alvarleg eða gróflega meiðandi ummæli sem eiga sérekki viðhlítandi grundvöll. Í þessu efni hefur verið á það bent að dómarar,stöðu sinnar vegna, eigi erfitt með verjast slíkri gagnrýni með þátttöku íopinberri umræðu, sbr. til hliðsjónar áðurnefndan dóm Mannréttindadómstólsins ímáli Morice gegn Frakklandi (mgr. 128). Þá má vísa um þetta til dóms samadómstóls frá 26. apríl 1995 í máli Prager o.fl. gegn Austurríki og áðurnefndsdóms í máli Panioglu gegn Rúmeníu. Tjáningarfrelsi starfandi dómara sætirvissum takmörkunum, meðal annars þeim að dómarar tjá sig alla jafna ekki umniðurstöður sínar að öðru leyti en því sem fram kemur í dómsúrlausn þeirra.Dómarar hafa því takmarkað svigrúm til að taka þátt í opinberri umræðu um störfsín og svara gagnrýni á dómsúrlausnir sínar.Á þessumforsendum verður að telja að mjög alvarlegar ásakanir í garð dómara sem eru íraun tilhæfulausar njóti ekki verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu.5Aðila greinir áum hvaða áhrif staða gagnáfrýjanda hefur við mat á lögmæti ummæla hans.Gagnáfrýjandi byggir á því að tjáningarfrelsi hans sé rýmra en ella sökum stöðuhans sem fyrrverandi hæstaréttardómari og starfandi lögmaður, en vegna þeirrarstöðu hafi hann betri forsendur en aðrir til að koma auga á bresti í dómsýsluréttarins. Aðaláfrýjandi byggir hins vegar á því að gera beri strangari kröfurtil gagnáfrýjanda um að gæta varkárni í orðfæri enda megi gera ráð fyrir að orðhans hafi meiri áhrif en ella sökum stöðu hans. Sem lögmaður sé hann bundinn afsiðareglum þeirrar stéttar. Vísar aðaláfrýjandi jafnframt til siðareglna dómaraen upplýst er að þær voru ekki til á skráðu formi fyrr en þær höfðu veriðsamþykktar á aðalfundi Dómarafélags Íslands 24. nóvember 2017, fimm árum eftir að gagnáfrýjandi lét afstörfum sem dómari og eftir að bók hans sem mál þetta er risið af kom út.Siðareglur Dómarafélagsins geta því ekki haft gildi í þessu máli.Það er vafalaustað lögmenn hafa mikilvægu hlutverki og skyldum að gegna í réttarvörslukerfinu,bæði í störfum sínum fyrir einstaka umbjóðendur og í samskiptum við aðra semstarfa innan þessa kerfis, þ.m.t. dómstóla. Endurspeglast þessar skyldur lögmannameðal annars í siðareglum stéttarinnar sem Lögmannafélag Íslands hefur sett,sbr. 2. mgr. 5. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998 með síðari breytingum. Í III.kafla siðareglna lögmanna, þar sem fjallað er um skyldur lögmanna í samskiptumvið dómstóla, er sú meginregla sett fram í 1. mgr. 19. gr. að lögmaður skulisýna dómstólum fulla tillitssemi og virðingu í ræðu, riti og framkomu. Ídómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins hefur verið vísað til siðareglna evrópskulögmannasamtakanna (CCBE), sem Lögmannafélag Íslands er aðili að og tekið framað þær styðji vernd réttarkerfisins, sjá t.d. Morice gegn Frakklandi (mgr.134).Af eðli starfalögmanna leiðir, svo sem einnig má ráða af framangreindum siðareglum í heildsinni, að margháttaðar starfsskyldur lögmanna tengjast framgöngu þeirra ímálsvarnarstörfum í einstökum málum. Í málflutningsstörfum innan dómstóla erlögmönnum jafnan játað rúmt tjáningarfrelsi að gættum framangreindum ákvæðumsiðareglna. Enn fremur er þeim frjálst að tjá sig utan réttar um það sem þeirtelja gagnrýnisvert innan dómskerfisins og verður að skoða slíka gagnrýni íljósi hlutverks lögmanna og sérþekkingar þeirra á málefnum dómskerfisins. Áhinn bóginn verður ekki dregin sú ályktun af siðareglum starfsstéttarinnar aðskyldan til að sýna dómstólum fulla tillitssemi og virðingu sé bundin viðmálflutningsstörf við dómstóla. Hvað gagnáfrýjanda varðar verður þannig að metaháttsemi hans út frá framangreindum kröfum sem gerðar eru til lögmanna.Ekki er unnt aðfallast á það með gagnáfrýjanda að fyrrverandi staða hans og áralöng reynsla afstarfi hæstaréttardómara rýmki sérstaklega tjáningarfrelsi hans og veiti honumsvigrúm út fyrir þær kröfur sem gerðar eru til háttsemi lögmanna. Þvert á mótier það mat dómsins að sú staðreynd að gagnáfrýjandi var um árabilhæstaréttardómari hefði átt að gefa honum ríkt tilefni til að gæta varkárni íorðavali þegar hann setti fram gagnrýni sína á niðurstöðu meirihluta dómenda ímáli réttarins nr. 279/2011, þótt sú gagnrýni hans geti átt fullt erindi íalmenna þjóðfélagsumræðu, sjá til hliðsjónar áðurnefnt málMannréttindadómstólsins í máli Morice gegn Frakklandi og dóm sama dómstóls 30.júní 2015 í máli Peruzzi gegn Ítalíu (mgr. 51).Samkvæmtframangreindu hefur það ótvírætt áhrif á mat á lögmæti ummæla gagnáfrýjanda aðhann var starfandi lögmaður þegar hann setti ummælin fram. Jafnframt hefur þaðþýðingu að þau voru sett fram utan réttar, opinberlega og án nokkurra tengslavið málflutningsstarf gagnáfrýjanda í einstöku máli. Þá er til þess að líta aðgagnáfrýjanda var í lófa lagið að haga umfjöllun sinni á þann hátt semsamræmdist stöðu hans, enda gafst honum nægt ráðrúm til þess þar sem ummælinbirtust í útgefinni bók hans en ekki til að mynda í beinni útsendingu íljósvakamiðli. Þá er fallist á það með aðaláfrýjanda að óumdeildur vinskapurgagnáfrýjanda við ákærða í máli nr. 279/2011 sé ekki til þess fallinn að rýmkatjáningarfrelsi hans um það dómsmál.6Við mat á þvíhvort umdeild ummæli gagnáfrýjanda fela í sér ólögmætar ærumeiðingar í garðaðaláfrýjanda skiptir máli hvort líta ber á ummælin sem gildisdóm eðastaðhæfingu um staðreynd, en aðila greinir á um það í hvorn flokkinn ummælinfalli. Almennt njóta menn rýmra tjáningarfrelsis þegar gildisdómar eru felldiren þegar staðhæfingar eru hafðar uppi um staðreyndir. Það birtist meðal annarsí því að mönnum verður almennt ekki gert að sanna gildisdóma, eða refsað fyrirþá takist ekki slík sönnun, öfugt við það sem gildir um staðhæfingar umstaðreyndir. Þá eru gildisdómar fremur skilgreindir rúmt þegar viðfangsefnið erliður í almennri þjóðfélagsumræðu, svo sem hér háttar til. Jafnframt verður aðgæta að þeim sjónarmiðum sem að framan eru rakin varðandi stöðu þess sem berfram ummælin og að hverjum eða hverju þau beinast. Loks er að gæta að því aðjafnvel þótt ekki sé gerð krafa um að þeim sem fellir gildisdóm beri að sannaummæli sín verður gildisdómurinn engu að síður að eiga sér einhvern grundvöll ístaðreyndum. Að endingu ber að hafa í huga það sjónarmið að jafnvelgildisdómar, sem eiga sér einhverja stoð í staðreyndum, kunna að ganga of langtséu þeir of meiðandi og rúmast þá ekki innan tjáningarfrelsis 73. gr.stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans. Hin umstefnduummæli eru rakin í kafla II hér að framan. Við heildstætt mat á þeim er fyrsttil þess að líta að öll skírskota þau, beint eða óbeint, til hugtaksinsdómsmorð. Aðaláfrýjandi byggir á því að með því að vísa til skilgreiningar J.B.Hjort, sem einnig er rakin í kafla II, hafi gagnáfrýjandi sjálfur afmarkað meðhvaða hætti skilja beri orðið „dómsmorð“ í texta bókar hans. Því skipti engumáli hvernig það hugtak verði skilið í almennri umræðu. Verði ummælin ekkiskilin öðruvísi en svo að gagnáfrýjandi fullyrði að það hafi verið ætlunaðaláfrýjanda og annarra dómenda sem stóðu að niðurstöðu meirihluta réttarins ínefndu sakamáli að komast að ranglátri og löglausri niðurstöðu með því aðsakfella ákærða og refsa honum án tilefnis. Í því felist staðhæfing umstaðreynd, nánar tiltekið um refsiverða háttsemi. Gagnáfrýjandi mótmælir ölluframanrituðu og byggir á að um gildisdóm sé að ræða. Þótt það skiptivissulega máli að gagnáfrýjandi vísar til nefndrar skilgreiningar á hugtakinu„dómsmorð“ í bók sinni í samhengi við ummæli sín þykir þó óhjákvæmilegt að lítaeinnig til þess hver merking hugtaksins er í almennu máli, sé hún önnur en íframangreindri skilgreiningu J.B. Hjort. Má enda ætla að hinn almenni lesandihafi almenna merkingu hugtaksins jafnframt í huga við lesturinn en ekkieinungis hvernig höfundur kýs að skilgreina það. Í orðabókMenningarsjóðs er hugtakið dómsmorð skilgreint svo: „Dauðadómur yfir saklausummanni“. Skylt hugtak, „réttarmorð“, er þar skilgreint sem „það að fella rangansektardóm í máli (einkum ef sakfelldur er dæmdur til dauða)“. Í Lögfræðiorðabókmeð skýringum eftir Pál Sigurðsson er hugtakið skilgreint svo: „Það að saklaus maður hefurverið dæmdur sekur, sér í lagi ef hann hefur verið dæmdur til dauða og tekinnaf lífi“. Hvergi er íframangreindum skilgreiningum vísað til saknæmisstigs þess sem á þátt í aðfremja dómsmorð, svo sem ásetnings. Þá hefur gagnáfrýjandi lagt fram ýmis dæmium notkun hugtaksins dómsmorð í fjölmiðlaumfjöllun undanfarin ár og eiga þaudæmi það sammerkt að af þeim verður almennt ekki ráðið að ásetningur til þeirraathafna sem dómsmorð er talið lýsa sér í sé talið nauðsynlegt hugtaksskilyrði. Leggja verðurþannig til grundvallar að merking hugtaksins „dómsmorð“, þótt hún virðist ekkieinhlít, feli almennt ekki í sér staðhæfingu um tiltekið saknæmisstig, svo semásetning, af hálfu þeirra sem taldir eru hafa átt þátt í því. Þótt ef til villmegi líta svo á að um „lagalegt“ hugtak sé að ræða felur það ekki í sér heitibrots eða beina tilvísun í tiltekið brot gegn almennum hegningarlögum eða öðrumrefsilögum. Með því aðtengja hugtakið dómsmorð við þá skilgreiningu J.B. Hjort sem tekin er upp í bókhans jók gagnáfrýjandi sannarlega á alvarleika ummæla sinna. Hvorki íumstefndum ummælum né annars staðar í bók gagnáfrýjanda er þó berum orðum vísaðtil þess að hann telji þá dómara sem stóðu að niðurstöðu meirihlutans í máliHæstaréttar nr. 279/2011 seka um refsivert athæfi. Þá verður ekki fallist á aðóhjákvæmlegt sé að lesandi bókarinnar dragi þá ályktun. Á það jafnt við umfjórðu ummælin þar sem segir: „Þessi skilgreining á vel við málið gegn Baldri.Felldur var dómur sem dómararnir vissu, eða minnsta kosti hlutu að vita, aðekki stóðst hlutlausa lagaframkvæmd.“ Orðin „vissu, eða minnsta kosti hlutu aðvita“ standa þar í beinu samhengi við lokaorð setningarinnar um „hlutlausalagaframkvæmd“ sem telja verður að feli í sér gildisdóm eins og orðið dómsmorð.Umstefnd ummæliber að skoða eins og þau koma fyrir samkvæmt orðanna hljóðan og gæta ber þessað ljá þeim ekki alvarlegri merkingu en efni standa til. Jafnframt ber þó aðvirða þau í því heildarsamhengi sem þau standa í, hvort sem litið er til bókargagnáfrýjanda í heild eða horft sérstaklega til þeirra kafla bókarinnar sem þautilheyra. Í 3. kafla bókarinnar sem ber heitið „Hugarástand við Hæstarétt“, þarsem fjögur umstefnd ummæli af fimm standa, leitast gagnáfrýjandi við það aðrökstyðja eða gagnrýna út frá lögfræðilegum sjónarmiðum þá skoðun sína aðmeirihluti Hæstaréttar hafi komist að rangri niðurstöðu í máli nr. 279/2011 ogað rétt aðferðafræði samkvæmt hans rökstuddu skoðun hefði leitt til annarrarniðurstöðu. Gagnrýni gagnáfrýjanda er á köflum mjög hvöss og óvægin og íbókinni, meðal annars inngangi 3. kafla, er að finna fleiri hvöss ummæli semeinkum lúta að „hugarástandi“ sem hann telur hafa ríkt í Hæstarétti í kjölfarefnahagshrunsins, svo sem rakið er í kafla II hér að framan. Að þeim ummælumlýtur málssókn þessi ekki þótt þau komi til skoðunar við heildstætt mat á efnihinna umstefndu ummæla. Þegar ummæligagnáfrýjanda eru virt í ljósi alls framanritaðs verður fallist á að hann hafinotað hugtakið dómsmorð í táknrænni og yfirfærðri merkingu en ekki íbókstaflegri merkingu, til að leggja áherslu á þá skoðun sína að illa hafitekist til við niðurstöðu meirihluta réttarins. Þótt umdeild ummæli hafi á sérbýsna sterkt yfirbragð staðhæfinga telur dómurinn rétt að líta svo á að í þeimöllum felist gildisdómur gagnáfrýjanda eða ályktanir sem hann telur sig getadregið af atvikum máls og aðstæðum öllum, svo sem einnig var niðurstaða hinsáfrýjaða dóms. 7Tjáningarfrelsiðer ein þýðingarmesta grunnstoð lýðræðisþjóðfélags. Það nær ekki aðeins tilupplýsinga og hugmynda sem eru taldar hagstæðar eða sem móðga ekki heldur nærfrelsið einnig til þeirra sem móðga, stuða eða setja fólk úr jafnvægi. Slíkarkröfur eru gerðar í krafti fjöldans, vegna umburðarlyndis og til að stuðla aðvíðsýni en án þess er ekki til neitt sem kallast getur lýðræðisþjóðfélag.Samkvæmt dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur á síðastliðnum árum þróuninverið markvisst í átt til aukins tjáningarfrelsis. Þótt setja megi því skorðurí þágu friðhelgi einkalífs verður að túlka allar skorður á tjáningarfrelsinuþröngt og þörfin fyrir þær verður að vera sannfærandi. Víkur þá að þvíhvort gildisdómur gagnáfrýjanda hefur falið í sér svo alvarlega og tilhæfulausaatlögu að aðaláfrýjanda að tjáningarfrelsi hins fyrrnefnda verði að víkja fyrirfriðhelgi einkalífs hins síðarnefnda. Í því efni kemurfyrst til skoðunar hvort gildisdómur hans á sér einhverja stoð í staðreyndumeða atvikum. Gagnáfrýjandi byggir á því að fullt tilefni hafi verið fyrirgildisdómi hans og ummælin séu þegar af þeirri ástæðu innan marka leyfilegrartjáningar. Um tilefnið vísar hann, í greinargerð sinni í héraði, til níu nánartilgreindra atriða með vísan til blaðsíðunúmera í bók sinni. Flest þeirra lútaað lögfræðilegum rökstuðningi og ályktunum gagnáfrýjanda byggðum á efni dóms ímáli Hæstaréttar nr. 279/2011. Sum þeirra styðjast auk þess öðrum þræði viðstaðreyndir eða atvik sem fallast má á að geti rennt vissum stoðum undir sumarályktanir gagnáfrýjanda. Má þar nefna þá skoðun hans að álagið á Hæstarétt hafiverið of mikið eftir efnahagshrunið, en um það álag hefur verið fjallað á ýmsumvettvangi, m.a. í fjölmiðlum. Þá má nefna dóm Mannréttindadómstóls Evrópu frá25. febrúar 2020 í máli Sigríðar Elínar Sigfúsdóttur gegn Íslandi þar semfjallað var um hæfi sama dómara Hæstaréttar og gegndi hlutverki dómsformanns ímáli nr. 279/2011. Í ljósiframanritaðs er ekki unnt að segja að sá gildisdómur sem fólst í ummælumgagnáfrýjanda eigi sér enga stoð í staðreyndum eða atvikum. Ummælin voru semáður segir liður í rökstuddri umfjöllun gagnáfrýjanda um mikilsvert málefni semrúmt tjáningarfrelsi gildir um. Eins og hér stendur á verður að telja að tengslummælanna við framangreindar staðreyndir séu nægilega náin og að þau eigi sérviðhlítandi stoð í þeim staðreyndum, sjá til hliðsjónar mál Morice gegnFrakklandi (mgr. 139 og 165–166). Þótt ummælin séubæði beinskeytt og afar hvöss, samkvæmt orðanna hljóðan og í því samhengi semþau standa, verður ekki talið að þau séu svo úr hófi fram að þörf sé á því ílýðræðislegu samfélagi, í þágu orðspors annarra eða trausts á dómstólum, aðtakmarka tjáningarfrelsi gagnáfrýjanda með því að ómerkja þau. Á það jafnt viðþrátt fyrir það sem fyrr sagði, í kafla IV.5, um að gera megi þær kröfur tilgagnáfrýjanda að hann vandi orðaval sitt vegna stöðu sinnar sem lögmanns ogfyrrverandi hæstaréttardómara og þeirra kringumstæðna sem þar greinir. Þóttljóst sé að ummælin eigi meðal annars við um aðaláfrýjanda og kunni að hafavegið að starfsheiðri hans þá verður hvorki talið að í þeim felist hrein móðgunné sérstaklega gróf eða persónuleg aðdróttun. Þótt færa megi fyrir því gild rökað engin þörf hafi verið á því að gagnáfrýjandi tæki svo sterkt og fyrirvaralausttil orða sem hann gerði þá verður ekki hjá því litið að vernd tjáningarfrelsistekur ekki aðeins til efnis ummæla heldur einnig til framsetningar þeirra. Þáhelgast framangreind niðurstaða ekki síst af því að traust til dómstóla tillengri tíma litið þykir fremur verða reist á því að stuðlað sé að frjálsriumfjöllun um málefni þeirra en því að takmarka slíka umfjöllun, jafnvel þótthún gangi nærri því að geta skaðað það traust til skemmri tíma. Loks verðurekki séð að ummæli gagnáfrýjanda og útgáfa bókar hans hafi í reynd haft nokkrarsérstakar afleiðingar í för með sér fyrir aðaláfrýjanda aðrar en óþægindi. Með vísan tilalls framanritaðs og að því gættu að rétturinn til að tjá ósanngjörn, móðgandiog stuðandi ummæli í þessu samhengi nýtur verndar 73. gr. stjórnarskrárinnarverður að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi með ummælum sínum ekki vegið svo aðæru aðaláfrýjanda að það hafi farið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsisins semlög og réttarframkvæmd hafa mótað. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms er því staðfest.Með hliðsjón afþví að efni ummæla gagnáfrýjanda eru til þess fallin að vekja verulegarefasemdir um það hvort með þeim hafi verið farið út fyrir þau mörktjáningarfrelsisins, sem gagnáfrýjandi nýtur samkvæmt framansögðu, þykir réttmeð vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála aðaðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.SératkvæðiIngibjargar Þorsteinsdótturog Kristrúnar KristinsdótturUm helstu málavexti, málsástæður og lagarök vísum við til atkvæðismeirihluta dómenda, kafla I, II, III og IV.1. Við erum sammála niðurstöðuþeirra í kafla IV.2 um að ekki verði sýknað vegna aðildarskorts. Við erum íöllum meginatriðum sammála þeim sjónarmiðum sem rakin eru í köflum IV.3, IV.4og IV.5, þar á meðal því að gagnáfrýjandi njóti rýmkaðs tjáningarfrelsis þarsem viðfangsefni hans hafi verið þáttur í þjóðfélagsumræðu sem eigi brýnterindi til almennings. Að teknu tilliti til þess og í ljósi stöðu málsaðilaerum við sammála því að þau sjónarmið sem rakin eru í þessum köflum leiði tilþess að draga beri mörk heimillar tjáningar gagnáfrýjanda við það að hann setjiekki fram um aðaláfrýjanda mjög alvarleg eða gróflega meiðandi ummæli sem eigisér ekki viðhlítandi grundvöll og þá einnig því að á þeim forsendum verði aðtelja að mjög alvarlegar ásakanir í garð dómara sem séu í raun tilhæfulausarnjóti ekki verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Á hinn bóginn erum við ósammála meirihlutadómenda um niðurstöðu málsins. Röksemdir okkar og afstaða er eftirfarandi: IHin umstefnduummæli snúast um millifyrirsagnirnar „Dómsmorð“ og tvær tilvitnanir þar semsama hugtak kemur fyrir, annars vegar „Ég hika ekki við að segja að á Baldrihafi við meðferð Hæstaréttar verið framið það sem kallað hefur verið dómsmorð“og hins vegar „Þar voru færð rök að því að meirihluti réttarins hefði fellt dómyfir ákærða sem að mínum dómi félli undir hugtakið dómsmorð eins og það hefurverið skýrt.“ Auk þessa er í einum ummælunum vísað til hugtaksins með þessumhætti: „Þessi skilgreining [þ.e. skilgreining á dómsmorði] á vel við málið gegnBaldri. Felldur var dómur, sem dómararnir vissu, eða að minnsta kosti hlutu aðvita, að ekki stóðst hlutlausa lagaframkvæmd.“Líta berheildstætt á hin umstefndu ummæli og jafnframt í samhengi við umfjöllun kaflansí heild þar sem flest þeirra birtast. Kaflinn ber heitið „Hugarástand viðHæstarétt“. Umstefnd ummæli lúta að því viðfangsefni og fjalla að meginstefnutil um það hvernig ætlað hugarástand dómara birtist í meðferð málsákæruvaldsins gegn ákærða í dómi Hæstaréttar 17. febrúar 2012 í máli nr.279/2011. Af þeirri umfjöllun í heild má í fyrsta lagi ráða að gagnáfrýjandileggur tiltekinn skilning á hugtakinu dómsmorð til grundvallar í umfjöllunsinni. Í öðru lagi er ljóst að umdeild ummæli áttu við aðaláfrýjanda og aðradómara Hæstaréttar sem stóðu að niðurstöðu meirihlutans í málinu og eru þeir nafngreindir í lok kaflans.Vísast til þess sem áður greinir um þá afstöðu okkar að hafna beri þeirrimálsástæðu gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi sé ekki réttur aðili að málinu. Íþriðja lagi verður að skoða ummælin í því ljósi að þau, ásamt umfjöllun kaflansí heild, fela í sér harða gagnrýni á niðurstöðu dóms Hæstaréttar í þessutiltekna sakamáli og umfjöllun bókarinnar í heild er gagnrýni á réttinn átilteknu tímabili eftir efnahagshrunið árið 2008, einkum að því er varðarmeðferð sakamála vegna fjármunaréttarbrota.Í kaflanum þarsem fjögur af fimm umdeildum ummælum er að finna er víða vikið að ætluðuhugarástandi dómara réttarins svo sem yfirskrift kaflans ber með sér. Ummælinsem krafist er ómerkingar á vísa til þess að framið hafi verið dómsmorð viðmeðferð máls nr. 279/2011. Þótt fallast megi á það með gagnáfrýjanda að finnamegi allmörg dæmi þess í almennri umræðu að það hugtak sé notað um dóma hér álandi og jafnframt að hugtakið hafi hvorki ákveðna lagalega merkingu né heldursé það einhlítt hvað við sé átt, verður í málinu að miða við að það hafi þámerkingu hér sem gagnáfrýjandi sjálfur leggur til grundvallar umfjöllun sinni.Á sömu blaðsíðu bókarinnar og þrjú hinna umdeildu ummæla birtast segir svo: „Umskilgreiningu á hugtakinu dómsmorð vísa ég til ritsins „Dómsmorð“ eftir norskahæstaréttarlögmanninn J.B.Hjort, sem kom út í íslenskri þýðingu á árinu 1954. Íinngangi á bls. 10–11 skýrir hann þetta hugtak m.a. með þessum orðum: Dómsmorðer ... dráp af ásettu ráði, þar sem réttarfarið verður að morðtólinu. Hér erþví um „intentional (ásetnings-) miscarriage of justice“ að ræða. Með orðinudómsmorð er einnig átt við hitt, þegar verknaðurinn leiðir eigi til dauðafórnarlambsins, heldur óverðskuldaðrar refsingar, eins og t.d. íDreyfusar-málinu; og hægt er að fremja það, þar sem lögmál þau, er gilda umvandaðan málsrekstur, eru brotin, svo sem með þarf, til þess að komast megi aðrangri niðurstöðu.“ Í beinu framhaldi koma þau umdeildu ummæli sem hefjastá orðunum: Þessi skilgreining á vel við málið gegn Baldri. Við erum ósammálaþví áliti meirihluta dómenda að gagnáfrýjandi noti í bók sinni hugtakiðdómsmorð í táknrænni og yfirfærðri merkingu, enda ekki skýrt hver sú merking þásé. Teljum við að ekki verði litið fram hjá því að gagnáfrýjandi vísar sjálfurtil framangreindrar skilgreiningar í tengslum við ummæli sín um dómsmorð. Súskilgreining á dómsmorði sem gagnáfrýjandi kýs að nota felur í sér ásetning tilað misfara með dómsvald. Gagnáfrýjandibyggir á því að með því að taka fram að nefndir dómarar hafi vitað „eða hlotiðað vita“ þá hafi hann slegið fullnægjandi varnagla og því beri ekki að skiljaumdeild ummæli hans á þann veg að í þeim felist staðhæfing um að ásetningurþeirra hafi staðið til þess brots sem felst í tilvitnaðri skilgreiningu ádómsmorði. Áréttar hann í því sambandi að honum verði ekki gert að sannagildisdóm um huglæga afstöðu þriðja manns, slík sönnun sé ómöguleg. Í þessuefni ber að hafa í huga að orðalagið „veit eða má vita“ felur samkvæmt almennrihugtakanotkun í lögfræði í sér lýsingu á ásetningsstigi, þ.e. að um sé að ræðabeinan ásetning eða slíkan ásetning að viðkomandi skeyti ekki um afleiðingargerða sinna og láti allt að einu skeika að sköpuðu. Að okkar mati hefur þettaorðfæri út af fyrir sig ekki úrslitaþýðingu í málinu. Svo sem áður greinir berað líta heildstætt á ummæli gagnáfrýjanda og í samhengi við umfjöllun kaflans íheild. Önnur ummæli kaflans sem lúta að huglægri afstöðu dómara vísa jafnframt íþá átt að um ásetning hafi verið að ræða. Vísast í því efni til inngangsorðakaflans þar sem segir að þar verði vikið að því hugarástandi sem bersýnilegahafi ríkt í Hæstarétti, að gagnáfrýjanda hafi virst sem rétturinn væri tilbúinntil að víkja til hliðar skyldum sínum til að dæma einungis eftir lögunum í þáguætlaðra viðhorfa almennings. Jafnframt að gagnáfrýjanda hafi fundist dómararnirsérstaklega áhugasamir um að sýna nú þjóðinni að þeir myndu standa sig í aðláta nú „þrjótana“ í hruninu finna fyrir því. Framangreind inngangsorð ererfitt að skilja á annan veg en þann að umrætt hugarástand dómara við Hæstarétthafi falið í sér að þeir hafi haft fyrirfram mótaðar hugmyndir um að sakfellafremur en sýkna í málum tengdum efnahagshruninu í samræmi við þær væntingar semgagnáfrýjandi kveður almenning hafa haft til þeirra. Þá er síðar í kaflanumjafnframt vísað til þess að umræddur dómur hafi verið „fjarri því að standastkröfur um sakfellingar í refsimálum“ og að dómurinn sé líklega skýrasta dæmiðum það hugarástand sem er umfjöllunarefni kaflans. Enn fremur er vikið aðhuglægri afstöðu dómara í umfjöllun um ákæruvaldið og segir meðal annars að þaðsé eins og handhafa þess hafi verið ljóst að „móttökuskilyrðin“ við dómstólafyrir ákærum á hendur sakborningum eftir „hrun“ hafi verið einkar álitleg og aðfyrir honum hafi hreinlega vakað að kanna „þanþol“ dómstólanna. Í beinuframhaldi segir síðan að tilraunastarfsemin hafi oft borið óvæntan árangur „aðþví er virðist vegna brenglaðs hugarfars við dómstólana. Þar virðist hafa ríktsérstök löngun til að sakfella ákærða menn fremur en að láta þá njóta vafa umrefsiskilyrði eins og meginreglur kveða á um. Í tilviki Baldurs er þettaaugljóst.“ Enga fyrirvaraer að finna í umfjöllun kaflans, eða í ritinu að öðru leyti, sem geta leitt tilþess að lesandi geti ályktað á annan veg en þann að aðaláfrýjandi hafi, ásamtfleiri dómurum, gegn betri vitund kveðið upp rangan dóm og sakfellt saklausanmann. Jafnframt að gagnáfrýjandi telji að þessa háttsemi þeirra megi rekja til þessað þeir hafi látið undan þrýstingi almennings í þessa átt. IIVið mat á þvíhvort umdeild ummæli gagnáfrýjanda fela í sér ólögmætar ærumeiðingar í garðaðaláfrýjanda skiptir máli hvort líta ber á ummælin sem gildisdóm eðastaðhæfingu um staðreynd, svo sem gerð er grein fyrir í inngangi kafla IV.6 íatkvæði meirihluta dómenda. Við tökum undir það sem þar segir um að menn njótialmennt rýmra tjáningarfrelsis þegar gildisdómar eru felldir en þegarstaðhæfingar eru hafðar uppi um staðreyndir, ekki síst þegar viðfangsefnið erliður í almennri þjóðfélagsumræðu svo sem hér háttar til. Einnig tökum viðundir það sem þar segir um að mönnum verði almennt ekki gert að sannagildisdóma, þeir verði engu að síður að eiga sér einhvern grundvöll ístaðreyndum, en kunni jafnvel þá, séu þeir of meiðandi, að ganga of langt tilað rúmast innan tjáningarfrelsis 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr.mannréttindasáttmálans.Þótt umdeildummæli hafi á sér býsna sterkt yfirbragð staðhæfinga teljum við rétt að lítasvo á að fremur sé um að ræða gildisdóma gagnáfrýjanda, svo sem einnig erniðurstaða meirihluta dómenda. Ræðst sú afstaða okkar ekki síst af því að eðliummæla um hugarástand annars manns getur vart leitt til annarrar niðurstöðu,auk þess sem yfirbragð kaflans í heild er þannig að víða er vísað til þess semgagnáfrýjandi kveðst hafa talið vera eða kveður hafa virst vera. Gæta verður aðþeim sjónarmiðum sem rakin eru í köflum IV.4 og IV.5 í atkvæði meirihlutadómenda varðandi stöðu þess sem ber fram ummælin og að hverjum þau beinast, meðhliðsjón af þeirri dómaframkvæmd sem þar er vísað til. Svo sem áður hefur veriðgerð grein fyrir erum við sammála þessum sjónarmiðum og teljum að þau leiði tilþess að ummæli, jafnvel gildisdómar, sem feli í sér alvarlegar ásakanir sem ímeginatriðum eru órökstuddar eða tilhæfulausar falli utan þeirrar verndar semtjáningarfrelsi gagnáfrýjanda nýtur. Þó að slík mörk séu dregin felst ekki íþví takmörkun á frelsi gagnáfrýjanda til þess að hafa uppi gagnrýni, jafnvelóvægna, á dómstóla eða einstakar úrlausnir þeirra. Ræðst því mat á því hvort umærumeiðandi ummæli er að ræða annars vegar af því hve alvarlegar ásakanirfelast í þeim og hins vegar af því hvort þær ásakanir eiga sér einhverja stoð ístaðreyndum málsins. Hvað alvarleikaumræddra ásakana varðar þá verða ummælin, svo sem áður er rakið, ekki skilin áannan veg en þann að aðaláfrýjandi hafi gegn betri vitund kveðið upp rangan dómog sakfellt saklausan mann. Slík háttsemi af hálfu hæstaréttardómara felur ísér afar alvarlegt brot, hvort sem horft er til lögbundins hlutverks dómara ogstarfskyldna þeirra, sbr. 61. gr. stjórnarskrárinnar og VIII. kafla laga umdómstóla nr. 50/2016, einkum 43. gr laganna, eða þeirra siðferðilegu krafna semgerðar eru til dómara. Að auki kann slík háttsemi að varða við 130. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vandfundin er alvarlegri ávirðing í garðdómara. Fela ummælin því í sér grófa aðdróttun í garð aðaláfrýjanda í ljósistöðu hans. Jafnvel þóttdómarar verði almennt að þola harða gagnrýni vegna stöðu sinnar ganga ummæli afþessu tagi lengra en unnt er að fallast á að aðaláfrýjandi þurfi að þola endaverður ekki séð að þau eigi sér viðhlítandi stoð í atvikum eða staðreyndum málsog er staðhæfingum gagnáfrýjanda um annað hafnað. Í því efni er þess að gæta aðsú afstaða gagnáfrýjanda að niðurstaða umrædds dóms í máli nr. 279/2011 hafiverið lögfræðilega röng, sem hann rökstyður ítarlega í viðkomandi kaflabókarinnar, er ekki viðhlítandi grundvöllur undir hin alvarlegu ummæli hans semlúta að huglægri afstöðu aðaláfrýjanda. Breytir engu í því efni þó að fleirihafi orðið til að gagnrýna dóminn opinberlega. Á sama hátt verður stoð umræddraummæla hvorki fundin í því að reifun dóms hafi verið breytt skömmu eftirbirtingu hans né heldur í því að mikið álag kunni að hafa verið á Hæstaréttieftir efnahagshrunið. Þá er heldur ekki unnt að líta svo á að það geti veriðgrundvöllur umræddra ummæla um aðaláfrýjanda þó að gagnáfrýjandi hafi talið, ogMannréttindadómstóll Evrópu hafi síðar tekið undir, að öðrum dómara hafi boriðað víkja sæti í málinu á grundvelli g. liðar 1.mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Þessi atriði, sem sum hver vísa vissulega til atvika eðastaðreynda málsins, renna á hinn bóginn ekki stoðum undir þau ummæli umaðaláfrýjanda sem deilt er um í málinu. Við mat áalvarleika ummælanna ber jafnframt að horfa til þess sem áður er fram komið umþær kröfur sem með réttu má gera til gagnáfrýjanda stöðu hans vegna. Hann erstarfandi lögmaður með langa reynslu af dómstörfum við Hæstarétt og hefur meðumfangsmiklum hætti tekið þátt í umræðu um dómskerfið, bæði á opinberumvettvangi, með ritun bóka og greina, og í háskólakennslu. Verður að leggja tilgrundvallar að menn í þessari stöðu hafi alla jafna ríkan trúverðugleika íaugum almennings og megi því ætla að orð þeirra hafi meiri þunga og séu tekinalvarlegar en ummæli þeirra sem ekki búa yfir sömu reynslu. Þetta gafgagnáfrýjanda tilefni til að gæta sérstaklega að orðum sínum og framsetningugagnrýni sinnar, ekki síst í riti sem, eins og segir í inngangi þess, hefurþann tilgang að draga upp mynd af starfi Hæstaréttar og því hvernig rétturinnhafi staðið sig við að fást við dómsmál sem tengst hafa efnahagsáföllum haustið2008. Þar segir og að hvatinn að ritun þess sé löngunin til að koma framendurbótum á starfsháttum sem allir Íslendingar ættu að kynna sér. Ritið ersamkvæmt því ætlað öllum almenningi og hefur það síðar einnig verið gefið út íenskri þýðingu. Gagnáfrýjandi lætur þess ekki getið í umfjöllun sinni að hannsjálfur er tengdur ákærða í umræddu sakamáli á þann veg að hann var vanhæfurtil að dæma í máli hans og gefur þannig lesendum ekki færi á að meta hvaðaáhrif sú staða kann að hafa á óhlutdrægni hans gagnvart viðfangsefninu. Að virtu öllu því sem að framan er rakið er það niðurstaðaokkar að umdeild ummæli feli í sér alvarlega aðdróttun sem ekki á sér neinastoð í staðreyndum málsins. Í þeim felst meiðandi aðdróttun í garðaðaláfrýjanda í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga. Með því að viðhafaþau fór gagnáfrýjandi út fyrir það tjáningarfrelsi sem hann nýtur á grundvelli73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og braut gegnþeim réttindum sem aðaláfrýjandi nýtur til friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr.stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálans. Teljum við því að hinumdeildu ummæli gagnáfrýjanda beri að ómerkja í samræmi við kröfuaðaláfrýjanda, sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga.Ærumeiðing felur í sér miska fyrir þann sem fyrir verðurog er nægur grundvöllur þess að heimilt sé að dæma honum miskabætur samkvæmtb-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við mat á því hvort dæma bermiskabætur er til þess að líta að ummæli gagnáfrýjanda birtust í útgefnu riti áÍslandi sem einnig hefur verið gefið út í enskri þýðingu. Ummælunum var þvíætluð almenn útbreiðsla innanlands og erlendis. Þá hefur gagnáfrýjandi hvorkidregið ummælin til baka né beðist á þeim afsökunar. Þvert á móti byggir hannöðrum þræði á því að þau séu rétt. Í ljósi þessa teljum við að aðaláfrýjandieigi rétt til miskabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna hinna ólögmætu ummæla ogjafnframt að gagnáfrýjanda beri, með hliðsjón af 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, að greiða aðaláfrýjanda málskostnað. Að teknu tilliti til niðurstöðumeirihluta dómenda hefur það þó ekki þýðingu að fjalla hér um fjárhæðirmiskabóta eða málskostnaðar.Dómur Landsréttar 22.nóvember 2019.Málþetta dæma landsréttardómarinn Kristbjörg Stephensen og Arngrímur Ísberg og SigríðurIngvarsdóttir, settir landsréttardómarar.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaAðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 28. júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 21. júní 2018í málinu nr. E-1146/2017.Aðaláfrýjandi krefst ómerkingar á fimm nánar tilteknum ummælum, sem rakin eru í hinum áfrýjaða dómi. Þá krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. nóvember 2017 til 15. desember 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 10. júlí 2018. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að aðaláfrýjandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.Niðurstaða Atvikum málsins og helstu málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar er rakið er gagnáfrýjandi, sem er fyrrum hæstaréttardómari, höfundur bókarinnar „Með lognið í fangið – Um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“. Í inngangi að bókinni segir að gagnáfrýjandi hyggist með bókinni „reyna að draga upp mynd af starfi Hæstaréttar Íslands síðustu árin og þá ekki síst að skoða hvernig dómstóllinn hefur staðið sig við að fást við þau dómsmál sem tengst hafa efnahagsáföllunum haustið 2008“. Bókin fjalli „um eina mikilvægustu stofnun okkar litlu þjóðar, Hæstarétt. Hvatinn að ritun bókarinnar [sé] löngunin til að koma fram endurbótum á starfsháttum sem allir Íslendingar ættu að kynna sér.“Á bls. 56-86 í bókinni er að finna kafla sem ber heitið „Hugarástand við Hæstarétt“ og segir í inngangsorðum kaflans að þar sé „vikið að hugarástandi sem bersýnilega ríkti í Hæstarétti þegar fjallað var um mál sem tengdust „hruninu“. Virðist rétturinn vera tilbúinn að víkja til hliðar skyldum sínum til að dæma einungis eftir lögum í þágu ætlaðra viðhorfa almennings á hverjum tíma.“ Segir þar jafnframt að gagnáfrýjanda hafi fundist „sem dómararnir væru sérstaklega áhugasamir um að sýna nú þjóðinni að þeir myndu standa sig í að láta nú „þrjótana“ í hruninu finna fyrir því“. Í framangreindum bókarkafla á bls. 61-83 er að finna undirkafla með fyrirsögninni „Dómsmorð“. Í inngangsorðum að undirkaflanum segir að „í þessum kafla [sé] fjallað um mál ákæruvaldsins gegn Baldri Guðlaugssyni, fyrrverandi ráðuneytisstjóra í fjármálaráðuneytinu. [Sé] farið yfir efnisatriði málsins og sýnt fram á að dómur Hæstaréttar yfir Baldri var fjarri því að standast kröfur um sakfellingar í refsimálum.“ Nafngreinir gagnáfrýjandi í lok kaflans þá fimm hæstaréttardómara sem dæmdu í málinu, þar á meðal aðaláfrýjanda. Í framangreindum undirkafla er að finna þau fimm ummæli, sem aðaláfrýjandi krefst ómerkingar á og nánar er gerð grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi.Meginefni bókarinnar, sem samtals telur rúmar 200 blaðsíður með viðaukum, er hvöss og óvægin gagnrýni á störf Hæstaréttar Íslands. Það fær þó ekki breytt því að í þeim ummælum, sem aðaláfrýjandi krefst ómerkingar á, felast alvarlegar ásakanir í garð dómaranna í málinu, séu þau virt ein og sér. Að þessu gættu verður ekki fallist á með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi geti ekki átt aðild að kröfu á hendur honum vegna tilvitnaðra ummæla. Samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar verður tjáningarfrelsið takmarkað vegna réttinda eða mannorðs annarra. Það er þó ávallt skilyrði að þær skorður séu nauðsynlegar og samræmist lýðræðishefðum. Engum blöðum er um það að fletta að umræður og gagnrýni á störf dómstóla eiga ríkt erindi við almenning og að játa verður mönnum rúmu frelsi til tjáningar af þeim sökum.Við úrlausn á því hvort gagnáfrýjandi hafi með ummælum sínum vegið að æru aðaláfrýjanda verður að líta til þess á hvern hátt og í hvaða samhengi hin umdeildu ummæli eru sett fram en bókin er, eins og áður er komið fram, hvöss gagnrýni á störf Hæstaréttar á tilteknu tímabili. Í þeim kafla bókarinnar, þar sem ummælin koma fyrir, fjallar gagnáfrýjandi um dómsniðurstöðu í tilteknu máli. Þar lýsir hann með rökstuddum hætti niðurstöðu sinni um sakleysi dómþola. Þótt ummælin hafi á sér mynd staðhæfinga um staðreyndir, þ.e. um ásetning dómara í málinu til þess að komast að annarri niðurstöðu, verður að telja að þarna sé gagnáfrýjandi að fella gildisdóm með því að lýsa eigin skoðunum og ályktunum sem hann hefur dregið af því sem hann telur að hafi legið fyrir í málinu. Að þessu virtu og að því gættu að rétturinn til að tjá ósanngjörn, móðgandi og stuðandi ummæli í þessu samhengi nýtur einnig verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar verður að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi með ummælum sínum ekki vegið svo að æru aðaláfrýjanda að það hafi farið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsisins sem lög og réttarframkvæmd hafa mótað. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.Með hliðsjón af því að efni ummæla gagnáfrýjanda eru til þess fallin að vekja verulegar efasemdir um það hvort með þeim hafi verið farið út fyrir mörk tjáningarfrelsisins, sem gagnáfrýjandi nýtur samkvæmt framansögðu, þykir rétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að hvor aðili verði látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Landsrétti. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaðurMálskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 21. júní 2018.Mál þetta var þingfest15. nóvember 2017 og tekið til dóms 5. júní sl. Stefnandi er Benedikt Bogason, [...],Reykjavík, en stefndi er Jón Steinar Gunnlaugsson, [...], Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að eftirtalin ummæli, sem stefndi viðhafði umstefnanda á blaðsíðum 61, 63 og 114 í ritinu ,,Með lognið í fangið - Um afglöpHæstaréttar eftir hrun“, útgefnu í Reykjavík 2017, verði dæmd dauð og ómerk: 1.Dómsmorð (bls. 61), 2. Dómsmorð (bls. 63), 3. Ég hika ekki við að segja að áBaldri hafi við meðferð Hæstaréttar verið framið það sem kallað hefur veriðdómsmorð (bls. 63), 4. Þessi skilgreining á vel við málið gegn Baldri. Felldurvar dómur, sem dómararnir vissu, eða að minnsta kosti hlutu að vita, að ekkistóðst hlutlausa lagaframkvæmd (bls. 63) og 5. Þar voru færð rök að því aðmeirihluti réttarins hefði fellt dóm yfir ákærða sem að mínum dómi félli undirhugtakið dómsmorð eins og það hefur verið skýrt (bls. 114).Þess er krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnandamiskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. ml. 4. gr. laganr. 38/2001 frá 2. nóvember 2017 til 15. desember 2017 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt síðar framlögðu málskostnaðaryfirliti. Stefndi krefst sýknu afkröfum stefnanda og málkostnaðar úr hendi hans. IStefnandi tekur framvarðandi aðild og ábyrgðargrundvöll að stefndi sé höfundur ritsins ,,Með logniðí fangið - Um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“. Stefndi sé því höfundur hinnaumstefndu ummæla og beri á þeim ábyrgð að lögum. Um ábyrgð stefnda á hinum umstefnduummælum sé vísað til XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 235.gr., 1. og 2. mgr. 236. gr. og 1. mgr. 241. gr. laganna, sbr. 1., 2. og 13. gr.laga nr. 57/1956 um prentrétt. Stefnandi sé hæstaréttardómari og hafi veriðeinn dómara í máli Hæstaréttar nr. 279/2011, ákæruvaldið gegn BaldriGuðlaugssyni. Á blaðsíðu 83 í riti stefnda tilgreini hann nöfn þeirrahæstaréttardómara sem hafi skipað dóm í málinu. Þar á meðal sé tilgreint nafnstefnanda. Það sé því vafalaust að hinum umstefndu ummælum sé meðal annarsbeint að stefnanda. Stefnandi lýsirmálavöxtum svo að í ritinu sé kafli sem beri heitið dómsmorð (bls. 61-84) þarsem fjallað sé um fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 279/2011, ákæruvaldiðgegn Baldri Guðlaugssyni. Dómurinn hafi verið kveðinn upp 17. febrúar 2012.Ákærði hafi verið sakfelldur og dæmdur í tveggja ára fangelsi fyririnnherjasvik. Stefnandi hafi myndaðmeirihluta Hæstaréttar í málinu ásamt dómurunum Viðari Má Matthíassyni, GarðariGíslasyni og Grétu Baldursdóttur. Einn dómari, Ólafur Börkur Þorvaldsson, hafiskilað sératkvæði og viljað sýkna ákærða.Í ritinu sé stefnandi ásamt öðrum dómurum semmynduðu meirihluta Hæstaréttar í málinu sakaður um að hafa framið dómsmorð áákærða. Um skilgreiningu á hugtakinu dómsmorð vísi stefndi til bókarinnar,,Dómsmorð“ eftir norska hæstaréttarlögmanninn J. B. Hort. Stefndi birtiskilgreininguna á blaðsíðu 63 í riti sínu eða á sömu blaðsíðu og flest hinnaumstefndu ummæla séu viðhöfð og geri skilgreiningu Norðmannsins að sinni, en skilgreininginsé eftirfarandi:„Dómsmorð er ... dráp af ásettu ráði, þar sem réttarfariðverður að morðtólinu. Hér er því um ,,intentional (ásetnings-) miscarriage ofjustice” að ræða. Með orðinu dómsmorð er einnig átt við hitt, þegarverknaðurinn leiðir eigi til dauða fórnarlambsins, heldur óverðskuldaðrarrefsingar, eins og t.d. í Dreyfusar-málinu; og hægt er að fremja það, þar semlögmál þau, er gilda um vandaðan málsrekstur, eru brotin, svo sem með þarf, tilþess að komast megi að rangri niðurstöðu.“Stefndi hafi verið dómarivið Hæstarétt Íslands í tæp átta ár. Hann hafi verið skipaður dómari viðréttinn 15. október 2004 og látið af störfum 30. september 2012. Stefndi hafiverið dómari við Hæstarétt allan þann tíma sem rétturinn hafi haft mál nr. 279/2011til meðferðar. Rétt sé að halda því til haga, sem alkunna sé, að stefndi ogdómfelldi í málinu séu vinir og hafi verið um áratugaskeið. Einnig hafi þeirrekið saman lögmannsstofu um árabil. Því hafi legið ljóst fyrir frá upphafimeðferðar Hæstaréttar á málinu að stefndi hafi verið vanhæfur til þess að eigaþátt í meðferð málsins. Eftir að mál Hæstaréttarnr. 279/2011 var flutt 25. janúar 2012 og fram að því að dómur var kveðinn upp17. febrúar sama ár hafi stefndi herjað á stefnanda og tvo aðra dómara í málinuog leitast við að hafa áhrif á hvernig þeir myndu dæma málið efnislega. Þessiágangur stefnda hafi farið fram með þeim hætti að stefndi hafi gert sér ferðinn á skrifstofu stefnanda og hinna dómaranna í málinu og rætt málið efnislega.Þetta hafi stefndi gert þvert gegn venju og óskráðum siðareglum sem fylgt sé íHæstarétti, enda eigi dómari, sem ekki sitji í máli og hefur ekki hlýtt ámálflutning í málinu, ekkert með að blanda sér með þessum hætti í meðferð þess.Þetta eigi enn frekar við þegar viðkomandi dómari, í þessu tilviki stefndi, sévanhæfur til þess að fara með viðkomandi mál sökum vinatengsla við aðila máls.Svo virðist sem stefnda hafi fundist hann flytja málið fyrir daufum eyrum áskrifstofum stefnanda og hinna dómaranna tveggja því að hann hafi í framhaldinulagt skjal inn á borð til þeirra með skriflegum punktum sem hann taldi að ættiað leiða til sýknu ákærða. Þegar þetta skjal sé borið saman við blaðsíður 64-68í riti stefnda megi sjá að þar sé á köflum að finna sama texta orðrétt. Þegarhæstaréttardómarinn, sem hafi verið forseti í málinu, hafi komist að þessu hafihann haft samband við stefnda og gert athugasemdir við þessa háttsemi hans.Stefnandi ætlar ekki hérað staðhæfa að með þessari hegðun hafi stefndi misnotað aðstöðu sína freklegaog eftir atvikum gerst sekur um spillingu og brot á almennum hegningarlögum nr.19/1940, sbr. einkum 139. gr. laganna, sbr. 141. gr. a sömu laga. Hvað sem þvílíður hafi hegðun stefnda bersýnilega farið gegn 1. mgr. 24. gr. laga nr.15/1998 um dómstóla þar sem segi að dómarar séu sjálfstæðir í dómsstörfumsínum, leysi þau af hendi á eigin ábyrgð og fari við úrlausn máls eingöngueftir lögum og lúti þar aldrei boðvaldi annarra. Með hinum umstefnduummælum gefi stefndi stefnanda að sök að hafa af ásetningi komist að rangriniðurstöðu í máli Hæstaréttar nr. 279/2011 og þannig gerst sekur um ranglætivið meðferð og úrlausn dómsmáls. Í því sambandi sé rétt að hafa í huga aðHæstiréttur hafi með framangreindum dómi staðfest sakfellingardóm HéraðsdómsReykjavíkur. Í framhaldi af dómi Hæstaréttar hafi ákærði í málinu skotið þvítil Mannréttindadómstóls Evrópu sem hafi ákveðið að taka málið ekki tilefnismeðferðar. Málið hafi því verið til úrlausnar hjá þremur dómstólum og hafienginn þeirra talið að réttur hefði verið brotinn á ákærða. Af öllu framansögðu séljóst að þær ásakanir sem stefndi bar á stefnanda með hinum umstefndu ummælumséu úr lausu lofti gripnar og eini maðurinn sem hugsanlega hafi gerst sekur umsiðferðislega ámælisverða háttsemi og brot á lögum þegar mál nr. 279/2011 vartil meðferðar í Hæstarétti hafi verið stefndi sjálfur. IIStefndi kveðst hafa verið skipaður dómari við Hæstarétt Íslands 2004og gegnt því starfi til ársins 2012. Árið 2011 hafi hann verið gerður aðheiðursfélaga í LMFÍ. Eftir að starfstíma hjá Hæstarétti lauk hafi stefndiaftur hafið störf sem lögmaður. Stefndi hafi átt þátt í rekstri þúsundadómsmála, ýmist sem lögmaður eða hæstaréttardómari. Sérstakthugðarefni stefnda á löngum starfsferli hans hafi verið meðferð ríkisvalds,einkum dómsvalds, gagnvart borgurunum. Hann sé m.a. höfundur bókanna „Deilt ádómarana“ (1987), „Um fordæmi og valdmörk dómstóla“ (2003), „VeikburðaHæstiréttur“ (2013), „Í krafti sannfæringar“ (2014) og „Með lognið í fangið -um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“ (2017). Umfjöllunarefni í fyrstu bókinni hafiveið hneigð dómstóla til að dæma ríkinu í vil í ágreiningsmálum þess viðeinstaklinga og lögaðila. Hinar bækurnar fjalli fremur um meðferð dómsvaldsalmennt þar sem stefndi hafi meðal annars gagnrýnt dómstóla, einkum Hæstarétt. Stefndi sé einnig höfundur fjölmargra greina um meðferð dómsvalds,málefni dómstólanna og stöðu einstaklingsins gangvart ríkisvaldinu. Afhandahófi megi nefna: „Rökstuðningur er ekki síst fyrir dómarann sjálfan“(1989), „Hugleiðing um handhafa ríkisvaldsins“ (1991), „Dómarar og opinbergagnrýni“ (1992), „Nokkrar hugleiðingar um rétt manna til að standa utanfélaga“ (1994), „Fer réttaröryggi borgaranna gagnvart ríkisvaldinu vaxandi?“(1998), „Dómstólar setja ekki lög“ (1999), „Lausung í lagaframkvæmd“ (2000),„Um valdmörk dómstóla“ (2000), „Hverjir verða dómarar framtíðarinnar?“ (2000),„Réttaröryggi og munnlegur málflutningur“ (2006), „Skipun hæstaréttardómara. Erbreytinga þörf?“ (2006), „Nokkur orð um sératkvæði í dómum“ (2007), „Mál afþessu tagi“ (2008), „Æskilegt að dómarar taki þátt í almennum umræðum umverkefni dómstóla“ (2008), o.fl. Þá hafi stefndi staðið fyrir fundi umendurbætur á íslensku dómskerfinu í Háskólanum í Reykjavík þann 20. maí 2015.Loks skuli nefnt að stefndi hafi allan sinn feril verið ötull við að skrifastuttar greinar í dagblöð þar sem meðal annars hafi verið vakin athygli á ýmsumálitaefnum og misfellum í starfi dómstóla. Af framangreindu sé ljóst að á starfsferli sínum hafi stefndi fjallaðopinskátt um eigin afstöðu til málefna, einkum þeirra er snúa að dómskerfinu.Stefndi sé eindregið þeirrar skoðunar að slíkum umræðum sé verulega ábótavant áÍslandi. Dómstóla skorti aðhald og opinber umfjöllun sé alltof lítil umdómsniðurstöður. Hann hafi í skrifum sínum leitast við að fjalla um álitaefniná einfaldan og aðgengilegan hátt fyrir almenna lesendur sem ekki séulögfræðingar. Þá telji stefndi að það sé þáttur í starfi dómara að verk þeirraséu skoðuð og gagnrýnd og það harkalega ef svo ber undir. Þeir verði að verareiðubúnir til að taka slíkri gagnrýni.Bók stefnda „Með lognið í fangið - Um afglöp Hæstaréttar eftir hrun“hafi komið út 2. nóvember 2017. Nafn bókarinnar, „Með lognið í fangið“, feli ísér tilvísun til þess að gagnrýni, sem hann hafði haft uppi á starfsemiíslenskra dómstóla, hafi ekki verið svarað með öðru en þögninni. Bókin sé íheild sinni ákall um gagnrýna umræðu um starfsemi Hæstaréttar í kjölfarefnahagshrunsins. Stefna þessa máls sé dagsett 6. nóvember 2017, einungis fjórum dögumeftir útgáfu bókarinnar. Með stefnunni krefjist stefnandi ómerkingar ummæla,greiðslu 2.000.000 króna miskabóta, auk vaxta og málskostnaðar. Tilefnið sé aðstefndi hafi tjáð þá skoðun sína í bókinni að „dómsmorð“ hefði verið framið meðdómi Hæstaréttar í máli nr. 279/2011, ákæruvaldið gegn Baldri Guðlaugssyni, ení því máli hafi ákærði verið sakfelldur fyrir innherjasvik og dæmdur tilfangelsisvistar. Stefndi vísi í þessu efni til þekktrar skilgreiningarhugtaksins „dómsmorð“, sem norski lögmaðurinn J.B. Hort hafði sett fram ísamnefndri bók sinni. Tekið skuli fram að nafn stefnanda komi hvergisérstaklega fram í samhengi við hin umstefndu ummæli þó að nefnt væri á einumstað (bls. 83) hvaða dómarar hefðu myndað meirihluta í málinu. Gagnrýni stefndahafi beinst að starfsemi dómstólsins í heild sinni en ekki að stefnandapersónulega. Stefndi hafi talið skilgreiningu J.B. Hort eiga vel við um mál BaldursGuðlaugssonar. Grunnskoðun stefnda á dómi Hæstaréttar hafi verið sú að dómararmálsins hefðu látið þrýsting frá almenningi um sakfellingar í kjölfarefnahagshrunsins hafa áhrif á sig. Þeir hafi því verið hallir undir ákæruvaldiðí málinu. Brotið hafi verið gegn réttindum ákærða með ýmsum hætti og hann hafiverið saklaus dæmdur til fangelsisvistar. Í gagnrýni sinni hafi stefndi sett fram sína eigin lögfræðilegu skoðuná málsmeðferð og niðurstöðu Hæstaréttar. Hann hafi búist við, eða vonast aðminnsta kosti til, að hún yrði tilefni til tjáningar og gagntjáningar íframhaldinu. Stefnandi, sem sé starfandi hæstaréttardómari, hafi hins vegarákveðið að svara með því að stefna þessu ærumeiðingarmáli fyrir dómstóla,einungis fjórum dögum eftir útgáfu bókarinnar, án þess að leita sátta viðstefnda fyrir málshöfðun. Stefndi gerir athugasemd við að í stefnu sé einungis hluti tilvitnunará bls. 63 í bók stefnda birtur. Stefnandi hafi þannig valið að sleppa því aðgeta mikilvægs fyrirvara við notkun orðsins „dómsmorð“. Tilvitnunin sé í heildsinni svona:„Ég hika ekki við að segja að á Baldri hafi við meðferð Hæstaréttarverið framið það sem kallað hefur verið dómsmorð. Um skilgreiningu á hugtakinudómsmorð vísa ég til ritsins Dómsmorð eftir norska hæstaréttarlögmanninn J. B.Hjort, sem kom út í íslenskri þýðingu á árinu 1954. Í inngangi á bls. 10-11skýrir hann þetta hugtak m.a. með þessum orðum: Dómsmorð er … dráp af ásetturáði, þar sem réttarfarið verður að morðtólinu. Hér er því um „intentional(ásetnings-) miscarriage of justice“ að ræða. Með orðinu dómsmorð er einnig áttvið hitt, þegar verknaðurinn leiðir eigi til dauða fórnarlambsins, helduróverðskuldaðrar refsingar, eins og t.d. í Dreyfusar-málinu; og hægt er aðfremja það, þar sem lögmál þau, er gilda um vandaðan málsrekstur, eru brotin,svo sem með þarf, til þess að komast megi að rangri niðurstöðu. Þessi skilgreining á vel við máliðgegn Baldri. Felldur var dómur, sem dómararnir vissu, eða að minnsta kostihlutu að vita, að ekki stóðst hlutlausa lagaframkvæmd.“Með orðalaginu „hlutu að vita“ hafi stefndi talið sig vera að slá þannvarnagla við umfjöllunina að hann vissi ekki hver huglæg afstaða einstakrahæstaréttardómara væri. Hann teldi þó að þeir hefðu átt að vita betur en aðsakfella ákærða eins og rök séu færð fyrir í bókinni. Þá sé gerð athugasemd við að málsatvikalýsing í stefnu snúi aðallegaað framlögðu minnisblaði sem hafi enga þýðingu um sakarefni málsins. Umminnisblaðið sé að öðru leyti fjallað í aðilaskýrslu stefnda. Þar segi meðalannars að stefndi hafi beðist á sínum tíma afsökunar á að hafa lagtminnisblaðið til dómaranna þótt hann teldi efni þess rétt. Hann hafi ekki vitaðannað en að afsökunarbeiðninni hefði verið tekið. Í málsatvikalýsingu í stefnu segi loks að mál ákærða nr. 279/2011 hafiverið til umfjöllunar á þremur dómstigum, þ.e. í héraði, Hæstarétti og fyrirMannréttindadómstóli Evrópu. Enginn þessara dómstóla hafi talið að réttur hefðiverið brotinn á honum. Þetta sé ekki alls kostar nákvæmt því að síðastnefndidómstóllinn hafi ekki tekið málið til efnislegrar meðferðar afréttarfarsástæðum. Í því felist ekki efnisleg afstaða til málsins. Þá hafiofangreindir dómstólar ekki allir tekið athugasemdir stefnda við málið tilskoðunar, t.a.m. um vanhæfi dómara til að fara með málið vegna fjárhagslegrahagsmuna í íslensku bönkunum fyrir efnahagshrun (bls. 167 í bók stefnda) ogtilraunir Hæstaréttar til að breyta forsendum dómsins eftir að hann hafðifallið. Þá sé vandséð hvaða þýðingu þessi umfjöllun í stefnu hafi fyrirsakarefnið. Kjarninn í gagnrýni stefnda sé að dómsúrlausn Hæstaréttar standistekki.Bók stefnda „Með lognið ífangið“ hafi sem fyrr segir verið gefin út 2. nóvember 2017. Engin samskiptihafi átt sé stað milli aðila þessa máls í kjölfarið. Stefna hafi verið gefin útfjórum dögum eftir útgáfu bókarinnar. Stefnda hafi því aldrei verið gefinnkostur á að ná samkomulagi um málssóknina utan réttar, leiðrétta ummælin eðadraga þau til baka.IIIStefnandi byggir á því aðmeð hinum umstefndu ummælum í kröfuliðum 1-4 ásaki stefndi stefnanda meðalannarra berum orðum um dómsmorð. Í því felist að stefnandi hafi af ásetningikomist að rangri niðurstöðu í dómsmáli með þeim afleiðingum að saklaus maðurhafi verið sakfelldur og dæmdur í fangelsi. Við mat á því hvað stefndi eigi viðmeð ummælum sínum um dómsmorð sé nærtækast að horfa til þess hvernig hugtakiðsé skilgreint á blaðsíðu 63 í riti stefnda en þar segi: Dómsmorð er ... dráp af ásettu ráði, þar sem réttarfarið verður aðmorðtólinu. Hér er því um ,,intentional (ásetnings-) miscarriage of justice” aðræða. Með orðinu dómsmorð er einnig átt við hitt, þegar verknaðurinn leiðireigi til dauða fórnarlambsins, heldur óverðskuldaðrar refsingar, eins og t.d. íDreyfusar-málinu; og hægt er að fremja það, þar sem lögmál þau, er gilda umvandaðan málsrekstur, eru brotin, svo sem með þarf, til þess að komast megi aðrangri niðurstöðu.Að mati stefnanda séóhjákvæmilegt annað en að leggja þessa skilgreiningu til grundvallar við mat áþví hvort hin umstefndu ummæli séu ærumeiðandi aðdróttanir, enda ljóst aðstefndi hafi verið með þessa skilgreiningu á hugtakinu í huga, hafandi setthana sjálfur fram til skýringar á umfjöllun sinni þegar hann ásakaði stefnandaog fleiri hæstaréttardómara um dómsmorð. Þannig sé ljóst að meðskilgreiningunni hafi stefndi tekið af allan vafa um hvernig skilja ættifullyrðinguna um dómsmorð.Það sé ljóst að notkunhugtaksins dómsmorðs af hálfu stefnda, í þeim skilningi sem það er sett fram afhans hálfu og í ljósi hans eigin skilgreiningar, feli í sér beina fullyrðinguum að stefnandi hafi misbeitt dómsvaldi sem sé ein alvarlegasta ásökun sem hægtsé að setja fram gagnvart dómara. Fyrirsagnir þær sem krafist sé ómerkingar ástandi í beinu sambandi við skilgreiningu stefnanda á hugtakinu. Að því virtuog í samhengi við önnur ummæli stefnda sé ljóst að fyrirsagnirnar feli í sérásökun um refsiverða og siðlausa háttsemi sem eigi sér enga stoð íraunveruleikanum. Fyrirsögnin dómsmorð komifyrir í tvígang í riti stefnda, sbr. kröfulið 1 og 2 í stefnu. Annars vegar áblaðsíðu 61 og hins vegar á blaðsíðu 63. Í báðum tilvikum sé fyrirsögnintilvísun til málsmeðferðar í máli Hæstaréttar nr. 279/2011 þar semmeirihlutinn, þ. á m. stefnandi, hafi sakfellt ákærða og dæmt hann í tveggjaára fangelsi. Stefnandi sé nafngreindur ásamt öðrum dómurum sem skipuðu meirihlutaHæstaréttar í ofangreindu máli á blaðsíðu 83 í riti stefnda. Það sé því ljóstað með fyrirsögninni sé verið að vísa til starfa stefnanda sem dómara ogdómsmáls sem hann dæmdi. Með ummælunum í kröfulið3 í stefnu fullyrði stefndi að við meðferð Hæstaréttar á máli Baldurs, vinarstefnda, hafi verið framið dómsmorð. Stefnandi sé embættismaður og um störfhans gildi ákvæði XIV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um brot íopinberu starfi. Hvort heldur sem ummælin séu metin sjálfstætt eða í samhengimeð öðrum ummælum, sem krafist sé ómerkingar á, sé ljóst að í þeim felistásökun þess efnis að stefnandi hafi gerst sekur um ranglæti við meðferð ogúrlausn dómsmáls. Slík brot geti varðað fangelsisrefsingu, sbr. 130., 132. og139. gr. laga nr. 19/1940.Með ummælunum í kröfulið 4 í stefnu segi stefndi fullum fetum að súskilgreining sem hann leggi til grundvallar á hugtakinu dómsmorð og vísað sétil á blaðsíðu 63 í riti stefnda eigi við um málsmeðferð Hæstaréttar á máli nr.279/2011. Eins og áður hafi komið fram segi meðal annars í skilgreiningunni aðdómsmorð sé misbeiting á dómsvaldi af ásettu ráði þar sem réttarfarið sérmorðvopnið. Síðan árétti stefndi að hæstaréttardómararnir sem dæmdu málið, þ. ám. stefnandi, hafi af ásetningi kveðið upp hlutdrægan og þar með ranglátan dóm.Ummælin í kröfulið 5 í stefnu séu af sama meiði og ummælin í kröfulið 4í stefnu. Þar vísi stefndi á ný til fyrrnefndrar skilgreiningar á dómsmorði semsé að finna á blaðsíðu 63 í riti stefnda. Eins og áður fullyrði stefndi að þeirdómarar sem mynduðu meirihluta í máli Hæstaréttar nr. 279/2011, meðal annarsstefnandi, hafi með dómsúrlausn sinni framið dómsmorð á ákærða í málinu.Við mat á ummælum stefnda sé þess að gæta í fyrsta lagi að hann séfyrrverandi dómari við Hæstarétt. Af þeirri ástæðu hafi ummæli hans meiri áhrifí almennri umræðu. Jafnframt sé hann starfandi lögmaður og bundinn afsiðareglum lögmanna. Af þessum ástæðum verði að gera meiri kröfur til hans enannarra. Í öðru lagi verði efnislega röng ummæli hans með engu móti réttlættmeð því að þau eigi erindi við almenning. Í þriðja lagi sé þess að gæta aðstefnandi hafi ekki með nokkru móti gefið á sér slíkt færi að hann þurfi aðþola ummæli af þessu tagi. Með öllum hinum umstefndu ummælum sé vegið harkalega gegn æru stefnandaog starfsheiðri. Stefnandi hafi verið skipaður héraðsdómari árið 2001 og dómarivið Hæstarétt Íslands árið 2012. Hann eigi að baki 16 ára flekklausan feril semembættisdómari. Með öllum hinum umstefndu ummælum sé stefnanda gefið að sökrefsiverð og siðlaus háttsemi sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Hin umstefndu ummæli séuærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Ummælin hafi jafnframt verið höfð í frammi, birt og borin út gegnbetri vitund, sbr. 1. og 2. mgr. 236. gr. sömu laga. Því beri að ómerkjaummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. áðurgreindra laga. Öll hin umstefnduummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallinað sverta æru stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð ogómerk séu því miklir. Í því samhengi megi ennfremur benda á ákvæði 5. töluliðar2. mgr. 4. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Samkvæmt því sé eitt hæfisskilyrðafyrir embættisgengi hæstaréttardómara að þeir hafi hvorki gerst sekir umrefsivert athæfi, sem telja megi svívirðilegt að almenningsáliti, né sýnt afsér háttsemi sem geti rýrt það traust sem dómarar verða almennt að njóta. Stefnandi byggir á því aðstefndi hafi vegið með alvarlegum hætti að æru stefnanda. Með því hafi stefndiframið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda sem hann beri skaðabótaábyrgð á,enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða sem bæði séu rangar og bornar út ogbirtar opinberlega. Fjárhæð miskabótakröfu stefnanda taki mið af alvarleikaaðdróttana stefnda. Miskabótakrafa stefnanda sé því hófleg en rétt sé að takafram að verði stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda miskabætur muni þærrenna til góðgerðarmála. Einnig sé ljóst aðvirðing stefnanda hafi beðið hnekki, sem og æra hans og persóna. Rétturstefnanda til æruverndar njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og XXV. kafla almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Um nánari rökstuðning miskabótakröfu sé vísað tilsjónarmiða sem sett séu fram í málsatvika- og málsástæðukafla. Krafa stefnandaum miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, enda sé um að ræðaskýr og ótvíræð brot á réttarreglum sem ætlað sé að vernda æru stefnanda, sbr.235. gr. eða 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hvað fjárhæð miskabótavarði sé rétt að horfa til ferils stefnda en með dómi Hæstaréttar í máli nr.306/2001 hafi stefndi verið dæmdur til þess að greiða brotaþola íkynferðisbrotamáli, þar sem hann var verjandi ákærða, miskabætur vegna brotagegn æru og friðhelgi einkalífs brotaþola. Þá hafi stefnda verið gert að sætaáminningu með úrskurði úrskurðarnefndar lögmanna í máli nr. 14/2017, uppkveðnum26. mars 2017. Þar hafi stefndi verið talinn hafa farið langt úr fyrir þau mörksem ákvæði 19. gr. siðareglna lögmanna setji í samskiptum hans við þáverandidómstjóra héraðsdóms Reykjavíkur. Stefndi hafi því í a.m.k. tvígang gerstbrotlegur við lög og reglur með ummælum sínum í garð annarra. Öll skilyrði séuþví uppfyllt til þess að dæma stefnanda háar miskabætur úr hendi stefnda.Um vaxta- ogdráttarvaxtakröfu stefnanda er vísað til laga nr. 38/2001, einkum 4., 6., 8. og9. gr. laganna. Þess er krafist að miskabótakrafa stefnanda beri vexti frátjónsdegi sem er útgáfudagur rits stefnda, 2. nóvember 2017. Krafist erdráttarvaxta á miskabótakröfu frá 15. desember 2017 en þá var liðinn mánuðurfrá þingfestingu málsins. Um lagarök vísarstefnandi meðal annars til 235. gr., 1. mgr. 236. gr. og 1. mgr. 241. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1., 2. og 13. gr. laga nr. 57/1956 umprentrétt og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Einnig vísar stefnandi til 71.gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá er vísað tilákvæðis 5. tl. 2. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla.Loks er vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, s.s. hvað varðarvarnarþing og málskostnað.IV Stefndi byggirsýknukröfu sína á aðildarskorti. Ummælum stefnda um „dómsmorð“ hafi verið beint að Hæstarétti Íslands sem stofnun enekki að stefnanda sem persónu. Eigi það við hvort sem ummælin séu metin ein ogsér eða í samhengi við aðra umfjöllun í bókinni. Í Hrd. 1997, bls. 3618, hafiverið talið að fangelsismálastjóri ríkisins yrði að sæta því að veranafngreindur og honum samsamað stofnuninni sem hann var í forsvari fyrir þarsem „meginefni“ greinarinnar hafivarðað störf stofnunarinnar. Hið sama eigi við í þessu máli. „Meginefni“ umfjöllunar stefnda sé umHæstarétt Íslands en ekki stefnanda. Þá vísist til hliðsjónar til Hrd. nr.36/2003 sem sé sama efnis. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefnda vegnasóknaraðildarskorts stefnanda, sbr. ákvæði 2. mgr. 16. gr. nr. 91/1991. Stefndibendir einnig á að aðrir dómarar sem mynduðu meirihlutann taki ekki þátt íþessari málssókn. Hugsanlegir annmarkar á málssókninni sem af þessu stafi komitil athugunar hjá dóminum án kröfu. Af hálfu stefnda sé tekið fram að hanntelji af persónulegum ástæðum æskilegt að um sakarefni málsins verði fjallaðfyrir dóminum. Því gerir hann ekki kröfu um frávísun málsins. Ímálsástæðukafla stefnu byggi stefnandi á því að notkun stefnda á orðinu„dómsmorð“, samkvæmt skilgreiningu þriðja manns (J.B. Hort), sé ærumeiðandifyrir hann. Þar virðist helst byggt á því að ærumeiðandi sé að vísað sé til„ásetnings“ um dómsmorð í skilgreiningunni. Þá virðist stefnandi byggja á þvíað stefnda verði gert að sanna huglægan ásetning stefnanda til að fremja dómsmorð.Annars teljist ummælin ekki varin af tjáningarfrelsi. Stefndi mótmælirmálatilbúnaði stefnanda í heild sinni. Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að hin umstefndu ummæli njótitjáningarfrelsisverndar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár og 2. mgr. 10.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Við matið á því hvorttjáning sé leyfileg sé metið hvort efni geti hafa talist „þáttur íþjóðfélagsumræðu“ og eigi „erindi til almennings“, sbr. t.d. hrd. 103/2014. Samkvæmt ofangreindum dómi gildi rúmt tjáningarfrelsi bæði um störfHæstaréttar Íslands og störf einstaka hæstaréttardómara. Þá byggir stefndi áþví að sérstaklega rúmt tjáningarfrelsi gildi um sakamál. Þýðingarmestahlutverkið sem dómara sé fengið sé að standa vörð um grunnreglur sakamálaréttarfars,eins og að maður skuli teljast saklaus uns sekt er sönnuð, vafi skuli skýrðursakborningi í hag, refsingu verði ekki komið fram án skýrrar lagaheimildar ogað sakfelling eigi sér einungis stað á grundvelli þess sem ákært sé fyrir. Þábyggir stefndi á því að sérstaklega rúmt tjáningarfrelsi gildi um dómaHæstaréttar í sakamálum eftir efnahagshrun árið 2008. Vandfundið séþýðingarmeira málefni fyrir íslenskt þjóðfélag en hvort réttarkerfið hafistaðist reiði almennings og þrýsting um sakfellingar í kjölfar hrunsins.Hæstiréttur hafi sjálfur talið að tjáningarfrelsi sé rýmra þegar um sé að ræðamálefni tengd hruninu, sbr. t.d. forsendur í máli nr. 100/2011. Því skulihaldið til haga að í kjölfar efnahagshrunsins hafi opinberar umræður um sakamálvegna efnahagsbrota verið afar einhliða. Óhætt sé að segja að þar hafi mjöghallað á sakborninga. Við þessar aðstæður sé þýðingarmikið að reyndir dómararog lögmenn bendi á ágalla á réttlátri málsmeðferð og dómsniðurstöðum þannig aðlæra megi af meðferð málanna til frambúðar. Búast megi við því, a.m.k. tilskemmri tíma, að tjáning slíkra skoðana kunni að verða óvinsæl hjá þeim semfara með ákæru- eða dómsvald. Til lengri tíma litið skipti það hins vegargríðarlega miklu máli að frelsi til gagnrýni á dómsýslu eftir efnahagshrunverði ekki skert og þá skipti mestu að óvinsælar eða umdeildar skoðanir sætiekki þöggun. Hæstiréttur Íslands sé æðsti dómstóll Íslands. Málssóknir fráeinstökum dómurum við réttinn vegna gagnrýni á dómsúrlausnir þeirra dragi mjögúr hvata til að gagnrýna beitingu dómsvalds. Slíkar málssóknir séu til þessfallnar að hafa „kælingaráhrif“ (e. chilling effect) og skaða tjáningarfrelsihérlendis til lengri tíma. Reikna megi með því að hvorki almenningi nélögfræðingum hugnist að standa í málaferlum við hæstaréttardómara fyrir þaðeitt að tjá skoðanir á réttmæti dómsúrlausna. Þá áréttar stefndi að dómurum séveitt sérstök starfsvernd að íslenskum lögum. Þeir séu skipaðir til starfasinna ótímabundið, til aldursmarka og séu almennt ekki dregnir til ábyrgðarfyrir mistök í dómsýslu sinni. Engin dæmi séu heldur um það hérlendis aðdómarar séu dregnir til refsiábyrgðar fyrir að brjóta gegn réttlátrimálsmeðferð eða kveða upp dóm sem færa mætti rök fyrir því að dómari hafi vitaðfyrirfram að stæðist ekki lögfræðilega skoðun. Af þessum ástæðum einskorðistaðhald að dómurum almennt við frjálsa tjáningu um verk þeirra. Stefndi byggireinnig á því að frjáls og gagnrýnin umræða um málefni dómstóla sé sérstakleganauðsynleg á Íslandi. Að mati stefnda hafi íslenskt fræðasamfélag á sviðilögfræðinnar verið svo gott sem lamað í umfjöllun um dóma Hæstaréttar eftirefnahagshrun. Um sé að ræða örsmátt samfélag þar sem menn tengjast innbyrðis íallar áttir. Við slíkar aðstæður sé óhjákvæmilegt að fræðimenn, lögmenn,dómarar o.fl. veigri sér við að gagnrýna verk kollega, kunningja, vina,skólafélaga o.s.frv. Að mati stefnda hafi sú litla gagnrýni sem komið hafi framfrá fræðasamfélaginu verið veikburða. Þegar dómur sé gagnrýndur á þeimgrundvelli að menn hafi verið dæmdir í fangelsi án fullnægjandi rökstuðningstelur stefndi við hæfi að nota sterk orð þar um. Slík tjáning sé nauðsynleg tilað fá almennan lesanda til að skilja hversu alvarlegt það er ef HæstirétturÍslands virðir ekki réttindi sakaðra manna. Þábyggir stefndi á því að hann njóti, sem fyrrverandi hæstaréttardómari,sérstaklega rúms tjáningarfrelsis um öll málefni dómstólsins. Fáir núlifandiÍslendingar séu í stöðu stefnda sem gefi þeim forsendur umfram aðra til að komaauga á bresti í dómsýslu Hæstaréttar. Því sé þýðingarmikið að þessir aðilarhafi rúmt frelsi til tjáningar. Stefndi áréttar loks að samkvæmt dómumMannréttindadómstólsins á síðastliðnum árum hafi þróunin mjög markvisst verið íátt til aukins tjáningarfrelsis. Hér vísist sérstaklega til dóms í máli Erdogano.fl. gegn Tyrklandi (nr. 346/04 og39779/04). Í málinu hafi verið deilt um greinaskrif prófessors ístjórnskipunarrétti í tímarit um tiltekinn dóm stjórnskipunarréttar íTyrklandi. Stefndi byggir á því að hin umstefndu ummæli í þessu máli séu mikluvægari og ópersónulegri en þau sem um getur í máli Erdogan o.fl. gegnTyrklandi. Þau njóti þegar af þeirri ástæðu tjáningarfrelsisverndar samkvæmt10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Lönghefð sé fyrir því að nota orðið „dómsmorð“ bæði í fræðilegri og almennriumfjöllun hér á landi. Í skýrslum Árna Magnússonar og Páls Vídalíns tilríkisstjórnarinnar í Kaupmannahöfn um íslenskt réttarfar hafi verið fjallað ummál Ara Pálssonar sem sakfelldur hafði verið, m.a. fyrir að hafa farið með „óleyfilegafjölkynngi“ árið 1681. Í skýrslunum hafi verið rakið að allur „málatilbúnaður“hefði verið „meingallaður“ og því væri um „dómsmorð“ að ræða. Þekktastanotkunin á hugtakinu í umræðum um dómsmál sé sjálfsagt í tengslum við meðferðlögreglu, ákæruvalds og dómstóla á svonefndu Guðmundar- og Geirfinnsmáli.Forsætisráðherra hafi lýst þeirri skoðun sinni árið 1998 að mönnum „hafi orðiðá í messunni í stórkostlegum mæli áöllum stigum málsins“. Framin hafi verið „ekki eitt dómsmorð heldur mörg“. Ummælin hafi í framhaldinu verið borinundir verjendur og sakborninga í málinu. Jón Oddsson hrl., verjandi einsdómfelldu, hafi látið hafa eftir sér að ekkert hafi legið fyrir í málinu umsekt ákærðu og „rannsóknaraðferðir og meðferð, þar sem okkur verjendum var haldiðfrá málinu virðist hafa verið með þeim hætti að orð Davíðs um dómsmorð eigafullkomlega rétt á sér“. Hilmar Ingimundarson hrl. lét hafa eftir sér aðskjólstæðingur hans hefði verið „ranglega sakfelldur og ef hann er ranglegasakfelldur þá heitir það dómsmorð“. Einn dómfelldu, Sævar Ciesielski, hafigefið út bókina „Dómsmorð“ árið 1997. Þar hafi hann lýst þeirri skoðun sinni aðumfangsmikil og vísvitandi brot gegn réttindum sakborninga hefðu átt sér staðvið meðferð málsins hjá lögreglu og dómstólum. Ragnar Aðalsteinsson hrl. ogLúðvík Bergvinsson hdl. hafi einnig notað orðið „dómsmorð“ til að lýsaniðurstöðu Hæstaréttar í málinu í viðtali við www.visir.is.árið 2017. Annað þekkt dæmi sé hið svokallaða Hafskipsmál. Árið 1990 hafifallið dómur í Sakadómi Reykjavíkur í málinu. Einn sakborninga hafi látið hafaeftir sér fyrir uppkvaðningu dóms: „Ég kom ekki til að hlusta á dómsmorð“.Annar sakborninga hafi notað orðið „réttarmorð“ í sjónvarpsviðtali. Þessiorðnotkun sakborninganna hafi orðið tilefni gagntjáningar en ekki málssókna. Þáhafi „dómsmorð“ einnig verið notað um dóma Hæstaréttar í efnahagsbrotamálumeftir hrun. Stefndi sé því ekki einn um að telja hugtakið eiga við umniðurstöður réttarins. Þannig hafi Sigurður Einarsson, fyrrverandistjórnarformaður Kaupþings, sagt að „dómsmorð hafi verið framið í Hæstarétti“,í hinu svokallaða Al Thani máli. Annar sakfelldu í málinu, Ólafur Ólafsson,bætti því við að dómarar í Hæstarétti hefðu „komist að niðurstöðu fyrirfram“. SigurjónÁrnason, fyrrverandi bankastjóri Landsbankans, hafi lýst þeirri skoðun sinni að„dómsmorð“ hafi verið framið þegar hann var sakfelldur í Hæstarétti í hinusvokallaða Ímon máli: „Í mínum huga er þetta dómsmorð“. Ummælin hafi hann látiðfalla þar sem hann taldi Hæstarétt hafa brotið gegn meginreglum um skýrleikarefsiheimilda. Hann hafi verið sakfelldur með vísan til „óskráðra reglna“ sem„enginn vissi hverjar voru“. Dómurinn væri „rangur“. Hugtakið „dómsmorð“ séekki einvörðungu notað af lögmönnum og sakborningum. Hugtakið sé í mjögalmennri notkun. Þannig hafi fjölmiðillinn DV notað „dómsmorð“ til að lýsa þvíað Sigurþór Arnarson hafi setið „saklaus“ í fangelsi, sbr. hrd. 512/2012. Samifjölmiðill hafi notað orðið „dómsmorð“ um hrd. 158/2011 þar sem blaðamaður hafiverið dæmdur til greiðslu 400.000 krónamiskabóta en hafi verið sýknaður af refsikröfu vegna ærumeiðinga. Ummæli DVhafi verið eftirfarandi: „Íslenska réttarríkið er uppvíst að fjölda dómsmorðasem endurspeglast í þeim löglega níðingshætti að svipta launafólk árslaunumvegna orða annarra.“ Þá hafi faðir sakbornings í máli Héraðsdóms Reykjavíkurnr. S-362/2017, látið hafa eftir sér í fjölmiðlum að „dómsmorð“ hafi veriðframið á syni hans. Þannig hafi „dómsvaldið einfaldlega [...] verið búið aðákveða niðurstöðuna fyrirfram.“ Stefndi áréttar að hugtakið „dómsmorð“ eigi sérlanga notkunarsögu erlendis. Ágreiningslaust sé m.v. stefnu að ensk þýðinghugtaksins sé „Miscarriage of Justice“. Í úttekt á umfjöllun breska dagblaðsinsThe Guardian, dags. 4. september 2014, á ranglátum sakfellingum fyrir breskumdómstólum hafi hugtakið dómsmorð verið notað um slíka dóma. Þar hafi því veriðlýst að „kerfislæg“ (e. systemic) hætta væri á ranglátum sakfellingum fyrirbreskum dómstólum og að slíkir dómar bærust á „hverjum degi“ (e. „every singleday“). Þá megi t.d. nefna að verjandi norsks stjórnarerindreka, sem dæmdur hafiverið í tuttugu ára fangelsi fyrir njósnir í þágu Sovétríkjanna, hafi skrifaðbók um réttarhöldin þar sem hann hafi lýsti því að framið hefði verið „dómsmorð“ á sakborningnum.Dómstólar hefðu m.a. sakfellt á grundvelli falsaðra skjala. Afframangreindu sé ljóst að ummæli stefnda um „dómsmorð“ séu í samræmi viðalmenna lögfræðilega orðnotkun. Þá sé orðnotkunin í samræmi við almennamálvenju. Ef dómur í máli þessu félli stefnanda í vil hefði það ófyrirséðarafleiðingar fyrir tjáningarfrelsi lögfræðinga, fræðimanna, fjölmiðlamanna,sakborninga, aðstandendur þeirra og allan almenning. Ídómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hafi ummæli verið flokkuð annarsvegar í gildisdóma og hins vegar staðhæfingar um staðreyndir. Meginmunurinn séað málsaðilum verði ekki gert að sanna gildisdóma. Gildisdómar séu skilgreindirrúmt í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu. Mat dómstólsins á því hvort ummæliteljist staðhæfing um staðreynd eða gildisdómur fari fram með því að ummæli séuskoðuð í samhengi við málsatvik, í samhengi við önnur ummæli í umfjöllun, efniumfjöllunar í heild sinni og með tilliti til stöðu málsaðila. Þá leggidómstóllinn til grundvallar „táknræna“ eða „yfirfærða“ merkingu orða fremur enbókstaflega merkingu. Þannig sé ekki nægjanlegt fyrir stefnanda þessa máls aðvísa til þess að einstaka setningar eða orð í lengri umfjöllun teljiststaðhæfingar um staðreyndir ef umfjöllunin í því samhengi, sem hún sé sett í,feli í heild sinni í sér gildisdóm. Ummæli sem hafi einungis á sér„staðreyndabrag“ hafa verið talin fela í sér gildisdóma. Til dæmis hafistaðhæfing um að ráðherra væri með „fasistafortíð“ verið talin vera gildisdómurí máli Feldek gegn Slóvakíu (nr.29032/95) en ekki staðhæfing um beina þátttöku í starfi fasistahreyfingar semviðkomandi þyrfti að sanna. Í máli Scharsach og News Verlagsgeselleschaft gegnAusturríki (39394/98) hafi verið talið að orðalagið „leyninasisti“ væri gildisdómuren ekki staðhæfing um að viðkomandi væri í raun þátttakandi í starfinasistahreyfingar. Stefndi byggir á því að það sé gildisdómur hans að framiðhafi verið „dómsmorð“ með dómi Hæstaréttar í máli Baldurs Guðlaugssonar.Stefndi byggir á því að ummæli hans verði að skoða í samhengi við umfjölluninaí bók hans í heild sinni og þá sérstaklega í samhengi við þá kafla þar semgagnrýnin komi fram. Óréttlátt sé að taka einstök ummæli um „dómsmorð“ út úrumfjölluninni og krefjast þess að það verði sannað, þegar umfjöllunin í heildsinni sé rökstudd afstaða þess sem í hlut á og teljist því gildisdómur. Fullttilefni hafi verið fyrir gildisdómi stefnda eins og í máli Erdogans o.fl. gegnTyrklandi og ummælin séu þegar af þeirri ástæðu innan marka leyfilegrar tjáningar.Lögfræðilegar skoðanir stefnda á málinu hafi í stuttu máli verið eftirfarandi:Álagið á Hæstarétti Íslands hafi verið of mikið eftir efnahagshrunið árið 2008.Það hafi leitt til óvandaðra dómsniðurstaðna sem væri sérstaklega gagnrýnivertí sakamálum. Hæstiréttur hafi ekki staðist þrýsting um að sakfella í máliBaldurs Guðlaugssonar, fyrsta efnahagsbrotamálinu sem kom til kasta dómstólsinseftir hrun. Dómsformaður, Viðar Már Matthíasson, hafi verið vanhæfur til aðtaka þátt í meðferð málsins vegna hlutabréfaeignar í Landsbankanum. Upplýsingarþær um stöðu Landsbankans sem ákærði bjó yfir hafi ekki veriðinnherjaupplýsingar samkvæmt 120. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007.Hæstiréttur Íslands hafi ekki tekið afstöðu til þess hvaða þýðingu það hefði aðákærða væri gefið að sök að hafa misnotað upplýsingar um miðjan september 2008sem hann fékk í júlí og ágúst. Landsbankanum hafi verið skylt að birtaupplýsingarnar „eins fljótt og auðið er“ samkvæmt 122. gr. laga umverðbréfaviðskipti og FME skylt að hafa með því eftirlit. Sakfelling ákærðahafi verið afleiðing þeirrar vanrækslu þar sem að við birtingu hættuupplýsingar að vera innherjaupplýsingar. Ákærða Baldri hafi þannig „óbeint“verið refsað fyrir „lögbrot íslenska ríkisins“ . Ákærði Baldur hafi veriðdæmdur fyrir annað en það sem hann hafi verið ákærður fyrir. Hann hafi veriðákærður fyrir að vera „annar innherji“ samkvæmt 3. tl. 121. gr. laga umverðbréfaviðskipti en sakfelldur fyrir að vera „tímabundinn innherji“. Honumhafi aldrei verið gefinn kostur á því að verjast því að vera tímabundinninnherji. Úrlausn Hæstaréttar fæli í sér „alvarlegt brot á réttindum ákærða“ ogværi með öllu óheimil samkvæmt 180. gr. laga nr. 88/2008. Samantekt um efnidómsins hafi verið breytt eftir birtingu dómsins og staðhæfingu um að ákærðihefði verið „tímabundinn innherji“ hefði verið breytt. Þetta væri óvenjulegt oggæfi enn frekara tilefni til efasemda um réttmæti niðurstöðunnar. Brotið hafiverið gegn Ne bis in Idem reglusakamálaréttarfars með því að hefja rannsókn málsins aftur á stjórnsýslustigimeð tilvísun til þess að ný gögn hefðu borist í málinu. Stefndi hafi vísaðnánar til umfjöllunar Róberts R. Spanó, dómara við Mannréttindadómstól Evrópu,sem hafi gagnrýnt að málið hefði verið tekið upp aftur eftir að því hefði veriðlokið á stjórnsýslustigi. Þá verði að hafa í huga að gildisdómurinn umdómsmorð hafi komið fyrir í sérstökum kafla í bókinni um „hugarástand“ sem ríkthafi í Hæstarétti í kjölfar efnahagshrunsins. Ef umfjöllunin í kaflanum séskoðuð í heild sinni fari ekki á milli mála að stefndi hafi verið að tjá skoðunsína á því hugarástandi sem hann taldi ríkja hjá dómurum Hæstaréttar á þessumtíma. Á bls. 56 segi t.d.: „Mér fannst sem dómararnir væru sérstaklegaáhugasamir um að sýna nú þjóðinni að þeir myndu standa sig í að láta núþrjótana í hruninu finna fyrir því. Líklega mátti strax merkja mengað hugarfardómaranna af ákvörðunum sem þeir tóku um gæsluvarðhald í rannsóknarskyni yfirfyrrverandi stjórnendum bankanna löngu eftir að þeir höfðu látið af störfum“.Meta þurfi hin umstefndu ummæli um „dómsmorð“ í samhengi við umfjöllun íkaflanum um að stefnda hafi „fundist“ sérstakt hugarástand ríkja innanHæstaréttar Íslands og efni bókar stefnda í heild sinni. Þá beri að líta átáknræna og yfirfærða merkingu ummæla um „dómsmorð“, en ekki bókstaflegamerkingu þeirra. Þá komi berum orðum fram í umfjölluninni að stefndi hefði ekkivissu um það hver huglæg afstaða einstakra dómara var: „Felldur var dómur, semdómararnir vissu, eða að minnsta kosti hlutu að vita, að ekki stóðsthlutlausa lagaframkvæmd.“ Þá áréttar stefndi að það teljist sjálfstætt brot átjáningarfrelsi hans að gera honum að sanna gildisdóm um huglæga afstöðu þriðjamanns. Slík sönnun sé ómöguleg. Þá samræmist það málvenju að nota orðið „dómsmorð“,þegar mengað hugarástand dómara leiði til sakfellingar, sbr. ofangreind ummælium að dómarar hafi „komist að niðurstöðu fyrirfram“, og það hafi verið „búið aðákveða niðurstöðu fyrirfram“. Hingað til hafa slík ummæli ekki verið túlkuðþannig að verið sé að saka einstaka dómara um refsiverða háttsemi eins og miðaðsér við í stefnu. Afþessum ástæðum mótmæli stefndi því sérstaklega að hann hafi í bók sinni sakaðstefnanda um refsiverða háttsemi samkvæmt 130., 132. eða 139. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 eins og gefið sé í skyn í stefnu. Hvergi hafi staðiðí umfjölluninni að háttsemi þeirra dómara sem stóðu að meirihlutaatkvæði værirefsiverð. Hvergi hafi verið vísað til ofangreindra ákvæða almennrahegningarlaga. Hið rétta sé að gagnrýni stefnda hafi beinst að stofnuninniHæstarétti Íslands og menguðu hugarástandi innan dómstólsins. Sú umfjölluntengist svo aftur afar þýðingarmiklu umfjöllunarefni fyrir íslenskan almenning,þ.e. hvort íslenskir dómstólar hafi staðist þrýsting um að sakfella í kjölfarefnahagshruns. Þá sé því sérstaklega mótmælt að það sé meira ærumeiðandi aðsetja fram þá skoðun að dómarar Hæstaréttar „hljóti að vita“ að dómur sé ranguren að dómur sé rangur af gáleysi. Stefndi telur sjálfur að það hefði veriðmeira ærumeiðandi að halda því fram að dómarar við Hæstarétt Íslands hefðu ekkikunnáttu á grunnatriðum við meðferð sakamála. Loks mótmælir stefndi því aðskilyrði sé til þess að ummæli hans falli undir ákvæði 235. gr., 1. mgr. 236.gr. og 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Stefndibendir á að hvassyrði, stóryrði, ögrun og ýkjur njóti sérstakrartjáningarfrelsisverndar þegar um sé að ræða málefni sem hafa þjóðfélagslegaþýðingu samkvæmt dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, t.d. Willem gegnFrakklandi (nr. 10883/05). Frelsi til að tjá sig með slíkum hætti sé oftnauðsynlegur þáttur í því að vekja athygli almennings á þjóðfélagslegamikilvægum málefnum. Tjáning sem „móðgar, hneykslar og raskar ró manna“ njótisérstakrar tjáningarfrelsisverndar samkvæmt dómi Mannréttindadómstólsins í máliÞorgeirs Þorgeirssonar gegn Íslandi (nr. 13778/88). Loks njóti fræðileggagnrýni sérstakrar tjáningarfrelsisverndar og þá sérstaklega ef hún er á verkopinberra stofnana eins og dómstóla, sbr. t.d. dóm Mannréttadómstólsins í málumMustafa Erdogan o.fl. gegn Tyrklandi (málsnr. 346/04 og 39779/04). Samkvæmtframansögðu sé ljóst að jafnvel þótt það teldist ofmælt að nota orðið„dómsmorð“ um mál Baldurs Guðlaugssonar eða að dómarar „hljóti að vita“ aðsakfellingardómurinn hafi verið rangur njóti ummæli stefndatjáningarfrelsisverndar. Ef talið verði, gegn mótmælum stefnda, að ummælin umdómsmorð teljist staðhæfing um staðreynd byggir stefndi á því að umfjöllun hanssé rétt og því beri að sýkna hann. Framið hafi verið dómsmorð á BaldriGuðlaugssyni með dómi Hæstaréttar af þeim ástæðum sem tilgreindar séu í bókhans. Eftirþví sem stefndi best veit sé þetta fyrsta málssókn sinnar tegundar hérlendis,þ.e. þar sem starfandi dómari við Hæstarétt Íslands stefni manni fyrirgildisdóm um dómsúrlausn réttarins. Stefndi bendir á að dómur í þessu málistefnanda í vil myndi fela í sér hættulegt fordæmi. Ef allir fjórir dómararnir,sem stóðu að meirihlutaatkvæðinu, ættu miskabótarétt á hendur stefnda þurfivart að fjölyrða um kælingaráhrif á frjálsa tjáningu um málefni Hæstaréttar.Hætt væri við því að þeir örfáu menn sem hygðust dirfast að gagnrýna dómstólinnhættu við það. Verðiekki fallist á að sýkna stefnda af þeirri ástæðu að hann hafi notiðtjáningarfrelsis til að viðhafa hin umstefndu ummæli, byggir hann á því tilvara að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínarþar sem óhögguð myndu standa orð sem stefndi birti um þennan dóm í bók sinni „Íkrafti sannfæringar“, sem út kom 2014. Þar hafi einnig verið notað orðið„dómsmorð“ um þennan sama dóm. Stefndimótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegna umfjöllunarinnar, sbr.26. gr. skaðabótalaga nr. 37/1993. Í fyrsta lagi hafi orðið dómsmorð einnigverið notað um dóm í máli Baldurs Guðlaugssonar í bókinni „Í kraftisannfæringar“, sem hafi komið út þremur árum fyrr. Í öðru lagi sé miski hansenginn þar sem gagnrýni stefnda hafi beinst að stofnuninni Hæstarétti Íslandsen ekki að honum persónulega. Í þriðja lagi hafi stefndi slegið þann varnaglavið umfjöllunina að stefnanda „hljóti“ að hafa verið ljóst að dómurinn stæðistekki. Þannig hafi stefndi ekki staðhæft um huglæga afstöðu stefnanda þegar hannkvað upp dóminn. Í fjórða lagi vísar stefndi til ofangreindrar umfjöllunar íheild sinni. Ljóst sé af henni að ummælin teldust aldrei ólögmæt meingerð ískilningi 26. gr. skaðabótalaga, enda séu þau varin af tjáningarfrelsi stefnda. Stefnandikrefjist 2.000.000 króna miskabótagreiðslu vegna hinna umstefndu ummæla.Stefndi mótmælir kröfunni á þeim grundvelli að hún sé óhóflega há. Krafan séekki í nokkru samræmi við áratuga dómaframkvæmd Hæstaréttar íærumeiðingarmálum. Rökstuðningur í stefnu fyrir hárri bótakröfu er þar að aukihaldlaus. Í stefnu segir, í fyrstu efnisgrein um kröfuna, að verði stefndidæmdur til þess að greiða stefnanda miskabætur muni þær renna tilgóðgerðarmála. Engin lagaheimild stendur til þess að ákvarða bótafjárhæð meðtilliti til fyrirætlana bótakrefjandans um ráðstöfun miskabóta. Bótunum ereingöngu ætlað það hlutverk að rétta hlut bótakrefjandans sjálfs.Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til meginreglna umtjáningarfrelsi sem m.a. koma fram í 73. gr. íslensku stjórnarskrárinnar og 9.– 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem veitt var lagagildi á Íslandi meðlögum nr. 62/1994. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. laganna. VIEins og rakið er hér aðframan er upphaf máls þessa að stefndi gaf út bókina „Með lognið í fangið – Umafglöp Hæstaréttar eftir hrun“ sem út kom 2. nóvember 2017. Í þriðja þættibókarinnar, sem ber heitið „Hugarástandi við Hæstarétt“, lýsir stefndi þeirriskoðun sinni að dómarar Hæstaréttar hafi látið þrýsting almennings umsakfellingu í kjölfar efnahagshrunsins hafa áhrif á sig. Dómarar hafi dregiðtaum ákæruvaldsins í málum og að brotið hafi verið gegn réttindum ákærðu meðýmsum hætti. Í undirkafla í þriðja þætti bókarinnar, sem ber heitið „Dómsmorð“,en þar er að finna hin umstefndu ummæli nr. 1-4, fjallar stefndi á 23 síðum ummál ákæruvaldsins á hendur Baldri Guðlaugssyni en í því máli var ákærðisakfelldur fyrir innherjasvik og dæmdur til fangelsisvistar. Rekur stefndi íbókinni lögfræðileg sjónarmið sín um að dómurinn hafi verið rangur og að sýknahefði átt ákærða. Rekur hann ennfremur forsendur og þær ástæður sem hann telurað leitt hafi til rangrar niðurstöðu meirihluta Hæstaréttar í málinu. Þá vitnarstefndi í bók sinni til skýringar J. B. Hort á hugtakinu „dómsmorð“ og segir aðsú skilgreining eigi vel við í máli Baldurs en hún er svohljóðandi: „Dómsmorð er ... dráp af ásettu ráði, þarsem réttarfarið verður að morðtólinu. Hér er því um ,,intentional (ásetnings-)miscarriage of justice” að ræða. Með orðinu dómsmorð er einnig átt við hitt,þegar verknaðurinn leiðir eigi til dauða fórnarlambsins, heldur óverðskuldaðrarrefsingar, eins og t.d. í Dreyfusar-málinu; og hægt er að fremja það, þar semlögmál þau, er gilda um vandaðan málsrekstur, eru brotin, svo sem með þarf, tilþess að komast megi að rangri niðurstöðu.“ Stefnandibyggir málssókn sína á því að ummælin „dómsmorð“ séu ærumeiðandi aðdróttanireins og þau birtast í framangreindum kafla bókarinnar um mál BaldursGuðlaugssonar og ennfremur þar sem þau birtast í sama samhengi á blaðsíðu 114 íbókinni. Byggir stefnandi á því að leggja verði til grundvallar tilvitnaðaskilgreiningu J. B. Hort, sem stefndi vísar til í riti sínu, á því hvað felst íhugtakinu „dómsmorð“. Stefndi hafi með þessari tilvitnun að mati stefnandafullyrt að stefnandi hafi af ásetningi komist að rangri niðurstöðu í dómsmálimeð þeim afleiðingum að saklaus maður hafi verið sakfeldur og dæmdur ífangelsi. Ásökun stefnda sé því ásökun um refsiverða háttsemi. Lítaverður til þess að stefndi dregur nokkuð úr skoðun sinni um að dómsmorð hafiverið framið þegar hann segir í framhaldi af tilvitnun sinni í hinn norskalögfræðing: „Felldur var dómur, sem dómararnirvissu, eða að minnsta kosti hlutu að vita, að ekki stóðst hlutlausalagaframkvæmd.“ Þrátt fyrir framangreinda skilgreiningu J. B. Hort, en bók hanskom út í íslenskri þýðingu 1954, verður einnig að hafa í huga, eins og stefndihefur sýnt fram á, að orðið „dómsmorð“ hefur í almennri umræðu síðustu áratugiverið notað í þeirri merkingu að dómstóll hafi komist að rangri niðurstöðu.Sérstaklega hafa dæmdir sakborningar, sem hlotið hafa refsingu, notað orðið íþeirri merkingu að þeir hafi saklausir verið dæmdir til refsingar. Verjendurþeirra og aðrir lögmenn hafa einnig í almennri umræðu komist svo að orði aðniðurstaða refsidóms hafi verið dómsmorð og þá átt við að ákærði hafi verið sakfelldurán þess að hafa til sakar unnið. Almenntgildir rúmt tjáningarfrelsi um starfsemi dómstóla vegna þjóðfélagslegsmikilvægis þeirra. Játa verður stefnda rúmt tjáningarfrelsi um þá dómaHæstaréttar sem fjalla um sakamál eftir bankahrunið haustið 2008, þ. á. m.hvort réttarkerfið hafi staðist þrýsting og reiði almennings í kjölfar hrunsinsen það er skoðun stefnda að svo hafi ekki verið. Viðmat á því hvort hin umstefndu ummæli séu gildisdómur eða staðhæfing umstaðreyndir verður að meta skrif stefnda í heild sinni. Verður að skoða hinumstefndu ummæli í samhengi við umfjöllun hans í heild í þessum kaflabókarinnar en þar leitast hann við að rökstyðja og gagnrýna út frálögfræðilegum sjónarmiðum þá skoðun sína að meirihluti Hæstaréttar hafi komistað rangri niðurstöðu í máli Baldurs Guðlaugssonar og að rétt aðferðarfræði,samkvæmt hans skoðun, sem hann rökstyður í bók sinni, hefði leitt til annarrar niðurstöðu. Hvergi íþessum kafla bókarinnar er stefnandi,eða aðrir þeir dómarar, sem áttu sæti í umræddu dómsmáli, sakaður um refsiverðaháttsemi. Stefndi tekur í riti sínu stundum sterkt til orða í gagnrýni sinni áHæstarétt en þegar umfjöllun hans er virt í heild verður talið að hann hafinotað hugtakið dómsmorð í óeiginlegri eða yfirfærði merkingu, aðallega til þessað leggja áherslu á orð sín. Verður því talið að umfjöllun stefnda í heildsinni feli í sér ályktun hans eða gildisdóm um framangreindan dóm Hæstaréttaren ekki staðhæfingu um að refsivert brot hafi verið framið. Þáer einnig til þess að líta að hin umstefndu ummæli og umfjöllun stefnda íframangreindum kafla bókarinnar er gagnrýni á störf Hæstaréttar en beinast ekkiað stefnanda persónulega. Nafn hans er ekki nefnt í þessum kafla bókarinnar aðöðru leyti en því að nafna dómenda, er sátu í dómi í máli BaldursGuðlaugssonar, er getið. Þegarallt framangreint er virt verður ekki talið að í ummælum stefnda hafi falistrefsiverð ærumeiðing samkvæmt 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga. Aðgættum rétti stefnda samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar verða ummælinþví ekki ómerkt. Stefndi verður því sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Réttþykir að málskostnaður falli niður milli aðila. GunnarAðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóm þennan.Dómsorð Stefndi, JónSteinar Gunnlaugsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Benedikts Bogasonar, ímálinu. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 577/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms, um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, samkvæmt b. lið 1. mgr. 95. gr. og 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stendur en þó eigi lengur en til mánudagsins 26. október 2009 klukkan 13. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag gert þá kröfu að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði á þá leið að dómfellda X, sem er litháískur ríkisborgari kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi í allt að 4 vikur eða til föstudagsins 6. nóvember 2009 kl. 16.00. Dómfelldi mótmælir kröfunni. Af hálfu dómfellda er þess aðallega krafist að kröfu lögreglustjóra verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími en krafist sé. Þá lýsti dómfelldi því yfir að hann samþykkti að sæta farbanni á áfrýjunarfresti. Kröfuna um að dómfelldi verði látinn sæta gæsluvarðhaldi áfram byggir lögreglustjóri á því að dómfelldi hafi í dag verið dæmdur í 30 daga fangelsi, en hann hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 26. september sl. til dagsins í dag samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness sem staðfestur hafi verið í Hæstarétti. Krafan sé byggð á b-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 3. mgr. 97. gr. sömu laga. Dómfelldi hafi takið sér frest samkvæmt 199. gr. laga nr. 88/2008 við dómsuppsögu í dag til að taka ákvörðun um áfrýjun málsins. Dómfelldi hafi í dag verið dæmdur fyrir brot gegn endurkomubanni sem ákveðið hafi verið af útlendingastofnun og staðfest af Dómsmálaráðuneyti. Það sé mat lögreglustjóra að ekki geti komið til greina að maður sem brýtur gegn slíku banni gangi laus á meðan hann ákveður hvort hann áfrýi 30 daga fangelsisdómi. Sé því nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi þennan tíma og telji lögreglustjóri farbann ekki koma til greina í þeirri stöðu sem upp sé komin. Af hálfu dómfellda er talið að skilyrði til að beita gæsluvarðhaldi séu ekki fyrir hendi. Eins og að framan getur var dómfelldi sakfelldur í Héraðsdómi Reykjaness í dag fyrir brot gegn banni við endurkomu til Íslands samkvæmt lögum nr. 96/2002 um útlendinga. Var dómfelldi dæmdur til að sæta fangelsi í 30 daga og tekið fram að refsingu til frádráttar kæmi með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 26. september sl. Dómfelldi lýsti því yfir við uppkvaðningu dómsins í dag að hann tæki sér lögmæltan frest til að ákveða hvort hann áfrýjaði málinu til Hæstaréttar. Samkvæmt 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2009 er heimilt eftir kröfu ákæranda að úrskurða að gæsluvarðhald sem dómfelldi hefur sætt en lauk við uppkvaðningu héraðsdóms, skuli haldast meðan á áfrýjunarfresti samkvæmt 199. gr. laganna stefndur. Slíka kröfu gerði ákærandi í dag. Að mati dómsins þykja skilyrði til að úrskurða dómfellda til að sæta gæsluvarðhaldi áfram með vísan tl. b-liðar 1. mgr. 95. gr. og 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008. Þykir ekki koma til greina með hliðsjón af broti dómfellda að hann gangi laus meðan áfrýjunarfrestur líður. Þykir ekki koma til greina að úrskurða farbann í stað gæsluvarðhalds. Á hinn bóginn er ekki unnt að fallast á fjögurra vikna gæsluvarðhald, enda væri það andstætt síðari málslið 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um að eftir föngum skuli gæta þess að sakborningur verði ekki látinn sæta gæsluvarðhaldi lengur en sýnt þykir að fangelsisrefsing verði dæmd. Eins og áður getur var í dómnum yfir ákærða kveðið á um að gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 26. september sl. komi með fullri dagatölu til frádráttar refsingunni, 30 daga fangelsi. Því gæti dómfelldi þurft að sæta gæsluvarðhaldi eftir að afplánun lyki ef fallist yrði á kröfu lögreglustjóra. Samkvæmt þessu verður dómfelldi úrskurðaður til að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan áfrýjunarfresti stendur, en þó eigi lengur en til mánudagsins 26. október 2009, kl. 13:00, en þá væri dómfelldi búinn að sitja í gæsluvarðhaldi í 30 daga. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður úrskurðinn upp. Dómfelldi, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stendur en þó eigi lengur en til mánudagsins 26. október 2009 kl. 13:00.
Mál nr. 562/2007
Kærumál Hald
Sóknaraðili lagði hald á 6.900.000 krónur sem fundust við húsleit að Y. Einnig fundust þar ýmsir hlutir sem tengjast meðferð fíkniefna. Varnaraðili krafðist þess að ákvörðun sóknaraðila um haldlagninguna yrði felld úr gildi. Rökstuddur grunur var um að féð tengdist sölu og dreifingu fíkniefna og að um væri að ræða háttsemi sem varðað gæti við lög. Voru skilyrði 1. mgr. 78. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála því uppfyllt og var kröfu varnaraðila hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2007, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi sú ákvörðun sóknaraðila að leggja hald á 6.900.000 krónur, sem fundust við húsleit að Yrsufelli 9, Reykjavík, 12. júlí 2007, jafnframt var því hafnað að sóknaraðila væri skylt að skila varnaraðila fénu. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verið felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 19/1991 skal leggja hald á muni ef ætla má að þeir hafi sönnunargildi í opinberu máli, þeirra hefur verið aflað á refsiverðan hátt eða ætla má að þeir kunni að verða gerðir upptækir. Eins og nánar greinir í héraðsdómi fundust við húsleit samkvæmt dómsúrskurði peningar þeir, sem hald var lagt á, ásamt ýmsum hlutum sem tengjast meðferð fíkniefna. Voru peningarnir í sjö misstórum einingum á þremur stöðum í íbúðinni. Varnaraðili kveður féð vera sína eign og sé um að ræða hluta af slysabótum sem hann hafi fengið greiddar í desember 2006. Geymslumáti fjárins og skýringar á honum er tortryggilegur. Rökstuddur grunur er um að fé þetta tengist sölu og dreifingu fíkniefna og að um sé að ræða háttsemi sem varðað geti við lög nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en rannsókn málsins er ekki lokið. Á grundvelli þess sem rakið er hér að framan og með vísan til 1. mgr. 78. gr. laga nr. 19/1991 þykja skilyrði fyrir haldlagningu fjárins vera uppfyllt. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 622/2010
Kærumál Greiðsluaðlögun Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar var hafnað. Talið var að A hefði ekki upplýst um breyttar aðstæður sínar fyrir héraðsdómi og niðurstaða dómsins hefði því ekki verið reist á réttum forsendum. Var málið talið svo vanreifað að óhjákvæmilegt væri annað en að vísa því án kröfu frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að honum yrði veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á beiðni hans um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Þá krefst hann að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Með bréfi sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 6. maí 2010 óskaði sóknaraðili heimildar til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Í þingbók er bókað að á dómþingi 14. október 2010 hafi fyrrgreind beiðni verið lögð fram ásamt fylgiskjölum. Meðal þessara fylgiskjala var greiðsluáætlun þar sem sóknaraðili tilgreindi mánaðarlegar tekjur sínar 134.321 krónu. Í beiðni hans kom fram að hann væri atvinnulaus og að tekjur sem gert væri ráð fyrir væru atvinnuleysisbætur. Miðað við þessar forsendur var neikvæð greiðslugeta hans 90.279 krónur á mánuði. Á framangreindu dómþingi var bókað að sóknaraðili hafi sjálfur sótt þing, skýrt beiðni sína og ítrekað kröfur sínar. Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að aðstæður hans hafi breyst 1. júlí 2010. Honum hafi verið synjað um atvinnuleysisbætur eftir að hann sendi beiðni sína ásamt fylgigögnum til Héraðsdóms Reykjavíkur. Þá hafi hann verið ráðinn til [...] frá 1. júlí 2010 og séu umsamin föst mánaðarlaun er því starfi fylgja 320.000 krónur. Ráðningarsamningur dagsettur 1. júlí 2010 milli sóknaraðila og [...] fylgdi kærunni ásamt nýrri greiðsluætlun þar sem mánaðarlegar tekjur eftir skatta voru tilgreindar 231.716 krónur og mánaðarleg greiðslugeta 7.116 krónur. Samkvæmt framanröktu höfðu aðstæður sóknaraðila breyst um atriði sem verulega þýðingu gátu haft við úrlausn um beiðni hans um nauðasamning til greiðsluaðlögunar frá því að beiðnin var rituð og þar til mál hans var tekið fyrir á dómþingi 14. október 2010. Með því að ekki var upplýst um þessar breyttu aðstæður fyrir héraðsdómi var hann ekki reistur á réttum forsendum. Var málið svo vanreifað af hálfu sóknaraðila að óhjákvæmilegt er að vísa því án kröfu frá héraðsdómi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 452/2007
Kærumál Kröfugerð Opinber skipti
S krafðist þess að við opinber skipti til fjárslita milli aðila yrði viðurkennt að öll fullgerð málverk máluð af A sem voru á heimili málsaðila eða í láni, teldust séreign hennar samkvæmt kaupmála 16. september 2004. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að vísa málinu frá dómi þar sem kröfugerð S uppfyllti ekki skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. júlí 2007, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili reisir kröfu sína í stuttu máli á að aðilar séu bundnir af því hvernig skiptastjóri lagði ágreiningsmál þeirra fyrir héraðsdóm. Varnaraðili hafi ekki haft uppi andmæli gegn því að málinu yrði vísað til héraðsdóms og af þeim sökum hafi hann samþykkt með bindandi hætti að leggja málið fyrir dómara eins og gert var, sbr. 45. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Hafi hann því ekki getað haft uppi kröfu um frávísun fyrir héraðsdómi. Þá byggir sóknaraðili jafnframt á að heimilt sé samkvæmt lögum að setja dómkröfuna fram með þeim hætti sem gert var, sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 25. gr. sömu laga. Málsástæðum og lagarökum aðila er að öðru leyti gerð nægjanleg skil í úrskurði héraðsdóms. Samkvæmt 112. gr. laga nr. 20/1991 hefur skiptastjóri heimild til að beina ágreiningi sem rís milli aðila við opinber skipti til héraðsdóms, sbr. 122. gr. sömu laga. Slíkur ágreiningur verður ekki lagður fyrir dómstóla á annan hátt. Kröfugerð aðila í málum sem lögð eru fyrir dómstóla á grundvelli framangreindrar heimildar verður eigi að síður að uppfylla reglu d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 130. gr. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 og breytir ætlað samþykki varnaraðila um framsetningu kröfugerðar engu í því sambandi. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað með vísan til forsendna hans. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. júlí 2007. Mál þetta var þingfest 20. febrúar 2007 og tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu varnaraðila 28. júní sl. Sóknaraðili er Sigríður Guðlaugsdóttir, Miðvangi 15, Hafnarfirði en varnaraðili er Egill Eðvarðsson, Löngulínu 7, Garðabæ. Sóknaraðili gerir þær dómkröfur að við opinber skipti til fjárslita milli aðila verði viðurkennt að öll fullgerð málverk máluð af varnaraðila sem voru á heimili málsaðila eða í láni, teljist séreign sóknaraðila samkvæmt kaupmála aðila frá 16. september 2004. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega frávísunar málsins en til vara að kröfum sóknaraðila verði hafnað. I. Málavextir eru í stuttu máli þeir að aðilar gengu í hjónaband 14. maí 1999. Þau eignuðust í hjónabandi sínu tvíbura 17. nóvember 2000. Aðilar gerðu með sér kaupmála 16. september 2004 þar sem segir að allt innbú að Bjarmalandi 6, skuli vera séreign sóknaraðila. Í kaupmálanum er tekið fram að málverk skuli vera séreign sóknaraðila. Kaupmálinn var skrásettur í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík lögum samkvæmt. Málsaðilar slitu samvistum 1. mars 2005. Reis þá ágreiningur um innbússkiptin og þá sérstaklega um málverk sem varnaraðili hafði málað og héngu á heimili þeirra meðan á hjúskapnum stóð. Sum þessara málverka voru um stundarsakir í láni hjá ýmsum aðilum og fyrirtækjum. Jafnframt reis ágreiningur með aðilum um tilbúin málverk, sem máluð höfðu verið af varnaraðila, en höfðu ýmist verið geymd í fataherbergi á heimili aðila eða á vinnustofu varnaraðila á heimilinu. Varnaraðili styður frávísunarkröfu sína þeim rökum að kröfur sóknaraðila að þessu leyti hafi alltaf verið mjög á reiki frá upphafi. Kröfugerð sóknaraðila sé þannig sett fram að hún sé andstæð meginreglu réttarfars um skýran málatilbúnað og sé vanreifuð. Hún sé ekki nægilega ákveðin og glögg, sbr. d lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar krafa um viðurkenningu á tilteknum réttindum sé sett fram beri að skilgreina nákvæmlega í kröfugerð hver þessi réttindi séu. Sú leiðbeiningaregla hafi verið sett fram að kröfugerð þurfi að haga þannig að dómstóll geti formsins vegna tekið hana til greina og gert hana að niðurstöðu sinni. Dómsúrlausn þurfi að vera það ákveðin að hún leiði ein og sér til málaloka um sakarefnið. Með öllu sé óvíst hvaða hugverk varnaraðila það séu sem sóknaraðili telji sig eiga eignarétt á. Dómstólar verði ekki krafðir svara við svokölluðum lögspurningum, það er álitaefnum um tilvist eða skýringu réttarreglna, sem tengist ekki úrlausn um ákveðna kröfu samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 24. gr. sömu laga. Þess vegna beri að vísa málinu frá dómi. II. Í kaupmála aðila er kveðið á um að allt innbú að Bjarmalandi 6 skuli vera séreign sóknaraðila. Er innbúið talið upp og segir meðal annars að málverk og allir aðrir lausamunir falli undir kaupmálann. Í málinu er deilt um hvaða málverk hafi verið á heimili málsaðila og hefur krafa sóknaraðila tekið einhverjum breytingum undir rekstri málsins hjá skiptastjóra hvað þetta áhrærir. Krafa sóknaraðila í málinu er að viðurkennt verði við fjárslit aðila að öll fullgerð málverk, máluð af varnaraðila, sem voru á heimili aðila eða í láni, teljist séreign sóknaraðila samkvæmt kaupmálanum. Þessi krafa er ekki dómtæk þar sem hin umdeildu málverk eru ekki sérgreind. Krafa sóknaraðila er því óskýr og óákveðin að þessu leyti og í andstöðu við meginreglu réttarfarsins um skýran málatilbúnað. Nauðsynlegt er að skilgreina nákvæmlega í kröfugerð þau réttindi sem krafist er viðurkenningar á. Af þessum sökum verður fallist á frávísunarkröfu varnaraðila samkvæmt d lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðili úrskurðaður til að greiða varnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti að fjárhæð 85.750 eða samtals 435.750 krónur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Máli þessu er vísað frá dómi. Sóknaraðili, Sigríður Guðlaugsdóttir, greiði varnaraðila, Agli Eðvarðssyni, 435.750 krónur í málskostnað.
Mál nr. 315/2006
Vinnusjúkdómur Mengun Matsgerð Skaðabætur
H vann á speglunardeild Landakotsspítala frá 1988 til 1996 og á sömu deild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi frá þeim tíma til 13. nóvember 1997. Í starfi sínu þurfti hún að nota sótthreinsiefnið glútaraldehýð til þess að hreinsa speglunartæki. H krafðist skaðabóta þar sem hún taldi að óvarleg meðferð glútaraldehýðs á spítölunum hefði ollið því að hún sýktist af astma sem gerði henni ókleift að sinna starfi sínu áfram. Dómkvaddir matsmenn og yfirmatsmenn töldu að H hefði hlotið atvinnusjúkdóm og að glútaraldehýðmengun væri líklegasta ástæða sjúkdómsins. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til reglna nr. 401/1989 um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum, og talið að forráðamenn Landakotsspítala hefðu ekki leitt í ljós að þeir hefðu uppfyllt skyldur sínar samkvæmt reglunum. Þá var talið að forráðamönnum spítalans hefði borið að kynna hættulega eiginleika glútaraldehýðs fyrir þeim sem notuðu efnið í störfum sínum. Varðandi aðstöðuna á Sjúkrahúsi Reykjavíkur var vísað til reglna nr. 496/1996 um efnanotkun á vinnustöðum, sem tóku gildi 1. janúar 1997. Þær reglur lögðu enn ríkari skyldur á forráðamenn spítalans til að tryggja að mengunarvaldandi efni sem unnið var með stofnuðu ekki öryggi og heilsu starfsmanna í voða og að starfsmönnum væri kynntar nauðsynlegar verklagsreglur og öryggisleiðbeiningar. Af gögnum málsins var ekkert ráðið um að þessa hefði verið gætt á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Vegna alls þessa var lagt á Í að sanna að aðstaðan á speglunardeildum framangreindra spítala hefði verið fullnægjandi á þeim tíma sem H vann þar, að mengun af völdum glútaraldehýðs hefði verið undir leyfilegum mörkum og að meðferð efnisins á Sjúkrahúsi Reykjavíkur hefði uppfyllt kröfur reglna nr. 496/1996. Var talið að Í hefði ekki tekist sú sönnun og bæri hann því skaðabótaábyrgð á tjóni H. Varanleg örorka og varanlegur miski H var í yfirmatsgerð metin 15% og var sú niðurstaða lögð til grundvallar í dómi Hæstaréttar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. júní 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. ágúst 2006. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 7.383.129 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 1997 til 29. júní 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hún staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem í héraðsdómi greinir höfðaði gagnáfrýjandi mál þetta til heimtu skaðabóta vegna varanlegrar örorku og varanlegs miska, sem hún hafi hlotið í starfi sínu á speglunardeild Landakotsspítala frá hausti 1988 til nóvember 1996 og á sömu deild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi frá þeim tíma til 13. nóvember 1997, en óumdeilt er að aðaláfrýjandi beri nú skaðabótaábyrgð vegna starfsemi þessara sjúkrastofnana. Gagnáfrýjandi kveðst í þessu starfi hafa þurft að nota sótthreinsiefnið glútaraldehýð til þess að hreinsa speglunartæki, en það sé sterkt, rokgjarnt og hættulegt og óvarlega hafi verið farið með það. Vegna þessa hafi hún sýkst af astma, sem hafi gert henni ókleift að sinna áfram starfi sínu á speglunardeild sjúkrahússins í Fossvogi. Þrír dómkvaddir menn hafi í matsgerð 2. apríl 2004 komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi hafi hlotið svokallaðan atvinnuastma af vinnu og vinnuaðstæðum á nefndum speglunardeildum. Glútaraldehýð sé vel þekkt orsök þess sjúkdóms og ertingareinkenna á slímhimnur í munni, nefi, afholum nefsins, koki, augum og berkjum. Ekki hafi komið fram vísbendingar um aðrar orsakir astmasjúkdóms gagnáfrýjanda eða öndunarfæraeinkenna svo að óyggjandi sé og hafi hún ekki haft þennan sjúkdóm áður en hún hóf fyrrgreind störf. Um varanlega örorku gagnáfrýjanda hafi í matsgerðinni verið vísað til þess að hún hafi í reynd látið af starfi sínu sem deildarstjóri á speglunardeild sjúkrahússins í Fossvogi þegar hún fór í veikindaleyfi um miðjan nóvember 1997, því hún hafi ekki treyst sér aftur til starfsins að leyfi loknu, þar sem sýnt hafi verið að mati lækna hennar að tengsl væru milli astmans og vinnuaðstæðna þar. Hafi varanleg örorka hennar verið metin 25% og varanlegur miski sá sami. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi leitaði aðaláfrýjandi yfirmats, sem lokið var 17. nóvember 2005. Þar var komist að þeim niðurstöðum að miklar líkur væru á að gagnáfrýjandi hafi í áðurgreindum störfum hlotið atvinnusjúkdóm í læknisfræðilegum skilningi, að glútaraldehýðmengun væri líklegasta ástæða einkenna hennar og engin önnur orsök líklegri. Varanlega örorku hennar og miska mátu yfirmatsmenn 15%. Fyrir héraðsdómi lýsti aðaláfrýjandi því yfir að hann gerði ekki athugasemdir við þessa niðurstöðu yfirmatsgerðar, en ítrekaði að jafnvel þótt sannað væri að gagnáfrýjandi hafi fengið einkenni af glútaraldehýðmengun væru ekki orsakatengsl milli tjóns hennar og þeirrar saknæmu háttsemi, sem hún héldi fram að sjúkrahúsin tvö hefðu sýnt af sér. II. Aðaláfrýjandi hafnar því að hann beri sök á veikindum gagnáfrýjanda, enda sé ósannað að starfsmenn Landakotsspítala eða Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi hafi sýnt af sér háttsemi, sem telja megi saknæma eða ólögmæta. Í starfsemi þeirri, sem fram hafi farið á speglunardeildum sjúkrahúsanna, hafi ætíð verið farið eftir lögum og reglum, þar á meðal um leyfilegt magn glútaraldehýðs í andrúmslofti. Á árinu 1988, þegar gagnáfrýjandi kom til starfa á speglunardeild Landakotsspítala, hafi engin mengunarmörk gilt um þetta efni, en á árunum 1990 til 1999 hafi gilt reglur nr. 401/1989 um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum. Samkvæmt þeim hafi efnið ekki mátt fara yfir 0,8 mg/m3 í andrúmslofti og gildi þau mörk enn. Aðstæður hafi verið góðar þar á speglunardeildinni, engar kvartanir hafi borist og engar mælingar séu til frá þeim tíma. Meðferð glútaraldehýðs hafi verið í samræmi við þá þekkingu, sem verið hafi fyrir hendi, og starfsmönnum deildarinnar fullkunnugt um hættueiginleika efnisins og hagað sér eftir því. Sama hafi verið á speglunardeildinni í Fossvogi, þar sem starfsmenn hafi verið hvattir til að nota gúmmíhanska, öryggisgleraugu og andlitsgrímur við hreinsun áhalda og tækja. Viðunandi loftræsting hafi verið til staðar og nýjungar í tækni átt að tryggja sem best aðstöðu starfsmanna, meðal annars sérstakar þvottavélar, sem teknar hafi verið í notkun á sjúkrahúsunum. Mengunarmæling, sem gerð hafi verið á speglunardeildinni í Fossvogi 29. apríl 1987, hafi sýnt magn glútaraldehýðs í andrúmslofti undir 0,1 mg/m3. Tveim árum síðar eða 30. mars 1989 hafi tvær mælingar verið gerðar þar og önnur sýnt 0,58 mg/m3, en hin undir 0,1 mg/m3. Fjórða mælingin hafi verið gerð 5. mars 1998, eftir að gagnáfrýjandi hætti störfum, og niðurstaðan orðið 0,12 mg/m3. Af þessu megi ráða að magn glútaraldehýðs í andrúmslofti á speglunardeildinni í Fossvogi hafi aldrei á þessu tímabili farið yfir viðmiðunarmörkin, sem í gildi voru, heldur verið langt undir þeim. Þar hafi gagnáfrýjandi aðeins unnið í eitt ár frá nóvember 1996 og bendi ekkert í málinu til saknæmrar háttsemi sjúkrahússins á þeim tíma. Tjón gagnáfrýjanda verði því ekki rakið til atvika, sem aðaláfrýjandi beri ábyrgð á. Varakrafa aðaláfrýjanda er reist á því að lækka verði kröfu gagnáfrýjanda vegna eigin sakar verði hann talinn hafa sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi gagnvart henni. Hún hafi verið deildarstjóri, með menntun og reynslu til starfsins. Hún hafi vitað af einkennum sínum allt frá 1990 og átt að bregðast við þeim með því að gera athugasemdir og krefjast úrbóta, sem hún hafi ekki gert. Auk þessa verði að miða skaðabótakröfu gagnáfrýjanda við niðurstöðu yfirmatsgerðar um varanlega örorku hennar, en ekki undirmats, eins og gert hafi verið í héraðsdómi. III. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, lagði til grundvallar að efnið glútaraldehýð, sem notað var við sótthreinsun áhalda á speglunardeildum Landakotsspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi, gæti valdið astma auk annarra einkenna, en athygli hafi verið vakin á þessu í erlendum læknisfræðiritum þegar á árunum 1984 og 1986, áður en gagnáfrýjandi hóf þar störf. Ekki er ágreiningur í málinu um þá niðurstöðu yfirmatsgerðar að glútaraldehýðmengun sé líklegasta ástæða einkenna gagnáfrýjanda. Þessu til samræmis verður að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi vegna vinnu sinnar með þetta efni fengið svokallaðan atvinnuastma og orðið að láta af störfum í nóvember 1997. Aðaláfrýjandi hafnar því á hinn bóginn að hann beri sök á þessum veikindum gagnáfrýjanda. Í gögnum málsins eru einkenni veikinda gagnáfrýjanda rakin allt til ársins 1992, þótt hún hafi ekki greinst með astma fyrr en 1997. Í upphafi þessa tímabils starfaði hún á speglunardeild Landakotsspítala, þar sem hún var deildarstjóri. Hún deildi því starfi með öðrum hjúkrunarfræðingi, sem bar vitni í málinu. Þær lýstu báðar fyrir dómi hvernig áhöld voru hreinsuð á deildinni, svo og lykt, munnþurrki, höfuðverkjum og öðrum óþægindum, sem fylgt hafi starfinu. Áðurnefndar reglur nr. 401/1989, sem settar voru með heimild í nánar tilteknum ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, tóku gildi 1. janúar 1990. Í 3. gr. reglnanna sagði að vinnu skyldi skipuleggja og framkvæma þannig að mengun yrði eins lítil og kostur væri. Mengun í andrúmslofti starfsmanna skyldi ekki fara yfir mörk, sem fram komu í skrá með reglunum, en þar voru mörk glútaraldehýðs sett 0,8 mg/m3. Samkvæmt 5. gr. reglnanna bar þegar í stað að rannsaka aðstæður ef vafi lék á því hvort mengun væri innan leyfilegra marka. Eftir gögnum málsins voru engar mælingar gerðar á vinnustað gagnáfrýjanda á Landakotsspítala og er því ekkert vitað um hvort mengun í andrúmslofti af völdum glútaraldehýðs hafi farið þar yfir þessi mörk. Vegna þeirrar sérþekkingar, sem ætlast verður til að forráðamenn sjúkrahússins hafi búið yfir, áttu þeim ekki að dyljast upplýsingar, sem komið höfðu fram í ritum á sviði læknisfræði um hættulega eiginleika þessa efnis og að það gæti valdið astma. Þeim bar að kynna þessa hættu fyrir þeim, sem notuðu efnið í störfum sínum, og gera það, sem unnt var, til að draga úr henni, þar á meðal að fá gerðar mælingar til að staðreyna að mengun færi ekki yfir þau mörk, sem greindi í reglum nr. 401/1989. Aðaláfrýjandi hefur ekki leitt í ljós að neins þessa hafi verið gætt. Í gögnum málsins er að finna ýmsar athugasemdir Vinnueftirlits ríkisins um vinnuaðstöðu á speglunardeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi, þar sem meðal annars var ítrekað bent á að auka þyrfti loftræstingu, en á þeirri deild starfaði gagnáfrýjandi sem áður segir um eins árs skeið frá nóvember 1996. Fyrir héraðsdómi gaf skýrslu nafngreindur læknir, sem virðist af gögnum málsins hafa á þessum tíma gegnt starfi rekstarstjóra deildarinnar. Hann bar að deildin hafi verið flutt í nýtt húsnæði 1997, sem mun hafa verið í apríl á því ári. Fyrra húsnæði hafi verið mjög lítið og tækin handþvegin þar og lögð í glútaraldehýðlög. Vitað hafi verið um mengun af efninu og ljóst að aðstöðuna þyrfti að lagfæra verulega. Loftræsting hafi verið vandamál, en hún þó virkað í sérstökum „stinkskáp“. Hann bar einnig að aðstaðan á speglunardeildinni hafi verið ófullkomin „til margra ára“, hún væri ekki enn orðin viðunandi og þess hafi ekki verið gætt að hafa nógu góða loftræstingu. Í 5. gr. reglna nr. 496/1996 um efnanotkun á vinnustöðum, sem settar voru með heimild í lögum nr. 46/1980 og tóku gildi 1. janúar 1997, var meðal annars lögð skylda á atvinnurekanda til að ganga úr skugga um áður en efni yrði tekið í notkun að unnt væri að nota það þannig að það stofnaði ekki öryggi og heilsu starfsmanna í voða, svo og að þeim hafi verið kynntar nauðsynlegar verklagsreglur og öryggisleiðbeiningar. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um að þessa hafi verið gætt á sjúkrahúsinu í Fossvogi eða áðurgreindra ákvæða reglna nr. 401/1989. Vegna alls þess, sem að framan greinir, verður að leggja á aðaláfrýjanda að sanna að aðstaðan á speglunardeildum Landakotsspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi hafi verið fullnægjandi og mengun af völdum glútaraldehýðs undir leyfilegum mörkum, svo og að meðferð efnisins á speglunardeild síðarnefnda sjúkrahússins hafi uppfyllt áðurgreindar kröfur samkvæmt reglum nr. 496/1996. Aðaláfrýjanda hefur ekki tekist sú sönnun. Verður því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að hann beri skaðabótaskyldu gagnvart gagnáfrýjanda. Í málinu liggur ekkert fyrir um að forráðamenn Landakotsspítala eða Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi hafi gert reka að því að upplýsa gagnáfrýjanda um hættueiginleika glútaraldehýðs samkvæmt læknisfræðilegum rannsóknum, sem lágu fyrir áður en hún hóf þar störf. Þótt hún sé hjúkrunarfræðingur að mennt getur hún ekki borið halla af því að hafa ekki aflað sér þekkingar um þetta, sem sérfróðir læknar í þjónustu sjúkrahússins virðast aldrei hafa varað við. Er því ekki unnt að meta henni til sakar að hafa ekki fyrr en síðla árs 1997 áttað sig á hver væri orsök veikinda hennar, enda verður heldur ekki séð að læknar, sem hún leitaði til allt fram til þess tíma, hafi greint þessa rót veikindanna. Í héraðsdómi er niðurstaða um varanlega örorku gagnáfrýjanda reist á undirmatsgerð, en um varanlegan miska á yfirmatsgerð. Matsgerðirnar varða báðar sömu atriði. Samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála metur dómari sönnunargildi matsgerða. Að öllu jöfnu hlýtur sönnunargildi yfirmatsgerðar fjögurra dómkvaddra manna, sem ekki hefur verið hnekkt með öðrum gögnum, að vega þyngra við mat á sönnun en undirmatsgerð þriggja manna, að því tilskildu að ekki hafi verið sýnt fram á galla á henni. Í málinu er ekkert komið fram um að ekki hafi verið gætt réttra aðferða við mat hinna dómkvöddu yfirmatsmanna eða að niðurstaða þeirra sé reist á röngum forsendum. Að þessu virtu verður yfirmatsgerðin lögð til grundvallar í málinu við ákvörðun varanlegrar örorku og miska gagnáfrýjanda, hvort tveggja 15%. Bætur vegna varanlegrar örorku hennar reiknast því 3.585.602 krónur og vegna varanlegs miska 844.275 krónur, en um þessar fjárhæðir er ekki ágreiningur í málinu. Verður aðaláfrýjanda því gert að greiða gagnáfrýjanda samtals 4.429.877 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, Hildi Stefánsdóttur, 4.429.877 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 1997 til 29. júní 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta höfðaði Hildur Stefánsdóttir, kt. 021246-3289, Aflagranda 35, Reykjavík, með stefnu birtri 29. júní 2004 á hendur Landspítala, Háskólasjúkrahúsi, kt. 500300-2130, Eiríksgötu 5, Reykjavík. Málið var dómtekið 7. febrúar sl. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 7.383.129 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 1997 til 29. júní 2004, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi greiðslu á 4.429.877 krónum með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 1997 til 29. júní 2004, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, til vara að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar. Stefnandi er hjúkrunarfræðingur. Hún starfaði á speglunardeild Landakots­spítala við Túngötu frá árinu 1988 en síðan á Borgarspítalanum í Fossvogi frá því í nóvember 1996 fram í nóvember 1997, er hún fór í veikindaleyfi. Stefnandi telur að hún hafi hlotið varanleg mein af vinnu sinni á speglunardeildunum. Telur hún að astmi sem hún er haldin stafi af notkun á efni sem inniheldur glútaraldehýð til hreinsunar áhalda. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Hún kvaðst aldrei hafa fengið fyrirmæli um notkun glútaraldehýðs eða leiðbeiningar. Hún hafi ekki vitað neitt um efnið, en síðar áttað sig á því að það væri ertandi, hún og aðrir starfsmenn hafi fengið munnþurrk og höfuðverk, orðið þreytt. Efnið hafi komið í brúsum og á þeim hafi ekki verið neinar leiðbeiningar. Þá hafi ekki verið sérstök loftræsting á speglunardeildinni á Landakoti. Það hefði verið hægt að opna glugga í góðu veðri. Stefnandi kvaðst oft hafa fengið pestir með miklum uppgangi á meðan hún starfaði á speglunardeildunum. Hún hafi þurft að nota sýklalyf. Henni hefði aldrei dottið í hug að samband væri á milli veikindanna og glútaraldehýðs. Læknunum hefði ekki dottið það í hug heldur. Hún hefði verið á ráðstefnu í október 1997 þar sem hún hlýddi á erindi um efnið og aukaverkanir þess. Sér hefði þá orðið ljóst að fyrir­lesarinn var að lýsa öllum hennar einkennum. Stefnandi kvaðst hafa verið í leyfi frá nóvember 1997 fram á árið 1999. Hún hefði verið meira og minna veik á því tímabili, hefði oft fengið lungnabólgu. Sér hefðu verið gefin steralyf. Beinþynning væri komin fram og hún hefði orðið hröð. Hún hafi prófað að vinna á deild A-6, en ekki getað það. Hún kvaðst yfirleitt ekki þola við á sjúkrahúsum. Hún hafi síðan fengið starf við sjúkrahústengda heima­þjónustu. Það væri líkamlega erfið vinna og sér hafi reynst hún erfið. Hún fór á ný í veikindaleyfi í maí 2004 og hefur ekki unnið síðan. Edda Árnadóttir, hjúkrunarfræðingur, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún starfaði á speglunardeild Landakots og síðar í Fossvogi frá 1986 til 1990 og frá 1997. Hún kvaðst aldrei hafa fengið neinar leiðbeiningar frá yfirmönnum sínum um efnið glútaraldehýð. Það hafi engar varúðarreglur verið skráðar til að fara eftir. Það hafi einhverjar viðvaranir verið á umbúðunum, t.d. að það mætti ekki drekka efnið og að nota skyldi hanska. Efnið hafi komið óblandað í brúsa og hafi starfsmenn blandað það í könnu. Á Borgarspítalanum hafi verið þvottavélar. Sér hafi fundist meiri lykt þar, það hafi verið gluggar en ekki nein loftræsting. Þarna hafi allir verið stöðugt með höfuðverk og starfsmenn hafi kvartað. Enginn árangur hafi orðið af því. Sjálf hefði hún oft veikst eftir að hún byrjaði á speglunardeildinni. Sigrún Erlendsdóttir, hjúkrunarfræðingur, vann á speglunardeild á Landakoti 1985 og flutti síðan í Fossvog 1996 og hefur starfað þar síðan, en er nú í leyfi. Hún kvaðst aldrei hafa fengið leiðbeiningar um hugsanlega skaðsemi glútaraldehýðs. Um­búðirnar hafi verið merktar sem eiturefni. Hún hafi ekki vitað að efnið gæti valdið sjúkdómum. Tækin hafi fyrst verið handhreinsuð með vatni og síðan hreinsuð í opnum hólkum með efninu. Efnið hafi komið í litlum brúsum og verið blandað í 2%. Eftir að þvottavél var tekin í notkun hafi efnið komið í sérstökum brúsum sem settir voru í vélarnar. Hún kvaðst ekki vita hvort magn glútaraldehýðs hafi verið aukið eftir að þvottavélin kom. Það hafi ekki verið loftræsting á Landakoti, aðeins gluggi. Það hafi heldur ekki verið loftræsting á Borgarspítalanum í fyrstu, en stokkur hafi verið settur 1997 eða 1998. Það hafi verið lagðir til hanskar og pappírsmaskar, ekki kola­maskar. Unnur Ragnarsdóttir, hjúkrunarfræðingur, hefur starfað á speglunardeildinni í Fossvogi frá 1983, en er nú í veikindaleyfi. Hún kvaðst hafa vitað að efnið væri sótt­hreinsandi, ekki mætti drekka það og að það væri ertandi. Hún hafi ekki vitað að efnið gæti verið sjúkdómsvaldandi. Hún sagði að andrúmsloftið á deildinni hefði ekki batnað þegar þvottavélarnar komu. Starfsmenn hefðu gert sér grein fyrir skaðsemi efnisins þegar stefnandi veiktist. Erna Matthíasdóttir, hjúkrunarfræðingur, hóf störf á speglunardeild haustið 1997. Hún kvaðst fljótlega hafa farið að finna fyrir andþyngslum. Síðan höfuðverk og þyngslum yfir höfði og andliti. Ásgeir Theodórs, læknir, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann tók þátt í skipulagningu speglunardeildarinnar við sameiningu deildanna á Landakoti og á Borgarspítala. Hann sagði að vitað hefði verið að töluverð mengun væri af ýmsum hreinsiefnum sem væru notuð. Hann sagði að notkun á efninu glútaraldehýð í opnum ítátum hefði ekki verið hætt þegar þvottavélar komu. Glútaraldehýð væri mjög rok­gjarnt efni. Þá sagði hann að loftræsting hefði verið vandamál á speglunardeildinni. Það hefði fundist lykt áfram eftir að þvottavél kom. Þegar deildirnar voru sameinaðar sagði hann að lögð hefði verið áhersla á að loftræsting yrði góð í þvottaherberginu. En hann kvaðst ekki vita til þess að sett hafi verið sérstök loftræsting í þvotta­herbergið. Þá sagði hann að fyrir rúmlega áratug hefðu menn farið að gera sér grein fyrir eituráhrifum þessara efna. Þá tengdi síðari tíma þekking þessi efni við skemmdir í slímhúð, nefi, ennis- og kinnholum. Aðstaðan á deildinni í dag sagði Ásgeir að væri ekki fullnægjandi. Í bréfi Atvinnusjúkdómadeildar Heilsuverndarstöðvarinnar til framkvæmda­stjóra Borgarspítalans, dagsettu 11. júní 1987, eru gerðar athugasemdir við vinnu­aðstæður á endurkomudeild sjúkrahússins. Kemur þar fram að glútaraldehýð sé mjög ertandi efni við innöndun. Segir að lágmark sé að frásogskerfi sé yfir vaski til að tryggja að efnið berist ekki út í andrúmsloftið á stofunni. Er jafnframt tekið fram að það breyti engu um þessar athugasemdir hvort mælingar á efnunum í andrúmslofti reynist innan mengunarmarka miðað við aðstæður er mælingar fara fram. Í framangreindu bréfi kemur fram að mengunarmörk hafi ekki verið ákveðin fyrir glútaraldehýð. Í bréfi Vinnueftirlits ríkisins 24. júní 1987 segir frá mælingu er gerð var á speglunardeildinni á Borgarspítalanum 29. apríl 1987. Segir þar að mengunarmörk fyrir glútaraldehýð séu 0,8 mg/m3. Mældist styrkur efnisins innan við 0,1 mg/m3. Við mælingu 30. mars 1989 var styrkur efnisins sömuleiðis undir mörkum. Í bréfi um þá mælingu segir þó að auka þyrfti afsogið frá afsogsskáp til að koma í veg fyrir að mengun berist út fyrir hann eins og mælingin sýni. Engin gögn liggja fyrir um mælingar á Landakoti. Þá liggur frammi í málinu bréf Vinnueftirlitsins til hjúkrunarforstjóra Borgar­spítala, dagsett 30. ágúst 1996. Tilefni bréfsins er heimsókn eftirlitsins á speglunar­deildina, þar sem áðurnefnd þvottavél var biluð. Segir í bréfinu að tæki séu nú þrifin á bökkum frammi á borðum og að loftræsting sé ónóg. Í efninu sé glútaraldehýð sem sé mjög ertandi fyrir húð, augu, og slímhúðir í öndunarfærum. Þann 5. maí 2000 voru dómkvaddir matsmenn að kröfu stefnanda. Var læknunum Andrési Sigvaldasyni og Dóru Lúðvíksdóttur falið að meta heilsufar stefnanda, orsakir veikinda hennar og möguleika hennar á að starfa sem hjúkrunar­fræðingur. Matsgerð þeirra er dagsett 21. janúar 2002. Þar segir m.a.: „Hildur hóf störf á speglunardeild Landakotsspítala 1989 og starfaði þar til áramóta 1996-1997 þegar starfsemin var flutt á SHR í Fossvogi þar sem hún starfaði í u.þ.b. eitt ár. Var síðan í veikindaleyfí í u.þ.b. ár vegna öndunarfæraeinkenna. Reyndi síðan að hefja vinnu á almennri lyflækningadeild en gafst upp vegna and­þyngsla sem hún tengir vinnuumhverfi. Undanfarin misseri hefur hún unnið við sjúkrahústengda heimahjúkrun og finnur stundum fyrir öndunarfæraeinkennum við þá vinnu, einkum þegar hún kemur inn á heimili þar sem mikið er reykt. Einnig kveðst hún fá óþægindi ef gluggar eru lokaðir, loft þungt eða dýr á heimili. Síðari hluta þess tímabils sem sjúklingur vann á speglunardeild Landakots fékk hún endurteknar lungnasýkingar og skútabólgur. Einnig fór hún að fá óþægindi frá augum, þurrktilfinningu og viðkvæmni, sömuleiðis munnþurrk, mikla og tíða eyrnaverki, höfuðverk og þreytu en þessi einkenni segir hún að samstarfsfólk hennar hafi einnig verið með í meira og minna mæli. Seinni árin sem sjúklingur vann við speglanir fann hún einnig fyrir þyngslum og aukinni mæði við áreynslu. Undir lok starfs hennar við speglanir fann hún að andþyngslin voru minni þegar hún var í helgarfríi. Árið sem hún starfaði á speglunardeild SHR í Fossvogi var hún með enn meiri einkenni og fékk endurteknar öndunarfærasýkingar. Hún var þá greind með astma og telur hún sig hafa fengið 4-5 stera- og sýklalyfjakúra á því ári og einnig var hafin meðferð með astmalyfjum til innöndunar, bæði berjuvíkkandi og steralyfjum (Pulmicort og Bricanyl). Hefur frá þessum tíma verið í eftirliti hjá Óskari Einarssyni lungnalækni. Hún hefur einnig verið til athugunar hjá Davíð Gíslasyni, ofnæmis­sérfræðingi, á göngudeild Vífilsstaðaspítala. ... 3. Telja matsmenn að sjúkdómurinn sé atvinnusjúkómur í læknisfræðilegum skilningi þess hugtaks? Svar: Matsbeiðandi er án nokkurs vafa með astma. Þessi sjúkdómur kom fram meðan hún starfaði við speglanir þar sem glútaraldehýð var notað til sótthreinsunar. Glútaraldehýð er almennt talið geta valdið astma og í læknisfræðilegum tímaritum má finna fjölda greina þar sem sagt er frá einstökum tilfellum af astma sem talinn er tengjast glútaraldehýði. Þó skortir eins og fyrr segir stærri rannsóknir og rannsóknir til lengri tíma til að sýna fram á orsakasamband. Einkenni matsbeiðanda geta samrýmst atvinnuastma en æskilegt hefði verið að hafa nánari upplýsingar varðandi öndunarfæraeinkenni og öndunargetu á vinnustað og utan hans þegar einkenni komu fyrst fram. Sjúklingar með astma eru viðkvæmir fyrir hvers konar ertingu í öndunar­færum. Innöndun ertandi efna eins og glútaraldehýðs, veldur því auknum astma­einkennum. Hvort sem glútaraldehýð telst sjúkdómsorsök í því máli sem hér er um fjallað (þ.e. orsök þess að matsbeiðandi fékk astma) eða ekki, er óyggjandi að innöndun efnisins hefur leitt til aukinna einkenna á þeim tíma sem matsbeiðandi starfaði við speglanir. 4. Telja matsmenn mögulegt að glútaraldehýðmengun sé orsök einkenna matsbeiðanda? Er einhver önnur orsök sennilegri. Svar: Sbr. svar við spurningu 3 teljum við að einkenni matsbeiðanda geti samrýmst atvinnuastma vegna glútaraldehýðs í vinnuumhverfi. Þess ber einnig að geta að astmi er algengur sjúkdómur (u.þ.b. 5% vesturlandabúa hafa astma) og astmi kemur oft upp án þess að hægt sé að finna orsök í umhverfi sjúklinga. Einnig er oft um að ræða flókið samspil umhverfis og erfða. Þegar astmi kemur fram á miðjum aldri, er algengt að hann komi í kjölfar öndunarfærasýkinga. Matsbeiðandi fékk endurteknar öndunarfærasýkingar síðari hluta þess tímabils sem hún starfaði við speglanir, einkum þó árið 1997. Þessar sýkingar gætu hafa stuðlað að því að hún fékk astma. Hins vegar teljum við að astmi hennar sé ekki á svo háu stigi (metið eftir öndunarmælingum og berkjuauðreitniprófi), að hann komi í veg fyrir að hún stundi hjúkrunarstörf á stöðum þar sem ertandi eða mjög lyktarsterk efni eru ekki til staðar í miklum mæli.” Með bréfi til örorkunefndar, dagsettu 4. júní 2002, óskaði stefnandi mats á örorku sinni. Álitsgerð örorkunefndar er dagsett 25. febrúar 2003. Þar segir m.a.: „Eins og fram kemur hér að framan hefur tjónþoli auk öndunarfæraeinkenna haft einkenni frá stoðkerfi, meðal annars vinstri öxl og hné, sem skerða nokkuð vinnu­færni hennar. Skoðun leiðir meðal annars í ljós dálitla hreyfiskerðingu í vinstri öxl og eymsli yfir vöðvafestum þar. Þá koma fram væg önghljóð yfír lungum við útöndun. Örorkunefnd telur að öllum gögnum virtum, að varanlegur miski tjónþola, vegna öndunarfæraeinkenna, sé hæfilega áætlaður 10% - tíu af hundraði. Tjónþoli var 51 ára gömul þegar hún treysti sér ekki lengur til að starfa á speglunardeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, þar sem hún hafði gegnt deildarstjórastarfi, og fór í veikindaleyfi. Örorkunefnd telur öndunarfæraeinkenni tjónþola draga úr möguleikum hennar til að afla þeirra tekna sem hún áður hafði og telur varanlega örorku tjónþola vegna þess hæfilega metna 10%.-tíu af hundraði.” Að kröfu stefnanda voru dómkvaddir matsmenn þann 19. desember 2003. Kvaddir voru Páll Sigurðsson, prófessor, Magnús Ólafsson, sérfræðingur í lungna­lækningum, og Vilhjálmur Rafnsson, prófessor og sérfræðingur í atvinnusjúkdómum. Matsgerð þeirra er dagsett 2. apríl 2004. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi sé með astmasjúkdóm og að einkenni hans hafi komið fram í vinnu með glútaraldehýð. Um varanlegan miska segir m.a.: „Með vísan til almennrar samantektar hér að ofan telja matsmenn að matsbeiðandi hafi fengið atvinnusjúkdóm, atvinnuastma af vinnu og vinnuaðstæðum á spleglunardeildum á Landakoti og síðar Sjúkrahúsi Reykjavíkur sem báru í sér útsetningu fyrir hreinsiefnum sem innihéldu glútaraldehýð. Glútaraldehýð er vel þekkt orsök atvinnuastma og ertingaeinkenna á slímhimnur í munni, nefi, afholum nefsins, koki, augum og berkjum. Ekki hafa komið fram vísbendingar um aðrar orsakir astmasjúkdóms eða öndunarfæraeinkenna matsbeiðanda en ofannefnd útsetning fyrir glútaraldehýði, svo að óyggjandi sé, og hún hafði ekki astma áður en hún hóf störf á speglunardeildunum. Astmasjúkdómurinn eða öndunafæraeinkenni eru ekki tilgreind í töflu um miskastig sem örorkunefnd gaf út 18. október 1994. Miskatöflur sem gilda samkvæmt dönskum skaðabótalögum (lov nr. 228/984 on ersatningsansvar) frá 1. janúar 2004, hafa verið hafðar til hliðsjónar við þetta mat enda er astmi þar tilgreindur. Ennfremur hefur við mat á miska og örorku matsbeiðanda verið litið til leiðbeininga um slíkt mat sem gefið hefur verið út af ameríska lungalækninga­félaginu... Meðferðin sem matsbeiðandi tekur við astmanum er berkjuvíkkandi innúðalyf og innúðasterar daglega ýmist í lágum skömmtum en stundum í háum skömmtum. Matsbeiðandi segist finna fyrir hlíðarverkunum af meðferðinni en hún hafi vanist þeim að nokkru og að nokkru lært að snúast gegn þeim. Á þetta einkum við andleg áhrif, svo sem að hún telur sig verða uppstökkari og ekki hafa eins mikið jafnaðargeð og áður vegna innúðasteranna, einkum í hærri skömmtum. Hún kennir einnig sterunum um breytingar á rödd. Hún finnur einnig fyrir fíngerðum handaskjálfta sem hún rekur til notkunar á berkjuvíkkandi lyfjum. Ofannefndar hliðarverkanir lyfjanna eru vel þekktar. Með vísun til þess, sem hér var rakið telja matsmenn, að varanlegur miski matsbeiðanda, sbr. 4. gr. skaðabótalaga, sé réttilega metinn 25%.” Um varanlega örorku segir: „Matsbeiðandi lét í reynd af deildarstjórastarfi sínu á speglunardeild umrædds sjúkrahúss, er hún fór í langt og launað veikindaleyfí um miðjan nóvembermánuð 1997, því að hún treysti sér ekki aftur til fyrri starfa að leyfi loknu enda sýnt, að mati lækna hennar, að tengsl væru milli astmans og vinnuaðstæðna þar. Er í ljós leitt, að áliti matsmanna, að henni hafi verið ógerlegt af heilsufarslegum ástæðum að taka aftur upp fyrra starf. Jafnframt telja matsmenn, að af sambærilegum ástæðum, er varða ertandi efni í starfsumhverfi, hafi henni einnig verið ógerlegt að ganga inn í virk hjúkrunarstörf við aðrar deildir sjúkrahússins, þótt í boði hafi verið. Hjúkrunarstörf inni á sjúkrahúsum voru þar með útilokuð fyrir matsbeiðanda til frambúðar og felur það í sér verulega skerðingu á starfsmöguleikum hennar. Haft skal í huga, að matsbeiðandi hafði unnið sig upp í starfi á hjúkrunarferli sínum, eins og lýst hefur verið fyrr í mats­gerð þessari, og hafði um árabil gegnt starfi yfirmanns á sinni deild, þegar atvinnu­sjúkdómur gerði henni ókleift að stunda starfið áfram. Jafnvel þótt henni hafi staðið til boða að taka starf á einhverri annarri deild sjúkrahússins, eftir að hún kom aftur til starfa eftir hið langa veikindaleyfi sitt, er ljóst að þar gat ekki orðið um að ræða að hún gengi viðstöðulaust inn í yfirmannsstarf eins og hún hafði áður gegnt, og alls óvíst hvort henni hefði nokkru sinni boðist sá starfsframi aftur. Hefði því bersýnilega orðið um allnokkra tekjulækkun að ræða til frambúðar þegar af þeirri ástæðu (a.m.k. miðað við sambærilegan vinnutíma). Í því sambandi verður einnig að hafa hugfast, að mats­beiðandi hafði með áralöngu starfi á speglunardeild og í starfi deildarstjóra þar, ásamt með margvíslegum námskeiðum er hún sótti, þ.m.t. í stjórnun, sérhæft sig á því starfssviði, sem undir deildina fellur. Sú sérhæfing gat og getur ekki, nema þá í litlum mæli, notast henni við hjúkrunarstörf á öðrum sviðum. Miðað við aldur matsbeiðanda var ekki raunhæft að búast við því að hún færi að mennta sig og þjálfa á ný til allt annarra starfa en þeirra, er nær öll menntun hennar og starfreynsla fram að því að hún missti deildarstjórastarfíð fólu í sér. ... Þegar á heildina er litið telja matsmenn, að matsbeiðandi hafi beðið umtalsverða skerðingu á aflahæfi sínu vegna þess atvinnusjúkdóms í öndunarfærum, sem matsgerð þessi snýst um. Í því sambandi er m.a. rétt að benda á, að tekjur matsbeiðanda hafa farið lækkandi allra síðustu árin sökum þess að hún getur ekki, heilsu sinnar vegna, lagt á sig eins mikla vinnu og áður. Telja matsmenn, að þess sé ekki að vænta að raun­tekjur hennar muni aftur fara hækkandi. Upplýst er, að nokkurt tekjubil er nú orðið milli matsbeiðanda, annars vegar, og þess deildarstjóra, er gegnir nú sambærilegu starfi miðað við það starf sem matsbeiðandi hafði áður með höndum, en að öðru leyti er það starf illa sambærilegt við núverandi starf matsbeiðanda, m.a. vegna ólíks vinnutíma, og því örðugt að bera tekjurnar saman af nákvæmni. Sérstaklega skal tekið fram, að við mat á örorku matsbeiðanda af völdum umrædds astmasjúkdóms hafa matsmenn á engan hátt litið til hugsanlegar örorku hennar af völdum stoðkerfismeina, sem fjallað var um fyrr í matsgerðinni, enda er þess ekki farið á leit í matsbeiðni, en þó er óhjákvæmilegt að benda á að öndunarfæra­sjúkdómurinn beinist hér að sjúklingi, sem er ekki sterkur fyrir líkamlega vegna skaða í stoðkerfi. Hins vegar virðist astmasjúkdómurinn hafa haft lítil áhrif á getu matsbeiðanda til heimilisstarfa í skilningi 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Eru því ekki efni til að meta örorkustig í því sambandi. Með vísun til þess, sem hér hefur verið rakið, telja matsmenn að varanleg örorka matsbeiðanda af völdum umrædds öndunarfærasjúkdóms sé réttilega metin 25%.” Stefndi beiddist yfirmats með bréfi dagsettu 2. mars 2005. Yfirmat er dagsett 17. ágúst 2005, en að því stóðu Stefán Már Stefánsson, prófessor, Atli Þór Ólason, bæklunarskurðlæknir, Björn Magnússon, sérfræðingur í lungnalækningum, og Friðrik E. Yngvason, sérfræðingur í lyf- og lungnalækningum. Í yfir­matsgerðinni segir m.a.: „Hildur er án efa með astma sem sýnt hefur verið fram á með auðreitni­prófum og öndunarmælingum. Sjúkdómurinn kom fram eftir nokkrurra ára starf á speglunardeild Landakotsspítala þar sem glútaraldehýð var notað til sótthreinsunar. Einkenni voru verri þegar Hildur var í vinnu borið saman við tímabil þegar hún var í fríi. Sjúkdómurinn versnaði svo verulega þegar hún tók til starfa á speglunardeild Sjúkrahúss Reykjavíkur þar sem aðstæður og loftræsting voru samkvæmt lýsingu verri en á Landakoti. ... Yfirmatsmenn eru þeirrar skoðunar að umgengni við glútaraldehýð hafi ekki verið sem skyldi og að loftræstingu hafi verið ábótavant á þeim speglunardeildum sem Hildur starfaði á. Engar aðrar augljósar orsakir eða skýringar finnast á einkennum hennar. Eftir að Hildur hætti störfum á speglunardeildum hefur hún haft meira og minna viðvarandi einkenni og væga teppu á öndunarmælingum. Þá hafa berkjuspeglanir staðfest mikla bólgu og slím í öndunarfærum. í læknis­fræðilegum heimildum hefur berkjubólgu og slímmyndun ásamt teppu á öndunar­mælingum verið lýst meðal hjúkrunarfræðinga sem útsettar voru fyrir glútaraldehýði á speglunardeildum en hættu störfum af heilsufarsástæðum (sjá heimild 6). Af þessum sökum telja yfirmatsmenn miklar líkur á því að Hildur hafi fengið atvinnusjúkdóm í læknisfræðilegum skilningi þess hugtaks. ... Við mat á varanlegum miska Hildar leggja yfirmatsmenn til grundvallar þá veikindasögu hennar sem fyrr er lýst. Helstu atriðin eru að við teljum hana hafa hlotið vægan astma með varanlegum einkennum í kjölfar aðstæðna á vinnustað. Hún hafði í upphafi einkenni frá augum, nefi og munni auk höfuðverks og síðan fékk hún einkenni frá neðri lofvegum með mæði, hósta, uppgangi og surgi í lungum. Þrátt fyrir nýja og betri speglunaraðstöðu á Sjúkrahúsi Reykjavíkur sem tekin var í notkun í aprílmánuði 1997 varð hún að hætta störfum þá um haustið. Teljum við þá ákvörðun hennar hafa verið eðlilega miðað við aðstæður. Hildur hefur að undanförnu verið á kröftugri meðferð en vanalegt er gefa við vægum astma. Hún hefur þannig verið á langvinnri sterameðferð um munn. Sjúkdómsmynd síðari ára hefur breyst og líkist nú langvinnri berkjubólgu með endurteknum sýkingum og viðvarandi vægri teppu á öndunarmælingum. Yfirmatsmenn telja ljóst að fyrrgreind einkenni Hildar muni verða varanleg. Ljóst þykir að þau hafa og munu hafa talsverð áhrif á daglegt líf hennar og störf. Miðað við þessar forsendur teljum við hæfilegt að meta varanlegan miska Hildar til 15 stiga (15%) vegna þessara einkenna. Við mat á varanlegri örorku samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga ber að meta, hver sé hin varanlega skerðing á getu tjónþola til þess að afla atvinnutekna vegna afleiðinga slyssins. Við þetta mat ber að líta til þeirra kosta, sem tjónþoli á til þess að afla sér tekna með vinnu, sem sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við. Matið ber að framkvæma þannig, að bornar eru saman tvær ætlaðar atburðarásir, þ.e. annars vegar sú atburðarás, sem ætla má að hefði orðið, í atvinnuþátttöku tjónþola ef hann/hún hefði ekki lent í slysi því sem til skoðunar er og hins vegar sú atburðarás, sem orðin er og ætla má að verði í framtíðinni í atvinnuþátttöku tjónþola að teknu tilliti til þeirrar staðreyndar, að hann/hún varð fyrir því líkamstjóni, sem er til mats og skoðunar. Þó verður sú krafa gerð til tjónþola að hann/hún takmarki tjón sitt, einkum með því að endurhæfast eins og kostur er og taka þeim starfsmöguleikum, sem með sanngirni má ætlast til af honum/henni. Helstu atriðin úr menntunarsögu Hildar eru að hún hefur hjúkrunarnám frá Hjúkrunarskóla íslands að baki. Síðan þá hefur hún tekið þátt í ýmsum nám­skeiðum sem tengjast hjúkrunarstarfi og stjórnun án þess að um formlegt nám hafi verið að ræða. Varðandi störf Hildar eru aðalatriðin að hún vann á handlækninga­deild Landakotsspítala fram til ársins 1988 er hún fór á speglunardeild sama sjúkrahúss. Fljótlega eftir 1990 varð hún deildarstjóri á speglunardeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi. Starf deildarstjóra var einkum unnið í dagvinnu en Hildur sinnti einnig útköllum eftir þörfum. Deildarstjórastarfið var bæði tekjugæfara og ekki eins þreytandi og það starf sem hún síðar sinnti. Hildur fór í árs veikindaleyfi frá starfi sínu sem deildarstjóri þann 13. nóvember 1997. Ástæðan var öndunar­erfiðleikar. Í maí 1999 réðst Hildur í starf við sjúkrahústengda heimaþjónustu á vegum sjúkrahússins og hóf hún fullt starf á því sviði. Þar var hún í um það bil tvö og hálft ár eingöngu á kvöldvöktum og einnig aðra hvora helgi. Síðan vann hún í fullu starfi á vegum spítalans á átta stunda vöktnm frá morgni til miðnættis. Starfið var krefjandi að sögn Hildar enda fylgdu því tíðar ferðir til sjúklinga. Hildur starfaði við fyrrgreinda heimaþjónustu þar til í maí 2004 er hún var sett í veikindafrí að sögn. Þann 18. apríl 2005 hafi veikindaleyfi hennar verið uppurið en hún hafi í framhaldinu átt kost á svonefndum endurhæfingarlífeyri í tiltekinn tíma. í dag er því staðan sú að sögn Hildar að hún hefur ekkert unnið frá maí 2004 en frá 18. apríl 2006 segist hún missa stöðu sína ef hún geti ekki komið til vinnu. Yfirmatsmenn telja að Hildur ætti að vera fær um að halda áfram vinnu á menntunarsviði sínu og á svipuðum grundvelli og verið hefur hin síðari ár. Mörg þessara starfa eru þó þess eðlis að þau eru líkleg til að ýfa upp einkenni Hildar og geri henni erfitt um vik. Því er ekki ólíklegt að hún verði að leita á vinnumarkað sem hentar einkennum hennar. Þar fyrir utan teljum við að hún verði í mörgum tilvikum að fara gætilega og forðast álagsbundna vinnu og yfirvinnu. Samkvæmt þessu er skerðing Hildar til að afla atvinnutekna vegna afleiðinga sjúkdómsins einkum í því fólgin að sá atvinnumarkaður sem hún getur leitað á miðað við menntun hennar og reynslu er þrengri en verið hefði ef ekki hefði komið til sjúkdómsins. Að auki má búast við tekjuskerðingu sem ætla má að leiði af því að hún geti ekki unnið yfirvinnu og álagsbundna vinnu í sama mæli og áður. Miðað við þessar forsendur teljum við hæfilegt að meta varanlega örorku hennar 15%.” Matsmenn og yfirmatsmenn gáfu skýrslur við aðalmeðferð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á sakarreglunni og reglunni um vinnuveitanda­ábyrgð. Stefndi hafi valdið atvinnusjúkdómi hennar með saknæmum og ólögmætum hætti í skilningi reglnanna. Glútaraldehýð sé hættulegt efni. Á stefnda hafi hvílt rík skylda til að gæta að vinnuumhverfi starfsmanna. Þessa skyldu hafi stefndi vanrækt. Óvarlega hafi verið farið með glútaraldehýð og önnur efni. Stefnandi telur að meðferð sterkra efna, einkum glútaraldehýðs, sé orsök sjúk­dóms hennar. Hún hafi verið heilbrigð er hún réðst til starfa á speglunardeildinni og eigi ekki ættarsögu er tengist sjúkdómum. Astmi hennar hafi orsakast af aðstæðum á vinnustað. Einkum bendir stefnandi á að yfirmenn hafi ekki varað hana við notkun efnisins og mögulega skaðsemi þess. Þá hafi heldur ekki verið leiðbeint um notkun og mögulegar varúðarráðstafanir. Efnin hafi ekki verið merkt í samræmi við reglur nr. 236/1990. Engin viðbragðsáætlun hafi verið í gildi er þvottavélar biluðu, en þær hafi verið gamlar og bilað oft. Loftræsting hafi verið ómarkviss þrátt fyrir skriflegar kröfur Vinnueftirlits. Í þessu efni verði að gera sérstakar kröfur til sjúkrahússins, bæði að því er snertir þekkingu á þeim efnum sem í notkun eru og að gætt sé fyllsta öryggis við notkun þeirra. Stefnandi vísar til laga nr. 46/1980, einkum 13. gr. og V.-VIII. kafla. Þá vísar hann til reglna nr. 496/1996 um efnanotkun á vinnustöðum, 2., 3., 5., 6., 7. og 8. gr. Aðilar deila ekki um útreikning bótakröfu stefnanda nema að því er varðar bæði miska- og örorkustig. Verður því ekki fjallað um forsendur eins og árslaun til viðmiðunar, frádrátt samkvæmt 9. gr. skaðabótalaga o.fl. Eins og að framan greinir liggja frammi í málinu þrjár mismunandi niðurstöður um miska- og örorkustig stefnanda. Stefnandi gerir kröfu miðað við niðurstöður matsmanna. Hann mótmælir því að byggt verði á yfirmatsgerð, niðurstöður hennar séu órökstuddar. Yfirmatsmenn fjalli ekki um undirmatið og hafi ekki aflað þeirra gagna er lágu fyrir undirmats­mönnum. Hafi þeir í raun komið að málinu eins og nýir undirmatsmatsmenn. Hann mótmælir einnig niðurstöðu örorkunefndar sem órökstuddri. Varakröfu sína reiknar stefnandi miðað við örorkustig samkvæmt niðurstöðum yfirmatsmanna. Vaxtakrafa er byggð á 16. gr. skaðabótalaga og dráttarvaxtakrafa á lögum nr. 38/2001. Stefnandi mótmælir þeirri kröfu stefnda að dráttarvextir reiknist ekki fyrr en frá 16. desember 2005. Málsástæður og lagarök stefnda. Í greinargerð stefnda er bent á að í matsgerð segi að stefnandi hafi fundið fyrir einkennum frá efri hluta öndunarfæra, þurrki í munni og nefi og fleiri einkennum fljótlega eftir að hún hóf störf á speglunardeildinni á Landakoti 1988. Stefnandi hafi þannig að sögn fundið fyrir astmaeinkennum allt frá árinu 1988. Ekkert bendi til annars en að aðstæður á Landakoti hafi verið í samræmi við viðurkennd viðmið og venjur. Stefnandi hafi ekki lagt fram neitt um aðstæður þar. Framlögð gögn varði öll speglunardeildina í Fossvogi á tímabilum þegar stefnandi starfaði ekki þar. Stefndi fullyrðir að loftræsting hafi verið fullnægjandi. Sjáist það best á því að magn glútaraldehýðs hafi aldrei mælst yfir mörkum. Þá telur stefndi rangt og ósannað að meðhöndlun efna á deildinni hafi ekki verið nægilega varfærnisleg. Hann hafi full­vissað sig um að vinnureglum hafi verið fylgt í hvívetna og að meðhöndlunin hafi raunar verið með því besta sem þekkist og í samræmi við viðurkenndar venjur. Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að magn glútaraldehýðs í efninu sem notað var í þvottavélina hafi verið tífalt meira en áður var notað. Stefndi telur að stefnandi hafi vanrækt að leita sér læknisaðstoðar er tók að bera á einkennum hjá henni. Gera verði ríkar kröfur til hennar um aðgæslu. Stefndi mótmælir því að magn glútaraldehýðs í andrúmslofti á speglunar­deildunum hafi farið yfir eðlileg mörk. Stefndi mótmælir niðurstöðum í undirmati og vísar nú til yfirmatsgerðar. Hann gerir sérstaklega athugasemd við hæfi Vilhjálms Rafnssonar sem matsmanns. Hann hafi áður gefið álit á því hvort hugsanlega mætti rekja vanheilsu stefnanda og annars hjúkrunarfræðings til aðstæðna á vinnustað. Stefndi segir að stefnandi reyni ekki að sýna fram á að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi á speglunardeild Landakotsspítala. Stefnandi fjalli aðeins um starfsaðstöðu í Fossvogi. Stefndi fullyrðir að hann hafi ekki sýnt af sér saknæma eða ólögmæta háttsemi sem leitt hafi til veikinda stefnanda. Á speglunardeildinni hafi alltaf verið farið að lögum og reglum. Mælingar hafi sýnt að magn glútaraldehýðs í lofti hafi verið undir viðmiðunarmörkum. Hann hafi alltaf gætt vel að vinnuumhverfi og starfsaðstöðu starfsmanna sinna á deildinni. Sérstaklega mótmælir stefndi þeirri fullyrðingu að starfsmenn deildarinnar hafi ítrekað óskað eftir því að komið væri í veg fyrir glútaraldehýðmengun með loftræstingu og öðrum aðgerðum. Þá hafi starfsmenn haft aðgang að einnota hönskum, öryggisgleraugum, andlitsgrímum o.fl. Loftræstingin hafi verið góð og einnig gluggi í herberginu. Fullyrðingar í stefnu um vanrækslu stefnda séu því ósannaðar og rangar. Þá mótmælir stefndi því að hann hafi ekki sinnt leiðbeiningarskyldu sinni. Stefndi segir ósannað að efnin hafi ekki verið merkt réttilega samkvæmt reglum nr. 236/1990. Þá hvíli þessi skylda ekki á stefnda samkvæmt 20. gr. reglnanna og stefnandi sjálf hafi verið deildarstjóri og borið ábyrgð á vinnuaðstöðu á deildinni. Stefndi fullyrðir að unnið hafi verið eftir bestu þekkingu á efninu glútaraldehýð á árunum 1988-1997. Ekki verði byggt á síðar til kominni þekkingu á efninu. Stefndi gerir ekki athugasemd við þá niðurstöðu yfirmatsmanna að læknis­fræðilegt orsakasamband sé á milli glútaraldehýðs og veikinda stefnanda. Hins vegar sé ekki lögfræðilegt orsakasamband milli meintrar sakar stefnda og veikindanna. Í greinargerð eru athugasemdir gerðar við útreikning stefnukrafna. Eins og áður segir eru aðilar nú sammála um útreikninga og deila aðeins um örorku- og miskastig. Stefndi krefst þess aðallega að miðað verði við niðurstöður örorkunefndar. Til vara krefst hann þess að miðað verði við niðurstöðu yfirmatsmanna. Undirmat hafi verið fellt úr gildi með yfirmatinu og verði því ekki lagt til grundvallar. Verði talið að stefndi eigi sök á tjóni stefnanda bendir stefndi á að stefnandi hafi ekki takmarkað tjón sitt eins og henni hafi verið skylt. Hún hafi haldið áfram vinnu þó að hún hafi fundið fyrir einkennum. Þá er í greinargerð áskilinn réttur til að bera fyrir sig fyrningu, en það hefur stefndi ekki gert. Segir hann þó að stefnandi hafi sýnt af sér það mikið tómlæti að leiði til bótamissis. Við aðalmeðferð málsins krafðist stefndi þess að dráttarvextir yrðu ekki reiknaðir fyrr en frá 17. desember 2005, þ.e. einum mánuði eftir að yfirmatsgerð lá fyrir. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi vitað af einkennum sínum allt frá árinu 1988 og hefði átt að grípa til ráðstafana í stað þess að halda áfram að vinna við þessar aðstæður. Bendir stefndi á þekkingu og reynslu stefnanda og að hún hafi gegnt stjórnunarstöðu. Því verði annað hvort að fella niður eða skerða bætur til hennar vegna eigin sakar. Stefndi vísar til meginreglna skaðabótaréttar og reglna um sönnun. Forsendur og niðurstaða. Í málatilbúnaði stefnanda er byggt á því að efnið glútaraldehýð sem notað var við hreinsun áhalda á vinnustað hennar sé orsök að veikindum hennar. Enginn vafi er talinn leika á því að glútaraldehýð getur valdið astma, snertiexemi og slímhúðar­bólgum í nefi, auk þess sem það veldur ertingu og almennum óþægindum þar sem andrúmsloft er mengað af efninu. Áður en Hildur hóf störf á speglunardeild Landakotsspítala árið 1988 hafði verið vakin athygli á því í erlendum læknisfræði­tímaritum að efnið gæti valdið astma (Benson, W.G.: Case report, Exposure to glutaraldehyde. J. Soc. Occup. Med. 1984, 34, 63-64. Corrado O.J., J. Osman & R.J. Davies: Asthma and rhinitis after exposure to glutaraldehyde in endoscopy units. Hum. Toxicol. 1986, 5, 325-327). Nokkru fyrr hafði verið bent á tengsl efnisins við snertiexem (Hansen, K.S.: Glutaraldehyde occupational dermatitis. Contact Dermatitis 1983, 9, 81-82. Concalo, S., F. Menezes-Brandao, M. Pecegueiro, A.J. Moreno & I. Sousa: Occupational contact dermatitis to glutaraldehyde. Contact Dermatitis 1984, 10, 183-184). Af þessari ástæðu bar að umgangast efnið með mikilli varúð og beita öllum tiltækum ráðum til þess að komast hjá því að vinnuumhverfi mengaðist af völdum þess. Átti vinnuveitanda Hildar, sem er heilbrigðisstofnun, að vera þetta sérstaklega ljóst og bar því öðrum fremur að vernda starfsfólk sitt gegn áhrifum efnisins. Lýsingar á veikindum stefnanda samræmast þeim einkennum sem rannsóknir sýna að stafa af efni þessu. Þá hefur ekki komið fram nein önnur skýring á veikindunum. Verður að leggja til grundvallar að orsök þeirra sé notkun umrædds efnis á vinnustöðum stefnanda. Þar sem meðferð efnisins á speglunardeildunum var ekki svo vönduð sem krefjast mátti af stefnda verður að viðurkenna bótaskyldu hans. Ekki er nein forsenda til að lækka bætur til stefnanda vegna eigin sakar. Í undirmatsgerð er fjallað um takmarkaða möguleika stefnanda á að starfa í fagi sínu. Þó er ekki gerð nægileg grein fyrir þeim möguleikum sem hún hefur í þessu efni, einkum með hliðsjón af 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Í yfirmati er ekki bætt úr að þessu leyti. Þar er mat á varanlegri örorku lækkað án sérstakra útskýringa, en niðurstaða í undirmati var rökstudd ítarlega. Dómurinn telur ljóst að stefnandi eigi ekki afturkvæmt í þá vinnu sem hún hafði sérhæft sig í, á speglunardeild á sjúkrahúsi og að einnig sé vandséð að hún geti starfað á ýmsum öðrum sjúkrahúsdeildum, vegna ertandi efna í andrúmslofti þar. Hins vegar ætti hún að geta stundað vinnu við aðstæður þar sem slíkrar mengunar gætir ekki að marki. Starfsval hennar takmarkast þó ekki einvörðungu af atvinnuastma hennar, heldur einnig af þeim sliteinkennum sem fram eru komin í stoðkerfi hennar. Að þessu virtu og því að stefnandi hefur orðið að hætta á vinnustað þar sem hún var í yfirmannsstöðu telur dómurinn bersýnilegt að varanleg örorka hennar sé ekki lægri en 25% eins og undirmatsmenn komust að. Verður að ákveða stefnanda bætur samkvæmt því. Rétt er að taka fram að ekki er sýnt fram á að matsmaðurinn Vilhjálmur Rafnsson hafi haft slík afskipti af málefnum stefnanda áður en hann var dómkvaddur að telja verði hann vanhæfan sem matsmann. Varanlegur miski er metinn 15% af yfirmatsmönnum og er það álit dómsins að það mat sé hæfilegt. Samkvæmt framansögðu verða skaðabætur vegna varanlegrar örorku ákveðnar 5.976.004 krónur, en vegna varanlegs miska 844.275 krónur, og eru aðilar sammála um þessar fjárhæðir miðað við örorku- og miskastig. Heildarfjárhæðin, 6.820.279 krónur, skal bera vexti í samræmi við kröfugerð stefnanda, þ.e. 2% ársvexti frá 13. nóvember 1997 til 29. júní 2004, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Er rétt að miða upphaf dráttarvaxtaútreiknings við kröfugerð samkvæmt undirmatsgerð, en mikill hluti dæmdrar kröfu er byggður á niðurstöðum hennar. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Með hliðsjón af málskostnaðaryfirliti lögmanns stefnanda er hann ákveðinn 3.000.000 króna. Er þá tekið tillit til útlagðs kostnaðar og virðisaukaskatts. Dóm þennan kveða upp Jón Finnbjörnsson héraðsdómari og meðdómendurnir Jakob Kristinsson dósent og Sigurður Thorlacius dósent. Dómsuppkvaðning hefur tafist vegna anna dómenda. D ó m s o r ð Stefndi, Landspítali háskólasjúkrahús, greiði stefnanda, Hildi Stefánsdóttur, 6.820.279 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 1997 til 29. júní 2004, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 3.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 863/2016
Samlagsaðild Sameign Veiðiréttur Viðurkenningarkrafa Skaðabótamál
T ehf. höfðaði mál á hendur B o.fl., eigendum jarðarinnar Bergstaða og krafðist viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta óskipt úr hendi B o.fl. vegna þeirrar háttsemi þeirra að hafa, á nánar tilgreindu tímabili, hindrað og reynt að hindra framleigutaka sína við stangveiðar í Tungufljóti og fyrir að hafa sjálf stundað og látið stunda stangveiðar í ánni fyrir landi jarðarinnar. Hafði T ehf. gert tvo leigusamninga um leigu veiðiréttar í Tungufljóti við hlutaðeigandi veiðifélög á árunum 2003 og 2010 og í kjölfarið hafið fiskrækt í ánni. B o.fl. töldu sig hins vegar óbundin af umræddum samningum. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að samningurinn frá 2003 hefði ekki verið bindandi fyrir B o.fl. en hins vegar hefði samningurinn frá 2010 verið skuldbindandi fyrir þau og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu. Hæstiréttur taldi jafnframt að T ehf. hefði verið rétt að beina kröfum sínum að B. o.fl. og að leggja yrði til grundvallar að þeim hefði a.m.k. verið kunnugt um að markvisst hefði verið reynt að hindra veiðar manna á vegum T ehf. fyrir landi Bergstaða og að á tilteknu ári hefðu þau öll tekið þátt í veiðum fyrir landi jarðarinnar eða verið fullkunnugt um að veiði væri þar ráðstafað í bága við samning T ehf. Vísaði Hæstiréttur til þess að B o.fl. hefði borið samkvæmt lögum nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði að veita veiðimönnum á vegum T ehf. aðgang að veiðistöðum í landi jarðarinnar og hefði framganga þeirra við að hindra eða reyna að hindra veiði á vegum T ehf., svo og veiði þeirra sjálfra, farið í bága við þá lagaskyldu og þær samningsskyldur sem á þeim hvíldu. Með því að T ehf. taldist hafa leitt nægar líkur að því að það hefði orðið fyrir tjóni vegna þessa var viðurkenndur réttur félagsins til skaðabóta úr hendi B o.fl. vegna nánar tilgreind tímabils.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar27. desember 2016. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur sinn tilskaðabóta úr höndum stefndu óskipt vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir afþeirri háttsemi stefndu að hafa ,,hindrað og reynt að hindra framleigutakaáfrýjanda við stangveiðar í Tungufljóti, Bláskógabyggð, á árunum“ 2007 til 2014og ,,með því að hafa sjálf stundað eða látið stunda stangveiðar í ánni fyrirlandi Bergstaða árin“ 2007 til 2011 í óleyfi. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IÁfrýjandi beinir kröfu umviðurkenningu á rétti sínum til skaðabóta á hendur öllum stefndu og telur aðábyrgð þeirra sé óskipt. Hann kveður stefndu vera sameigendur jarðarinnarBergstaða í Bláskógabyggð og að þeir eigi land að Tungufljóti. Stefndu hafi meðsér sameignarsamning um Bergstaði frá 25. febrúar 2001 sem hafi verið þinglýst.Þar komi fram að veiðiréttindi jarðarinnar skuli vera í óskiptri sameign allraeigenda og jafnframt að eigendur sameignarinnar skuli kjósa stjórn,,Bergstaðafélags“ til þess að fjalla um sameiginlega þætti varðandi jörðina.Loks komi þar fram að ákvarðanir stjórnar séu bindandi fyrir alla eigendur.Áfrýjandi kveðst byggja á því að allar ákvarðanir sem teknar hafi verið fyrirhönd eigenda Bergstaða og allar athafnir þeirra, sem lýst er í stefnu og gerðgrein fyrir síðar í dóminum, hafi verið reistar á sameiginlegum ákvörðunum stefndu,sem þeir beri óskipta ábyrgð á.Viðurkenningarkrafa áfrýjanda lýtur aðþví að hann eigi rétt til skaðabóta úr hendi allra stefndu ,,vegna þeirrarháttsemi ... að hafa hindrað og reynt að hindra framleigutaka ... viðstangveiðar í Tungufljóti“ á árunum 2007 til 2014 og ,,með því að hafa sjálfstundað eða látið stunda stangveiðar í ánni fyrir landi Bergstaða“ á árunum2007 til 2011 í óleyfi áfrýjanda. Áfrýjandi hefur til stuðnings þeimröksemdum að stefndu hafi hindrað eða reynt að hindra stangveiðar á hans vegumí Tungufljóti á framangreindu tímabili lagt fram ljósmyndir af orðsendingumsettum upp á skilti sem komið hafi verið fyrir við Tungufljót í landi Bergstaðaþar sem veiðimönnum var tilkynnt að þeim væri óheimil veiði fyrir landijarðarinnar og að leyfi sem þeir hafi keypt hjá Lax-á ehf., sem hafði meðhöndum sölu veiðileyfa fyrir áfrýjanda, giltu ekki um veiði í landijarðarinnar. Undir þessar orðsendingar var ritað ,,Landeigendur á Bergstöðum“.Þá hefur áfrýjandi lagt fram blöð með orðsendingum á íslensku og ensku sem settmunu hafa verið á rúður bifreiða veiðimanna og afhent sumum þeirra. Þar kommeðal annars fram að veiði þeirra í Tungufljóti fyrir landi Bergstaða væri íóþökk landeigenda. Í orðsendingunni var einnig fjallað um fljótið sjálft ogáhrif starfsemi áfrýjanda á lífríki þess, eins og eigendur Bergstaða töldu þauvera. Vísað var um frekari upplýsingar til vefsvæðisins www.tungufljot.is semmun hafa verið haldið úti á vegum þeirra. Undir þessa orðsendingu var einnigritað ,,Landeigendur á Bergstöðum“. Þá hefur áfrýjandi leitt mörg vitni, sembáru um tilraunir ónafngreindra manna á vegum landeigenda á Bergstöðum til aðhindra menn á vegum áfrýjanda í að veiða í fljótinu fyrir landi jarðarinnar. Áfrýjandihefur einnig leitt sem vitni starfsmenn Lax-ár ehf., sem leiðbeindu veiðimönnumvið fljótið og jafnframt lagt fram fjölda tölvubréfa frá óánægðum veiðimönnum,sem keypt höfðu þar veiðileyfi, og hann telur sanna að menn á vegum landeigendaá Bergstöðum hafi með ýmsum aðgerðum truflað veiðimenn, sem reyndu veiði ávesturbakka fljótsins til móts við land jarðarinnar. Á grundvelli þessara gagnaverður við það miðað að öllum sameigendum Bergstaða hafi að minnsta kosti veriðkunnugt um að markvisst var reynt að hindra veiðar manna á vegum áfrýjandafyrir landi jarðarinnar og frá bakkanum á móti, enda töldu sameigendur sig ekkibundna af samningum þeim, sem áfrýjandi gerði 2003 og 2010 og reisir kröfu sínaá. Síðara atriðið sem áfrýjandi telurleiða til þess að viðurkenna eigi skaðabótaskyldu er, sem fyrr greinir, aðlandeigendur að Bergstöðum hafi sjálfir eða menn á þeirra vegum veitt ífljótinu fyrir landi jarðarinnar, þótt gerður hafi verið samningur viðáfrýjanda um leigu á því. Fyrir liggur að tveir sameigenda hafa viðurkennt aðhafa veitt í ánni fram til 2010 og einn landeigenda Bergstaða var kærður fyrirólöglegar veiðar sumarið 2010 og sakfelldur í Héraðsdómi Suðurlands fyrir þáháttsemi. Þá hafa einnig verið lögð fram gögn, sem sýna að landeigendurBergstaða hafa sjálfir skipulagt og skipt veiði fyrir landi jarðarinnar á milliallra landeigenda frá 25. júní 2010 til 24. september það ár, með hléi frá 8.til 19. ágúst. Á þessu skjali voru tilgreindir þrír veiðistaðir í Tungufljótifyrir landi Bergstaða og öllum sameigendum raðað niður á þá til veiða átilgreindu tímabili. Verður samkvæmt því lagt til grundvallar að allirsameigendur hafi tekið þátt í veiðum fyrir landi jarðarinnar að minnsta kosti áárinu 2010 eða verið fullkunnugt um að veiði var ráðstafað á vegum sameigenda íbága við samninga þá, sem áfrýjandi reisir rétt sinn á.Á skortir að samræmi sé milli þeirrasem tilgreindir eru sameigendur að Bergstöðum í sameignarsamningnum 25. febrúar2001 og þeirra sem stefnt er í málinu. Á hinn bóginn er samræmi milli nafnaþeirra sem skráðir eru landeigendur að Bergstöðum í Landskrá fasteigna 17.nóvember 2015 og stefndu. Áfrýjanda var samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála heimilt að beina kröfu sinni að stefndu, endareisir hann mál sitt á því að dómkröfur hans á hendur öllum stefndu verðiraktar til sömu atvika eða aðstöðu. Það er meginregla skaðabótaréttar að þegarfleiri en einn geta verið skaðabótaskyldir sé það á valdi tjónþola að taka umþað ákvörðun, hvort hann stefnir þeim öllum til heimtu skaðabóta, hluta þeirraeða aðeins einum. Velji hann að beina skaðabótakröfu sinni að fleirum en einumog fær þá kröfu viðurkennda er mælt fyrir um það í 25. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 hvernig hinir bótaskyldu skuli skipta ábyrgðinni innbyrðis og hvaðaatvik hafi þýðingu við þá skiptingu. Það uppgjör varðar tjónþola engu. Samkvæmtframansögðu tóku allir sameigendur ýmist þátt í að hindra veiði eða varfullkunnugt um ráðstafanir sem gerðar voru í því skyni. Með sama hætti verðurlagt til grundvallar að allir sameigendur hafi tekið þátt í veiðum á þvítímabili sem stefnukrafan tekur til, eða hluta þess, og verið fullkunnugt um aðveiði var ráðstafað af hálfu sameigenda í blóra við þá samninga, sem áfrýjandireisir rétt sinn á. Með vísan til alls þessa var áfrýjanda heimilt að beinakröfum sínum að öllum stefndu í málinu.IIMeð vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður staðfest sú niðurstaða hans að samningur áfrýjanda við VeiðifélagiðFaxa frá 6. júlí 2003 hafi ekki verið bindandi fyrir stefndu. Jafnframt verðurmeð vísan til forsendna dómsins staðfest sú niðurstaða að samningur áfrýjandavið Tungufljótsdeild Veiðifélags Árnesinga 10. apríl 2010 hafi veriðskuldbindandi fyrir stefndu og aðra veiðiréttareigendur neðan við fossinn Faxaí fljótinu. Sá samningur gilti frá upphafi veiðitímabilsins 2010. Áfrýjandi höfðar mál þetta til viðurkenningará rétti sínum til skaðabóta úr hendi stefndu vegna háttsemi þeirra sem tiltekiner í kröfugerð hans. Í ljósi framangreindrar niðurstöðu kemur aðeins til álitaað háttsemi stefndu frá upphafi veiðitímabilsins 2010 og síðar geti leitt tilskaðabótaskyldu þeirra. Þar sem stefndu voru bundin af samningnum 10. apríl2010 um ráðstöfun Tungufljótsdeildar Veiðifélags Árnesinga á veiðiréttindumfyrir landi sínu bar þeim, samkvæmt fyrirmælum 4. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006um lax- og silungsveiði, að veita veiðimönnum á vegum áfrýjanda aðgang aðveiðistöðum í fljótinu fyrir landi jarðarinnar. Framganga stefndu og manna semþeir bera ábyrgð á í því skyni að hindra veiði eða reyna að hindra veiði mannaá vegum áfrýjanda á árinu 2010 og síðar fór í bága við framangreinda lagaskylduog þær skyldur sem samningurinn lagði stefndu á herðar. Þá fór ráðstöfunstefndu á veiði fyrir landi sínu á árinu 2010, veiði þeirra sjálfra eða manna áþeirra vegum á því ári einnig í bága við framangreint lagaákvæði og ákvæðisamningsins. Háttsemin, sem að framan greinir, og stefndu bera ábyrgð á varþeim saknæm og ólögmæt. Áfrýjandi hefur í málinu leitt nægarlíkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af áðurgreindri háttsemi semstefndu samkvæmt framansögðu bera óskipta ábyrgð á. Hann hefur með þessufullnægt þeim skilyrðum sem gerð verða til þess að fallist verði áviðurkenningarkröfu hans. Stefndu verður gert að greiðaáfrýjanda óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verðurí einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Viðurkenndur er réttur áfrýjanda,Tungufljóts ehf., til skaðabóta óskipt úr hendi stefndu, Bernharðs Guðmundssonar, Einars E. Sæmundsen, ElínarBjartar Grímsdóttur, Gerðar Hannesdóttur, Guðnýjar Gísladóttur, GuðrúnarGísladóttur, Hafliða Stefáns Gíslasonar, Halldórs Jónssonar, Jóns BjarnaGunnarssonar, Jónínu Guðrúnar Einarsdóttur, Kristjáns Helga Guðmundssonar,Margrétar Pálínu Guðmundsdóttur, Ólafs G. E. Sæmundsen, Ólafs J. Bjarnasonar,Sigríðar H. J. Benedikz, Sigurjóns H. Sindrasonar, Vilborgar Vilmundardóttur,Vilhjálms Einarssonar, Vilmundar Gíslasonar og Þórhalls F. Guðmundssonar, vegnatjóns sem áfrýjandi hefur orðið fyrir vegna þeirrar háttsemi stefndu að hafahindrað eða reynt að hindra stangveiði í Tungufljóti á vegum áfrýjanda fyrirlandi jarðarinnar Bergstaða árin 2010 til 2014 og með því að hafa sjálf íóleyfi áfrýjanda stundað eða látið stunda stangveiði í fljótinu á árinu 2010. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti,samtals 2.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 25. október 2016. Mál þetta, sem þingfest var þann 2.september 2015, var dómtekið að loknum munnlegum málflutningi 23. septembersl. Mál þetta höfðaði Tungufljót ehf.,kt. [...], Akurhvarfi 16, Kópavogi, með stefnu birtri á tímabilinu frá 15. júnítil 20. júlí 2015. Stefndu eru sameigendur jarðarinnarBergstaða í Bláskógabyggð, landnúmer 167060, Bernharður Guðmundsson, kt. [...],Blásölum 22, Kópavogi, Einar E. Sæmundsen, kt. [...], Birkigrund 11, Kópavogi,Elín Grímsdóttir, kt. [...], Skógarbergi, 801 Selfossi, Gerður Hannesdóttir,kt. [...], Laugateigi 18, Reykjavík, Guðný Gísladóttir, kt. [...], Lyngprýði 4,Garðabæ, Guðrún Gísladóttir, kt. [...], Túngötu 27, Álftanesi, Hafliði StefánGíslason, kt. [...], Svíþjóð, Halldór Jónsson, kt. [...], Boðaþingi 8,Kópavogi, Jón Bjarni Gunnarsson, kt. [...], Skógarbergi, 801 Selfossi, JónínaG. Einarsdóttir, kt. [...], Birkigrund 11a, Kópavogi, Kristján HelgiGuðmundsson, kt. [...], Hrauntungu 50, Kópavogi, Margrét Pálína Guðmundsdóttir,kt. [...], Holtagerði 43, Kópavogi, Ólafur G.E. Sæmundsen, kt. [...],Birkigrund 13, Kópavogi, Ólafur J. Bjarnason, kt. [...], Reykjavegi 82,Mosfellsbæ, Sigríður H.J. Benedikz, kt. [...], Kögurseli 18, Reykjavík,Sigurjón H. Sindrason, kt. [...], Hólmaþingi 3, Kópavogi, VilborgVilmundardóttir, kt. [...], Naustahlein 1, Garðabæ, Vilhjálmur Einarsson, kt. [...],Birkigrund 9b, Kópavogi, Vilmundur Gíslason, kt. [...], Strandgötu 79,Hafnarfirði og Þórhallur F. Guðmundsson, kt. [...], Noregi. Dómkröfur stefnanda eru: I.Að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda tilskaðabóta úr höndum stefndu in solidum vegna tjóns sem stefnandi hefur orðiðfyrir vegna þeirrar háttsemi stefndu að hafa hindrað og reynt að hindraframleigutaka stefnanda við stangveiðar í Tungufljóti, Bláskógabyggð, á árunum2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 og 2014 og með því að hafa sjálfstundað eða látið stunda stangveiðar í ánni fyrir landi Bergstaða árin 2007,2008, 2009, 2010 og 2011 í óleyfi stefnanda. II.Að viðurkennt verði með dómi, 1) að stefndu sé skylt aðveita stefnanda og framleigutökum hans að stangveiðiréttindum í Tungufljótineðan Faxa, aðgang að veiðistöðum í fljótinu fyrir landi Bergstaða,Bláskógabyggð, á meðan stefnandi hefur þau réttindi á leigu fráTungufljótsdeild Veiðifélags Árnesinga, 2) að stefndu sé sjálfum óheimilt, ásama tíma, að veiða eða heimila öðrum að stunda veiðar í fljótinu fyrir landinuog 3) að stefndu sé óheimilt, á sama tíma, að hafa merkingar á árbakkanum, semgefa til kynna að veiði sé þar óheimil eða dreifa áletruðum bréfum sama efnis. Þá er þess krafist að stefndu verði in solidum gert aðgreiða stefnandamálskostnað. Dómkröfur stefndu eru þær aðallegaað dómkröfum stefnanda, merktum I og II, verði vísað frá dómi en til vara aðstefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafistmálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Með úrskurði dómsinsuppkveðnum 17. febrúar 2016 var dómkröfu stefnanda merktri II vísað frá dómi aðkröfu stefndu. Hins vegar hafnaði dómurinn kröfu stefndu um að vísa dómkröfumerktri I frá dómi. Úrskurðurinn var ekki kærður til Hæstaréttar Íslands. Íþessum hluta málsins er því eingöngu fjallað um dómkröfu stefnanda merkt I. Helstumálavextir Samkvæmt málavaxtalýsingu í stefnu,greinargerð og framlögðum gögnum málsins liggur fyrir að stefnandi,einkahlutafélagið Tungufljót var stofnað 30. september 2002. Tilgangurfélagsins er leiga og ræktun í ám og vötnum, kaup og sala veiðileyfa og sala fasteigna,rekstur þeirra og lánastarfsemi. Stofnendur voru Árni Þormar Baldursson, semjafnframt er eini stjórnarmaður félagsins, framkvæmdastjóri og prókúruhafi, ogValgerður F. Baldursdóttir, sem ein á sæti í varastjórn félagsins. Stefndu eru öll sameigendurjarðarinnar Bergstaða í Bláskógabyggð í Árnessýslu, landnúmer 167060. Jörðin áland að Tungufljóti, einni af þverám Hvítár í Árnessýslu sem á upptök sín áHaukadalsheiði en fellur í Hvítá. Fljótið er talið vera um 40 kílómetra langt.Í fljótinu er fossinn Faxi um 10 kílómetrum ofan við þann stað þar sem fljótiðsameinast Hvítá. Að Faxa mun vera fiskgengt, en fossinn sjálfur ófiskgengur fránáttúrunnar hendi. Laxastigi mun fyrst hafa verið byggður í fossinn árið 1975.Jörðin Bergstaðir á land að Tungufljóti neðan við fossinn Faxa. Tvö veiðifélög munu vera starfandi ávatnasvæði Tungufljóts. Annars vegar veiðifélagið Faxi, en félagsmenn erueigendur/ábúendur jarða og landareigna sem eiga land að Tungufljóti ofan viðfossinn Faxa, sbr. 3. gr. samþykkta félagsins nr. 891/2011. Hins vegarTungufljótsdeild Veiðifélags Árnesinga, hér eftir nefnd Tungufljótsdeild, semstarfar sem deild innan Veiðifélags Árnesinga, en stofnun deildarinnar mun hafaverið samþykkt á aðalfundi Veiðifélags Árnesinga þann 21. apríl 2009. Skráðirfélagsmenn Tungufljótsdeildar, eru eigendur/ábúendur jarða og landareigna semveiðirétt eiga í Tungufljóti, meðal annarra stefndu í máli þessu, eigendurBergstaða, sbr. 3. gr. samþykkta fyrir Tungufljótsdeild Veiðifélags Árnesinganr. 98/2010. Í málavaxtalýsingu í stefnu kemurfram að á árinu 2003 hafi Árni Þormar Baldursson, forsvarsmaður stefnanda, haftvilyrði forsvarsmanna veiðifélagsins Faxa um að stefnanda gæfist kostur á aðtaka Tungufljót í Bláskógabyggð á leigu til að rækta þar upp laxastofn og hafaeinkarétt til veiða og sölu á veiðileyfum. Nefndur Árni Þormar hafi um árabilhaft með höndum leigu á ársvæðum til endursölu á neytendamarkaði í gegnum félagsitt, Lax-á ehf., og m.a. selt veiðileyfi í Ytri- og Eystri Rangá og kynnst þvíhvernig þeim ám hafi verið breytt með tiltekinni ræktunartækni úr því að veralaxalausar í það að verða aflasælustu ár landsins. Hafi Árni Þormar á fundummeð forsvarsmönnum Veiðifélagsins Faxa kynnt möguleika sem hann taldi vera áþví að gera Tungufljót að aflasælli laxveiðiá. Árni Þormar hafi bent á að geraþyrfti tilteknar breytingar á laxastiga við fossinn Faxa og lagt til að ráðistyrði í ræktun Tungufljóts með sömu fiskiræktartækni og gefið hefði góða raun íRangánum, þ.e. með því að ala seiði í sleppitjörnum við ána og aðlaga þau þarþangað til þau yrðu sjógöngufær, en reynslan hafi sýnt að þannig mætti tryggjagóðar endurheimtur fullvaxta laxa úr sjó. Hafi Árni Þormar látið vinna fyrirsig 15 ára ræktunar- og viðskiptaáætlun í febrúar 2002 og hafist hafi veriðhanda við ræktun fljótsins veturinn 2002 til 2003. Þá segir í stefnu að á fundi, semhaldinn hafi verið í Aratungu 28. apríl 2003 og fulltrúar stefndu hafi sótt,hafi verið samþykkt með öllum greiddum atkvæðum að ganga til samninga viðstefnanda um verkefnið. Hafi stefnandi tekið Tungufljót formlega á leigu meðsamningi dagsettum 6. júní sama ár og hafi þar ítarlega verið kveðið á umskyldu stefnanda til að rækta upp lax á vatnasvæðinu en á móti fengi stefnandieinkarétt til sölu veiðileyfa í 15 ár og hafi fengist sérstök undanþágaráðherra frá tíu ára hámarksleigutíma samkvæmt 4. mgr. 2. gr. þágildandi lagaum lax- og silungsveiði nr. 76/1970. Í greinargerð hafna stefndu því að verabundnir af umræddum samningi frá 6. júní 2003. Í stefnu segir að framangreindursamningur hafi verið undirritaður af Veiðifélaginu Faxa vegna Tungufljóts ofanfossins Faxa, en í samningstexta hafi verið gert ráð fyrir að VeiðifélagÁrnesinga myndi árita samninginn vegna Tungufljóts neðan fossins. Bæði í stefnuog greinargerð er gerð grein fyrir yfirlýsingu sem Gaukur Jörundsson, þáverandiformaður félagsins, áritaði á lokablaðsíðu leigusamningsins fyrir höndVeiðifélags Árnesinga. Yfirlýsingin er dagsett 18. ágúst 2003. Stefnandi segir í stefnu að þráttfyrir fyrirvara Veiðifélags Árnesinga hafi stefnandi hafist handa sumarið 2003við að uppfylla samningsskyldur sínar. Hann hafi látið lagfæra laxastiga íFaxa, stiginn hafi verið grafinn upp og endursteyptur og lengdur niður ífosshylinn. Þá hafi stefnandi keypt fullkominn laxateljara, sem hafi veriðfarsímatengdur til Veiðimálastofnunar, og síðan snúið sér að öðruræktunarstarfi í trausti þess að landeigendur að Tungufljóti neðan fossins Faxahefðu í raun veitt samþykki sitt fyrir samningnum á framangreindum fundi þann28. apríl 2003. Stefnandi lýsir því í stefnu að fráárinu 2004 til ársins 2007 hafi verið ljóst að árangur ræktunarinnar værigreinilega að skila sér vel. Stefnandi hafi þá farið fram með öflugamarkaðssetningu á Íslandi, í Evrópu og í Bandaríkjunum og skipulagt fljótið tilstangveiða í samvinnu við systurfélagið Lax-á ehf. Samkvæmt gögnum málsins varLax-á ehf., stofnað árið 1989, meðal annars af forsvarsmanni stefnanda, sem munvera framkvæmdastjóri, eiga sæti í stjórn félagsins og vera annar tveggjaprókúruhafa. Fram kemur í stefnu að starfsemi stefnanda hafi verið komin áfullt skrið árið 2007, mikið hafi verið til af seiðum, bæði sumaröldum oggönguseiðum, sleppitjörnum verið fjölgað og umfangið vaxið til muna. Mikill laxhafi gengið í Tungufljót um sumarið og stangveiðar gengið vel. Endurbætur hafiverið gerðar á aðgengi víða við fljótið og sett upp rimlahlið o.fl., tilhagræðingar fyrir veiðimenn. Í stefnu segir að á þessum tíma hafifarið að bera á veiðiþjófnaði frá austurbakka Tungufljóts fyrir landi Bergstaðaog ítrekað hafi sést til fólks fara til laxveiða. Hafi veiðimenn, sem keypthafi veiðileyfi af stefnanda eða umboðsmanni hans Lax-á ehf., ítrekað kvartaðyfir þessu framferði. Stefnandi hafi ákveðið að láta kyrrt liggja í von um að leysamætti málið við stefndu eftir veiðitíma. Hins vegar hafi engin sátt náðst ogstefndu eða fulltrúar þeirra hafi, eins og áður greinir, talið sig óbundna afsamningum stefnanda við Veiðifélagið Faxa og því væri þeim heimilt að stundaveiðar eða láta stunda veiðar fyrir sínu landi. Árið 2008 hafi seiðasleppingargengið vonum framar, sleppitjörnum hafi verið fjölgað neðan Faxa og ljóst aðlandnám laxins væri hafið af fullum krafti í Tungufljóti. Hafi gríðarlegt magnaf laxi af öllum stærðum gengið í Tungufljótið. Hins vegar hafi fólk fráBergstöðum flykkst til skipulagðra veiða alla daga og hertekið austurbakkafljótsins neðan Faxa. Hafi veiðimenn á vegum stefnanda einungis geta veitt frávesturbakkanum neðan Faxa því þeir hafi verið reknir af austurbakkanum meðóbótaskömmum. Þá hafi stefndu sett upp skilti við alla veiðistaði í landiBergstaða þar sem fram hafi komið að öll veiði væri þar óheimil. Einnig hafiveiðimenn á vegum stefndu á austurbakkanum truflað veiðar á vesturbakkanum meðþví að kasta spúnum að því landi, flækja færum sínum af ásetningi í færivesturbakkamanna og dæmi hafi verið um grjótkast yfir ána. Hafi veiðimenn ávegum stefnanda upplifað ástandið óþolandi og hætt veiðum og hafi stefnandiverið knúinn til að endurgreiða veiðileyfi þeirra eða bjóða þeim veiðileyfi íöðrum ám, sem systurfélag stefnanda, Lax-á ehf., hafi haft yfir að ráða. Þráttfyrir framangreint ástand hafi stangveiðin í Tungufljóti náð hæstu hæðum árið2008 og numið alls 2854 löxum, en veiðimenn á vegum stefndu veitt stóran hlutasem allur hafi verið drepinn. Þá segir í stefnu að sumarið 2008 hafi stefnandaeinnig verið meinaður aðgangur að veiðum fyrir landi Fells og Króks, eneigendur/ábúendur þeirra jarða séu félagsmenn Tungufljótsdeildar og hafilandeigendur á Felli einnig hafið veiðar sjálfir. Því hafi verið ljóst aðsamningur stefnanda um veiðar og ræktun í Tungufljóti væri kominn í verulegtuppnám og hætt við að stefnandi glataði þeim fjármunum sem hann hefði lagt íverkefnið. Í stefnu segir að vegnaframangreindra vandkvæða hafi í júní 2009 verið stofnuð sérstök deild innanVeiðifélags Árnesinga, þ.e. Tungufljótsdeild Veiðifélags Árnesinga, sem ætlaðhafi verið að vera viðsemjandi stefnanda ásamt Veiðifélaginu Faxa, þannig aðöruggt væri að stefnandi gæti hindrunarlaust látið stunda veiðar frá báðumbökkum Tungufljóts og jafnframt til að engum vafa væri undirorpið að stefnduyrðu að una því að veiðifélagið framseldi rétt til stangveiða fyrir landijarðarinnar Bergstaða. Fyrir liggur að stefndu vefengdulögmæti deildarinnar og höfðuðu þeir meðal annars mál fyrir HéraðsdómiSuðurlands og gerðu þær kröfur að ógild yrði ákvörðun aðalfundar VeiðifélagsÁrnesinga þann 21. apríl 2009 um stofnun Tungufljótsdeildar. Héraðsdómur vísaðimálinu frá þar sem málshöfðunarfrestur 7. mgr. 39. gr. lax- og silungsveiðilaganr. 61/2006 hafi verið löngu liðinn þegar málið var höfðað. Með dómiHæstaréttar frá 10. febrúar 2015, í málinu nr. 32/2015, var úrskurðurhéraðsdóms staðfestur. Tungufljótsdeild hafi síðan þann 10.apríl 2010 gert leigusamning við stefnanda um stangveiðirétt í Tungufljótineðan fossins Faxa. Hins vegar hafi, þrátt fyrir stofnun Tungufljótsdeildar,allt verið við það sama hjá stefndu varðandi veiðar í Tungufljóti á árinu 2009.Veiðimönnum á vegum stefnanda hafi verið meinað að stunda veiðar fyrir landiBergstaða, Fells og Króks og stefndu látið stunda veiðar fyrir landi Bergstaðaaf krafti og hafi ítrekaðar kærur til lögreglu engan árangur borið. Salastefnanda á veiðileyfum í fljótinu hafi hrunið, bæði vegna veiðiþjófnaðarins ogumfjöllunar um hann í fjölmiðlum. Árið 2010 hafi engin breyting orðiðá, en það ár hafi stefndu látið stunda veiðar fyrir landi Bergstaða, auglýstveiðileyfi og skipulagt veiðar á heimasíðunni tungufljot.is, sem þeir hafistofnað, að því í virðist í þeim tilgangi að hafa uppi áróður gegn starfsemistefnanda og samningum hans um Tungufljót. Sumarið 2010 hafi því verið martröðfyrir stefnanda og starfsfólk Lax-ár ehf., sem hafi annast sölu veiðileyfa, semog fyrir leiðsögumenn og umsjónarmenn við fljótið, svo og stjórnTungufljótsdeildar. Loks sumarið 2010 hafi yfirvöld ákveðið að skerast íleikinn og hafi einn stefndu ásamt eiginkonu sinni verið ákærð og dæmd fyrir aðveiða í Tungufljóti fyrir landi Bergstaða án leyfis, sbr. dóm HéraðsdómsSuðurlands í málinu nr. S-521/2010, sem ekki fékkst áfrýjað til Hæstaréttar.Dómurinn hafi þó engin áhrif haft á háttsemi stefndu og hafi þau áfram látiðstunda ólöglegar stangveiðar fyrir landi Bergstaða sumarið 2011, en veiði þaðár hafi ekkert verið í líkingu við það sem verið hafi á árum áður vegna þess aðVeiðifélag Árnesinga hafi að nokkru leyti staðið í vegi fyrir seiðasleppingumstefnanda frá árinu 2010 vegna óvissu sem stjórn félagsins hefði talið að uppværi komin um áhrif ræktunarstarfsins á lífríkið. Segir í stefnu að stefnandihafi ekki orðið var við að stefndu hafi látið stunda veiðar í Tungufljóti fyrirlandi Bergstaða á árunum 2012, 2013 og 2014, en þau hafi eftir sem áður settniður merki með tilkynningum um að öll veiði væri bönnuð og rekið allaveiðimenn í burtu sem farið hafi yfir á austurbakkann til að stunda veiðar.Hafi veiðimenn á vegum stefnanda því aðeins getað stundað veiðar frávesturbakkanum neðan Faxa. Þá hafi atferli stefndu, ásamt vandræðum meðseiðasleppingar, leitt til þess að fáir veiðimenn hafi sýnt því áhuga að veiðaí Tungufljóti árin 2012, 2013 og 2014 og hafi sala veiðileyfa því verið ílágmarki. Vegna þessa hafi Tungufljótsdeild í reynd fallið frá að krefjastefnanda um leigu fyrir veiðiréttinn samkvæmt samningi aðila frá 10. apríl2010, en samningurinn sé að öðru leyti í fullu gildi. Þá hafi stjórnVeiðifélags Árnesinga aftur viljað setja fullan kraft í ræktunarstarfið endahafi óvissu um neikvæð áhrif á lífríkið verið eytt og í undirbúningi séræktunarsamningur milli Veiðifélagsins Faxa, Tungufljótsdeildar og VeiðifélagsÁrnesinga til nokkurra ára. Þá hafi verið settur kraftur í að ná í klakfisk úrfljótinu árið 2013 og góðar horfur með seiðasleppingar sumarið 2014 og 2015. Málsástæður oglagarök stefnanda Helstumálsástæður og lagarök stefnanda í þessum þætti málsins eru eftirfarandi. Stefnandi vísar til þess að hann hafi fráárinu 2003 haft á leigu veiðirétt í Tungufljóti. Annars vegar samkvæmt samningidagsettum 6. júlí 2003 við Veiðifélagið Faxa, sem taki til veiða í öllufljótinu, og hins vegar samkvæmt samningi dagsettum 10. apríl 2010 viðTungufljótsdeild, sem taki til veiða í fljótinu fyrir neðan fossinn Faxa. Vísarstefnandi til þess að stefndu, sem eigendur Bergstaða, séu félagsmenn íTungufljótsdeild. Um sé að ræða skylduaðild samkvæmt lax– og silungsveiðilögum,og hafi því stefndu verið félagsmenn í deildinni frá stofnun hennar. Þá hafistefndu einnig verið félagsmenn í Veiðifélaginu Faxa frá stofnun félagsins,sbr. samþykkt nr. 29/1972, þrátt fyrir að eiga ekki veiðirétt í Tungufljóti.Hafi sú skipan haldist allt þar til samþykktunum var breytt með nýrri samþykktnr. 891/2011. Með vísan til sameignarsamnings um Bergstaði frá árinu 2001 beristefndu sameiginlega ábyrgð á öllum ákvörðunum sem teknar hafi verið fyrir höndlandeigenda og öllum athöfnum landeigenda. Varðandi dómkröfu,merkta I, telur stefnandi sig eiga skaðabótakröfu á hendur stefndu á grundvellialmennu skaðabótareglunnar vegna þess að stefndu hafi ítrekað, með ólögmætum ogsaknæmum hætti hindrað framleigutaka félagsins við stangveiðar í Tungufljóti oghafi í óleyfi og þannig með ólögmætum og saknæmum hætti látið stundastangveiðar í fljótinu fyrir landi Bergstaða. Stefnandi byggir á því að hann hafiorðið fyrir tjóni vegna missis hagnaðar sem hann hefði ella fengið af starfsemisinni ef stefndu hefðu ekki af ásetningi eða a.m.k. af gáleysi, stuðlað að þvímeð framangreindri ólögmætri háttsemi sinni að stefnandi hafi ekki notið arðsaf sölu stangveiðileyfa í Tungufljóti eins og hann hafi mátt gera ráð fyrirhefði starf hans við ræktun, markaðssetningu og sölu veiðileyfa ekki veriðeyðilagt af hálfu stefndu. Hafi ólögmætisskilyrði almennu skaðabótareglunnarverið uppfyllt frá því stefndu hafi hafið að stunda veiðar frá Bergstaðalandisumarið 2007 vegna þess að stefndu hafi í reynd, sem félagsmenn í VeiðifélaginuFaxa og Veiðifélagi Árnesinga, samþykkt að hlíta samningi stefnanda ogfyrrnefndra veiðifélaga frá 6. júlí 2003. Vísar stefnandi í því sambandi tilsamþykktar fundarins í Aratungu þann 28. apríl 2003 og athugasemdalausrarframkvæmdar samningsins af hálfu stefndu meðan á uppbyggingarstarfi stefnandahafi staðið frá 2003 til 2007. Hafi stefndu því a.m.k. með tómlæti sínusamþykkt að hlíta því að stunda ekki veiðar fyrir landi sínu í óþökk stefnandaeftir að lax hafi tekið að ganga í Tungufljót og í því sambandi vakið trauststefnanda um að stefndu, ásamt öðrum landeigendum að Tungufljóti neðan Faxa,hefðu í reynd samþykkt samninginn frá 6. júlí 2003 sem félagsmenn í VeiðifélagiÁrnesinga. Þá kveður stefnandialveg ljóst að skilyrði almennu skaðabótareglunnar um ólögmæti hafi veriðuppfyllt eftir stofnun Tungufljótsdeildar og samningur þeirrar deildar ogstefnanda var undirritaður 10. apríl 2010 með gildistíma frá og meðveiðitímabili þess árs. Þá vísar stefnandi til þess að saknæm og ólögmæt veiðiá vegum stefndu hafi verið staðfest með dómi Héraðsdóm Suðurlands í máli nr.S-521/2010. Stefnandi kveðst hafa lagt út í stórkostlegar fjárfestingar samfaraverkefninu sem hann hafi getað gert ráð fyrir að myndu skila sér til baka aðhluta til með sölu veiðileyfa. Tjón stefnanda sé vegna missis hagnaðar þarsem hann, eða umboðsmaður hans, Lax-áehf., og eftir atvikum söluvefurinn „agn.is“,sem hafi annast að hluta sölu fyrir Lax-á ehf., hafi selt færri veiðileyfi íTungufljót á árunum 2007-2014 en seld hefðu verið hefðu stefndu ekki gripið inní atburðarásina með ofríki sínu. Vísar stefnandi til framlagðra gagna sem sýnaað söluaðilinn, Lax-á ehf., hafi ítrekað þurft að endurgreiða seld veiðileyfiog færa veiðimenn á önnur veiðisvæði og því ekki greitt stefnanda fyrir þáveiðidaga sem þannig ónýttust. Sé beint tap stefnanda sá hagnaðarmissir sem afþví leiddi. Hins vegar sé mesta tap stefnanda óbeint tjón hans af missihagnaðar vegna þess að veiðimenn, sem ella hefðu keypt veiðileyfi í Tungufljótiaf stefnanda eða umboðsmanni hans, hafi ekki keypt veiðileyfi þar sem alkunnahafi verið að ekki væri friður um fljótið. Byggir stefnandi á því að umræddháttsemi stefndu hafi haft úrslitaáhrif um sölumöguleika stefnanda áveiðileyfum á greindu tímabili. Þar sem háttsemi stefndu hafi strítt gegn skýrulagaboði verði að telja að stefnandi hafi sýnt fram á með nægjanlegum hætti aðskilyrði almennu skaðabótareglunnar um sennilega afleiðingu séu uppfyllt. Stefnandi vísar til þessað það breyti engu um bótaábyrgð stefndu þó landeigendur Fells og Króks hafi, íþeim tilgangi að styðja stefndu, fylgt fordæmi þeirra og meinað framleigutökumstefnanda árið 2008 að veiða fyrir landi umræddra jarða. Háttsemi greindralandeigenda hafi í raun ekki haft áhrif á hagsmuni stefnanda vegna þess ífyrsta lagi að veiði fyrir löndum greindra jarða hafi verið óveruleg og í öðrulagi vegna þess að tjón stefnanda verði fyrst og fremst rakið til háttsemistefndu á austurbakka Tungufljóts rétt fyrir neðan fossinn Faxa, en þar sébesta veiðin. Stefnandi vísar til þessað það láti nærri að heildarfjárfesting hans í Tungufljótsverkefninu sé ekkiundir 140.000.000 króna og sé þó ýmis annar kostnaður ótalinn, t.d.markaðskostnaður, ferðakostnaður, kostnaður við heimasíðugerð ogkynningarkostnaður. Stærsta tjónið sé þó glatað orðspor Tungufljóts ehf., ogLax-ár ehf., vegna aðgerða stefndu á viðkvæmum markaði með stangveiðileyfi. Stefnandi vísar til 2.mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 varðandi dómkröfu I. Telurstefnandi sig hafa uppfyllt skilyrði ákvæðisins með því að hafa leitt nægarlíkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert grein fyrir því í hverju tjónhans sé fólgið og hver tengsl þess séu við atvik máls. Stefnandi vísar til þessað honum sé, þrátt fyrir ákvæði síðari málsliðar 2. mgr. 18. gr. laga nr.91/1991, heimilt að vera eini aðili til sóknar í máli þessu, enda sé stefnandieinn handhafi þeirra hagsmuna sem mál þetta taki til. Engu breyti í þvísambandi þótt hann hafi kosið að semja við systurfélag sitt, Lax-á ehf., um aðannast sölu veiðileyfa sem og dótturfélag Lax-ár ehf., Agn ehf., sem hafiannast sölu veiðileyfa á vefnum. Stefnandi vísar að öðru leyti til almennu skaðabótareglunnar og reglnaskaðabótaréttar utan samninga og laga nr. 61/2006. Varðandi heimild til aðhöfða viðurkenningarmál vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Um samaðild stefndu er vísað til 1. mgr. 18. gr. sömu laga. Krafa ummálskostnað sé byggð á 1. mgr. 130. gr. sömu laga. Málsástæður oglagarök stefndu. Helstu málsástæður og lagarökstefndu í þessum þætti málsins eru eftirfarandi. Kröfu sína um sýknu byggjastefndu meðal annars á eftirfarandi: Í fyrsta lagi sé ósannað að stefndu hafi ánokkurn hátt valdið stefnanda tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti eins oglýst sé í dómkröfu stefnanda. Engar stoðir séu fyrir þeim fullyrðingum nema aðþví er varði veiði Ólafs Bjarnasonar á árinu 2010, sbr. dóm HéraðsdómsSuðurlands. Í því sambandi vísa stefndu til þess að Veiðifélag Árnesinga hafi,á aðalfundi félagsins 21. apríl 2009, verið búið að ákveða að hver landeigandimætti veiða fyrir sínu landi árið 2010. Í öðru lagi krefjast stefndusýknu með vísan til þess að stefndu beri enga ábyrgð á leigusamningum semgerðir voru um Tungufljót neðan Faxa, hvorki samningi í nafni VeiðifélagsinsFaxa árið 2003 né samnings í nafni Tungufljótsdeildar árið 2010. Varðandi fyrrisamninginn vísa stefndu meðal annars til þess að hvorki þeir sem undirrituðuþann samning né Veiðifélagið Faxi hafi á þessum tíma haft heimild til að leigjaút svæði neðan fossins Faxa sem tilheyrt hafi öðru veiðifélagi, þ.e.Veiðifélagi Árnesinga. Því hafi allar veiðar, sala veiðileyfa, seiðasleppingarog gerð sleppitjarna af hálfu stefnanda og aðila á hans vegum á svæðiVeiðifélags Árnesinga samkvæmt samningnum verið ólögmætir gjörningar. Varðandisamning Tungufljótsdeildar við stefnanda frá árinu 2010 vísa stefndu til þessað við gerð hans hafi ekki verið tekið tillit til fjölmargra atriða semáskilnaður sé um í laxveiðilögum og samþykktum Veiðifélags Árnesinga. Í þessusambandi vísa stefndu til þess að aðalfundur Veiðifélags Árnesinga árið 2009hafi þegar ráðstafað veiði ársins 2010 og því hafi Tungufljótsdeild ekki veriðheimilt að ráðstafa veiði þess árs í trássi við samþykkt aðalfundar félagsins.Í því sambandi breyti dómur Hæstaréttar í málinu nr. 32/2015, engu þar um ogekki sé hægt að byggja bótarétt á grundvelli slíks samnings. Þá hafi ekki veriðheimilt að gera samning um leigu stangveiðiréttar til 10 ára samkvæmt 5. gr.samþykkta Veiðifélags Árnesing, nema að slíkt sé tekið fram í fundarboði og þaðhafi ekki verið gert í aðalfundarboði félagsins árið 2009. Sýkna eigi stefnduþar sem samningur stefnanda stangist á við lög. Að lokum vísa stefndu til þessað Tungufljótsdeild hafi ekki haft heimild til ráðstöfunar veiði til stefnanda.Ekki hafi verið sýnt fram á að Tungufljótsdeild hafi fengið áritun stjórnarVeiðifélags Árnesinga á samninginn frá árinu 2010, eins og komi fram ífundargerð aðalfundar Veiðifélags Árnesinga 28. apríl 2011, þar sem fram komiað samningur stefnanda hafi ekki verið lagður fyrir stjórn félagsins. Samningurhafi þar með verið ógildur og óskuldbindandi fyrir stefndu og vísa stefndu íþví sambandi til 13. gr. samþykkt Veiðifélags Árnesinga og 5. mgr. 39. gr. lax-og silungsveiðilaga. Í þriðja lagi mótmæla stefnduþví að stefnandi hafi með nægjanlegum hætti sýnt fram á að skilyrði almennuskaðabótareglunnar um sennilega afleiðingu séu uppfyllt í máli þessu. Í þvísambandi vísa stefndu til þess að fleiri aðilar geti talist bótaábyrgir, verðilitið svo á að slík ábyrgð sé fyrir hendi. Í því sambandi vísa stefndu annarsvegar til þess að bæði Tungufljótsdeildin, sé hún löglega stofnuð, og þeiraðilar sem skrifað hafi undir leigusamninginn við stefnanda án þess að hafa tilþess lögmæta heimild, geti talist bera ábyrgð á hluta þess tjóns sem stefnanditelur sig hafa orðið fyrir, þ.e. með samningsgerð sem ekki hafi verið staðið viðeða sem ekki var heimilt að gera. Hins vegar komi það fram í stefnu að eigendurað jörðunum Felli og Króki hafi meinað aðgang að veiðum fyrir landi sínu og aðlandeigendur Fells hafi sjálfir stundað veiði fyrir sínu landi. Með vísan tilþess telja stefndu að stefnandi hafi alls ekki upplýst um það, eða útskýrt ánokkurn máta, hver sé sennileg afleiðing hinnar meintu ólögmætu og saknæmuhegðunar stefndu og með hvað hætti hún verði aðgreind frá sennilegri afleiðingugjörða annarra mögulegra tjónvalda í málinu. Í fimmta lagi sé ekki gerð greinfyrir því í stefnu hvert sé ætlað árlegt tap stefnanda á því tímabili semtilgreint sé í dómkröfunni. Engin rök séu sett fyrir „missi hagnaðar“ sem stefnandi „ellahefði fengið.“ Engin tilraun sé gerð til að sýna fram á hvert tjón hafiverið. Engin gögn séu sem sýni hvert tjón hafi verið og sama gildi um gögn semtengi eitthvað tjón við stefndu. Engin gögn styðji þá fullyrðingu stefnanda aðhann hafi misst frá sér veiðimenn og engin gögn séu um að stefnandi hafi orðið aðendurgreiða veiðileyfi vegna framferðis stefndu. Ætlað tjón stefnanda sé þvíafar óljóst, sérstaklega á árunum 2007-2009 þegar í gildi var leigusamningurvið Veiðifélagið Faxa, sem eins og áður hafi verið rakið hafi ekki haft heimildtil að selja veiðileyfi á veiðisvæði Veiðifélags Árnesinga. Auk þess sé óljósthvernig sölu veiðileyfa hafi verið háttað og ekki komi skýrt fram hver greiðistefnanda fyrir veiðirétt. Félagið Lax-á ehf., auglýsi veiðileyfi og kynni þauen Agn ehf., selji þau. Engin grein sé gerð fyrir tengslum þeirra félaga viðstefnanda. Samkvæmt ársreikningum áranna 2010 og 2011 séu seld veiðileyfi talinvera fyrir 15.000.000 króna hvort ár, en kostnaður gífurlegur. Ætla megi því aðtap félagasamsteypunnar Tungufljót ehf./Agn ehf./Lax-á ehf., sé látið falla ástefnanda en hagnaður komi inn hjá hinum félögunum. Þannig geti eigendurstefnanda hagrætt því hvaða leigutekjur séu taldar koma inn til félagsins.Slíkt veiki mjög sönnun stefnanda um tjón hans. Þá verði ekki séð í stefnu aðstefnandi hafi sýnt fram á tjón vegna glataðs orðspors, sem stefnandi segi verastærsta tjón stefnanda. Framangreint tjón, ef eitthvað sé, liggi væntanlega hjásöluaðila veiðileyfa og jafnvel hjá veiðiréttarhöfum sjálfum, þ.á m. stefndu ímáli þessu. Þá geti hið glataða orðspor stafað að öðrum orsökum, s.s. lélegriafkomu hjá stefnanda og systurfyrirtækjum sem rekja megi til almennra lækkunará veiðileyfum vegna efnahagshrunsins og minnkandi veiði í ám, eða vegnavanhugsaðra fjárfestinga í fiskirækt. Þá hafi stefnandi ekki gertalmennilega grein fyrir því í hverju hið meinta tjón eigi að vera fólgið en ístefnu sé tilgreind sú fjárhæð sem stefnandi telur sig hafa kostað til þess semhann kallar Tungufljótsverkefnið. Þá sé í stefnu einnig vísað til meints tjónssem stefnandi telji að hafi skapast af missi væntanlegs hagnaðar vegna færriveiðileyfa sem stefnandi og Lax-á ehf., hafi selt, auk þess sem „stærsta tjónið“ hafi verið glataðorðspor stefnanda og Lax-ár ehf. Af þessu verði ráðið að stefnandi virðist veraað krefja stefndu að hluta til um skaðbætur vegna meints tjóns sem Lax-á ehf.,hafið orðið fyrir en það félag sé ekki aðili að málinu. Stefnandi vísi einnigtil þess að hafa orðið fyrir tjóni vegna tapaðra vinnustunda Árna Baldurssonarog þess að Lax-á ehf., hafi ítrekað orðið að endurgreiða veiðimönnum seldveiðileyfi og færa veiðimenn á ný veiðisvæði án þess að útskýrt sé hvernig þaðgeti skapað stefnanda tjóni. Vísa stefndu til þess að stefnandi geri í raunenga tilraun til þess að sundurgreina það að hve stórum hluta hið meinta tjónhafi fallið á hann og hve stór hluti þess hafi lent á Lax-á ehf. Þá geristefnandi enga tilraun til að sýna fram á það hvernig Lax-á ehf., tengist máliþessu og engin skjöl séu lögð fram um það hvaða heimild Lax-á ehf., hafi til aðselja veiðileyfi eða hvernig greiðslum frá Lax-á ehf., til stefnanda vegna söluveiðileyfa skyldi háttað. Vegna skorts á aðgreiningu hafistefnandi ekki sýnt fram á orsakasamband á milli athafna stefndu og hins meintatjóns sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir og þess tjóns sem stefnandiheldur fram að Lax-á ehf., hafi orðið fyrir. Þá liggi ekki heldur fyrir sönnunum það hvaða athafnir hafi valdið hvaða hluta hins meinta tjóns. Í ljósi þessatelja stefndu að sýkna verði þá að kröfu stefnanda. Í sjötta lagi vísa stefndu tilþess að samkvæmt stefnu virðist stefnandi hafa lagt út í mikinn kostnað viðseiðaeldi og fiskirækt, en ekki sé ljóst að hve miklu leyti sá kostnaðurtengist beint Tungufljóti neðan Faxa. Kostnaðurinn geti einnig tengst starfsemistefnanda að systurfyrirtækjum stefnanda, bæði vegna veiði ofan Faxa eðajafnvel fiskirækt vegna annarra áa á vegum stefnanda eða systurfyrirtækja. Þvísé meint tjón afar óljóst. Þá vísa stefndu til þess að stefnandi hafi farið útí alls kyns kostnað og framkvæmdir án aðkomu eða hvatningar af hálfu stefndu.Stefnandi hafi tekið mikla áhættu enda ekki með gilda samninga eðaskuldbindandi samninga við stefndu. Tjónið hafi því verið á hans áhættu. Þáhafi stefnanda borið skylda til að minka tjón sitt, t.d. með því að stöðvaframferði hinna meintu brotlegu í tíma. Það hafi stefnandi ekki gert og þvíeigi hann engan rétt til bóta. Vísa stefndu í þessu sambandi til hinnaróskrifuðu reglu skaðabótaréttarins um skyldu tjónþola til að takmarka tjón sittog einnig til að draga hagnað frá tjóni (Compensatio lucri cum damno). Í áttunda lagi krefjast stefndusýknu þar sem stefnandi beini kröfum sínum að röngum aðila. Í því sambandi vísastefndu til þess að samkvæmt stefnu hafi Tungufljótsdeild, eða þeir sem segjasthafa skrifað undir samninga fyrir hönd deildarinnar, ekki staðið við gerða samninga. Afmálavaxtalýsingu stefnanda megi draga þá ályktun meðal annars aðsamningsaðilinn hafi átt að efna þá skyldu sína að hafa allt veiðisvæðið tilafnota fyrir stefnanda. Stefnandi hafi í þessu skyni beitt þvingunarúrræðumgagnvart Tungufljótsdeild, þ. á m. stöðvað greiðslur. Á meðan meðferðmatsnefndar vegna arðskrár stóð hafi stefnandi og Tungufljótsdeild upplýst aðsamningurinn hafi verið ógildur síðastliðin tvö ár, væntanlega vegna þess aðTungufljótsdeild hafi ekki staðið við samninginn. Þá hafi stjórnTungufljótsdeildar leyst stefnanda undan skyldu til greiðslu á a.m.k. tveggjaára leigu, líklega vegna einhverra sjónarmiða um skaðabætur. Stefnandi geti þvíekki gert stefndu eina ábyrga fyrir meintu tjóni sínu á grundvelli sjónarmiðaum bótaábyrgð utan samninga á sama tíma og hann fær bætur frá samningsaðilafyrir sama tjón á grundvelli bótaábyrgðar innan samninga. Í níunda lagi vísa stefndu tilþess að í stefnu sé greint frá því að Veiðifélag Árnesinga hafi að nokkru leytistaðið í vegi fyrir seiðasleppingum stefnanda frá árinu 2010 vegna óvissu semstjórn félagsins taldi að upp hefði komið um áhrif ræktunarstarfsins álífríkið. Þá segi í stefnu að atferli stefndu, ásamt vandræðum meðseiðasleppingar, hafi leitt til þess að fáir veiðimenn hafi sýnt áhuga á veiðií Tungufljóti árin 2012 og 2013 og þess vegna hafi sala veiðileyfa verið ílágmarki. Með þessu sé ljóst að meint tjón stefnanda sé af öðrum orsökum enhegðunar stefndu. Þá sé einnig viðurkennt í stefnu að ekki sé vitað til aðstefndu hafi verið að veiða eða láta veiða í Tungufljóti árin 2012 -2014. Þessutil viðbótar vísa stefndu til þess að stefnandi hafi ekki haft gildan samningum fljótið a.m.k. síðastliðin tvö ár. Þá hafi engin séð til stefndu eða fólks áþeirra vegum við veiðar árið 2011 og árið 2010 hafi landeigendur sjálfir máttveiða samkvæmt samþykkt Veiðifélags Árnesinga árið áður. Því verði ekki komisthjá því að sýkna stefndu enda ósannað aðstefndu hafi með saknæmum eða ólögmætu atferli valdið stefnanda tjóni átímabilinu 2010-2014. Loks segir í greinargerð stefnduað Bergstaðafélagið sé frjálst félag og taki ekki við lögskyldum fyrir höndfélagsmanna. Ekki sé heldur hægt að byggja á ábyrgð einstakra félaga ástarfsemi þess. Félagið hafi ekkert að gera með eignarhald á Bergstöðum, néheldur beri það ábyrgð á ráðstöfun veiðiréttar. Þá vísa stefndu til málsástæðnatil stuðnings frávísunarkröfu sinni og telur þær einnig eiga við hvaðsýknukröfu varðar. Um lagarök vísa stefndu til laganr. 91/1991, meginreglna skaðabótaréttar um sönnun og sönnunarbyrði og ákvæðilax- og silungsveiðilaga nr. 61/2006, um veiðifélög, deildir og ráðstöfunveiði. NiðurstaðaViðaðalmeðferð málsins, sem fór fram dagana 22. og 23. september sl., gaffyrirsvarsmaður stefnanda, Árni Þormar Baldursson skýrslu fyrir dómi og stefnduVilhjálmur Einarsson og Jón Bjarni Gunnarsson. Einnig gáfu skýrslu fyrir dómivitnin Brynjar Sigurðsson bóndi á Heiði, Ólafur Einarsson bóndi á Torfastöðum,Drífa Kristjánsdóttir bóndi Torfastöðum og formaður TungufljótsdeildarVeiðifélags Árnesinga, Margeir Ingólfsson bóndi Brú, Valur Lýðsson bóndi áGýgjarhóli, Snorri Ólafsson fyrrverandi veiðileiðsögumaður við Tungufljót, JónÓttar Karlsson veiðileiðsögumaður við Tungufljót og starfsmaður Lax-ár ehf.,Guðmundur Garðar Brynjólfsson fyrrverandi veiðileiðsögumaður við Tungufljót ogstarfsmaður Lax-ár ehf., Jóhann Torfi Ólafsson sölumaður hjá Lax-á ehf., StefánPáll Ágústsson sölumaður hjá Lax-á ehf., Freyr Heiðar Guðmundsson sölumaðurvefsöluvefsins agn.is, Gunnar Briem, Jörundur Gauksson formaður VeiðifélagsÁrnesinga og Kjartan Helgason bóndi í Haga og fyrrverandi stjórnarmaður íVeiðifélagi Árnesinga. Kröfu sína um viðurkenningu árétti til skaðabóta úr höndum stefndu byggir stefnandi á tveimur leigusamningumsem hann gerði um leigu veiðiréttar í Tungufljóti. Annars vegar leigusamningifrá 6. júlí 2003 og hins vegar leigusamningi frá 10. apríl 2010, en samkvæmtþessum samningum hafi stefnandi haft veiðirétt í Tungufljóti. Stefndu, semkrefjast sýknu vísa til þess að þau beri enga ábyrgð á þeim tveimurleigusamningum sem gerðir hafa verið um Tungufljót neðan fossins Faxa. Því hafiallar veiðar, sala veiðileyfa, seiðasleppingar og gerð sleppitjarna af hálfustefnanda og aðila á hans vegum á svæði Veiðifélags Árnesinga samkvæmtleigusamningunum frá 2003 og 2010 verið ólögmætir gjörningar. Ágreiningur um skuldbindingagildi leigusamnings frá6. júlí 2003 Óumdeilt er í máli þessu að landstefndu, Bergstaðir í Bláskógabyggð, liggur að austurbakka Tungufljóts neðanvið fossinn Faxa og að landinu fylgir veiðiréttur í fljótinu, sbr. 1. mgr. 5.gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006. Samkvæmt leigusamningnum fráárinu 2003 voru leigusalar Veiðifélagið Faxi, vegna Tungufljóts ofan Faxa, ogVeiðifélag Árnesinga, vegna Tungufljóts neðan Faxa, og leigutaki stefnandi ímáli þessu, Tungufljót ehf. Leigusamningurinn, sem dagsettur er 6. júlí 2003,fjallar meðal annars um rétt leigutaka til stangveiða, eins og nánar erskilgreint í 1. gr. samningsins, þ.e. stangveiða í Tungufljóti frá ármótumTungufljóts og Hvítár til upptaka Tungufljóts ásamt öllum þverám og lækjum semtil fljótsins falla. Samningurinn náði því til Tungufljóts ofan og neðan viðfossinn Faxa. Samkvæmt 8. gr. var gildistími samningsins fyrir veiðitímabilinfrá 2003 til og með 2017. Samningurinn er undirritaður fyrir höndVeiðifélagsins Faxa og fyrir hönd stefnanda. Samkvæmt texta samningsins var gertráð fyrir samþykki Veiðifélags Árnesinga eins og það er orðað í samningnum. Álokablaðsíðu samningsins er handrituð yfirlýsing stjórnar VeiðifélagsÁrnesinga, dags. 18. ágúst 2003, en undir yfirlýsinguna ritaði þáverandiformaður félagsins, Gaukur Jörundsson, fyrir hönd félagsins. Þar segir: „Veiðifélag Árnesinga er ekki aðili þessasamnings. Að því hins vegar tilskildu, að eigendur réttar til lax- ogsilungsveiði í Tungufljóti á félagssvæði Veiðifélags Árnesinga gerist aðilarsamningsins, samþykkir félagið samninginn fyrir sitt leyti með þeimtakmörkunum, sem heimildum félagsins eru settar lögum samkvæmt. Ræktun, þar meðtaldar seiðasleppingar, verði í samkomulagi við Veiðimálastofnun og VeiðifélagÁrnesinga og háð samþykki þess.“ Stefnandi telur stefndu í reynd, sem félagsmenn íVeiðifélaginu Faxa og Veiðifélagi Árnesinga, hafa samþykkt að hlítaframangreindum leigusamningi. Vísar stefnandi í þessu sambandi í fyrsta lagitil þess að samkvæmt þágildandi samþykkt fyrir Veiðifélagið Faxa, nr. 29/1972,hafi Bergstaðir, jörð stefndu, verið meðal þeirra jarða sem taldar voru upp í2. gr. samþykktanna og hafi sú skipan haldist allt þar til samþykktunum hafiverið breytt 15. september 2011, sbr. samþykkt nr. 891/2011. Þó svo jörð stefndu hafiverið tilgreind í framangreindum samþykktum Veiðifélagsins Faxa leiðir það eittút af fyrir sig ekki til þess að leigusamningurinn við stefnanda frá 2003skuldbindi stefndu enda skýrt kveðið á um það í leigusamningnum sjálfum aðannar leigusali sé Veiðifélag Árnesinga vegna Tungufljóts neðan fossins Faxa,þ.e. vegna félagsmanna sem skráðir eru eigendur jarða á því svæði. Samkvæmt 4.gr. þágildandi samþykkta Veiðifélags Árnesinga nr. 38/1961 var öllum óheimiltað veiða á félagssvæðinu nema með skriflegu leyfi félagsstjórnar, sbr. og 44.gr. þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970, um skylduaðild aðveiðifélagi. Að mati dómsins kveður tilvitnuð yfirlýsing stjórnar VeiðifélagsÁrnesinga á leigusamningnum með skýrum hætti á um að stjórn félagsins setti þaðsem skilyrði fyrir samþykki sínu að eigendur réttar til lax- og silungsveiði íTungufljóti á félagssvæði Veiðifélags Árnesinga gerðust aðilar samningsins.Framlagður leigusamningur ber ekki með sér að eigendur réttar til lax- ogsilungsveiði í Tungufljóti neðan Faxa, þ.m.t. stefndu, hafi gerst aðilar aðleigusamningnum. Til frekaristuðnings þess að stefndu hafi verið bundnir að leigusamningnum frá 2003 vísarstefnandi til þess að á fundi um fiskirækt og uppbyggingu við Tungufljót, semhaldinn hafi verið í Aratungu 28. apríl 2003, hafi verið samþykkt að ganga tilsamninga við stefnanda með öllum greiddum atkvæðum og hafi stefndu því veriðbundnir af þeirri samþykkt. Þá vísaði stefnandi í málflutningi sínum til þessað fram hafi komið í aðilaskýrslu Vilhjálms Bjarnasonar, formannsBergstaðafélagsins, að Vilhjálmur hafi sótt áðurnefndan fund. Meðal gagna málsins er fundargerð Aratungufundarins.Þar kemur meðal annars fram að fundarmenn hafi verið 36 frá 33 jörðum, en allirlandeigendur við Tungufljót, sem talið hafi verið að ættu veiðirétt í fljótinu,hafi verið boðaðir á fundinn. Í fundargerð kemur fram að forsvarsmaðurstefnanda, Árni Þormar Baldursson, hafi óskað eftir því að ganga til samningavið landeigendur og hafi hann kynnt fyrir fundarmönnum ræktunarhugmyndirstefnanda fyrir allt vatnasvæði Tungufljóts. Að loknum umræðum hafi verið borinupp eftirfarandi tillaga: „Fundur umfiskirækt í Tungufljóti og vatnasvæði þess haldinn í Aratungu 28. apríl 2003samþykkir að ganga til smaninga [sic]við Tungufljót ehf. samkvæmt þeim hugmyndum sem kynntar hafa verið á fundinum.Til þess að þetta geti gengið eftir þá er stefnt að því að stækka félagssvæðiVeiðifélagsins Faxa þannig að það nái yfir allt vatnasvæði Tungufljóts.“ Þásegir: „Tillagan var samþykkt með öllumgreiddum atkvæðum.“ Í lok fundargerðar kemur fram að tilnefndir hafi veriðfjórir menn til að vinna áfram að málinu, eins og það er orðað. Að mati dómsinsgetur samþykkt sú sem stefnandi vísar til að gerð hafi verið í lok fundar ograkin er hér að framan orðrétt, ekki, eins og hún er orðuð, talist ígildi þessað stefndu hafi sem landeigendur og veiðiréttarhafar við Tungufljót neðan Faxagerst aðilar leigusamnings sem gerður var við stefnanda tæpum þremur mánuðumsíðar, þ.e. 6. júlí 2003. Stefnandi vísar einnig til þess að framkvæmdleigusamningsins hafi verið athugasemdalaus af hálfu stefndu meðan áuppbyggingarstarfi stefnanda hafi staðið á árunum 2003 til 2007. Stefndu hafaþví a.m.k. samþykkt með tómlæti sínu á því tímabili að stunda ekki veiðar fyrirlandi sínu í óþökk stefnanda. Í málsástæðukafla í greinargerð stefndu er tekiðfram að málsástæður til stuðnings frávísunarkröfu eigi einnig við sýknukröfustefndu. Í frávísunarhluta greinargerðar stefndu er vísað til bréfs þáverandiveiðimálastjóra, dags. 13. september 2004, til Halldórs Jónssonar, einsstefndu. Bréfið ber með sér að áðurnefndur Halldór hafi, fyrir hönd eigendajarðarinnar Bergstaða, leitað eftir áliti stofnunarinnar á fundarsköpum ogýmsum málefnum er varðaði gerð leigusamnings milli Tungufljóts ehf., ogVeiðifélagsins Faxa, sem fari með málefni Tungufljóts ofan við fossinn Faxa, þ.á m. um skuldbindingagildi leigusamningsins gagnvart stefndu. Þá vísaðilögmaður stefndu í málflutningi til fundargerðar aðalfundar Veiðifélagsins Faxasem haldinn var 26. ágúst 2004. Í fundargerðinni kemur fram að formaðurfélagsins hafi kynnt leigusamninginn við Tungufljót ehf., eftir að landeigendurað Tungufljóti neðan Faxa hafi mætt á fundinn. Þá er bókað að umræður hafiorðið um samninginn og að Bergstaðamenn hafi viljað fá ákvæði umhagnaðarhlutdeild inn í samninginn, eins og það er orðað í fundargerðinni. Áframhaldsaðalfundi félagsins 14. september sama ár var leigusamningurinn frá2003 við stefnanda einnig á dagskrá fundarins og tóku þá til máls meðal annarratveir af eigendum Bergstaða. Í fundargerð kemur fram að einn stefndu,áðurnefndur Halldór Jónsson, hafi kvatt sér hljóðs og meðal annars lesið uppbréf sem hann hafi sent veiðimálastjóra sem og svör veiðimálastjóra. Þá ereinnig færð til bókar yfirlýsing Vilhjálms, eins stefndu, þess efnis að hannlýsi samninginn við stefnanda ólöglegan. Forsvarsmaður stefnanda var í skýrslusinni fyrir dómi spurður um afstöðu stefndu til leigusamningsins frá 2003. Ísvörum forsvarsmannsins kom fram að Gaukur [Jörundsson þáverandi formaðurVeiðifélags Árnesinga, innskot dómara] hafi skrifað undir samninginn fyrir höndfélagsins. Nánar aðspurður kvaðst forsvarsmaðurinn ekkert hafa hugsað út í aðþað þyrfti samþykki allra landeigenda og vísaði til þess að allir landeigendurhafi verið á kynningarfundinum í Aratungu.Samkvæmt því sem að framan er rakið liggur fyrir aðstrax á árinu 2004 hafi fulltrúar stefndu með skýrum og afgerandi hætti komið áframfæri afstöðu sinni til leigusamningsins. Þá verður að ganga út frá því að stefnandasem leigutaka hafi verið eða hafi að minnsta kosti átt að vera kunnugt um aðsamþykki annars leigusalans, þ.e. Veiðifélags Árnesinga, var bundið þvískilyrði að veiðiréttarhafar jarða við Tungufljót neðan við fossinn Faxagerðust aðilar að samningnum. Að öllu framansögðu virtu fellst dómurinn ekki áþað með stefnanda að framkvæmd leigusamningsins hafi verið athugasemdalaus afhálfu stefndu og þannig hafi stefndu a. m.k. með tómlæti sínu í reynd samþykktsamninginn. Með vísan til alls þesssem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki færtfram sönnun þess að stefndu hafi verið aðilar að leigusamningnum frá 6. júlí2003, eða með öðrum hætti undirgengist skuldbindingagildi hans, og því hafi ráðstöfunveiðiréttar í Tungufljóti neðan við fossinn Faxa sem kveðið var á um ísamningnum ekki verið bindandi gagnvart stefndu. Ágreiningur um skuldbindingagildi leigusamnings frá10. apríl 2010 Einsog áður greinir vísar stefnandi vegna kröfu sinnar um viðurkenningu á rétti tilskaðabóta úr höndum stefndu einnig til leigusamnings frá 2010. Leigusamninginngerði Tungufljótsdeild Veiðifélags Árnesinga, sem þá var nýlega stofnuð, viðstefnanda þann 10. apríl 2010. Fyrirliggur að nokkur aðdragandi var að stofnun Tungufljótsdeildar VeiðifélagsÁrnesinga, þ.e. vegna Tungufljóts neðan við fossinn Faxa. Á aðalfundiVeiðifélags Árnesinga, sem haldinn var 21. apríl 2009, var meðal annars ádagskrá fundarins tillaga frá undirbúningsfundi veiðiréttareigenda neðan Faxaþess efnis að stofna veiðideild í Tungufljóti neðan við fossinn Faxa. Eftirumræður um tillöguna var tillaga stjórnar Veiðifélags Árnesinga um aðaðalfundur félagsins samþykkti stofnun veiðideildar við Tungufljót neðan Faxasamþykkt með átján atkvæðum gegn fimm. Einsog rakið er í málavaxtalýsingu kröfðust stefndu þess fyrir dómstólum aðframangreind ákvörðun aðalfundar Veiðifélags Árnesinga þann 21. apríl 2009 umstofnun Tungufljótsdeildar Veiðifélags Árnesinga yrði ógild. Var málinu vísaðfrá á báðum dómstigum þar sem málshöfðunarfrestur 7. mgr. 39. gr. laga nr.61/2006 hefði verið liðinn þegar málið var höfðað, sbr. dóm Hæstaréttar frá 10.febrúar 2015 í málinu nr. 32/2015. Samkvæmt framangreindu liggur því fyrir aðstofnun Tungufljótsdeildar Veiðifélags Árnesinga þann 21. apríl 2009 varlögmæt. Þann10. apríl 2010 var síðan áðurnefndur leigusamningur milli stefnanda ogTungufljótsdeildar undirritaður eins og áður greinir. Fyrsti aðalfundurTungufljótsdeildar var haldinn 12. apríl 2010 og var leigusamningurinn, semgerður var með fyrirvara um samþykki aðalfundar, samþykktur með meginþorraatkvæða eins og segir í fundgerð. Í inngangi leigusamningsins frá 10. apríl2010 segir að markmið hans sé markaðssetning stangveiða í Tungufljóti og ræktuná laxi með það að leiðarljósi að gera Tungufljót að gjöfulli sjálfbærrilaxveiðiá. Leigutaki leggi til verksins fjármagn og þekkingu en leigusalivatnasvæði fljótsins. Í 1. gr. er hinu leigða lýst, þ.e. leigusali leigirleigutaka allan rétt til stangveiða í Tungufljóti neðan Faxa, frá og meðfossinum Faxa til og með ármótum Tungufljóts og Hvítar, ásamt þverám og lækjumsem til Tungufljóts falla. Stefnandivísar til þess að staðreynt hafi verið með dómi Héraðsdóms Suðurlands í málinunr. S-521/2010, að frá og með veiðitímabili ársins 2010 hafi veiðar á vegumstefndu fyrir landi Bergstaða verið óheimilar. Þessu mótmæla stefndu og vísatil þess að ekki sé hægt að byggja bótarétt á grundvelli leigusamningsins frá2010. Annars vegar telja stefndu að ráðstöfun Tungufljótsdeildar á veiði tilstefnanda á árinu 2010 hafi verið óheimil þar sem aðalfundur VeiðifélagsÁrnesinga hafi þá þegar ráðstafað veiði ársins 2010. Samkvæmtniðurstöðu Héraðsdóms Suðurlands í sakamálinu nr. S-521/2010, sem kveðinn varupp 10. júní 2011, og liggur frammi í málinu, var einn stefndi í máli þessusakfelldur fyrir brot gegn lögum nr. 61/2006, þ.e. fyrir að hafa þann 4. júlí2010 stundað stangveiðar í Tungufljóti án leyfis leigutaka að fljótinu.Málsvörn í framangreindu sakamáli, sem eins og áður segir beindist að einumstefndu í máli þessu, laut að sömu málsatvikum og í máli þessu, þ.e. aðsamkvæmt samþykkt aðalfundar Veiðifélags Árnesinga 21. apríl 2009 umveiðitilhögun ársins 2010 hafi hverjum félagsmanni Veiðifélags Árnesinga veriðfrjálst að veiða fyrir landi sínu á veiðitímabili ársins 2010. Með vísan tilmálsvarnar stefndu verður framangreind niðurstaða Héraðsdóms Suðurlands lögðtil grundvallar í máli þessu og sætir ekki endurskoðun, sbr. 4. mgr. 186. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, enda hafa stefndu ekki sannað hiðgagnstæða við meðferð máls þessa. Þá er einnig til þess að líta að samkvæmtdómi Hæstaréttar frá 10. febrúar 2015 í málinu nr. 32/2015, var talið að ákvæði7. mgr. 39. gr. laga nr. 61/2006 ætti jafnt við um stofnun veiðifélags ogdeildar innan þess. Með vísan til þessa verður að telja að ákvæði 3. mgr. 37.gr. laga 61/2006 gildi einnig um deildir, en í ákvæðinu segir að veiðifélag semstarfar samkvæmt lögum þessu skal taka til allrar veiði í umdæmi félagsins ogeftir stofnun þess er öllum óheimilt að veiða í vatni á félagssvæðinu nemasamkvæmt heimild frá félaginu.Hinsvegar telja stefndu að leigusamningur Tungufljótsdeildar við stefnanda frá 10.apríl 2010, taki ekki tillit til fjölmargra atriða sem áskilnaður sé um í lax-og silungsveiðilögunum og samþykktum Veiðifélags Árnesinga og því sésamningurinn í heild ekki skuldbindandi fyrir stefndu. Í þessu sambandi vísastefndu í fyrsta lagi til þess að Tungufljótsdeild hafi ekki haft heimild tilráðstöfunar veiði til stefnanda þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að fenginhafi verið áritun stjórnar Veiðifélags Árnesinga á samninginn, en í 10. gr.samningsins sagði að samningurinn sé gerður með fyrirvara um samþykkiVeiðifélags Árnesinga. Máli sínu tilstuðnings vísa stefndu til 13. gr. samþykktar Veiðifélags Árnesinga nr.991/2008 og 4. mgr. 39. gr. laga nr. 61/2006. Af þeim gögnum sem liggja frammi ímáli þessu verður ekki annað ráðið en að Veiðifélag Árnesinga hafi ekki gertathugasemdir við leigusamning Tungufljótsdeildar við stefnanda, þ.e. hvaðvarðar leigu á rétti til stangveiða. Í fundargerð aðalfundar VeiðifélagsÁrnesinga 28. apríl 2011 kemur fram að leigusamningur Tungufljótsdeildar viðstefnanda hafi ekki verið lagður fyrir stjórn félagsins. Þá er fært til bókar ífundargerðinni að deildir ráðstafi veiði. Fékkst framangreint staðfest ískýrslu formanns Veiðifélags Árnesinga, Jörundar Gaukssonar, fyrir dómi, en þarlýsti vitnið þeirri skoðun sinni að ekki hafi verið þörf á að beraleigusamninginn undir Veiðifélag Árnesinga. Vísaði vitnið til þess að það hafiverið forsenda þess að Tungufljótsdeild hafi getað ráðstafað veiðinni í heildað Veiðifélag Árnesinga hafi alltaf tekið þá ákvörðun að hver veiði fyrir sínulandi, en í því fælist að mönnum væri heimilt að ráðstafa veiði fyrir sínulandi, t.d. með því að leigja út veiði en þó aðeins til eins árs í senn. Tók vitniðfram að það væri sín skoðun að ef Veiðifélag Árnesinga tæki aðra ákvörðun, t.d.að leigja vatnasvæði félagsins allt í heild, þá myndu allir samningar víkja,þ.e. bæði samningar deilda og einstakra félagsmanna. Samkvæmt 4. mgr. 39. gr. laga nr.61/2006, má í samþykktum veiðifélags ákveða að félag skuli starfa í deildum,enda taki hver deild yfir tiltekið veiðivatn eða hluta vatns. Þá segir að hverdeild ráðstafi þá veiði í sínu umdæmi með þeim skilyrðum sem aðalfundur félagssetur. Ákvæði þessa efnis kom fyrst í lög með 3. mgr. 69. gr. lax- ogsilungsveiðilaga nr. 53/1957 og sagði í athugasemdum með greininni í frumvarpiað áðurnefndum lögum að reglan sé nýmæli og að reynslan virðist benda til, aðheppilegt væri, að veiðifélög gætu starfað í deildum, ef misjafnlega hagaði tilá félagssvæði. Ákvæðið tók ekki breytingum við gildistöku lax- ogsilungsveiðilaga nr. 76/1970, og í athugasemdum með greinagerð að frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 61/2006 segir aðeins um ákvæði 4. mgr. 39. gr., um aðheimilt sé að deildarskipta starfsemi veiðifélags, að sambærilega reglu sé aðfinna í 4. mgr. 49. gr. gildandi laga. Þó ekki sé ítarlegumlögskýringagögnum til að dreifa um 4. mgr. 39. gr. laga nr. 61/2006, kemurskýrt fram í greininni að það sé hlutverk deilda að ráðstafa veiði í sínuumdæmi með þeim skilyrðum sem aðalfundur félagsins setur. Í tillögu stjórnarVeiðifélags Árnesinga um stofnun Tungufljótsdeildar neðan Faxa á aðalfundinum2009 voru tilgreind tvö skilyrði. Annars vegar að Veiðifélag Árnesinga munieftir sem áður annast fiskirækt á svæði deildarinnar og hins vegar aðaðalfundur félagsins ákvarði veiðifyrirkomulag ár hvert. Í 1. mgr. 37. gr. laganr. 61/2006, sem kveður á um skylduaðild að félagsskap um skipulag veiði íhverju fiskihverfi, er í fimm liðum tilgreint hlutverk slíkra félaga. Þá er íc- og d-liðum greinarinnar fjallað umráðstöfun veiði. Í c-lið segir að það sé hlutverk slíkra félaga að skipta veiðieða arði af veiði milli félagsmanna í samræmi við rétt þeirra, og í d-lið, aðráðstafa rétti til stangveiði í fiskihverfi í heild eða að hluta með hagsmunifélagsmanna að leiðarljósi, en þó þannig að gætt sé markmiða laganna umsjálfbæra nýtingu. Í 4. gr. samþykkta fyrir Veiðifélag Árnesinga er sambærilegtákvæði. Kemur fram í 3. mgr. 4. gr. samþykktanna, að ef ráðstafa eigi veiði tilannarra en félagsmanna á félagsfundi, þurfi að geta þess í fundarboði. Þá segirað félagið taki til allrar veiði á félagssvæðinu, þ.e. veiðiám sem tilgreindareru í 3. gr. samþykktanna. Einnig er vísað til þess í 13. gr. samþykktaVeiðifélags Árnesinga að samþykktir félagsins gildi að öðru leyti einnig fyrirdeildir. Verður því að telja vafalaust að ákvæði c- og d-liðar 1. mgr. 37. gr.laga nr. 61/2006, eigi jafnt við hvort heldur að ákvörðun um ráðstöfun veiði sétekin af veiðifélagi eða deild innan þess. Að öllu framansögðu virtu er það matdómsins að það hafi ekki verið lagaskylda fyrir Tungufljótsdeild að fá árituneða samþykki Veiðifélags Árnesinga á leigusamning þann sem deildin gerði viðstefnanda þann 10. apríl 2010. Í öðru lagi telja stefndu aðráðstöfun Tungufljótsdeildar á veiðirétti stefndu hafi verið ólögmæt og andstæðeignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Stefndu vísa til þess að óheimilt hafiverið að gera samning um leigu stangveiðiréttar til tíu ára þar sem slíkt hafiekki verið tekið fram í fundarboði, sbr. 5. gr. samþykkta VeiðifélagsÁrnesinga. Á þetta fellst dómurinn ekki enda heimilt samkvæmt 2. mgr. 9. gr.laga nr. 61/2006, að skilja stangveiðirétt frá fasteign um tiltekinn tíma, eðaí allt að tíu árum. Segir í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr.61/2006, að þetta nýmæli komi ekki í veg fyrir að sami aðili geti í raun leigtstangveiðirétt um lengri tíma en tíu ár, en samningstíminn hverju sinni getialdrei verið lengri. Eðli málsins samkvæmt bindur framangreint ákvæði laga nr.61/2006 einnig deildir innan veiðifélaga við ráðstöfun veiði þó svo í 4. mgr.39. gr. laga nr. 61/2006 sé eingöngu vísað til þeirra skilyrða sem aðalfundurfélags setur. Þá er til þess að líta að ákvarðanir um ráðstöfun veiði, hvortheldur veiðifélaga eða deilda innan þeirra, eru bindandi fyrir veiðiréttarhafaá viðkomandi svæði, sbr. 37. gr. laga nr. 61/2006. Með vísan tilalls þess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að með leigusamningiTungufljótsdeildar Veiðifélags Árnesinga við stefnanda, dags. 10. apríl 2010,hafi veiðirétti í Tungufljóti neðan fossins Faxa, þ.e. á svæði deildarinnar,verið ráðstafað með lögformlegum hætti til stefnanda og að sú ráðstöfun hafibundið alla veiðiréttarhafa á starfssvæði deildarinnar, þar með talin stefndu ímáli þessu. Viðurkenningarkrafa stefnanda Stefnandi höfðar mál þetta tilviðurkenningar á skaðbótaskyldu stefndu vegna þeirrar háttsemi stefndu að hafaannars vegar hindrað og reynt að hindra framleigutaka stefnanda við stangveiðarí Tungufljóti á tilteknu árabili og hins vegar með því að hafa sjálf stundaðeða látið stunda stangveiði í ánni fyrir landi Bergstaða í óleyfi stefnanda átilteknu árabili. Þar sem dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu aðleigusamningurinn frá 6. júlí 2003 hafi ekki skuldbundið stefndu kemur eingöngutil skoðunar hvort stefnanda hafi tekist sönnun þess að stefndu hafi meðásetningi eða gáleysi brotið gegn rétti stefnanda samkvæmt leigusamningnum frá10. apríl 2010, en því mótmæla stefndu. Atburðarás við Tungufljót á umræddutímabili, m.a. lýsingar á ætlaðri háttsemi stefndu, er rakin bæði í stefnu ogskriflegri aðilaskýrslu forsvarsmanns stefnanda, Árna Þormars Baldurssonar, semstaðfesti skýrsluna fyrir dómi. Þar er því meðal annars lýst að stefndu hafiárið 2010 með skipulögðum hætti veitt í fljótinu og dreift óhróðursbréfum, bæðiá íslensku og ensku, til veiðimanna á vegum stefnanda og skipulagt veiðar fyrirlandi jarðarinnar á heimsíðunni tungufljot.is. Árið 2011 hafi stefndu haldiðáfram að stunda ólöglegar stangveiðar fyrir landi Bergstaða. Stefndu hafi vísaðveiðimönnum á vegum stefnanda frá austurbakka fljótsins og áfram hafi veriðdreift bréfum þess efnis að veiðar fyrir landi stefnda væru ekki leyfilegar.Árin 2012, 2013, og 2104 hafi stefnandi ekki orðið þess var að stefndu hafilátið stunda veiðar í fljótinu fyrir landi Bergstaða, en þau hafi áfram settniður merki með tilkynningum um að öll veiði væri bönnuð, rekið veiðimenn fráausturbakkanum og dreift framangreindum áróðursbréfum um að veiðar í landiþeirra væru óheimilar. Undir orðsendingu, sem stefnandivísar til að stefndu hafi afhent veiðimönnum á vegum stefnanda, er ritað „Landeigendur á Bergstöðum“. Ljósrit afframangreindri orðsendingu, bæði á íslensku og ensku, liggja frammi í málinu.Orðsendingarnar eru ódagsettar. Þar segir: „Þérhafið lagt bíl yðar á landi Bergstaða og gengið yfir land þeirra. Af okkurhálfu er veiðimönnum heimil för um bakka fljótsins en ekki þvert yfir landokkar. Veiðiskapur af okkar árbökkum er líka í óþökk okkar.“ Fram kemur aðviðtakanda hafi verið selt veiðileyfi á grundvelli fyrri veiðiára sem geta ekkiverið sambærileg við þetta ár vegna skorts á lifandi seiðum árið 2010. Þá segirí lok orðsendingar: „Við óskum þess aðþér njótið dvalar yðar í þessu fagra umhverfi og óskum þess að þér megið setjaí fisk, þrátt fyrir að við teljum ekki miklar líkur á veiði þetta árið afofangreindum ástæðum.“ Meðal gagna málsins eru tvær ljósmyndir sem sýnaskilti sem á er fest orðsending. Myndirnar bera ekki með sér hvenær þær hafiverið teknar: Þar segir á blaði sem sjá má að heft hafi verið á fleka áskiltinu: „Veiði óheimil. Ágætiveiðimaður. Þú ert núna staddur á austurbakka Tungufljóts neðan fossins Faxa, ílandi Bergstaða. Veiðileyfi Lax-á í Tungufljóti gildir ekki hér. Sjá kort meðseldum veiðileyfum eða hafið samband við Snorra veiðivörð í síma [...] Veiði íTungufljóti fyrir landi Bergstaða er óheimil. Öll umferð utanvega óheimil.Landeigendur á Bergstöðum.“ Útprentanir af heimasíðunni tungufljot.is, semliggja frammi í málinu, bera með sér að vera frá árinu 2010. Þar er meðalannars vakin athygli á skjali með skiptingu veiði í Tungufljóti fyrir landiBergstaða. Stefndu Vilhjálmur Einarssonar,formaður Bergstaðafélagsins, og Jón Bjarni Gunnarssonar, stjórnarmaður ífélaginu, gáfu skýrslu fyrir dómi. Í skýrslu Vilhjálms kom fram að hann kannaðist við að hafa séð bæði umrættskilti, sem hafi verið sett upp við veg, líklega á árinu 2011, og orðsendingar,sem hafi verið settar á „glugga bifreiða“á árunum 2011 og 2012. Þá sagði stefndi orðrétt: „Við vorum líka að verja okkur gagnvart óánægju sem við urðum varir viðhjá veiðifólki þarna“. Vitnið kannaðist við að vera höfundur skjals sem munhafa verið birt á heimasíðunni tungufljot.is, en á skjalinu er gerð grein fyrirskiptingu veiðidaga og veiðisvæða fyrir landi Bergstaða milli landeigenda.Kvaðst vitnið hafa unnið slíkt skjal árin 2008, 2009 og 2010. Hann kvaðst hinsvegar ekki hafa sett skjalið inn á heimsíðuna og ekkert vitað hver staðið hafiað heimasíðunni, hún hafi ekki verið á vegum stjórnar Bergstaðafélagsins.Stefndi Jón Bjarni kvaðst hafa veittí Tungufljóti í mörg ár, eða til og með ársins 2010, en það ár hafi í fyrstaskipti verið gerðar athugasemdar við veiði hans. Hann kvaðst tvisvar hafa séðumrætt skilti uppi, en ekki vita hver hafi sett það upp. Þá hafi hann heyrt umað einhver hafi dreift orðsendingunum. Stefndi kannaðist við veiðiskipulagiðsem stefndi Vilhjálmur kvaðst hafa búið til og staðfesti að það hafi verið gertfyrir árin 2008-2010. Sex starfsmenn Lax-ár ehf., sem sáum sölu á veiðileyfum í Tungufljót, gáfu skýrslu fyrir dómi. Vitnið Snorri Ólafsson, fyrrverandiveiðileiðsögumaður árin 2006 - 2014, kvað stefndu hafa hindrað veiði fyrirlandi Bergstaða öll árin sem vitnið starfaði. Þeir hafi verið með spún ogkastað yfir til veiðimanna sem voru gengt þeim á bakkanum. Vitnið Jón Óttar Karlsson, veiðileiðsögumaður áárunum 2007-2010, lýsti því að ef veiðimenn hafi farið inn á land Bergstaðahafi gengið á hrópum og köllum og árið 2010 hafi fólk á austurbakkanum kastaðgrjóti að veiðimönnum. Veiðimenn sem lent hafi í þessu hafi ekki komið afturtil veiða í ánni. Staðfesti vitnið framlagða yfirlýsingu sína þar semframangreint er rakið nánar. Vitnið Jóhann Torfi Ólafsson, sölumaður,staðfesti einnig framlagða lýsingu vitnisins á háttsemi landeiganda Bergstaða áárinu 2010 og að hafa séð skilti á landi þeirra þegar hann var við veiðar ífljótinu á árinu 2011. Vitnið Stefán PállÁgústsson, sölustjóri hjá Lax-á ehf., kvað dregið hafa úr sölu veiðileyfa áárunum 2010-2012 sem rekja hafi mátt til háttsemi landeigenda Bergstaða. Vitniðkvaðst hafa farið tvisvar til veiða á austurbakkann 2012 en ekki hafa orðiðfyrir ónæði af hálfu Bergstaðamanna. Bar sölumönnum Lax-ár ehf., saman um aðveiðimönnum hafi verið bættur skaðinn með því að flytja þá í aðrar veiðiár. Þávoru þeir sammála um að orðspor Tungufljóts sem laxveiðiár hafi beðið hnekkivegna háttsemi landeigenda Bergstaða. Stefndu hafna því að hafa hindraðeða reynt að hindra framleigutaka stefnanda við stangveiðar í Tungufljóti, eðaí óleyfi stundað eða látið stunda stangveiðar í fljótinu fyrir landijarðarinnar. Með vísan til framburðar stefndu Vilhjálms og Jóns Bjarna fyrirdómi og vitna sem störfuðu hjá Lax-á ehf., hefur stefnandi sýnt fram á aðstefndu hafi viðhaft þá háttsemi sem í dómkröfu I er rakin, nánar tiltekið árin2010, 2011 og 2012. Í máli þessu liggur fyrir framburður tveggja stefndu ogvísar stefnandi í því sambandi til 2. og 3. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Þáhefur, með dómi Héraðsdóms Suðurlands í sakamálinu nr. S-521/2010, einn úr hópistefndu verið sakfelldur fyrir veiðilagabrot í landi Bergstaða. Einnig liggjafyrir í málinu gögn og framburðir bæði stefndu Vilhjálms og Jóns Bjarna ogvitna úr hópi starfsmanna Lax-ár ehf., að í landi Bergstaða hafi verið uppskilti í nafni eigenda jarðarinnar með tilkynningu um bann við veiðum í landijarðarinnar auk þess sem dreift hafi verið orðsendingum til veiðimanna á vegumstefnanda, einnig í nafni allra eigenda Bergstaða. Með vísan til þessa erkröfum í máli þessu réttilega beint gegn stefndu sem sameigendum að veiðiréttijarðarinnar Bergstaða. Með vísan til 3. og 4. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006,var stefndu óheimil veiði á félagssvæði Tungufljótsdeildar og þá var þeimeinnig skylt að veita aðgang að veiðistöðum fyrir landi sínu. Er því fallist áþað með stefnanda, að stefndu hafi hindrað og reynt að hindra framleigutakastefnanda við stangveiðar í Tungufljóti. Með vísan til þess sem að framan errakið hefur stefnandi að mati dómsins sýnt fram á að stefndu hafi viðhaft þáháttsemi á árunum 2010, 2011 og 2012. Einnig er fallist á það með stefnanda aðstefndu hafi sjálf stundað eða látið stunda stangveiðar í fljótinu fyrir landiBergstaða í óleyfi stefnanda, en stefnanda hefur að mati dómsins eingöngutekist að sýna fram á þá háttsemi á árinu 2010.Ágreiningurí máli þessu snýst einnig um það hvort framangreind háttsemi stefndu hafivaldið stefnanda tjóni og ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir að svo sé.Stefnandi vísar til þess að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna missis hagnaðar.Í fyrsta lagi hafi hann lagt út í stórkostlegar fjárfestingar í tengslum viðræktun Tungufljóts og láti nærri að heildarfjárfesting stefnanda í Tungufljótisé ekki undir 140 milljónum króna. Með gerð leigusamninganna hafi hann máttgera ráð fyrir að það myndi skila sér til baka í sölu veiðileyfa, hefði ekkikomið til háttsemi stefndu. Gögnmálsins öll bera með sér að náin samvinna hafi verið milli stefnanda og Lax-árehf., söluaðila veiðileyfa í Tungufljóti. Í gögnum málsins, sem stafa fráforsvarsmanni stefnanda, má sjá að hann rekur oft erindi vegna leigusamninga umTungufljót í nafni Lax-ár ehf., þ.e. hann ritar undir sem forstjóri Lax-ár ehf.Sem dæmi má nefna erindi til Fiskistofu, dags. 11. ágúst 2010, og sama dagsambærilegt erindi sent með tölvupósti til Fiskistofu, Landsambands veiðifélagaog Veiðimálastofnunar. Þá er í lok hinnar skriflegu aðilaskýrslu forsvarsmannsstefnanda samantekt á kostnaði Tungufljóts ehf. Þar kemur fram að auk framangreindra140 milljóna króna fjárfestinga sé ýmis kostnaður, m.a. vegna teljara, semsettur hafi verið upp árið 2007, stiga og tjarna á árabilinu 2004-2009, seiða áárabilinu 2004-2012, örmerkinga á árabilinu 2005-2012 og kostnaður viðseiðasleppingar á árabilinu 2004-2012, samtals rúmlega 55 milljónir króna, enþar af er kostnaður við seiði rúmar 45 milljónir króna. Hins vegar er engingrein gerð fyrir því af hálfu stefnanda að í ársreikningum Tungufljóts ehf., erá umræddum árabili gjaldfærður kostnaður flest árin vegna seiða,seiðasleppinga, örmerkinga, viðhalds o.fl. Einnig leggur stefnandi fram gögn úrbókhaldi Lax-ár ehf., til stuðnings viðbótarkostnaði vegnaTungufljótsverkefnisins að fjárhæð rúmar 14 milljónir króna. Þá segir ísamantektinni að auk umræddra 140 miljóna króna sé ótalinn kostnaður vegnavinnuframlags forsvarsmanns stefnanda og starfsmanna Lax-ár ehf., sem ogmarkaðssetning, ferðir, sýningar, heimasíðugerð, bæklingagerð og ferðirblaðamanna. Fram kemur að Lax-á ehf., sem hafi lengi starfað að markaðssetninguá laxveiðum á Íslandi, hafi nýtt sér þessa markaðssetningu fyrir Tungufljót ogsent þangað til veiða marga mikilvæga og verðmæta viðskiptavini með hræðilegumafleiðingum. Með vísan til þess sem að framan er rakið er fallist á það meðstefndu að í málatilbúnaði stefnanda hafi ekki verið gerð tilraun til þess aðgreina á milli þess hve mikið af hinu ætlaða tjón hafi fallið á stefnanda oghve mikið á Lax-á ehf. Þáer til þess að líta að stefnandi fór af stað með viðamikið fiskiræktunar- oguppbyggingar starf í Tungufljóti í kjölfar leigusamningsins frá 2003 án þess aðfyrir hafi legið samþykki veiðiréttarhafa í Tungufljóti neðan Faxa, þ.m.t.stefndu í máli þessu. Verður ekki annaðráðið af skýrslu forsvarsmanns stefnanda, Árna Þormars Baldurssyni, fyrir dómien að hann hafi látið samþykkisskortinn sér í léttu rúmi liggja. Stefnandi tókþví verulega áhættu þegar hannhóf umfangsmikið uppbyggingar- og ræktunarstarf í fljótinu án þess að hafaaflað samþykkis veiðiréttarhafa í Tungufljóti neðan fossins Faxa. Af ársreikningum stefnanda másjá að gjaldfærð rekstrargjöld áranna 2003 til 2014 hafi verið rúmlega 110,7milljónir króna, þar af kostnaður vegna seiða, seiðasleppinga, örmerkinga ogviðhalds stiga o.fl., rétt rúmlega 62,5 milljónir króna, eða rúmlega helmingurútgjalda stefnanda. Annað þeirra skilyrða sem Veiðifélag Árnesinga setti fyrirstofnun Tungufljótsdeildar á aðalfundi félagsins 21. apríl 2009 var aðVeiðifélag Árnesinga myndi eftir sem áður annast fiskirækt á svæði deildarinnar.Þrátt fyrir það voru ákvæði í 3. gr. leigusamningsins frá 10. apríl 2010 um aðstefnandi muni kosta ræktun fljótsins á samningstímanum og tilgreint í hverjuræktunarstarfið fælist, m.a. gerð og viðhaldi sleppitjarna, árlegar sleppingarsjógönguseiða, merkingar sjógönguseiða og slepping smáseiða í þverár og læki. Í3. gr. leigusamningsins frá 10. apríl 2010 er kveðið á um að stefnandi munikosta ræktun fljótsins á samningstímanum. Þá er tilgreint í hverjuræktunarstarfið felist, m.a. gerð og viðhaldi sleppitjarna, árlegar sleppingarsjógönguseiða, merkingar sjógönguseiða og slepping smáseiða í þverár og læki.Íhinni skriflegu aðilaskýrslu forsvarsmanns stefnanda kemur fram að á árinu 2010hafi stjórn Veiðifélags Árnesinga stöðvað alla ræktun Tungufljóts neðan fossinsFaxa. Þannig hafi stefnanda ekki verið heimilt að sleppa smáseiðum (eingöngugönguseiðum), ekki taka lax í klak og ekki gera sleppitjarnir neðan Faxa. Þásegir orðrétt í skýrslunni „Hér með varuppbyggingu Tungufljóts slegin af.“Í framangreindri skýrslu kemur fram að bann Veiðifélags Árnesinga hafi verið ígildi árin 2011 og 2012. Árið 2013 hafi Veiðifélag Árnesinga viljað hefjaræktunarstarf og þegar aðilaskýrslan er rituð í apríl 2014 segir að íundirbúningi sé ræktunarsamningur til nokkurra ára milli Veiðifélagsins Faxa,Tungufljótsdeildar og Veiðifélags Árnesinga. Þá kemur fram í skýrsluTungufljótsdeildar, sem ber heitið „Staða mála í Tungufljóti í Biskupstungum ognæstu skref“, og dagsett er í október 2010, að hafnar hafi verið framkvæmdir íþá átt að setja að lágmarki tvær sleppitjarnir neðan Faxa og sleppa í þær 10-20þúsundum seiðum sumarið 2010 þegar stjórn Veiðifélags Árnesinga hafi bannaðfiskiræktina. Vitnið Jörundur Gauksson,formaður Veiðifélags Árnesinga, staðfesti framangreint í skýrslu sinni fyrirdómi. Kvað vitnið enga fiskirækt hafa átt sér stað í fljótinu fyrir neðanfossinn Faxa á vegum eða með samþykki Veiðifélags Árnesinga, sem sélagaskilyrði. Þá upplýsti vitnið að árið 2014 hafi verið gengið frá samningi umfiskirækt í Tungufljóti neðan Faxa með aðkomu félagsins. Ekki verður framburðurvitnisins Jörundar skilinn á annanveg en þann að félagið hafi lagst gegn framangreindu ákvæði í leigusamningnumeins og skýrt kemur einnig fram í skriflegri aðilaskýrslu forsvarsmanns stefndaog áður er rakið. Aföllu framansögðu virtu verða stefndu hvorki gerðir ábyrgir fyrir ætluðu tjóni,sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir og komið hafi fram í sölu færriveiðileyfa, sem rekja megi til fjárfestinga allt frá árinu 2003, þ.e. á fyrstuuppbyggingarárunum, né vegna fjárfestinga samkvæmt leigusamningi stefnanda viðTungufljótsdeild árið 2010. Varðandi kröfu sína um skaðabæturvegna missis hagnaðar vísar stefnandi í öðru lagi til þess að stefndu hafimeð háttsemi sinni eyðilagt sölu veiðileyfa. Fullyrðir stefnandi að vegnaháttsemi stefndu hafi færri veiðileyfi verið seld í Tungufljóti á árunum 2007til 2014. Þetta sýni gögn málsins og vísar stefnandi í því sambandi til þess aðsöluaðili veiðileyfa, Lax-á ehf., hafi annars vegar ítrekað bæði þurft aðendurgreiða seld veiðileyfi og hins vegar hafi söluaðilinn ítrekað þurft aðfæra veiðimenn á önnur veiðisvæði. Beint tap stefnanda vegna þessa hafi falistí því að stefnanda hafi ekki verið greitt fyrir ónýta veiðidaga. Þessu hafnastefndu og vísa til þess að stefnandi hafi engin gögn lagt fram til sönnunarþví að hann hafi misst frá sér veiðimenn og orðið að endurgreiða veiðileyfivegna framferðis stefndu. Fallist er á það með stefnanda aðgögn málsins, t.d. tölvupóstar milli veiðimanna og söluaðilans Lax-á ehf., berimeð sér að söluaðilinn Lax-á ehf., hafi flutt óánægða veiðimenn í aðrar veiðiárí kjölfar kvartana vegna háttsemi stefndu og/eða vegna bannmerkja ogorðsendinga sem beinst hafi að veiðimönnum á vegum stefnanda. Þá staðfestusölumenn Lax-ár ehf., sem gáfu skýrslu fyrir dómi, framangreint. Hins vegarliggur ekkert fyrir um það í málinu að þessi viðbrögð við óánægju veiðimannahafi valdið stefnanda tjóni. Stefnandi hefur engin gögn lagt fram máli sínu tilstuðnings, s.s. gögn úr bókhaldi sem staðfesti að kostnaður hafi fallið ástefnanda þegar upp var staðið, en ætla má að ef Lax-á ehf., hafi í gegnum árinítrekað krafið stefnanda um endurgreiðslur vegna atvika sem þessa, að slíktuppgjör hafi legið fyrir. Var það sérstaklega brýnt í máli þessu þar sem gögnmálsins benda til náinna tengsla milli stefnanda og Lax-ár ehf., eins og áðurer rakið. Að öllu framansögðu virtu hefur stefnandi að mati dómsins ekki sýntfram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna endurgreiðslu veiðileyfa eða þessað veiðimenn hafi verið færðir á önnur veiðisvæði. Í þriðja lagi vísar stefnandi tilþess að mesta tap hans hafi verið óbeint tjón vegna þess að háttsemi stefnduhafi leitt til þess að orðspor Tungufljóts sem laxveiðiár hafi glatast ogveiðimenn því ekki leitað þangað. Þættir eins og fegurð, friðsemd, óspilltnáttúra og góð veiðivon, sem Tungufljót búi yfir frá náttúrunnar hendi og hafiáhrif á val veiðimanna, hafi skaddastvegna háttsemi stefndu. Þessu mótmæla stefndu og vísa til þátta eins og lækkunveiðileyfa í kjölfar efnahagshrunsins og minnkandi veiði í ánni. Í málavaxtalýsingu í stefnu erástandinu á austurbakka Tungufljóts í landi stefndu sumarið 2008 lýst þannig aðveiðimenn hafi verið reknir í burtu með skömmum, skilti sett upp við allaveiðistaði þar sem veiði hafi verið bönnuð, veiðimenn stefnanda ávesturbakkanum verið truflaðir með því að spúnum hafi verið kastað að þeimo.s.frv. Seiðasleppingar hafi gengið vonum framar og sleppitjörnum fjölgað. Þásegir að þrátt fyrir þetta ástand hafi stangveiði í fljótinu náð hæstum hæðumþað sumar og veiði verið alls 2.854 laxar. Í málavaxtalýsingu í stefnu segir umsumarið 2009 að þrátt fyrir stofnun Tungufljótsdeildar 2009 hafi ástandið ílandi stefndu verið óbreytt. Stefnandi hafi sleppt miklu af seiðum og veiðinhafi áfram verið góð, eða 1.176 laxar sumarið 2009. Í málinu liggja frammiupplýsingar um fjölda laxa veiddra á stöng í Tungufljóti á tímabilinu2006-2011. Þar kemur fram að 196 laxar hafi verið veiddir árið 2007, 556 laxarárið 2007, 2.854 laxar árið 2008, 1.515 laxar árið 2009, 1.076 laxar árið 2010,124 laxar árið 2011, 58 laxar árið 2012, 74 laxar árið 2013 og 22 laxar árið2014. Á yfirliti yfir seiðasleppingar ávegum stefnanda kemur fram að flestum seiðum hafi verið sleppt árið 2007, eða75.000 seiðum. Árið 2010 hafi 70.000 seiðum verið sleppt, 60.000 árið 2011 og18.600 árið 2012. Þá liggur fyrir aðræktunarstarf í Tungufljóti neðan fossins Faxa lagðist niður sumarið 2010 einsog áður er rakið. Í framlagðri skýrslu Veiðimálastofnunar um fiskirannsóknir ífljótinu frá apríl 2011 kemur fram að seiðasleppingar stefnanda á árinu2003-2007 hafi gefið talsverða laxveiði í Tungufljóti, en lítil veiði hafiverið stunduð í fljótinu áður en sleppingarnar hófust. Samkvæmt þessu eru þvíverulegar líkur á því að fjöldi seiðasleppinga hafi áhrif á laxafjölda ífljótinu. Þá liggja einnig fyrir upplýsingar úr ársreikningum stefnanda umtekjur af sölu veiðileyfa. Samkvæmt þeim gögnum hafa tekjurnar fariðstighækkandi frá árinu 2006. Árið 2006 var sala veiðileyfa rétt rúmar 1,3milljónir króna, rétt rúmar 4,5 milljónir árið 2007, 10,3 milljónir árið 2008og 15 milljónir árin 2009, 2010 og 2011. Árið 2012 var sala veiðileyfa 6,4milljónir, 3 milljónir 2013 og 1,8 milljón árið 2014. Með vísan til þess sem að framan errakið þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að háttsemi stefndu hafi haftúrslitaáhrif á sölumöguleika stefnanda á veiðileyfum á árunum 2007-2014 og aðengin önnur nærtæk skýring sé á glötuðu orðspori Tungufljóts. Þá verður í máli þessu ekki fram hjá þvíhorft að fyrir liggur að frá árinu 2010 leysti Tungufljótsdeild leigutaka, þ.e.stefnanda undan leigugreiðslum, sbr. yfirlýsingu, dags. 5. apríl 2016, semformaður Tungufljótsdeildar, Drífa Kristjánsdóttir, undirritaði. Þar segir: Vegna þessarar háttsemi eigenda Bergstaðaleysti stjórn Tungufljótsdeildarinnar Tungufljót ehf. undan ákvæðum 2. gr.leigusamningsins um greiðslu fullrar umsaminnar leigu og er samkomulag meðaðilum um að fullnaðaruppgjör hennar bíði endanlegra lykta héraðsdómsmálsinsE-E-158/2016 [sic], sem Tungufljót ehf. hefur höfðað á hendur eigendumBergstaða, en önnur ákvæði leigusamningsins standi óbreytt enn í dag.“Vitnið Drífa Kristjánsdóttirstaðfesti framangreinda yfirlýsingu fyrir dómi að því undanskildu að fyrirmistök komi þar fram að stjórn deildarinnar hafi samþykkt eftirgjöfleigugreiðslna. Hið rétta sé að þetta hafi margoft verið rætt á aðalfundumdeildarinnar. Í skýrslugjöf forsvarsmanns stefnanda, Árna Þormars Baldurssonar, kom fram að umsamin leiga vegna ársins2010 hafi verið greidd og þá hafi stefnandi greitt Tungufljótsdeild 10milljónir króna árið 2011. Staðfesti vitnið Drífaað stefnandi hafi greitt síðastnefndu greiðsluna. Samkvæmt 2. gr.leigusamningsins frá 10. apríl 2010, var gert ráð fyrir að leigugreiðslur fráárinu 2010 til 5. apríl 2016, þ.e. þann dag sem vitnið Drífa undirritaðiframangreinda yfirlýsingu, næmu samtals 94 milljónum króna. Að öllu framansögðu virtu er þaðniðurstaða dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram að stefndu hafivaldið stefnanda tjóni með því að hafa hindrað og reynt að hinda framleigutakastefnanda við stangveiðar í Tungufljóti og með því að hafa sjálf stundað eðalátið stunda veiði í fljótinu fyrir landi Bergstaða. Verða stefndu því sýknuðaf viðurkenningarkröfu stefnanda í máli þessu. Í ljósi niðurstöðumálsins og með vísan til 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiðastefndu málskostnað, sem þykir í ljósi umfangs málsins hæfilega ákveðinn1.800.000 krónur. Ragnheiður Thorlaciushéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur farið nokkra dagafram yfir lögbundinn frest vegna embættisanna dómara, en hvorki dómari nélögmenn aðila töldu þörf á að málið væri flutt á ný. D Ó M S O R D Stefndu eru sýkn af öllumkröfum stefnanda í máli þessu. Stefnandi greiðistefndu 1.800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 581/2008
Brot gegn valdstjórninni
H var ákærður fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa veist með ofbeldi að lögreglumanni, sem var að sinna skyldustarfi sínu, en H læsti höndum sínum um fótlegg lögreglumannsins sem við það féll í jörðina og hlaut rispur á fingri og marbletti á vinstra hné. Varðaði brot H við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest og H dæmdur í 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi. Í Hæstarétti var gerð athugasemd við rannsókn málsins en ágallarnir þóttu ekki eiga að varða frávísun þess frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. október 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu. Ákæruvaldið hefur leiðrétt villu í ákæru. Þar segir að ákærði hafi læst höndum sínum „um fótleggi lögreglumannsins“, en þar á að standa að ákærði hafi læst höndum sínum um fótlegg lögreglumannsins. Engin lögregluskýrsla var tekin af lögreglumönnunum tveimur sem komu að atviki því sem er tilefni ákæru, þeim Daða Þorkelssyni, brotaþola, og Lindu Björk Ólafsdóttur. Tvö vitni sem aðstoðuðu lögreglu við að hemja ákærða, Heiðar Elís Helgason og Birgir Rafn Reynisson, voru yfirheyrðir af lögreglufulltrúa sem starfar við sama embætti og lögreglumennirnir sem stóðu að handtökunni. Eðli málsins samkvæmt og í ljósi þeirrar meginreglu að hlutlægni skuli gætt við rannsókn sakamála, sbr. nú 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, er það aðfinnsluvert að lögreglurannsókn málsins var ekki falin öðru embætti. Þar sem málsatvik eru einföld og lögreglumennirnir og vitnin gáfu skýrslu fyrir dómi, þykja framangreindir ágallar á rannsókninni þó ekki eiga að varða frávísun málsins frá héraðsdómi. Áverkavottorð er ónákvæmt um lýsingu á meiðslum brotaþola og í því kemur ekki fram hvenær atvikið átti sér stað. Hitt er ljóst að áverkar voru minniháttar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnaðar málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Haraldur Guðmundsson, greiði allan áfrýjunarkostnaðar málsins samtals 200.329 krónur, þar með eru talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 4. september sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 10. apríl 2008 gegn Haraldi Guðmundssyni, kt. 241055-4509, Víkurbraut 36, Grindavík, ,,fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 9. desember 2007, á bifreiðastæði við Hafnargötu 6, Grindavík, veist með ofbeldi að lögreglumanninum Daða Þorkelssyni, sem var að sinna skyldustarfi sínu, en ákærði læsti höndum sínum um fótleggi lögreglumannsins sem við það féll í jörðina og hlaut rispur á fingri og marbletti á vinstra hné. Háttsemi ákærða telst varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 101/1976 og 1. gr. laga nr. 25/2007.” Af hálfu ákærða er krafist sýknu en til vara vægustu refsingar. Málsvarnarlauna er krafist. I. Í frumskýrslu lögreglu, sem rituð er af Daða Þorkelssyni lögreglumanni, segir m.a. að hann hafi verið við almennt eftirlit í Grindavík aðfaranótt sunnudagsins 9. desember 2007 ásamt lögreglumanninum Lindu Björk Ólafsdóttur. Þau hafi veitt athygli háreysti við skemmtistaðinn Lukku-Láka að Hafnargötu 4, Grindvík og farið þangað á vettvang. Þegar þau hafi komið á vettvang hafi ákærði og Birgir Rafn Reynisson, verið í handalögmálum á bifreiðastæði á móts við Hafnargötu 6. Lögreglan hafi skilið þá að. Ákærði hafi verið mjög æstur og þegar reynt hafi verið að ræða við hann hafi hann brugðist illa við og reynt að slá til lögreglumannanna og sparka í þá. Daði hafi reynt að beita ákærða lögreglutökum en það ekki tekist. Ákærði hafi fallið við og gripið í vinstri fót Daða. Hafi hann læst báðum höndum í armlás um fótlegginn á Daða og þannig fellt hann niður á vinstra hné og vinstri hönd. Með aðstoð Lindu Bjarkar, Birgis Rafns og Einars Elís Helgasonar, sem einnig hafi verið þarna staddur, hafi tekist að losa Daða. Ákærði hafi síðan verði færður í handjárn og fluttur í lögreglubifreið og á lögreglustöð. Þá segir í frumskýrslu lögreglu að reynt hafi verið að ræða við ákærða, bæði í lögreglubifreiðinni og á lögreglustöðinni, en það hafi ekki borið árangur þar sem ákærði hafi verið æstur og gripið fram í þegar reynt hafi verið að tala við hann. Daði fór á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og í læknisvottorði, dags. 5. febrúar 2008, segir að hann hafi hlotið rispur á fingri og marbletti á vinstra hné. Í lögregluskýrslu Lindu Bjarkar Ólafsdóttur lögreglumanns segir m.a. að þegar þau hafi borið að hafi hún séð tvo menn, ákærða og Birgi, takast á. Lögreglumennirnir hafi farið að skilja þá að og hafi ákærði verið mjög æstur og ógnandi við þau. Hún kvaðst hafa, ásamt Daða, reynt að koma á ákærða lögreglutökum en ekki tekist það því ákærði hafi losað sig um leið. Hún hafi séð að ákærði hafi fallið í jörðina er Daði hafi verið að reyna að ná tökum á honum. Ákærði hafi þá gripið með báðum höndum um vinstri fótlegg Daða með þeim afleiðingum að Daði hafi fallið fram fyrir sig. Með aðstoð dyravarðarins, Heiðars Elís Helgasonar, og Birgis hafi þeim tekist að losa Daða frá ákærða. Ákærði hafi síðan verið settur í handjárn og er þau hafi verið að flytja hann í lögreglubifreiðina hafi hann sparkað í dyravörðinn. Lögregluskýrsla var tekin af ákærða upp úr hádegi sunnudaginn 9. desember 2007. Haft er eftir honum að ráðist hafi verið á hann á veitingastaðnum og að komið hafi til handalögmála innandyra. Svo hafi lögreglan komið askvaðandi og rifið í hann. Hann hafi ekki verið með neitt ofbeldi heldur bara varist. Spurður um hvort hann hafi ekki hlýtt fyrirmælum lögreglunnar fyrir utan veitingastaðinn svaraði hann því til að hann hefði hlýtt ef að hann hefði verið beðinn um það. Ákærði neitaði alfarið að hafa slegið til lögreglunnar eða reynt að sparka í hana. Hann hafi enga sök átt á upphafinu. Spurður um hvort hann hafi gripið um fót lögreglumanns með þeim afleiðingum að lögreglumaðurinn hafi fallið í götuna svaraði ákærði því til að hann vildi ekki tjá sig um það. Aðspurður um hvort hann hafi sparkað í dyravörð þegar reynt hafi verið að færa hann í lögreglubifreiðina svaraði ákærði því til að hann vildi engu svara um það. Aðspurður um hvort hann hafi verið æstur og órólegur í umrætt skipti kvaðst ákærði ekki nenna að svara þessari spurningu. Þá kvaðst ákærði muni kæra lögreglumennina sem hafi handtekið hann. Fyrir dómi skýrði ákærði svo frá að hann hafi verið ölvaður umrædda nótt á skemmtistaðnum Lukku-Láka í Grindavík. Þarna inni hafi verið gert á hans hlut og hann verið ósáttur við að vera hent út af staðnum. Ólæti sem þar hafi brotist út hafi ekki verið honum að kenna. Þegar út hafi verið komið hafi hann verið að rífast við einhverja menn en ekki að slást. Þegar lögreglan hafi komið á vettvang hafi hún talað við þessa menn og síðan veist að honum. Hann kvaðst hafa hörfað undan og orðið hræddur. Snjór og hálka hafi verið þessa nótt og hafi hann fallið í jörðina ásamt öðrum lögreglumanninum. Ákærði kvaðst hafa slæma reynslu af lögreglunni frá því að hann var unglingur. Hann hafi því færst undan þegar lögreglan hafi reynt að handtaka hann. Fyrir dómi skýrði lögreglumaðurinn Daði Þorkelsson svo frá að hann og Linda Björk lögreglumaður hafi heyrt mikinn hávaða frá skemmtistaðnum er þau hafi verið að koma út af lögreglustöðinni í Grindavík umrædda nótt. Þau hafi farið á staðinn og séð tvo menn í handalögmálum. Þeir hafi haldið fast hvor í annan en högg ekki gengið á milli þeirra. Þau hafi gengið á milli þeirra og skilið þá að. Ákærði hafi verið mjög ósáttur við það og slegið til Daða. Daði kvaðst hafa staðið við hlið ákærða og ákveðið að reyna að taka hann lögreglutökum til að hemja hendur hans. Áður en til þess hafi komið hafi ákærði hent sér niður á fætur hans og klemmt höndum utan um fæturna með þeim afleiðingum að hann hafi fallið fram á hné og hendur. Hafi ákærði haldið honum uns viðstöddum, þ.e. lögreglumanninum Lindu Björk, dyraverðinum Heiðari og Birgi Rafni, hafi tekist að losa hann. Ákærði hafi síðan verið færður í handjárn og fluttur á lögreglustöð. Daði kvað ákærða hafa verið mjög ölvaðan þessa nótt. Linda Björk Ólafsdóttir kvaðst hafa heyrt læti frá skemmtistaðnum og er þau hafi komið á vettvang hafi hún séð tvo menn í átökum. Hún kvaðst fyrir dómi muna þetta óglöggt og vísaði til lögregluskýrslu sinnar. Hún taldi að ákærði hafi hrint Daða og síðan kastað sér á fætur hans. Henni hafi tekist að losa ákærða með aðstoð Heiðars og Birgis. Lögreglan tók símaskýrslu af vitninu Birgi Rafni Reynissyni 12. febrúar 2008 en hann dvaldi erlendis þennan vetur. Í skýrslunni er haft eftir Birgi að hann muni ekki vel eftir atburðinum en hann hafi verið ölvaður í umrætt sinn. Kvaðst hann ekki hafa séð ákærða ráðast á lögreglumanninn eða gera nokkuð á hans hlut. Birgir kom fyrir dóm og sagði hann uppsteyt hafi verið í ákærða inni á veitingastaðnum og hafi hann ásamt öðrum snúið ákærða niður og hringt í lögregluna. Þeir hafi síðan komið ákærða út en handalögmál hafi haldið áfram utandyra. Birgir kvaðst ekki muna eftir að ákærði hafi ráðist gegn öðrum lögreglumanninum. Lögregluskýrsla var tekin af vitninu Heiðar Guðmundssyni 13. febrúar 2008. Hann kvaðst ekki hafa verið að störfum þetta kvöld sem dyravörður heldur hafi hann verið gestur á staðnum. Hann kvaðst hafa séð ákærða slá í áttina til lögreglumannanna og einnig reyna að sparka í þá. Hann hafi hins vegar ekki séð hvort ákærði hafi hitt lögreglumennina. Ákærði hafi verið mjög æstur og látið öllum illum látum. Haraldur kvaðst hafa séð ákærða falla í jörðina er hann hafi tekist á við lögreglumanninn. Hann kvaðst ekki muna eftir því að lögreglumaðurinn hafi dottið. Sagði Haraldur að ákærði hafi legið í jörðinni og haldið um fótlegg lögreglumannsins og kvaðst hann hafa aðstoðað við að losa fót lögreglumannsins. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki muna atburðarás en taldi að hann hafi greint rétt frá hjá lögreglu. II. Ákærði hefur neitað því að hafa veist að lögreglumanninum Daða Þorkelssyni með þeim hætti er í ákæru greinir. Hann hefur hins vegar viðurkennt að hafa verið í æstu skapi í umrætt sinn er lögreglan hafði afskipti af honum fyrir utan veitingahúsið. Hann hafi verið hafður fyrir rangri rök innandyra og verið hent út af staðnum að ósekju. Samkvæmt framburði vitnanna Heiðars Elís Helgasonar og Birgis Rafns Reynissonar þurfti að fjarlægja ákærða af staðnum vegna ónæðis af hans völdum og því hafi þeir fært hann út úr húsinu og hringt í lögregluna. Vitnið Birgir kvaðst ekki muna til þess að ákærði hafi lagt hendur á lögreglumanninn en Heiðar sagði aftur á móti í skýrslu sinni hjá lögreglu að hann hafi séð ákærða falla í jörðina og þá hafi hann gripið um fótlegg Daða. Viðstaddir hafi hjálpað Daða að losna úr tökunum. Framburður lögreglumannanna Daða Þorkelssonar og Lindu Bjarkar Ólafsdóttur er greinargóður og skýr. Segja þau að ákærði hafi verið æstur og er þau hafi tekið hann tali hafi hann reynt að slá og sparka til þeirra. Hafi því ekki verið um annað að ræða en að handtaka ákærða. Ákærði hafi fallið við, gripið um fætur Daða, fellt hann og haldið honum þannig í tökum uns tekist hafi að losa ákærða frá honum. Við þetta hlaut Daði þá áverka sem í ákæru greinir. Þennan framburð lögreglumannanna tveggja verður að leggja til grundvallar í málinu og er hann í samræmi við framburð vitnisins Heiðars. Telst sök ákærða því sönnuð og er brot hans réttilega fært til refsiákvæðis í ákæru. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu og þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði sem rétt þykir að skilorðsbinda eins og í dómsorði greinir. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar sem er 10.450 krónur vegna læknisvottorða og 140.000 krónur vegna málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hdl., að meðtöldum virðisaukaskatti, eða samtals 150.450 krónur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Ákærði, Haraldur Guðmundsson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Fresta skal fullnustu refsingar og niður skal hún falla að liðnum 3 árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, 150.450 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, 140.000 krónur.
Mál nr. 612/2009
Áfrýjun Áfrýjunarfrestur Frávísun frá Hæstarétti
Bréf X þar sem hann lýsti þeirri ákvörðun sinni að áfrýja dómi á hendur sér til Hæstaréttar barst ríkissaksóknara að liðnum fjögurra vikna fresti til áfrýjunar frá birtingu dómsins, sbr. 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. október 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 16. janúar 2009, en birtur ákærða 17. september sama ár. Í birtingarvottorði, sem ákærði undirritaði, segir: „Framanskráður dómur er birtur mér í dag. Ég hef tekið við leiðbeiningum um rétt til áfrýjunar og áfrýjunarfrest tek áfrýjunarfrest.“ Samkvæmt 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal ákærði „lýsa yfir áfrýjun héraðsdóms í bréflegri tilkynningu sem berast verður ríkissaksóknara innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins“. Geymi lagaákvæði fyrirmæli um tiltekinn frest sem ákveðinn er í vikum, ber að skýra það þannig að fresturinn renni út við lok sama vikudags og hann hófst, sjá dóm Hæstaréttar 15. júní 2000 í máli nr. 90/2000. Með bréfi til ríkissaksóknara 15. október 2009 lýsti ákærði þeirri ákvörðun sinni að áfrýja héraðsdómi fyrir sitt leyti. Bréfið barst ríkissaksóknara 16. október 2009. Þá var áfrýjunarfrestur liðinn. Verður máli þessu því vísað frá Hæstarétti. Þar sem starfsmönnum embættis ríkissaksóknara yfirsást við móttöku bréfs ákærða að áfrýjunarfrestur var liðinn er rétt að leggja allan kostnað af áfrýjun málsins á ríkissjóð eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2009. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 15. júlí 2008 á hendur: ,,X, kennitala [...], [...], Reykjavík, Y, kennitala [...], [...], Reykjavík, Z, kennitala [...], [...], Mosfellsbæ, og Þ, kennitala [...], [...], Reykjavík A. Á hendur ákærða X fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins [...], kennitala [...], sem ákærði X var starfandi framkvæmdastjóri og stjórnarmaður fyrir með því að hafa: 1. Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum fyrir hönd félagsins á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilanna mars-apríl til og með nóvember-desember rekstrarárið 2005 og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna tímabilanna janúar-febrúar til og með nóvember-desember 2005, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 9.064.700, sem sundurliðast sem hér greinir: B. Á hendur ákærðu öllum fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins [...], kennitala [...], sem ákærði X var stjórnarformaður fyrir frá 12.07.2007 og framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir frá 06.09.2006, ákærði Y var stjórnarformaður fyrir frá 06.09.2006 til 12.07.2007, ákærði Z var stjórnarmaður fyrir frá 06.09.2006 til 12.07.2007 og ákærði Þ var stjórnarmaður fyrir frá 12.07.2007, með því að hafa: 1. Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum fyrir hönd félagsins á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilanna janúar-febrúar og mars-apríl rekstrarárið 2007 og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna sömu tímabila, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 1.762.346, sem sundurliðast sem hér greinir: 2. Eigi staðið skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilanna febrúar, mars, apríl, og maí rekstrarárið 2007, ákærðu X og Þ einnig vegna júlí 2007, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna sömu tímabila, samtals að fjárhæð kr. 3.329.370, sem sundurliðast sem hér greinir: Framangreind brot ákærðu samkvæmt A-hluta og 1. og 2. tölulið B-hluta ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig: a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar A-hluta og 1. tölulið B-hluta ákæru. b) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 2. tölulið B-hluta ákæru. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar.“ Framhaldsákæra var gefin út 4. september 2008, þar sem leiðrétt var dagsetning stjórnarsetu ákærða Þ sem um getur í inngangi B kafla ákæru, en ákærði Þ var stjórnarmaður [...] frá 06.09.2006 en ekki frá 12.07.2007 eins og segir í upphaflegri ákæru. Verjandi ákærðu X og Þ krefst aðallega sýknu vegna beggja ákærðu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins. Verjandi ákærða Y krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og málsvarnarlauna að mati dómsins. Verjandi ákærða Z krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákæruliður A, 1. Ákærði X kvaðst hafa verið starfandi framkvæmdastjóri og stjórnarformaður [...] á þeim tíma sem í þessum ákærulið greinir. Hann kvað virðisaukaskattskýrslum vegna uppgjörstímabilanna mars til apríl og nóvember til desember 2005 ekki hafa verið skilað á réttum tíma. Engin sérstök ástæða hafi verið þar að baki. Ákærði neitar að hafa ekki skilað innheimtum virðisaukaskatti vegna uppgjörstímabilanna janúar til febrúar til og með nóvember til desember 2005, eins og ákært er fyrir. Ákærði kvað innheimtum virðisaukaskatti hafa verið skilað. Niðurstaða ákæruliðar A, 1. Sannað er með játningu ákærða og með öðrum gögnum málsins að ákærði var starfandi framkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins [...] þann tíma sem hér um ræðir og ber hann ábyrgð sem slíkur. Sannað er með játningu ákærða og með öðrum gögnum málsins að virðisaukaskattsskýrslum vegna uppgjörstímabilanna mars til apríl til og með nóvember til desember 2005 var ekki skilað á lögmæltum tíma. Þá er sannað að hluta með játningu ákærða og með öðrum gögnum málsins að öðru leyti að innheimtum virðisaukaskatti vegna tímabilanna sem hér um ræðir var ekki skilað á lögmæltum tíma. Háttsemi ákærða varðar við þau lagaákvæði sem í ákærunni greinir. Við sektarákvörðun vegna háttsemi í þessum ákærulið er tekið mið af því að greiddur hefur verið verulegur hluti innheimts virðisaukaskatts fyrir önnur tímabil en hið síðasta sem lýst er í ákærunni. Ákæruliður B, 1 og 2. Ákærði X kvað lýsingu á stöðu sinni hjá [...] rétt lýst í þessum ákærulið. Hann kvað alla fjóra ákærðu hafa komið að stjórn fyrirtækisins. Þeir hefðu sameiginlega ákveðið á vikulegum fundum hvernig staðin yrðu skil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda. Ákærði kvaðst ekki hafa borið undir meðákærðu eða kynnt þeim efni skýrslna hverju sinni en hann hefði talið að meðákærðu hefðu verið meðvitaðir um það sem gerðist hjá fyrirtækinu á þessum tíma. Meðákærðu hefðu þannig vitað um fjárhæðir í hvert sinn. Ákærði X lýsti því að ástæða þess að virðisaukaskattsskýrslum var ekki skilað, eins og lýst er í ákærunni, hafi verið erfiðleikar í rekstri fyrirtækisins. Það væru sín mistök að skila ekki inn virðisaukaskattsskýrslum. Skýrslum hafi hins vegar verið skilað inn síðar og virðisaukaskattur að fullu greiddur. Ákærði X kvað sömu ástæðu og varðandi virðisaukaskattsskýrslur, eða erfiðleika í rekstri fyrirtækisins, liggja að baki þess að skilagreinum var ekki skilað eins og ákært er útaf. Sömu rekstrarerfiðleikar ollu því að ekki voru staðin skil á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda. Skilagreinum hafi hins vegar verið skilað síðar og samkomulag gert um greiðslu afdreginnar staðgreiðslu. Ákærði Y kvað lýsingu í þessum ákærulið rétta en kvaðst gera fyrirvara um fjárhæðir. Tekin var skýrsla af Y hjá lögreglunni 9. apríl 2008. Þá kvað hann meðákærða X hafa annast allt sem laut að daglegum rekstri félagsins og meðákærðu Z og Þ hefðu hvorugur annast þau mál eða komið að ákvörðunum um fjármál og eða skattskil félagsins þann tíma sem hér um ræðir. Ákærði Z kvað lýsinguna í þessum ákærulið rétta en gerði fyrirvara varðandi fjárhæðir. Hann neitar hins vegar sök á þeim forsendum að hann hafi einungis verið stjórnarmaður en ekki annast daglegan rekstur og fjármálastjórn. Hann kvaðst hafa annast verkstjórn í járnavinnu en framkvæmdastjóri, meðákærði X, hefði annast daglegan rekstur. Ákærði kvaðst hafa verið í stjórn í því skyni að annast verkstjórnina og taka ákvarðanir um verk sem fyrirtækið vann. Er hann kom inn í fyrirtækið hefði hann tekið skýrt fram að hann ætlaði hvorki að annast né sjá um nein peningamál hjá fyrirtækinu og því hefði hann ekki haft afskipti af þeim. Ákærði kvað skattskil ekki hafa verið rædd á vikulegum fundum sem haldnir voru. Fundirnir hefðu verið um verk sem unnin voru og aldrei hefði verið rætt um þau málefni félagsins sem leiddu til ákærunnar. Hann kvað sér fyrst hafa verið kunn vanskil skömmu áður en hann fór úr stjórn fyrirtækisins. Ákærði Þ kvaðst hafa verið stjórnarmaður í [...] eins og lýst er í ákærunni að teknu tilliti til breytinga sem fram komu í framhaldsákæru. Ákærði neitar sök og vissi ekki hvort virðisaukaskattsskýrslum, skilagreinum eða fjárhæðum hefði verið skilað. Skilja mátti á framburði ákærða svo að neitun hans byggist á því að hann hefði ekki annast daglega fjármálastjórn fyrirtækisins. Ákærði kvaðst hafa setið í stjórn [...] frá 6. september 2006, til 18. október 2007 en fjármálastjórn fyrirtækisins hefði verið í höndum meðákærðu X og Y. Ákærði kvað skyldur sínar hjá fyrirtækinu hafa verið að annast verkstjórn úti við. Ákærði kvað vikulega fundi hafa verið haldna hjá fyrirtækinu, þar hafði aðallega verið rædd verk sem fyrirtækið vann. Niðurstaða ákæruliðar B 1 og 2. Ákærðu Þ og Z hafa báðir neitað sök á þeirri forsendu að hvorugur hafi annast daglega fjármálastjórn og ekki tekið ákvarðanir sem lúta að sakarefninu sem í þessum kafla ákæru greinir. Meðákærði Y hefur borið efnislega á sama veg um þetta hjá lögreglu en hann kom ekki fyrir dóm undir aðalmeðferð málsins. Þrátt fyrir að ákærðu Z og Þ hafi á þeim tíma sem hér um ræðir, gagnvart hvorum um sig, verið stjórnarmenn [...] hefur ákæruvaldið ekki, gegn neitun þeirra, sannað að þeir hafi annast ráðstöfun fjármuna og þar með skattskilin sem lýst er í ákærulið B 1 og B 2. Hið sama á við um skil virðisaukaskattsskýrslna og skil á skilagreinum, en ákærði X kvað það hafa verið sín mistök að skila ekki skýrslunum. Fram hefur komið í málinu að þetta hafi verið í verkahring ákærða X og Y. Ekki nægir til sakfellingar ákærðu Z og Þ að þeir hafi setið í stjórn félagsins. Áskilið er að þeir hafi haft með þau mál að gera hjá félaginu sem mál þetta fjallar um, þ.e. ákvarðanir um fjármál og skil vörsluskatta og afdreginnar staðgreiðslu. Sjá í þessu sambandi hæstaréttarmálið nr. 392/2006. Að þessu virtu er, gegn neitun ákærða Z og Þ, ósannað að þeir hafi gerst sekir um háttsemina sem í þessum ákærulið greinir og eru þeir báðir sýknaðir. Sannað er með framburði X og Y og með öðrum gögnum málsins að þeir hafi gerst sekir um háttsemina sem í þessum ákæruliðum greinir og eru brot ákærða X rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Brot ákærða Y varða við sömu lagaákvæði, utan að brot hans þykja ekki stórfelld og varða þau því ekki við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði X hefur ekki áður sætt refsingu. Refsing hans hæfilega ákvörðuð fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsivistarinnar skilorðsbundið eins og í dómsorði greinir. Dæma ber ákærðu X og Y til sektargreiðslu. Vísað er til sjónarmiða sem rakin voru við A-lið ákæru um innágreiðslur sem teljast verulegur hluti fjárhæðar sem ákært er vegna og áhrif þeirra við sektarákvörðun. Í B-lið ákæru hefur verið greiddur verulegur hluti virðisaukaskatts vegna tímabilsins mars til apríl 2007, og er tekið mið af ofanrituðu við sektarákvörðun í samræmi við dómvenju. Ákærði Y gekk úr stjórn [...]12. júlí 2007 og verður hann því ekki sakfelldur fyrir vangoldna staðgreiðslu vegna júlímánaðar. Við sektarákvörðun er tekið mið af afdreginni staðgreiðslu vegna ákærðu X og Y í samræmi við dómaframkvæmd og sú fjarhæð dregin frá brotaandlagi. Að þessu virtu þykir sektarrefsing ákærða X hæfilega ákvörðuð 5.755.000 krónur og komi 3 mánaða fangelsi í stað sektarinnar. Ákærði Y greiði 2.190.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi 2 mánaða fangelsi í stað sektarinnar. Ákærði X greiði Sigmundi Hannessyni hæstaréttarlögmanni 311.250 krónur í málsvarnarlaun en þóknunin er fyrir vinnu verjandans undir rannsókn málsins og dómsmeðferð. Ákærði Y greiði Sveini Andra Sveinssyni hæstaréttarlögmanni 249.000 krónur í málsvarnarlaun. Ríkissjóður greiði 217.875 króna málsvarnarlaun til Vilhjálms H. Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, verjanda ákærða Z, og 124.500 króna málsvarnarlaun til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða Þ. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar til verjenda. Eyjólfur Ármannsson fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærðu, Z og Þ, eru sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Ákærði, X, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsingin niður að þeim tíma liðnum haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði X greiði 5.755.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 3 mánaða fangelsi í stað sektarinnar. Ákærði Y greiði 2.190.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi 2 mánaða fangelsi í stað sektarinnar. Ákærði X greiði Sigmundi Hannessyni hæstaréttarlögmanni 311.250 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Y greiði Sveini Andra Sveinssyni hæstaréttarlögmanni 249.000 krónur í málsvarnarlaun. Ríkissjóður greiði 217.875 króna málsvarnarlaun til Vilhjálms H. Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, verjanda ákærða Z, og 124.500 króna málsvarnarlaun til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða Þ.
Mál nr. 717/2015
Kærumál Afhending gagna Verjandi
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að fá aðgang að öllum fyrirliggjandi gögnum í nánar tilgreindu máli vegna erlendra rannsóknarhagsmuna, sbr. 3. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 8. október 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að sóknaraðili afhendi verjanda hans afrit af öllum fyrirliggjandi gögnum í nánar tilgreindu máli. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að fallist verði á framangreinda kröfu hans, en til vara að sóknaraðila verði sett mörk að því er varðar þann tíma sem hann getur haldið gögnum frá verjanda varnaraðila. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 475/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert aðsæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason,Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 21. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. ágúst 2009, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. samamánaðar kl. 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild erí l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og henni verði ekki gert aðsæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 233/2001
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um frávísun vegna vanreifaðra málsástæðna og óljóss samhengis málsástæðna, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. og 1. mr. 100. gr. laga nr. 91/1991, enda annmarkarnir slíkir að ekki yrði úr þeim bætt undir rekstri málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. júní 2001, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmd í sameiningu til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Lilja Matthíasdóttir, Viðar Halldórsson og Þorvaldur Ásgeirsson, greiði í sameiningu varnaraðila, Hafnarfjarðarkaupstað, 75.000 krónur í kærumálskostnað. Málið höfðaði Hrafnkell Ásgeirsson hæstaréttarlögmaður fyrir hönd Lilju Matthíasdótur, kt. 200255-4619, Víðivangi 14, Hafnarfirði, Viðars Halldórssonar, kt. 230555-3519, Hjallabraut 23, Hafnarfirði og Þorvaldar Ásgeirssonar, kt. 010148-4569, Vesturvangi 11, Hafnarfirði, á hendur Hafnar­fjarðar­kaupstað, kt. 590169-7579, Strandgötu 6, Hafnarfirði, til greiðslu skaðabóta að fjárhæð krónur 38.747.229. Stefna var birt 14. mars síðastliðinn og málið þingfest samdægurs. I. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða krónur 38.747.229, með dráttarvöxtum af krónum 13.847.229 frá 1. apríl 1996 til 1. janúar 1997, af krónum 18.827.229 frá þeim degi til 1. janúar 1998, af krónum 23.807.229 frá þeim degi til 1. janúar 1999, af krónum 28.787.229 frá þeim degi til 1. janúar 2000, af krónum 33.767.229 frá þeim degi til 1. janúar 2001 og af krónum 38.747.229 frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt verði stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar með virðisaukaskatti samkvæmt mati dómsins. Til vara er krafist lægri bóta úr hendi stefnda að mati dómsins, auk þess sem krafist er málskostnaðar eins og í aðalkröfu. Guðmundur Benediktsson hæstaréttarlögmaður og bæjarlögmaður í Hafnar­firði tók til varna fyrir hönd stefnda. Hann krefst þess aðallega, að málinu verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af kröfum stefnenda og til þrautavara að stefnufjár­hæð verði stórlega lækkuð. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að mati dómsins. II. Stefnendur lýsa málsatvikum svo í stefnu, að hinn 12. september 1995 hafi þeir stofnað einkahlutafélagið Strandgötu 30. Tilgangur félagsins hafi meðal annars verið kaup og rekstur fasteigna og hafi það verið fyrst og fremst hugsað sem eignar­halds­félag. Félagið hafi verið skráð hjá Hlutafélagaskrá 11. október sama ár. Hug­myndin hafi verið að kaupa veitingahúsið nr. 30 við Strandgötu í Hafnarfirði í nafni félagsins og stofna annað félag, Veitingahúsið Strandgötu 30 ehf., sem myndi leigja fasteignina af Strandgötu 30 ehf. og reka í húsnæðinu veitinga- og skemmtistað. Að sögn stefnenda hafi verið ákveðið að bíða með skráningu rekstrarfélagsins þar til öll rekstrarleyfi lægju fyrir. Áður hafi Miðbær Hafnarfjarðar ehf. fest kaup á 93% eignar­hluta (01-02) fasteignar­innar nr. 30 við Strandgötu „fyrir tilstilli stefnda“, eins og segir í stefnu. Umrætt félag hafi verið byggingarfélag, sem fengið hefði úthlutaða lóðina nr. 15-17 við Fjarðargötu og hafið þar byggingu á stóru verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Þegar þær fram­kvæmdir hafi verið vel á veg komnar hefði komið í ljós að vegna mistaka embættis­manna stefnda hefði hluti af lóð fasteignarinnar Strandgötu 30 náð undir fyrr­nefnda nýbyggingu. Af þessum sökum hefðu sömu embættismenn lagt áherslu á að Miðbær Hafnarfjarðar ehf. keypti megin hluta (93%) fasteignarinnar Strandgötu 30 af þrotabúi Kvikmyndahúss Hafnarfjarðar ehf. Kaupsamningur þess efnis hefði verið undir­ritaður 31. janúar 1994 og hann áritaður og staðfestur af stefnda sem þinglýstum eiganda eignarinnar. Lóð þeirrar eignar hefði síðan verið minnkuð og sá hluti sem lent hefði undir áður nefndri nýbyggingu verið framseldur til Miðbæjar Hafnarfjarðar ehf. Stefndi hafi síðan afsalað 93% eignarhluta í fasteigninni Strandgötu 30 til Mið­bæjar Hafnarfjarðar ehf. með afsali dagsettu 19. september 1995. Sama dag hafi byggingarfélagið afsalað eigninni til Strandgötu 30 ehf. Að sögn stefnenda hafi allir sem komið hefðu að gerð afsalanna tveggja vitað að forsendur fyrir kaupunum hefðu verið þær að leyfi fengist til veitingarekstrar í húsnæðinu, þar á meðal vínveitinga­leyfi. Þegar Miðbær Hafnarfjarðar ehf. hafi fest kaup á nefndri fasteign hafi setið í eigninni leigjendur, Bræðraborg hf. og fyrirsvarsmenn þess félags, Ingólfur og Helgi Einarssynir. Þeir hafi ekki greitt umsamda leigu, en engu að síður neitað að rýma hús­­næðið. Því hafi reynst nauðsynlegt að koma þeim úr eigninni með aðstoð dóm­stóla. Áður en til þess hafi komið hafi þeir „rústað eignina að innan“, eins og segir í stefnu. Lýsingu á viðskilnaði nefndra manna sé að finna í skýrslu Guðmundar A. Guðjónssonar úttektarmanns á vegum stefnda frá 4. desember 1994, matsbeiðni Mið­bæjar Hafnar­fjarðar ehf. dagsettri 18. apríl 1995 og matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna frá 3. nóvember sama ár. Stefnendur segja því næst í stefnu, að þeir hafi gert sér grein fyrir því að nauð­syn­legt yrði að fara í verulegar endurbætur á húsnæðinu að Strandgötu 30 til þess að hægt yrði að reka veitingastarfsemi í húsinu. Hlutafé í Strandgötu 30 ehf. hafi aðeins verið 510.000 krónur og hefði því verið ljóst að fjármunir til þeirra hluta yrðu að koma annars staðar frá heldur en úr sjóðum félagsins. Síðari hluta árs 1995 hafi hafist endurbætur á húsnæðinu í fullu samráði við bæjaryfirvöld í Hafnarfirði, þar á meðal bygginga- og verkfræðideild bæjarins. Allir sem komið hefðu að málinu hafi vitað að framkvæmdum hafi verið hagað á þann veg að fullnægt yrði kröfum áfengislaga um ástand hússins, til þess að það fullnægði þeim kröfum sem gerðar yrðu um húsnæði til vínveitinga. Með bréfi dagsettu 9. nóvember 1995 hafi Jón Þórir Jónsson, eiginmaður stefnanda Lilju, sótt um vínveitingaleyfi í veitingahúsinu nr. 30 við Strandgötu, án þess að „nokkurt markvert gerðist“, svo sem segir í stefnu. Þegar komið hafi verið fram í miðjan febrúar 1996 hafi nefndur Jón Þórir dregið umsókn sína til baka. Hinn 28. sama mánaðar hafi stefnandi Þorvaldur sótt um vínveitingaleyfi fyrir veitinga­húsið og fengið jákvæð viðbrögð Guðmundar Benediktssonar bæjarlögmanns í lög­fræði­áliti frá 8. apríl sama ár, þar sem bæjarlögmaður hefði mælt með því að bæjar­stjórn Hafnarfjarðar veitti jákvæða umsögn um umsóknina. Bæjarstjórn hafi ekki hlustað á álit bæjarlögmanns og fellt tillögu um samþykki fyrir veitingu umrædds vín­veitinga­leyfis með 8 atkvæðum gegn 3 á bæjarstjórnarfundi 16. sama mánaðar. Þá segir í stefnu, að á tímabilinu frá 7. nóvember 1995 til 16. apríl 1996 hafi sama bæjarstjórn samþykkt meðmæli með vínveitingaleyfi til 6 aðila í Hafnarfirði. Eftir þeim gögnum sem fengist hafi frá stefnda á greindu tímabili hafi allir um­sækjendur vínveitingaleyfa fengið jákvæð meðmæli bæjarstjórnar, nema stefnandi Þorvaldur. Erindi stefnanda Þorvaldar hafi ekki verið hafnað á rökum eða faglegan hátt og sé því fullyrt að synjun bæjarstjórnar byggist á ómálefnalegum og pólitískum ástæðum. Þegar hér hafi verið komið sögu segja stefnendur í stefnu, að þeim hafi verið ljóst að þeir hefðu verið „plataðir“ af bæjaryfirvöldum í Hafnarfirði til að „kaupa“ veitingahús, sem sömu menn hafi komið í veg fyrir að hægt yrði að nýta. Þess vegna hafi stefnda, með bréfi dagsettu 24. apríl 1996, verið boðið að kaupa eignarhluta Strand­götu 30 ehf. í húsinu nr. 30 við Strandgötu. Því boði hafi verið hafnað með bréfi stefnda 2. júní sama ár. Hinn 12. júlí 1996 hafi lögmaður stefnenda, fyrir þeirra hönd og Strandgötu 30 ehf., ritað stjórnsýslukæru til félagsmálaráðherra vegna synjunar bæjarstjórnar Hafnar­fjarðar á meðmælum með vínveitingaleyfi til stefnanda Þorvaldar. Þrátt fyrir kæruna hafi svo virst sem bæjarstjórn hefði haldið áfram þeim vinnubrögðum að veita öllum öðrum umsækjendum en stefnanda Þorvaldi jákvæð meðmæli með umsóknum um vínveitingaleyfi í Hafnarfirði. Með úrskurði félagsmálaráðuneytis uppkveðnum 29. október 1996 hafi hin umþrætta afgreiðsla bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 16. apríl hins vegar verið ógilt og lagt fyrir bæjarstjórn að taka málið fyrir að nýju. Með bréfi dagsettu 6. nóvember 1996 hafi verið óskað eftir fundi með bæjar-stjóra til að ræða málefni Strandgötu 30 ehf. Á þeim fundi hefði verið tekin saman skuldastaða félagsins eftir rekstrarlaust ár vegna ólögmætra aðgerða stefnda og hefði hún numið um það bil 42.000.000 króna. Umsókn stefnanda Þorvaldar hafi enn verið tekin fyrir á fundi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 3. desember 1996 og verið felld með 4 atkvæðum gegn 4, en einn bæjar­fulltrúi hafi gengið af fundi og tveir setið hjá við atkvæðagreiðsluna. Um mitt ár 1997 hafi skuldir verið farnar að hlaðast upp og fasteign stefnenda verið komin í uppboðsmeðferð hjá Sýslumanninum í Hafnarfirði, bæði vegna veð­skulda og vegna ógreiddra fasteignagjalda. Hinn 22. október 1997 hafi Ingvar Guð­munds­son löggiltur fasteignasali metið verðmæti eignarinnar 30.-33.000.000 króna miðað við ástand hennar, en væri fyrir hendi veitingarekstur í húsinu teldi fasteigna­salinn að söluverð þess myndi hækka í að minnsta kosti 45.000.000 króna. Hinn 11. september 1998 hafi fasteignasalarnir Hilmar Baldursson, Magnús Axelsson og Magnús Emilsson metið verðmæti fasteignarinnar krónur 24.-25.000.000 miðað við staðgreiðslu, en tólf dögum síðar hafi hún verið seld Lífeyrissjóðnum Fram­sýn á nauðungaruppboði fyrir krónur 12.500.000. Segir í stefnu, að tekið skuli fram að húsið hafi verið í vanhirðu og áhvílandi á því tugir milljóna króna. Áður hafi stefnda verið sent bréf í umboði stefnanda Þorvaldar og þess krafist að stefndi greiddi tap hans er næmi krónum 20.170.000 auk vaxta og lögmannskostnaðar. Þrátt fyrir frekari bréfaskriftir og ítrekun á kröfugerð stefnenda allra um bætur úr hendi stefnda á árunum 1999 og 2000 hafi stefndi hafnað bótaskyldu og því sé málssókn þessi nauð­synleg til að stefnendur nái fram rétti sínum. III. Stefndi lýsir helstu málsatvikum svo í greinargerð, að hinn 31. janúar 1994 hafi Miðbær Hafnarfjarðar ehf. keypt fasteignina Strandgötu 30 af þrotabúi Kvik­mynda­húss Hafnarfjarðar ehf., sem keypt hefði sömu eign af stefnda nokkrum árum áður. Hið gjaldþrota félag hefði ekki greitt stefnda kaupverð að fullu og því hafi stefndi enn verið þinglýstur eigandi eignarinnar 31. janúar. Sökum þessa hafi stefndi áritað kaupsamninginn milli Miðbæjar Hafnarfjarðar ehf. og þrotabúsins þann dag. Miðbær Hafnarfjarðar ehf. hafi síðan selt Strandgötu 30 ehf. sömu fasteign 19. september 1995. Þegar fyrrgreinda félagið hefði keypt eignina af áður nefndu þrota­búi hefði verið í gildi leigusamningur um húsið, sem enn hefði verið í gildi þegar Strand­gata 30 ehf. hefði keypt eignina. Leigjandinn hafi verið Bræðraborg ehf., sem ekki hefði greitt umsamda húsaleigu að sögn stefnenda. Jafnframt hefði leigjandinn, sam­kvæmt staðhæfingum stefnenda, „rústað eignina að innan“ áður en hann hefði verið borinn út af fasteigninni. Stefndi kveður fasteignina Strandgötu 30 vera forskalað timburhús frá 1908. Ástand þess hafi ekki verið gott þegar Strandgata 30 ehf. hafi keypt það, sbr. ástands­skýrslu frá 4. desember 1994. Eftir að eignin hafi svo verið „rústuð að innan“, eins og segi í stefnu, á einhverjum ótilteknum tíma, hafi engin regluleg starfsemi verið í húsinu. Fasteignin hafi síðan verið seld á uppboði 23. september 1998. Einn stefnenda, Þorvaldur Ásgeirsson, hafi sótt um vínveitingaleyfi í húsinu hjá Lögreglustjóranum í Hafnarfirði hinn 28. febrúar 1996, en þeirri umsókn hafi verið hafnað eftir að bæjarstjórn stefnda hafi gefið neikvæða umsögn á fundi sínum 16. apríl, sem bindandi sé fyrir lögreglustjóra. Félagsmálaráðuneyti hafi ógilt nefnda ákvörðun bæjarstjórnar með úrskurði 29. október 1996. Umsóknin hafi því verið lögð fyrir bæjarstjórn á nýjan leik 3. desember sama ár og hafi þá aftur verið samþykkt að gefa neikvæða umsögn um umsókn um vínveitingaleyfi á þessum umrædda stað í bænum. Stefndi mótmælir í greinargerð þeirri fullyrðingu stefnenda í stefnu, að stefndi hafi „platað“ stefnendur til að kaupa umrædda fasteign. Þetta sé ósatt. Þá bendir stefndi á í því sambandi, að stefnendur hafi ekki verið eigendur húseignarinnar heldur hluthafar í félögum sem átt hafi eignina og hafi stefndi í hvorugt skiptið verið seljandi hennar. Einnig bendir stefndi á, að sá er síðast hafi sótt um leyfi til vínveitinga á þessum stað hafi ekki fengið slíkt leyfi. IV. Málsástæðum og lagarökum stefnenda er svo lýst í stefnu, að fram hafi komið vefengingar í skjölum málsins um aðild stefnenda í málinu. Aðild þeirra byggist á 16. gr. og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 12. gr. áfengislaga nr. 82/1969. Samkvæmt téðri grein áfengislaga beri að gefa vín­veitingaleyfi út á nafn. Viðkomandi aðili beri þá bæði réttindi og skyldur samkvæmt leyfinu. Stefnendur hafi verið ákveðnir í að stofna sérstakt rekstrarfélag um reksturinn. Gengið hefði verið frá skjölum vegna stofnunar þess félags, Veitinga­hússins Strandgötu 30 ehf., en þar til það væri skráð hefðu væntanlegir hluthafar, stefnendur þessa máls, borið persónulega ábyrgð vegna þess og ávinning ef því væri að skipta, sbr. 10. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Einnig benda stefnendur á að krafa þeirra sé skaðabótakrafa, sem þeir eigi allir sameiginlega á hendur stefnda. Aðildin fullnægi því skilyrðum 19. gr. laga um með­­­ferð einkamála. Með því að synja um meðmæli með umsókn stefnanda Þorvaldar um vín­veitinga­leyfi sé ljóst að stefndi hafi brotið gegn jafnréttisákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sér í lagi 11. gr. laganna. Eins og rakið sé í kafla II að framan hafi bæjar­stjórn Hafnarfjarðar mælt með sams konar umsóknum „ótrúlega“ margra aðila í Hafnar­­firði og sé stefnendum ekki kunnugt um að bæjarstjórn hafi synjað um með­mæli með umsókn nokkurs manns til vínveitinga nema stefnanda Þorvaldar. Félags­mála­ráðu­neyti velkist ekki í vafa um að hér hafi ekki verið um jafnrétti að ræða. Það hafi vissulega verið, segir í stefnu, furðuleg aðferðafræði af hálfu bæjar­yfir­valda í Hafnarfirði: Að klúðra lóðarveitingu til Miðbæjar Hafnarfjarðar ehf. með því að hluti lóðar undir nýbyggingu Fjarðargötu 13-15 hafi verið eign þriðja aðila, Kvik­mynda­húss Hafnarfjarðar hf. Að leggjast á forráðamenn byggingarfélagsins til þess að bjarga bæjaryfir­völdum út úr illleysanlegri klípu af ofangreindum ástæðum með því að einkahluta­félagið keypti vínveitingahús að Strandgötu 30 í Hafnarfirði, sem hefði haft vín­veitinga­leyfi árum saman. Að bæjaryfirvöldum hafi verið kunnugt um að það væri algjör forsenda fyrir kaupunum af hálfu félagsins, Miðbæjar Hafnarfjarðar ehf., að vínveitingaleyfi fengist til rekstrarins. Í samræmi við það og til að liðka fyrir málinu að öðru leyti hafi tveir af hluthöfum í byggingarfélaginu, stefnendur Viðar Halldórsson og Þorvaldur Ásgeirs­son, ásamt þriðja aðila, Lilju Matthíasdóttur, stofnað eignarhaldsfélag, Strandgötu 30 ehf., til þess að kaupa eignina af byggingarfélaginu. Að eigninni hafi verið afsalað af stefnda til Miðbæjar Hafnarfjarðar ehf., sem veitinga­húsi. Að endurbætur hafi hafist á húsinu strax á árinu 1995 með samþykki tækni­deildar Hafnarfjarðarbæjar og annarra yfirmanna bæjarfélagsins. Að þegar Hafnarfjarðarbæ hafi borist umsóknir um meðmæli fyrir vínveitinga­leyfi hafi verið rekinn lítill vínveitingastaður á jarðhæð, í horni hússins, með sam­þykki bæjaryfirvalda. Að bæjaryfirvöldum hafi verið kunnugt á þeim tíma, sem endurbætur hafi farið fram á húsinu, að þær væru kostaðar af væntanlegum hluthöfum í Veitinga­húsinu Strandgötu ehf. Að kaupverð eignarinnar Strandgötu 30, sem verið hefði krónur 31.500.000 og greitt hefði verið með yfirtöku áhvílandi lána, hækkaði daglega vegna verðbóta og vaxta á sama tíma og stefndi hefði komið í veg fyrir nýtingu eignarinnar. Að fella með 8 atkvæðum gegn 3 að mæla með vínveitingaleyfi til handa stefnanda Þorvaldi hafi verið í andstöðu við 11. gr. stjórnsýslulaga. Að hunsa fyrirmæli félagsmálaráðuneytis í úrskurði uppkveðnum 29. október 1996 og að fella málið að nýju á bæjarstjórnarfundi 3. desember sama ár. Að knýja í gegn nauðungarsölu á fasteigninni, neita skuldajöfnuði á móti ógreiddri leigu fyrir kjallara hússins og afnotum Leikfélags Hafnarfjarðar af eigninni, þrátt fyrir þau lögbrot sem framin hefðu verið vegna synjunar meðmæla með vín­veitingaleyfi af hálfu bæjaryfirvalda. Að reyna ekki að rökstyðja aðgerðir sínar í málinu. Samkvæmt framansögðu telja stefnendur ljóst að brot stefnda í þessu sam­bandi varði við stjórnsýslulög, svo og skaðabótalög nr. 50/1993. Krafa stefnenda sé skaða­­bótakrafa og sé fyrningartími hennar 10 ár. Vaxtakröfu sína byggja stefnendur á vaxtalögum nr. 25/1987, einkum III. kafla laganna um dráttarvexti. Málskostnaðarkröfu styðja þeir við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnendur styðja því næst dómkröfur sínar á svohljóðandi veg í stefnu: Vinna við standsetningu Strandgötu 30, Hafnarfirði: Vinna Jóns Þóris Jónssonar, sbr. dskj. nr. 15 kr. 3.128.000 Vinna Viðars Halldórssonar, sbr. dskj. nr. 14 kr. 1.646.060 Vinna Þorvaldar Ásgeirssonar, sbr. dskj. nr. 14 kr. 1.918.800 Efniskostnaður, sbr. dskj. nr. 16 kr. 1.763.389 Hluti og tæki til rekstrar veitingahúss, sbr. dskj. nr. 7A kr. 1.840.000 Vinna rafvirkja, sbr. dskj. nr. 16B kr. 1.000.980 Laun meðan beðið var veitingaleyfis: Vinna Jóns Þóris 1/1-31/3 ´96, sbr. dskj. nr. 15 kr. 750.000 Vinna Þorvaldar í 12 mán. (50% vinna) 1/1-31/12 ´96 kr. 1.800.000 Tapaður hagnaður vegna þess að leyfi fékkst ekki til rekstrar veitingastaðarins í 5 ár; 1996-2000, þ.e. 5 x 4.980.000, sbr. dskj. nr. 7A kr. 24.900.000 Samtals kr. 38.747.229 Segir enn fremur í stefnu, að stefnendur áskilji sér rétt til að óska dóm­kvaðningar eins mats­manns til þess að meta fjárhæðina vegna tapaðs hagnaðar vegna þess að ekki hafi komið til rekstrar veitingastaðarins og áskilji þeir sér jafnframt rétt til þess að hækka eða lækka dómkröfur sínar í samræmi við niðurstöðu væntanlegs matsmanns. Af hálfu stefnenda sé krafist vaxta frá 1. apríl 1996 af framkvæmdum, viðhaldi og endurnýjun húsnæðis, sem verið hefði eðlilegur tími að miða við að rekstur hæfist. Vaxta sé hins vegar krafist af töpuðum hagnaði eftir rekstur hvers árs, krónur 4.980.000 í skipti. Þannig sé krafist vaxta af krónum 13.847.229 frá 1. apríl 1996 til 1. janúar 1997, af krónum 18.827.229 frá þeim degi til 1. janúar 1998, af krónum 23.807.229 frá þeim degi til 1. janúar 1999, af krónum 28.787.229 frá þeim degi til 1. janúar 2000, af krónum 33.767.229 frá þeim degi til 1. janúar 2001 og af krónum 38.747.229 frá þeim degi til greiðsludags. Enda þótt fyrning vaxtakrafna sé 4 ár sé vaxta krafist frá 1. apríl 1996, enda finnist stefnendum ólíklegt, miðað við eðli máls, að krafist verði fyrningar á hluta vaxta. Varðandi varakröfu sína benda stefnendur á í stefnu, að samkvæmt matsgerð dóm­kvaddra manna frá 3. nóvember 1995 sé viðgerðarkostnaður metinn krónur 4.433.928. Hækkun á þeirri fjárhæð samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar leiði til þess að fjár­hæðin verði krónur 5.380.351. Samkvæmt matsgerðinni sé ljóst að ýmsa liði, sem framkvæmdir hafi verið, vanti inn í matið. Megi þar telja, að inngangi frá Strandgötu hafi verið lokað og meðal annars byggt gólf í tröppur og settur í gluggi; opnaður hafi verið inngangur í undirgöngum og sett afgreiðsla við dyr, smíðaður hafi verið diskur og hann settur upp í fatahengi, járnfatahengi hafi verið sett upp, settir hafi verið upp nýir barir í húsinu, nýr ofn hafi verið keyptur í fatahengi, húsnæðið hafi verið fullmálað, eldhús inn­réttað, svið stækkað og teppalagt, veggjum hafi verið breytt, og svo framvegis, sbr. nánari upptalning í stefnu. Segir þar enn fremur, að stefnendur áskilji sér rétt „til þess að reikna þessar fjárhæð sérstaklega til fjár á síðari stigum málsins.“ Loks segir í stefnu um málsástæður og lagarök stefnenda, að vegna sérstöðu málsins og frammistöðu stefnda í því sambandi munu dómstólar gera minni kröfur til sönnunarfærslu heldur en ella. Er vísað til tveggja hæstaréttardóma því til stuðnings. V. Stefndi byggir aðalkröfu sína um frávísun málsins frá dómi á því, að málið sé vanreifað af hálfu stefnenda og ekki stutt viðhlítandi sönnunargögnum. Málið sé því ekki tækt til dómsálagningar. Framlagðar vinnuskýrslur séu ónákvæmar og ekki mark­tækar sem sönnunargögn. Umrædd vinna við standsetningu fasteignar Strand­götu 30 ehf., í þágu þess einkahlutafélags, sé stefnda með öllu óviðkomandi og breyti þar engu þótt einum stefnanda hafi síðar verið synjað um vínveitingaleyfi á þessum stað í bænum vegna neikvæðrar umsagnar stefnda. Ekki komi fram í gögnum stefnenda hvað af umræddum framkvæmdum hafi verið eðlilegt viðhald, hvað hafi verið lag­færingar eftir skemmdir unnar af fyrri leigjendum og hvað, ef eitthvað, hafi annað verið framkvæmt. Þá bendir stefndi á, að reikningar vegna efniskostnaðar, vinnu raf­virkja og vegna hluta og tækja til rekstrar veitingastaðar séu margir hverjir stílaðir á einkahlutafélagið, sem ekki sé aðili að þessu dómsmáli. Er umræddum reikningum því jafnframt mótmælt, sem málinu óviðkomandi. Loks bendir stefndi á, að liðurinn tapaður hagnaður, að fjárhæð kónur 24.900.000, sem reistur sé á því að ekki hafi fengist vínveitingaleyfi, sé algjörlega vanreifaður og því geti stefndi ekki tjáð sig um hann. Engin sönnunargögn hafi verið lögð fram til stuðnings nefndum kröfu­­lið. Verði ekki fallist á aðalkröfuna byggir stefndi á því til vara, að sýkna beri hann á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/991 um meðferð einka­mála. Er í þessu sambandi vísað til ummæla í stefnu, þar sem segi að stefnendur þessa máls séu væntanlegir hluthafar í rekstrarfélagi, sem fyrirhugað hafi verið að stofna um rekstur vínveitingahúss að Strandgötu 30 og hafi rekstrarfélagið átt að heita Veitingahúsið Strandgötu 30 ehf. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 138/1994 um einka­hluta­félög geti óskráð félag ekki verið aðili að dómsmáli. Því síður geti hluthafar í óskráðu félagi verið aðilar að dómsmáli og ekki heldur í skráðu félagi nema fyrir hönd viðkomandi félags. Stefnendur hafi ekki lagt fram sönnunargögn um þá ætlun sína að stofna umrætt rekstrarfélag og verði ekki annað ráðið af gögnum málsins en að væntanlegur rekstraraðili hafi átt að vera Strandgata 30 ehf. Megi einkum ráða þetta af stjórnsýslukæru, sem lögð hafi verið fram í málinu og reikningum um efniskostnað, sem margir séu stílaðir á umrætt einkahlutafélag. Varðandi kröfu um bætur fyrir stand­setningu hússins, að fjárhæð krónur 13.247.229, bendir stefndi á, að slík krafa geti ekki komið frá öðrum en þáverandi eiganda hússins, margnefndu einkahlutafélagi, og breyti þar engu þótt stefnendur þessa máls séu hluthafar í félaginu. Þá hljóti umrædd krafa að eiga að beinast, að minnsta kosti að hluta til, að þeim aðila sem unnið hafi þær skemmdir á húsnæðinu, sem greint sé frá í stefnu. Sé því að þessu leyti um aðildar­skort að ræða varnar megin í málinu. Samkvæmt 2. mgr. 12. gr. þágildandi áfengislaga nr. 82/1969 skuli leyfi til áfengisveitinga bundið við nafn veitingamanns. Verði að ætla að hann njóti réttinda og beri skyldur sem slíkur. Tilgangur nefnds lagaákvæðis sé sá að gera ákveðinn ein­stakling ábyrgan fyrir vínveitingaleyfinu, ekki síst til að auðvelda allt eftirlit og alla aðra framkvæmd með áfengisveitingum á hverjum stað. Þó viðkomandi veitinga­maður hafi með höndum reksturinn og beri ábyrgð á honum samkvæmt téðri lagagrein geti reksturinn verið í eigu annars aðila. Stefnandi Þorvaldur, sem bæjarstjórn stefnda hafi ákveðið að veita neikvæða umsögn um vínveitingaleyfi, sé með bóta­kröfu á hendur stefnda, sem byggð sé á sömu forsendum og meðstefnendur hans byggja á í málinu, þ.e. sem væntanlegur hluthafi í óstofnuðu einkahlutafélagi. Telur stefndi að stefnandi Þorvaldur geti sem slíkur ekki átt aðild að málinu og sé því um aðildarskort að ræða í hans tilviki líka. Stefndi bendir enn fremur á, að hann hafi ekki verið eigandi fasteignarinnar að Strandgötu 30 eða verkbeiðandi þegar ætlaðar endurbætur og lagfæringar hafi verið gerðar á húsnæðinu. Hinar ætluðu verkframkvæmdir séu því stefnda með öllu óvið­komandi og geti fjárkröfur vegna þeirra verka því ekki beinst að honum. Þá hafi þáverandi eigendur húsnæðisins, Strandgata 30 ehf., haft umráð og afnot fasteignar­innar eftir að umræddum leigjendum hefði verið vísað út úr húsnæðinu. Því verði kröfur um ætlaðan missi á hagnaði vegna starfsemi í húsinu, sem leiði af synjun á vín­veitingaleyfi í umræddu húsnæði, að koma frá því félagi, ef aðild eigi að teljast rétt sóknar megin í málinu. Til stuðnings þrautavarakröfu sinni bendir stefndi á að ef aðild teljist rétt í málinu og takist stefnendum að sýna fram og leggja fram viðhlítandi sönnunargögn fyrir því að þeir hafi orðið fyrir tjóni vegna synjunar bæjarstjórnar stefnda á því að veita jákvæða umsögn með umsókn stefnanda Þorvaldar um vínveitingaleyfi í marg­umræddu húsnæði, þá verði skaðabótakrafa stefnenda lækkuð verulega. Jafnframt sé þá krafist fyrningar á hluta vaxtakröfunnar, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Stefndi hafnar varakröfu stefnenda með sömu rökum og áður greinir, en hún sé að áliti stefnda í meginatriðum vanreifuð og ótæk til dóms. Viðgerðarkostnaður samkvæmt matsgerð frá 3. nóvember 1995 sé stefnda með öllu óviðkomandi og sé að því leyti um aðildarskort að ræða. Upptaldar endurbætur samkvæmt stefnu hafi verið gerðar í þágu eiganda hússins, Strandgötu 30 ehf., og ætti því framkvæmdakostnaður vegna þeirra að beinast að félaginu. Stefndi eigi því heldur ekki aðild að því er þann þátt varðar. Loks segir í greinargerð að málskostnaðarkrafa stefnda sé reist á 130. gr. laga um meðferð einkamála. VI. Við munnlegan málflutning um frávísunarkröfu stefnda gaf héraðsdómari lög­mönnum aðila kost á að reifa málið einnig með hliðsjón af því að það kynni að sæta frávísun frá dómi án kröfu vegna galla á málatilbúnaði stefnenda, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/991 um meðferð einkamála. Vísaði dómari sérstaklega til ákvæðis í e-lið 1. mgr. 80. gr. laganna, þ.e. að málsástæður stefnenda væru óljósar, sem og lýsing annarra atvika sem stefnendur byggðu á í málinu, en af þeim sökum væri samhengi máls­ástæðna einnig óljóst. Lögmaður stefnenda svaraði því til að málið gæti ekki talist vanreifað af hálfu stefnenda heldur væri, ef eitthvað, um „ofreifun“ að ræða. Lögmaður stefnda áréttaði sjónarmið sín í greinargerð og kvað stefnda ókleift að taka til skynsamlegra varna í málinu vegna ófullkomins málatilbúnaðar stefnenda, sem stríddi gegn meginreglu réttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga. VII. Mál þetta er höfðað sem skaðabótamál af hálfu Lilju Matthíasdóttur, Viðars Halldórssonar og Þorvaldar Ásgeirssonar á hendur Hafnarfjarðarkaupstað. Af málatil­búnaði stefnenda verður ráðið að þau byggi sameiginlega aðild sína á því að þau hafi ráðgert stofnun einkahlutafélags til rekstrar vínveitingastaðar í húsnæði að Strandgötu 30 í Hafnarfirði, sem einkahlutafélagið Strandgata 30 ehf., í eigu stefnenda, keypti af Miðbæ Hafnar­fjarðar ehf. 19. september 1995. Byggja stefnendur því sameiginlega aðild sína á 10. gr. laga nr. 138/1994 um einka­hluta­félög. Af gögnum málsins er ljóst að umrætt félag var aldrei skráð og að engir löggerningar voru gerðir fyrir hönd þess. Er því ekki um að ræða óskipta persónulega ábyrgð stefnenda vegna félagsins, sem réttlætt geti sameiginlega málshöfðun þeirra á hendur stefnda. Stefnendur styðja sameiginlega aðild enn fremur við 16. gr. og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 12. gr. eldri áfengislaga nr. 82/1969, en kröfuna segja þau vera skaðabótakröfu, sem þau eigi sameiginlega á hendur stefnda. Um 16. gr. einkamálalaga þarf ekki að fjölyrða í þessu sambandi, en óumdeilt er að stefnendur málsins hafa aðildarhæfi, sbr. 1. mgr. lagagreinarinnar. Samkvæmt 1. máls­lið 1. mgr. 19. gr. laganna er fleiri en einum heimilt að sækja mál í félagi ef dóm­kröfur þeirra eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Hefur þetta verið nefnt samlagsaðild. Það sem einkum einkennir slíka aðild er að tveir eða fleiri aðilar gera hver fyrir sig sína kröfu eða kröfur í sama máli, þótt einn dómur gangi síðan um allar kröfurnar. Af málatilbúnaði stefnenda er hins vegar ljóst að þeir gera í málinu sameiginlega dómkröfu um óskipt réttindi sín gagnvart stefnda á grundvelli sam­aðildar, en um hana er fjallað í 1. mgr. 18. gr. nefndra laga. Eins og áður er rakið keypti Strandgata 30 ehf. 93% eignarhluta í fasteigninni Strandgötu 30. Í stefnu er lýst tildrögum að kaupunum og ýmislegt staðhæft án þess að nokkur rök séu færð fyrir þeim staðhæfingum í stefnu eða öðrum sóknar­skjölum málsins. Þá er ein staðhæfing stefnenda beinlínis röng, þar sem í stefnu er greint frá því að stefnendur hafi verið „plataðir“ af bæjaryfirvöldum í Hafnarfirði til að kaupa veitingahús. Hið rétta er að framangreint einkahlutafélag, í eigu stefnenda, keypti fast­eignina. Meðal dómkrafna stefnenda er krafa um tapaðan hagnað vegna þess að ekki hafi fengist leyfi til rekstrar veitingastaðar í umræddu húsnæði í 5 ár, þ.e. frá 1996-2000. Nemur fjárhæð þess kröfuliðar krónum 24.900.000. Stefnendur hafa ekki gert grein fyrir hvernig þeir telji til réttar yfir nefndri dómkröfu, en af gögnum málsins verður ekki ráðið að einkahlutafélagið hafi framselt þeim kröfuna. Þá er í stefnu krafist bóta að fjárhæð krónur 4.604.369 vegna efniskostnaðar, hluta og tækja til rekstrar veitingastaðar og vinnu rafvirkja við standsetningu veitingastaðar í húsnæði einka­­­hlutafélagsins að Strand­götu 30. Að baki þeim dómkröfum liggur fjöldi reikninga, sem sumir eru stílaðir á félagið en aðrir á einstaka stefnendur málsins. Loks er í stefnu krafist launa fyrir hönd stefnanda Þorvaldar og eiginmanns stefnanda Lilju, á meðan beðið hafi verið eftir vínveitingaleyfi, samtals krónur 2.550.000 og launa vegna vinnu sömu manna og stefnanda Viðars við standsetningu húsnæðisins, samtals krónur 6.692.800. Er dóminum hulin ráðgáta hvernig stefnendur telja sam­eigin­lega til réttar yfir nefndum dómkröfum, en ljóst er að einkahlutafélagið Strand­gata 30 ehf. er samkvæmt framansögðu réttur sóknaraðili að hluta krafnanna. Aðrar kröfur gætu stefnendur reynt að heimta í félagi í einu dómsmáli á grundvelli samlags­aðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. einkamálalaga. Samkvæmt framansögðu þykir ljóst að ekki hafi verið lagður réttur grund­völlur að málshöfðun í upphafi. En fleiri atriði koma hér til skoðunar. Fallist er á með stefnda að málatilbúnaður stefnenda í heild full­nægi ekki kröfum réttar­farslaga um skýran og glöggan málatilbúnað. Óljóst er á hvaða lagagrundvelli skaðabóta­kröfur þeirra eru reistar, en auk áðurnefndra máls­ástæðna og lagaraka er í stefnu vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum jafn­ræðis­reglu 11. gr. vegna neikvæðrar umsagnar bæjarstjórnar stefnda um umsókn stefnanda Þorvaldar um vín­veitinga­leyfi á árinu 1996, og til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, sem eiga ekki við um sakar­efnið. Þá er í varakröfu stefnenda vísað til matsgerðar dómkvaddra manna frá 3. nóvember 1995 um viðgerðarkostnað, krónur 4.433.928. Lýtur sá kostnaður að stand­setningu margumrædds húsnæðis eftir kaup Strandgötu 30 ehf. á fasteigninni af Mið­bæ Hafnarfjarðar ehf. og viðgerða eftir skemmdir, sem stefnendur kveða leigjendur að hluta húsnæðisins, Bræðraborg hf., hafa valdið. Er dóminum sem fyrr hulin ráðgáta hvernig bótaábyrgð vegna þessa kröfu­liðar verði lýst á hendur stefnda. Er lítið sem ekkert hald í stefnu varðandi þetta atriði fremur en önnur atvik sem stefnendur byggja málssókn sína á. Samkvæmt framansögðu er það álit dómsins að málsástæður stefnenda séu svo vanreifaðar og samhengi málsástæðna svo óljóst að ekki verði hjá því komist að vísa málinu frá dómi, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. og 1. mr. 100. gr. einkamálalaga, enda eru annmarkarnir slíkir að ekki verður barið í brestina undir rekstri málsins. Þar sem mála­tilbúnaður stefnenda er svo óvandaður sem raun ber vitni eru ekki rök til annars en að dæma þá óskipt til greiðslu málskostnaðar, sbr. 2. og 3. mgr. 130. gr. einkamálalaga. Þykir hann hæfilega ákveðinn krónur 200.000. Uppkvaðning úrskurðarins hefur dregist nokkuð vegna anna héraðsdómara og flutnings á húsnæði dómstólsins frá Brekkugötu 2 að Fjarðargötu 9 í Hafnarfirði. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. ÚRSKURÐARORÐ: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnendur, Lilja Matthíasdóttir, Viðar Halldórsson og Þorvaldur Ásgeirsson, greiði stefnda, Hafnarfjarðarkaupstað, krónur 200.000 í málskostnað.
Mál nr. 433/2002
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabætur Lífeyrisréttindi Gjafsókn
J varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á árinu 1992. Í álitsgerð tveggja lækna á árinu 1995 var varanleg læknisfræðilega örorka hennar metin 5%, en fjárhagsleg örorka engin. Samdi J á grundvelli þessa við vátryggingafélagið T hf. um bætur vegna slyssins með fyrirvörum um rétt sinn til frekari bóta. Lutu þeir að rétti J til frekari bóta annars vegar ef henni yrði síðar metin fjárhagsleg örorka og hins vegar ef dómaframkvæmd þróaðist á þann veg að eingöngu bæri að miða bætur við læknisfræðilega örorku vegna slysa, sem orðið hefðu fyrir gildistöku skaðabótalaga. Í álitsgerð tveggja lækna á árinu 1999 var varanleg læknisfræðileg örorka J metin 20% og varanleg fjárhagsleg örorka sú sama. J taldi sig á hinn bóginn með öllu ófæra um að afla sér vinnutekna og krafði T hf. um bætur fyrir 100% varanlega örorku o.fl. Bauð T hf. henni þá bætur í samræmi við niðurstöðu álitsgerðarinnar um 20% varanlega örorku auk miskabóta, vaxta, kostnaðar vegna þóknunar lögmanns ásamt útlögðum kostnaði að frádregnu verðmæti greiðslunnar sem félagið innti af hendi á árinu 1995. Tók J við greiðslu samkvæmt boðinu, en gerði fyrirvara um fjárhæð einstakra liða hennar. Höfðaði hún í framhaldi af því mál á hendur T hf. til greiðslu mismunarins auk bóta vegna tannlækniskostnaðar o.fl. Undir rekstri málsins fékk J dómkvadda tvo lækna sem komust að þeirri niðurstöðu að varanleg læknisfræðileg örorku hennar væri 20%, en fjárhagsleg örorka 60%. Í dómi Hæstaréttar voru ekki taldar forsendur til að víkja frá þeirri aðferð að leggja læknisfræðilega örorku til grundvallar varðandi verðmæti tapaðra framtíðartekna vegna örorku þótt matsgerð dómkvaddra manna hafi leitt í ljós að fjárhagsleg örorka væri meiri en læknisfræðileg örorka. Þá var T hf. í uppgjörinu frá 1995 ekki talið hafa skuldbundið sig við hugsanlega endurupptöku til að greiða J bætur fyrir varanlega örorku til samræmis við fjárhagslega örorku. Var J því talin þegar hafa fengið varanlega örorku sína hæfilega bætta frá T hf. Þá var T hf. jafnframt sýknað af öðrum liðum í kröfu J með vísan til þess að hún hafi þegar fengið þá bætta eða þeir væru ósannaðir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2002. Hún krefst þess að stefndu verði í sameiningu dæmdir til að greiða sér aðallega 20.268.339 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. október 1992 til 27. febrúar 2000 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 300.000 krónum og 3.326.329 krónum, sem hún hafi fengið greiddar 18. ágúst 1995 og 31. maí 2000. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þeir þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð og nánar tilteknir ársvextir dæmdir frá 28. júní 1997 til þess dags, sem dómur verður kveðinn upp í málinu, en frá þeim tíma beri krafan dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Verði málskostnaður þá látinn falla niður. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir meiðslum þegar hún ók bifreið sinni af Langholtsvegi inn á Sæbraut í Reykjavík 21. október 1992, en árekstur varð þá milli bifreiðar hennar og bifreiðar stefnda Einars Þórs Bárðarsonar, sem ók yfir gatnamótin gegn rauðu umferðarljósi. Í málinu er ekki ágreiningur um bótaskyldu stefndu vegna tjóns, sem áfrýjandi hlaut af slysinu, en bifreið stefnda Einars var vátryggð hjá Tryggingu hf., sem hefur síðan sameinast stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Hinn 21. mars 1995 gerðu Trygging hf. og áfrýjandi sameiginlega beiðni til tveggja nafngreindra lækna um að þeir legðu meðal annars mat á tímabundna og varanlega örorku hennar, bæði læknisfræðilega og fjárhagslega örorku. Í álitsgerð læknanna 17. maí sama árs var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi með öllu verið óvinnufær í tvær vikur eftir slysið. Varanleg læknisfræðileg örorka hennar væri 5%, en fjárhagsleg örorka engin. Að fengnu þessu áliti beindi lögmaður, sem þá gætti hagsmuna áfrýjanda, kröfu um skaðabætur til Tryggingar hf. 27. júní 1995 og kvaðst þar leggja til að „uppgjör skaðabóta fari fram í anda nýju skaðabótalaganna“ með nánar tilteknum fyrirvörum. Lutu þeir að rétti áfrýjanda til frekari bóta annars vegar ef henni yrði síðar metin fjárhagsleg örorka og hins vegar ef dómaframkvæmd myndi þróast á þann veg að eingöngu bæri að miða bætur við læknisfræðilega örorku vegna slysa, sem orðið hafi fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993. Á þessum grunni var gerð krafa áfrýjanda um þjáningabætur, samtals 63.450 krónur, bætur fyrir varanlegan miska að fjárhæð 207.050 krónur og 2% ársvexti frá slysdegi, 14.821 krónu, eða alls 285.321 krónu auk 53.242 króna í þóknun lögmanns. Þessu svaraði Trygging hf. 5. júlí 1995 með orðsendingu, þar sem sagði að félagið væri reiðubúið til að bæta líkamstjón áfrýjanda með 300.000 krónum að meðtöldum vöxtum, auk þóknunar lögmanns að fjárhæð 54.000 krónur. Lögmaðurinn tók 18. ágúst 1995 við greiðslu samkvæmt þessu boði Tryggingar hf., en í kvittun fyrir henni voru fyrrnefndar 300.000 krónur í einu lagi sagðar vera „samkomulagsbætur“. Með bréfi 23. september 1998 til Tryggingar hf. greindi lögmaður áfrýjanda frá því að komið væri fram að örorka hennar væri talsvert meiri en ætlað var við framangreint uppgjör skaðabóta á árinu 1995. Vísaði lögmaðurinn um þetta til vottorðs læknis, sem fylgdi bréfinu, og fór þess á leit að málið yrði tekið upp á ný. Þessi beiðni var ítrekuð með bréfi 19. janúar 1999, sem frekari læknisfræðileg gögn fylgdu. Af þessu tilefni gerðu áfrýjandi og Trygging hf. á ný sameiginlega beiðni 18. mars 1999 til tveggja lækna um að þeir legðu mat á tímabundna og varanlega örorku áfrýjanda. Í álitsgerð þessara lækna 12. janúar 2000 var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi verið tímabundið óvinnufær í samtals 16 mánuði af völdum slyssins. Varanleg læknisfræðileg örorka hennar var metin 20% og varanleg fjárhagsleg örorka sú sama. Í framhaldi af þessu aflaði áfrýjandi útreiknings tryggingarfræðings 8. febrúar 2000 á tjóni sínu. Þar voru bætur vegna tímabundins atvinnutjóns hennar taldar nema 1.524.938 krónum, en vegna varanlegrar örorku 3.695.116 krónum. Þá sagði þar að miðað við heilsufar áfrýjanda mætti ætla að slysið leiddi ekki til taps lífeyrisréttinda, en yrði það reiknað í hlutfalli við tekjumissi væri fjárhæð þess 292.130 krónur. Með bréfi 26. apríl 2000 krafði lögmaður áfrýjanda stefndu Tryggingamiðstöðina hf. um greiðslu frekari skaðabóta. Kom þar fram sú skoðun að áfrýjandi væri í reynd með öllu ófær um að afla sér vinnutekna og var vitnað því til stuðnings til ýmissa ummæla í áðurnefndum vottorðum um heilsufar hennar og álitsgerðum um örorku. Þá kom einnig fram að áfrýjandi hafi haldið óskertum launum þann tíma, sem hún væri talin hafa verið tímabundið óvinnufær. Á þessum grunni krafðist áfrýjandi þess að sér yrðu greiddar skaðabætur fyrir 100% varanlega örorku, sem næmu fimmfaldri fjárhæð, sem tryggingarfræðingur hafði reiknað fyrir 20% örorku, eða 18.475.580 krónum, en vegna skattfrelsis bóta og hagræðis af eingreiðslu skyldi síðastnefnd fjárhæð lækka um 15% eða 2.771.337 krónur. Þá var krafist bóta vegna missis lífeyrisréttinda, sem með sams konar útreikningi töldust að fjárhæð 1.460.650 krónur. Þá krafðist áfrýjandi 2.500.000 króna í miskabætur og 965.933 króna vegna þóknunar lögmanns og útlagðs kostnaðar, en frá öllu framangreindu voru dregnar 300.000 krónur, sem greiddar voru 18. ágúst 1995. Auk heildarfjárhæðar þessara liða, 20.330.826 króna, krafðist áfrýjandi nánar tilgreindra vaxta frá slysdegi til greiðsludags. Hið stefnda félag svaraði þessari kröfu áfrýjanda með bréfi 19. maí 2000, þar sem boðnar voru fram bætur í samræmi við niðurstöðu fyrrnefndrar álitsgerðar um 20% varanlega örorku eða 3.000.000 krónur, auk miskabóta að fjárhæð 400.000 krónur, 125.176 króna í vexti og samtals 329.079 króna í þóknun lögmanns ásamt útlögðum kostnaði. Til frádráttar kæmu 293.900 krónur, sem væru verðmæti greiðslunnar frá 18. ágúst 1995 á slysdegi, en samkvæmt því voru áfrýjanda boðnar 3.560.355 krónur í bætur. Tekið var fram í bréfinu að áfrýjandi nyti bóta úr almannatryggingum, en í boði félagsins fælist að hvorki kæmu þær til frádráttar né bætur úr lífeyrissjóði. Lögmaður áfrýjanda tók við greiðslu samkvæmt þessu boði 31. maí 2000, en gerði fyrirvara um fjárhæð einstakra liða hennar, enda litið á hana sem innborgun. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 28. júní 2001 og krafðist greiðslu á 20.268.339 krónum. Sú fjárhæð var sundurliðuð á sama hátt og krafa áfrýjanda í áðurgreindu bréfi 26. apríl 2000 að því er varðar bætur fyrir 100% varanlega örorku, lækkun þeirra bóta vegna skattfrelsis og hagræðis af eingreiðslu, bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda og miskabætur, en alls nema þessir liðir 19.664.893 krónum. Við þá var bætt kröfu um bætur vegna tannlækniskostnaðar, 503.455 krónur, auk kröfu um 99.991 krónu vegna vangreiddrar lögmannsþóknunar í uppgjöri 31. maí 2000. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk áfrýjandi dómkvadda tvo lækna til að meta meðal annars tímabundna og varanlega læknisfræðilega og fjárhagslega örorku hennar. Í matsgerð 6. mars 2002 var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi tímabundið verið óvinnufær vegna slyssins í samtals 17 mánuði. Varanleg læknisfræðileg örorka var metin 20%, en fjárhagsleg örorka 60%. II. Samkvæmt því, sem áður greinir, liggur fyrir í málinu matsgerð dómkvaddra manna, sem er í samræmi við álit tveggja lækna, sem aðilarnir höfðu áður sammælst um að leita til 18. mars 1999, um að varanleg læknisfræðileg örorka áfrýjanda sé 20%. Svo sem ítrekað hefur verið tekið fram í dómum Hæstaréttar í málum, þar sem krafist hefur verið skaðabóta vegna líkamstjóns frá því fyrir gildistöku laga nr. 50/1993, hefur í dómaframkvæmd varðandi verðmæti tapaðra framtíðartekna vegna örorku almennt verið litið til læknisfræðilegrar örorku og lagt til grundvallar að hundraðshluti tekjutaps sé sá sami og þannig ákveðið örorkustig. Þótt matsgerð dómkvaddra manna hafi leitt í ljós að fjárhagsleg örorka áfrýjanda sé meiri en læknisfræðileg örorka eru ekki forsendur til að víkja hér frá framangreindri aðferð til ákvörðunar bóta fremur en í öðrum tilvikum, þar sem líkt hefur staðið á. Verður því ekki fallist á með áfrýjanda að ákveða eigi bætur handa henni eins og um væri að ræða 100% varanlega læknisfræðilega örorku eða annað lægra örorkustig umfram það, sem dómkvaddir matsmenn komust að niðurstöðu um. Eins og áður er getið setti áfrýjandi fram í bréfi til Tryggingar hf. 27. júní 1995 skaðabótakröfu, sem reiknuð var út eftir reglum laga nr. 50/1993, þótt þau tækju ekki til tjóns hennar vegna ákvæðis 28. gr. þeirra. Að fram kominni þeirri kröfu bauð félagið áfrýjanda tiltekna heildarfjárhæð í bætur, sem reyndar var hærri en hún hafði krafist. Í orðsendingu félagsins 5. júlí 1995, þar sem þetta boð var gert, var í engu lýst afstöðu til aðferða áfrýjanda við útreikning kröfunnar og hvorki beint né óbeint samsinnt að beita ætti þar ákvæðum laga nr. 50/1993. Í kvittun fyrir greiðslu þessara bóta var fjárhæðin sem fyrr segir nefnd samkomulagsbætur. Að þessu athuguðu eru ekki efni til að líta svo á að stefndu hafi með þessu uppgjöri skuldbundið sig við hugsanlega endurupptöku þess til að greiða áfrýjanda bætur fyrir varanlega örorku til samræmis við fjárhagslega örorku hennar, svo sem ákvæði laga nr. 50/1993 miða við. Þess ber að geta að óumdeilt er fyrir Hæstarétti að áfrýjandi hafi haldið fram málsástæðu á þessum grunni við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi, en til þess hafði hún fyrst tilefni að framkomnu áðurgreindu mati dómkvaddra manna, þar sem gerður var greinarmunur á örorkustigi hennar eftir því hvort miðað væri við læknisfræðilega örorku eða fjárhagslega. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómara að áfrýjandi hafi fengið varanlega örorku sína hæfilega bætta með greiðslu stefndu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. 31. maí 2000 á 3.000.000 krónum. Við áðurnefnt bótauppgjör hins stefnda félags við áfrýjanda var í engu fallist á kröfu hennar um bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda, en samkvæmt útreikningi tryggingarfræðings 8. febrúar 2000 myndi fjárhæð þeirra nema 292.130 krónum ef tekið væri mið af 20% varanlegri örorku, svo sem lagt er til grundvallar hér að framan. Varðandi þennan lið í kröfu áfrýjanda er til þess að líta að hún hefur engin gögn lagt fram til stuðnings því að óvinnufærni hennar hafi í raun skert þau lífeyrisréttindi, sem hún hefði getað áunnið sér með áframhaldandi störfum við embætti tollstjórans í Reykjavík, en samkvæmt gögnum málsins vann hún þar frá árinu 1978 þar til hún lét endanlega af störfum síðla árs 1999 vegna heilsubrests. Í þessu efni verður ekki horft fram hjá því að lok iðgjaldagreiðslna og taka örorkulífeyris leiða ekki ávallt sjálfkrafa til skerðingar á lífeyrisréttindum ríkisstarfsmanna, sbr. meðal annars lokamálslið 2. mgr. 26. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Af þessum sökum verður ekki komist hjá því að hafna þessum lið í kröfu áfrýjanda, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Í öðrum atriðum en að framan greinir verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest með vísan til forsendna hans. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Jóhönnu Gísladóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júní 2002. I Mál þetta var höfðað 28. júní 2001 og dómtekið 30. maí 2002. Stefnandi er Jóhanna Gísladóttir, kt. 311040-4139, Sæviðarsundi 31, Reykjavík en stefndu eru Einar Þór Bárðarson, kt. 180372-3939, Ingólfsstræti 6, Reykjavík og Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða henni bætur að fjárhæð 20.268.339 krónur en til vara lægri fjárhæð að mati dómsins auk vaxta í báðum tilvikum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 67/1989 frá 21. október 1992 til 27. febrúar 2000 og dráttarvaxta skv. 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum miðað við stöðu skuldarinnar á greiðsludögum þeirra, 18. ágúst 1995 300.000 krónur og 31. maí 2000 3.326.329 krónur. Þá gerir stefnandi kröfur um málskostnað að skaðlausu og að málskostnaður verði tildæmdur gjafsóknarhafa eins og málið sé ekki gjafsóknarmál, en stefnandi fékk leyfi dómsmálaráðherra til gjafsóknar 16. júlí 2001. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað að skaðlausu að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Til vara gera þeir kröfu til verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. Ef bætur verði að einhverju leyti tildæmdar krefjast stefndu þess að ársvextir af hinni tildæmdu fjárhæð verði sem hér segir: 1,0% frá 28.6. 1997 til 1.5. 1998, 0,7% frá þeim degi til 1.12. 1998, 0,6% frá þeim degi til 1.5. 1999, 0.7% frá þeim degi til 1.2. 2000, 1,0% frá þeim degi til 8.2. 2000 og 4,5% frá þeim degi til þess dags þegar endanlegur dómur hefur verið kveðinn upp. Frá þeim degi til greiðsludags beri tildæmdar bætur dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Málavextir eru þeir að 21. október 1992 lenti stefnandi í umferðarslysi á mótum Langholtsvegar og Sæbrautar í Reykjavík. Hún ók bifreið sinni KV-177 norður Langholtsveg og stöðvaði við gatnamótin á rauðu ljósi, en ók af stað inn á gatnamótin, þegar grænt ljós kviknaði fyrir akstursstefnu hennar. Stefndi Einar Þór Bárðarson ók bifreið sinni Ö-2743 austur Sæbraut og inn á gatnamótin, en þá logaði rautt ljós fyrir akstursstefnu hans, og ók hann á vinstri hlið bifreiðar stefnanda. Bifreið stefnda Einars Þórs var tryggð ábyrgðartryggingu hjá Tryggingu hf., en stefnandi hafði ökumanns-, farþega og ábyrgðartryggingu hjá Tryggingamiðstöðinni hf. Þessi tvö tryggingafélög hafa nú sameinast undir nafni Tryggingamiðstöðvarinnar hf. sem yfirtekið hefur öll réttindi og skyldur Tryggingar hf. Er bótaskylda stefndu gagnvart stefnanda viðurkennd en ágreiningur er um grundvöll bóta og bótafjárhæðir. Eftir áreksturinn leitaði stefnandi til slysadeildar Borgarspítalans og samkvæmt vottorði Tryggva Þorsteinssonar læknis 26. júlí 1993 benti skoðun til þess að um tognun væri að ræða, svokallaðan whiplash-áverka. Að lokinni skoðun fór hún heim og fékk með sér bólgueyðandi töflur. Næst kom stefnandi til eftirlits á slysadeildina 3. nóvember 1992 og kvartaði undan því að hún fengi oft höfuðverk en aðallega kvartaði hún um óeðlilega þreytu og það sama kom fram í skoðun á slysadeild 17. nóvember 1992. Síðast kom hún til skoðunar á slysadeild Borgarspítala 1. desember 1992 og kvartaði enn um höfuðverk. Var hún í kjölfarið send til Einars Valdimarssonar taugalæknis þann 10. desember 1992 en við skoðun fann hann ekkert “neurologiskt” sem skýrt gat höfuðverkinn. Þann 10. febrúar 1993 leitaði stefnandi til Torfa Magnússonar sérfræðings í heila-og taugasjúkdómum og er niðurstaða hans eftir þá skoðun að stefnandi hafi höfuðverk eftir minni háttar höfuðáverka. Hún fór aftur í skoðun til hans 3. mars 1993 og var þá ákveðið að senda hana til Kjartans Kjartanssonar geðlæknis. Hún kom síðan aftur til Torfa 17. mars 1993 og fékk lyfjameðferð. Stefnandi leitaði til Harðar Sævaldssonar tannlæknis 22. júní 1993 vegna tannáverka sem hún hlaut í slysinu. Kemur fram í vottorði læknisins sem dagsett er 3. ágúst 1993 að tönnin –2 hafi skábrotnað, þó ekki alvarlega og tönnin –6 sem hafi áður verið rótfyllt hafi brotnað þannig að setja þyrfti á hana gullkrónu. Þá hafi tönnin +6 skaddast og skemmst alvarlega er hún hafi þurft að taka lyf við þunglyndi og hafi þurft að taka þá tönn úr. Kostnaður við að laga tannskaða stefnanda taldi læknirinn vera 103.000 krónur. Samkvæmt reikningi sama tannlæknis 17. nóvember 1993 greiddi Trygging hf. 66.900 krónur fyrir tannlækningar stefnanda. Samkvæmt beiðni þáverandi lögmanns stefnanda gerði Sverrir Bergmann sérfræðingur í taugalækningum mat á stefnanda og svaraði spurningum sem lögmaðurinn lagði fyrir hann. Samkvæmt bréfi hans 20. febrúar 1995 er það niðurstaða hans að sennilega hafi stefnandi fengið vægan heilahristing í slysinu en fyrst og fremst svonefndan whiplash-áverka. Telur læknirinn að höfuðverk stefnanda og óeðlilega þreytu megi rekja til áverka þeirra sem hún hlaut í slysinu. Kemur og fram í bréfi læknisins að hin umtalsverða skerðing sem stefnandi búi við á starfsorku vegna þreytu verði tvímælalaust rakin til umferðarslyssins. Lögmenn aðila óskuðu örorkumats læknanna Sigurðar Thorlacius og Ragnars Jónssonar og er matsgerð þeirra dagsett 17. maí 1995. Er það niðurstaða þessara matsmanna að tímabært sé að leggja mat á varanlegt heilsutjón stefnanda og að tímabundin læknisfræðileg örorka hennar sé hæfilega metin 100% í tvær vikur og varanleg læknisfræðileg örorka 5%. Þá telja þeir tímabundna fjárhagslega örorku af völdum slyssins hæfilega metna 100% í tvær vikur og að varanleg fjarhagsleg örorka af völdum slyssins sé engin. Stefnandi leitaði upphaflega bóta á árinu 1995 og 18. ágúst 1995 varð að samkomulagi milli Tryggingar hf. og þáverandi lögmanns hennar um fullnaðarbætur henni til handa vegna slyssins að upphæð 300.000 krónur að meðtöldum vöxtum auk innheimtuþóknunar með virðisaukaskatti 54.000 krónur. Þá bætti félagið einnig lyfja- og lækniskostnað stefnanda 30.000 krónur. Að ósk lögmanns stefnanda gaf Magnús Ólason læknir vottorð vegna hennar 19. maí 1997 og kemur þar fram að ekki sé ósennilegt að stefnandi þurfi síðar að minnka við sig starfshlutfall. Samkvæmt greinargerð Sverris Bergmann, sem dagsett er 10. september 1998 og lögmaður stefnanda óskaði eftir, kemur fram að ljóst sé að í bifreiðaslysinu hafi stefnandi fengið áverka á tennur og vægan heilahristing en fyrst og fremst slæman hnykkáverka með tognun á hálsvöðva og vinding á bak. Er það skoðun læknisins að ósennilegt sé að stefnandi fari aftur til starfa, það séu hinar endanlegu afleiðingar. Hún yrði þá aðeins að vera í hluta þess starfs sem hún hafi verið í áður. Stefnanda fannst lítið gert úr afleiðingum slyssins í matsgerð þeirra Sigurðar Thorlacius og Ragnars Jónssonar og fór fram á það við lögmann stefndu að málið yrði endurupptekið 23. september 1998. Til grundvallar kröfu stefnanda um endurupptöku bótamálsins aflaði hún taugasálfræðilegs mats hjá dr. Þuríði J. Jónsdóttur taugasálfræðingi sem framkvæmdi einnig svonefnt MMPI próf á stefnanda. Í samantekt Þuríðar 18. janúar 1999 kemur fram að taugasálfræðilegar niðurstöður, MMPI niðurstöður, trúverðugar lýsingar stefnanda sjálfrar og sonar hennar, á núverandi ástandi hennar og þeim breytingum sem átt hafi sér stað á henni eftir umrætt slys, renni sterkum stoðum undir þá kenningu að hún hafi hlotið verulegan heilaskaða við slysið. Hin taugasálfræðilegu eftirslysaheilkenni spanni allt í senn vitræn, skynræn og geðræn einkenni. Vitrænu einkennin komi fram sem alvarleg minnisskerðing, einbeitingarskortur, athyglisbrestur, skortur á hugrænum sveigjanleika, brengluð sjónræn úrvinnsla og hæg hugsun. Skynrænu einkennin komi fram sem höfuðverkur og úthaldsleysi og óeðlileg þreyta. Geðrænu einkennin komi einkum fram sem brottfallseinkenni, þar er að segja depurð, kvíði, kjarkleysi, framtaksleysi, uppgjöf og geysilegt vonleysi. Persónuleikabreytingar í kjölfar höfuðmeiðsla og/eða alvarlegra hálshnykksáverka séu sterkar vísbendingar um að heilaskaði í framheila hafi átt sér stað. Í álitsgerðinni kemur einnig fram að endanleg einkenni stefnanda séu hugsanlega alls ekki komin fram. En jafnvel þótt öll eftirslysaheilkenni hennar séu þegar komin fram sé ljóst að þau muni ekki réna með vaxandi aldri og eðlilegri aldurshrörnun. Kemur fram hjá Þuríði að vissulega sé ástæða til að endurupptaka bótamálið og hnígi gögn málsins og fyrirliggjandi upplýsingar í þá átt að örorka stefnanda hafi verið gróflega vanmetin í fyrrgreindri matsgerð. Telur Þuríður að það hafi líklega komið stefnanda í koll að hún hafi barist hetjulegri baráttu við að halda vinnu sinni. Það hafi annars vegar leitt til þess að hún hafi ánetjast verkjastillandi og róandi lyfjum og hins vegar til þess að lágt örorkumat hennar hafi verið byggt á röngum forsendum. Er það mat taugasálfræðingsins að engar líkur séu á frekari bata og að stefnandi sé með öllu óvinnufær vegna allra ofangreindra taugasálfræðilegra einkenna. Þann 15. september 1999 framkvæmdi Gauti Arnþórsson tryggingalæknir mat á örorku stefnanda vegna lífeyristrygginga. Taldi hann ljóst að starfsgeta stefnanda væri mikið skert og litlar sem engar horfur á að hún endurheimti hana. Mat hann örorku stefnanda frá 1. september 1999 til 31. ágúst 2000 75% og lagði til að endurmat færi fram að þeim tíma liðnum. Stefnandi leitaði til sjúkraþjálfara og samkvæmt vottorði Hilmis Ágústssonar löggilts sjúkraþjálfara 17. nóvember 1999 telur hann að starfsþrek stefnanda dugi ekki til að sinna athöfnum daglegs lífs á heimili og að hann sé vantrúaður á að veruleg breyting verði á því. Lögmaður stefndu taldi rétt að kallað yrði eftir svokölluðu tveggja lækna mati áður en afstæða væri tekin til kröfu stefnanda um endurupptöku bótamálsins og með bréfi 18. mars 1999 fóru aðilar þess á leit við læknana Aron Björnsson og Kristófer Þorleifsson að þeir mætu örorku stefnanda. Í matsgerð þeirra sem dagsett er 12. janúar 2000 kemur fram að stefnandi hafi verið óvinnufær vegna slyssins á árinu 1996 frá 4. janúar til 19. janúar og frá 9. október til 17. október. Á árinu 1997 frá 6. janúar til 6. apríl, en frá 26. janúar dvaldist hún á Reykjalundi. Þá hafi hún verið óvinnufær frá 4. janúar til 15. febrúar 1998 og frá 9. mars 1998 til 1. september 1999, en á síðara tímabilinu dvaldist hún á Reykjalundi frá 19. apríl 1998 til 28. júní 1998. Í september 1999 hafi stefnandi endalega gefist upp við störf og farið á örorku og verið metin meira en 75% öryrki hjá Tryggingastofnun ríkisins. Hefur komið fram hjá stefnanda að hún hafi haldið óskertum launum í veikindaforföllum sínum, en allt frá slysinu hafi hún verið í fullu starfi hjá tollstjóranum í Reykjavík að undanskildum tímabilum sem hún hafi verið frá vegna verkja eða til meðferðar á Reykjalundi. Í matsgerð þeirra Arons og Kristófers lýsa þeir verulegum einkennum hennar við skoðun 10. janúar 2000 og kveða ljóst að starfsgeta hennar hafi verið mjög skert allt frá því hún varð fyrir slysinu þó svo að hún hafi getað pínt sig til vinnu með hléum allt þar til hún hætti endanlega í september 1999. Í niðurstöðum matsmannanna segir að fyrir bifreiðaslysið hafi stefnandi verið heilsuhraust, haft fulla starfsorku og stundað ýmis áhugamál eins og golf og badminton í frítímum sínum. Fyrir slysið hafi hún ekki átt við höfuðverk, hálsóþægindi eða bakóþægindi að stríða. Hún hafi ekki átt erfitt með svefn né strítt við nein geðræn vandamál. Það eina sem hafi hrjáð hana fyrir slys hafi verið vanstarfsemi á skjaldkirtli, sem hún hafi fengið rétta meðhöndlun við og hafi ekkert truflað líf hennar. Við slysið sé ljóst að stefnandi hafi fengið höfuðhögg og vægan heilahristing svo og hálshnykk. Þó ekki hafi verið sjáanlegir miklir áverkar hafi heilsu hennar stöðugt hrakað frá því að hún varð fyrir slysinu. Þá segir í niðurstöðum læknanna tveggja að allt frá slysdegi hafi höfuðverkur þjáð stefnanda og í vaxandi mæli síþreyta og einkenni um fjölvöðvagigt. Fljótlega eftir slys hafi hún orðið að hætta allri tómstundaiðkun en getað keyrt sig áfram til vinnu með notkun sterkra verkjalyfja og svefnlyfja. Orkuleysi hennar og almennt getuleysi hafi leitt til þess að hún hafi endanlega gefist upp við störf og þarfnist ennfremur hjálpar heima við í formi heimilisaðstoðar. Þá hafi hún frá slysinu haft vaxandi einkenni um minnistruflanir, einbeitingarskort, en ekki hafi verið til staðar nein einkenni þunglyndis. Sé ljóst að áverki sá sem hún hlaut við bifreiðaslysið hafi breytt stöðu hennar í lífinu og nú endanlega gert hana óhæfa til starfa. Ekki verði séð að önnur slys eða sjúkdómar eigi nokkurn þátt í örorku eða núverandi ástandi stefnanda og telja læknarnir að einkenni hennar muni ekki réna með tímanum og sýnt að hún muni ekki snúa til starfa á ný. Er það niðurstaða matsmanna að tímabundin læknisfræðileg örorka stefnanda af völdum slyssins sé hæfilega metin 100% í 16 mánuði og varanleg læknisfræðileg örorka 20% og það sama gildi um tímabundna fjárhagslega örorku, hún sé hæfilega metin 100% í 16 mánuði og varanleg fjárhagsleg örorka af völdum slyssins sé 20%. Stefndi Tryggingamiðstöðin hf. féllst á endurupptöku málsins á grundvelli hins nýja mats og að uppgjör færi fram í samræmi við áralanga dómvenju í sams konar bótamálum. Féllst félagið þannig á að bæta nú líkamstjón stefnanda með 3.560.355 krónum sem greiddar voru stefnanda 31. maí 2000. Við útreikning bótakröfu byggði stefndi Tryggingamiðstöðin hf. á útreikningi Guðjóns Hansen tryggingastærðfræðings 8. febrúar 2000. Til grundvallar tjónsútreikningi sínum lagði tryggingafræðingurinn vinnutekjur stefnanda fyrir árin 1989-1991 og umreiknaði þær með tilliti til almennra breytinga á kauptöxtum svo og með hliðsjón af upplýsingum Kjararannsóknarnefndar um launaþróun. Þannig reiknuðust árlegar vinnutekjur: Árið 1992 kr. 1.164.427 Árið 1993 kr. 1.164.427 Árið 1994 kr. 1.164.427 Árið 1995 kr. 1.214.562 Árið 1996 kr. 1.297.077 Árið 1997 kr. 1.356.959 Árið 1998 kr. 1.472.794 Eftir þann tíma kr. 1.557.082 Miðað við þennan tekjugrundvöll og tekjutap í samræmi við örorkumat eins og það kemur fram í matsgerð þeirra Arons og Kristófers reiknaðist tryggingafræðingnum að verðmæti tapaðra vinnutekna á slysdegi næmu: Vegna tímabundins orkutaps í 16 mánuði kr. 1.524.938 Vegna varanlegs orkutaps eftir þann tíma kr. 3.695.116 Kemur fram í greinargerð tryggingafræðingsins að með hliðsjón af heilsufari stefnanda megi ætla að slysið leiði ekki til beins taps lífeyrisréttinda. Sé hins vegar reiknað með tapi slíkra réttinda í hlutfalli við tekjutap hækki ofangreint verðmæti tapaðra launatekna um 292.130 krónur. Lífeyrisréttindi séu þá reiknuð þannig til fjár að þau teljist jafnvirði 6% framlags vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Við útreikning þennan var ekki tekið tillit til greiðslna vegna slyssins frá Tryggingastofnun ríkisins eða öðrum aðilum. Reiknað er með töflum um starfsorkulíkur, samræmdum eftirlifendatöflum íslenskra kvenna 1976-1980. Vextir eru reiknaðir þannig að frá slysdegi til útreikningsdags er reiknað með almennum sparisjóðsvöxtum Landsbanka Íslands eins og þeir hafa verið á hverjum tíma en síðan með 4,5% ársvöxtum til frambúðar. Ekki er ágreiningur um að miða útreikning tjóns stefnanda við framangreindan útreikning Guðjóns Hansen en stefnandi byggir í útreikningi sínum á því að varanleg örorka hennar sé 100% í stað 20%. Stefnandi féllst því ekki á þær bætur sem stefndi Tryggingamiðstöðin hf. bauð fram og greiddi þann 31. maí 2000 og tók við þeirri greiðslu með fyrirvara. Þann 31. júlí 2000 gerði Haraldur Jóhannsson tryggingalæknir örorkumat á stefnanda vegna lífeyristrygginga og var það niðurstaða hans að örorka hennar væri 75% frá 1. september 2000 til 30. september 2002 og að endurmat skyldi fara fram að því tímabili loknu. Stefnandi lenti í öðru bifreiðaslysi 4. ágúst 2000 er hún var ökumaður bifreiðar sem hafði numið staðar á rauðu ljósi og bifreið var ekið aftan á hennar bifreið. Samkvæmt vottorði Björns Gunnlaugssonar læknis 18. september 2000 kemur fram að stefnandi hafi við þetta slys verið greind með nýja hálstognun, með væg eymsli og mjög stirð í hálsliðum. Kemur fram í vottorði læknisins að í kjölfar þessa slyss hafi óþægindi stefnanda frá stoðkerfi espast mikið upp. Við meðferð máls þessa fyrir héraðsdómi lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna þann 30. október 2001. Voru Sigurjón Stefánsson sérfræðingur í taugalífeðlisfræði, taugalæknisfræði, geðlæknisfræði og tryggingar-lækningum og Stefán Carlsson sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum dómkvaddir í því skyni og er matsgerð þeirra dagsett 6. mars 2002. Í matsbeiðni til hinna dómkvöddu matsmanna er óskað eftir rökstuddu áliti á eftirfarandi: 1) Hvort fallast megi á örorkumat læknanna Arons Björnssonar og Kristófers Þorleifssonar út frá læknisfræðilegum sjónarmiðum og ef ekki hver sé hæfilega metin tímabundin og varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins. 2) Hvort fallast megi á örorkumat læknanna Arons Björnssonar og Kristófers Þorleifssonar út frá fjárhagslegum sjónarmiðum, þ.e. að matsbeiðandi hafi af völdum slyssins 21. október orðið fyrir eða muni til frambúðar verða fyrir raunverulegri tímabundinni og varanlegri skerðingu á getu til öflunar vinnutekna, þegar litið er til starfs hennar, menntunar, kunnáttu, starfsorku og þeirra kosta, sem hún eigi til að afla sér tekna með vinnu, sem sanngjarnt sé að ætlast til að hún starfi við, eða með öðrum orðum hvort hún hafi orðið fyrir fjárhagslegri örorku af völdum slyssins og ef svo er hvort fallast megi á fjárhagslegt örorkumat læknanna Arons Björnssonar og Kristófers Þorleifssonar, en ef ekki hver sé hæfilega metin tímabundin og varanleg fjárhagsleg örorka stefnanda af völdum slyssins. 3) Hvort fallast megi á það álit læknanna Arons Björnssonar og Kristófers Þorleifssonar að tímabært hafi verið að leggja mat á varanlegt heilsutjón stefnanda af völdum slyssins og önnur slys eða sjúkdómar eigi ekki þátt í örorku hennar. Í matsgerð þeirra kemur fram sú afstaða að þeir séu sammála Aroni Björnssyni og Kristófer Þorleifssyni um að varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda sé hæfilega metin 20%. Þeir telja tímabundna læknisfræðilega og fjárhagslega örorku 100% í 17 mánuði og varanleg fjárhagsleg örorka stefnanda sé 60%. Hún hafi verið 52 ára þegar slysið varð og engin ástæða sé til að ætla annað en að hún hefði unnið til 70 ára aldurs ef hún hefði ekki orðið fyrir slysinu, og þar sem hún hafi orðið að hætta vinnu 59 ára eða 11 árum áður en vænta mátti hafi starfsferill hennar eftir slysið styst um 60%. Þá voru hinir dómkvöddu matsmenn sammála þeim Aroni og Kristófer að tímabært hefði verið að leggja mat á varanlegt heilsutjón stefnanda 12. janúar 2000 og að önnur slys eða sjúkdómar eigi ekki þátt í örorku hennar. Stefnandi aflaði kostnaðaráætlunar frá Herði Sævaldssyni tannlækni og samkvæmt greinargerð hans 18. mars 2002 er það hans mat að besti kostur stefnanda eins og munnur hennar sé í dag sé sá að gerðir verði vitallium í efri og neðri góm. Tannpartur í efri góm með krónu á eina stoðtönn kr. 200.000 Tannpartur í neðri góm kr. 160.000 Stefnandi kveður að þær forsendur, sem læknarnir Sigurður Thorlacius og Ragnar Jónsson hafi gefið sér, um að stefnandi væri í sömu vinnu og hún var í fyrir slysið og áformi að halda því áfram og það mat þeirra að einkenni hennar muni með tímanum réna, hafa brugðist. Hafi hún því leitað sér lögmannsaðstoðar að nýju á árinu 1997 til að fá bótamálið endurupptekið. Kemur fram hjá stefnanda að hún hafi allt frá slysinu átt við stöðug veikindi að stríða en verið vel frísk fyrir það og engin óþægindi haft frá stoðkerfi. Vegna veikinda sinna, sem stefnandi telur vera vegna afleiðinga af umræddu slysi, hafi hún oft verið óvinnufær og haldið sér gangandi með lyfjum. Utan vinnutíma hafi hún enga starfsorku haft eða þrek til heimilisstarfa eða tómstundaiðkana. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefndu vegna varanlegrar örorku á því, að í aflahæfi manna séu fólgin eignarréttindi, sem njóti nú verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, og áður, er atvik máls þessa gerðust, þágildandi 67. gr. stjórnarskrárinnar. Með matsgerð læknanna Kristófers Þorleifssonar og Arons Björnssonar sé því slegið föstu að aflahæfi stefnanda sé að fullu skert til frambúðar af völdum slyssins. Hafi þeir, þrátt fyrir þá niðurstöðu þeirra að áverkinn sem stefnandi hlaut í slysinu hafi nú endanlega gert hana óhæfa til starfa og að einkennin muni ekki réna með tímanum, metið varanlega læknisfræðilega og fjárhagslega örorku hennar 20%. Það hafi þeir einnig gert þrátt fyrir þá skoðun Sverris Bergmanns læknis að ósennilegt sé að stefnandi fari aftur til starfa og þá skoðun Þuríðar J. Jónsdóttur taugasálfræðings að stefnandi sé með öllu óvinnufær. Þá hafi niðurstaða þeirra einnig verið á þessa lund þrátt fyrir örorkumat Gauta Arnþórssonar tryggingalæknis þar sem fram hafi komið að ljóst væri að starfsgeta stefnanda væri mikið skert og litlar sem engar horfur á að endurheimta hana. Telur stefnandi að þrátt fyrir að það hafi verið mat hinna dómkvöddu matsmanna að meta fjárhagslega örorku stefnanda 60% þá styðji gögn málsins svo ekki verði um villst að stefnandi búi við 100% fjárhagslega örorku. Sé varanleg örorka hennar og skerðing aflahæfis 100%. Það sé tjón hennar og við það eigi að miða bætur til hennar. Telur hann að fyrirliggjandi matsgerðir séu órökstuddar um örorku stefnanda. Í samræmi við þær forsendur læknanna tveggja og álit Sverris Bergmann læknis, Þuríðar J. Jónsdóttur taugasálfræðings og Gauta Arnþórssonar tryggingalæknis hafi stefnandi með kröfubréfi 26. apríl 2000, gert bótakröfu miðað við algera örorku enda sé það mat stefnanda að fjárhagslegt tjón hennar af völdum slyssins sé mjög mikið vegna varanlegrar örorku, bæði samkvæmt læknisfræðilegu og fjárhagslegu mati, sem sé í raun 100%. Telur stefnandi að inn í örorkumatið megi ekki fléttast réttindi til lífeyrisgreiðslna eða annarra bóta sem stefnandi eigi og njóti frá lífeyrissjóði og almannatryggingum. Miskabótakrafa stefnanda sé á því reist að slysið hafi haft víðtækar afleiðingar fyrir hana. Hafi það valdið henni umtalsverðum óþægindum og vanlíðan og heft hana verulega í daglegu lífi og tómstundum. Stefnandi hafi orðið að þola óvenju miklar þjáningar andlega og líkamlega og röskun á stöðu og högum. Stefnandi byggir á því að með framlögðum gögnum, örorkutjónsútreikningi og öðrum gögnum málsins, sé fullkomlega sannað eða í öllu falli verulega líklegt að örorkutjón hennar og annað tjón, sem krafist sé bóta fyrir, verði rakið beint til umrædds umferðarslyss og leggja beri það til grundvallar dómi í málinu. Stefnandi sættir sig ekki við þær bótagreiðslur sem hún hefur þegar fengið og sundurliðar bótakröfu sína þannig: 2. Tap lífeyrissjóðsréttinda kr. 292.130 / 20 x 100 kr. 1.460.650 3. Miski kr. 2.500.000 kr. 22.436.230 Lækkun vegna skattfrelsis bótanna og hagræðis af eingreiðslu 15% af kr. 18.475.580 kr. - 2.771.337 Höfuðstóll bótakröfu alls kr. 19.664.893 Áður greiddar bætur að meðtöldum vöxtum 18. ágúst 1995 kr... - 300.000 Áður greidd innborgun að meðtöldum vöxtum 31. maí 2000 kr. - 3.125.176 4. Tannlækniskostnaður kr. 503.455 5. Lögmannsþóknun: skv. gjaldskrá Lögmanna Bæjarhrauni 8 kr. 241.883 VSK 24,5% kr. 59.261. kr. 301.144 Áður greidd innborgun 31. maí 2000 kr. - 201.153 kr. 99.991 Hvað snertir lið 1. þá sé byggt á örorkutjónsútreikningi Guðjóns Hansen tryggingafræðings 8. febrúar 2000, sem miðaðist við 20% varanlega örorku og hann færður upp miðað við 100% varanlega örorku. Varðandi lið 2 þá sé í samræmi við dómvenju gerð krafa um bætur vegna tapaðra lífeyrissjóðsréttinda sem reiknuð séu þannig til fjár, að þau teljist jafnvirði 6% framlags vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Sé þessi kröfuliður færður upp með sama hætti og kröfuliður 1. Kröfuliður 4 sé byggður á kostnaðaráætlun Harðar Sævaldssonar tannlæknis 14. júní 2000, og kostnaðaryfirliti hans. 3. ágúst 1993. Hér sé um að ræða tjón sem sé afleiðing af völdum slyssins. Varðandi lið 5 þá byggi lögmannsþóknun á 3. gr., 4. gr. og 17. gr. Gjaldskrár Lögmanna Bæjarhrauni 8, sem stefndu hafi borið að miða við og reiknast með tilliti til hagsmuna sem fólgnir séu í hluta bótagreiðslu stefndu, eða 3.231.276 krónur sbr. 3. og 4. gr., og þeirrar vinnu lögmanns sem nauðsynleg hafi verið til að ná fram endurupptöku bótamálsins og innheimtu þeirrar fjárhæðar, en vinnustundir lögmanns að málinu fram til 31. maí 2000 hafi alls verið 35,25 og tímagjaldið 7.500 krónur auk virðisaukaskatts, sbr. 17. gr. Þessi þóknun lögmanns stefnanda sé hluti þess kostnaðar sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna slyssins og því hluti af tjóni hennar. Þessari kröfu sé í hóf stillt og hafi stefndu ekki sýnt fram á að hún sé ósanngjörn eða óeðlileg eftir atvikum. Bótakröfunni sé beint að stefnda Einari Þóri Bárðarsyni sem skráðum eiganda og ökumanni bifreiðarinnar Ö-2743 og stefndu Tryggingarmiðstöðinni hf., áður Tryggingu hf., sem ábyrgðartryggjanda hennar. Sé á því byggt að stefndi Einar Þór beri einn og óskipt sök á árekstri bifreiðanna. Um lagarök að öðru leyti en þegar hafi verið rakið vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og til reglna skaðabótaréttar og dómafordæma um ákvörðun fjárhæðar miska- og annarra skaðabóta byggðra á mati læknisfræðilegrar örorku og áætluðu tekjutapi miðað við það mat og með hliðsjón af fjárhagslegri örorku. Vísað sé til 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 til stuðnings miskabótakröfu, sbr. nú 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/ 1993. Kröfur um málskostnað auk virðisaukaskatts styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 3. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lög nr. 50/1988. Stefndu telja að þar sem stefnandi hafi slasast fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993 verði bætur fyrir líkamstjón hennar ákvarðaðar samkvæmt ólögfestum reglum skaðabótaréttar sem þá hafi gilt og eins og þær reglur hafi mótast af áralangri dómaframkvæmd. Með sameiginlegri matsbeiðni Tryggingar hf. og lögmanns stefnanda þann 18. mars 1999 hafi aðilar óskað eftir mati tveggja lækna, þeirra Arons Björnssonar og Kristófers Þorleifssonar, á tímabundinni og varanlegri örorku stefnanda. Samkvæmt matsgerð þeirra 12. janúar 2000 sé varanleg læknisfræðileg örorka af völdum slyssins metin 20%. Sú niðurstaða um 20% læknisfræðilega örorku stefnanda hafi verið staðfest í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, þeirra Sigurjóns Stefánssonar og Stefáns Carlssonar. Engin gögn liggi fyrir í málinu sem hnekki matsgerðum þessum. Kemur fram hjá stefndu að þann 8. febrúar 2000 hafi örorkutjón stefnanda verið reiknað út af Guðjóni Hansen tryggingafræðingi miðað við 20% varanlega örorku og hafi það numið 3.695.116 krónum, svo og verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda 292.130 krónur. Hafi stefnanda síðan verið greiddar bætur þann 31. maí 2000 samtals að fjárhæð 3.560.355 krónur sem sundurliðist svo: Bætur fyrir varanlega örorku kr. 3.000.000 Miskabætur kr. 400.000 Frádr. slysdvm, bótauppgj. 18.8.1995 - kr. 293.900 Útlagður kostnaður lögmanns kr. 127.926 Innheimtuþóknun ás. 24,5% vsk. kr. 201.153 Samtals kr. 3.560.355 Þegar litið sé til hinna ólögfestu reglna, sem gilt hafi um ákvörðun bóta fyrir líkamstjón stefnanda, verði að telja að með þessum greiðslum hafi stefnandi fengið líkamstjón sitt af völdum slyssins að fullu bætt. Því beri að sýkna stefndu í máli þessu. Í máli þessu virðist stefnandi byggja kröfur sínar um frekari bætur á því að varanleg örorka hennar sé önnur og meiri en fram komi í matsgerðum þeim sem fyrir liggi í málinu, eða 100% en í samræmi við áratugalanga dómaframkvæmd sé engum vafa undirorpið að örorkutjón stefnanda beri að bæta í samræmi við læknisfræðilega örorku af völdum slyssins en hún sé 20% samkvæmt fyrirliggjandi matsgerðum. Í vottorði Magnúsar Ólasonar, sérfræðings í orku- og endurhæfingarlækningum á Reykjalundi 19. maí 1997 komi fram að stefnandi hafi haft viðvarandi einkenni frá stoðkerfi, einkum frá höfði og hálsi, en einnig í nokkrum mæli frá baki. Segulómun af hálshrygg hafi sýnt slitbreytingar sem vafalítið hafi verið til staðar fyrir slysið, en hafi mögulega gert afleiðingar þess verri en ella. Að lokinni rúmlega tveggja mánaða endurhæfingarmeðferð á Reykjalundi frá janúar og fram í apríl 1997 hafi stefnandi ekki verið einkennalaus frá stoðkerfi, en tekist að losa sig við verkjalyf og taka þess í stað gigtarlyf. Telur læknirinn óvíst að stefnanda takist að halda áfram í fullu starfi það sem eftir sé starfsævinnar. Í niðurlagi vottorðsins segi að ekki þyki ósennilegt að hún þurfi, þótt síðar verði, að minnka við sig starfshlutfall. Í læknisvottorði Sverris Bergmann, sérfræðings í taugalækningum 10. september 1998 komi fram að stefnandi hafi fengið áverka á tennur í slysinu 1992, einnig hafi hún fengið vægan heilahristing, en fyrst og fremst hafi hún fengið slæman hnykkáverka með tognun á hálsvöðva og vinding á sjálft bakið. Hún hafi búið við viðvarandi verki og fengið út frá því nokkra vefjagigt, en fyrst og fremst hafi verkirnir leitt til mikils úthaldsleysis. Hafi hún verið í vinnu með því að nota óhóflega mikið af lyfjum sem tvívegis hafi leitt til þess að hún hafi þarfnast að vera tekin úr umferð og sett í meðferð. Þá segi í vottorðinu að það sé skoðun læknisins að ósennilegt sé að stefnandi fari aftur til starfa. Hún yrði þá aðeins að vera í hluta þess starfs sem hún hafi áður verið í. Aðeins þannig megi vænta þess að hún geti átt eitthvert starfsþrek utan starfsins og aðeins þannig megi vænta þess að hún geti að nýju lifað lífi óháð lyfjum til að komast áfram frá einum degi til annars. Loks segi í niðurlagi vottorðsins að ástæður fyrir ástandi eins og stefnandi búi við hafi verið vandskýrðar hjá ákveðnum hluta þeirra einstaklinga sem lendi í áverka af sama toga og hún. Að einhverju leyti valdi hér um verkir vegna tognunar og sú vefjagigt, mikil eða litil, sem fylgi í kjölfarið, en að einhverju leyti breyting sem orsaki óeðlilegt þreytuástand vegna miðtaugaáverka eins og stefnandi hafi hlotið, þótt tiltölulega vægur væri. Taugasálfræðilegt mat og svokallað "MMPI" próf sem framkvæmt hafi verið af dr. Þuríði J. Jónsdóttur klinískum taugasálfræðingi þann 8. janúar 1999 kunni að gefa til kynna að áverkar sem stefnandi hafi hlotið í slysinu og þau sjúkdómseinkenni sem hún búi við af þeim sökum, og staðreynd hafi verið af læknum, eigi hugsanlega við rök að styðjast. Að öðru leyti geti mat þetta eða próf ekki haft þýðingu í málinu. Sé af og frá að á því verði að einhverju leyti byggt við mat á því hver sé varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins. Í niðurstöðu matsgerðar læknanna Arons Björnssonar og Kristófers Þorleifssonar komi fram að ljóst sé að stefnandi hafi fengið höfuðhögg, vægan heilahristing svo og hálshnykk. Þótt miklir áverkar hafi ekki verið sjáanlegir hafi heilsu hennar stöðugt hrakað frá slysinu. Allt frá þeim tíma hafi höfuðverkur hrjáð hana og síðan í vaxandi mæli síþreyta og einkenni um fjölvöðvagigt. Hún hafi hætt tómstundaiðkun fljótlega eftir slysið, en getað keyrt sig áfram í vinnu með notkun sterkra verkjalyfja og svefnlyfja. Vaxandi orkuleysi og almennt getuleysi hafi leitt til þess að hún hafi gefist endanlega upp í starfi og þarfnist heimilisaðstoðar. Frá slysinu hafi hún haft vaxandi einkenni um minnistruflanir, einbeitingarskort, en einkenni þunglyndis hafi ekki verið til staðar. Hafi áverkar þeir, sem hún hlaut í slysinu, breytt stöðu hennar í lífinu og nú endanlega gert hana óhæfa til starfa. Með vísan til þeirra gagna sem nú hafa verið rakin telja stefndu mega ráða að stefnandi hafi hlotið slæm einkenni af völdum hnykkáverka. Slíkur áverki hafi að jafnaði verið metinn til 20% varanlegrar læknisfræðilegrar örorku og séu fyrirliggjandi matsgerðir í samræmi við það. Telja stefndu að gögn málsins gefi ekki tilefni til að frá því mati sé vikið. Lífeyristryggingamat hjá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt lögum um almannatryggingar byggi á allt öðrum forsendum en slysaörorkumat sem lagt skuli til grundvallar við ákvörðun bóta fyrir fyrir varanlega örorku af völdum slysa sem gerðust fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993. Slíkt lífeyristryggingamat geti því ekki skipt máli varðandi bótakröfur stefnanda á hendur stefndu. Varðandi varakröfu sína kveða stefndu að í málatilbúnaði stefnanda sé í öllum verulegum atriðum ekki gerðar efnislegar athugasemdir við þær bætur sem inntar hafi verið af hendi af hálfu stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. í lok maí 2000. Einstakir liðir í kröfugerð stefnanda miði nú við 100% varanlega örorku en ekki 20% og telja stefndu óhjákvæmilegt að gera athugasemdir við einstaka kröfuliði. 1. Bætur fyrir varanlega örorku.. Krafa stefnanda um bætur fyrir 100% varanlega örorku telur stefndi ekki eiga sér nokkra stoð í gögnum. Ekkert mat hafi verið framkvæmt sem gefi í skyn að örorka stefnanda sé meiri en 20%. Með öllu sé fráleitt að slíkt verði ráðið af læknisvottorði Sverris Bergmann eða fyrirliggjandi matsgerðum. Þótt þar hafi komið fram að stefnandi muni að líkindum ekki snúa til þeirra starfa sem hún hafi stundað fyrir slysið þá sé af og frá að þar sé eitthvað það staðhæft sem gefi tilefni til að ætla að varanleg örorka eigi að vera alger af völdum slyssins, enda sé það niðurstaða matsmanna að læknisfræðilega örorkan sé 20%. Telja stefndu þá niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna að fjárhagsleg örorka stefnanda sé 60% engu breyta hér um þar sem áralöng dómvenja sé fyrir því að reikna örorkubætur miðað við hina læknisfræðilegu örorku. Ef niðurstaða máls þessa verði sú að taka til greina að stefnandi eigi rétt á frekari bótum fyrir varanlega örorku beri að lækka þær verulega vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis og mun meir en stefnandi geri ráð fyrir í kröfugerð sinni. Miðað við þær tekjur, sem lagðar séu til grundvallar í örorkutjónsútreikningnum, sé ljóst, að stefnandi hefði þurft að greiða fullan tekjuskatt af þeim tekjum, sem hún sé sögð hafa misst samkvæmt hinni metnu örorku, ef hún hefði aflað þeirra með vinnuframlagi sínu en nettóskatthlutfall af þessum tekjum sé 19,3%. Samkvæmt þessu sé alveg ljóst að lækka beri kröfu stefnanda vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis um að minnsta kosti 25-30%. Verði örorkubætur dæmdar á svipuðum nótum og stefnandi geri kröfur um, þá beri afdráttarlaust venju samkvæmt að draga frá eingreiðsluverðmæti þeirra bóta sem stefnandi njóti úr almannatryggingakerfinu. Ennfremur bæri á sama hátt að taka tillit til þeirra lífeyrisgreiðslna sem hún njóti frá lífeyrissjóðum. 2. Bætur fyrir töpuð lífeyrisréttindi. Kröfu um bætur fyrir töpuð lífeyrisréttindi sé alfarið mótmælt. Stefnandi njóti fullra örorkubóta úr lífeyrissjóði þannig að miðað við forsendur kröfunnar geti ekki til þess komið að stefnandi hafi orðið eða verði fyrir fjártjóni vegna tapaðra lífeyrisréttinda. Séu því engin rök til að taka til greina kröfu um bætur fyrir töpuð lífeyrisréttindi. 3. Miskabætur. Miskabótakröfu stefnanda mótmæla stefndu sem allt of hárri og ekki í nokkru samræmi við dómvenju. Telja stefndu sig hafa bætt stefnanda tjón vegna miska að fullu. 4. Tannlækniskostnaður. Stefndu mótmæla sem ósönnuðu og órökstuddu að kostnaður vegna tannviðgerðar, verði rakið til tannáverka sem stefnandi hafi hlotið í slysinu í október 1992. Í bréfi tannlæknisins, Harðar Sævaldssonar, sem fyrst hafi komið fyrir sjónir stefnda við þingfestingu málsins, sé á engan hátt gerð grein fyrir tannáverkunum sem kostnaðaráætlunin byggi á eða einstaka kostnaðarliðir rökstuddir. Þá sé heldur engin grein gerð fyrir tengslum þessarar kostnaðaráætlunar og þeirrar kostnaðaráætlunar sem sami tannlæknir hafi gert í ágúst 1993. Með reikningi tannlæknisins að upphæð 66.000 krónur sem greiddur hafi verið 23. nóvember 1992 hafi tjón stefnanda vegna þeirra tannáverka sem hún hlaut í slysinu verið að fullu bætt. Ekkert liggi fyrir um að kostnaður vegna tannáverkanna hafi numið hærri fjárhæð. Sú upphæð, sem greidd hafi verið hafi legið fyrir og um hana samið þegar bótauppgjör fór fram 18. ágúst 1995. Frekari bætur fyrir tannlækniskostnað geti því ekki komið til álita. Beri því að sýkna stefndu af þessum kröfulið. 5. Lögmannsþóknun Kröfu stefnanda um eftirstöðvar lögmannsþóknunar að fjárhæð 99.991 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti vegna bótauppgjörsins 31. maí 2000 mótmæla stefndu sem óhæfilega hárri, rangri og órökstuddri. Þá hafi krafa þessi ekki næga lagastoð. Við umrætt uppgjör hafi stefnandi fengið 201.153 krónur greiddar að meðtöldum virðisaukaskatti vegna lögmannsþóknunar. Sú upphæð hafi verið ákveðin með hliðsjón af gjaldskrá nokkurra lögmannsstofa sem í nokkrum mæli annist uppgjör bóta fyrir líkamstjón. Sú lögmannsþóknun sem stefndi Tryggingamiðstöðin hf. hafi greitt með þessum hætti um margra ára skeið vegna uppgjörs bóta fyrir líkamstjón hafi aldrei sætt athugasemdum. Sé þóknunin sem stefnanda hafi verið greidd hæfileg og sanngjörn og þannig í fullu samræmi við það sem telja verði hæfilega lögmannsþóknun sem lögmaður megi áskilja sér skv. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Engin skilyrði séu til að greiða stefnanda frekari bætur vegna lögmannsþóknunar en þegar hafi verið gert. Áfallnir vextir eldri en 4 ára, er málið var höfðað 28. júní 2001 kveða stefndu fyrnda skv. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Upphafsdagur ófyrndra vaxta sé því 28. júní 1997. Réttur stefnanda til frekari bóta en þegar hafi verið inntar af hendi sé mjög umdeilanlegur. Að því marki sem frekari bætur kunni að koma til álita sé ljóst að þær verði ekki byggðar á fyrirliggjandi gögnum um tjón stefnanda. Sé fráleitt að stefnandi geti í raun krafist frekari bóta fyrr en endanlegur dómur hafi verið kveðinn upp. Samkvæmt þessu og langri dómvenju beri frá 28. júní 1997 til útreikningsdags örorkutjóns, 8. febrúar 2000, að reikna sömu vexti og gert sé ráð fyrir í örorkutjónsútreikningnum á þessu tímabili, vexti af almennum sparisjóðsbókum í Landsbanka Íslands. Frá þeim degi og þar til endanlegur dómur gangi þyki rétt að stefnandi eigi rétt á að hugsanleg bótakrafa beri sömu vexti og miðað sé við í útreikningi örorkutjónsins eftir útreikningsdag, eða 4,5% vexti á ári. Frá þeim tíma sé hins vegar ekki gerður ágreiningur um rétt stefnanda til dráttarvaxta af dómsfjárhæð, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkröfur stefndu, bæði í aðalkröfu og varakröfu, séu reistar á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt byggi á lögum nr. 50/1988. Eins og dómkröfur stefnanda séu úr garði gerðar virðist sem ætlast sé til að málskostnaður verði ákveðinn af 20.268.339 krónum, en til vara annarri lægri fjárhæð að mati dómsins, áður en dregnar verði frá þeir bætur sem stefnandi hafi þegar fengið greiddar. Þessu mótmælir stefndi sem röngu og ólögmætu. Í báðum tilvikum þegar bætur voru greiddar stefnanda hafi bætur vegna lögmannsþóknunar að viðbættum virðisaukaskatti verið greiddar, fyrst 56.000 krónur og síðan 201.153 krónur. Sé ljóst að þóknun til lögmanns vegna þessara tveggja uppgjöra hafi verið greidd að fullu. Til þess verði að líta, ef stefnanda verði tildæmdur málskostnaður. Eins og rakið hefur verið er ekki í máli þessu deilt um bótaskyldu stefndu. Stefndu vilja miða bótauppgjör við þær forsendur að varanleg örorka stefnanda sé 20% enda eigi að miða við hina varanlegu læknisfræðilegu örorku, en stefnandi hins vegar telur að öll gögn málsins styðji það að í raun sé varanleg fjárhagsleg örorka stefnanda 100% og eigi við það að miða við útreikning bóta. Þá greinir aðila á um fjárhæðir annarra kostnaðarliða í dómkröfu stefnanda. Í málinu liggja fyrir mikill fjöldi gagna sem stefnandi hefur aflað bæði frá læknum, taugasálfræðingi og sjúkraþjálfara. Matsgerðirnar tvær sem áður hefur verið vitnað til eru samhljóða varðandi hina varanlegu læknisfræðilegu örorku stefnanda, eða 20%. Við gerð þeirra matsgerða lágu fyrir öll þau gögn sem stefnandi hafði aflað frá hinum ýmsu sérfræðingum. Til skamms tíma var mat á læknisfræðilegri örorku yfirleitt lagt til grundvallar ákvörðunar á tjóni viðkomandi aðila. Slíkt mat hefur hins vegar ekki verið einhlít viðmiðun þar sem ýmis atvik geta haft áhrif á niðurstöðu til hækkunar eða lækkunar bóta, en meginregla íslensks skaðabótaréttar er sú að bótaskyldur aðili skuli bæta tjónþola allt það tjón sem hann hefur sannanlega orðið fyrir. Dómari sker hverju sinni úr um vægi sönnunargagna samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Almennt verður að líta svo á að matsgerð dómkvaddra matsmanna hafi meira vægi sem sönnunargagn í dómsmáli heldur en vottorð læknis vegna þeirrar lögbundnu málsmeðferðar sem matsmál sæta. Í því ljósi verður litið svo á að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, Sigurjóns Stefánssonar og Stefáns Carlssonar vegi þyngra sem sönnunargagn um örorku stefnanda heldur en matsgerð þeirra Arons Björnssonar og Kristófers Þorleifssonar og öll þau vottorð lækna og annarra sérfræðinga sem stefnandi hefur einhliða kallað eftir, en þess ber jafnframt að geta að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna byggði á þeim gögnum meðal annars. Verður matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna því lögð til grundvallar í máli þessu enda hefur henni ekki verið hnekkt. Eins og fram hefur komið er það niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna að varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda sé 20% en varanleg fjárhagsleg örorka hennar 60% sem byggir á því að starfsferill hennar hafi í raun og veru styst um 60%. Byggir þetta mat á því að stefnandi hafi orðið að hætta að vinna 59 ára gömul. Með vísan til þess sem að framan er rakið um sönnunargildi matsgerðarinnar þykir sannað að varanleg fjárhagsleg örorka stefnanda sé í raun 60% og þykja framlögð gögn annarra sérfræðinga um óvinnufærni stefnanda ekki breyta þessari niðurstöðu heldur þvert á móti styðja hana, enda er það mat hinna dómkvöddu matsmanna að vegna þess að stefnandi hafi verið óvinnufær eftir 59 ára aldur sé örorkan 60%. Eins og kröfugerð stefnanda er háttað verður ekki frekar fjallað í máli þessu um tímabundna örorku stefnanda. 1. Varanleg örorka Tjónsatburður sá sem mál þetta fjallar um varð á árinu 1992. Við uppgjör bóta vegna líkamstjóna sem urðu fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993 hefur verið höfð hliðsjón af örorkutjónsútreikningi sem byggður er á örorkumati og viðmiðunartekjum miðað við tiltekna framtíðarávöxtun. Er ljóst af gögnum málsins að slysið hefur haft víðtækar afleiðingar fyrir stefnanda og er niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna við það miðuð. Kom fram í vitnisburði matsmannsins Stefáns Carlssonar fyrir dómi að farið hafi verið eftir þeim hefðum og venjum sem hafi tíðkast við slys af þessu tagi fyrir gildistöku skaðabótalaganna. Þá kom fram hjá vitnunum Sigurjóni Stefánssyni, Þuríði Jónsdóttur og Sverri Bergmann að afleiðingar slyssins fyrir stefnanda væru ekki óvenjulegar heldur væru þær þekktar. Í úr­lausnum dóm­s­tóla um verð­mæti tapaðra fram­tíðar­tekna vegna ör­orku hefur al­mennt verið litið til hinnar læknis­fræði­legu örorku og lagt til grund­vallar að hundraðs­hluti tekju­taps sé hinn sami og læknisfræðileg ör­orka. Hefur Hæstiréttur í fjölda dóma á undanförnum árum, þar sem reynt hefur á örorkutjónsútreikninga vegna slysa sem áttu sér stað fyrir gildistöku skaðabótalaga, hafnað því að mat um fjárhagslega örorku verði lagt til grundvallar við útreikning örorkutjóns. Eins og mál þetta er vaxið þykja ekki vera forsendur til að víkja frá þeirri hefðbundnu að­ferð og því við það miðað að varanleg örorka stefnanda sé 20%. Stefnandi kveður að í aflahæfi manna séu fólgin eignarréttindi sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Má ráða af málatilbúnaði stefnanda að hann líti svo á að önnur niðurstaða en sú að stefnandi fái bætur miðað við 100% örorku sé brot á þeim rétti. Ekki verður fallist á það með stefnanda að sú niðurstaða að bæta henni tjón hennar í samræmi við varanlega læknisfræðilega örorku gangi í berhögg við stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda enda sú niðurstaða við það miðuð að tjónþoli fái fullar bætur fyrir tjón sitt. Útreikningum Guðjóns Hansen tryggingafræðings hefur ekki verið mótmælt en miðað við gefnar forsendur um tekjugrundvöll og tekjutap í samræmi við 20% örorku reiknaði hann verðmæti tapaðra vinnutekna á slysdegi vegna varanlegs orkutaps 3.695.116 krónur. Samkvæmt dómvenju þykir rétt að bætur til stefnanda vegna varanlegrar örorku sæti frádrætti vegna hagræðis við eingreiðslu bóta og skattfrelsis þeirra. Að þessu virtu og þegar litið er til læknisfræðilegrar örorku og útreiknings tryggingafræðings þykja bætur vegna varanlegrar örorku stefnanda hæfilega metnar 3.000.000 krónur. Stefndi Tryggingamiðstöðin hf. hefur þegar greitt stefnanda bætur sem nemur þeirri fjárhæð vegna þessa kröfuliðar og verða stefndu því sýknaðir af þessum kröfulið. 2. Tap lífeyrissjóðsréttinda Þegar umræddur útreikningur Guðjóns Hansen fór fram, þann 8. febrúar 2000 lá fyrir að stefnandi var hætt að vinna. Kemur fram í greinargerð Guðjóns að með hliðsjón af núverandi heilsufari stefnanda megi ætla að slysið leiði ekki til taps lífeyrisréttinda. Stefnandi hefur ekki lagt fram gögn sem hnekkja þessu áliti tryggingafræðingsins en fyrir liggur í gögnum málsins að stefnandi hefur notið örorkubóta úr lífeyrissjóði og hefur stefnandi því ekki sýnt fram á það svo óyggjandi sé að hún hafi orðið fyrir tjóni vegna tapaðra lífeyrisréttinda og verður hún að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Verða stefndu því sýknaðir af þessum kröfulið. 3. Miski Stefnandi hefur gert kröfu um miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur. Stefndi Tryggingamiðstöðin hf. hefur hins vegar fallist á að að greiða henni miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur. Ljóst er af gögnum málsins að stefnandi hefur liðið þjáningar og orðið fyrir röskun á stöðu og högum vegna áverka þeirra sem hún óneitanlega hefur orðið fyrir vegna slyssins, sem meðal annars lýsir sér í því að hún getur ekki lengur sinnt þeim áhugamálum sem hún hafði fyrir slysið. Með hliðsjón af þessu og sjúkrasögu stefnanda þykja bætur fyrir miska hæfilega ákvarðaðar 400.000 krónur. Stefndi Tryggingamiðstöðin hf. hefur þegar greitt stefnanda 400.000 krónur í miskabætur og verða stefndu því sýknaðir af þessum kröfulið. 4. Tannlæknakostnaður Stefnandi krefst bóta vegna tannlæknakostnaðar að fjárhæð 503.455 og byggir það á mati Harðar Sævaldssonar tannlæknis, áætlun hans 3. ágúst 1993 að fjárhæð 103.000 krónur og 14. júní 2000 að fjárhæð 400.455 krónur. Forveri stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., Trygging hf.. hafði greitt stefnanda samkvæmt reikningi tannlæknisins 17. nóvember 1993, 66.900 krónur vegna tannviðgerða stefnanda. Stefndu hafa mótmælt þessum kostnaðarlið í kröfugerð stefnanda sem of háum og órökstuddum. Vitnið Hörður Sævaldsson kom fyrir dóminn og kom fram hjá honum að það væri þekkt að þunglyndislyf hefðu slæm áhrif á tannheilsu manna og hann vissi að stefnandi hefði tekið inn þunglyndislyf. Taldi hann að óbeint mætti rekja slæmt ástand tanna stefnanda til þeirrar lyfjanotkunar. Í bréfi Harðar 18. mars 2002 til lögmanns stefnanda kemur fram að tannskaðar stefnanda hafi verið taldir upp í vottorði hans 22. júní 1993, hafi tönnin –2 verið löguð og gerð brú vegna missis tannarinnar +6 og hafi þessar viðgerðir verið greiddar af Tryggingamiðstöðinni 23. nóvember 1993. Ekki liggur fyrir í málinu vottorð frá 22.júní 1993 og er tannlæknirinn væntanlega að vísa í kostnaðaráætlun sína 3. ágúst 1993. Þar er er að auki talað um krónuuppbygging á tönninni –6 en í bréfi læknisins 18. mars 2002 kemur fram að sú tönn hafi verið dregin úr stefnanda. Í bréfi tannlæknisins 18. mars 2002 kemur einnig fram að eftir þann langa tíma sem liðinn sé frá slysinu sé erfitt að meta hvaða tennur hafi glatast vegna slyssins að öðru leyti en því sem fram komi í fyrrnefndu vottorði hans og sem greitt hafi verið fyrir. Dregist hafi að gera við margt í munni stefnanda og telur hann að það sem þurfi að gera nú muni kosta 360.000 krónur og dregur hann til baka áætlun sína frá 14. júní 2000. Ekki er öðrum gögnum til að dreifa um meintan kostnað við tannviðgerðir en kostnaðaráætlun fyrrnefnds tannlæknis og að því virtu sem að framan er rakið hefur þeim gögnum sem stefnandi byggir kröfur sínar á verið hnekkt. Þá verður og að telja að áætlun tannlæknisins frá 18. mars 2002 sé ekki fullnægjandi sönnun fyrir því að tannviðgerðakostnaður þessi sé afleiðing af slysi því sem stefnandi varð fyrir og er það því niðurstaða varðandi þennan lið að stefnandi hafi fengið bætt það tjón sem varð á tönnum hennar í slysinu. 5. Lögmannsþóknun Samkvæmt gjaldskrá lögmanns stefnanda segir um innheimtur að grunngjald skuli vera 2.200 krónur en við bætist 25% af fyrstu 29.000 krónum 10% af næstu 195.000 krónum 5% af næstu 1.900.000 og 3% af næstu 4.300.000 og um tjónabætur segir að fyrir uppgjör og samninga um tjónabætur skuli við þóknun sem að framan greinir bætast 30% ef gagnaöflun sé samfara. Miðað við þessar forsendur og höfuðstól þann sem stefnandi miðar við 3.231.276 krónur er innheimtukostnaður 254.376 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ef ekki er bætt við 30% álagi verður útkoman 195.674. Með vísan til umfangs þess verks sem unnið var af lögmanni stefnanda og með vísan til dóms Hæstaréttar 26. október 1995 í máli nr. 204/1995 þykir rétt að innheimtuþóknun lögmanns stefnanda miðist við gjaldskrá hans án 30% álags enda verður að telja þá þóknun hæfilega samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 77/1998. Þykir rétt að miða við þann gjaldstofn sem lögmaðurinn reiknaði út frá enda hefur honum ekki verið andmælt sérstaklega. Í ljósi þessarar niðurstöðu og því að stefndi Tryggingamiðstöðin hefur greitt 201.153 krónur inn á þennan kröfulið hefur stefnanda verið bættur tjón sitt að þessu leyti og verða stefndu því sýknaðir af þessum kröfulið. 6. Vextir Stefndu kveða áfallna vexti sem eru eldri en 4 ára fyrnda. Við útreikning vaxta þegar stefndi Tryggingamiðstöðin hf. gerði upp tjón stefnanda 19. maí 2000 reiknaði hann með að undirritun matsbeiðni 18. mars 1999 hafi rofið fyrningu vaxtanna og greiddi vexti sem féllu til eftir 18. mars 1995. Samkvæmt 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 fyrnast vextir á 4 árum og verður að fallast á það með stefndu að vextir, að minnsta kosti þeir sem eru eldri en frá 18. mars 1995 séu fyrndir enda stefnandi ekki sýnt fram á að fyrning hafi verið rofin á öðrum tíma. Í ljósi þeirrar niðurstöðu sem að framan er rakin þykja ekki efni til að fjalla um þá málsástæðu stefndu að vextir eldri en frá 28. júní 1997 séu fyrndir. Af gögnum málsins verður ráðið að af þeirri fjárhæð, 300.000 krónur, sem stefnanda voru greiddar 18. ágúst 1995 hafi vextir verið um 6.100 krónur. Þegar tekið er tillit til þess svo og þess að stefnanda voru þann 31. maí 2000 greiddar 3.400.000 krónur inn á bætur fyrir varanlega örorku og miska og með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu um tjón stefnanda er ljóst að stefnandi hefur fengið greidda hærri fjárhæð en sem nemur höfuðstól tjóns hennar. Þá er ljóst að við útreikning vaxta sem greiddir voru þann 31. maí 2000 er miðað við að höfuðstóll kröfunnar sé 3.400.000 að frádreginni innborgun þann 18. ágúst 1995 293.900 krónur. Þessum útreikningi hefur ekki verið andmælt og við það miðað að vextir af dæmdum höfuðstól hafi verið að fullu greiddir með fyrrgreindum innborgunum. Er það því niðurstaða máls þessa að stefnandi hafi fengið það tjón sem hún varð fyrir í slysinu þann 21. október 1992 að fullu bætt og ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum hennar í máli þessu. Eftir atvikum þykir þó rétt að hver aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, að fjárhæð 1.091.140 þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Hlöðvers Kjartanssonar hrl. sem þykir hæfilega ákveðin 735.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið Hlöðver Kjartansson hrl. en af hálfu stefndu flutti málið Valgeir Pálsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu, Einar Þór Bárðarson og Tryggingamiðstöðin hf. skulu vera sýknir af kröfum stefnanda Jóhönnu Gísladóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 1.091.140 krónur, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Hlöðvers Kjartanssonar hrl., 735.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 408/2009
Fjármálafyrirtæki Frávísun frá Hæstarétti að hluta Þagnarskylda Kærumál Vitni Kröfugerð
D krafðist þess að H, formanni skilanefndarSPRON, yrði gert að svara því fyrir dómi, hver hefði verið seljandistofnfjárbréfa í SPRON sem D hafði keypt 24. júlí 2007, en fyrir dómi neitaði Hað svara þeirri spurningu og bar fyrir sig þagnarskylduákvæði 1. mgr. 58. gr.laga nr. 161/2002. Vísað var til þess að samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr.161/2002 hefði SPRON borið að færa skrá um stofnfjáreigendur og skyldu þeirallir eiga aðgang að henni. Með því að stofnfjáreigendum væri að lögum tryggðuraðgangur að skrá, sem með samanburði frá einum tíma til annars gæti leitt íljós hverjir hefðu átt viðskipti með stofnfjárbréf sín á milli, gætuupplýsingar til kaupanda stofnfjárbréfa um það eitt, hver seljandi þeirra hefðiverið, ekki varðað viðskipta- eða einkamálefni seljandans þannig að stjórnarmönnumeða starfsmönnum sparisjóðs væri óheimilt að veita þær vegna ákvæðis 1. mgr.58. gr. laga nr. 161/2002. Var krafa D um skyldu H til að svara spurningunniþví tekin til greina. Á hinn bóginn var kröfu D um skyldu H til að afhendahonum hluta af lista sem lagður hafði verið fram á stjórnarfundi og hafði aðgeyma umræddar upplýsingar, vísað frá Hæstarétti, þar sem ekki hafði veriðleitað úrskurðar héraðsdóms um hana.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og MarkúsSigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 15. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2009, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði við vitnaleiðslu gert aðsvara nánar tilgreindri spurningu. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að lagtverði fyrir varnaraðila að afhenda sér „lista yfir viðskipti á stofnfjármarkaðiSPRON á tímabilinu 17. júlí til og með 23. júlí 2007, sem samþykkt voru ástjórnarfundi SPRON þann 24. júlí 2007, að gættu ákvæði 1. mgr. 69. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991 þannig að upplýsingar um aðra en sóknaraðila og viðsemjandahans verði afmáðar úr skjalinu.“ Til vara krefst sóknaraðili að varnaraðilaverði gert að svara spurningu, sem sóknaraðili beindi til hans á dómþingi 18.júní 2009, um hver væri „framseljandi stofnfjárbréfa sem samþykkt var á fundistjórnar SPRON, dags. 24. júlí 2007, að framselja til sóknaraðila.“ Þá krefstsóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega„frávísunar á kröfu sóknaraðila“, en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsinskeypti sóknaraðili hjá SPRON Verðbréfum hf. stofnfjárbréf í SparisjóðiReykjavíkur og nágrennis 24. júlí 2007 fyrir 55.543.371 krónu, en nafnverðbréfanna var 4.890.062 krónur. Á kvittun SPRON Verðbréfa hf. fyrir kaupunum varþess ekki getið hver væri seljandi stofnfjárbréfanna, en tekið var fram aðframsal stofnfjárhluta væri háð samþykki stjórnar sparisjóðsins og myndu kaupinfalla niður ef hún hafnaði að veita það. Samkvæmt fundargerð frá fundi stjórnarsparisjóðsins, sem haldinn var sama dag og kaupin voru gerð, var þar lagðurfram „listi yfir viðskipti á stofnfjármarkaði á tímabilinu 17. júlí til og með23. júlí 2007“ og var fært í fundargerðina að „þessi viðskipti voru samþykkt.“Ekki var getið þar nánar um hver viðskiptin hafi verið, en í bréfi tilstjórnarinnar, sem virðist hafa fylgt áðurnefndum lista, kom fram að þau hafialls tekið til 225.714.312 stofnfjárhluta. Sóknaraðili kveður starfsmennsparisjóðsins hafa haft milligöngu um þessi kaup, en hann hafi ekki fengið aðvita hver væri seljandi stofnfjárbréfanna þótt hann hafi leitað eftir því.Eftir kaupin hafi verðmæti stofnfjárbréfanna og hlutabréfa, sem síðar komu íþeirra stað, lækkað verulega og hafi sóknaraðili selt þau með verulegu tapi ínóvember 2007. Fram hafi komið opinberlega eftir þetta að stjórnarmenn ísparisjóðnum hafi selt verulegan hluta stofnfjárbréfa sinna dagana eftir 17.júlí 2007, en þá hafi verið ákveðið á stjórnarfundi að breyta honum íhlutafélag. Í tengslum við þá ákvörðun hafi stjórnarmenn haft undir höndumupplýsingar um verðmæti sparisjóðsins, sem aðrir hafi ekki haft aðgang að. Fyrir liggur í málinu aðFjármálaeftirlitið hafi ákveðið 21. mars 2009 að víkja stjórn SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis frá störfum og setja í hennar stað skilanefnd yfirfélagið, en varnaraðili er formaður hennar. Í bréfi til skilanefndarinnar 27.sama mánaðar lýsti sóknaraðili fyrrgreindum kaupum sínum á stofnfjárbréfum ogkvaðst hafa ríka ástæðu til að ætla að seljandi þeirra hafi verið stjórnarmaðurí sparisjóðnum. Hefði sóknaraðili í hyggju að „leita réttar síns vegna þesstjóns sem hann varð fyrir við kaup umræddra stofnfjárbréfa“, en til þess skortihann upplýsingar um hver hafi verið seljandi þeirra, sem hann óskaði eftir aðskilanefndin léti honum í té. Skilanefndin tilkynnti sóknaraðila 27. apríl 2009að hún yrði ekki við þessari ósk nema staðfest yrði að henni bæri skylda tilþess. Með beiðni 18. maí 2009 fórsóknaraðili þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur með vísan til XII. kafla laganr. 91/1991 að varnaraðili yrði kvaddur fyrir dóm og skyldaður til að afhendaskjal til að upplýsa hver hafi verið seljandi stofnfjárbréfa í SparisjóðiReykjavíkur og nágrennis, sem sóknaraðili keypti 24. júlí 2007, eða tjá sig umefni slíks skjals. Af þessu tilefni kom varnaraðili fyrir dóm 18. júní 2009 ogafhenti þar útdrátt úr áðurnefndri fundargerð stjórnar sparisjóðsins frá 24.júlí 2007, sem lá þegar fyrir meðal gagna málsins. Í skýrslu, sem tekin var afvarnaraðila í þinghaldinu, kom meðal annars fram að hann hefði aðgang að listayfir viðskipti með stofnfjárhluti, sem samþykkt hafi verið á stjórnarfundi ísparisjóðnum síðastgreindan dag, og kæmu þar fram upplýsingar um hver hafi seltsóknaraðila stofnfjárbréfin. Hann kvaðst á hinn bóginn vísa til þess að hann bæriþagnarskyldu um þessar upplýsingar samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Að þessu fram komnu var fært í þingbók að lögmaðursóknaraðila legði fyrir varnaraðila spurningu um „hver sé framseljandistofnfjárbréfa sem umbjóðandi hans fékk framseld skv. ákvörðun stjórnar 24.júlí 2007. Hlynur Jónsson hdl. neitar að svara með vísan til 58. gr. laga nr.161/2002. Krafan er tekin til úrskurðar.“ Með hinum kærða úrskurði var kröfusóknaraðila hafnað. II Samkvæmt því, sem að framangreinir, verður að líta svo á að úrskurður héraðsdóms snúi að því einu hvortvarnaraðila beri sem vitni að svara spurningu, sem sóknaraðili lagði fyrir hanní þinghaldi 18. júní 2009 um hver hafi verið seljandi stofnfjárbréfa íSparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, sem sóknaraðili keypti 24. júlí 2007.Aðalkrafa sóknaraðila fyrir Hæstarétti lýtur sem áður segir að því aðvarnaraðila verði gert að afhenda honum hluta af lista, sem mun hafa veriðlagður fram á stjórnarfundi í sparisjóðnum 24. júlí 2007, þar sem upplýsingarum þetta efni komi fram. Með því að ekki var leitað úrskurðar um þessa kröfufyrir héraðsdómi verður henni ekki komið að fyrir Hæstarétti og ber af þeimsökum að vísa henni héðan frá dómi. Að öðru leyti eru ekki annmarkar ámálatilbúnaði sóknaraðila, sem valdið gætu því að málinu verði vísað í heildfrá Hæstarétti eða héraðsdómi. Í 1. mgr. 58. gr. laga nr.161/2002 er mælt svo fyrir að stjórnarmenn fjármálafyrirtækis,framkvæmdastjórar, endurskoðendur, starfsmenn og hverjir þeir, sem taka að sérverk í þágu þess, séu bundnir þagnarskyldu um allt það, sem þeir fá vitneskjuum við framkvæmd starfa sinna varðandi viðskipta- eða einkamálefniviðskiptamanna fyrirtækisins, nema skylt sé að veita upplýsingar samkvæmtlögum. Um þá þagnarskyldu, sem ákvæði þetta leggur á varnaraðila sem formannskilanefndar Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, verður að líta til þess aðsóknaraðili krefur hann ekki um upplýsingar, sem hann hefur aðgang að vegnastarfsemi sparisjóðsins við miðlun verðbréfa í eigu annars manns, heldur umupplýsingar úr gögnum, sem lögð voru fyrir stjórnarfund í sparisjóðnum.Samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 161/2002 bar Sparisjóði Reykjavíkur ognágrennis á þeim tíma, sem sóknaraðili keypti stofnfjárbréf í honum, að færaskrá um stofnfjáreigendur og skyldu þeir allir eiga aðgang að henni. Augljóster að samanburður á slíkri skrá frá einum tíma til annars getur í einstakatilvikum sýnt hverjir hafi átt viðskipti sín á milli um stofnfjárbréf ísparisjóði. Með því að stofnfjáreigendum er að lögum tryggður aðgangur að skrá,sem leitt getur þetta í ljós, geta upplýsingar til kaupanda stofnfjárbréfa umþað eitt, hver seljandi þeirra hafi verið, ekki varðað viðskipta- eðaeinkamálefni seljandans þannig að stjórnarmönnum eða starfsmönnum sparisjóðs séóheimilt að veita þær vegna ákvæðis 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Þegar afþessum sökum verður varakrafa sóknaraðila tekin til greina á þann hátt, sem ídómsorði segir. Varnaraðila verður gert aðgreiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Vísað er frá Hæstarétti kröfusóknaraðila, Davíðs Heiðars Hanssonar, um að varnaraðila, Hlyni Jónssyni, verðigert að afhenda sér lista yfir viðskipti á stofnfjármarkaði SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis, sem samþykkt voru á stjórnarfundi sparisjóðsins 24.júlí 2007. Varnaraðila er skylt að svara fyrirdómi spurningu sóknaraðila um hver hafi verið seljandi stofnfjárbréfa íSparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, sem sóknaraðili keypti 24. júlí 2007. Varnaraðili greiðisóknaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 654/2017
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Sönnunarfærsla Gjafsókn
Í apríl 2016 samþykkti E, móðir stúlkunnar D, að barnaverndarnefnd K tæki við forsjá dóttur hennar og að hún yrði vistuð hjá B og C til 18 ára aldurs. A, faðir D, fór ekki með forsjá stúlkunnar en mun hafa samþykkt ráðstöfunina. Síðar höfðaði A mál á hendur barnaverndarnefnd K, B og C þar sem hann krafðist þess aðallega að fóstursamningi yrði hnekkt og honum einum falin forsjá stúlkunnar, en til vara að felldur yrði úr gildi nánar tilgreindur úrskurður barnaverndarnefndar um inntak umgengni stúlkunnar við sig. Með hinum kærða úrskurði var hafnað kröfu A um dómkvaðningu matsmanns til að leggja mat á forsjárhæfni hans í málinu. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur til dóms réttarins í máli nr. 334/2017 þar sem kröfu A um að honum yrði falin forsjá dóttur sinnar hafði verið vísað frá dómi. Taldi rétturinn að í ljósi þeirra málsástæðna sem aðilar málsins hefðu fært fram í tengslum við þær kröfur sem eftir stæðu, yrði ekki séð að við úrlausn um þær gæti á nokkurn hátt reynt á hvort sannað væri að A væri fær um að fara með forsjá dóttur sinnar. Með vísan til þess og 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, KarlAxelsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. október 2017,en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 4. október 2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila umdómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að héraðsdómara verðigert að dómkveðja matsmann í samræmi við matsbeiðni sína. Þá krefst hannkærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefjastvarnaraðilarnir B og C kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefurverið veitt.ISamkvæmt gögnum málsins eignuðust sóknaraðili og E barnið D [...],en með því að þau fyrrnefndu voru á þeim tíma hvorki í hjúskap né skráðrisambúð fór E ein með forsjá barnsins, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnalaga nr.76/2003. Fyrir liggur að varnaraðilinn barnaverndarnefnd Kópavogs tók 1. apríl2016 við forsjá barnsins á grundvelli yfirlýsingar E, sem lýsti sig jafnframtsamþykka því að barninu yrði ráðstafað í fóstur til átján ára aldurs hjávarnaraðilunum B og C, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. og 65. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002. Um þá ráðstöfun gerðu síðan varnaraðilarnir allir fóstursamning22. júlí 2016, þar sem meðal annars voru ákvæði um umgengni barnsins við móðursína og sóknaraðila. Virðist óumdeilt að þetta hafi allt verið gert meðsamþykki sóknaraðila. Þegar frá leið reis á hinn bóginn ágreiningur um umgengnihans við barnið og leitaði hann af því tilefni 30. nóvember 2016 úrskurðarvarnaraðilans barnaverndarnefndar Kópavogs um breytta tilhögun umgengninnar,svo og um kröfu sína um að sér yrði falin forsjá barnsins. Þessum kröfumhafnaði varnaraðilinn með úrskurði 12. janúar 2017. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðilum 31. janúar2017 og krafðist þess aðallega að fóstursamningnum frá 22. júlí 2016 yrðihnekkt og sér einum falin forsjá dóttur sinnar til átján ára aldurs, en tilvara að felld yrðu úr gildi ákvæði um umgengni hans í úrskurðinum frá 12.janúar 2017. Með úrskurði héraðsdóms 12. maí 2017 var aðalkröfu sóknaraðilavísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar 21. júní sama ár í máli nr. 334/2017 var súniðurstaða staðfest að því er varðaði kröfu sóknaraðila um forsjá, en á hinnbóginn var lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar kröfu hans um aðfóstursamningnum yrði hnekkt.Í þinghaldi í héraði 27. september 2017 lagði sóknaraðili frambeiðni um að dómkvaddur yrði maður til að „skoða og leggja sérfræðilegt mat áforsjárhæfni matsbeiðanda“, þar á meðal hvort hann teldist „fær um að sinnadaglegri umönnun og uppeldi dóttur sinnar.“ Varnaraðilar mótmæltu þessaribeiðni og var henni hafnað með hinum kærða úrskurði.IIAð gengnum fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2017 er tilúrlausnar í máli þessu aðalkrafa sóknaraðila um að fóstursamningnum millivarnaraðila 22. júlí 2016 verði hnekkt, en að henni frágenginni varakrafa umógildingu ákvæða um umgengni sóknaraðila við dóttur sína í úrskurðivarnaraðilans barnaverndarnefndar Kópavogs frá 12. janúar 2017. Í ljósimálsástæðna, sem aðilarnir hafa hvert fyrir sitt leyti fært fram í tengslum viðþessar kröfur, verður ekki séð að við úrlausn um þær geti á nokkurn hátt reyntá hvort sannað sé að sóknaraðili sé fær um að fara með forsjá dóttur sinnar. Áþessum grunni og með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 verðurniðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, en um gjafsóknarkostnaðsóknaraðila og varnaraðilanna B og C fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, og varnaraðila, B og C,fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns sóknaraðila, 150.000 krónur, og lögmanns varnaraðilanna, 150.000krónur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4.október 2017.Mál þetta, var höfðað með birtingu stefnu þann 31. janúar2017. Stefnandi er A, kt. [...],[...],[...] Kópavogi.Stefndu eru barnaverndarnefnd Kópavogs, B, kt. [...]og C,kt. [...],[...],[...] Kópavogi. Stefnandi krafðist þess aðallega í stefnu, að fóstursamningium dóttur hans yrði hnekkt og stefnanda yrði falin forsjá stúlkunnar til 18 áraaldurs, en til vara að felldur yrði úr gildi úrskurður barnaverndarnefndar,dags. 12. janúar 2017 um inntak umgengni stefnanda við stúlkuna.Við fyrirtöku málsins þann 27. september sl., lagðistefnandi fram beiðni um dómskvaðningu matsmanns, þar sem þess er óskað aðdómkvaddur verði einn hæfur og óvilhallur sálfræðingur til þess að skoða ogleggja sérfræðilegt mat á forsjárhæfni stefnanda. Lögmaður stefndu mótmælti þeirrimatsbeiðni og krafðist þess að henni yrði hafnað. Fór fram munnlegur málflutningurum þann þátt málsins og hann tekinn til úrskurðar þann 3. október 2017. Íþessum þætti málsins eru stefndu varnaraðilar en stefnandi sóknaraðili.IMálsatvikSóknaraðili er kynfaðir stúlkunnar D sem fæddist [...], enmóðir er E. Þann 1. apríl 2016, afsalaði móðir stúlkunnar forsjá barnsinstil barnaverndarnefndar Kópavogs, skv. 25. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Þann 22. júlí 2016 var gengið frá fóstursamningi á millibarnaverndarnefndar Kópavogs sem forsjáraðila og B og C sem fósturforeldra, meðvísan til 68. gr. laga nr. 80/2002, um vistun barnsins frá 4. apríl 2016 til [...].Með úrskurði sóknaraðila, barnaverndarnefndar, dags. 12.janúar 2017, var kröfu varnaraðila um forsjá hafnað á þeim forsendum að hannhefði ekki farið með forsjá barnsins og gæti því ekki á grundvelli 34. gr. laganr. 80/2002 krafist endurskoðunar ráðstafana sem kynmóðir og forsjáraðili hefðusamþykkt. Með úrskurði þann 12. maí 2017, var aðalkröfu málsins vísaðfrá dómi en hafnað var frávísun varakröfu. Í dómi Hæstaréttar nr. 334/2017, frá21. júní 2017, var lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar þá kröfustefnanda, að fóstursamningi stefndu, frá 22. júlí 2016, verði hnekkt, en vísaðvar frá héraðsdómi kröfu sóknaraðila um forsjá. IIMálsástæður sóknaraðilaSóknaraðili byggir á því að Hæstiréttur hafi tekið undirkröfu hans, um að krafa hans um ógildingu fóstursamnings væri í eðli sínu krafaum endurskoðun þeirra ákvarðana sem liggi að baki samningnum. Verði því að metahvort sú ákvörðun hafi verið gild eftir þeim mælikvörðum sem við eigi þegar gildistjórnvaldsákvarðana sé metið, þ.e. hvort reglur hafi verið brotnar sem hafi leitttil rangrar niðurstöðu máls. Sé framangreint tilgangur matsbeiðni sóknaraðila. Sóknaraðili vísar til 67. gr. a. barnaverndarlaga nr.80/2002, um að barnaverndarnefnd skuli kanna grundvöll þess að ráðstafa barnitil forsjárlauss foreldris og skv. 3. mgr. 67. gr. a. sömu laga sé sú skyldalögð á herðar barnaverndarnefnd að meta forsjárhæfni hins forsjárlausaforeldris. Það hafi ekki verið gert. Mat á því hvort sóknaraðili hafi veriðhæfur til þess að fara með forsjá dóttur sinnar hafi verið veigamikill þáttur íákvörðun um fóstursamning barnsins. Sé því afar nauðsynlegt fyrir málatilbúnaðsóknaraðila að fyrir liggi mat á forsjárhæfni hans og stjórnsýsluákvörðunbarnaverndarnefndar verði ekki metin með fullnægjandi hætti nema þetta liggifyrir. Verði ekki fallist á kröfu sóknaraðila sé honum ómögulegt að sýna fram áað niðurstaða varnaraðila hefði orðið önnur ef viðeigandi málsmeðferðarreglumhefði verið beitt. Þá sé sóknaraðila jafnframt nauðsyn á því að aflasönnunargagna gegn þeim fullyrðingum sem hann telur koma fram í málsskjölum ervarði hæfni hans sem foreldris. Sóknaraðili telur að dómur Hæstaréttar sem varnaraðili vísitil í máli nr. 539/2016 geti alls ekki átt við, enda málsatvik ekki sambærileg.Þá telur sóknaraðili að í þessum þætti málsins sé ekki til úrlausnar hvortsóknaraðila hafi verið boðin forsjá barnsins og hann neitað. Sóknaraðili hafnarþví að beiðnin sé óskýr og ljóst sé að henni sé ætlað að sanna forsjárhæfni sóknaraðila.Ákvæði 56. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 sé eina ákvæðið í lögunum sem kveðiá um öflun matsgerða og hafi verið beitt í sambærilegum málum. IIIMálsástæður varnaraðilaVarnaraðilar vísa máli sínu til stuðning til 3. mgr. 46. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Sé krafa sóknaraðila bersýnilegatilgangslaus til sönnunar, enda hafi í dómi Hæstaréttar nr. 334/2017, komiðskýrt fram að krafa sóknaraðila um forsjá verði ekki tekin til efnismeðferðar íþessu máli. Þá hafi mat á forsjárhæfni sóknaraðili sem færi fram í dag ekkertað gera með sönnun um það hvernig staðið hafi verið að málum á sínum tíma. Varnaraðilar telja að verið sé að óska mats til stuðningsöðrum málsástæðum sóknaraðila. Slík sönnunarfærsla sé þarflaus sbr. dómHæstaréttar nr. 539/2016. Matið hafi ekki þýðingu fyrir það úrlausnarefni semhér sé til meðferðar um ákvörðun og gildi fóstursamnings. Varnaraðilar mótmæla þeirri túlkun sóknaraðila að 67. gr. abarnaverndarlaga nr. 80/2002 leggi þá skyldu á herðar barnaverndarnefnd að látameta forsjárhæfni allra kynforeldra barna við þessar aðstæður. Nefndinni berisamkvæmt ákvæðinu að kanna grundvöll þess að ráðstafa barni til hins foreldris.Það hafi verið gert í þessu tilfelli og sóknaraðili þá ítrekað neitað að gerastforsjáraðili barnsins, en aldrei hafi verið gengið út frá því að hann værióhæfur. Varnaraðilar byggja á því að matsbeiðni sóknaraðila séóskýr. Í 61. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála segi skýrt að fram skulikoma hvað eigi að meta og hvað aðili hyggist sanna með matinu. Ekkert sé kveðiðá um það í matsbeiðni sóknaraðila. Varnaraðilar benda á að sóknaraðili geti borið fram nýjarmálsástæður skv. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 80/2002, en tilvísun til 56. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 eigi ekki við, enda sé þar kveðið á um skyldubarnaverndarnefnda að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst, e.a. eftirbeiðni dómara að aflað verði matsgerða. Sé því ekki lagagrundvöllur fyrirframkominni matsbeiðni sóknaraðila. IVNiðurstaðaÍ dómi Hæstaréttar nr. 334/2017, var lagt fyrir héraðsdóm aðtaka til efnismeðferðar hvort fóstursamningi frá 22. júlí 2016 verði hnekkt.Kröfu sóknaraðila um forsjá var hins vegar vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðili vísar til 56. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 íbeiðni sinni um skipun matsmanns þar sem ekki sé við annað ákvæði að styðjast ínefndum lögum er taki til matsgerða. Nefnt ákvæði á samkvæmt orðanna hljóðan aðeinsvið forsjársviptingarmál að kröfu barnaverndarnefnda og kveður á um skyldurbarnaverndarnefnda o.e.a. dómara að upplýsa þau mál. Ákvæðið á ekki við umbeiðni málsaðila um að dómkvaddur verði matsmaður til að meta forsjárhæfni ogþá ber til þess að líta að þetta mál er ekki forsjármál. Sóknaraðila er hinsvegar samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga nr.80/2002 heimilt að afla nýrra sönnunargagna í héraði eins og fram kemur í dómiHæstaréttar.Um meðferð mála fyrir dómi samkvæmt ákvæðum barnaverndarlagagilda ákvæði laga um meðferð einkamála eftir því sem við getur átt. Í 1. mgr.46. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, er aðilum máls veittur víðtækurréttur til að afla sönnunargagna á eigin ábyrgð og kostnað, enda sé það semsanna á ekki bersýnilega tilgangslaust til sönnunar sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðila er því heimilt að óskasjálfur matsgerðar í þeim tilgangi að renna stoðum undir mál sitt. Ekki er fallist á það að ákvæði 61.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála sé ekki uppfyllt, enda fram komið ímálinu af hálfu sóknaraðila hvað hann hyggst sanna með matinu. Með vísan tilframangreinds telst vera nægilegur lagagrundvöllur fyrir beiðni sóknaraðila.Málsaðila greinir á um hvaða skyldur hvíli ábarnaverndarnefnd skv. ákvæðum 67. gr. a. laga nr. 80/2002, þar sem segir að barnaverndarnefndskuli kanna grundvöll þess að ráðstafa barni til hins foreldrisins efforsjáraðili hyggst afsala sér forsjá barnsins skv. 25. gr. laga nr. 80/2000. Súráðstöfun fór fram þann 1. apríl 2016, þegar forsjáraðili afsalaði barninu tilbarnaverndarnefndar Kópavogs. Í máli þessu er ekki til úrslausnar hvort þeirriráðstöfun verði hnekkt. Ekki er hægt að fallast á það með sóknaraðila aðHæstiréttur hafi í eðli sínu fallist á endurskoðun annarra ákvarðana sem liggiað baki fóstursamningi, enda kemur skýrt fram í dómnum að taka skuli fóstursamning,dags. 22. júlí 2016 til efnismeðferðar en ekki um ákvörðun um forsjá barnsins. Þá telur dómurinn, óháð því hvort barnaverndarnefnd hefðiborið að láta framkvæma forsjármat hjá sóknaraðila á sínum tíma eða ekkisamkvæmt 67. gr. a. laga nr. 80/2002, að það hafi ekki þýðingu fyrirúrlausnarefni þessa máls að nú fari fram forsjármat hjá honum um stöðu hans ídag.Með vísan til framangreinds verður talið eins og mál þettaer vaxið að sú sönnum sem sóknaraðili vill færa fram með hinni umbeðnumatsgerð, sé bersýnilega tilgangslaus sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, til að ráða til lykta ágreiningi aðila um gildifóstursamnings frá 22. júlí 2016. Verður því fallist á kröfu varnaraðila um að dómkvaðningaf framangreindu tilefni fari ekki fram.Ekki var gerð krafa um málskostnað í þessum þætti málsins. Úrskurð þennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kröfu sóknaraðila um að dómkvaddur verði einn hæfurog óvilhallur sálfræðingur til að skoða og leggja sérfræðilegt mat áforsjárhæfni sóknaraðila, er hafnað.
Mál nr. 440/2005
Jarðalög Forkaupsréttur Sveitarstjórn Stjórnsýsla
H krafðist viðurkenningar á rétti sínum til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Á með vísan til 30. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976, en ákvörðun H þess efnis hafði verið felld út gildi með úrskurði landbúnaðarráðuneytisins. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var byggt á því að H hefði neytt forkaupsréttar að jörðinni í þeim eina tilgangi að selja hana aftur til E, eiganda nærliggjandi jarðar, til að skapa honum skilyrði til frekari skógræktar. Fyrir lá að HP, kaupandi jarðarinnar, hafði gert H grein fyrir því að hann hygðist stunda skógrækt á jörðinni. Talið var að H hefði borið að kanna nánar áform HP og hvort þau gætu farið saman við hagsmuni H af nýtingu jarðarinnar. Það gerði H ekki og var ekki sýnt fram á að lögmætum hagsmunum hreppsins hafi verið stefnt í hættu ef kaup HP á jörðinni næðu fram að ganga eða að hreppurinn hefði brýna hagsmuni af því að E stundaði skógrækt á jörðinni frekar en aðrir. Af þessum ástæðum og með hliðsjón af því að beiting forkaupsréttar var íþyngjandi fyrir HP og inngrip í samningsfrelsi var kröfu H hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. október 2005. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur sinn til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum í Húnavatnshreppi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem stefndu Oddnýju Maríu Gunnarsdóttur og Víði Frey Guðmundssyni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms sameinaðist stefnandi málsins í héraði, Svínavatnshreppur, þremur öðrum sveitarfélögum frá 1. janúar 2006 að telja og hefur sameinaða sveitarfélagið hlotið heitið Húnavatnshreppur. Það sveitarfélag hefur tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en um hann og gjafsóknarkostnað stefndu Oddnýjar Maríu og Víðis Freys hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Haukur Pálsson, Oddný María Gunnarsdóttir og Víðir Freyr Guðmundsson, eru sýkn af kröfu áfrýjanda, Húnavatnshrepps, um að viðurkenndur verði réttur hans til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum í Húnavatnshreppi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Áfrýjandi greiði málskostnað fyrir Hæstarétti til stefnda Hauks, 100.000 krónur, og 200.000 krónur, sem renni í ríkissjóð. Þá greiði áfrýjandi réttargæslustefnda, Guðmundi Ingvarssyni, 50.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu Oddnýjar Maríu og Víðis Freys fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 100.000 krónur vegna hvors. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 20. júlí 2005. Mál þetta, sem tekið var til dóms 22. júní sl., er höfðað af Svínavatnshreppi, Austur-Húnavatnssýslu með stefnu birtri 21., 22. og 27. janúar sl. á hendur Hauki Pálssyni, Röðli, Torfalækjarhreppi, Austur-Húnavatnssýslu, Oddnýju Maríu Gunnarsdóttur, Brekkubyggð 12, Blönduósi, Víði Frey Guðmundssyni, Akurgerði, Ölfusi og til réttargæslu Guðmundi Ingvarssyni, Akurgerði, Ölfusi. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum í Svínavatnshreppi og að um leið verði hrundið úrskurði landbúnaðarráðuneytisins í máli nr. LAN 03030078 er felldi úr gildi ákvörðun stefnanda um að neyta forkaupsréttar að nefndri jörð. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu. Ekki eru gerðar sjálfstæðar dómkröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefndu Oddný María og Víðir Freyr hafa gjafsóknarleyfi og krefjast málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Mál þar sem gerðar voru sömu dómkröfur á hendur stefndu Hauki og Oddnýju Maríu hefur áður verið rekið fyrir dóminum og var það dæmt 16. febrúar 2004. Hæstiréttur Íslands vísaði málinu frá héraðsdómi með dómi þann 18. nóvember sl. Í þessu máli eru lögð fram sömu gögn og í fyrra málinu að viðbættum þeim gögnum sem lögð voru fyrir Hæstarétt. Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum vísað til héraðsdómsstefnu í fyrra málinu og byggir hann málatilbúnað sinn í raun á þeirri stefnu en áréttar eingöngu helstu atriði í stefnu máls þessa. Lögmenn aðila lýstu því yfir að framburð aðila og vitna sem gefinn var við flutning fyrra málsins skyldi leggja til grundvallar í þessu máli og því voru skýrslur af þeim ekki teknar við rekstur þessa máls nema að litlum hluta enda staðfestu aðilar og vitni skýrslur úr fyrra málinu. III Málavextir Jörðin Ásar í Svínavatnshreppi Austur-Húnavatnssýslu telst til svokallaðra Bakásajarða en það eru þær jarðir í hreppnum kallaðar sem eiga land vestanmegin að Blöndu í Langadal. Jörðin var gerð að ættaróðali á árinu 1953. Á árinu 1986 tók Erlingur Ingvarsson við óðalinu af bróður sínum. Erlingur átti einnig og á enn í dag jörðina Hamar sem er næsta jörð norðan við Ása og nytjaði um tíma báðar jarðirnar. Á árinu 1989 taldi Erlingur að hann gæti ekki lengur setið óðalið með sómasamlegum hætti og seldi hann þá bróður sínum Guðmundi Ingvarssyni jörðina enda lá þá fyrir að ekkert barna Erlings vildi taka við óðalinu. Á árinu 2000 seldi Guðmundur stefnda Hauki Pálssyni jörðina en sú sala náði ekki fram að ganga vegna ákvæða jarðalaga um óðul. Með kaupsamningi dagsettum 17. maí 2002 seldi Guðmundur syni sínum Víði Frey jörðina. Þann 12. desember 2002 leysti landbúnaðarráðherra jörðina úr óðalsböndum og sama dag gaf Guðmundur út afsal fyrir jörðinni til Víðis sonar síns. Í janúarmánuði 2003 seldi Víðir Freyr stefnda Hauki jörðina. Jörðin hafði þá verið í eyði í um árabil og byggingar allar í niðurníðslu en stefndi Haukur hafði í nokkur ár verið með jörðina á leigu til beitar fyrir hross. Á fundi þann 17. febrúar 2003 ákvað sveitarstjórn stefnanda að neyta forkaupsréttar að jörðinni. Á fundi sveitarstjórnarinnar var bókað að fyrir lægi bréf frá stefnda Hauki þar sem hann geri grein fyrir áformum sínum varðandi jörðina. Einnig að fyrirliggjandi væri bréf frá Erlingi Ingvarssyni, Hamri í Svínavatnshreppi sem óskaði eftir því að sveitarstjórn neytti forkaupsréttar að jörðinni með það í huga að endurselja honum jörðina til skógræktar. Stefndi Haukur undi ekki þessari ákvörðun stefnanda og með bréfi dagsettu 11. mars 2003 til landbúnaðarráðuneytisins krafðist hann þess að ákvörðuninni yrði hnekkt. Með úrskurði ráðuneytisins uppkveðnum þann 4. júní 2003 var ákvörðun stefnanda um að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum felld úr gildi. Þann 28. júlí 2003 seldi stefndi Haukur stefndu Oddnýju Maríu jörðina og var samningur um kaupin sendur jarðanefnd stefnanda með bréfi dagsettu 30. júlí 2003. Sama dag var kaupsamningurinn sendur sveitarstjórn stefnanda og þess óskað að stefnandi upplýsti hvort hann hygðist neyta forkaupsréttar. Í bréfinu tók stefnda fram að hún ætlaði að stunda skógrækt á jörðinni. Nokkrum dögum síðar barst stefnda Hauki bréf frá lögmanni stefnanda dagsett 31. júlí þar sem upplýst er að stefnandi ætli að frá úrskurði ráðuneytisins hnekkt. Á fundi í sveitarstjórn þann 12. ágúst 2003 var erindi stefndu Oddnýjar Maríu tekið fyrir en afgreiðslu þess frestað án þess að afstaða væri tekin til forkaupsréttar. Stefnda Oddný María afhenti kaupsamninginn og afsalið til þinglýsingar hjá sýslumanninum á Blönduósi þann 23. september 2003 og voru skjölin færð í þinglýsingabók þann 24. september 2003 með athugasemd um að mál hafi verið höfðað þar sem þess er krafist að viðurkenndur verði réttur sveitarfélagsins til að neyta forkaupsréttar að jörðinni. Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir á því að mál þetta snúist einkum um túlkun á 1. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Í nefndri grein segi að tilgangur laganna sé að tryggja að nýting lands utan skipulagðar þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra sem landbúnað stunda. Í þessari grein og 6. og 30. gr. laganna felist að sveitarstjórn sé falið að meta hvað sveitarfélaginu sé fyrir bestu. Í sveitarfélagi þar sem íbúar hafa viðurværi sitt af landbúnaði vegi landbúnaðarsjónarmið þyngra en nokkuð annað. Stefnandi heldur því fram að ákvæði 1., 6. og 30. gr. jarðalaga þrengi að samningsfrelsinu og hinni almennu jafnræðisreglu. Sveitarstjórn sé falið að stýra á grundvelli mats að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélagsins og þeirra sem landbúnað stunda. Til þess að víkja lagaákvæðum sem mæla skýrt á um tilteknar takmarkanir á samningsfrelsi til hliðar þurfi að liggja fyrir að ákvæðin séu brot á stjórnarskrá. Mat sem þetta verði alltaf huglægt en í jarðalögum séu engin huglæg skilyrði sett fyrir því að sveitarstjórn megi neyta forkaupsréttar. Þvert á móti segi t.d. í 2. mgr. 6. gr. laganna svo: ,,Nú telja sveitarstjórn og jarðanefnd, að ráðstöfun fasteignar sé andstæð hagsmunum sveitarfélagsins, og er þá rétt að synja um áformaða ráðstöfun eignarinnar.” Stefnandi hafnar því að meta þurfi hvort hagsmunir sveitarfélagsins að baki beitingu forkaupsréttarins hafi þurft að vera brýnir líkt og fullyrt sé í úrskurði ráðuneytisins. Ef svo sé þá liggi ekki fyrir hver eigi að meta hvort hagsmunir sveitarfélagsins séu brýnir eða ekki. Er það hlutverk sveitarstjórnar að meta þetta meðal þeirra þátta sem hún á mat um eða verður hún að sanna að aðili sá sem kaupir jörð sé verri kostur fyrir sveitarfélagið þegar fram líða stundir en einhver annar. Þar fyrir utan séu hagsmunir sveitarfélags augljóslega brýnir af því að sem best sé búið á jörðum sem enn eru í byggð. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að í úrskurði ráðuneytisins sé ranglega byggt á því að sveitarfélagið hafi tekið sérstakt tillit til hugsanlegs tjóns af völdum hrossa í eigu stefnda Hauks. Því er mótmælt af stefnanda að það sé ólögmætt sjónarmið að telja eina búgrein eiga betur við á tilteknum tíma á tiltekinni jörð en þetta sé eitt þeirra atriða sem sveitarstjórn megi meta. Þá bendir stefnandi á að hvergi komi fram í gögnum málsins að hrossaeign stefnda Hauks hafi skipt máli þegar ákveðið var að neyta forkaupsréttarins. Erlingur Ingvarsson hafi lýst áhyggjum sínum af ,,hrossaflota” og ,,hrossastóði” í bréfum sínum en sveitarstjórn nefni þetta ekki. Þá bendir stefnandi á að fordómar gagnvart hrossarækt séu varla miklir hjá stefnanda enda séu óvíða fleiri hross á hverja bújörð en í Svínavatnshreppi. Af hálfu stefnanda er á því byggt að meðferð landbúnaðarráðuneytisins hafi ekki verið vönduð þar sem á því er byggt að ekki hafi verið lögð fram gögn um það að Erlingur Ingvarsson hafi gert tilraunir til að kaupa jörðina af seljanda. Telur stefnandi að ráðuneytinu hafi borið að kanna þetta atriði úr því að á því er byggt í úrskurðinum en það hafi ekki verið gert. Stefnandi telur að Guðmundur Ingvarsson hafi með málamyndagerningi selt syni sínum jörðina í þeim tilgangi einum að geta losað hana úr óðalsböndum líkt og gert var og þar með hafi Erlingi Ingvarssyni reynst ómögulegt að kaupa jörðina aftur. Er því haldið fram að Erlingur hafi reynt að kaupa Ása af bróður sínum en samningar hafi ekki tekist. Stefnandi fellst ekki á það sjónarmið sem fram kemur í úrskurði landbúnaðarráðuneytisins að ólögmætt sé að taka tillit til aldurs við mat á því hvor sé betur til þess fallinn að stunda skógrækt á Ásum, stefndi Haukur eða Erlingur Ingvarsson. Bendir stefnandi á í þessu sambandi að fjölmörg lagaákvæði mæli fyrir um að mönnum skuli mismunað eftir aldri. Stefnandi heldur því fram að þegar fjallað sé um ógildingu stjórnvaldsathafnar þar sem ekki finnast gallar á undirbúningi eða gerð hennar þá standi málið og falli með því hvort ólögmætum sjónarmiðum hafi verið beitt. Stjórnvald þurfi ekki að færa fram tæmandi rökstuðning og óþarft sé að taka það fram sem allir viti og nægjanlegt sé fyrir stjórnvaldið að færa fram fullgildar málefnalegar ástæður. Í þessu tilfelli hafi slíkt verið gert í greinargerð stefnanda til ráðuneytisins. Heldur stefnandi því fram að í greinargerð hans til ráðuneytisins hafi einungis óbeint verið vikið að sameiningu bújarða en það sé mikilvægt atriðið fyrir sveitarfélög í dreifbýli. Á síðasta Búnaðarþingi hafi sameining bújarða verið rædd og m.a. talið að beita mætti forkaupsrétti sveitarfélaga til að auðvelda sameiningu. Stefnandi telur augljóst að þetta málefnalega atriði hafi verið meðal þeirra sem leiddu til þess að forkaupsrétti var beitt í því tilfelli sem hér um ræðir. Jarðirnar Ásar og Hamar liggi saman og þær báðar ákjósanlegar til skógræktar og því eðlilegt að þær verði sameinaðar. Bóndinn á Hamri sé langt kominn með að planta trjám í það land jarðar sinnar sem hentar til skóræktar og eðlilegt að hann haldi áfram skógrækt undir hatti Norðurlandsskóga með því að planta í land Ása. Það land sé svo mikið að honum endist ekki ævin til að planta í það allt. Á jörðunum sameinuðum sé unnt að stunda hefðbundinn búskap þó trjárækt sé á því landi sem hentar undir hana en það land Hamars sem ekki er undir skógrækt dugi hins vegar ekki til að þar sé rekinn hefðbundinn búskapur. Sameining þessara jarða sé því hagkvæm. Stefnandi bendir á að allt land í Svínavatnshreppi annað en það sem liggur vestanmegin í Langadal að Blöndu, sé 120 metrum yfir sjávarmáli eða meira. Því sé vesturhlíð Langadalsins besta skógræktarland í sveitarfélaginu. Af hálfu stefndu er gerð athugasemd við málatilbúnað stefnanda og efast hann um að ákvæði e og f liða 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála sé uppfyllt með því að vísa til stefnu í fyrra málinu hvað varðar málsástæður og lagarök. Telja stefndu að þessi annmarki eigi að leiða til þess að málinu skuli vísa frá dómi án kröfu ella að ekki verði byggt á öðrum málsástæðum og lagarökum en fram koma í stefnu máls þessa. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að eftir að landbúnaðarráðuneytið felldi úr gildi ákvörðun stefnanda um að beita forkaupsrétti hafi stefnda Hauki verið heimilt að ráðstafa jörðinni. Hann hafi selt stefndu Oddnýju jörðina áður en mál þetta var höfðað en þau hafi bæði verið grandlaus um að slíkt stæði til. Stefnda Oddný María hafi þar með verið orðinn löglegur eigandi jarðarinnar og óbundin af ákvörðun um beitingu forkaupsréttar sem að auki var búið að fella úr gildi. Byggja stefndu og á því að þar sem stefnandi aðhafðist ekkert innan 30 daga eftir að honum var boðinn forkaupsréttur þegar stefndu Oddnýju Maríu var seld jörðin hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til að ganga inn í þann samning. Auk þessa hafi stefnanda ekki tekist að hnekkja úrskurði landbúnaðarráðuneytisins frá 4. júní 2003 og því standi hann óhaggaður. Af hálfu stefndu er ennfremur byggt á því að stefnandi hafi ekki beitt lögmætum sjónarmiðum og hann hafi ekki stefnt að lögmætu markmiði með þeirri ákvörðun sinni að ganga inn í kaup milli stefnda Víðis Freys og stefnda Hauks. Þá geti hagsmunir stefnanda ekki talist brýnir. Ekki verði annað ráðið en ákvörðun stefnanda hafi byggst á því einu að ganga erinda eins manns en hagsmunir sveitarfélagsins eða íbúa þess hafi ekki ráðið miklu. Að mati stefndu verður að líta til ákvæðist 1. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976 en þar segi ,,Tilgangur laga þessara er að tryggja, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra, sem landbúnað stunda.” Tilgangur löggjafans hafi verið að veita byggðarlögum utan þéttbýlis meira áhrifavald um skipulag byggðar. Í þessu máli verði ekki séð að verið sé að hafa áhrif á skipulag byggðar heldur einungis verið að velja einn aðila fram yfir annan til að hafa eignarráðin á sinni hendi. Þó Erlingur Ingvarsson kunni að hafa getið sér gott orð fyrir skógrækt þá samrýmist það ekki nefndri 1. gr. að velja hann fram yfir stefndu. Því verði ekki annað ráðið en fyrst og fremst hafi verið að gæta hagsmuna Erlings með ákvörðuninni. Af stefnu í fyrra málinu megi ráða að Erlingur B. Ingvarsson telur sig hafa verið hlunnfarinn í viðskiptum með jörðina en hann hafi ákveðið að ,,fara hina mildari leið” eins og það er orðað í stefnu til að fá jörðina til sín og fá sveitarfélagið til að neyta forkaupsréttar í stað þess að hann höfðaði mál til að ógildingar á þeirri ákvörðun að leysa jörðina úr óðalsböndum. Stefndi mótmælir því að stefnandi blandi sér í ágreining sem þennan og dragi taum eins aðila, slíkt standist ekki lögmætisreglu. Stefnandi eigi ekki að blanda sér í deilur borgaranna. Stefndi telur að hugleiðingar stefnanda í stefnu um að Erlingur hafi að fullu nýtt það land sem hann á til skógræktar renni frekari stoðum undir það sem áður er sagt að stefnandi sé í raun að gæta hagsmuna Erlings en sveitarfélagið hafi lítilla sem engra hagsmuna að gæta. Heldur stefndi því fram að Erlingur eigi enn land ónýtt til skógræktar og telur vandséð að afkoma hans sé undir kaupum á jörðinni komin. Þar fyrir utan hljóti afkoma skógarbónda til lengri tíma að byggjast á nýtingu skógarins fremur en styrkjum til gróðursetningar. Þá benda stefndu á að gróðursetning og áburðargjöf taki eingöngu nokkra daga um sumar. Stefndi kveðst ekki sjá að stefnandi hafi grundvallað ákvörðun sína um að neyta forkaupsréttar á kostum þess að sameina jarðir sem verði þá klæddar skógi eins og segi í fyrri stefnu málsins. Þessa sjónarmið sé ekki getið í bréfi stefnanda til landbúnaðarráðuneytisins frá 10. apríl 2003. Auk þess telur stefndi að hagsmunir stefnanda af slíku séu óljósir og á engan hátt brýnir. Stefndu benda í þessu sambandi á að stefndi Haukur hafi ætlað að nýta jörðina til skógræktar líkt og stefnda Oddný María. Stefndi telur að af bréfi stefnanda til landbúnaðarráðuneytisins frá 10. apríl 2003 verði ekki annað ráðið en að forkaupsrétti sé beitt á þeirri forsendu að Erlingur Ingvarsson sé hæfari til að stunda skógrækt en stefndi Haukur. Stefndu mótmæla þessu mati stefnanda sem ólögmætu og órökstuddu. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi hafi hagsmuni af því að velja með þessum hætti einn aðila umfram annan. Þá heldur stefndi því fram að stefnandi hafi óljósa hagsmuni af því að vel sé búið á jörðinni auk þess sem ekkert hafi komið fram í málinu sem leiði til þess að unnt sé að fullyrða að Erlingur Ingvarsson muni búa betur á jörðinni en hann. Þessu sjónarmiði stefnanda mómæla stefndu einnig sem ólögmætu og órökstuddu. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi á ólögmætan hátt gripið inn í samningsfrelsið. Þó svo forkaupsréttur sé í þessu tilfelli lögbundinn verði að beita honum af varúð og með málefnalegum hætti. Hagsmunir stefnanda þurfi að vera brýnir til að réttlæta slíkt inngrip en svo hátti ekki til í þessu tilfelli og því hafi verið óheimilt að skerða samningsfrelsið líkt og gert var. Stefndi heldur því einnig fram að þau ákvæði jarðalaga sem hér eiga við og beiting þeirra af hálfu stefnanda séu í andstöðu við eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994 og 40. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 Um sé að ræða óhæfilega heftingu á mannréttindum miðað við markmið stefnanda. Stefndu halda því fram að stefnandi hafi upplýst að hann hafi látið aldur stefnda Hauks hafa áhrif á ákvörðun sína. Sjónarmið þetta sé ólögmæt mismunun sem fari í bága við 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 65. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944. Í raun leiði þetta til þess að ákvörðun stefnanda er þegar af þessari ástæðu ógild. Í þessu samhengi beri að líta til þess að Erlingur Ingvarsson, hverra hagsmuna stefnandi gengur, hafi ekki nema að hluta unnið að skógrækt að Hamri sjálfur. Loks telja stefndu að stefnandi hafi með ákvörðun sinni brotið meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Ef það var markmið stefnanda að skógrækt yrði stunduð á eyðijörðinni Ásum, þá hefði átt að binda samþykki við sölu jarðarinnar við slíkt skilyrði með heimild í 6. mgr. 6. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Hvað lagarök varðar vísa stefndu til ákvæða jarðalaga einkum 1. og 6. gr. og IV. kafla. Einnig til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, aðallega 10. gr, 11. gr., 12. gr. og 15. gr. Þá vísa stefndu til 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Einnig til laga um Evrópska efnahagsvæðið nr. 2/1993 og laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Hvað málskostnað varðar vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða Fallast verður á með stefndu að annmarkar séu á stefnu máls þessa. Stefnan uppfyllir ekki ákvæði e og f liðar 80. gr. laga um meðferð einkamála. Hér verður að horfa til þess að samskonar mál hefur áður verið rekið fyrir dóminum en því var, eins og áður er getið, vísað frá héraðsdómi. Meðal gagna máls þessa er ágrip Hæstaréttarmálsins og þar er að finna öll gögn sem lögð voru fram í fyrra málinu þar með talin héraðsdómsstefnan. Stefnandi vísar í stefnu máls þessa aðallega til eldri stefnu sinnar. Þessi aðferð stefnanda er í andstöðu við nefnd ákvæði 80. gr. laga um meðferð einkamála. Hins vegar er alveg ljóst hvert sakarefnið er og þó svo að gallar hafi verið á eldri stefnunni líka er það mat dómsins að stefndu hafi af þessu sökum ekki orðið fyrir réttarspjöllum og að unnt sé að leysa úr ágreiningi þeirra með dómi. Málinu verður því ekki vísað frá dómi án kröfu. Jarðalög nr. 65/1976 hafa nú verið felld úr gildi. Í nýjum jarðalögum hefur forkaupsréttarákvæði það sem byggt er á í þessu máli verið fellt út. Við úrlausn máls þessa verður engu að síður að byggja á þeim lögum sem í gildi voru þegar atvik máls áttu sér stað. Ætla verður að stefnandi hafi horft til heimildar í 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 þegar hann ákvað á fundi sínum þann 17. febrúar 2003 að ganga inn í kaupin á jörðinni Ásum í Svínavatnshreppi en fundargerð ber þetta ekki með sér. Jörðin Ásar er utan þéttbýlis og þannig getur 30. gr. nefndra jarðalaga um forkaupsrétt sveitarfélaga átt við hana. Í fyrstu grein jarðalaga segir svo: ,,Tilgangur laga þessara er að tryggja, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélag og þeirra, sem landbúnað stunda.” Af greinargerð, sem fylgdi frumvarpi að lögunum, má ráða að ætlun löggjafans var að veita byggðarlögum utan þéttbýlis meira áhrifavald um skipulag byggðar, styrkja stöðu bænda og sveitarfélaga til jarðakaupa. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 70/2002 er leyst úr ágreiningi varðandi forkaupsrétt sveitarfélags að jörð í dreifbýli. Í dóminum kemur m.a. fram að niðurstaða málsins ráðist af því hvort ákvörðun sveitarstjórnarinnar hafi stefnt að lögmætu markmiði. Þá verði einnig að hyggja að því hvort rökstuðningur sveitarfélagsins fyrir því að neyta forkaupsréttar síns hafi verið málefnalegur og því hvort hagsmunir sveitarfélagins af beitingu forkaupsréttarins hafi verið brýnir. Einnig að hafa verði í huga að ákvörðunin hafi verið íþyngjandi fyrir kaupanda jarðarinnar og til þess fallin að raska áformum hans. Þessi sömu sjónarmið eiga við hér. Er þeim málsástæðum stefnanda að hann eigi frjálst mat um það hvort hann beiti forkaupsrétti eða ekki, ef hann einungis gætir að formskilyrðum, því hafnað. Jörðin Ásar hefur verið í eyði um árabil og byggingar jarðarinnar ónothæfar og ekki líkindi til þess að þar verði stundaður hefðbundinn búskapur í náinni framtíð. Virðist sem nýting jarðarinnar komi helst til með að felast í beit og skógrækt. Af gögnum málsins og framburði oddvita stefnanda fyrir dóminum verður ekki annað ráðið en stefnandi hafi neytt forkaupsréttar að jörðinni í þeim eina tilgangi að selja hana aftur til Erlings Ingvarssonar á Hamri til að skapa honum skilyrði til frekari skógræktar. Erlingur Ingvarsson kom fyrir dóminn og bar að hann væri langt kominn með að planta trjám í heppilegt land að Hamri en hann hafi á undanförnum árum plantað yfir 620.000 plöntum að Hamri og á næsta ári muni hann klára að planta í heppilegt skógræktarland að Hamri. Þá bar hann einnig að hann væri í nánast fullu starfi á Blönduósi fyrir utan skógræktina en tæplega sé hægt að hafa lífsviðurværi af því að planta trjám. Með endursölu jarðarinnar ætlaði stefnandi að tryggja Erlingi land til áframhaldandi skógræktar og taldi að með því væru líkur til þess að atvinna skapaðist af skógræktinni í sveitarfélaginu í framtíðinni. Í bréfi dagsettu 5. febrúar 2003 gerði stefndi Haukur stefnanda grein fyrir því hvaða áform hann hefði varðandi nýtingu jarðarinnar og kvaðst hann ætla að stunda þar skógrækt. Í greinargerð stefnanda til landbúnaðarráðuneytisins kemur fram að stefnandi telur Erling Ingvarsson á Hamri líklegri en stefnda Hauk til þess að stunda skógrækt á jörðinni og þess jafnframt getið að ekki sjáist áhugi Hauks á skógrækt á þeim jörðum sem hann eigi nú þegar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefnandi hafi kannað með hvaða hætti stefndi Haukur hygðist stunda skógræktina en ætla verður að það skipti einu hver það er sem stundar skógrækt á Ásum en atvinna af skógræktinni ætti að skapast burt séð frá því hver það er sem plantar trjánum. Í þessu sambandi verður að taka tillit til þess ólíklegt er að Ásar verði nýttir fyrir annað en skógrækt og beit í náinni framtíð og þess að á Hamri er ekki stundaður hefðbundinn búskapur og sameining eða samnýting þeirra jarða því ekki til þess fallin að skjóta stoðum undir annan búskap að Hamri en skógrækt. Af gögnum þeim sem lögð hafa verið fyrir dóminn og framburði Erlings Ingvarssonar sem vinnur nánast fulla vinnu með sinni skógrækt verður ekki annað ráðið en að skógrækt á Ásum verði ekki full atvinna fyrir einn mann hvað þá fleiri auk þess sem plöntun trjáa fer einungis fram hluta úr ári. Stefnanda bar því að kanna áform stefnda Hauks nánar og kanna hvort þau gætu ekki farið saman við hagsmuni stefnanda af nýtingu jarðarinnar. Þetta gerði stefnandi ekki og honum hefur ekki tekist að sýna fram á að lögmætum hagsmunum hans hafi verið stefnt í hættu við það að kaup stefnda Hauks á jörðinni næðu fram að ganga. Auk þess hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi af því brýna hagsmuni að Erlingur Ingvarsson stundi skógrækt að Ásum frekar en aðrir. Einnig verður að hafa í huga að beiting forkaupsréttar var íþyngjandi fyrir stefnda Hauk og inngrip í samningsfrelsi. Þegar af þeim ástæðum sem að framan eru raktar ber að hafna kröfum stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu og réttargæslustefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Stefndu Oddný María og Víðir Freyr hafa fengið gjafsókn með bréfum dómsmálaráðuneytisins og skal gjafsóknarkostnaður þeirra því greiðast úr ríkissjóði og málskostnaður dæmdur þeim skal greiddur til ríkissjóðs. Af hálfu stefnanda flutti málið Már Pétursson hæstaréttarlögmaður og af hálfu allra stefndu Bjarni Þór Óskarsson hæstaréttarlögmaður. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Kröfu stefnanda, Svínavatnshrepps, þess efnis að staðfestur verði með dómi réttur hans til að neyta forkaupsréttar að jörðinni Ásum í Svínavatnshreppi og að hrundið verði úrskurði landbúnaðarráðuneytis í máli nr. LAN03030078 Haukur Pálsson gegn hreppsnefnd Svínavatnshrepps uppkveðinn 4. júní 2003, er hafnað. Stefnandi greiði stefnda Hauki Pálssyni 250.000 krónur, ríkissjóði 500.000 krónur og Guðmundi Ingvarssyni 50.000 krónur í málskostnað Gjafsóknarkostnaður stefndu, Oddnýjar Maríu Gunnarsdóttur og Víðis Freys Guðmundssonar þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Bjarna Þórs Óskarssonar hæstaréttarlögmanns, 500.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 184/2006
Sjómaður Ráðningarsamningur
J, sem starfað hafði sem stýrimaður á skipi í útgerð F, krafði félagið um vangreidd laun og laun í uppsagnarfresti vegna riftunar á ráðningarsamningi. Skriflegur ráðningarsamningur hafði ekki verið gerður og deildu aðilar um hvort J hefði verið fastráðinn eða aðeins verið ráðinn til hverrar vertíðar í senn. F bar því við að öllum skipverjum hefði verið ljóst að félagið hefði skipið á leigu án aflamarks og að sú væri ástæðan fyrir því að þeir væru ráðnir til starfa tímabundið til hverrar vertíðar í senn. J mótmælti því ekki að hann hefði vitað að F hefði skipið á leigu án aflaheimilda og gaf hvorki aðilaskýrslu í málinu né leiddi aðra úr áhöfn skipsins til vættis um hvort F hafi tiltekið við þá að þeir væru ráðnir tímabundið til starfa. Af bréfi sem F sendi J 26. mars 2004 þótti ljóst að félagið hefði gengið út frá því að J hefði aðeins verið ráðinn til tímabundinna starfa á nýlokinni loðnuvertíð. Hafði J ekki hreyft athugasemdum við þessu fyrr en hann krafði F um kauptryggingu og bætur vegna riftunar ráðningarsamnings 11. júní 2004. Að þessu virtu var talið að F hefði sýnt nægilega fram á að J hefði verið ráðinn til tímabundinna starfa á skipinu á tilteknum veiðitímabilum. Því var ekki borið við að á skorti að laun hefðu réttilega verið gerð upp við J á þeirri forsendu og var F því sýknað af kröfu hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. apríl 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins tók áfrýjandi, sem þá hét Festi hf., nótaveiðiskipið Sunnutind SU 59 á leigu með samningi, sem hann gerði 12. febrúar 2003 við eiganda þess, Vísi hf. Skipið var leigt ótímabundið frá 23. janúar 2003 að telja, en hvorum aðila samningsins heimilað að segja honum upp með þriggja mánaða fyrirvara. Veiðileyfi fylgdi skipinu, en hvorki aflamark né veiðarfæri. Fyrir liggur að áfrýjandi gerði skipið út til loðnuveiða í febrúar og mars 2003, svo og í júní og júlí á sama ári, þegar jafnframt voru að nokkru stundaðar síldveiðar. Óumdeilt er í málinu að áfrýjandi réði stefnda til starfa sem stýrimann á skipinu frá 10. september 2003, en skriflegur ráðningarsamningur var ekki gerður. Frá þeim tíma gerði áfrýjandi skipið út til síldveiða, sem stóðu til 17. desember 2003, og var stefndi lögskráður á skipið samfleytt á þessu tímabili til 19. sama mánaðar. Skipið hóf í byrjun janúar 2004 veiðar á loðnuvertíð, sem lauk 18. mars sama ár, en á þeim tíma var stefndi lögskráður á skipið 4. til 20. janúar og 23. febrúar til 23. mars. Áfrýjandi kveðst þá hafa hætt útgerð skipsins, sem hafi verið skilað til eiganda, en á vegum þess síðarnefnda hafi því verið siglt úr landi til niðurrifs 28. maí 2004. Áfrýjandi sendi bréf 26. mars 2004 til stefnda og annarra, sem starfað höfðu á skipinu á hans vegum, en þar sagði meðal annars: „Í ljósi breytinga á eignarhaldi og stjórn Festi hf. er ljóst að útgerð á skipunum Erni KE 13, 1012 og Sunnutindi SU 59, 0979, mun breytast. Viljum við því upplýsa þá aðila sem að undanförnu hafa unnið um borð í skipum okkar að ekki er ljóst hvort skipin fari aftur til veiða. Er því ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna.“ Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi haft hreyft athugasemdum við þessu fyrr en með bréfi, sem ritað var af hans hálfu til áfrýjanda 11. júní 2004, en þar var því borið við að stefndi hafi litið svo á að áfrýjandi hafi ráðið hann ótímabundið til starfa á skipinu. Stefndi krafði þar áfrýjanda um greiðslu kauptryggingar fyrir tímabilið frá 22. mars til 28. maí 2003, auk bóta vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi, sem næmu áætluðum missi launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti frá 28. maí 2004 að telja, allt með nánar tilgreindum fjárhæðum. Mál þetta var síðan höfðað með stefnu 16. desember 2004. Áfrýjandi ber því við í málinu að stefndi hafi í september 2003 verið ráðinn til starfa á skipinu á síldarvertíð, sem lokið hafi eins og áður greinir í desember á sama ári. Þegar áfrýjanda hafi síðan tekist að fá aflamark til veiða á loðnuvertíð í byrjun árs 2004 hafi stefndi aftur verið ráðinn til tímabundinna starfa á skipinu á þeirri vertíð. Áfrýjandi staðhæfir að öllum skipverjum hafi verið ljóst að hann hefði skipið á leigu án aflamarks, sem orðið hafi að útvega til að halda skipinu úti til veiða, og að sú væri ástæðan fyrir því að þeir væru allir ráðnir þar til starfa tímabundið til hverrar vertíðar í senn. Stefndi hefur ekki mótmælt að hann hafi vitað að áfrýjandi hafði skipið á leigu án aflaheimilda. Hvorki gaf stefndi aðilaskýrslu í málinu né leiddi hann aðra úr áhöfn skipsins til vættis um hvort áfrýjandi hafi tiltekið við þá að þeir væru ráðnir tímabundið til starfa. Af áðurgreindu bréfi áfrýjanda 26. mars 2004 er ljóst að hann gekk þá út frá því að stefndi hafi aðeins verið ráðinn til tímabundinna starfa á nýlokinni loðnuvertíð. Við þessu hreyfði stefndi engum athugasemdum fyrr en hann krafði áfrýjanda 11. júní 2004 um kauptryggingu og bætur vegna riftunar ráðningarsamnings. Þegar þetta er virt verður að telja áfrýjanda hafa sýnt nægilega fram á að stefndi hafi verið ráðinn til tímabundinna starfa á skipinu á tilteknum veiðitímabilum. Í málinu er því ekki borið við að á skorti að laun hafi réttilega verið gerð upp við stefnda á þeirri forsendu. Áfrýjandi verður því sýknaður af kröfu stefnda. Áfrýjandi vanrækti skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 til að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnda og hefur það leitt til þess að ekki hafa legið fyrir óyggjandi gögn um ráðningarkjör hans. Eru því ekki efni til annars en að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Festarfell ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Jóns Karlssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta, sem dómtekið var 21. desember sl., er höfðað af Jóni Karlssyni, kt. 011159-2759, Borgarlandi 9, Djúpavogi með stefnu birtri 21. janúar 2005 á hendur Festarfelli ehf. (áður Festi ehf.), kt. 590371-0769, Krossey, Höfn í Hornafirði. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi, Festarfell ehf., verði dæmt til að greiða stefnanda 1.644.871 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. júní 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu og að tekið verði tillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, hver sem úrslit málsins verða. II. Málavextir. Stefnandi kveðst hafa ráðið sig til starfa hjá stefnda sem II. stýrimaður og I. stýrimaður í afleysingum á nótaveiðiskipinu Sunnutind SU-59 (979) þann 10. september 2003. Skipið hafi verið í eigu Vísis hf., Grindavík, en í útgerð stefnda. Enginn skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður við stefnanda, sem hvorki hafi verið ráðinn til ákveðins tíma né ákveðinna vertíða. Skipinu hafi verið lagt við bryggju 18. mars 2004 og skipverjar afskráðir af því fimm dögum síðar. Með bréfi 26. mars 2004 hafi stefndi tilkynnt stefnanda og fleiri skipverjum, sem ekki hafði verið sagt upp störfum, að útgerð á skipum útgerðarinnar, þeim Erni KE-13 og Sunnutindi SU-59, myndi breytast vegna breytinga á eignarhaldi og stjórn stefnda. Jafnframt hafi verið tilkynnt að ekki væri ljóst hvort skipin færu aftur til veiða. Í lok bréfsins standi síðan orðrétt: “Er því ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna.” Með bréfi 26. apríl 2004 hafi lögmaður stefnanda sent stefnda bréf vegna I. stýrimanns á Erni KE-13, Gunnlaugs Sævarssonar, vegna samhljóða bréfs, sem þessi I. stýrimaður á Erni KE hafði fengið. Í bréfinu hafi verið áréttað að Gunnlaugur hefði verið ráðinn ótímabundið á Örn KE og sé því í ráðningarsambandi við útgerðina og eigi rétt á launum á ráðningartímanum, enda hafi honum ekki verið sagt upp störfum. Stefndi hafi svarað þessu bréfi lögmanns stefnanda, en sams konar bréf hafi verið sent stefnanda, enda hafi hann verið í nákvæmlega sömu sporum og stýrimaðurinn á Erni KE. Í bréfinu sé áréttuð sú skoðun stefnda að skipverjar á Erni KE og Sunnutindi SU hefðu ekki veirð ráðnir ótímabundinni ráðningu, heldur ráðnir tímabundið til ákveðinna veiða. Þá segi m.a. orðrétt í þessu bréfi stefnda: “Fari svo að ágreiningur, líkt og sá sem að framan greinir, rísi um ráðningarsamband þitt við fyrirtækið og fari svo að fallist verði á sjónarmið hlutaðeigandi einstaklinga þess efnis, eftir atvikum að undangenginni dómstólameðferð, ber að líta á efni bréfs þessa sem uppsögn á ráðningasamningi (svo) Festis hf. við þig. Um uppsagnarfrest fer samkvæmt ákvæðum kjarasamnings og/eða ákvæðum laga nr. 35/1985, sjómannalög, þ.e. skemmsti uppsagnarfrestur gildi og miðast upphaf hans við 31. maí 2004.” Hinn 27. maí 2004 hafi stefndi lögskráð nýjan stýrimann á skipið í stað stefnanda og daginn eftir hafi m.s. Sunnutindur SU-59 siglt til Danmerkur til niðurrifs, en þangað hafi skipið verið selt í brotajárn. Af hálfu stefnanda hafi verið sent kröfubréf þann 11. júní 2004 þar sem stefndi hafi verið krafinn um vangreidd laun og laun í uppsagnarfresti vegna riftunar ráðningarsamnings hans. Því bréfi hafi ekki verið svarað af hálfu stefnda. Hinn 25. júní 2004 hafi m.s. Sunnutindur SU-59 verið tekinn af skipaskrá. Málsaðilar eru ekki að öllu leyti sammála um atvik málsins. Stefndi segir það rétt, að stefndi hafi verið ráðinn skipverji á Sunnutind SU á haustmánuðum 2003, en mótmælir því að um ótímabundna ráðningu hafi verið að ræða. Eins og fram komi í stefnu hafi mb. Sunnutindur SU ekki verið eign stefnda heldur hafi eign hlutafélagsins Vísis, sem reki umfangsmikla starfsemi í heimabyggð stefnanda. Skipið hafi verið orðið gamalt og ekki búið þeim búnaði sem útgerðarmenn og sjámenn vilji helst hafa um borð í uppsjávarveiðiskipum. Muni skipið hafa verið á söluskrá alllengi fyrir þann tíma, sem hér skipti máli. Stefndi hafi tekið skipið á leigu af Vísi hf. í ársbyrjun 2003 til að reyna að afla hráefnis fyrir fiskimjöslverksmiðju Gautavíkur hf. á Djúpavogi og til að reyna að skapa einhverja atvinnu á þeim stað. Skipið hafi verið leigt án allra aflaheimilda og hafi rekstur skipsins algerlega verið háður því hvernig stefnda tækist að útvega á það aflamark á hverjum tíma. Þetta hafi öllum skipverjum verið fullljóst og ennfremur það, að ráðning þeirra hafi einungis verið tímabundin til hverrar vertíðar og hafi byggst á því að skipið fengist leigt áfram og að aflaheimildir væru nægar. Skipinu hafi eingöngu verið haldið til uppsjávarveiða (enda ekki búið til annars veiðiskapar og hefði ekki verið um árabil) og hafi stundað síldveiðar haustið 2003. Fyrsta löndun skipsins á síldarvertíðinni hafi verið 19. september 2003 og sú síðasta þann 17. desember s.á., en þá hafi síldarvertíðinni lokið. Hafi þá störfum stefnanda fyrir stefnda á því ári jafnframt lokið og hafi hann verið afskráður af skipinu. Stefnandi hafi verið annar stýrimaður þessa haustmánuði, en hlaupið í skarðið fyrir fyrsta stýrimann á stundum á þessu tímabili. Hafi verið gert upp við hann að fullu miðað við stöðu á skipinu á hverjum tíma. Þegar fyrir hafi legið að stefnda tækist að útvega aflamark í loðnu til skipsins fyrir komandi loðnutíða, hafi stefnanda verið boðin tímabundin ráðning sem annar stýrimaður á skipinu þá loðnuvertíð. Hafi jafnframt verið ítrekað við hann að þetta væri tímabundin ráðning með loðnuvertíð stæði eða aflamarkið entist, enda hafi honum sem öllum öðrum sjómönnum verið ljóst að ekki sé hægt að halda skipi til veiða, sem engar hefur aflaheimildir. Hafi stefnandi samþykkt þetta fúslega, en hafi þó ekki verið meira í mun að halda þetta ráðningarsamband en svo að hann hafi horfið af skipinu 20. janúar 2004 og muni hafi haldið til suðurhafa í einkaerindum. Hann hafi þó komið aftur til skips 24. febrúar 2004 og verið á skipinu til loka loðnuvertíðar eða til 21. mars 2004. Hafi þá loðnukvóti skipsins því sem næst verið uppurinn, loðna hætta að veiðast og loðnuveiðum því almennt hætt. Á þessu tímabili hafi stefnandi einungis gegnt stöðu annars stýrimanns, svo sem að ofan greinir. Hafi að fullu verið gert upp við hann miðað við þá stöðu. Fyrir janúar hafi hann einungis fengið greidda kauptryggingu, en verið á hlut í febrúar og mars. Að sjálfsögðu hafi hann ekki fengið greitt fyrir þann tíma sem hann var fjarverandi á tímabilinu. Stjórn stefnda hafi ekki séð tilgang í að halda áfram að leigja Sunnutind SU og aflaheimildir á hann þar sem slíkt fyrirkomulagi hafi einfaldlega ekki gengið upp fjárhagslega. Einnig hafi það legið fyrir að nýir menn væru að koma að félaginu og að uppskipting þess væri fyrirhuguð. Stefndi hafi ætíð átt gott samstarf við starfsmenn sína. Því hafi það þótt það til góðra siða að senda sjómönnum orðsendingu um að ekki væri ljóst hvort skipinu (og Erni KE, sem stefndi hafi átt) yrði haldið til veiða í framtíðinni, sbr. dskj. nr. 3, þannig að sjómennirnir gætu gert sínar ráðstafanir. Stefndi hafi litið svo á og líti enn svo á að sjómenn á þessum skipum hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/hvers úthalds í senn og að fullu hafi verið gert upp við þá samkvæmt ráðningar- og kjarasamningum. Í lok loðnuvertíðar hafi Sunnutindi SU verið skilað til eiganda þess, Vísis hf., sem muni hafa tekið þá ákvörðun að selja skipið til niðurrifs þar sem það væri ekki “á vetur setjandi”. Skipið hafi verið selt til Danmerkur og þeir sjómenn, sem skráðir hafi verið á skipið þann 27. maí 2004, sbr. dskj. nr. 10 hafi verið á vegum eiganda þess eða hins erlenda kaupanda. Stefndi geti ekki upplýst um hvort er, en það sé ljóst að skipinu hafi ekki verið haldið til veiða við þetta tækifæri; því hafi einungis verið siglt til Danmerkur. Tveir þeirra, sem skráðir hafi verið, séu danskir. Stefndi hafi ekki haft yfirráð yfir skipinu á þessum tíma né getað nokkru um það ráðið hver yrði fenginn til að sigla því til Danmerkur og hafi reyndar verið ókunnugt um að það stæði til. Á skipið hafi verið skráður fyrsti stýrimaður en enginn annar stýrimaður, sbr. dskj. nr. 10. Stefnandi hafi einmitt gegnt stöðu annars stýrimanns eins og að framan greini og hafi því enginn verið að ganga í meint störf stefnanda, hvað sem öðru líði. III. Málsástæður Málsástæður stefnanda. Stefnandi kveður kröfugerð sína tvíþætta. Annars vegar krefji stefnandi stefnda um vangreidd laun og hins vegar um laun vegna riftunar ráðningarsamnings. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið ráðinn ótímabundið á m.s. Sunnutind SU-59 (979) hjá stefnda þann 10. september 2003. Ráðningin hafi ekki verið tímabundin eða til ákveðins tíma eða ákveðinnar vertíðar, sbr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Uppsagnarfrestur yfirmanna, þ.m.t. stýrimanns, sé þrír mánuðir, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga, sbr. 3. mgr. 1.21 kjarasamnings F.F.S.Í. og L.Í.Ú. Ráðningu stefnanda hafi lokið 27. maí 2003, er nýr stýrimaður hafi hafið störf á skipinu, án þess að stefnanda hefði áður verið sagt upp störfum eða ráðningu hans slitið af öðrum ástæðum. Ekki hafi verið gerður við stefnanda skriflegur ráðningarsamningur eins og stefnda hafi verið lögskylt skv. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. auglýsingu nr. 503/1997 um gildistöku tilskipunar Evrópusambandsins nr. 91/553/EBE frá 14. október 1991 um skyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, sbr. og gr. 1.21 kjarasamnings F.F.S.Í. og L.Í.Ú. Þá áréttar stefnandi að stefndi sem útgerðaraðili skipsins beri sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni að stefnandi hafi eingöngu verið ráðinn á skipið tímabundið eða til ákveðinna verkaefna og eigi því ekki rétt á uppsagnarfresti. Verði stefnandi að bera hallann af vanrækslu lögbundinnar skyldu sinnar til að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda. Vísar stefnandi til dómafordæma hvað þetta atriði varðar og með vísan til þeirra heldur stefnandi því fram að hann hafi verið ráðinn ótímabundið til starfa hjá stefnda þegar stefndi sleit ráðningarsamningi hans. Eins og fram komi á launaseðli vegna mars 2004 hafi stefndi greitt stefnanda síðast laun vegna ráðningartímabilsins 1. – 21. mars 2004. Eftir þann tíma hafi stefndi ekki greitt stefnanda laun. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. sjómannalaga taki skipverji laun frá og með þeim degi sem hann kemur til vinnu á skipi. Samkvæmt 2. mgr. 27.gr. sömu laga taki skipverji kaup til þess dags og að honum meðtöldum er ráðningu hans lýkur samkvæmt ráðningar- eða kjarasamningi og skipti ekki máli þótt hann hafi verið afskráður áður. Um vinnulaun vísar stefnandi til greinargerðar með 27. gr. sjómannalaga, ákvæða þeirra laga, svo og til ákvæða í viðkomandi kjarasamningum. Þá segi að til að skipverji eigi rétt til launa verði skipverjinn að inna vinnu af hendi eða vera reiðubúinn til þess. Þá segi að útgerðarmaður eða skipstjóri skuli boða skipverja til vinnu. Stefnandi hafi verið tilbúinn til vinnu tímabilið 22. mars 2004 og áfram, en stefnandi hafi aldrei verið kallaður til vinnu. Stefnandi eigi skv. ákvæðum kjarasamninga og sjómannalaga rétt á greiðslu launa í formi tímakaups vegna tímabilsins frá 22. mars 2004 til 27. maí 2004, er ráðningu stefnanda hafi verið rift, sem nemi 40 klst. á viku, þ.e. 8 klst. hvern virkan dag eftir að veiðitímabili lýkur, uns veiðar hefjast að nýju miðað við að viðkomandi skipi sé haldið út og rekstri þess ekki hætt. Stefnandi byggir á því að ráðningarsamningi hans hafi verið rift með þrenns konar hætti. Í fyrsta lagi með því að stefnandi hafi tilkynnt honum með bréfi dags. 26. maí 2003 að útgerð skipsins væri hætt. Þar segi m.a. orðrétt: “Á þessari stundu liggi fyrir að Festi hf. mun ekki framar gera út skipin Örn KE-13, 1012 og Sunnutind SU 59, 0979.” Með þeirri yfirlýsingu, sem jafngildi yfirlýsingu um að stefnandi ætlaði ekki að efna ráðningarsamninginn, hafi forsendur ráðningar stefnanda brostið. Vísað er til dómafordæma. Í öðru lagi hafi ráðningarsamningnum verið rift fyrirvaralaust með ráðningu nýs stýrimanns í stað stefnanda þann 27. maí 2004, sbr. lögskráningarvottorð. Hafði ráðningu stefnanda því verið slitið af þessum ástæðum, áður en ráðningunni var slitið af þeim ástæðum að skipið missir réttinn til að sigla undir íslenskum fána. Vísar stefnandi til dómafordæma hvað þetta atriði varðar. Í þriðja lagi hafi ráðningu stefnanda verið slitið með sölu skipsins til útlanda, en skv. 1. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 teljist ráðningu skipverja rift “þegar skip missir rétt til að sigla undir íslenskum fána.” Fram komi að m.s. Sunnutindur SU-59 hafi verið siglt úr landi þann 28. maí 2004 undir íslenskum fána, þótt hann hefði þá þegar verið seldur erlendum aðila í brotajárn. Skipið hafi verið tekið af íslenskri skipaskrá, þ.e. “missir rétt til að sigla undir íslenskum fána “ þann 25. júní 2004. Riftun ráðningarsamningsins hefði þá tekið gildi, hefði riftunin átt sér stað áður, eins og að framan greini. Vísað er til dómafordæma. Yfirmenn á skipum, að frátöldum skipstjóra, eigi rétt á óskertum launum á þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og allan uppsagnartímann. Komi því ekki til að stefnda sé heimilt að draga frá meðallaunum stefnanda á uppsagnarfresti tekjur, sem hann kann að hafa unnið sér inn annars staðar á meðan á uppsagnarfresti stóð. Vísað er til dómafordæma. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér meðallaun í uppsagnarfresti miðað við eigin aflareynslu þann tíma, sem hann starfaði á skipinu. Þar sem stefnandi hafi aðeins starfað í tæpan mánuð á skipinu, sé ekki við lengra tímabil að styðjast. Réttur skipverja til greiðslu meðallauna í uppsagnarfresti sé í samræmi við fjölmarga dóma Hæstaréttar Íslands. Meðallaun séu fundin með því að deila lögskráningardögum í tekjur á ráðningartíma, en þannig fáist meðallaun pr. lögskráningardag og síðan sé margfaldað með 90 dögum, þ.e. uppsagnarfresti stefnanda. Vísað er til fjölmargra dómafordæma. Kveður stefnandi að samkvæmt dómfordæmum skuli miða við meðallaun viðkomandi þegar laun í uppsagnarfresti vegna riftunar séu ákvörðuð, en ekki eingöngu lágmarkslaun eins og stefnandi haldi fram. Stefnandi vísar ennfremur til dómafordæma hvað varðar kröfu um orlof á laun, glötuð lífeyrisréttindi, fæðispeninga, fatapeninga og aðrar aukagreiðslur, svo hvað varðar dráttarvexti. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar þannig: Vangreidd laun á ráðningartíma. Tímabilið 22. mars til 27. maí 2004, er ráðningu stefnanda hafi verið rift, hafi virkir dagar, þ.e. svonefndir svartir dagar, verið alls 44 dagar x 8 klst. á dag = 352 klst. x 963 kr. = 338.976 krónur x 10.17% orlof eða 34.474 krónur. Samtals 373.450 krónur (338.976 + 34.474). Krafa stefnanda um vangreidd laun á ráðningartíma sé því 373.450 krónur. Vangreidd laun á uppsagnarfresti. Samkvæmt launaseðlum stefnanda frá þeim tíma er hann var ráðinn þann 10. september 2003 til 22. mars 2004, er m.s. Sunnutindi SU-59 hafi verið lagt og fiskveiðum hætti, hafi heildarlaun stefnanda numið 1.790.413 krónur og lögskráningardagar 148. Meðallaun séu því 12.097 krónur (1.790.413 / 148 lögskráningardögum) x 90 dagar í uppsagnarfresti = 1.088730 krónur x 10.17% orlof = 110.724 krónur eða samtals 1.199.454 krónur. Glötuð 6% lífeyrisréttindi af meðallaunum og orlofi (1.199.454 krónur), sbr. gr. 1.43 í kjarasamningi FFFSÍ og LÍÚ = 71.967 krónur. Samtals nemi vangreidd laun í uppsagnarfresti því 1.271.421 krónum (1.199.454 + 71.967 krónur). Stefnandi kveður kröfu sína vegna vangreiddra launa á ráðningartíma og vangreiddra launa á uppsagnarfresti vegna riftunar nema 1.644.871 krónum (373.450 + 1.271.421) Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á 6. gr., 9. gr., 22. gr., 25. gr. og 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Um orlof er vísað til orlofslaga nr. 30/1987. Um dráttarvexti er vísað til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um virðisaukaskatt er vísað til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður stefnda. Stefndi kveðst fullyrða að stefnandi og allir aðrir skipverjar á Sunnutindi hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/hvers úthalds í senn. Málefnalegar ástæður hafi ráðið þessu fyrirkomulagi. Stefndi hafi ekki verið eigandi skipsins og hafi eigandinn getað kallað það til sín þegar hann vildi. Skipið hafi verið án allra aflaheimilda og hafi verið leigt þannig og hafi útgerð þess byggst á þeim aflaheimildum /aflamarki, sem stefndi hafi getað útvegað til þess á hverjum tíma. Þetta hafi stefnanda verið fullljóst og hafi hann því ekki getað vænst þess að stefndi myndi halda skipinu til veiða til frambúðar og að stefnandi hefði ótímabundna ráðningu svo lengi sem hann vildi. Starfslok stefnanda hafi að fullu farið saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða. Geti stefnandi því ekki byggt á því að ráðningu hans hafi verið slitið með ólögmætum hætti af þessum sökum. Þá geti stefnandi ekki byggt á því að annar maður hafi verð ráðinn í hans stað án þess að stefnanda hafi verið gefinn kostur á að ganga í þá stöðu. Bæði leiði það af því sem segi í næstu málsgrein hér að framan og eins því sem segi í kafla um málavextir, að sá stýrimaður, sem skráður hafi verið á skipið 27. maí 2004, hafi einungis verið ráðinn í stuttan tíma til að ferja skipið til Danmerkur. Stefnandi telji sig hins vegar hafa verið ráðinn til fiskveiða, ekki “ferjusiglinga”. Þessi stýrimaður hafi því ekki verið að “ganga í störf” stefnanda, sbr. og framangreint um skráða stöðu umrædds stýrimanns. Þá byggi stefnandi riftunarkröfu sína á að skipi hafi verið selt úr landi og að það sé sjálfstæð riftunarkrafa. Eins og skýrt sé hér að framan hafi það alfarið verið eigandi skipsins, sem hafi átt ákvörðunarvald um það hvort hann vildi gera skipið út áfram eða selja það til niðurrifs. Það hafi ekki verið ákvörðun sem stefndi hafi tekið og hann engu getað um það ráðið því hann hafi ekkert haft með það að gera að ráðskast með skipið eftir að því hafði verið skilað. Stefnandi geti því ekki byggt bótakröfu um riftun á grundvelli ákvörðunar eiganda skipsins um að selja það í brotajárn. Þáverandi lögmaður stefnanda hafi sent stefnda bréf 11. júní 2004 (dskj. nr. 6). Þar krefjist hann einungis kauptryggingar frá 22. mars til 28. maí 2004 eða í 66 daga, samtals 384.894 krónur með orlofi. Síðan gefi hann sér þær forsendur að síldveiðar myndu byrja skömmu eftir 28. maí (á veiðiréttindalausu skipinu) og því eigi stefnandi rétt til svokallaðra meðalbóta skv. 25. gr. sjómannalaga í 3 mánuði frá þeim degi og gefi sér síðan forsendur til að reikna þær út. Reikni hann þá með meðallaunum stefnanda allan þann tíma, sem hann hafi verið á skipinu, eins og dómstólar hafi stundum gert þegar forsendur séu á annað borð til greiðslu bóta skv. 25. gr. sjómannalaga. Þessari aðferð hans sé mótmælt, en hún sé síðar viðhöfð í stefnu, en reyndar með öðrum tölum að hluta til. Því sé haldið fram sem sjálfstæðri málsástæðu að stefnandi hafi starfað í það stuttan tíma hjá stefnda (og það stopult) að hann hefði aldrei verið búinn að vinna sér rétt til launa á uppsagnarfresti á grundvelli starfsaldursreglna. Laun fiskimanna hafi um langan aldur byggst upp á tvenns konar kerfi; annars vegar kauptryggingu eða lágmarkslaunum og hins vegar aflahlutdeild. Dómstólar hafi stundum dæmt sjómönnum bætur í þrjá mánuði frá ráðningarslitum og hafi bæturnar tekið mið af aflahlutdeild, sem þeir hefðu fengið miðað við hvað veiðst hefur á skip á tilteknu tímabili á undan ráðningarslitum, oftast næstu þrjá mánuði á undan. Hér sé um að ræða einhvers konar tilraun dómstóla til að setja "staðalbætur" vegna ráðningarslita skv. 25. gr. sjómannalaga, þegar sú grein eigi við. Þessi regla getur hins vegar alls ekki gilt um allar veiðar. Þannig hátti til að ýmsar veiðar séu aðeins leyfðar á tilteknum tímabilum, eins og t.d. loðnuveiðar, sem einungis hafi verið leyfðar á tímabilinu frá 8. jú1í 2003 til 30. aprí1 2004, sbr. rgl. nr. 523/2003. Sambærileg ákvæði séu mörg í öðrum reglugerðum um aðrar veiðar. Þá hagi náttúrulegar aðstæður í sjónum og í lífríkinu því þannig til, að tilteknar tegundir fiskjar veiðast ekki á tilteknum árstímum. Miðað við núverandi útgerðarmynstur Íslendinga og núgildandi reglur um stjórn fiskveiða geti þessi "staðalbótaregla" í mesta lagi átt við um togara en ekki önnur skip. Það sé t.d. augljóst að þessi "staðalbótaregla" getur alls ekki gilt um veiðar á uppsjávarfiski. Það getur ekki staðist að beita þessari reglu þannig að hún nái til þess að sjómaður fái "hlut" úr "afla" sem skipinu sé ekki heimilt að veiða. Til að skýra þetta nánar megi benda á atvik þessa máls. Útgerðin eigi ekki aflaheimildir/aflamark umfram það, sem keypt hefði verið til skipsins og það aflamark (í loðnu) hefði nánast allt verið nýtt þegar loðnuvertíð lauk. Því sé mótmælt að staðalbótareglunni verði beitt í þessu máli. Um varakröfu sína segir stefndi að hann telji sig að fullu hafa gert upp laun stefnanda í samræmi við kjarasamninga og ráðningarsamning og að stefnandi eigi engar kröfur á hendur honum og beri að sýkna stefnda af öllu kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess, að krafa stefnanda verði lækkuð og nái þá einungis til kauptryggingar svo sem stefnandi krefjist, að frádregnum þeim launum sem hann hafi aflað sér annars staðar á sama tíma og launa sé krafist fyrir, en fái ekki bætur vegna meints missis aflahlutar með vísan til framanritaðra raka. IV. Niðurstaða Fyrir liggur að stefndi gerði ekki skriflegan ráðningarsamning, skipsrúmssamning, við stefnanda svo sem honum var skylt samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Með því að stefndi vanrækti þessa skyldu sína ber hann samkvæmt dómafordæmum hallann af sönnunarskorti um lengd ráðningartíma stefnanda. Hefur stefnda ekki tekist að hnekkja staðhæfingu stefnanda um að hann hafi verið ráðinn ótímabundið á skipið Sunnutind SU-59, sem var í útgerð stefnda. Líta verður svo á að ráðningu stefnanda hafi verið slitið hinn 26. maí 2004, er framkvæmdastjóri stefnda tilkynnti skipverjum á Erni KE og Sunnutindi SU að hætt hefði verið við útgerð skipanna. Voru ráðningarslitin fyrirvaralaus og liggur ekki fyrir að stefnandi hafi átt þess kost að vinna hjá stefnda á mánaða uppsagnarfresti. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga á skipverji, sem vikið hefur verið úr skipsrúmi áður en ráðningartími hans er liðinn og án þess að heimild sé til þess í 23. og 24. gr. laganna, rétt á kaupi þann tíma, sem fyrir er mælt í 9. gr. Stefnandi, sem starfaði sem stýrimaður á Sunnutindi SU-59, á því rétt á launum í þrjá mánuði, sbr. 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Með vísan til dómafordæma, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 326/2000, 197/2001, 135/2002, 319/2002 og 292/2002, þar sem bótareglu 25. gr. sjómannalaga hefur verið beitt við líkar aðstæður og hér eru fyrir hendi, er fallist á kröfu stefnanda um greiðslu meðallauna næstu mánaða áður en ráðningu hans var slitið. Í dómum Hæstaréttar hefur verið litið svo á að óeðlilegt sé og andstætt meginreglum vinnuréttarins að sjómenn þurfi að sæta skerðingu á launum sínum á uppsagnarfresti vegna ráðstafana, sem útgerðaraðili grípur til einhliða sér til hagsbóta, þ.e. að hætta rekstri skips. Einnig hefur verið vísað til þess að útgerðaraðilum sé í lófa lagið að haga ráðstöfunum sínum með þeim hætti að starfslok viðkomandi sjómanns falli saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða. Telja veður að rök þessi eigi að fullu við í máli þessu. Telja verður að stefnandi hefði mátt vænta þess að halda óskertum ráðningarkjörum þar til ráðningartíma hans lyki samkvæmt ráðningar- og kjarasamningi, en óumdeilt er að hann var ráðinn upp á aflahlut. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram í máli þessu að bótaregla 25. gr. sjómannalaga geti ekki gilt um allar veiðar, svo sem veiðar, sem aðeins séu leyfðar á tilteknum tímabilum, eins og t.d. loðnu- og síldveiðar. Það geti ekki staðist að beita þessari reglu þannig að hún leiði til þess að sjómaður fái hlut úr afla, sem skipinu sé óheimilt að afla eða hafi ekki heimildir til að veiða. Fram er komið að á skipinu Sunnutindur SU-59 voru stundaðar veiðar á loðnu og síld. Einnig er komið fram að stefndi leigði skipið án allra aflaheimilda og að rekstur þess var háður því að stefndi fengið skipið leigt og að honum tækist til að útvega á það aflamark á hverjum tíma. Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 197/2001 segir að ef breyta ætti frá þeirri dómaframkvæmd, sem að ofan greinir, þ.e. líta til launa sjómanna næstu mánuðina fyrir starfslok þegar bætur skv. 25. gr. sjómannalaga eru ákveðnar, hefði það í för með sér verulega óvissu, meðal annars vegna þess að aflaheimildir séu framseljanlegar. Var því ekki fallist á það að taka mið af aðstæðum, sem kunni að vera fyrir hendi í einstökum tilvikum og hafna um leið að framtíðartjón verði ákveðið með hliðsjón af launagreiðslum síðustu mánaða fyrir starfslok. Með hliðsjón af þessu er ekki fallist á að bótaregla 25. gr. sjómannalaga, eins og henni hefur verið beitt í framkvæmd, geti ekki átt við í máli þessu þar sem skipið hafi stundið veiðar, sem aðeins séu leyfðar á tilteknum tímabilum. Hér ber og að hafa í huga að miðað er við að ráðningu stefnanda hafi verið slitið í lok maí, en að öllu jöfnu hefði skipið haldið til síldveiða í byrjun júní. Með hliðsjón af framangreindu og niðurstöðu í máli nr. 135/2002 er heldur ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að bótaregla 25. gr. sjómannalaga geti ekki átt við í málinu þar sem umrætt skip hafi verið leiguskip án allra aflaheimilda og að útgerð þess hafi verið hætt sökum þess að stefndi hafi orðið að skila því til leigusala. Ekki hefur verið sýnt fram á að sú viðmiðun sem stefnandi leggur til grundvallar launum á uppsagnarfresti sé ósanngjörn, þ.e. laun hans frá því að hann var ráðinn á skipið 10. september 2003 og til þess tíma er skipinu var lagt og fiskveiðum hætt 22. mars 2004. Með vísan til alls ofangreinds er fallist á kröfu stefnanda um greiðslu meðallauna á uppsagnarfresti eins og hún er fram sett í stefnu, en ekki er tölulegur ágreiningur um kröfuna. Auk launa á uppsagnarfresti hefur stefnandi krafist launa á ráðningartíma, þ.e. frá 22. mars til 27. maí 2004, er ráðningu stefnanda var rift. Í 27. gr. sjómannalaga segir að skipverji taki kaup frá og með þeim degi sem hann kemur til vinnu á skipinu og til þess dags og að honum meðtöldum er ráðningu hans lýkur samkvæmt ráðningar- eða kjarasamningi og skipti þá ekki máli þótt hann hafi verið afskráður áður. Ennfremur segir að um vinnu skipverja fari eftir kjarasamningum og sjómannalögum. Í greinargerð með lögunum segir um þessa lagagrein að í henni sé áréttuð sú grundvallarregla vinnuréttar, að til þess að eiga rétt til launa verði launþegi að inna vinnu af hendi eða vera reiðubúinn til þess. Samkvæmt grein 1.09 í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna segir um kauptryggingu að útgerðarmaður tryggi yfirmönnum mánaðarlegar kaupgreiðslur upp í hundraðshluta afla þeirra frá lögskráningardegi til afskráningardags. Ennfremur segir að forfallist skráður skipverji skuli kauptrygging hans skiptast milli þeirra manna, sem í þá veiðiferð fóru. Með hliðsjón af framangreindu þykir ljóst að kjarasamningur aðila gerir aðeins ráð fyrir að kauptrygging greiðist meðan viðkomandi eru lögskráður á skipið og því er haldið til veiða. Fyrir liggur að stefnandi var afskráður af skipinu 22. mars 2004. Ljóst er að ráðningarsamningi stefnanda var ekki slitið fyrr en 26. maí 2004. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið reiðubúinn til að inna vinnu af hendi í þágu stefnda frá 22. mars til 26. maí, en að hann hafi ekki verið boðaður til vinnu á skipinu af hálfu stefnda. Í 59. gr. sjómannalaga segir að skipverji sé skyldur að koma á ákveðnum tíma í skiprúmið. Enn fremur segir að sé hann ekki staddur á skipi en veit eða má vita að hann muni bráðlega vera kvaddur til skips, sé honum skylt, eftir því sem honum er unnt, að fylgjast með ferðum skipsins og vera tilbúinn til að taka upp störf sína að nýju þegar þess er þörf enda skuli útgerðarmaður eða skipstjóri veita honum greiðar upplýsingar um ferðir skips, eftir því sem unnt er. Á því tímabili, sem um ræðir, taldi stefnandi sig enn vera í ráðningarsambandi við stefnda og með hliðsjón af bréfi stefnda til skipverja á skipunum Erni KE og Sunnutindi SU dags. 26. mars 2005 hafði stefndi ekki gefið stefnanda skýrar upplýsingar um hvert framhald málsins yrði. Með hliðsjón af framangreindu og með stoð í 3. mgr. greinar 1.32 í kjarasamningi aðila verður fallist á kröfu stefnanda um greiðslu tímakaups á þessu tímabili. Krafa þessi hefur ekki sætt mótmælum tölulega af hálfu stefnda og er hún því tekin greina eins og hún er sett fram í stefnu. Með vísan til alls framangreinds verður krafa stefnanda tekin til greina að fullu með dráttarvöxtum eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af málsúrslitum þykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 249.000. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Einnig hefur verið tekið tillit til þess að lögmaður stefnanda þingfesti og flutti mál nr. E-31 og E-33/2005, á hendur stefnda á sama á sama tíma og mál það, sem hér um ræðir. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Stefnda, Festarfell ehf., greiði stefnanda, Jóni Karlssyni, 1.644.871 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. júní 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 249.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 139/2011
Kærumál Aðild Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti Sératkvæði
C kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu L um að A ehf. væri skylt að veita L upplýsingar um öll fjarskipti C á tilteknu tímabili við eftirfarar- og staðsetningarbúnað sem C hafði leigt af A ehf. og hversu oft C tengdist búnaðinum í tölvu sinni og sótti upplýsingar frá búnaðinum. L hafði til rannsóknar ætluð brot C á 5. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti. Í dómi Hæstaréttar kemur m.a. fram að það hafi verið meginregla samkvæmt lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að ekki væri gert ráð fyrir því að sakborningi væri gefinn kostur á að láta mál til sín taka á meðan það væri til rannsóknar. Hefði þessi regla ekki verið talin fara í bága við stjórnarskrá né mannréttindasáttmála Evrópu. Þessari meginreglu hefði ekki verið breytt með lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var C ekki talið heimilt að kæra úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar þar sem hann hefði ekki með réttu átt aðild að málinu í héraði. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2011, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að A ehf. sé skylt að veita sóknaraðila upplýsingar um öll fjarskipti við eftirfarar-/staðsetningarbúnað af gerðinni B, með [...] númerinu [...] sem varnaraðili hafði á leigu frá og með 21. september 2010 til og með 18. nóvember sama ár og jafnframt upplýsingar um hversu oft varnaraðili hefði tengst búnaðinum í tölvu sinni og sótt upplýsingar frá búnaðinum á framangreindu tímabili. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili hefur til rannsóknar ætlað brot varnaraðila á 5. mgr. 47. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti, sbr. 74. gr. laganna. Krafa sóknaraðila 3. mars 2011 um afhendingu upplýsinga beindist að A ehf., sem leigt hafði varnaraðila tiltekinn búnað í því skyni að hann gæti fylgst með ferðum bifreiðar, sem búnaðurinn var settur í. Sóknaraðili krafðist þess að héraðsdómari tæki kröfu hans til meðferðar, án þess að ,,kærði eða annar sá sem hún beinist að verði kvaddur á dómþingið“, sbr. 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Héraðsdómari hafnaði þeirri kröfu og voru fyrirsvarsmaður A ehf. og varnaraðili boðaðir til að mæta við fyrirtöku kröfunnar, sbr. 1. og 2. mgr. 104. gr. sömu laga. Við fyrirtökuna mætti framkvæmdastjóri A ehf. og kvaðst ekki fallast á kröfuna þar sem félagið væri bundið trúnaði við viðskiptavin sinn, varnaraðila málsins. Yrðu gögnin því ekki afhent án undangengins úrskurðar. Varnaraðili mætti á dómþingið og mótmælti kröfunni. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði taldi héraðsdómari að taka bæri kröfu sóknaraðila til greina. A ehf. hefur ekki kært úrskurðinn af sinni hálfu. Það var meginregla samkvæmt lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að ekki væri gert ráð fyrir því að sakborningi væri gefinn kostur á því að láta mál til sín taka á meðan það var til rannsóknar. Í dómum Hæstaréttar í máli nr. 59/2006, sem birtur er á blaðsíðu 701 í dómasafni réttarins það ár, og í máli nr. 209/2006, sem birtur er á blaðsíðu 2405 í dómasafninu, var þessi regla hvorki talin fara í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar né 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þessu var ekki breytt með lögum nr. 88/2008. Skýra ber ákvæði 1. mgr. 103. gr. þeirra laga svo, að beinist krafa að öðrum en sakborningi geti sá, sem hana gerir, krafist þess að sá, sem hún beinist að, verði ekki boðaður á dómþing. Í þeim tilvikum kemur ekki til álita að sakborningur verði boðaður, en beinist krafan að honum getur sá, sem hana gerir, með sama hætti krafist þess að sakborningur verði ekki boðaður til dómþingsins. Samkvæmt þessu gat ekki komið til álita að boða varnaraðila á dómþing þar sem fjalla skyldi um kröfu sóknaraðila og átti varnaraðili því með réttu ekki aðild að málinu í héraði. Honum er þess vegna ekki heimilt að kæra úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Þegar sá sem rannsakar sakargiftir á hendur tilteknum manni, sem grunaður er um refsiverða háttsemi, leitar atbeina dómstóls til rannsóknaraðgerðar, verður að okkar dómi að telja sakborning aðila slíks máls í skilningi laga enda beinist rannsókn að honum og háttsemi hans. Aðgerð til rannsóknar kann á hinn bóginn að vera þess eðlis að ekki sé unnt að heimila sakborningi að gæta hagsmuna sinna áður en ákvörðun um beiðni er tekin, þar sem slíkt myndi spilla rannsókn eða gera hana tilgangslausa. Dæmi um slíka aðgerð er símhlerun, sbr. XI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en til þeirrar aðgerðar þarf oftast dómsúrskurð, sbr. 84. gr. laganna. Einnig má nefna aðgerðir samkvæmt 89. gr., sem ýmist geta haft það markmið að fylgjast með háttsemi sakbornings eða hann hefur aðstöðu til að hafa áhrif á hvort nái tilgangi sínum. Þegar svo stendur á getur sakborningur með vísan til 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 lagt fyrir héraðsdóm ágreining sem hann gerir um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda. Fái hann vitneskju um erindi af þessum toga, áður en það er tekið fyrir og afgreitt, er ekkert því til fyrirstöðu að hann neyti þessarar heimildar þegar í stað. Grundvöllur réttar hans til aðildar að slíkri kröfu eru hagsmunir hans af rannsókninni sem að honum er beint. Meirihluti Hæstaréttar telur í þessu máli að varnaraðili njóti ekki heimildar samkvæmt i. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 til að kæra úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar. Byggist sú niðurstaða á því að ekki hafi verið skylt að gefa varnaraðila kost á að láta málið til sín taka í héraði, þar sem rannsóknarkrafa sóknaraðila hafi ekki beinst að honum heldur A ehf. Felst í þessu sú afstaða að varnaraðili geti ekki talist aðili málsins í héraði, þó að rannsókn sóknaraðila beinist að háttsemi hans. Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 skal lögreglustjóri eða ákærandi, sem telur þörf á atbeina dómara til aðgerðar, samkvæmt 1. mgr. 102. laganna, greina skýrlega að hverjum krafa beinist og á hvaða grunni hún er reist. Þá skal þess jafnframt getið hvort sá sem kröfu gerir krefjist þess að hún sæti meðferð fyrir dómi án þess að „sakborningur eða annar sá sem hún beinist að“ verði kvaddur á dómþing, sbr. 1. mgr. 104. gr. laganna. Í síðastnefndu ákvæði er meðal annars kveðið á um að dómari skuli taka ákvörðun um hvort orðið skuli við beiðni um þetta. Skuli það að jafnaði ekki gert nema dómari telji það nægilega rökstutt að vitneskja um gerðina fyrirfram „hjá sakborningi eða þeim sem hún á að beinast að“ geti spillt fyrir rannsókn. Í 2. mgr. 104. gr. er síðan kveðið svo á að verði ekki farið með kröfu samkvæmt 102. gr. á þann hátt sem um ræði í 1. mgr. 104. gr. ákveði dómari stund og stað til þinghalds og skal hann tilkynna það þeim sem kröfuna gerði, „svo og eftir atvikum lögreglustjóra eða ákæranda, sakborningi eða verjanda ellegar þeim öðrum sem kröfu er beint að“, eins og þetta er orðað. Fyrir gildistöku laga nr. 88/2008 var ekki að finna í lögum hliðstæð ákvæði. Við teljum því að dómsúrlausnir frá þeim tíma hafi ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins. Samkvæmt fyrrgreindum texta 104. gr. laga nr. 88/2008 er að okkar dómi ljóst að meginreglan er sú að gera skuli sakborningi viðvart um rannsóknarkröfu og gefa honum kost á að gæta hagsmuna sinna af henni. Hafi verið ætlunin að vernda að þessu leyti aðeins rétt þess sem upplýsinga er leitað hjá, og þar á meðal sakbornings einungis í þeim tilvikum sem upplýsinga er leitað hjá honum, var með öllu óþarft að nefna sakborning sérstaklega í lagatextanum. Það þarfnast samkvæmt lagaákvæðinu sérstaks rökstuðnings ef fallist er á kröfu þess sem rannsakar mál um að sakborningur skuli ekki njóta réttarins. Sá rökstuðningur þarf að lúta að því að vitneskja sakbornings um aðgerðina geti spillt fyrir rannsókninni. Styðst þessi meginregla um að vernda réttindi sakbornings vafalaust við sjónarmið um að hagsmunir hans af rannsóknarbeiðni kunni að glatast honum fyrir fullt og allt ef fallist er á beiðni, svo sem ef leynd er aflétt af viðkvæmum einkamálum hans með aðgangi að gögnum sem þau varða hjá þriðja aðila. Er heldur ekki sýnileg nein þörf að lögum á að hindra hann í að gæta hagsmuna sinna, þegar slíkt getur gerst án þess að nokkrum rannsóknarhagsmunum sé við það stefnt í hættu. Raunar er ljóst að í sumum tilvikum kann að standa svo á að réttur sakbornings til aðgangs að dómstólum til úrlausnar um réttindi sín og skyldur, sem nýtur verndar í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár, getur farið forgörðum við að heimila honum ekki að gæta hagsmuna sinna áður en réttindum hans er raskað á þann veg sem hér um ræðir. Í máli þessu lýtur beiðni sóknaraðila að öflun gagna um fjarskipti varnaraðila á tilgreindu tímabili á árinu 2010 sem fyrirtækið A ehf. hefur yfir að ráða. Augljóst er að varnaraðili getur ekki spillt fyrir þessari rannsókn með því að fá tækifæri til að gæta hagsmuna sinna áður en ákvörðun er tekin um að leyfa hana. Var héraðsdómara því rétt að synja kröfu sóknaraðila um að varnaraðili yrði ekki boðaður til þinghalds þegar krafan yrði tekin fyrir svo sem hann gerði. Boðun varnaraðila til þinghalds þjónar þeim tilgangi að gefa honum kost á að taka afstöðu til kröfunnar. Verði rétti hans til aðildar að málinu synjað felst í því sú afstaða að hann þurfi að neyta heimildar 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 til þess að bera lögmæti rannsóknarathafnar sóknaraðila undir héraðsdóm til að geta síðan skotið ákvörðun um hana til Hæstaréttar. Hefði hann getað brugðist við með þessum hætti þegar í stað er hann fékk vitneskju um rannsóknarbeiðni sóknaraðila, og þá áður en héraðsdómur hafði tekið afstöðu til hennar, samanber það sem fyrr sagði um þetta. Teljum við að þessi aðstaða renni stoðum undir þá skýringu á 104. gr. laganna sem að framan greinir. Samkvæmt framansögðu teljum við varnaraðila njóta heimildar samkvæmt i. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 til að skjóta hinum kærða úrskurði til Hæstaréttar. Úrskurðinn beri síðan að staðfesta með vísan til forsendna.
Mál nr. 25/2019
Ærumeiðingar Vanreifun Aðild Frávísun frá héraðsdómi
G höfðaði mál þetta á hendur AG og Ú ehf. til réttargæslu vegna 30 ummæla AG sem birtust í tilgreindum fjölmiðlum. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness var AG sýknaður af kröfum G með vísan til þess að hann hefði í umfjöllun sinni ekki farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í hinum áfrýjaða dómi var á hinn bóginn talið að AG hefði í 23 ummælum sinna vegið svo að vernd G til einkalífs að í bága hefði farið við 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Voru ummælin dæmd dauð og ómerk og AG gert að greiða G miskabætur, auk þess sem kveðið var á um birtingu forsendna og dómsorðs í miðlum Ú ehf. að viðlögðum dagsektum. Fyrir Hæstarétti voru ekki lengur til úrlausnar í málinu sjö þeirra ummæla sem stefnt hafði verið vegna í héraði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í ummælum þeim sem þar voru til umfjöllunar hefði G hvergi verið nafngreindur en í héraðsdómsstefnu hefði að engu leyti verið gerð grein fyrir því hvernig ummæli í einstökum liðum hefðu falið í sér meiðyrði í garð hans. Þannig hefði því ekki verið lýst hvers vegna telja ætti að þeir sem hefðu lesið umræddar greinar og séð eða hlýtt á frásagnir þar sem hin umstefndu ummæli hefðu komið fram hefðu getað dregið þá ályktun að G væri hinn ónefndi maður sem valdið hefði dauða A. Samkvæmt þessu hefði að engu leyti verið gerð grein fyrir því hvers vegna telja ætti að þau fjölmörgu ummæli hafi átt við G þannig að hann hefði lögvarða hagsmuni að gæta af því að þau yrðu ómerk. Var því talið að grundvöllur málsins hefði verið lagður í slíku ósamræmi við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson ogÓlafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar21. maí 2019. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara sýknu afmiskabótakröfu hans eða hún verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úrhendi stefnda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IStefndi höfðaði mál þetta í júní 2017 áhendur áfrýjanda og Útgáfufélaginu Stundinni ehf. til réttargæslu vegna 30ummæla áfrýjanda sem birtust í tilgreindum fjölmiðlum. Um var að ræða 28 ummælier birtust 1. og 2. desember 2016, þrettán í prentmiðlinum Stundinni, þrenn ávefsvæðinu www.stundin.is, tvenn í viðtali á útvarpsstöðinni X-ið 977 og tíu í viðtalivið áfrýjanda í vefsjónvarpi. Loks krafðist stefndi ógildingar á tvennumummælum áfrýjanda á fyrrnefndri útvarpsstöð 30. desember 2016. Stefndi krafðistþess að ummælin yrðu ómerkt og sér yrðu dæmdar 10.000.000 króna í miskabætur meðnánar tilgreindum vöxtum og að forsendur og niðurstöður dóms yrðu birtar íprentmiðli Stundarinnar og á vefsvæðinu www.stundin.is að viðlögðum dagsektum. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 31. maí2018 var áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda með vísan til þess að hann hefði ekkimeð umfjöllun sinni farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr.73. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómi Landsréttar 22. mars 2019 var á hinn bóginntalið að áfrýjandi hefði í 23 ummæla sinna vegið svo að vernd stefnda tileinkalífs að í bága færi við 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Voru þau dæmddauð og ómerk og áfrýjanda gert að greiða stefnda 1.200.000 krónur í miskabæturmeð nánar tilgreindum vöxtum, auk þess sem kveðið var á um birtingu forsendnaog dómsorðs í prentmiðli Stundarinnar og á vefmiðlinum www.stundin.is að viðlögðum dagsektum. Í apríl 2019birti Útgáfufélagið Stundin ehf. dóm Landsréttar á vef- og prentmiðlum sínum. IIAð lokinni tilgreiningu á tölusettumummælum og lýsingu á kröfugerð í stefnu í héraði var í kafla undir heitinumálsaðild og ábyrgðargrundvöllur sagt að áfrýjandi bæri refsi- og fébótaábyrgðá hinum umstefndu ummælum. Í fyrsta lagi á ummælum í töluliðum 1 til 16 ogmyndbirtingu og birtingu persónuupplýsinga um stefnda á grundvelli a. liðar 1.mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, en áfrýjandi hefði veriðnafngreindur höfundur fréttarinnar þar sem ummælin, myndin og upplýsingarnar hefðubirst og bæri því ábyrgð á efni hennar og framsetningu. Í öðru lagi á ummælum ítöluliðum 17 til 20 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 50. gr. framangreindra laga,en áfrýjandi hefði viðhaft þau í eigin nafni í útvarpsviðtali. Í þriðja lagi áummælum í töluliðum 21 til 30 á grundvelli 235. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, en áfrýjandi hefði viðhaft þau í viðtali í hljóði og mynd sem meðalannars hefði verið birt á facebooksvæði fyrirsvarsmanns ÚtgáfufélagsinsStundarinnar ehf. og á vefsvæðinu www.suðurnes.net, en tekið var fram að ábyrgðarreglurlaga nr. 38/2011 ættu ekki við um viðtalið. Þá var í stefnunni stutt lýsing ámálavöxtum með þeirri ályktun stefnda að áfrýjandi hefði með umfjöllun sinni ífjölmiðlinum Stundinni gefið stefnda að sök að hafa svipt nafngreindan Íslendinglífi, afhausað hann og sýnt afskorið höfuð hans í samtali á Skype, jafnframtþví að ásaka hann um að vera umfangsmikinn fíkniefnasmyglara og einn höfuðpauraalþjóðlegs glæpagengis. Hefði áfrýjandi í framhaldi af þessu farið í fjöldaviðtala. Í kafla stefnunnar um málsástæður oglagarök sagði að með ummælum áfrýjanda væri stefnda gefin að sök margvíslegháttsemi sem varðaði við almenn hegningarlög, en skipta mætti ummælunum íþrennt eftir efni þeirra ásakana sem þau hefðu að geyma. Þar sagði: „Í fyrstalagi er stefnanda gefið að sök að hafa gerst sekur um svívirðilegt manndráp. Íöðru lagi er stefnandi ásakaður um það að villa á sér heimildir og nota tilþess falsað vegabréf sem er skjalafals samkvæmt íslenskum lögum. Í þriðja lagi þáer stefnanda gefið að sök að vera stórtækur eiturlyfjasmyglari“, en líta yrðitil þess að stefndi væri ekki með sakarferil samkvæmt sakavottorði. Því næst voru hver og ein ummælitilgreind með knöppum athugasemdum. Þá var vísað til þess að öll hin umstefnduummæli fælu í sér ásökun um refsiverða og siðferðislega ámælisverða háttsemisem væri ósönnuð með öllu og jafnframt brot gegn 235. gr. og 1. og 2. mgr. 236.gr. almennra hegningarlaga og bæri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241.gr. þeirra. Einnig var umfjöllun um að frétt áfrýjanda á vefsvæðinu www.stundin.is2. desember 2016 hefði verið myndskreytt með ljósmynd af stefnda og vegabréfihans og þyrfti stefndi ekki að sæta því bótalaust. Með þessu hefði verið brotiðgegn 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 229. gr.almennra hegningarlaga og ætti stefndi því rétt á miskabótum úr hendi áfrýjanda.Einnig var stutt umfjöllun um kröfu um birtingu dómsins á prent- og vefmiðliStundarinnar. IIIEins og sést af kröfugerð stefnda fyrirHæstarétti eru ekki lengur til úrlausnar í málinu sjö þeirra ummæla sem stefntvar vegna í héraði. Lúta þau að því að stefndi hafi verið eða sé meðlimur íglæpahring og umfangsmikill fíkniefnasmyglari, sbr. liði 3, 10 og 11 íómerkingarkröfu stefnda, hann hafi jafnframt notað fölsuð skilríki og þóst veraþýskur fasteignasali, sbr. lið 12, en í öllum þessum ummælum er stefndinafngreindur. Þá eru heldur ekki til umfjöllunar ummæli samkvæmt lið 13 þessefnis að „um hvarf A verður þó ekki skrifað án þess að minnast á nafn Guðmundar“og ummæli samkvæmt lið 16 að „um hvarf A verður þó ekki skrifað án þess aðminnast á nafn Guðmundar Spartakusar.“ Loks eru heldur ekki til úrlausnarummæli, sbr. lið 22 úr viðtali í vefsjónvarpi 1. desember 2016 „þetta morð erframið út í Paraguay“. Eftir standa því ummæli í liðum 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8 og 9af þeim 13 sem birtust í grein í Stundinni 1. desember 2016, í liðum 14 og 15sem birtust á vefsvæðinu www.stundin.is degi síðar, í liðum 17 og 18 úrviðtali á útvarpsstöðinni X-ið 977 sama dag, í liðum 19 og 20 á sömu stöð 30.desember 2016 og ummæli í liðum 21 og 23 til 30 sem sett voru fram ívefsjónvarpi 1. sama mánaðar.Þau ummæli sem eftir standa eru svohljóðandi:1. „Ónefndur Íslendingur er sagður hafa sýnt höfuðið á Skype.“ 2. „ ... ónefndanÍslending halda á afskornu höfði hans í samtali á Skype og hrósað sér af því aðhafa myrt hann.“ 4. „Sá ónefndi segir að það hafi slegið í brýnu á milli þeirrameð afleiðingum að hann hafi ákveðið að drepa A.“ 5. „Ónefndi Íslendingurinnsagðist einfaldlega ekki hafa getað gert annað en að drepa A“. 6. „„Hér er hann,hér er A,“ sagði ónefndi Íslendingurinn og lyfti plastpokanum í átt aðvefmyndavélinni á fartölvunni.“ 7. „Hann sá afskorið höfuð í pokanum. Höfuð semlíktist A. Illa farið höfuð sem blóðið draup enn úr. Sundurskorið andlit, meðbrotinn kjálka og annað augað hékk út úr hauskúpunni.“ 8. „Sá ónefndi sagðisthafa fengið nóg af A og hér hafi höfuð hans endað. Afskorið í glærum plastpoka.“9. „ ... ónefnda Íslendingi sem Jón sagðist hafa séð halda á afskornu höfði A.“14. „Íslendingurinn í Paragvæ sem vitni segir að hafa sýnt höfuð A á Skype“. 15.„ ... átti hann samtal við ónefnda Íslendinginn í Paragvæ daginn eftir, semsamkvæmt vitnisburði Jóns, sagðist hafa „ákveðið að drepa A.““ 17. „ ... meðþessum ónefnda Íslendingi sem að er talinn hafa myrt A.“ 18. „ ... þessumónefnda Íslendingi sem að er sagður hafa myrt hann og sýnt höfuð hans áFacebook“. 19. „Og sko, það er nú alveg hægt að tengja meira að segja þessi tvömál saman, þetta ógeðslega nauðgunarmál ... og þennan Íslending sem að hérna jaer talinn hafa haldið þarna á afskornu höfði A.“ 20. „Og í raun og veru er hægtað tengja sko þessi nauðgunarmál ... og þetta mál með A sko að bæði maðurinnsem að hérna var talið að myndi gera mér eitthvert mein og maðurinn sem vartalinn hafa haldið þarna höfði A bjó hjá þessum nauðgara þarna á meðan á dvölhans stóð hér á Íslandi.“ 21. „ ... að hann hafi verið myrtur af Íslendingi íParaguay og og sá morðingi gengur laus á Íslandi í dag.“ 23. „ ... og eftirstendur að A var að öllum líkindum myrtur út í Paraguay í algjörri lögleysu afÍslendingi sem að þar var atkvæðamikill í fíkniefnasmygli og var einn afþriggja manna teymi sem að við frá Stundinni greinum frá sem að stóðu aðinnflutningi á tugum kílóum fíkniefna frá Suður-Ameríku til meginlands Evrópumeð hjálp íslenskra burðardýra sem að síðan var breytt yfir í erlend burðardýrþegar það átti að flytja þessi fíkniefni til Íslands.“ 24. „ ... og þessiónefndi Íslendingur sem við tölum um í greininni sem að við teljum að séu allarlíkur á að hafi myrt [...]“. 25. „ ... þar sem þessi ónefndi Íslendingur segisthafa fengið nóg af A og hafi þess vegna ákveðið að drepa hann“. 26. „ ... ogþar nær hann í glæran plastpoka sem að í er afskorið höfuð sem að blóðið draupenn innan úr og það var illa farið og skorið og hérna brotinn kjálkinn og, ogaugað hékk út úr hauskúpunni“. 27. „ ... þar minnist hann á nafn þessaÍslendings sem að er talið að hafi myrt A.“ 28. „ ... að það hafi Íslendingurdrepið A og afhöfðað hann.“ 29. „ ... ogþá kemur upp úr krafsinu að morðinginn er staddur á Íslandi“. 30. „ ... umgötur Reykjavíkurborgar gangi hugsanlega morðingi A.“IVÍ stefnu í héraði sagði í rökstuðningi vegnaframangreindra ummæla í lið 1 að hér væri stefnda gefið að sök að hafa sýntafskorið höfuð A á Skype og líkur þannig leiddar að því að stefndi hefðifyrirkomið A. Um 2. lið vísaði stefndi til umfjöllunar vegna liðar eitt en bættivið að með þessum ummælum hefði stefndi hrósað sér af glæpnum en það væri tilrefsiþyngingar ef sök sannaðist í sakamáli. Þá sagði um lið 4 að þar væri þvíberum orðum haldið fram að stefndi hefði drepið A, en um rökstuðning var aðöðru leyti vísað til umfjöllunar um lið 1. Um liði 5, 6, 7, 8 og 9, sem vörðuðugrein áfrýjanda í Stundinni 1. desember 2016, var ekki fjallað sérstaklega umframþað sem að framan er nefnt og vísað til umfjöllunar vegna liða 1 og 4. Samiháttur var hafður á vegna liða 14, 15, 16, 17, 24, 25, 26, 27, 28, 29 og 30 aukþess sem við lið 18 var jafnframt vísað til umfjöllunar um lið 2, en um liði 19og 20 var til viðbótar vísað til þess að áfrýjandi hefði með furðulegum hættitengt stefnda við nauðgunarmál sem fjallað hefði verið um í fjölmiðlum ogstefndi ekki á nokkurn hátt tengst og því væri um að ræða hugarburð og uppspunafrá rótum. Þá var til viðbótar við lið 21 sagt að þar væri fullyrt að A hefðiverið myrtur af stefnda sem gengi laus í Reykjavík. Loks var vegna liðar 23einnig vísað til umfjöllunar um liði 1 og 3. VSamkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála ber í stefnu að greina svo glöggt sem verða má málsástæðursem málsókn er byggð á, svo og önnur atvik sem þarf að geta til þess aðsamhengi málsástæðna verði ljóst svo ekki fari á milli mála hvert sakarefnið er.Í ummælum þeim sem til umfjöllunar eru hér fyrir dómi var stefndihvergi nafngreindur en í héraðsdómsstefnu var að engu leyti gerð grein fyrirþví hvernig ummæli í einstökum liðum fælu í sér meiðyrði í garð hans. Þannig varþví ekki lýst hvers vegna telja yrði að þeir sem lásu umræddar greinar og sáueða hlýddu á frásagnir þar sem hin umstefndu ummæli komu fram gætu dregið þáályktun að stefndi væri hinn ónefndi maður er valdið hefði dauða A.Í héraðsdómsstefnu var samkvæmtframansögðu að engu leyti gerð grein fyrir því hvers vegna telja ætti að þau fjölmörguummæli sem að framan eru rakin vörðuðu persónu stefnda þannig að hann hafilögvarinna hagsmuna að gæta af því að þau verði ómerkt. Breytir þar engu þóttstefndi hafi í greinargerð sinni til Landsréttar leitast við að bæta úrmálatilbúnaði sínum að þessu leyti. Var grundvöllurmálsins því lagður í slíku ósamræmi við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laganr. 91/1991 að vísa verður málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða málskostnað íhéraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrirLandsrétti og Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Það athugast að frágangi málsgagnafyrir Hæstarétti var mjög ábótavant þannig að afar erfitt var að lesa hvað stóðí mörgum þeirra. Er það ámælisvert. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Stefndi, Guðmundur Spartakus Ómarsson,greiði áfrýjanda, Atla Má Gylfasyni, 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði. Stefndi greiði samtals 1.600.000 krónurí málskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrirLandsrétti og Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, samtals 1.600.000 krónur. Dómur Landsréttar 22. mars 2019.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Jóhannes Sigurðsson, Kristbjörg Stephensen og SigurðurTómas Magnússon.Málsmeðferð og dómkröfur aðila Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11.júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2018 í málinu nr. E-672/2017. Áfrýjandi krefst ómerkingar á 30 nánartilteknum ummælum sem rakin eru í hinum áfrýjaða dómi. Þá krefst hann þess aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 10.000.000 krónameð vöxtum samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 30. desember 2016 til 9. mars 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann þess aðforsendur og niðurstaða dóms í málinu verði birtar í Stundinni og vefmiðlinum, www.stundin.is, eigi síðar en 14 dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðumdagsektum að fjárhæð 50.000 krónur. Enn fremur krefst hann þess að stefndi ogréttargæslustefndi verði hvor um sig dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnaðí héraði og fyrir Landsrétti. Stefndi krefst þess aðallega að málinuverði vísað frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hinsáfrýjaða dóms. Þá krefst hann þess að áfrýjandi verði dæmdur til að greiðahonum málskostnað fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem honum hafiverið veitt. Réttargæslustefndi hefur ekki látið máliðtil sín taka fyrir Landsrétti.Málsatvik og sönnunarfærsla Samkvæmt gögnum málsins birtust á vefsíðuRíkisútvarpsins, að því er virðist í apríl 2013, fréttir af því að lögreglanleitaði A, sem hafi horfið í Suður-Ameríku. Á sömu vefsíðu birtist fregn 11.janúar 2016 undir fyrirsögninni „Tveggja Íslendinga leitað í Paragvæ“ þar semfram kom að lögreglan leitaði mannanna með aðstoð Interpol. Þar sagði jafnframt:„Mennirnir eru báðir um þrítugt. Annar þeirra er grunaður um að hafa unniðhinum mein, annað hvort í Paragvæ eða Brasilíu. Ekki er vitað um afdrifmannanna. Samkvæmt heimildum fréttastofu voru mennirnir viðriðnirfíkniefnaviðskipti og voru staddir ytra vegna þess. Vitað er að annar maðurinnhefur dvalið um skeið í Brasilíu en af honum fréttist í Paragvæ fyrir nokkrumvikum.“ Fram kom að lögreglan hefði við fátt að styðjast í málinu. Þó hefðieitt vitni gefið sig fram en ekki lægi fyrir hvers eðlis vitnisburður þess væriog lögreglan verðist frekari fregna. Þá birtist á sömu vefsíðu 14. janúar 2016frétt undir fyrirsögninni „Íslendingur sagður valdamikill dópsmyglari“ þar semfram kom að „Íslendingurinn Guðmundur Spartakus - sem ekkert hefur spurst til írúm tvö ár - er samkvæmt lögreglunni í Paragvæ valdamikill eiturlyfjasmyglarimeð viðamikla starfsemi þar og í Brasilíu. Hann er sagður notast við fölskskilríki - hann sé þýskur fasteignasali sem stundi viðskipti í löndunumtveimur.“ Í fréttinni segir að þetta komi fram í grein sem hafi birst áABC-fréttamiðlinum í Paragvæ. Þá segir að í grein ABC komi fram að „Guðmundursé talinn starfa í bæjunum Amambay og Salto del Guairá, nálægt landamærumParagvæ og Brasilíu. Íslenska lögreglan er sögð leita Guðmundar í tengslum viðhvarf annars Íslendings sem síðast sást í Paragvæ og að Guðmundur sé talinnviðriðinn hvarf hans.“ Enn fremur segir að „heimildarmenn blaðamanns ABC úrröðum fíkniefnalögreglunnar í Brasilíu segja Guðmund einn höfuðpauranna á bakvið umfangsmikið smygl kókaíns frá Suður-Ameríku til Evrópu og e-taflna fráEvrópu til Suður-Ameríku“. Ljósrit af vegabréfi áfrýjanda birtist með fréttinniog kemur fram að myndin sé komin frá ABC Color. Sama dag birtust á vefmiðlunummbl.is og visir.is fréttir um framangreint efni undir fyrirsögnunum„Íslendingur sagður valdamikill eiturlyfjasmyglari í Suður-Ameríku“ og„Íslendingur valdamikill smyglari“. Í báðum tilvikum var vitnað tilframangreindrar fréttar á vefmiðli Ríkisútvarpsins sem heimildar fyrir fréttunumog ABC Color. Myndin af vegabréfi áfrýjanda var sömuleiðis birt með fyrrnefndrifréttinni. Frétt um sama efni birtist einnig 15. janúar 2016 á vefmiðlinum www.hringbraut.is undir tveimur fyrirsögnum: „Guðmundur Spartakus Ómarsson sagðurhátt settur í stórtækum eiturlyfjahring“ og „Íslenskur eiturbarón íS-Ameríku?“. Þá birtist frétt á vefmiðli Ríkisútvarpsins15. janúar 2016, undir fyrirsögninni „Íslendingurinn í Paragvæ ekki tilrannsóknar“, þar sem fram kom að lögregluyfirvöld í Paragvæ og Brasilíu væruekki að rannsaka meinta brotastarfsemi Íslendings sem þar hafi haldið til áundanförnum árum og vitnað til blaðamannsins Cándido Figueredo Ruiz sem hafifjallað um eiturlyfjasmygl og undirheima Paragvæ og Brasilíu í meira en 20 ár.Í fréttinni kom fram að blaðamaðurinn hafi fjallað um og rannsakað ferilGuðmundar Spartakusar Ómarssonar sem hann segi búa í Paragvæ og veravaldamikinn í fíkniefnaheiminum. Þrátt fyrir það væri lögreglan ekki aðrannsaka Guðmund. Fulltrúar íslensku lögreglunnar hafi heimsótt Paragvæ fyrirnokkrum árum vegna Íslendings sem þá var saknað en þeir hafi engar upplýsingarfengið frá lögregluyfirvöldum í Paragvæ. Fram kom að í samtali blaðamannsinsvið fréttastofu Ríkisútvarpsins hafi blaðamaðurinn sagt að „hafa verði í huga aðgríðarleg spilling sé innan lögreglunnar í Paragvæ og Brasilíu, hún teygi siginn í lögreglu, dómstóla og ráðuneytinu. […] Því hafi yfirvöld ekki mikinnáhuga á að deila upplýsingum til annarra landa til að liðka fyrir handtökuþessara glæpamanna.“ Í prentmiðli Stundarinnar birtist 1.desember 2016 sex síðna umfjöllun, rituð af stefnda, undir fyrirsögnunum„Íslendingar í farvegi fíkniefnanna“, „Endaði í hryllingi“ og „A, vinsæll ogefnilegur ungur maður úr [...], hvarf sporlaust í Paragvæ. Vitni hefur gefiðsig fram við íslensku lögregluna og sagt frá afhöfðun. Ónefndur Íslendingur ersagður hafa sýnt höfuðið á Skype.“ Umfjöllunin birtist jafnframt í vefmiðliStundarinnar sama dag. Í greininni er meðal annars farið yfir æsku og uppvöxt A,hvernig hann hafi leiðst út í fíkniefnaneyslu er hann bjó í [...], reynt ánárangurs að losna úr fíkninni eftir að hann flutti aftur heim til Íslands og aðlokum ákveðið að fara til Suður-Ameríku í „smá import/export ævintýri“. Á leiðtil Suður-Ameríku hafi hann stoppað í Amsterdam og dvalið um tíma hjá manni,sem stefndi kallar „Jón“ í greininni. Sá hafi ásamt nafngreindum aðila, semsæti í fangelsi í Brasilíu vegna fíkniefnasmygls, og Guðmundi Spartakusi myndaðþriggja manna teymi. Jón þessi hafi spurst fyrir um afdrif A í símtali við„ónefndan Íslending“ en nafn hans væri ekki nefnt „af lögfræðilegum ástæðum“.Ónefndi Íslendingurinn hafi svarað því til að hann hefði drepið A og sýnt Jóniafskorið höfuð því til staðfestingar. Jóni þessum hafi brugðið svo við þetta aðhann hafi pakkað saman í Amsterdam, flogið heim til Íslands og gefið sig framvið lögreglu og óskað eftir því að fá að afplána dóm vegna fíkniefnamisferlissem hann átti eftir að afplána. Hann hafi gefið lögreglunni skýrslu um þettavefsímtal og það sem hann sá þar. Samhliða umfjölluninni um örlög A er fjallaðum fyrri umfjallanir fjölmiðla um Guðmund Spartakus og tengsl hans viðfíkniefnaheiminn í Suður-Ameríku. Greininni fylgdi jafnframt ljósmynd afvegabréfi áfrýjanda. Stefndi fór í viðtal sama dag íútvarpsþættinum Harmageddon á útvarpsstöðinni Xið 977 þar sem framangreint efnifréttarinnar, sem birst hafði í Stundinni fyrr um daginn, var rætt. Þar kommeðal annars fram að ónefndi Íslendingurinn, sem hafi ráðið A bana, gengi lausí Reykjavík og að hann, ásamt áðurnefndum Jóni í Amsterdam og nafngreindumþriðja manni, sem sæti í fangelsi í Brasilíu fyrir eiturlyfjasmygl, væri hlutiaf smyglhring, sem smyglaði fíkniefnum frá Suður-Ameríku til Evrópu. Stefndi mun einnig hafa farið í viðtal viðstjórnarformann Stundarinnar sama dag en viðtalið hafi stjórnarformaðurinn birtá síðu sinni á samskiptamiðlinum Facebook og einnig á vefsvæðinu www.sudurnes.is. Þar var framangreint efni fréttarinnar í Stundinni enn tilumfjöllunar. Daginn eftir eða 2. desember 2016 birtistfrétt á vefmiðli Stundarinnar undir fyrirsögninni „Ónefndi Íslendingurinndeildi skilaboðum um leigumorðingja skömmu fyrir hvarf A“. Í fréttinni kemurfram að Íslendingurinn í Paragvæ, sem vitni segi hafa sýnt höfuð A á Skype,hafi deilt mynd á samskiptamiðlinum Facebook þar sem kvartað sé undan „vöntun áleigumorðingja“, aðeins nokkrum dögum áður en A hvarf. Stefndi fór aftur í viðtal 30. desember2016 í útvarpsþættinum Harmageddon á útvarpsstöðinni Xið 977 þar sem til umræðuvoru helstu fréttir ársins, þar á meðal umfjöllun stefnda um hvarf A þar semmeðal annars kom fram að tengja mætti þetta mál ónefnda Íslendingsins, semhaldið hefði á afskornu höfði A, við tiltekið „nauðgunarmál“, sem hafði einnigverið til umfjöllunar í þættinum, þar sem ónefndi Íslendingurinn hefði gist hjá„þessum nauðgara“. Áfrýjandi gaf skýrslu fyrir Landsrétti oggreindi frá því að honum hefði reynst umfjöllun stefnda þungbær og að hannteldi augljóst að með ónefnda Íslendingnum í frásögn stefnda væri átt við sig.Niðurstaða Stefndi krefst þess aðallega að málinuverði vísað frá héraðsdómi. Stefndi áfrýjaði hins vegar ekki fyrir sitt leytiþeirri niðurstöðu héraðsdóms að málinu yrði ekki vísað frá. Kemst sú krafastefnda því ekki að í málinu. Þá þykja ekki þeir efnisannmarkar áhéraðsdómsstefnu málsins að varði frávísun frá héraðsdómi án kröfu. Áfrýjandi krefst ómerkingar á 30 nánartilgreindum og tölusettum ummælum. Þeir kaflar í viðkomandi umfjöllunum eðaviðtölum, þar sem ummælin birtust, verða raktir hér á eftir í málsgreinum15-19. Ummælin sjálf, sem krafist er að verði ómerkt, verða auðkennd meðhallandi letri. Áfrýjandi krefst ómerkingar á 13 nánartilgreindum ummælum, sem hann tölusetur sem ummæli 1-13 og birtust íprentmiðlinum Stundinni 1. desember 2016: „A, vinsæll og efnilegur ungur maðurúr [...], hvarf sporlaust í Paragvæ. Vitni hefur gefið sig fram við íslenskulögregluna og sagt frá afhöfðun. [1] ÓnefndurÍslendingur er sagður hafa sýnt höfuðið á Skype.“, „A, vinsæll og efnilegurungur maður úr [...], hvarf sporlaust í Paragvæ eftir að hafa ánetjastfíkniefnum. Íslendingur, sem búsettur var í Amsterdam, greindi lögreglu frá þvíað hann hefði séð [2] ónefndan Íslendinghalda á afskornu höfði hans í samtali á Skype og hrósað sér af því að hafa myrthann.“, „Guðmundur Spartakus er fæddur 1986 en Cándido fullyrðir aðumræddur Guðmundur sé hægri hönd B sem nú situr í fangelsi í Brasilíu. Þá sagðihann enn fremur í frétt sinni [3] aðGuðmundur Spartakus hafi verið afar umfangsmikill í eiturlyfjaviðskiptum íþessum löndum.“, „Hann spyr þannónefnda hvað væri að frétta af A, hvar hann væri. [4] Sá ónefndi segir að það hafi slegið í brýnu á milli þeirra með þeimafleiðingum að hann hafi ákveðið að drepa A. Jón trúði ekki sínum eigineyrum og biður ónefnda Íslendinginn um að hætta þessu rugli, þótt það sé 1.apríl þá væri þetta ekki fyndið. [5] ÓnefndiÍslendingurinn sagðist einfaldlega ekki hafa getað gert annað en að drepa A þvíhann hafi ekki þolað hann. Jónendurtók að þetta væri bara alls ekkert fyndið og spyr ítrekað hvar A sé. Sáónefndi sagði þá við Jón að hann skyldi sýna honum svolítið svakalegt og biðurJón um að hinkra aðeins. Jón sér að sá ónefndi stendur upp frá tölvunni en hannvirtist sitja við skrifborð. Bakvið þann ónefnda var lítill ísskápur semflestir myndu eflaust kalla „mini-bar“ en þangað gekk sá ónefndi rakleiðis fráskrifborðinu. Hann opnar ísskápinn og tekur út glæran plastpoka. [6] „Hér er hann. Hér er A,“ sagði ónefndiÍslendingurinn og lyfti plastpokanum í átt að vefmyndavélinni á fartölvunni. Jónvar í áfalli. [7] Hann sá afskorið höfuðí pokanum. Höfuð sem líktist A. Illa farið höfuð sem blóðið draup enn úr.Sundurskorið andlit, með brotinn kjálka og annað augað hékk út úr hauskúpunni.„Hvað gerðist eiginlega?!“ spyr Jón. [8] Sáónefndi sagðist hafa fengið nóg af A og hér hafi höfuð hans endað. Afskorið íglærum plastpoka.“, „Þann 12. apríl 2013 komst fréttastofa Stöðvar 2 ásnoðir um hvarf A. Í fréttatíma sama kvöld var greint frá því að grunur léki áað íslenskur karlmaður hafi verið myrtur í Suður-Ameríku. Mannsins væri saknaðog að ekkert hafi til hans spurst en að lögreglunni hafi borist ábendingar umað honum hafi verið ráðinn bani. […] Þetta var fyrsta umfjöllunin sem birtist ííslenskum fjölmiðlum um hvarf A. Þær áttu eftir að verða fleiri ogumfangsmeiri. Lögregluyfirvöld á Íslandi fóru strax að rannsaka málið ogbeindust sjónir þeirra að þessum [9] ónefndaÍslendingi sem Jón sagðist hafa séð halda á afskornu höfði A.“, „Sagt erfrá því í frétt Fréttablaðsins að fregnir hafi borist af því að GuðmundarSpartakusar væri enn leitað í Paragvæ. Á tímapunkti var talið að bæði GuðmundurSpartakus og A væru týndir í Suður-Ameríku. Fram kom í fréttinni að [10] Guðmundur væri […] grunaður um að vera einnhöfuðpaura í umfangsmiklum smyglhring ásamt mönnum frá Brasilíu ogParagvæ.“, „Paragvæsk yfirvöld gátu ekki staðfest við okkur í upphafi aðGuðmundur Spartakus hefði komið inn í landið því vegabréfaeftirliti í landinuvar ábótavant. Við fengum staðfestingu á því að Guðmundur væri í Paragvæ þegarlögreglan stöðvaði hann í nóvember 2013. Þessi staðfesting sem Karl Steinarvitnar til birtist í paragvæska fjölmiðlinum ABC Color en hann greindi frá því11. janúar á þessu ári að hinn 31 árs gamli Guðmundur Spartakus, hefði veriðstöðvaður af lögreglu í landinu en hann hafi verið á ferð með tveimur mönnum.[…] Þetta voru fyrstu og einu upplýsingarnar sem lögregluyfirvöld á Íslandihöfðu sem staðfestu að Guðmundur Spartakus væri heill heilsu og á ferðinni áumræddu svæði sem talið er að A hafi heimsótt. Lögreglumaðurinn stöðvaðibifreið Guðmundar og tveggja paragvæska félaga hans og tók mynd af vegabréfiGuðmundar. [11] Honum þótti óvenjulegt aðsjá Íslending í slagtogi með þessum mönnum sem voru þekktir meðlimir íglæpagengi frá Salto del Guaira.“, „Frá því leit hófst í byrjun 2013 og þartil fyrir rúmum fimm vikum síðan höfðu lögregluyfirvöld á Íslandi ekki náð taliaf Guðmundi Spartakusi. Heimildarmenn innan lögreglunnar hafa staðfest það enþað vakti furðu þeirra og annarra þegar lögfræðingurinn Vilhjálmur H.Vilhjálmsson sendi bréf á nokkra fjölmiðla hér á landi í nafni GuðmundarSpartakusar þar sem þeim var hótað lögsókn vegna umfjöllunar um hann. Það varvegna umfjöllunar í janúar á þessu ári, en þá greindu íslenskir fjölmiðlar fráfrétt Cándido þar sem hann fullyrti [12] aðGuðmundur Spartakus væri umfangsmikill eiturlyfjasmyglari sem notaðist viðfölsk skilríki og þóttist vera þýskur fasteignasali.“ og „Stundin hefur áundanförnum vikum ítrekað reynt að ná tali af Guðmundi Spartakusi vegna málsinsen án árangurs. Haft var samband við fjölskyldumeðlimi, vini og reynt var aðkoma skilaboðum til hans í gegnum lögfræðing hans Vilhjálm H. Vilhjálmsson.Vilhjálmur hafði þó ekki áhuga á því að hjálpa til við það heldur hótaðilögsókn ef nafn Guðmundar myndi birtast í umfjöllun Stundarinnar. [13] Um hvarf A verður þó ekki skrifað án þess aðminnast á nafn Guðmundar.“ Áfrýjandi krefst jafnframt ómerkingar áþrennum nánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur 14-16 og birtust ívefmiðli Stundarinnar 2. desember 2016: „[14] Íslendingurinn í Paragvæ sem vitni segir hafa sýnt höfuð A á Skypedeildi mynd á Facebook þar sem kvartað er undan vöntun á leigumorðingja, aðeinsnokkrum dögum áður en A hvarf.“, „Samkvæmt frásögn Íslendings, sem búsettur varí Hollandi og var í sambandi við A vegna viðskiptanna, [15] átti hann samtal við ónefnda Íslendinginn íParagvæ daginn eftir, sem samkvæmt vitnisburði Jóns, sagðist hafa „ákveðið aðdrepa A“.“ og „Vilhjálmur hafnaði því að hjálpa til við að ná sambandi viðGuðmund Spartakus, þegar Stundin hafði samband við hann, og hótaði lögsókn efnafn umbjóðanda hans myndi birtast í umfjölluninni. [16] Um hvarf A verður þó ekki skrifað án þess að minnast á nafn GuðmundarSpartakusar sem talið hefur verið að búi yfir upplýsingum sem geti varpaðljósi á hvarfið.“ Þá krefst áfrýjandi ómerkingar á tvennumnánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur 17-18 og birtust í viðtali semstefndi fór í á útvarpsstöðinni Xið 977 1. desember 2016: „Jón er hluti afþessum smyglhring, þetta eru þrír menn sem að eru hluti af þessum smyglhring,það er B […]. Hann er talinn hafa verið svona höfuðpaurinn í þessu [17] með þessum ónefnda Íslendingi sem að ertalinn hafa myrt A, sá var ja staddur í Paragvæ, B var í Brasilíu og þessiJón sem að A fer að hitta hann var í Amsterdam. Og þarna mynduðu þeir þennanþríhyrning sem að og þessa leið sem að þessi fíkniefni fara sko.“ og „Já þettaer afskaplega erfitt sko því að hérna, ég meina samkvæmt okkar heimildum að þávar hann myrtur í Paragvæ og Paragvæ er eitt spilltasta land í Suður-Ameríku ogKarl Steinar greinir frá því til dæmis að sumarið sem hann hverfur hann A 2013þá fer hann út til Brasilíu til þess að leita að upplýsingum og vísbendingum ogreyna að ná tali af [18] þessum ónefndaÍslendingi sem að er sagður hafa myrt hann og sýnt höfuð hans á Facebook ogí sömu ferð þá langar honum að fara yfir til Paragvæ, yfir landamærin og talavið lögregluna í Paragvæ en honum var ráðið frá því sumarið 2013 þar sem aðbara ástandið í landinu þótti bara mjög ótryggt.“ Áfrýjandi krefst einnig ómerkingar átvennum nánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur 19-20 og birtust íviðtali sem stefndi fór í á útvarpsstöðinni Xið 977 30. desember 2016: „Égmeina allavega á tímabili, hann er farinn af landi brott núna, á tímabili varhérna hér á landinu maður sem að menn ja óttuðust um að hérna að færi að geraeitthvað í málinu ef um það yrði skrifað. [19] Og sko, það er nú alveg hægt að tengja meira að segja þessi tvö málsaman, þetta ógeðslega nauðgunarmál … og þennan Íslending sem að hérna ja ertalinn hafa haldið þarna á afskornu höfði A.“ og „[20] Og í raun [og] veru er hægtað tengja sko þessi nauðgunarmál … og þetta mál með A sko að bæði maðurinn semað hérna var talið að myndi gera mér eitthvert mein og maðurinn sem var talinnhafa haldið þarna höfði A bjó hjá þessum nauðgara þarna á meðan á dvöl hansstóð hér á Íslandi.“ Áfrýjandi krefst enn fremur ómerkingar á 10nánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur 21-30 og birtust í viðtali, semstjórnarformaður Stundarinnar tók við stefnda 1. desember 2016, og birt var ívefsjónvarpi á vefsvæðinu www.sudurnes.is: „Skoþetta hérna er A og árið 2013 að þá týndist þessi maður úti í Paragvæ og núnaþremur og hálfu ári seinna erum við hjá Stundinni að fjalla um ja það sem aðvið að minnsta kosti teljum og ég persónulega afdrif hans úti í Paragvæ [21] að hannhafi verið myrtur af Íslendingi í Paragvæ og og sá morðingi gengur laus áÍslandi í dag.“, „Sko þetta mál er snúið að því leytinu til, eins og kemurfram í greininni að sko [22] þetta morðer framið út í Paragvæ eftir því sem að við komumst næst …“, „Það var ekkimikið af upplýsingum sem að lögreglan fékk í þeirri ferð [23] og eftir stendur að A var að öllum líkindummyrtur úti í Paragvæ í algjörri lögleysu af Íslendingi sem að þar varatkvæðamikill í fíkniefnasmygli og var einn af þriggja manna teymi sem að viðfrá Stundinni greinum frá sem að stóðu að innflutningi á tugum kílóum fíkniefnafrá Suður-Ameríku til meginlands Evrópu með hjálp íslenskra burðardýra sem aðsíðan var breytt yfir í erlend burðardýr þegar það átti að flytja þessifíkniefni til Íslands.“, „B … er talinn höfuðpaurinn í þessum smyglhring[24] og þessi ónefndi Íslendingur sem viðtölum um í greininni sem að við teljum að séu allar líkur á að hafi myrt [...],hann er í Paragvæ og B er í Brasilíu og þessi Jón sem að A fer að heimsækjahann er í Amsterdam. Og það er þetta þríhyrningsteymi sem að þeir hérna, sem aðþeir mynduðu.“, „Það er þá sem að hérna, 1. apríl 2013, það er þá sem að þettahræðilega Skypesímtal á sér stað með hljóði og mynd [25] þar sem þessi ónefndi Íslendingur segist hafa fengið nóg af A og hafiþess vegna ákveðið að drepa hann og þessi Jón skiljanlega trúði því ekki ogbað þennan ónefnda Íslending að vera ekki að gantast með svona hluti þó svo aðþað væri 1. apríl, þetta væri háalvarlegt mál, bara hvar er A. Og sá gekk þárakleiðis að mínibar þarna inni á hótelinu sem að þessi Jón telur að hann hafiverið staddur inni á, það var svona lítill mínibar á bak við sig [26] og þar nær hann í glæran plastpoka sem að íer afskorið höfuð sem að blóðið draup enn innan úr og það var illa farið ogskorið og hérna brotinn kjálkinn og, og augað hékk út úr hauskúpunni einsog lýsingar þessa Jóns eru hjá lögreglunni.“, „Sko það er náttúrulega gott aðþað komi á framfæri að við hjá Stundinni liggjum ennþá á gögnum sem að viðeigum eftir að birta sem að renna frekari stoðum undir frásögn Jóns, meðalannars skjáskot sem að við komum til með að birta. Þar minnist Jón þessi íAmsterdam sem við skulum bara kalla Jón, [27] þar minnist hann á nafn þessa Íslendings sem að er talið að hafi myrt A.Það er skjáskot sem að við erum með og kemur til með að renna frekari stoðumundir frásögn Jóns um [28] að það hafiÍslendingur drepið A og afhöfðað hann.“ og „En, en ég fékk áhuga á þessumáli fyrir nokkrum mánuðum síðan hvað hafi orðið um þennan mann, þennaníslenska dreng, þennan bláeygða Garðbæing og hérna og fór að vinna út frá því[29] og þá kemur upp úr krafsinu að, að morðinginn er staddur á Íslandi og íkjölfarið fæ ég alls konar upplýsingar og ég er búinn að ræða margoft viðfjölskyldu A og þau viðtöl hafa verið alveg afskaplega erfið. Því að eftir stendurrosalega stór fjölskylda, hann á svona eiginlega tvö stykki af foreldrum ef aðsvo mætti að orði komast, foreldrar hans skilja snemma og finna sér nýja makasem að hérna, sem að tóku ástfóstri við A og hann á fimm systkini og, og það erörugglega erfitt að vita til þess að [30] umgötur Reykjavíkurborgar gangi hugsanlega morðingi A.“ Fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki ílýðræðislegu samfélagi við að miðla til almennings upplýsingum um mikilvægmálefni. Ekki verður efast um að efni fréttarinnar átti erindi við almenning.Við slíka umræðu verða fjölmiðlar þó að gæta að friðhelgi einkalífs þeirra semum er fjallað, eins og kostur er, en við umfjöllun um slík mál vegast semendranær á, annars vegar tjáningarfrelsið sem varið er af 73. gr. stjórnarskrárinnarog hins vegar réttur einstaklinga til verndar einkalífs síns, sem varinn er af71. gr. stjórnarskrárinnar. Í 3. gr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands segirað blaðamaður skuli vanda upplýsingaöflun sína, úrvinnslu og framsetningu svosem kostur er og sýna fyllstu tillitssemi í vandasömum málum. Hann skal forðastallt, sem valdið getur saklausu fólki eða fólki, sem á um sárt að binda, óþarfasársauka eða vanvirðu. Þá segir í lokamálslið 4. gr. siðareglnanna að blaðamennskuli í frásögnum af dóms- og refsimálum virða þá meginreglu laga að hver maðurer talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Umfjöllun stefnda birtist á prenti, ívefmiðlum og í útvarpi að stærstum hluta dagana 1. og 2. desember 2016. Í ljósiþess og framsetningar umfjöllunarinnar verður að líta á efni hennar sem einaheild. Í henni er annars vegar fjallað um tengsl áfrýjanda við eiturlyfjasmygltil og frá Suður-Ameríku og hins vegar er þar fjallað um A, hvarf hans íSuður-Ameríku og að hann hafi verið myrtur af ónefndum Íslendingi, sem ekkiverði nefndur „af lögfræðilegum ástæðum“. Stefndi heldur því fram, og bar meðalannars á þá leið fyrir héraðsdómi, að með ónefnda Íslendingnum hefði hann ekkiátt við áfrýjanda. Þegar umfjöllun stefnda er á hinn bóginn skoðuð kemur í ljósað nokkuð margt er líkt með ónefnda Íslendingnum og áfrýjanda. Þeir hafi meðalannars báðir verið búsettir í Paragvæ og voru jafnframt báðir staddir hér álandi þegar grein stefnda birtist 1. desember 2016. Báðir eru sagðir þremurárum yngri en A og sömuleiðis eru báðir sagðir hægri hönd nafngreindsÍslendings sem afpláni dóm í Brasilíu vegna fíkniefnasmygls. Þá eru þeir báðirsagðir tilheyra þriggja manna teymi, sem samanstandi, auk þeirra, af þessumnafngreinda Íslendingi sem afplánar dóm í Brasilíu og nefndum Jóni, sem stefndisegir vera heimildarmann sinn. Með vísan til framangreinds er augljóst að íumfjöllun stefnda eru áfrýjandi og ónefndi Íslendingurinn einn og samimaðurinn. Ummæli númer 1-2, 4-9, 14-15, 17-21 og23-30 eru efnislega nokkuð samhljóða og snúa öll að því að ónefndur Íslendingurhafi banað A og meðal annars framvísað afhöggnu höfði hans því tilstaðfestingar. Áður er komið fram að augljóst sé að með ónefnda Íslendingnumeigi stefndi við áfrýjanda. Stefndi ber samkvæmt 50. og 51. gr. laga nr.38/2011 og 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga ábyrgð á umfjöllun sinni umáfrýjanda. Þótt áður hafi komið fram í fjölmiðlum að áfrýjandi væri grunaður umannars vegar að vera viðriðinn hvarf A og hins vegar að hafa unnið honum meingekk stefndi mun lengra í umfjöllun sinni um meint hlutverk áfrýjanda í hvarfi Aen áður hafði komið fram. Í framangreindum ummælum bar stefndi áfrýjanda sökumum alvarlegan og svívirðilegan glæp, sem varðar að íslenskum lögum ævilöngufangelsi. Í málinu liggur ekki fyrir að áfrýjandi hafi verið kærður fyrir hiðætlaða brot, hvað þá að ákæra hafi verið gefin út og dómur fallið. Engin gögneða upplýsingar í málinu styðja fullyrðinguna, heldur er þar eingöngu vísað tilnafnlauss heimildarmanns. Áfrýjandi þarf ekki að þola slíkar órökstuddarásakanir. Verða þau ummæli því ómerkt með vísan til1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli númer 3, 10, 11 og 12 eru öllefnislega á þá leið að áfrýjandi sé þátttakandi í umfangsmiklumeiturlyfjaviðskiptum auk þess sem í ummælum númer 12 sé áfrýjandi einnig sagðurnotast við fölsk skilríki. Ummæli þessi eru að mestu sama efnis og áður höfðubirst í fjölmiðlum hér á landi. Ummæli númer 3 og 11 eru í umfjöllun stefndahöfð eftir brasilíska blaðamanninum Cándido Figueredo Ruiz, sem starfi viðbrasilíska fjölmiðilinn ABC Color. Ummæli númer 10 eru endursögn á ummælum semfram komu í frétt Fréttablaðsins í janúar 2016 og ummæli númer 12 eru sett frammeð vísan til umfjöllunar íslenskra fjölmiðla í janúar 2016 sem þá fjölluðu umfrétt í brasilíska fjölmiðlinum. Stefndi mátti vera í góðri trú um að þessirfjölmiðlar hefðu við gerð frétta sinna gætt grundvallarreglna, sem fjölmiðlumber að virða, sbr. meðal annars 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011. Er ekkifallist á með áfrýjanda að frétt sú er birtist á vefmiðli Ríkisútvarpsins 15.janúar 2016 undir fyrirsögninni „Íslendingurinn í Paragvæ ekki til rannsóknar“breyti einhverju um það sem stefndi mátti með réttu telja. Af fréttinni erljóst að sú fyrirsögn vísar fyrst og fremst til umfjöllunar í fréttinni, semhöfð er eftir brasilíska blaðamanninum, um að málið sé ekki til rannsóknarsökum spillingar hjá lögreglunni í Paragvæ og Brasilíu. Verður því ekki taliðað stefndi hafi með þessum ummælum sínum vegið svo að æru áfrýjanda að það hafifarið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr.stjórnarskrárinnar. Eru því ekki efni til að fallast á kröfu áfrýjanda umómerkingu þessara ummæla. Ummæli númer 13 og 16 eru nær samhljóða. Umer að ræða fullyrðingu þess efnis að um hvarf A verði ekki skrifað án þess aðminnast á nafn áfrýjanda. Þegar stefndi setti fram þessa fullyrðingu í desember2016 höfðu fjölmiðlar, meðal annars vefmiðill Ríkisútvarpsins fjallað um aðáfrýjanda og A væri beggja saknað og að íslenska lögreglan hefði reynt að hafauppi á áfrýjanda til að kanna hvort og hvað hann kynni að vita um hvarf A.Jafnframt lá fyrir að áfrýjandi hefði við komuna til landsins verið kallaðurtil yfirheyrslu um hvarf A og hefði við þá yfirheyrslu haft stöðu grunaðsmanns. Framangreint verður talið nægja sem tilefni fyrir stefnda til að setjafram þann gildisdóm sem í fullyrðingunni felst og er því ekki ástæða til aðfallast á kröfu áfrýjanda um ómerkingu þessara ummæla. Áfrýjandi krefst þess jafnframt að ummælinúmer 22 verði ómerkt en þau eru svohljóðandi: „… þetta morð er framið úti íParaguay …“. Í ummælunum felst fullyrðing um að A hafi verið myrtur í Paragvæán þess að nafn áfrýjanda komi í það sinn við sögu. Áfrýjandi hefur því ekkihagsmuni af því að fá ummælin ómerkt og er kröfu hans hafnað. Þótt varast beri að setja frelsi blaðamannaog fjölmiðla til umfjöllunar um einstök mál takmörk með miskabótum sem getareynst þeim íþyngjandi, en samkvæmt 2. mgr. 50. gr. og 2. mgr. 51. gr. laga nr.38/2011 ber fjölmiðlaveita ábyrgð á greiðslu skaðabóta sem starfsmanni hennarer gert að greiða samkvæmt þeim ákvæðum, verður að taka tillit til þess aðstefndi kaus að fjalla um málið með þeim hætti að við blasti að hann átti viðáfrýjanda. Jafnframt kaus hann að birta ljósmynd af vegabréfi áfrýjanda meðumfjöllun sinni. Áfrýjandi þykir því eiga rétt á miskabótum sem þykja hæfilegaákveðnar 1.200.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum eins og greinir ídómsorði. Dóm þennan skal birta og gera grein fyrirhonum í samræmi við 2. mgr. 59. gr. laga nr. 38/2011 eins og nánar greinir ídómsorði, að viðlögðum þeim dagsektum sem þar segir, innan 14 daga fráuppkvaðningu dómsins. Stefnda verður gert að greiða áfrýjandamálskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og ídómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Landsrétti fer samkvæmtþví sem segir í dómsorði. Ekki eru efni til að dæma réttargæslustefnda tilgreiðslu málskostnaðar.Dómsorð:Eftirfarandi ummæli skuluvera dauð og ómerk:Ummæli í kröfulið 1,„Ónefndur Íslendingur er sagður hafa sýnt höfuðið á Skype“.Ummæli í kröfulið 2,„ónefndan Íslending halda á afskornu höfði hans í samtali á Skype og hrósað séraf því að hafa myrt hann“.Ummæli í kröfulið 4, „Sáónefndi segir að það hafi slegið í brýnu á milli þeirra með þeim afleiðingum aðhann hafi ákveðið að drepa A“.Ummæli í kröfulið 5,„Ónefndi Íslendingurinn sagðist einfaldlega ekki hafa getað gert annað en aðdrepa A“.Ummæli í kröfulið 6, „Hérer hann. Hér er A,“ sagði ónefndi Íslendingurinn og lyfti plastpokanum í átt aðvefmyndavélinni á fartölvunni“.Ummæli í kröfulið 7, „Hannsá afskorið höfuð í pokanum. Höfuð sem líktist A. Illa farið höfuð sem blóðiðdraup enn úr. Sundurskorið andlit, með brotinn kjálka og annað augað hékk út úrhauskúpunni“.Ummæli í kröfulið 8, „Sáónefndi sagðist hafa fengið nóg af A og hér hafi höfuð hans endað. Afskorið íglærum plastpoka“.Ummæli í kröfulið 9,„ónefnda Íslendingi sem Jón sagðist hafa séð halda á afskornu höfði A“.Ummæli í kröfulið 14,„Íslendingurinn í Paragvæ sem vitni segir hafa sýnt höfuð A á Skype“. Ummæli í kröfulið 15,„átti hann samtal við ónefnda Íslendinginn í Paragvæ daginn eftir, sem samkvæmtvitnisburði Jóns, sagðist hafa „ákveðið að drepa A““. Ummæli í kröfulið 17, „meðþessum ónefnda Íslendingi sem að er talinn hafa myrt A“.Ummæli í kröfulið 18,„þessum ónefnda Íslendingi sem að er sagður hafa myrt hann og sýnt höfuð hans áFacebook“.Ummæli í kröfulið 19, „Ogsko, það er nú alveg hægt að tengja meira að segja þessi tvö mál saman, þettaógeðslega nauðgunarmál … og þennan Íslending sem að hérna ja er talinn hafahaldið þarna á afskornu höfði A“.Ummæli í kröfulið 20, „Ogí raun veru er hægt að tengja sko þessi nauðgunarmál … og þetta mál með A skoað bæði maðurinn sem að hérna var talið að myndi gera mér eitthvert mein ogmaðurinn sem var talinn hafa haldið þarna höfði A bjó hjá þessum nauðgara þarnaá meðan á dvöl hans stóð hér á Íslandi“.Ummæli í kröfulið 21, „aðhann hafi verið myrtur af Íslendingi í Paragvæ og og sá morðingi gengur laus áÍslandi í dag“.Ummæli í kröfulið 23, „ogeftir stendur að A var að öllum líkindum myrtur úti í Paragvæ í algjörrilögleysu af Íslendingi sem að þar var atkvæðamikill í fíkniefnasmygli og vareinn af þriggja manna teymi sem að við frá Stundinni greinum frá sem að stóðuað innflutningi á tugum kílóum fíkniefna frá Suður-Ameríku til meginlandsEvrópu með hjálp íslenskra burðardýra sem að síðan var breytt yfir í erlendburðardýr þegar að það átti að flytja þessi fíkniefni til Íslands“.Ummæli í kröfulið 24, „ogþessi ónefndi Íslendingur sem við tölum um í greininni sem að við teljum að séuallar líkur á að hafi myrt [...]“.Ummæli í kröfulið 25, „þarsem þessi ónefndi Íslendingur segist hafa fengið nóg af A og hafi þess vegnaákveðið að drepa hann“. Ummæli í kröfulið 26: „ogþar nær hann í glæran plastpoka sem að í er afskorið höfuð sem að blóðið draupenn innan úr og það var illa farið og skorið og hérna brotinn kjálkinn og, og augaðhékk út úr hauskúpunni“.Ummæli í kröfulið 27, „þarminnist hann á nafn þessa Íslendings sem að er talið að hafi myrt A“.Ummæli í kröfulið 28, „aðþað hafi Íslendingur drepið A og afhöfðað hann“.Ummæli í kröfulið 29, „ogþá kemur upp úr krafsinu að morðinginn er staddur á Íslandi“.Ummæli í kröfulið 30, „umgötur Reykjavíkurborgar gangi hugsanlega morðingi A“.Að öðru leyti er stefndi,Atli Már Gylfason, sýknaður af ómerkingarkröfum áfrýjanda, GuðmundarSpartakusar Ómarssonar.Stefndi greiði áfrýjanda1.200.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. desember2016 til 9. mars 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags.Birta skal forsendur ogdómsorð dóms þessa innan 14 daga í Stundinni og á vefmiðlinum www.stundin.is að viðlögðum 50.000 króna dagsektum.Stefndi greiði áfrýjandasamtals 2.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Allur gjafsóknarkostnaðurstefnda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, 1.200.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 31.maí 2018IMálþetta var höfðað með stefnu þingfestri 28. júní 2017. Stefnandi er Guðmundur S. Ómarsson, kt. [...], [...], Hafnarfirði. Stefndi erAtli Már Gylfason, [...], [...], Reykjanesbæ. Þá erÚtgáfufélaginu Stundinni ehf., kt. [...], Austurstræti 17 í Reykjavík,stefnt til réttargæslu. Stefnandikrefst ómerkingar á ærumeiðandi ummælum og greiðslu miskabóta vegnaítrekaðra ærumeiðinga og brota á friðhelgi einkalífs stefnanda, í fréttum sembirtar voru í fjölmiðlum stefnda Stundarinnar, í útvarpsþættinum Harmageddon ogí viðtali í hljóði og mynd á Facebook og www.sudurnes.net, dagana 1., 2. og 30.desember 2016. II.Dómkröfurstefnanda eru eftirfarandi: Ómerkingarkrafa.Þess er krafistað eftirfarandi ummæli, sem stefndi Atli Már ber ábyrgð á að lögum, verði dæmddauð og ómerk: Stundin, 1. desember 2016 (bls. 1, 20-25).. Ónefndur Íslendingur er sagðurhafa sýnt höfuðið á Skype. 2. ... ónefndan Íslending halda áafskornu höfði hans í samtali á Skype og hrósað sér af því að hafa myrt hann.3. ... að Guðmundur Spartakushafi verið afar umfangsmikill í eiturlyfjaviðskiptum ...4. Sá ónefndi segir að það hafislegið í brýnu á milli þeirra með þeim afleiðingum að hann hafi ákveðið aðdrepa A. 5. Ónefndi Íslendingurinn sagðisteinfaldlega ekki hafa getað gert annað en að drepa A ...6. ,,Hér er hann, hér er A“,sagði ónefndi Íslendingurinn og lyfti plastpokanum í átt að vefmyndavélinni áfartölvunni. 7. Hann sá afskorið höfuð ípokanum. Höfuð sem líktist A. Illa farið höfuð sem blóðið draup enn úr.Sundurskorið andlit, með brotinn kjálka og annað augað hékk út úr hauskúpunni. 8. Sá ónefndi sagðist hafa fengiðnóg af A og hér hafi höfuð hans endað. Afskorið í glærum plastpoka. 9. ... ónefnda Íslendingi sem Jónsagðist hafa séð halda á afskornu höfði A. 0. ... Guðmundur væri grunaður um að vera einnhöfuðpaura í umfangsmiklum smyglhring ...1. Honum þótti óvenjulegt að sjáÍslending í slagtogi með þessum mönnum sem voru þekktir meðlimir í glæpagengi...2. ... að Guðmundur væriumfangsmikill eiturlyfjasmyglari sem notaðist við fölsk skilríki og þóttistvera þýskur fasteignasali. 3. Um hvarf A verður þó ekki skrifaðán þess að minnast á nafn Guðmundar. ...Vefsvæðið, www.stundin.is., 1. desember 2016, kl. 07:15. 4. Íslendingurinn í Paragvæ semvitni segir að hafi sýnt höfuð A á Skype ...5. ... átti hann samtal viðónefnda Íslendinginn í Paragvæ daginn eftir, sem samkvæmt vitnisburði Jóns,sagðist hafa „ákveðið að drepa A“.6. Um hvarf A verður þó ekkiskrifað án þess að minnast á nafn Guðmundar Spartakusar ...Útvarpsviðtal, Xið 977, Harmageddon, 1. desember 2016.7. ... með þessum ónefndaÍslendingi sem að er talinn haf myrt A.8. ... þessum ónefnda Íslendingisem að er sagður hafa myrt hann og sýnt höfuð hans á Facebook ...Útvarpsviðtal, Xið 977, Harmageddon, 30. desember 2016.9. Og sko, það er nú alveg hægtað tengja meira að segja þessi tvö mál saman, þetta ógeðslega nauðgunarmál ...og þennan Íslending sem að hérna ja er talinn hafa haldið þarna á afskornuhöfði A. 20. Og í raun og veru er hægt aðtengja sko þessi nauðgunarmál ... og þetta mál með A sko að bæði maðurinn semað hérna var talið að myndi gera mér eitthvert mein og maðurinn sem var talinnhafa haldið þarna á höfði A bjó hjáþessum nauðgara þarna á meðan á dvöl hans stóð hér á Íslandi. Viðtal í vefsjónvarpi (birt meðal annars á Facebook og www.sudurnes.net), 1. desember 2016. 21. ... að hann hafi verið myrturaf Íslendingi í Paraguay og og sá morðingi gengur laus á Íslandi í dag. 22. ... þetta morð er framið út íParaguay ...23. ... og eftir stendur að A varað öllum líkindum myrtur úti í Paraguay í algjörri lögleysu af Íslendingi semað þar var atkvæðamikill í fíknaefnasmygli og var einn af þriggja manna teymisem að við frá Stundinni greinum frá sem að stóðu að innflutningi á tugumkílóum fíkniefna frá Suður-Ameríku til meginlands Evrópu með hjálp íslenskraburðardýra sem að síðan var breytt yfir í erlend burðardýr þegar það átti aðflytja þessi fíkniefni til Íslands. 24. ... og þessi ónefndiÍslendingur sem við tölum um í greininni sem að við teljum að séu allar líkur áað hafi myrt [...] ...25. ... þar sem þessi ónefndiÍslendingur segist hafa fengið nóg af A og hafi þess vegna ákveðið að drepahann ...26. ... og þar nær hann í glæranplastpoka sem að í er afskorið höfuð sem að blóðið draup enn innan úr og þaðvar illa farið og skorið og hérna brotinn kjálkinn og, og augað hékk út úrhauskúpunni ...27. ... þar minnist hann á nafnþessa Íslendings sem að er talið að hafi myrt A.28. ... að það hafi Íslendingurdrepið A og afhöfðað hann. 29. ... og þá kemur upp úrkrafsinu að morðinginn er staddur á Íslandi ...30. ... um götur Reykjavíkurborgargangi hugsanlega morðingi A. Miskabótakrafa.Þess er krafist að stefndi Atli Már verði dæmdur til þess aðgreiða stefnanda miskabætur að fjárhæð krónur 10.000.000,- með vöxtum samkvæmt1. mgr. 4. gr.laga nr. 38/2001 frá 30. desember 2016 til 9. mars 2017, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Birtingarkrafao.fl.Þess er krafist að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verðibirt á forsíðu prentmiðilsins Stundin og á vefsvæðinu www.stundin.is, eigi síðar en 14dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð krónur 50.000,-,fyrir hvern dag sem líður umfram áðurgreindan frest, án þess að birting farifram. Þá er krafist málskostnaðar aukvirðisaukaskatts. Stefndi krefst þess aðallega að kröfumstefnanda verði vísað frá dómi. Til vara krefst stefndi sýknu af öllum dómkröfumstefnanda. Til þrautavara er þess krafist að hafnað verði kröfu um greiðslumiskabóta og kröfu um birtingu forsendna og niðurstöðu dómsins eða að dómkröfurverði lækkaðar verulega. Þá er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts. Málflutningur umfrávísunarkröfu stefnda fór fram þann 15. janúar sl. og var frávísunarkröfustefnda hafnað með úrskurði uppkveðnum 2. febrúar sl. Aðalmeðferð fór fram þann3. maí sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. III.Málsatvik.Eins og kemur fram í gögnum málsins þá er forsagamálsins allt frá árinu 2013, er fjallað var um hvarf A í Suður-Ameríku. Samkvæmt gögnum málsins birtist frétt á mbl.is 27. desember 2013 undir fyrirsögninni „Settuupp síðu um hvarf A“. Þann 14. janúar 2016 birtist frétt á mbl.is undirfyrirsögninni „Íslendingur valdamikill smyglari“. Í fréttinni er stefnandinafngreindur og sagður vera valdamikill eiturlyfjasmyglari með umfangsmiklastarfsemi þar og í Paragvæ og í Brasilíu. Er þar vitnað í frétt á heimasíðu RÚVauk þess sem vitnað er til nafnlausra heimildarmanna í brasilískufíkniefnalögreglunni og að stefnandi notist við fölsuð skilríki. Auk þess ervitnað til fréttavefsins ABC Color í Paragvæ. Þá er í fréttinni fjallað umstefnanda og meðal annars sagt að talið sé líklegt að stefnandi hafi verið ísamskiptum við annan Íslending, A, sem saknað hafi verið frá því á vormánuðum2013 og leiki grunur á að stefnandi hafi gert honum mein.Á Vísi var fjallað um málið14. janúar 2016 undir fyrirsögninni „Íslendingur sagður valdamikill eiturlyfjasmyglarií Suður-Ameríku“ og er þar birt ljósmynd af vegabréfi stefnanda ásamt ljósmyndaf honum sjálfum. Er stefnandi þar nafngreindur og sagt að hann sé sagðurvaldamikill eiturlyfjasmyglari með starfsemi í Brasilíu og Mexíkó. Er þar vísaðtil ABC fréttamiðilsins í Paragvæ. Þá er sagt að hann sé sagður ganga meðfölsuð skilríki og þykist vera þýskur fasteignasali sem stundi viðskipti íParagvæ og Brasilíu. Á vefmiðlinum Hringbraut varfjallað um málið 15. janúar 2016 undir fyrirsögninni „Íslenskur eiturbarón íS-Ameríku?“. Er stefnandi þar nafngreindur og vitnað til RÚV og fjölmiðilsinsABC í Paragvæ. Á vef Ríkisútvarpsins varfjallað um málið 15. janúar 2016 undir fyrirsögninni „Íslendingurinn í Paragvæekki til rannsóknar“. Er ljósmynd af vegabréfi stefnanda birt og segir aðlögregluyfirvöld í Paragvæ og Brasilíu séu ekki að rannsaka meintabrotastarfsemi Íslendings sem þar hafi haldið til á undanförnum árum. Þann 17.janúar birtist frétt á RÚV undir fyrirsögninni „Nefndu engan höfuðpaur við yfirheyrslur“.Fjallar fréttin um handtöku á íslensku pari í Brasilíu vegna fíkniefnasmygls ogvar gagna aflað hjá lögregluyfirvöldum í Foraleza af hálfu brasilísks lögmannskonunnar. Segir að í gögnunum sem fréttastofan hafði undir höndum hafi hvergikomið fram að stúlkan hafi nefnt eitt einasta nafn við yfirheyrslur hjálögreglunni. Þá er haft eftir blaðamanninum Cándido Figueredo Ruiz að hannfullyrði í samtali við RÚV að parið hafi nefnt stefnanda við yfirheyrslur hjálögreglunni og að hann væri einn af umsvifamestu fíkniefnasmyglurum á svæðinu.Í desember 2016 eru á sama vefmiðli fréttir undir fyrirsöginni „TveggjaÍslendinga leitað í Paragvæ“ og aftur undir fyrirsögninni „Íslendingur sagðurvaldamikill dópsmyglari“. Er stefnandi þar nafngreindur og tekið fram aðsamkvæmt lögreglunni í Paragvæ sé hann valdamikill eiturlyfjasmyglari meðviðamikla starfsemi þar og í Brasilíu. Hann sé sagður notast við fölskskilríki, hann sé þýskur fasteignasali sem stundi viðskipti í löndunum tveimur.Er vitnað til ABC fréttamiðilsins og fyrri umfjöllunar á RÚV og viðtals á dv.isvið föður stefnanda. Auk þess birtist frétt á RÚV 27. desember 2017 þar semvitnað er til fyrri frétta á ruv.is og sagt að grunur léki á að annar þeirramanna sem leitað var að væri grunaður um að hafa unnið hinum mein. Í fréttinniundir sömu fyrirsögn er tekið fram að ljósmynd af vegabréfi manns sem leitaðværi í Paragvæ hafi verið birt í ABC Color fréttamiðlinum. Auk þess var vísaðtil frétta frá árinu 2013, í janúar og desember 2016 en þar var einnig fjallaðum að lögregla leitaði stefnanda í tengslum við málið þar sem talið var að hannbyggi yfir upplýsingum um hvarf A. Þá birtist frétt í janúar 2016 í paragvæskafréttamiðlinum ABC Color um meintan þátt stefnanda í umfangsmiklu fíkniefnamáliog vegna hvarfs A. Í frétt Vísis 1. desember 2016undir fyrirsögninni „Vinna úr nýjum upplýsingum vegna hvarfs A: Sjálfsagt erueinhverjir hræddir“ er vitnað til samtals við lögregluna á höfuðborgarsvæðinuþar sem fram kemur að lögreglunni hafi nýlega borist ábendingar um að íslenskurkarlmaður hafi verið myrtur í Suður-Ameríku en þá hafi A verið saknað í nokkrarvikur. Er vísað til þess að í janúar 2014 hafi fréttastofa Stöðvar 2 sagt fráþví að talskona alþjóðalögreglunnar Interpol í Paragvæ hafi sagt lögreglunni áÍslandi frá gruni um að íslenskur maður hafi orðið A að bana. Þá kemur fram aðí janúar 2016 hafi Fréttablaðið fjallað um mál A og haft eftir yfirmannilögreglunnar á Íslandi að hún hafi ástæðu til að ætla að A hafi farið tilParagvæ frá Brasilíu. Þar hafi hann meðal annars átt að hitta stefnanda semlögreglan leitaði einnig að vegna málsins. Samkvæmt gögnummálsins birtist frétt á fréttamiðlinum Stundin þann 1. desember 2016 meðyfirskriftina „Íslendingar í farvegi fíkniefnanna: Endaði í hryllingi. A,vinsæll og efnilegur ungur maður úr [...], hvarf sporlaust í Paragvæ. Vitnihefur gefið sig fram við íslensku lögregluna og sagt frá afhöfðun. ÓnefndurÍslendingur er sagður hafa sýnt höfuðið á Skype.“ Næsta fyrirsögn í fréttinnier: „Farvegur fíkniefnanna endaði með hryllingi. A vinsæll og efnilegur ungurmaður úr [...], hvarf sporlaust í Paragvæ eftir að hafa ánetjast fíkniefnum.Íslendingur, sem búsettur var í Amsterdam, greindi lögreglu frá því að hannhefði séð ónefndan Íslending halda á afskornu höfði hans í samtali á Skype oghrósað sér af því að hafa myrt hann. Lögreglan í Reykjavík hefur nú handtekiðog yfirheyrt einn mann vegna málsins.“ Í fréttinni er kafli sem ber heitið„Blaðamenn myrtir.“ Er síðan vitnað til blaðamannsins Cándido. Er haft eftirhonum að í bæjum, s.s. Pedro Juan Caballero, Salto del Guaira og Ciunadad desEste, sé mikil fátækt og allt vel þekktar smygl- og glæpaborgir. Þangað hafinokkrir Íslendingar komið og þeirra á meðal stefnandi. Haft er eftir Cándido aðstefnandi hafi verið afar umfangsmikill í eiturlyfjaviðskiptum í þessum löndumog að hans helsta athafnasvæði væri Amamby-héraðið í Paragvæ. Síðar í fréttinnier greint frá aðkomu lögregluyfirvalda á Íslandi við leit að A og m.a. sagt aðsjónir lögregluyfirvalda á Íslandi hafi strax beinst að þessum ónefndaÍslendingi sem „Jón“ sagðist hafa séð halda á afskornu höfði A. Jón þessi hafigefið vitnisburð hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, sem talinn sétrúverðugur, og samkvæmt heimildum Stundarinnar var litið á vitnisburð Jóns semtrúverðugan og því hafi lögreglan talið sig hafa upplýsingar um að A hafi veriðráðinn bani í Suður-Ameríku. Undir kaflanum „Leitað að Guðmundi Spartakusi“ ísömu frétt er vitnað í frétt Fréttablaðsins um að fregnir hafi borist af því aðGuðmundar Spartakusar væri enn leitað í Paragvæ. Þá segir að fram komi ífréttinni að Guðmundur væri jafnframt grunaður um að vera einn höfuðpaura íumfangsmiklum smyglhring ásamt mönnum frá Brasilíu og Paragvæ. Þá er vitnað ílögregluna um að staðfest hafi verið að Guðmundur hafi verið í Paragvæ á árinu2013. Í sömu grein er haft eftir Cándido að honum hafi þótt óvenjulegt að sjáÍslending í slagtogi með þessum mönnum sem voru þekktir meðlimir í glæpagengifrá Salto del Guaira. Þá er ítrekað fjallað um nefndan Guðmund Spartakus, m.a.að hann hóti fjölmiðum lögsókn og að lögregla ræði við hann. Undirfyrirsögninni „Guðmundur Spartakus hótar fjölmiðlum lögsókn“ er vitnað tilfréttaflutnings íslenskra fjölmiðla sem byggjast á frásögn Cándido um aðfullyrt sé að Guðmundur Spartakus væri umfangsmikill eiturlyfjasmyglari semnotist við fölsk skilríki og þykist vera þýskur fasteignasali. Undirfyrirsögninni „Lögreglan ræðir við Guðmund Spartakus“ segir að um hvarf A verðiþó ekki skrifað án þess að minnast á nafn Guðmundar sem talið sé að búi yfirupplýsingum sem geti varpað ljósi á hvarf A. Þann 2. desember2016 er fjallað aftur um sama mál. Er yfirskrift fréttarinnar „ÓnefndiÍslendingurinn deildi skilaboðum um leigumorðingja skömmu fyrir hvarf A.“ Áframer fjallað um hvarf A í fréttinni og m.a. birt mynd af vegabréfi GuðmundarSpartakusar. Með dómskjali þessu er fyrirsögn af Facebook-síðu þannig orðuð:„Segir að tveimur dögum áður en mikilvægt vitni í hvarfi A sagðist hafa séðhöfuð hans, illa farið í glærum plastpoka í samtali á Skype, hafi „ónefndi íslendingurinn“ sem sagður sé hafahaft höfuð A undir höndum, birtóhugnanleg skilaboð á Facebook-vegg sínum. „Re-post this if you knowsomeone who is still alive because you can´t afford a hitman.““ Þá segir aðsamkvæmt frásögn Íslendings, sem hafi verið búsettur í Hollandi og verið ísambandi við A vegna viðskiptanna, hafi hann átt samtal við ónefndaÍslendinginn í Paragvæ daginn eftir, sem samkvæmt vitnisburði „Jóns“ hafi sagsthafa „ákveðið að drepa A“. Vitnið, sem stefndi kallar „Jón“ í umfjöllun sinni,hafi vitnað til samtals síns á Skype hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Hannhafi ákveðið, eftir að hafa séð hryllinginn á Skype, að fara frá Amsterdam tilÍslands og haft samband við lögregluna og óskað eftir því að fá að afplána dóm.Þá segir að tveimur dögum eftir samtalið á Skype hafi vitnið í Amsterdamákveðið að skrifa ummæli undir deilingu hins ónefnda Íslendings á myndinni þarsem hann segist vilja einhvern feigan. Hafði Stundin umrædda Facebook-færsluvitnisins undir höndum og birti hana orðrétt í fréttinni þar sem tekið er m.a.fram hvernig útreiðin á höfðinu hafi verið. Þá hafi ónefndi Íslendingurinn sagtvinum sínum frá því hvar hluta af líkamsleifum A hafi verið fyrirkomið, meðalannars „Jóni“. Þann1. desember 2016 var fjallað um málið á X-inu-977, Harmageddon, þar sem AtliMár Gylfason, blaðamaður á Stundinni, og Frosti Logason ræða um málið. Segirstefndi þar m.a. að „Jón“ sé hluti af þessum smyglhring, það séu þrír menn semséu hluti af smyglhringnum. Nafn stefnanda er ekki nefnt en m.a. er haft eftirstefnda: „Hann er talinn hafa verið svona höfuðpaurinn í þessu með þessumónefnda Íslendingi sem að er talinn hafa myrt A ...“ Einnig segir stefndiaðspurður: „... þá fer hann út til Brasilíu til þess að leita að upplýsingum ogvísbendingum og reyna að ná tali af þessum ónefnda Íslendingi sem að er sagðurhafa myrt hann og sýnt höfuð hans á Facebook og í sömu ferð þá langar honum aðfara yfir til Paraguay, yfir landamærin og tala við lögregluna ...“ Þann1. desember 2016 var fjallað um öryggi Atla Más á Local Suðurnes, Vefsjónvarpiog er þáttarstjórnandi Reynir Traustason. Bar viðtalið fyrirsögnina „Morðingi Agengur laus.“ Vísar stefndi í umfjöllun sinni meðal annars tillögregluyfirvalda á Íslandi og heimildarmanns síns, „Jóns“. Er fjallað um B ogsagt að hann sé talinn hafa verið höfuðpaurinn í þessu með þessum ónefndaÍslendingi sem að sé talinn hafa myrt A. Síðar í viðtalinu svarar stefndi þvíað það sé óhugnanlegt að lögreglan geti ekki gert meira en hún hafi gert: „Jáþetta er afskaplega erfitt sko því að hérna, ég meina samkvæmt okkar heimildumað þá var hann myrtur í Paraguay og Paraguay er eitt spilltasta land íSuður-Ameríku og Karl Steinar greinir frá því t.d. að sumarið sem hann hverfurhann A 2013 þá fer hann út til Brasilíu til þess að leita að upplýsingum ogvísbendingum og reyna að ná tali af þessum ónefnda Íslendingi sem að er sagðurhafa myrt hann og sýnt höfuð hans á Facebook og í sömu ferð þá langar honum aðfara yfir til Paraguay, yfir landamærin og tala við lögregluna ...“ Þann 30. desember2016 er áfram fjallað um málið á sama fjölmiðli í viðtali Frosta Logasonar ogAtla Más Gylfasonar undir yfirskriftinni „Helstu fréttir ársins með Atla Má.“Er stefndi spurður út í öryggishnapp sem lögregla lét hann hafa eftir umfjöllunum málið og segir stefndi m.a.: „Ég meina allavega á tímabili, hann er farinnaf landi brott núna, já tímabili var hérna hér á landinu maður sem að menn jaóttuðust um að hérna að færi að gera eitthvað í málinu ef um það yrði skrifað.Og sko, það er nú alveg hægt að tengja meira að segja þessi tvö mál saman,þetta ógeðslega nauðgunarmál þarna sem að lögfræðingurinn stígur inn í og, ogþennan Íslending sem að hérna ja er talinn hafa haldið þarna á afskornu höfði A.“Þá segir stefndi aftur aðspurður um öryggishnappinn: „Nei, í raun og veru ekkisko. Og í raun veru er hægt að tengja sko þessi nauðgunarmál sem ég var að talaum áðan þar sem að lögfræðingurinn stígur inn í og þetta mál með A sko að bæðimaðurinn sem að hérna var talið að myndi gera mér eitthvert mein og maðurinnsem var talinn hafa haldið þarna höfði A bjó hjá þessum nauðgara þarna á meðaná dvöl hans stóð hér á Íslandi.“ Þann 1. desember 2016ræddir Reynir Traustason fréttamaður við stefnda í vefsjónvarpinu www.sudurnes.net í kjölfar forsíðugreinar á Stundinni.is um hvarf A. Segirstefndi þar aðspurður að hann telji afdrif A vera þau að hann hafi verið myrturaf Íslendingi í Paragvæ og sá morðingi gangi laus á Íslandi. Er fjallað ummálið í heild sinni og segir stefndi m.a. að þetta mál sé snúið að því leyti,eins og komi fram í greininni, að þetta morð sé framið úti í Paragvæ eftir þvísem þeir komist næst. Er síðan fjallað um aðkomu lögreglunnar á Íslandi og förhennar út til Paragvæ í þeim tilgangi að leita að A. Segir stefndi síðan að þaðhafi ekki verið mikið af upplýsingum sem lögreglan hafi fengið í þeirri ferð ogeftir standi að A hafi að öllum líkindum verið myrtur úti í Paragvæ í algjörrilögleysu af Íslendingi sem þar hafi verið atkvæðamikill í fíkniefnasmygli oghafi verið einn af þriggja manna teymi sem Stundin hafi greint frá og stóð aðinnflutningi á tugum kílóa fíkniefna frá Suður-Ameríku til meginlands Evrópumeð hjálp íslenskra burðardýra sem síðan hafi verið breytt yfir í erlendburðardýr þegar átti að flytja fíkniefnin til Íslands. Þá rekur stefndi síðar íviðtalinu að B, „Jón“ og þessi ónefndi Íslendingur, sem talað hafi verið um ígreininni, sem þeir telji að hafi myrt [...]. Í framhaldi lýsir stefndiSkype-símtali frá 1. apríl 2013 og segir að það hafi átt sér stað í hljóði ogmynd þar sem þessi óefndi Íslendingur segist hafa fengið nóg af A og hafi þessvegna ákveðið að drepa hann og þessi „Jón“ hafi skiljanlega ekki trúað því ogbeðið þennan ónefnda Íslending að vera ekki að gantast með svona hluti þó svoað það væri 1. apríl. Stefndi hefur áfram eftir „Jóni“ að ónefndiÍslendingurinn hafi gengið rakleiðis að minibar á hótelinu og náð þar í glæranplastpoka sem í hafi verið afskorið höfuð sem blóðið haf dropið úr og veriðilla farið og skorið, brotinn kjálki og augað hangið út úr hauskúpunni ogvitnar hann í lýsingar „Jóns“ hjá lögreglunni. Kvaðst stefndi í viðtalinu hafagögn undir höndum sem renni frekari stoðum undir frásögn „Jóns“, m.a. skjáskotsem Stundin komi til með að birta. Þar minnist „Jón“ á nafn þessa Íslendingssem talinn er hafa myrt A og að Íslendingur hafi myrt A og afhöfðað hann. Síðanlýsir stefndi því að hann hafi, vegna áhuga síns á málinu, rætt við fjölskyldu Aog þá hafi m.a. komið upp úr krafsinu að morðinginn væri staddur á Íslandi og íkjölfarið hafi hann fengið alls konar upplýsingar og að það sé örugglega erfittað vita til þess að um götur Reykjavíkurborgar gangi hugsanlega morðingi A. Þann9. febrúar 2017 sendi lögmaður stefnanda stefnda bréf þar sem hann krafðistafsökunarbeiðni frá stefnda á þeim ummælum sem höfðu birst í framangreindumfjölmiðlum og að afsökunarbeiðnin yrði birt á sömu fréttamiðlun. Þá var krafistmiskabóta. Hvorki stefndi né Stundin hafa orðið við þeirri kröfu og því var málþetta höfðað. IVMálsástæður og lagarök stefnanda.Um ómerkingarkröfuna segir stefnandiað henni megi skipta í þrennt. Í fyrsta lagi sé stefnanda gefið að sök að hafagerst sekur um svívirðilegt manndráp. Í öðru lagi séstefnandi ásakaður um það að villa á sér heimildir og nota til þess falsaðvegbréf, sem sé skjalafals samkvæmt íslenskum lögum. Í þriðja lagi þá séstefnanda gefið að sök að vera stórtækur eiturlyfjasmyglari. Stefnandi kveðst byggjaá því að í öllum hinum umstefndu ummælum felist ásökun um að hann hafi gerstsekur um alvarleg hegningarlagabrot sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum.Öll ummælin feli í sér ásökun um refsiverða háttsemi og séu til þess fallin aðmeiða æru stefnanda. Að gefnu tilefni sé rétt að taka það fram að stefnandi séekki með sakaferil, eins og sjá megi á framlögðu sakavottorði, og sé ekki tilrannsóknar hjá lögreglu. Þá gerir stefnandigrein fyrir því hvers vegna hver og ein hinna umstefndu ummæla séu ærumeiðandiaðdróttanir sem beri að ómerkja. Byggir stefnandi á því að í öllum ummælum í stefnu sé stefnanda gefið aðsök refsiverð og siðferðislega ámælisverð háttsemi sem varði við 211. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá sé stefnanda gefin að sök með nokkrumummælum refsiverð og siðferðilega ámælisverð háttsemi sem varði við 173. gr. aí almennum hegningarlögum. Þá tengi stefndi umfjöllun í lið 19 í stefnu meðeinhverjum furðulegum hætti við nauðgunarmál sem hafi verið til rannsóknar hjálögreglu á þeim tíma og verið til umfjöllunar í fjölmiðlum. Stefnandi tengistþví máli ekkert. Varðandi friðarbrot í frétt stefnda á www.stundin.is,1. desember 2016, þá hafi fréttin verið myndskreytt með ljósmynd af stefnandaog vegabréfi hans. Stefnandi eigi rétt til eigin myndar og til þess að ákveðameð hvað hætti og í hvaða samhengi hún birtist. Með sama hætti verði að teljaað stefnandi eigi ekki að þurfa að sæta því, a.m.k. ekki bótalaust, að birtar séumyndir í fjölmiðlum af vegabréfinu hans með þeim viðkvæmu persónuupplýsingumsem þar sé að finna, s.s. vegabréfsnúmeri. Með framangreindum myndbirtingumhafi verið brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga og 71. gr. stjórnarskrárÍslands og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi eigi því rétt ámiskabótum úr hendi stefnda vegna þessarar birtingar.Miskabótakröfu sínabyggir stefnandi á því að stefndi hafi vegið með alvarlegum hætti að ærustefnanda. Með því hafi stefndi framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda semstefndi beri skaðabótaábyrgð á enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða sem bæðiséu rangar og bornar út og birtar opinberlega gegn betri vitund. Það sé ljóstað virðing stefnanda hafi beðið hnekki, sem og æra hans og persóna. Réttur stefnandatil æruverndar og friðhelgi einkalífs njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár, 8.gr. mannréttindasáttmála Evrópu og XXV. kafla almennra hegningarlaga nr.19/1940. Það sé hlutverk handhafa opinbers valds að rannsaka, ákæra ogdæma menn fyrir refsiverða háttsemi, ekki fjölmiðla. Með umfjöllun sinni umstefnanda hafi stefndi slegið því föstu að stefnandi hafi gerst sekur ummargvísleg og svívirðileg hegningarlagabrot sem enginn fótur sé fyrir.Stefnandi eigi því rétt á háum miskabótum úr hendi stefnda. Stefnandi telji aðmiski hans vegna umfjöllunar stefnda um hann sé hæfilega metinn krónur10.000.000,-. Þá sé ljóst að stefndi hafi brotið jafnframt gegn friðhelgieinkalífs stefnanda með myndbirtingu og birtingu persónuupplýsinga umstefnanda. Stefnandi krefst þess að forsendur og niðurstaða dóms í málinuverði birt eigi síðar en sjö dögum eftir dómsuppsögu í prentmiðliréttargæslustefnda Stundinni og á vefsvæði réttargæslustefnda www.stundin.is,að viðlögðum dagsektum að fjárhæð krónur 50.000 fyrir hvern dag sem líðurumfram áðurgreindan frest. Um lagastoð birtingarkröfunnar sé vísað til 59. gr.laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Stefnandi byggir á því að stefndi beri refsi- og fébótaábyrgðá hinum umstefndu ummælum, í töluliðum 1-30 í dómkröfukafla í stefnu. Í fyrstalagi á ummælunum í töluliðum 1-16, og myndbirtingu og birtingupersónuupplýsinga um stefnanda, á grundvelli a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr.38/2011, en stefndi sé nafngreindur höfundur fréttarinnar, þar sem ummælin,myndin og upplýsingarnar birtust og beri því ábyrgð á efni hennar ogframsetningu. Í öðru lagi á ummælunum í töluliðum 17-20 á grundvelli a-liðar 1.mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011, en stefndi hafi viðhaft ummælin í eigin nafni íútvarpsviðtali og beri því á þeim ábyrgð. Í þriðja lagi á ummælunum í töluliðum21-30 á grundvelli 235. gr. laga nr. 19/1940, en stefndi hafi viðhaft ummælin íviðtali í hljóði og mynd sem hafi meðal annars verið birt á Facebook-svæðifyrirsvarsmanns réttargæslustefnda og www.sudurnes.net., en að matistefnanda eiga ábyrgðarreglur fjölmiðlalaga nr. 38/2011 ekki við um viðtalið. Hvað varðar tjáningarfrelsistefnda vísar stefnandi til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en þaðfalli utan marka stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis þegar brotið sé gegnréttindum eða mannorði annarra manna.Af öllu framansögðu sé ljóst aðréttur stefnanda til æruverndar gangi framar tjáningarfrelsi stefnda eins oghér hátti til og því beri að taka dómkröfur stefnanda til greina og ómerkjaummælin og dæma stefnda til greiðslu miskabóta.Þess er krafist að stefndi og réttargæslustefndi greiðistefnanda málskostnað og byggir stefnandi á 130. gr. l. nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Um lagarök vísar stefnandi til 235. gr., 1. og 2. mgr. 236.gr., og 241. gr. og 242. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi vísar jafnframt til laga nr. 38/2011 umfjölmiðla, einkum 50. gr., 51. gr. og 59. gr.Einnig vísar stefnandi til 71. og 72 gr. stjórnarskrár og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Þá vísar stefnandi til 1. mgr. b-liðar 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra skaðabótareglna, s.s. sakarreglunnar.Krafa stefnanda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu er byggð á lögum nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 4., 6., 8. og 9. gr. laganna. Þá erkrafa um málskostnað byggð á 130. gr. l. nr. 91/1991. Einnig er vísað til laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, s.s. hvað varðar varnarþing, málsaðild ogmálskostnað. Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993 enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttareglum, sem ætlað séað vernda æru stefnanda og friðhelgi einkalífs hans, s.s. 229. gr., 235. gr. og236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rétt sé að halda til haga aðbirting og dreifing ærumeiðandi ummæla er sjálfstætt brot samkvæmt 2. mgr. 236.gr. laga nr. 19/1940.Réttargæslustefndi ber, samkvæmt 3. mgr. 50. og 51. gr. laganr. 38/2011, ábyrgð á greiðslu fésekta, skaðabóta o.fl., sem stefnda kunni aðvera gert að greiða í málinu. Með sama hætti sé kveðið á um birtingu dóms aðviðlögðum dagsektum í 1. mgr. 59. gr. laga nr. 38/2011. Þess vegna séréttargæslustefnda stefnt til þess að gæta hagsmuna sinna í málinu. Að matistefnanda sé óumdeilt að öllum hinum umstefndu ummælum sé beint að stefnanda.Stefnandi sé því réttur aðili að málinu sóknarmegin. VMálsástæður og lagarök stefnda.Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að löggjafinn og dómstólar hafi játaðeinstaklingum verulegt svigrúm til tjáningarfrelsis, þar á meðal til almennrarumfjöllunar um menn og málefni. Rétturinn til tjáningar sé varinn í 73. gr.stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE),sbr. lög nr. 62/1994. Í síðarnefnda ákvæðinu segi að réttur tiltjáningarfrelsis skuli jafnframt ná yfir frelsi til að hafaskoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis ánafskipta stjórnvalda. Með afskiptum stjórnvalda sé m.a. átt við beitingudómsvalds með þeim hætti að tjáningarfrelsi er skert. Réttur þessi sé, samkvæmtdómafordæmum mannréttindadómstóls Evrópu (MDE), sérlega ríkur og mikilvægur ílýðræðissamfélagi, þegar um er að ræða málefni sem telja má að eigi erindi viðalmenning og getur talist innlegg í samfélagsumræðuna.Rétturinn til tjáningarfrelsis takmarkist af þeimundantekningum sem gerðar séu í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig2. mgr. 10. gr. MSE. Ítrekuð dómafordæmi MDE áskilji að þessar undanþágur frámeginreglunni um tjáningarfrelsi beri að túlka afar þröngt. Allar takmarkanir átjáningarfrelsi beri að sýna fram á með sannfærandi hætti. Þannig megi, skv. 2.mgr. 10. gr. l. nr. 62/1994 og dómafordæmum MDE, einungis takmarkatjáningarfrelsi ef nauðsyn beri til í lýðræðislegu samfélagi. Orðið „nauðsyn“ í þessu sambandi hafi verið túlkaðaf MDE sem „knýjandi þjóðfélagslegnauðsyn“. Hvort slík nauðsyn séfyrir hendi sé dómstólum í landsrétti látið eftir að meta og beri þeim við þaðmat að líta til þess hvernig mannréttindadómstóllinn hafi túlkað 10. gr. MSE.Sérstaklega verði að rökstyðja takmörkun tjáningarfrelsis þegar blaðamenn, líktog stefndi, eigi í hlut.Stefndi telur málshöfðun stefnanda algerlegatilhæfulausa og að engin rök standi til þess að fallast á kröfu stefnanda umómerkingu ummælanna sem um ræðir. Líkt og rakið sé í málavaxtalýsingu séuummælin sem varði stefnanda sjálfan öll byggð á fréttum annarra fréttamiðla,raunar eru sum ummælin nánast orðrétt höfð eftir því sem birt hafði veriðannars staðar, t.d. frétt Ríkisútvarpsins, enda byggt á þessum heimildum. Tekiðhafi verið rækilega fram í frétt Stundarinnar, að það sem birtist í fréttStundarinnar væri tekið annars staðar frá. Hafi það ekki getað farið framhjánokkrum manni sem las umfjöllunina.Stefndi byggir einnig á því að hann hafi verið í góðritrú um að efnið, sem hafi verið birt í Stundinni og haft eftir öðrumfjölmiðlum, væri rétt. Góð trú skipti máli fyrir það hvort fella megi ábyrgð áummælum á þann sem birtir þau. MDE hafi í dómum sínum litið svo á að góða trúblaðamanns skuli meta út frá þeirri vitneskju og upplýsingum sem voru fjölmiðliaðgengilegar á þeim tíma sem umfjöllun birtist, sbr. m.a. þá dóma sem gengiðhafa gegn Íslandi á umliðnum árum, en ekki eru lagðar mjög íþyngjandi skyldur áfjölmiðla hvað þetta varði. Má sérstaklega í þessu sambandi vísa til máls ErluHlynsdóttur nr. 3 gegn Íslandi. Þar tók MDE undir með Hæstarétti, að það værisannarlega hlutverk dómstóla en ekki fjölmiðla að sakfella fólk, en dómstóllinnáréttaði hins vegar að það væri bæði réttur og skylda fjölmiðla að fjalla umsakamál sem ekki hafa verið leidd til lykta af dómstólum á grundvelliupplýsinga sem liggi fyrir. Ekki væri hægt að gera þá kröfu, svo semHæstiréttur hafi gert, að umfjöllun um sakamál biði niðurstöðu dómstóla.Stefndi byggir á því að fjölmiðillinn Stundin og hann sjálfur hafi verið ígóðri trú um að þær upplýsingar sem birst höfðu í paragvæskum fjölmiðlum, ogsíðar á vef Ríkisútvarpsins, væru þess eðlis að um þær væri ekki einasta óhættað fjalla heldur væri það bæði réttur og skylda sérhvers fjölmiðils. Slíkt hafiverið eðli og efni fréttarinnar að frá því varð að greina og mátti greina. Þá byggir stefndi á því að fjölmargir fjölmiðlar hafibæði nafngreint stefnanda, birt af honum myndir og af vegabréfi hans og tengthann við að vera eiturlyfjasmyglari o.fl. Hafi þetta verið byggt á upplýsingumsem sagðar voru komnar frá erlendum lögregluyfirvöldum. Það hafi verið þessarupplýsingar sem voru aðgengilegar stefnda þegar umfjöllunin birtist og hafimiðlinum verið rétt að byggja á þeim, sem gert hafi verið í góðri trú. Hafðistefndi enga ástæðu til að efast um að umfjöllunin í hinum erlendu miðlum eðaöðrum miðlum væri röng. Undir engum kringumstæðum verði ummælin dæmd dauð ogómerk í dómsmáli á hendur stefnda þessa máls, í ljósi framangreinda staðreynda.Ber því að sýkna stefnda. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að engin hinnaumstefndu ummæla séu röng enda öll byggð á umfjöllun annarra miðla svo ogtraustum heimildum sem hann hafi aflað sér, m.a. hjá lögreglu. Þákrefst stefndi sýknu af meintu friðarbroti og miskabótakröfu stefnanda. Til vara krefst stefndi þess, ef einhver ummæli verðaómerkt og talið verður að efni séu til að fallast á kröfu um miskabætur aföðrum ástæðum, að miskabótakrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Umfjölluninhafi hvorki verið ósanngjörn né villandi. Umfjöllunin þar sem stefnandi ernafngreindur byggist aðeins á því sem komi fram í öðrum miðlum og mátti stefndireiða sig á áreiðanleika þeirra upplýsinga sem þar birtust. Málið hafi áttfullt erindi við almenning og snerti annað mál sem hafi verið mikið ífjölmiðlum. Öllum kröfum um vexti og dráttarvexti er mótmælt. Stefndi krefst í öllum tilfellum málskostnaðar íhéraði úr hendi stefnanda skv. 129.-132. gr. laga um meðferð einkamála, aukvirðisaukaskatts. Stefnda vísar sérstaklega til73. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. l. nr. 62/1994. Einnig er vísað til fjölmiðlalaga nr. 38/2011. VIForsendur og niðurstaða.Stefnandi krefst ómerkingar allra þeirra ummæla semgetið er í liðum 1-30 í stefnu. Er sú krafa reist á 235. og 1. og 2. mgr. 236gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Þátelur stefnandi að myndskreyting með ljósmynd af stefnanda og vegabréfi hans sésjálfstætt brot með vísan til 229. gr. almennra hegningarlaga, 71. gr.stjórnarskrár Íslands og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.Stefndi krefst sýknu og byggirm.a. á því að ummæli sín séu byggð á fréttum annarra fréttamiðla auk þess semhann byggi greinarskrif og fréttaflutning á heimildarmönnum sem hann geti ekkinafngreint. Aldrei hafi verið minnst á stefnanda í þeim liðum sem ekki byggjastá fyrri fréttaflutningi annarra fréttamiðla. Hafi stefndi verið í góðri trú umað sá fréttaflutningur og frásögn heimildarmanna hans hafi verið sannur. Þámótmælir stefndi kröfu stefnanda um miskabætur. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr.stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna ogsannfæringar. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að hver maður eigi rétt á að láta íljós skoðanir sínar, en að hann verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Ritskoðanirog aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi megi þó aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3.mgr. ákvæðisins má tjáningarfrelsi aðeins setja skorður með lögum í þáguallsherjarreglu eða öryggis ríkisins til verndar heilsu eða siðgæði manna vegnaréttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmistlýðræðishefðum. Þá er mælt fyrir um í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar aðallir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Verður því aðskýra ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem mælir fyrir umærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, með hliðsjón af þessu. Samkvæmt 234. gr. laga nr. 19/1940 skal hver sá sem meiðir æru annarsmanns með móðgun í orðum eða athöfnum, og hver, sem ber slíkt út, sæta sektumeða fangelsi allt að einu ári. Í 235. gr. laga nr. 19/1940 er mælt fyrir um aðef maður dróttar að öðrum manni einhverju því, sem verða myndi virðingu hanstil hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út, þá varði það sektum eða fangelsi alltað einu ári. Þá segir í 236. gr. laga nr. 19/1940 að sé ærumeiðandi aðdróttunhöfð í frammi eða borin út gegn betri vitund, þá varði það fangelsi allt aðtveimur árum og sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þóttsakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, þá varðiþað sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. lagannamá í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess semmisgert var við. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins má dæma þann, sem sekur reynist umærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim, sem misgert var við, ef hannkrefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms,atriðisorða hans eða forsendna jafnframt eftir því sem ástæða þykir til, íopinberu blaði eða riti, einu eða fleirum.Samkvæmt b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993er heimilt að látaþann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónuannars mannsgreiða miskabætur til þess sem misgert varvið.Samkvæmt þessu þarf annars vegar að kanna hvort ummælin hafiverið óviðurkvæmileg og hins vegar hvort í þeim hafi falist ólögmæt meingerðgegn æru samkvæmt b-lið 26. gr. laga nr. 50/1993. Eins og rakið er í málavaxtalýsingu þá erforsaga málsins allt frá árinu 2013, er fjallað var um hvarf A í Suður-Ameríku.Var fjallað um málið á mbl.is í desember 2013 undir fyrirsögninni „Settu uppsíðu um hvarf A“ og janúar 2016 undirfyrirsögninni „Íslendingur valdamikill smyglari“. Í fréttinni er stefnandinafngreindur og sagður vera valdamikill eiturlyfjasmyglari með umfangsmiklastarfsemi þar og í Paragvæ og í Brasilíu. Er þar vitnað í frétt á heimasíðu RÚVauk þess sem vitnað er til nafnlausra heimildarmanna í brasilískufíkniefnalögreglunni og að stefnandi notist við fölsuð skilríki. Auk þess ervitnað til fréttavefsins ABC Color í Paragvæ. Þá er í frétt á mbl.is í janúarundir fyrirsögninni „Íslendingur valdamikill smyglari“ fjallað um stefnanda ogmeðal annars sagt að talið sé líklegt að stefnandi hafi verið í samskiptum viðannan Íslending, A, sem saknað hafi verið frá því á vormánuðum 2013, og leikigrunur á að stefnandi hafi gert honum mein. Á Vísi var fjallað um málið ídesember 2016 undir fyrirsögninni „Íslendingur sagður valdamikilleiturlyfjasmyglari í Suður-Ameríku“ og er þar birt ljósmynd af vegabréfistefnanda ásamt ljósmynd af honum sjálfum. Er stefnandi þar nafngreindur ogsagt að hann sé sagður valdamikill eiturlyfjasmyglari með starfsemi í Brasilíuog Mexíkó. Er þar vísað til ABC fréttamiðilsins í Paragvæ. Þá er sagt að hannsé sagður ganga með fölsuð skilríki og þykist vera þýskur fasteignasali semstundi viðskipti í Paragvæ og Brasilíu. Ljósmynd af vegabréfi stefnanda varbirt á vef DV í janúar 2016. Á vefmiðlinum Hringbraut var fjallað um málið íjanúar 2016 undir fyrirsögninni „Íslenskur eiturbarón í S-Ameríku?“. Erstefnandi þar nafngreindur og vitnað til fjölmiðilsins ABC í Paragvæ. Á vefRíkisútvarpsins var fjallað um málið í desember 2016 undir fyrirsögnunum„Tveggja Íslendinga leitað í Paragvæ“ og „Íslendingur sagður valdamikilldópsmyglari“. Er stefnandi þar nafngreindur og vísað til ABC fréttamiðilsins ogfyrri umfjöllunar á RÚV og viðtals á dv.is við föður stefnanda. Segir ífréttinni að annar þeirra manna sem leitað var að væri grunaður um að hafaunnið hinum mein, annaðhvort í Paragvæ eða Brasilíu. Þá var fjallað um málið áRÚV á sama tíma undir fyrirsögninni „Sást í Paragvæ mánuðum eftir að leithófst“ og tekið fram að ljósmynd af vegabréfi manns sem leitað væri í Paragvæhafi verið birt í ABC Color fréttamiðlinum. Auk þess var vísað til frétta fráárinu 2013, í janúar og desember 2016 en þar var einnig fjallað um að lögreglaleitaði stefnanda í tengslum við málið þar sem talið var að hann byggi yfirupplýsingum um hvarf A. Þá birtist frétt í janúar 2016 í paragvæskafréttamiðlinum ABC Color um meintan þátt stefnanda í umfangsmiklu fíkniefnamáliog vegna hvarfs A. Í frétt Vísis 1. desember 2016 undir fyrirsögninni „Vinna úrnýjum upplýsingum vegna hvarfs A: Sjálfsagt eru einhverjir hræddir“ er vitnaðtil samtals við lögregluna á höfuðborgarsvæðinu þar sem fram kemur aðlögreglunni hafi nýlega borist ábendingar um að íslenskur karlmaður hafi veriðmyrtur í Suður-Ameríku en þá hafi A verið saknað í nokkrar vikur. Er vísað tilþess að í janúar 2014 hafi fréttastofa Stöðvar 2 sagt frá því að talskonaalþjóðalögreglunnar Interpol í Paragvæ hafi sagt lögreglunni á Íslandi frágruni um að íslenskur maður hafi orðið A að bana. Þá kemur fram að í janúar2016 hafi Fréttablaðið fjallað um mál A og haft eftir yfirmanni lögreglunnar áÍslandi að hún hafi ástæðu til að ætla að A hafi farið til Paragvæ fráBrasilíu. Þar hafi hann meðal annars átt að hitta stefnanda sem lögreglanleitaði einnig að vegna málsins. Þá gaf Cándido Figueredo Ruiz, blaðamaður hjáABC Color fréttamiðlinum í Paragvæ, skýrslu fyrir dóminum og staðfesti að hannhafi verið í sambandi við stefnda í máli þessu og svarað fyrirspurnum hans. Þáhafi vitnið fengið upplýsingar um að stefnandi tengdist hvarfi A. Nafnstefnanda hafi því komið oft upp í samskiptum vitnisins við lögregluna íParagvæ í tengslum við hvarf A. Þá hafi vitnið fengið upplýsingar í gegnumheimildarmenn sína um að stefnandi notaði þýsk skilríki. Vitnið hafi ritaðfjölda greina um málið sem birtar hafi verið á vefmiðlum undir nafni vitnisinsen vitnið hafi m.a. skrifað um hvarf tveggja Íslendinga í Paragvæ. Vitnið kvaðstarfsmann RÚV hafa verið í sambandi við sig varðandi dómsmál gegn RÚV o.fl.Kvaðst vitnið telja að einhverjar af blaðagreinum sem hann hafi skrifað hafiverið endurunnar í fjölmiðlum á Íslandi. Í málinu liggur því fyrir aðöll þau ummæli og umfjöllun um stefnanda vegna liða nr. 3, 10, 11, 12 og 23 erubyggð á fréttum úr ofangreindum vef- og fréttamiðlum. Þegar stefndi birtiofangreind ummæli þann 1. og 30. desember 2016 höfðu áðurnefndir fjölmiðlarþegar fjallað efnislega um mál stefnanda og nafngreint hann auk þess að hafabirt ljósmynd af honum og vegabréfi hans. Telur dómurinn ljóst að umfjöllunstefnda sé efnislega hin sama um stefnanda og fram komi í ofangreindumfjölmiðlum. Með umfjöllun sinni tókstefndi ekki sérstaka afstöðu til sannleiksgildis fréttanna utan að hann hafðisjálfur samband við blaðamanninn Cándido við fréttamiðilinn ABC Color íParagvæ. Telur dómurinn, eins og atvikum er háttað í þessu máli, að ekki séunnt að leggja þá skyldu á stefnda eða gagnrýna hann fyrir að grennslast ekkisérstaklega fyrir um sannleik hinna umstefndu ummæla. Er því ekki hægt að sláþví föstu að stefndi hafi vitað að ummælin væru ósönn eða borin út opinberlegagegn betri vitund. Verður stefndi sýknaður af þessum liðum stefnunnar. Þá vitnar stefndi tilheimildarmanns í Amsterdam sem hann nefnir „Jón“ og kvaðst fyrir dóminum ekkigeta gefið upp rétt nafn hans þar sem hann væri bundinn trúnaði viðheimildarmenn sína. Óumdeilt er að stefndi séábyrgðarmaður greina sinna sem hann ritar undir nafni á fréttamiðlinumStundin.is svo og í prentuðu blaði. Þá ber hann einnig ábyrgð á þeim ummælumsem hann lætur falla í öðrum fjölmiðlum hvort sem er um persónur eða efni. Í öðrum liðum í stefnuendursegir stefndi annaðhvort það sem áður hefur verið birt um málið eða vitnartil heimildarmanns sem hann kveðst ekki geta nefnt fyrir dóminum en nefnir„Jón“ í umfjöllun sinni um málið. Stefndi kvað fyrir dóminum aðhann hafi verið í sambandi við mann í Hollandi sem sagði frá því að hann hefðiátt Skype-samtal við ónefndan Íslending sem hafi sýnt honum afskorið höfuð íplastpoka sem hafi líkst A. Þá kvaðst stefndi hafa rætt persónulega við Cándidovegna þessa máls en sá blaðamaður hafi rannsakað hvarf A lengi í Paragvæ ognefnt stefnanda í skrifum sínum. Kvaðst stefndi ekki geta upplýst um nöfnheimildarmanna sinna að öðru leyti. Kvað hann hafa verið nauðsynlegt að fjallaum A og Guðmund í sömu andrá þegar verið var að fjalla um hvarf þeirra beggja ásínum tíma. Stefndi kvaðst hafa kynnt sér skrif um hvarf A og Guðmundar hjáöðrum fjölmiðlum áður en hann skrifaði grein sína í Stundinni. Stefndi fullyrtifyrir dóminum að „ónefndi Íslendingurinn“ væri ekki stefnandi. Kvaðst stefndiekki upplýsa um nöfn heimildarmanna sinna, sem hann byggir greinarskrif sín á,án þess að leggja þá sjálfa í hættu. Þá kvaðst stefndi byggja á m.a.fésbókarfærslu sem liggur fyrir í málinu þar sem ónefndur Íslendingur deildiskilaboðum um leigumorðingja skömmu fyrir hvarf A. Stefndi kvað rétt vera aðtenging hans í umfjöllun um að hvarf stefnanda hafi tengst nauðgunarmáli hafiverið ónákvæm en hann hafi þar ekki átt við stefnanda. Stefndi kvaðst hafa rættvið lögregluna vegna hvarfs A og á sama tíma hafi verið leitað að stefnandasamkvæmt lögreglunni. Þess vegna hafi þessi ummæli verið viðhöfð. Stefndi mótmælir því aðumfjöllun hans um „ónefnda Íslendinginn“ sé umfjöllun um stefnanda eða gefið séí skyn að það sé stefnandi. Í liðum 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 14, 15, 17, 18, 19,20, 21, 22 og 24-30 sé aldrei minnst á stefnanda og ekkert í þeirri umfjöllunsem tengi umfjöllun stefnda við stefnanda. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á eðasannað að stefndi sé að ræða um stefnanda í ofangreindum liðum. Við mat á þvíhvar draga skuli mörkin milli tjáningarfrelsis, sem nýtur verndar samkvæmt 73.gr. stjórnarskrár, og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar,skiptir máli hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í þjóðfélagslegriumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Hafa fjölmiðlar mikilvæguhlutverki að gegna við miðlun upplýsinga og skoðana um þjóðfélagsleg málefni. Áalmenningur rétt á að fá upplýsingar sem slík málefni varða og þurfasérstaklega ríkar ástæður að vera fyrir því að skerðing á frelsi fjölmiðla getitalist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi eins og nánar kemur fram í dómumHæstaréttar Íslands, m.a. dómi frá 15. nóvember 2012 í máli nr. 69/2012. Slíkarskerðingar geta eftir atvikum átt við séu ósönn ummæli birt eða borin útopinberlega gegn betri vitund. Umfjöllun stefnda um hvarf A fellur undirframangreint enda telst það hlutverk fjölmiðla að fjalla um alvarleg mál semkunna að vera refsiverð. Með umfjöllun sinni um þessa liði stefnunnar tókstefndi ekki sérstaka afstöðu til sannleiksgildis fréttanna en vísaði tilheimildarmanna sinna. Með hliðsjón af þessu, og því að stefnandi hefur ekkisýnt fram á að stefndi eigi með umfjöllun sinni í þessum liðum stefnunnar viðstefnanda, verður að meta umfjöllun stefnda í ljósi 73. og 71. gr.stjórnarskrár Íslands. Þegar allsþessa er gætt verður ekki talið að stefndi hafi með umfjöllun sinni vegið svoað æru stefnanda að það hafi farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Af þessu leiðir að stefnandi geti ekki áttrétt á bótum samkvæmt b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ber því að sýknastefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.Að þessumniðurstöðum fengnum verður stefndi því sýknaður af öðrum kröfum stefnanda.Með vísan til1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndamálskostnað. Málskostnaður vegna frávísunarkröfu stefnda beið efnisdóms enfrávísunarkröfunni var hafnað. Að teknu tilliti til þessa og umfangi málsinsþykir hæfilegur málskostnaður, sem stefnanda verður gert að greiða stefnda600.000 krónur. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð.Stefndi, Atli Már Gylfason, ersýkn af kröfum stefnanda, Guðmundar Spartakusar Ómarssonar, í máli þessu. Stefnandi,greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 137/2012
Skipulag Byggingarleyfi Stjórnsýsla
Eigendur fasteignar í Húsahverfi í Reykjavík, A og H, höfðuðu mál á hendur sveitarfélaginu R og kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðun borgarráðs um að breyta skilmálum deiliskipulags í hverfinu. Fallist var á með A og H að R hefði verið óheimilt að breyta skipulagi svæðis þar sem framkvæmt hefði verið í ósamræmi við skipulag fyrr en ólögleg bygging, eða byggingarhluti, hefði verið fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt, sbr. 4. mgr. 56. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en í málinu var upplýst að stærð margra húseigna í fyrrgreindu hverfi hefði verið í andstöðu við gildandi skipulag. Var krafa A og H því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. mars 2012. Þau krefjast þess að felld verði úr gildi sú ákvörðun borgarráðs stefnda 12. nóvember 2009, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 12. febrúar 2010, að breyta skilmálum á svæði C í deiliskipulagi Húsahverfis í Reykjavík. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjendur eru eigendur einbýlishúss að Suðurhúsum 2 í Reykjavík. Húsið er á svæði sem fellur undir deiliskipulag fyrir einbýlis- og parhúsabyggð sem kennt er við Húsahverfi Grafarvogi III, svæði C. Skipulagsskilmálar fyrir það svæði munu hafa verið samþykktir í borgarráði stefnda 24. nóvember 1987 og breytt 10. september 1991. Mismunandi sérskilmálar gilda fyrir einstaka flokka húsa á svæðinu og eru hús áfrýjenda og húsið að Suðurhúsum 4 meðal þrettán húsa sem falla undir flokk sem nefndur er „einbýlishús E-8“. Í hinum áfrýjaða dómi eru rakin nokkur atriði úr almennum skipulagsskilmálum svæðisins og í heild sérskilmálar fyrir flokkinn „einbýlishús E-8“, en samkvæmt þeim var hámarksstærð húsa í honum 250 m2. Á umræddu svæði voru á sama tíma einnig settir sérskilmálar fyrir flokkinn „einbýlishús E-9“, en það atriði sem hér skiptir máli um þá skilmála er að hámarksstærð húsa í þeim flokki skyldi vera 270 m2. Undir þann flokk falla 20 hús. Með dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2008 í máli nr. 32/2008, sem áfrýjendur höfðuðu gegn Birni Andrési Bjarnasyni og stefnda, var komist að þeirri niðurstöðu að byggingarleyfi sem stefndi veitti Birni Andrési 28. júlí 2006 fyrir viðbyggingu við einbýlishús hans að Suðurhúsum 4 bryti í bága við fyrrgreinda skilmála deiliskipulags, sem stefnda Reykjavíkurborg hefði verið óheimilt að víkja frá án þess að gæta reglna 7. mgr. 43. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um sérstaka málsmeðferð. Húsið að Suðurhúsum 4 hafði fyrir viðbygginguna verið 240 m2 að stærð og fór því að viðbættri viðbyggingu, sem var 29,7 m2, umfram leyfilega hámarksstærð samkvæmt skilmálum deiliskipulagsins. Með vísan til 2. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 var Birni Andrési með dóminum gert að fjarlægja viðbygginguna. Það mun hann hafa gert í desember 2008. Af gögnum málsins verður ráðið að í framhaldi af þessum dómi Hæstaréttar hafi stefndi hafið undirbúning að endurskoðun gildandi skilmála deiliskipulags á svæðinu. Gerði skipulags- og byggingarsvið stefnda 8. janúar 2009 tillögu til breytinga á skilmálum deiliskipulags í Húsahverfi Grafarvogi III svæði C, sem fólu í sér að hámarksstærð húsa af gerðinni E-8 og E-9 yrði aukin, og var hún lögð fram á fundi skiplagsráðs 14. sama mánaðar. Þá verður ráðið að um svipað leyti hafi Björn Andrés sótt um endurnýjun á leyfi því til viðbyggingar við Suðurhús 4, sem veitt hafði verið á ólögmætum grunni samkvæmt fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Umsókn hans um þetta var tekin fyrir á fundi byggingarfulltrúa stefnda 13. janúar 2009, en afgreiðslu hennar frestað. Ferli tillagna varðandi umræddar breytingar á skilmálum deiliskipulags Húsahverfis Grafarvogi III svæðis C er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Á lokastigum þess ferils var ákveðið á fundi skipulagsráðs stefnda 12. ágúst 2009 að auglýsa breytingu á skilmálum vegna húsagerða E-8 og E-9, sem fólu meðal annars í sér að hámarksstærð húsa af gerðinni E-8 var aukin úr 250 m2 í 300 m2, en hámarksstærð húsa af gerðinni E-9 úr 270 m2 í 320 m2. Breytingin á deiliskipulaginu var samþykkt í borgarráði stefnda 12. nóvember 2009 og birtist auglýsing um það í B-deild Stjórnartíðinda 12. febrúar 2010, en dómkrafa áfrýjenda beinist að ákvörðun um þessa breytingu. II Áfrýjendur vísa til þess að stærð margra einbýlishúsa í Húsahverfi sem falli undir skilmála fyrir húsagerðir E-8 og E-9 sé umfram það hámark leyfilegs flatarmáls sem þar sé kveðið á um. Reisa þau kröfu sína um að breytingin á skilmálum deiliskipulags svæðisins verði felld úr gildi aðallega á þeirri málsástæðu að stefnda hafi af þessum sökum verið óheimilt að gera þessa breytingu, en samkvæmt 4. mgr. 56. gr. þágildandi laga nr. 73/1997 hafi verið óheimilt að breyta skipulagi svæðis þar sem framkvæmt hafi verið í ósamræmi við skipulagið fyrr en hin ólögmæta bygging eða byggingarhluti hefði verið fjarlægður, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Stefndi andmælir ekki að stærð margra húsa á svæðinu fari fram úr því hámarki sem kveðið var á um í skilmálum deiliskipulagsins fyrir hina umdeildu breytingu. Því var hins vegar fyrst haldið fram við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að stefndi hefði samþykkt þessi afbrigði að undangenginni viðhlítandi málmeðferð, meðal annars samkvæmt 7. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997, og bæru áfrýjendur sönnunarbyrðina fyrir því að svo væri ekki. Varðandi þessa málsástæðu stefnda er bæði að gæta þess að sönnunarbyrði um þetta yrði óhjákvæmilega að hvíla á stefnda, sem hlýtur eðli máls samkvæmt að hafa undir höndum gögn sem að þessu kynnu að lúta, og að málsástæða þessi er of seint fram komin og verður því ekki höfð uppi fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því við úrlausn málsins miðað við að stærð margra húsa á svæðinu hafi verið í ósamræmi við skilmála deiliskipulagsins eins og þeir voru fyrir hina umdeildu breytingu. Þá er og ljóst af gögnum málsins að framkvæmdir sem leitt hafa til þess að flatarmál húsa á svæðinu fór umfram leyfilegt hámark samkvæmt skipulagsskilmálunum hafi í allmörgum tilvikum átt sér stað eftir 1. janúar 1998, en þá öðluðust lög nr. 73/1997 gildi. Stefndi heldur því fram að skýra verði fyrrnefnda 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 með hliðsjón af 11. ákvæði til bráðabirgða við lögin og leiði það til þess að taka verði til greina kröfu hans um sýknu. Bráðabirgðaákvæði þessu var bætt við lögin með lögum nr. 117/1999 og var megintilgangur þess samkvæmt lögskýringargögnum að taka af tvímæli um að deiliskipulagsáætlanir og breytingar á þeim, sem gerðar höfðu verið á grundvelli aðalskipulags og samþykktar af sveitarstjórn fyrir gildistöku laga nr. 73/1997, hefðu gildi án tillits til þess hvort þær hefðu verið auglýstar, hlotið staðfestingu ráðherra eða verið samþykktar af skipulagsstjóra ríkisins samkvæmt eldri lögum. Í öðrum málslið ákvæðisins var mælt svo fyrir að þegar sótt væri um byggingarleyfi í götureit eða reit þar sem framkvæmt hefði verið í verulegu ósamræmi við samþykkt deiliskipulag skyldi endurskoðun á deiliskipulagi fara fram áður en umsókn um byggingarleyfi yrði afgreidd, enda væri um verulega framkvæmd að ræða. Við skýringu á því hvaða takmarkanir á gildissviði 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 verða leiddar af framangreindu bráðbirgðaákvæði verður fyrst að líta til þess að á þeim var munur hvað varðar gildi í tíma. Ákvæði 4. mgr. 56. gr. var almennt og gilti um atvik og aðstæður sem upp komu á gildistíma laganna án tillits til þess hvort þær ættu rót sína að rekja til atvika fyrir eða eftir gildistöku laganna 1. janúar 1998. Bráðbirgðaákvæðinu mátti vissulega beita hvenær sem var á gildistíma laga nr. 73/1997, en það leiðir af eðli þess sem bráðabirgðaákvæðis að því varð aðeins beitt um atvik eða ástand sem rakið varð til tímans áður en lögin tóku gildi. Þar sem framkvæmdir eftir gildistöku laga nr. 73/1997 urðu til þess að stærð allmargra húsa á umræddu svæði fór fram úr því sem heimilt var verða ekki af bráðabirgðaákvæðinu leiddar takmarkanir á gildissviði 4. mgr. 56. gr. í máli þessu. Til sömu niðurstöðu leiðir einnig sú efnislega takmörkun á gildissviði bráðbirgðaákvæðisins að það var bundið við tilvik þar sem tilefnið fyrir beitingu þess væri umsókn um byggingarleyfi fyrir verulegri framkvæmd. Er ljóst að sú 29,7 m2 viðbygging við Suðurhús 4 sem var tilefni þeirra breytinga á skipulagi sem um ræðir í málinu telst ekki veruleg, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 32/2008. Aðrar röksemdir stefnda sem lúta að því að beita skuli þrengjandi skýringu á ákvæði 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 eru og haldlausar. Þannig er ekkert í lögskýringargögnum sem styður að ákvæðið verði í andstöðu við skýrt orðalag þess talið bundið við þær byggingar einar sem reistar hafa verið án byggingarleyfis. Þá varðar þetta mál gildi deiliskipulagsbreytingar stefnda en ekki kröfu um niðurrif bygginga eða byggingarhluta sem kunna að hafa verið reistir í góðri trú á grundvelli byggingarleyfa frá honum. Getur stefndi því hvorki borið fyrir sig að beita eigi þrengjandi skýringu á ákvæðinu með hliðsjón af því að það varði friðhelgi eignarréttar né að af niðurstöðu þess leiði óhjákvæmilega eyðilegging verðmæta. Þá er ljóst að lög nr. 73/1997 voru í gildi þegar atvik þessa máls urðu og verður þeim því beitt við úrlausn málsins án tillits til þess hvort hliðstæð ákvæði sé að finna í skipulagslögum nr. 123/2010, sem tóku gildi 1. janúar 2011. Samkvæmt öllu framansögðu verður tekin til greina krafa áfrýjanda um að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda um margnefnda breytingu á skilmálum deiliskipulags Húsahverfis eins og nánar greinir í dómsorði. Stefnda verður gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Felld er úr gildi ákvörðun borgarráðs stefnda, Reykjavíkurborgar, 12. nóvember 2009, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 12. febrúar 2010, um að breyta skilmálum á svæði C í deiliskipulagi Húsahverfis í Reykjavík. Stefndi greiði áfrýjendum, Arngunni Regínu Jónsdóttur og Helga Rúnari Rafnssyni, samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. febrúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 6. febrúar sl., er höfðað 22. júní 2011 af Arngunni Regínu Jónsdóttur og Helga Rúnari Rafnssyni, báðum til heimilis að Suðurhúsum 2, Reykjavík, á hendur Reykjavíkurborg. Dómkröfur stefnenda eru þær, að felld verði úr gildi með dómi sú ákvörðun borgarráðs Reykjavíkurborgar 12. nóvember 2009, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 12. febrúar 2010, að breyta skilmálum í deiliskipulagi Húsahverfis, svæði C, í Reykjavík. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu að teknu tilliti til skyldu stefnenda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefnda gerir þær dómkröfur, að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda. Þá er þess krafist að stefnendum verði in solidum gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. I Málavextir eru þeir, að 24. nóvember 1987 voru samþykktir skipulagsskilmálar í borgarráði stefndu, Reykjavíkurborgar, fyrir einbýlis- og parhúsabyggð á svæði C í Grafarvogi III í Reykjavík. Skipulagsskilmálarnir, sem síðar var breytt 10. september 1991, náðu til byggðar, þar sem nú eru göturnar Baughús, Miðhús, Sveighús, Völundarhús, Vesturhús og Suðurhús. Í kafla 1.1.7 í skipulagsskilmálunum kemur fram, að markmið skipulagshöfunda hafi verið að skipuleggja sérbýlishúsabyggð með heilsteyptu yfirbragði, þar sem tekið væri mið af sérstæðri legu landsins efst á Keldnaholti. Þessu markmiði skyldi náð með því að fella byggðina vel að landi, sem mest að hæðarlínum, þannig að sólar og útsýnis væri sem best notið við hvert hús. Þá kemur fram í kafla 1.1.8 að byggingunum hafi verið ætlað að mynda þyrpingu utan um Keldnaholtshæðina og að þær væru skýrt afmarkaðar frá öðrum svæðum Grafarvogs III. Reynt væri að staðsetja og hæðarsetja byggingar þannig, að sólar og útsýnis væri sem best notið og að nýtanlegur garður fengist við hvert hús. Þá kom fram í kafla 1.1.16 að þar sem gert væri ráð fyrir pallhúsum væri landhalli mjög mismunandi. Hæðarmunur á milli palla gæti því orðið lítill, þ.e. nánast einnar hæðar hús, eða mikill þ.e. nánast tveggja hæða hús. Á grundvelli þessara skipulagsskilmála reis byggð á svæðinu og byggðu stefnendur sér hús að Suðurhúsum 2, en húsin við þá götu risu á árunum 1989-1992. Svæði C var skipt niður í undirflokka og er sú fasteign sú, sem mál þetta snýst um, af í flokki E-8. Í grein 1.1.24. í skipulagsskilmálunum fyrir einbýlishús af gerðinni E-8, var nánar tilgreint: „Lóðir snúa í suður. Gert er ráð fyrir einbýlishúsum á pöllum með stakstæðri bílageymslu, nema á D-götu 2 og E-götu 1, þar er bílageymsla innbyggð. Hæðarmunur milli palla ræðst af landhalla. Þak er hallandi, mænir samsíða götu og getur stallast. Þakhalli er 15-25 gráður. Þak á sérstæðri bílageymslu er „flatt,“ sjá skýringarmynd. Heimilt er að tengja íbúðarhús og bílskúr með léttri byggingu úr gleri. Gert er ráð fyrir torfi, hellum og, eða grjóti á bílskúrsþök. Gert er ráð fyrir tvöfaldri bílageymslu. Í þessum húsum, öðrum en við D-götu 2 og E-götu 1 má gera ráð fyrir aukaíbúð allt 50 m2, og er hún reiknuð með í hámarksstærð, 250 m2. Þá þarf einnig að gera ráð fyrir aukabílastæði.“ Hinn 5. apríl 2005 sótti eigandi Suðurhúsa 4, Björn Andrés Bjarnason, um byggingarleyfi til að reisa 29,7 fermetra viðbyggingu, eins konar turnbyggingu, á þakhæð húss síns. Byggingarfulltrúi samþykkti að veita umbeðið byggingarleyfi á afgreiðslufundi 10. maí s.á. Byggingarleyfið var síðar fellt úr gildi, þar sem framkvæmdir hófust ekki innan árs frá útgáfu þess samkvæmt skilmálum. Sótt var að nýju um byggingarleyfi með umsókn til byggingarfulltrúa 29. júní 2006. Umsóknin var samþykkt af byggingarfulltrúa 4. júlí s.á. og byggingarleyfi gefið út 28. júlí 2006 eftir staðfestingu borgarstjórnar Reykjavíkurborgar 13. júlí 2006. Í fyrrnefndum skipulagsskilmálum kom fram, að einbýlishús í flokknum E-8 mættu að hámarki vera 250 fermetrar að stærð. Húsið að Suðurhúsum 4 var áður 240 fermetrar og varð eftir að viðbyggingin var reist 269,7 fermetrar. Þegar framkvæmdir við viðbygginguna hófust í byrjun ágúst 2006 andmæltu stefnendur bréflega og kröfðust þess, að lögbann yrði lagt við frekari framkvæmdum, þar sem byggingin færi í bága við fyrrnefnda skipulagsskilmála, auk þess sem þau álitu, að viðbyggingin raskaði hagsmunum þeirra verulega, m.a. vegna minna útsýnis, sem aftur leiddi til lækkunar á markaðsverði fasteignar þeirra. Stefnendur fóru fram á það við Sýslumanninn í Reykjavík, að lögbann yrði lagt við framkvæmdunum, en embættið féllst ekki á þá kröfu. Stefnendur höfðuðu þá mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, þar sem farið var fram á, að ákvörðun Sýslumannsins í Reykjavík um að synja um lögbannið yrði felld úr gildi, en hvorki héraðsdómur, né síðar Hæstiréttur, féllust á, að skilyrði lögbanns samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. væru lengur fyrir hendi, þar sem byggingin var þá þegar risin. Í kjölfar þessa höfðuðu stefnendur mál á hendur stefndu og Birni Andrési Björnssyni þann 18. september 2006, þar sem þess var aðallega krafist, að viðbyggingin að Suðurhúsum 4 yrði fjarlægð að viðlögðum dagsektum, en til vara, að viðurkennt yrði, að byggingarleyfið væri ólögmætt. Krafan um að viðbyggingin yrði fjarlægð var byggð á ákvæði 2. mgr. 56. gr. laga skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sem mælti fyrir um, að óheimilt sé að breyta skipulagi svæðis, þar sem framkvæmt hafi verið í ósamræmi við skipulag, fyrr en hin ólöglega bygging- eða byggingarhluti, hefur verið fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Í dómi héraðsdóms frá 10. desember 2007 var ekki fallist á aðalkröfu stefnenda, en varakrafa þeirra viðurkennd um að útgáfa byggingarleyfisins hefði verið ólögmæt. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar og með dómi réttarins 6. nóvember 2008 var komist að þeirri niðurstöðu, að við útgáfu byggingarleyfisins hefði verið brotið gegn skilmálum gildandi deiliskipulags um að einbýlishús á svæðinu mættu að hámarki vera 250 fermetrar að stærð og stefndu hefði verið óheimilt að víkja frá, nema að undangenginni grenndarkynningu, sbr. 7. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þar sem slík kynning hefði ekki farið fram, var krafa stefnenda um að Birni Andrési yrði gert að fjarlægja bygginguna samkvæmt fyrirmælum 2. mgr. 56. gr. sömu laga, tekin til greina. Viðbyggingin var síðan fjarlægð í samræmi við niðurstöðu dómsins í desember 2008. Eftir að dómur Hæstaréttar féll var deiliskipulag hverfisins yfirfarið af hálfu stefndu. Á fundi skipulagsráðs stefndu 14. janúar 2009 var lögð fram tillaga skipulags- og byggingarsviðs stefndu frá 8. janúar 2009 um að breyting yrði gerð á skilmálum deiliskipulags „Húsahverfis Grafarvogur III, svæði C, skilmálar fyrir einbýlis og parhúsabyggð, vegna húsagerðanna E8 og E9.“ Nánar tiltekið fólst breytingin í því, að heimil hámarksstærð húsagerða af tegundinni E-8 og E-9 að Suðurhúsum og Vesturhúsum var aukin og heimildum til útbyggingar breytt. Þannig skyldi hámarksstærð húsanna við Suðurhús 2-12, að Suðurhúsum 2 undanskildum, og við Vesturhús 1-13, að Vesturhúsum 1 undanskildum, aukast úr 250 fermetrum í 300 fermetra og hámarksstærð húsanna að Suðurhúsum 1-15 og Vesturhúsum 2-22 aukast úr 270 fermetrum í 320 fermetra. Skipulagsráð samþykkti svo að auglýsa tillöguna og samþykkti borgarráð afgreiðslu ráðsins á fundi sínum 22. janúar 2009. Tillagan var auglýst 2. febrúar 2009 og voru hagmunaaðilar við Suður- og Vesturhús upplýstir um það og veittur frestur til 16. mars s.á. til að senda inn athugasemdir vegna tillögunnar. Stefnendur andmæltu deiliskipulagsbreytingunum á fundi með formanni skipulagsráðs, Júlíusi Vífli Ingvarssyni, og lögfræðingi ráðsins, Helgu Björk Laxdal, 28. janúar 2009 og í bréfum til skipulagsráðs og borgarstjóra stefndu 12. mars 2009. Stefnendur sendu einnig bréf 17. febrúar 2009 til skipulags- og byggingarsviðs Reykjavíkurborgar, þar sem farið var fram á, að upplýst yrði um tilurð tillögunnar. Fyrrnefndri tillögu var síðar breytt 2. júní 2009 en ekki um þau atriði, sem lúta að ágreiningi málsaðila. Ný tillaga var lögð fram á fundi skipulagsráðs Reykjavíkurborgar 1. júlí 2009 og á fundi ráðsins 12. ágúst s.á. samþykkti skipulagsráð, að hin breytta tillaga frá 10. ágúst 2009 yrði auglýst að nýju og kynnt fyrir hagsmunaaðilum á svæðinu. Tillagan var auglýst frá 26. ágúst 2009 til og með 7. október s.á., en þá rann út frestur til að skila inn athugasemdum. Stefnendur sendu inn skrifleg mótmæli við hinni breyttu tillögu til skipulagsráðs með bréfi 5. október 2009, auk bréfs til borgarstjóra sama dag. Hinn 4. nóvember 2009 var tillagan samþykkt á fundi skipulagsráðs með fjórum atkvæðum, en þrír sátu hjá. Á fundinum voru einnig lagðar fram athugasemdir hagsmunaaðila, þ.m.t. stefnenda og einnig umsögn skipulagsstjórans í Reykjavík við fram komnar athugasemdir við tillöguna frá 14. október 2009. Þar var m.a. spurningum stefnenda frá 17. febrúar 2009 svarað um það, hvernig hinar umdeildu breytingar á deiliskipulagi hefðu komið til. Fram kom af hálfu skipulagsstjóra, að nokkuð hefði verið um óskir um breytingar á deiliskipulagi einstakra lóða á svæðinu, auk þess sem meðferð byggingarleyfisumsóknar að Suðurhúsum 4, sem felld hefði verið úr gildi í Héraðsdómi Reykjavíkur og síðan staðfest í Hæstarétti, hefði einnig leitt til þess, að tilefni hefði þótt til að yfirfara heimildir með hliðsjón af uppbyggingu hverfisins í tíð gildandi deiliskipulags. Að svo búnu var tillagan send borgarráði til afgreiðslu og samþykkti borgarráð stefndu tillöguna á fundi sínum 12. nóvember 2009. Eftir að tillagan hafði verið samþykkt á vettvangi borgarráðs, var hún send Skipulagsstofnun til umfjöllunar með bréfi 17. nóvember 2009. Lögmaður stefnenda sendi Birni Andrési Björnssyni bréf 20. nóvember 2009, þar sem afstaða þeirra kom fram, að þau litu svo á að breytingin á deiliskipulaginu væri ólögmæt og því væri uppsetning viðbyggingarinnar að nýju, hvort sem væri að fengnu byggingarleyfi eða ekki, alfarið á hans eigin áhættu. Einnig sendu stefnendur Skipulagsstofnun athugasemdir sínar með bréfi sama dag, en þar kom m.a. fram, að þau teldu skipulagstillöguna fela í sér valdníðslu af hálfu stefndu, að hún bryti í bága við 4. mgr. 56. gr. og 4. mgr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, auk þess sem skipulagstillagan raskaði hagsmunum þeirra verulega. Skipulagsstofnun veitti umsögn sína 8. desember 2009 og gerði m.a. þær athugasemdir við tillöguna að byggingarleyfi, sem gefin hefðu verið út áður en skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 tóku gildi, ættu ekki að virkja 4. mgr. 56. gr. laganna. Hins vegar benti stofnunin á að þetta ákvæði gæti átt við um þessa skipulagsbreytingu, ef byggt hefði verið í ósamræmi við gildandi deiliskipulag eftir gildistöku laga nr. 73/1997. Þessum athugasemdum svaraði stefnda með bréfi 13. desember 2009. Skipulagsstofnun sendi stefndu bréf 21. janúar 2010, þar sem kom fram, að ekki væru gerðar athugasemdir við, að birt yrði auglýsing um samþykkt deiliskipulagsbreytingarinnar í B-deild Stjórnartíðinda, en áréttaði ábendingu sína varðandi 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga. Þá sendi lögmaður stefnenda Birni Andrési Björnssyni bréf 6. apríl 2010, þar sem vísað var til bréfsins 20. nóvember 2009 og þau sjónarmið, sem þar komu fram, áréttuð, en 30. mars 2010 hafði verið samþykkt af hálfu stefndu að veita Birni Andrési Björnssyni byggingarleyfi fyrir viðbyggingunni að nýju. Deiliskipulagsbreytingin var birt í B-deild Stjórnartíðinda 12. febrúar 2010 og tók þar með gildi. Í framhaldi af því kröfðust stefnendur ógildingar fyrrnefndrar ákvörðunar borgarráðs um deiliskipulagsbreytinguna frá 12. nóvember 2009 með kæru til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 9. mars 2010, sbr. 8. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála kvað upp úrskurð sinn 24. maí 2011 og hafnaði kröfu stefnenda, m.a. á grundvelli þess, að ekki væri hægt að beita 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga með afturvirkum hætti vegna bygginga, sem reistar hefðu verið fyrir gildistöku laganna og kynnu að fara í bága við skipulag. Enn fremur var ekki litið svo á, að nauðsyn hefði borið til að setja fram deiliskipulag í greinargerð og á uppdrætti í samræmi við 4. mgr. 23. gr. laganna, þar sem aðeins var breytt ákvæði í skilmála í greinargerð gildandi deiliskipulags, en efnisinnihald deiliskipulagsuppdráttarins var óbreytt. Allt að einu væri gildandi deiliskipulag svæðisins sett fram í greinargerð og á uppdrætti í samræmi við 4. mgr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga. Í kjölfar úrskurðarins sendu stefnendur eiganda Suðurhúsa 4, Birni Andrési Björnssyni, bréf 24. maí 2011. Þar kom fram, að í ljósi úrskurðarins mundu stefnendur bera lögmæti þeirrar ákvörðunar stefndu um að breyta deiliskipulagi á svæðinu undir dómstóla og var hann varaður við því að hefja framkvæmdir við viðbygginguna fyrr en niðurstaða dómstóla í því máli lægi fyrir. Stefnendur sendu enn bréf til Björns Andrésar 22. júní 2011, þar sem vísað var til fyrri bréfa 20. nóvember 2009, 6. apríl 2010 og 24. maí 2011 og hann upplýstur um málshöfðun þessa og enn á ný varaður við því að hefja framkvæmdir fyrr en niðurstaða dómsmáls lægi fyrir. II Í fyrsta lagi beri að fella ákvörðun borgarráðs um deiliskipulagsbreytinguna úr gildi vegna ákvæðis 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sem í gildi hafi verið þegar borgarráð hafi tekið ákvörðun sína, en þar segi: „Óheimilt er að breyta skipulagi svæðis þar sem framkvæmt hefur verið í ósamræmi við skipulag fyrr en hin ólöglega bygging, eða byggingarhluti, hefur verið fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt.“ Til að mynda liggi fyrir samkvæmt greinargerð með deiliskipulags­breytingunni 10. ágúst 2009, að þegar borgarráð hafi tekið ákvörðun sína 12. nóvember 2009 hafi byggingarmagn farið fram úr skipulagsskilmálunum frá 1987 í fjölda húsa, sem undir skilmálana heyri (húsagerð E8 og E9). Þá sé þetta viðurkennt af hálfu stefndu á fleiri stöðum, sbr. t.d. í samantekt skipulagstjórans í Reykjavík frá 14. október 2009. Verði því að leggja til grundvallar, að þetta atriði sé óumdeilt í málinu. Orðalag framangreinds lagaákvæðis sé fortakslaust og skýrt og ekki fáist séð, að nokkur vafi eigi að vera uppi um skýringu á því. Í lögskýringargögnum að baki ákvæðinu komi ennfremur fram sjónarmið orðalagi þess til enn frekari styrkingar en þar segi m.a. svo í nefndaráliti umhverfisnefndar Alþingis, sem lagt hafi verið fram við 2. umræðu málsins Alþingi: „Hins vegar er mælt fyrir um að óheimilt sé að breyta skipulagi svæðis þar sem framkvæmt hefur verið í ósamræmi við skipulag fyrr en hin ólöglega bygging eða byggingarhluti hefur verið fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Telur nefndin nauðsynlegt að slíkt ákvæði sé sett í lög þar sem dæmin sýna að skipulagi hefur oft verið breytt eftir að mannvirki hefur verið reist og eru slík vinnubrögð óviðunandi og fara gegn anda frumvarps þessa.“ Samkvæmt hinu skýra lagaákvæði, sem hnykkt sé enn frekar á í lögskýringargögnum, hafi stefndu, Reykjavíkurborg, ekki verið heimilt að breyta deiliskipulagi á umræddu svæði, nema að einstakir byggingarhlutar, sem farið hafi í bága við hið eldra skipulag, yrðu fyrst fjarlægðir. Breyti þar engu hvort umræddar byggingar, eða breytingar á byggingum, viðbætur eða annað, hafi verið reistar fyrir eða eftir gildistöku laga nr. 73/1997, en þau lög hafi tekið gildi 1. janúar 1998. Um þetta atriði, sem og önnur, standist forsendur í úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála frá 24. maí 2011 einfaldlega ekki. Lagaákvæðið geri þannig engan áskilnað um að það gildi aðeins varðandi byggingar eða byggingarhluta, sem reistir hafi verið eftir gildistöku laganna, eins og úrskurðarnefnd haldi fram, enda myndi slíkur áskilnaður þá koma fram í lagaákvæðinu sjálfu. Fyrir liggi að fjölmörg hús á svæðinu fari í bága við skipulagsskilmálana frá 1987 eins og stefnda, Reykjavíkurborg, hafi raunar viðurkennt. Í þessu sambandi er vísað til byggingarsögu húsa að Suðurhúsum og Vesturhúsum, sem fari í bága við skipulag um hámarksbyggingarmagn, og hafi gert það þegar borgarráð hafi samþykkt deiliskipulagsbreytinguna 12. nóvember 2009. Mörg hver þessara húsa séu langt umfram leyfilega stærð, þ.e. hámarksbyggingarmagn. Auk þess sé það svo að jafnvel þótt fallist væri á, að ákvæði 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 hafi aðeins átt við um byggingar eða byggingarhluta, sem reistir hafi verið eftir gildistöku laganna, þ.e. 1. janúar 1998 eða síðar, sem sé harðlega mótmælt samkvæmt framansögðu, sé ljóst að nokkrar viðbyggingar og viðbætur við hús á svæðinu hafi verið reistar í bága við gildandi skipulag eftir gildistöku laganna. Þar megi t.d. nefna Suðurhús 5, þar sem hús hafi verið stækkað 2008 og farið út fyrir byggingarreit; Suðurhús 7, þar sem breyting hafi verið gerð árið 2000, en 30% af þaki nýs turns fari yfir hámarksmænishæð; Suðurhús 11, þar sem hús hafi verið stækkað árið 2004 um 38,6 fm. og sé því 309 fm., en leyfilegt hámarksbyggingarmagn sé 270 fm.; Vesturhús 9, sem hafi verið stækkað árið 2008 um 30 fm. og sé nú 289,9 fm., en leyfilegt hámark sé 250 fm.; Vesturhús 12, sem hafi verið stækkað árið 2006 um 74,6 fm. og sé nú 396,5 fm., en hámarksbyggingarmagn sé 270 fm.; og Vesturhús 20, sem hafi verið stækkað árið 2001 um 99,7 fm. og sé nú 338,5 fm., en hámarksbyggingarmagn sé 270 fm. Tekið er fram, að talning þessi sé ekki tæmandi. Samkvæmt framangreindu verði, hvernig sem á málið sé litið, að fella deiliskipulagsbreytinguna úr gildi með vísan til 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga. Þá standist engan veginn sú nálgun úrskurðarnefndar, sem gangi út á að gera verði þá kröfu til að beita megi ákvæðinu, að byggingarleyfi fyrir byggingu hafi „með formlegum hætti verið metið andstætt skipulagi eða það afturkallað af þar til bærum aðilum,“ eins og haldið sé fram í úrskurði hennar. Enginn fótur sé fyrir þessari ályktun úrskurðarnefndar í ákvæði laganna. Þannig sé hvergi minnst á það í ákvæðinu um að það feli í sér áskilnað um að byggingar hafi verið taldar ólögmætar „með formlegum hætti.“ Hér verði ennfremur að hafa í huga, að sagan sýni, að því fari fjarri, að Reykjavíkurborg hafi gætt skyldna sinna að þessu leyti að veita ekki byggingarleyfi, nema þau væru í samræmi við skipulag. Það sjáist best af dómi Hæstaréttar í máli stefnenda frá 6. nóvember 2008, þar sem Reykjavíkurborg hafi talið, að Birni Andrési Bjarnasyni væri heimilt að reisa turnbyggingu ofan á hús sitt og veitt honum byggingarleyfi því til samræmis, þrátt fyrir að með því færi húsið fram úr heimilli hámarksstærð. Hæstarétt Íslands hafi þurft til að vinda ofan af þeirri ólögmætu ákvörðun Reykjavíkurborgar. Öll önnur tilvik, þar sem farið hafi verið fram úr heimilu hámarksbyggingarmagni á því svæði, sem deiliskipulagsbreytingin nái til, séu sama marki brennd. Þar hafi Reykjavíkurborg einfaldlega verið að fara gegn gildandi skilmálum og því tekið form- og efnislega ólögmætar ákvarðanir, jafnvel þótt æðra settir aðilar hafi ekki gripið fram fyrir hendur hennar, þ.e. úrskurðarnefnd og/eða dómstólar, þar sem enginn nágranni, eða annar aðili, sem hafi átt hagsmuna að gæta, hafi kært eða leitað réttar síns. Því skuli þó haldið til haga, að þar sem stefnendur hafi talið byggingarleyfi brjóta beinlínis gegn sínum hagsmunum hafi þau mótmælt, sbr. t.d. mótmæli þeirra við byggingarleyfisveitingu vegna sólstofu að Suðurhúsum 7 árið 1999, þar sem m.a. hafi verið farið fram úr hámarksmænishæð, og andstöðu þeirra við turnbyggingu að Suðurhúsum 4, sem hafi endað með dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2008. Mótmæli stefnenda vegna sólstofunnar, sem og mótmæli vegna turnbyggingarinnar 2006, hafi verið virt að vettugi af borginni. Stefnendur geti ekki borið hallann af því, að aðrar byggingarleyfisveitingar á svæðinu á húsum, sem ekki hafi farið beinlínis gegn hagsmunum stefnenda, hafi ekki verið kærðar til úrskurðarnefndar og/eða þeim skotið til dómstóla. Kjarni málsins sé sá, að ákvæði 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 hafi einfaldlega ekki áskilið, að byggingarhlutar hafi verið metnir ólögmætir „með formlegum hætti,“ eins og úrskurðarnefndin telji. Það sem máli skipti sé, hvort þeir hafi verið það í reynd. Á því sé enginn vafi, að svo hafi verið í fjölmörgum tilvikum og eigi það við bæði um byggingar og byggingarhluta, sem reistir hafi verið fyrir og eftir gildistöku laga nr. 73/1997 1. janúar 1998. Þegar af þessari ástæðu hafi deiliskipulagsbreyting sú sem borgarráð stefndu hafi tekið ákvörðun um 12. nóvember 2009 verið ólögmæt. Þá er enn fremur vakin sérstök athygli á því, ef beitt yrði þeim „formlega“ mælikvarða, sem úrskurðarnefndin hafi gert, að stefnda, Reykjavíkurborg, hafi sjálf viðurkennt með „formlegum“ hætti í greinargerð í tillögu sinni að deiliskipulagsbreytingunni frá 10. ágúst 2009, að hús á svæðinu færu sum hver í bága við gildandi skipulagsskilmála. Í greinargerðinni segi orðrétt: „Við athugun embættisins á þeirri skipulagslegu heild sem samanstendur af húsagerðum E8 og E9 á 33 lóðum kom í ljós að byggingarmagn, m.v. upplýsingar úr FMR, á 15 lóðum eða 45% þeirra yfirstígur hámarksstærð samkvæmt gildandi skilmálum [...].“ Formlegra verði það ekki af hálfu stefndu, Reykjavíkurborgar. Loks hafna stefnendur með öllu tilvísunum úrskurðarnefndar í „breytt lagaviðhorf,“ en úrskurðarnefnd veki athygli á, að í skipulagslögum nr. 123/2010, sem gildi hafi tekið 1. janúar 2011, sé ekki að finna samsvarandi ákvæði og í nefndri 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þessi tilvísun sé alfarið haldlaus, enda beri í samræmi við almenn lagaviðhorf, að dæma í máli þessu eftir þeim lögum, sem í gildi hafi verið, þegar borgarráð stefndu hafi tekið ákvörðun sína 12. nóvember 2009. Síðari tíma breytingar á lögum geti engin áhrif haft í málinu að réttum lögum. Þegar af framangreindum ástæðum beri að fella úr gildi þá ákvörðun borgarráðs stefndu, Reykjavíkurborgar, frá 12. nóvember 2009, sem birt hafi verið í B-deild Stjórnartíðinda 12. febrúar 2010, um að breyta skilmálum í deiliskipulagi Húsahverfis, svæði C, í Reykjavík. Stefnendur benda á, að í 1. mgr. 26. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 hafi verið mælt fyrir um, að með breytingu á deiliskipulagi skyldi fara eins og um nýtt deiliskipulag væri að ræða. Af því leiði að fylgja skyldi öllum sömu form- og efnisreglum við meðferð tillögu um breytingu á deiliskipulagi, eins og verið væri að setja nýtt deiliskipulag frá grunni. Hér skipti 4. mgr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 m.a. máli. Þar hafi sagt, að deiliskipulag skyldi setja fram „í greinargerð og á uppdrætti.“ Fyrir liggi, að deiliskipulagsbreyting sú, sem borgarráð hafi samþykkt 12. nóvember 2009, hafi aðeins falið í sér, að breytt hafi verið texta í skilmálunum með tilteknum hætti. Enginn uppdráttur hafi hins vegar fylgt deiliskipulagsbreytingunni og sé t.a.m. með öllu óljóst um nánari útfærslur þess, þ.e. með hvaða hætti hafi mátt stækka húsin og bæta við aukaíbúðum, hvort það hafi t.d. verið upp á við eða ekki. Þá hafi verið eins og ekkert samræmi ætti að vera í húsagerðinni. Þar sem enginn uppdráttur hafi fylgt deiliskipulagsbreytingunni hafi ákvörðun um hana ekki staðist 4. mgr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Hafi ákvörðunin þegar af þeirri ástæðu verið ólögmæt og beri að taka til greina kröfu stefnenda um ógildingu hennar. Til viðbótar framangreindu, og leiði sjálfstætt til ógildingar ákvörðunar borgarráðs, benda stefnendur á, að tillaga um þessa deiliskipulagsbreytingu komið fram skömmu eftir áðurnefndan dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 32/2008, sem stefnendur hafi höfðað á hendur stefndu, Reykjavíkurborg, og nágrannanum Birni Andrési Bjarnasyni, sem kveðinn hafi verið upp 6. nóvember 2008. Í þeim dómi hafi verið komist að þeirri niðurstöðu, að stefnda, Reykjavíkurborg, hefði brotið gegn gildandi skipulags­skilmálum á umræddu svæði, þegar hún hafi gefið út byggingarleyfi til Björns Andrésar fyrir viðbyggingu við hús hans að Suðurhúsum 4, Reykjavík. Í dóminum hafi Birni Andrési verið gert að fjarlægja viðbygginguna. Fyrir liggi, að sú ákvörðun borgarráðs, sem krafist sé ógildingar á í máli þessu, muni leiða til þess, að stefnda muni veita Birni Andrési byggingarleyfi fyrir viðbyggingu sinni á nýjan leik. Þetta fáist séð af fundargerðum afgreiðslufunda byggingarfulltrúa, nú síðast 31. maí 2011, þar sem Birni hafi verið veitt leyfið. Hann hafi þó ekki hafið byggingu á grundvelli leyfisins, þegar þetta sé ritað enda hafi stefnendur sent honum ítrekuð bréf, nú síðast 24. maí 2011. Þar sé honum gerð full grein fyrir að allar framkvæmdir hans samkvæmt slíku leyfi séu á eigin áhættu hans sjálfs og að hann muni þurfa að sæta því að rífa viðbygginguna falli dómur stefnendum í hag í þessu máli. Öll framvinda málsins frá því að tillaga um breytingu á deiliskipulagi hafi komið fram í janúar 2009 sé með ólíkindum. Blasi hér við, að með því að bera fram og samþykkja tillögu að þessari deiliskipulagsbreytingu svo skömmu eftir dóm Hæstaréttar, hafi af hálfu stefndu, Reykjavíkurborgar, verið reynt að friða þann, sem hafi þurft að sæta niðurrifi á viðbyggingu sinni og bjarga skinni embættismanna, sem hafi brotið lög. Þessi stjórnsýsla sæti furðu og virðist sem menn geti pantað breytingar á deiliskipulagi að vild og fengið þær fram án þess að nokkur rök standi til slíkra breytinga. Þess hafi verið krafist með bréfi lögmanns stefnenda frá 17. febrúar 2009 til stefndu, Reykjavíkurborgar, að upplýst yrði í smáatriðum, hver væri tilurð þess, að deiliskipulagstillagan hefði komið fram, hvaðan hún stafaði, hver hafi átt hugmynd að henni og frumkvæði. Þá hafi ennfremur verið óskað eftir skýringum á því, hvers vegna tillagan kæmi fram svo skömmu eftir dóm Hæstaréttar Íslands og hver tengsl tillögunnar væru við þann dóm. Skipulags- og byggingasvið borgarinnar hafi aldrei svarað bréfinu þrátt fyrir, að spurningar þær, sem þar séu settar fram, séu skýrar og einfalt eigi að vera að svara þeim, og að tekið hafi verið fram í bréfinu, að mikilvægt væri fyrir stefnendur að fá svör við þeim áður en þau skiluðu inn athugasemdum við skipulagstillöguna. Í minnisblaði Helgu Bjarkar Laxdal, hdl., hjá skipulagsráði til ráðsins frá 21. mars 2009 hafi skýrlega komið fram og sé staðfest, að tilefni skipulagsbreytingarinnar hafi verið dómur í máli stefnenda frá 6. nóvember 2008. Aðdragandi málsins, tilurð og framganga borgarinnar í því öllu saman bendi sterklega í þá átt, að með samþykkt deiliskipulagsbreytingarinnar hafi ætlunin verið að reyna að bjarga skinni embættis­manna, sem hafi átt sök á því að gefa út byggingarleyfi til eiganda Suðurhúsa 4 á sínum tíma, 28. júlí 2006, sem Hæstiréttur hafi síðar dæmt, að hefði verið ólögmætt, með þeim afleiðingum, að eiganda Suðurhúsa 4 hafi borið að fjarlægja þá byggingu, sem hann hafi reist samkvæmt leyfinu. Sé það rétt, sem hér sé haldið fram, sé verið að fórna hagsmunum stefnenda til að bjarga embættismönnum, sem brotið hafi lög, sem sé að sjálfsögðu vítavert, í bága við allar almennar reglur stjórnsýsluréttarins og valdníðsla af versta tagi. Þegar af þessum ástæðum beri að fella hina umræddu deiliskipulagsbreytingu úr gildi. Þá blasi við, að deiliskipulagsbreyting sú, sem borgarráð hafi samþykkt 12. nóvember 2009, og krafist sé ógildingar á í máli þessu, raski hagsmunum stefnenda verulega. Þau hafi byggt eign sína að Suðurhúsum 2 á sínum tíma á grundvelli tiltekins deiliskipulags og hafi bundið við það tilteknar væntingar um að það myndi standa. Í þessu sambandi skuli m.a. minnt á, að eitt af markmiðum skipulags- og byggingarlaga, sbr. 1. gr. laganna, sé „að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulags- og byggingarmála þannig að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi.“ Í bréfi Skipulagsstofnunar til stefndu, Reykjavíkurborgar, frá 21. janúar 2010 segi m.a., að hér sé um að ræða „verulega breytingu/endurskoðun á skilmálum gildandi deiliskipulags frá árinu 1987 m.s.br.“ Deiliskipulagsbreytingin hafi væntanlega þær afleiðingar í för með sér, sem m.a. sjáist stoð í nýsamþykktu byggingarleyfi vegna Suðurhúsa 4, að nágrannar stefnenda geti nú fengið byggingarleyfi til að reisa viðbyggingar við og ofan á hús sín, sem þar með hækki sem því nemi og útsýni stefnenda skerðist verulega sem og markaðsvirði eignar þeirra. Aðalmálið fyrir stefnendur sé vitaskuld fasteignin að Suðurhúsum 4, en endurkoma turnbyggingar á það hús hafi í för með sér gríðarlega röskun á hagsmunum stefnenda vegna skerts útsýnis, auk þess sem þaðan sjáist vel inn í hús stefnenda og garð. Þá yrði almennt ónæði af svölum („partý-palli“). Munur á húsinu fyrir og eftir tilkomu turnbyggingar megi vel sjá á teikningum og ljósmyndum. Ennfremur leiði skipulagsbreytingin til þess, að heimilt verði að stækka aðrar byggingar í námunda við hús stefnenda með þeirri skerðingu, sem það hefði í för með sér fyrir stefnendur, sem hafi engan áhuga á að stækka sitt hús og vilji halda sig við upphaflegar forsendur skipulags á svæðinu. Ljóst sé enn fremur, að ekki sjái fyrir endann á því, hvað deiliskipulags­breyt­ing­arnar mundu hafa í för með sér. Enginn uppdráttur fylgi deiliskipulags­breyting­unni og ekkert komi þar fram um hvernig hús megi líta út eftir stækkun þeirra frá því, sem nú sé. Skipulagsbreytingarnar séu illa ígrundaðar og byggi á ólögmætum forsendum. Þær eigi sér stað í rótgrónu hverfi í Reykjavík, þar sem íbúar, eins og stefnendur, hafi mátt gera ráð fyrir ákveðnum stöðugleika en ekki að upp risu viðbyggingar og stækkanir á nálægum húsum. Að ætlast til að stefnendur sætti sig við slíkt sé fráleitt með öllu. Borgarar verði að geta treyst því, að ekki sé ráðist í breytingar á skipulagi, nema lögmætar og réttmætar ástæður búi þar að baki. Leiði þetta m.a. af 1. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og grundvallarhugsun laganna. Skipulagsskilmálar þeir, sem gerð hafi verið breyting á af borgarráði 12. nóvember 2009, hafi verið hannaðir árið 1987. Engin haldbær rök önnur hafi staðið til þeirrar breytingar, sem gerð hafi verið 12. nóvember 2009, önnur en að bjarga skinni embættismanna og aðila, sem hafi orðið að sæta niðurrifi byggingar vegna ólögmætisframkvæmdar. Borgin hafi engin haldbær rök fært fram fyrir breytingunni. Rök borgarinnar um að breyta hafi þurft skipulagi, þar sem byggt hafi verið í ósamræmi við það, haldi ekki vatni vegna skýrs ákvæðis 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Því fáist ekki annað séð en að breytingin hafi verið tilviljanakennd, illa ígrunduð, geðþóttabreyting af versta tagi. Framangreind sjónarmið, sem og reglur grenndarréttar, leiði til þess að fella verði skipulagsbreytingu þessa úr gildi. Sú ákvörðun, sem borgarráð hafi tekið 9. nóvember 2009 um að breyta deiliskipulagi í Húsahverfi, svæði C, í Reykjavík, og gildi hafi tekið 12. febrúar 2010, fari í bága við lög með ýmsum hætti. Með vísan til þeirra sjónarmiða, sem rakin séu, hvers og eins með sjálfstæðum hætti, og ekki síður séu þau tekin saman í heild, beri að fella ákvörðunina úr gildi og dæma stefndu, Reykjavíkurborg, til að greiða stefnendum málskostnað vegna reksturs dómsmáls þessa að skaðlausu, að teknu tilliti til skyldu stefnenda til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. III Í fyrsta lagi verði að líta til forsögu ákvæðisins og tilefnis þegar það sé skýrt. Ákvæðið hafi ekki verið í upphaflegu frumvarpi til skipulags- og byggingarlaga, sem hafi orðið að lögum nr. 73/1997, heldur hafi komið inn sem breytingartillaga eftir að umhverfisnefnd Alþingis hafi skilað nefndaráliti, sem lagt hafi verið fram við 2. umræðu málsins á Alþingi. Ákvæðinu hafi verið ætlað að hafa varnaðaráhrif á þeim tímum, þegar sú meginregla hafi gilt að byggingarleyfishafar hafi ekki virt gildandi skipulagsáætlanir, heldur byggt eftir eigin þörfum. Við meðferð frumvarpsins hafi komið fram athugasemdir m.a. frá sveitarfélögum, sem hafi hvatt löggjafann til að bregðast við því ástandi, sem hafi myndast, þegar svo hafi háttað til að lóðarhafar hafi farið í framkvæmdir án þess að sækja um tilskilin leyfi fyrr en að framkvæmdum loknum. Nauðsynlegt hafi verið talið, að í lögunum kæmi sérstaklega fram að sveitarfélögum væri óheimilt að koma til móts við slíka hegðun með því að gefa út leyfi og breyta skipulagi eftir á. Ekki sé hægt að sjá, að ákvæðinu hafi verið ætlað að eiga við um þau tilvik, þar sem túlka þurfi skilmála og lögmætt byggingarleyfi liggi fyrir útgefið af til þess bærum aðila, og hafi ekki verið formlega fellt úr gildi eða afturkallað. Einnig beri að líta svo á, að þegar túlka þurfi gildissvið íþyngjandi ákvæðis eins og hér sé um rætt, þurfi að taka á hverju einstöku máli fyrir sig, leggja formlegt mat á hvað það sé, sem talið sé andstætt skipulagi á hverjum stað fyrir sig, auk þess sem afturkalla þurfi öll þau byggingarleyfi, sem liggi fyrir, áður en til álita komi að fjarlægja byggingu eða byggingarhluta á grundvelli ákvæðisins. Stefnda telur, að ákvæðinu hafi verið ætlað að takast á við vanda af öðrum toga en þeim, sem hér sé um fjallað og verði því ekki beitt af því tilefni. Í öðru lagi þurfi að túlka ákvæðið í samræmi og samhengi við önnur ákvæði skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Það liggi fyrir, að á þeim tíma þegar frumvarpið hafi verið til umfjöllunar, hafi sveitarfélögin ekki farið með skipulags­áætlanir sem bindandi stjórnvaldsákvarðanir á sama hátt og gert sé í dag eins og berlega komi fram í 11. tl. ákvæðis til bráðabirgða, þar sem beinlínis sé að finna sérreglu um meðferð mála, þar sem framkvæmt hafi verið í verulegu ósamræmi við samþykkt deiliskipulag. Stefnda byggir á, að ekki sé skylt að lögum að láta fjarlægja mannvirki á lóðum á skipulagsreitnum áður en gerð verði breyting á skilmálum deiliskipulagsins, þegar byggingarleyfi hafi enn ekki verið felld úr gildi með formlegum hætti. Að mati stefndu sé ekki unnt að túlka ákvæði 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga með þeim hætti. Í 56. gr. laganna sé ekki kveðið með skýrum hætti á um hvernig með skuli fara þegar mannvirki, sem þegar hafi verið reist á grundvelli byggingarleyfis, sem verði síðar ógilt eða afturkallað. Þá verði að hafa í huga að ekkert slíkt byggingarleyfi hafi verið ógilt eða afturkallað á þeim skipulagsreit, sem hér sé til umræðu. Engin fyrirmæli séu í greindum lögum, sem geri það að verkum, að skipulagsráð sveitarfélaga séu skyldug að taka ákvörðun um að mannvirki sé fjarlægt, sem þegar hafi verið reist, verði byggingarleyfi síðar ógilt eða afturkallað. Þá sé það lágmarksskilyrði, að ákvæði 4. mgr. verði skoðað í samhengi við önnur þvingunarúrræði 56. gr. laganna. Ákvæði 2., 3. og 4. mgr. 56. gr. eigi fyrst og fremst við um byggingarleyfisskyldar framkvæmdir samkvæmt IV. kafla laga nr. 73/1997 og taki þá fyrst og fremst til framkvæmda, sem hafnar séu án þess að fengin séu tilskilin leyfi. Í fjórða lagi telur stefnda að skýra verði ákvæðið í samræmi við meginreglur um friðhelgi eignarréttarins. Sé ákvæðið skýrt í samræmi við ákvæði 72. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 fáist ennfremur sama niðurstaða, þ.e. að ákvæðið eigi ekki að gera það að verkum, að byggingarleyfishöfum og fasteignareigendum á skipulagsreitnum sé gert að þola verulegt tjón á friðhelgum eignarréttindum sínum vegna skipulagsákvarðana, sem teknar séu á skipulagslega faglegum forsendum með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi og í fullu samræmi við markmið skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Það sé ennfremur óréttlætanlegt að þeir aðilar, sem hafi byggt í góðri trú í samræmi við gilt byggingarleyfi, sem ekki hafi verið formlega fellt úr gildi eða afturkallað á því tólf ára tímabili í skipulagssögunni, sem ákvæðið hafi verið í gildi, þurfi að þola jafn íþyngjandi inngrip til að koma megi að lögmæltri og málefnalegri skipulagsákvörðun. Stefnda byggir á því að skýra beri ákvæði 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 í samræmi við framangreint ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995. Ákvæðið beri að skýra þröngt en þröng skýring leiði til þess, að ákvæðið verði aldrei túlkað á þann veg, sem gert sé í stefnu. Hér verði einnig að hafa í huga, að um leið og mannvirki hafi verið reist á grundvelli byggingarleyfis komi til önnur sjónarmið, m.a. um eyðileggingu verðmæta, takmörkun á tjóni o.fl., sem geti komið í veg fyrir, að unnt verði að rífa eða fjarlægja eign, sem reist hafi verið í góðri trú og staðið hafi um árabil og jafnvel áratugabil án athugasemda frá nágrönnum og öðrum hagsmunaðilum. Jafnframt þurfi að líta til skipulagssjónarmiða sem og hagsmuna eigenda þeirra mannvirkja, sem risin séu, en fjarlæging eða niðurrif þeirra eigna hljóti að teljast verulega íþyngjandi fyrir eigendur fasteigna á svæðinu. Einnig þurfi að gæta meðalhófs í slíkum ákvörðunum sem og almennrar jafnræðisreglu. Þannig byggir stefnda á því, að sú túlkun ákvæðisins sem stefnendur byggi á geri það að verkum, að ákvæðið fari gegn ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins. Ljóst megi vera, að slík túlkun hefði í för með sér gríðarlega röskun á friðhelgum eignarréttindum þeirra fasteignareigenda, sem heyri undir skipulagsreitinn, sem þyrftu þá að láta fjarlægja þá húshluta, sem ekki séu í samræmi við áðurgildandi skipulagsskilmála. Einnig sé ástæða til að benda á ómöguleikann í slíkri niðurstöðu, þar sem engin leið sé að ákvarða hvaða húshluti það sé, sem fari út fyrir skilmála deiliskipulagsins. Sömu aðilum sé þess utan ekki tryggður bótaréttur í lögum vegna þeirrar ráðstöfunar. Væri komist að þeirri niðurstöðu, að túlka bæri ákvæði 4. mgr. 56. gr. með þeim hætti, sem stefnendur leggi til grundvallar, gangi ákvæðið því gegn ákvæði rétthærri réttarheimildar, sem geri það óhjákvæmilega að verkum, að ákvæðið sé ólög, sem sé að vettugi virðandi. Það lögskýringarsjónarmið styðjist ennfremur við lögskýringarreglu 17. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með hliðsjón af þessu byggir stefnda á því, að ákvæði 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 geti ekki átt við í því tilviki, er bygging hafi verið reist á grundvelli gilds byggingarleyfis, sem ekki hafi verið fellt úr gildi, og enn síður þegar leyfið hafi verið látið afskiptalaust í ár og jafnvel áratugi. Þá sé deginum ljósara, að ákvæðið geti ekki átt við í þeim tilvikum, þegar byggingarleyfi hafi verið gefið út í samræmi við skipulag á þeim tíma, sem leyfi hafi verið veitt. Ákvæðinu sé fyrst og fremst ætlað að taka á þeim tilvikum, þegar framkvæmt sé án allra tilskilinna leyfa. Slík túlkun sé einnig í samræmi við forsögu þessa lagaákvæðis, tilgang þess og vilja löggjafans. Það leiði sömu niðurstöðu af samræmisskýringu við önnur ákvæði laganna sem og almennra reglna um friðhelgi eignarréttarins. Þá sé um að ræða undantekningarreglu og verði að beita þröngri lögskýringu við túlkun hennar. Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. eldri skipulags- og byggingarlaga beri sveitarstjórn ábyrgð á og annist gerð deiliskipulags, en samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skuli gera deiliskipulag, þar sem framkvæmdir séu fyrirhugaðar. Í 26. gr. laganna séu ákvæði um málsmeðferð, ákveði sveitarstjórn að breyta deiliskipulagi. Samkvæmt ákvæðum þessum hvíli á sveitarstjórnum skylda til að hlutast til um gerð deiliskipulags þegar við eigi, en jafnframt sé þeim játaður réttur til að gera breytingar á deiliskipulagi. Stefnda mótmælir því alfarið, að með hinni umþrættu stjórnvaldsákvörðun hafi hún gerst sek um valdníðslu, eins og haldið sé fram í stefnu. Ljóst sé, að meðferð breytingartillögunnar hafi að öllu leyti verið í samræmi við reglur þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Um hafi verið að ræða heildarendurskoðun á skilmálum á ákveðnu svæði. Sveitarfélögum sé bæði heimilt og skylt að endurskoða deiliskipulagsáætlanir í ljósi almannahagsmuna, þróun byggðar, skipulagsraka eða annarra málefnalegra sjónarmiða, einkum þegar skipulag sé komið til ára sinna, og hafi í lögum nr. 73/1997 verið gert ráð fyrir slíkum breytingum. Það hafi verið hluti deiliskipulagsvinnunnar að yfirfara þáverandi ástand á svæðinu og samþykktar breytingar, sem gerðar hefðu verið á lóðum. Ef framkvæmt hefði verið í ósamræmi við gildandi deiliskipulag, hafi skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 beinlínis gert kröfu til þess að skipulagsáætlunin væri endurskoðuð áður en framkvæmdir væru heimilaðar á svæðinu. Það hafi nákvæmlega verið sú málsmeðferð, sem notast hafi verið við í máli þessi. Stefnda hafi látið fara fram skoðun á skipulagssvæðinu í heild sinni, hafi lagt faglegt skipulagslegt mat á gildandi ákvæði og það á hvaða hátt mögulegt væri að endurskoða þau þannig, að þau endurspegluðu raunverulegt byggingarmynstur á svæðinu. Við þessa skoðun skipulagsstjóra stefndu hafi komið í ljós, að töluverður fjöldi húsa hafi verið í ósamræmi við gildandi skipulag á þann hátt, að þau höfðu verið stækkuð síðar eða jafnvel verið byggð stærri en upphaflegt skipulag hafi gert ráð fyrir. Hin auglýsta tillaga hafi gert ráð fyrir, að heimildir til hámarks byggingarmagns húsagerða E8 og E9 yrðu auknar um 50 fermetra, auk þess sem orðalagi hvað varðaði heimildir til útbygginga hafi verið breytt. Ekki hafi verið gert ráð fyrir fleiri breytingum á gildandi skilmálum og sé vakin athygli á því, að allir aðrir fyrirliggjandi skilmálar, sem fram hafi komið m.a. í upphaflegu deiliskipulagi gildi áfram, þar með talið ákvæði varðandi húsagerð, byggingarreiti og húshæðir. Megi því ítreka, að hinar auknu heimildir ættu að hafa takmörkuð grenndaráhrif, þar sem engar breytingar á byggingarreitum hafi fylgt auknu byggingarmagni. Tilefni þess að farið hafi verið í að endurskoða skilmála á umræddu svæði fyrir þessar húsagerðir sé m.a. það, að nokkuð hafði verið um óskir um breytingar á deiliskipulagi einstakra lóða á svæðinu. Meðferð byggingarleyfisumsóknar að Suðurhúsum 4, sem felld hafi verið úr gildi með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur sem síðar hafi verið staðfestur af Hæstarétti, hafi einnig leitt til þess, að tilefni hafi þótt til að yfirfara gildandi heimildir og hvernig hverfið hafði byggtst upp með hliðsjón af gildandi deiliskipulagi en algengt sé, að töluverð frávik geti verið frá þeim deiliskipulagsáætlunum, sem samþykkt hafi verið fyrir gildistöku laga nr. 73/1997. Þá beri stefndu jafnframt að endurskoða skipulagsskilmála t.d. vegna breytinga á aðalskipulagi, ef deiliskipulag er gamalt og óskýrt og/eða þegar framkvæmt hafi verið í verulegu ósamræmi við það eða ákvæði í því stangist á. Að sama skapi hafi það verið mat skipulagsstjóra stefndu, að eðlilegt væri að endurskoða skilmálana í heild sinni í stað þess að heimila lóðarhafa að leggja fram tillögu að breytingu á deiliskipulagi á lóð sinni, sérstaklega eftir að athugun embættisins hafi leitt það í ljós, að þróun byggðarinnar hefði orðið með þeim hætti, að heimilt byggingarmagn yrði að teljast lægra en væntingar og þarfir eigenda þessara húsa stæðu til. Við athugun embættisins á þeirri skipulagslegu heild, sem samanstandi af húsagerðum E8 og E9 á 33 lóðum, hafi komið í ljós að byggingarmagn á 15 lóðum eða 45% þeirra, miðað við upplýsingar frá Fasteignamati ríkisins, hafi yfirstigið hámarksstærð samkvæmt gildandi skilmálum og að deiliskipulagi hefði þegar verið breytt til aukningar á byggingarmagni á tveimur lóðum. Í framhaldi af þessu hafi þótt ljóst, með vísan til ákvæða laga nr. 73/1997 og til jafnræðissjónarmiða, að nauðsynlegt væri að skoða svæðið í heild og leggja faglegt mat á það, hvernig skynsamlegt væri að hafa áhrif á áframhaldandi þróun byggðarinnar í heild sinni í stað þess að halda áfram að fjalla um stakar lóðir. Jafnframt sé bent á, að uppbyggingarheimildir einstakra svæða endurspegli þær þarfir og þau viðmið, sem eðlileg þyki á hverjum tíma. Þessir þættir og skoðanir neytenda geti breyst og mótast og því sé eðlilegt að skipulagsáætlanir séu endurskoðaðar í tímans rás og megi benda á, að beinlínis sé gert ráð fyrir því í lögunum að skipulagsáætlunum sé breytt. Í þessu samhengi megi sérstaklega benda á það, að bættar og breyttar reglur um skráningu fasteigna hafi jafnframt haft mikil áhrif á uppbyggingarheimildir á eldri svæðum, en gerð eignaskiptayfirlýsinga hafi oft í för með sér breytingar á skráðu byggingarmagni á lóð. Breytingar á þörfum lóðarhafa endurspeglist m.a. í fjölda breytinga á gildandi deiliskipulagsáætlunum, sem skipulagsyfirvöld í Reykjavík fjalli um á hverjum tíma. Það sé hlutverk skipulags- og byggingarsviðs stefndu að vinna með slíkar óskir um breytingar og meta þær. Ef fjöldi erinda berist um breytingar á gildandi skilmálum megi leiða líkur að því, að skilmálarnir standist ekki tímans tönn. Í þeim tilvikum sé gjarnan mælt með því, að deiliskipulagsáætlanir, og mögulega einungis skipulagsskilmálar, séu endurskoðaðar m.t.t. þess hvernig þróa megi byggðina sem heild til framtíðar. Í því tilviki, sem hér um ræði, sé það mat stefndu, að á þessu svæði hafi heimilt byggingarmagn húsagerða þar ekki svarað þörfum eignaraðila, með vísan til þess að uppbygging hverfisins hafi í mörgum tilvikum ekki verið í samræmi við skilmála. Í ljósi þess hafi það verið niðurstaðan að leggja til breytingu á gildandi skilmálum og leggja til aukningu á hámarksbyggingarmagni, sem augljóslega hafi verið sá þáttur skilmálanna sem hafi endurspeglað illa væntingar og framkvæmdir, þar sem 45% lóða hafi byggst upp með þeim hætti, sem raun beri vitni. Einnig megi benda á, að í sumum tilvikum hafi beinlínis verið ákveðið í tillögunni, að nokkrar lóðir skyldu teljast fullbyggðar með öllu. Það sé því deginum ljósara, að skipulagslega fagleg sjónarmið hafi legið til grundvallar þeirri ákvörðun, sem stefnendur leitist við að hnekkja með dómsmáli þessu. Stefnda bendir á, að í engu hafi skipulagsyfirvöld hennar farið út fyrir málefnaleg mörk við breytingu á hinu umþrætta deiliskipulagi, en ætla verði sveitarstjórn forræði á því, hversu víðtækar heimildir felist í deiliskipulagi innan þeirra marka, sem leiði af skilmálum aðalskipulags, grenndarreglum og ákvæðum skipulags- og byggingarlöggjafarinnar. Deiliskipulagið sé að mati stefndu til þess fallið að ná markmiðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sbr. 1. gr. laganna, enda hafi málefnaleg sjónarmið ráðið þar ferð, meðalhófs hafi verið gætt við meðferð málsins og samráð haft við hagsmunaaðila. Öllum ásökunum stefnenda um, að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið för eða að valdníðslu embættis- og starfsmanna stefndu af einhverri gerð megi finna í tengslum við hina umdeildu ákvörðun, sé því mótmælt sem ósönnum og órökstuddum. Með hinni umþrættu breytingartillögu, sem gerð hafi verið fyrir heildarsvæðið, telur stefnda, að gætt hafi verið að hagsmunum lóðarhafa allra, þ.e.a.s. að stefnda hafi verið að auka þróunarmöguleika þeirra á þann hátt, að sömu skilmálar giltu á öllum lóðum í stað þess, að breytingar ættu sér stað á einstökum lóðum. Með breytingunni hafi einnig verið skýrðar uppbyggingarheimildir á þeim lóðum, sem farið hefðu fram úr endurskoðuðu byggingarmagni, með því að setja inn þann skilmála, að þær lóðir teldust með öllu fullbyggðar. Með vísan til þess telur stefnda, að unnið hafi verið í anda markmiða skipulags- og byggingarlaga að öllu leyti í samræmi við þau ákvæði, sem leiðbeini um bestu leið til að endurskoða deiliskipulag, sem ekki hafi verið byggt eftir að öllu leyti. Hluti upphaflegs deiliskipulags séu skipulagsskilmálar, þar sem skýrt komi fram, hvernig byggja megi upp hverja húsagerð og séu byggingarreitir tilgreindir á mæliblaði. Í skilmálum sé m.a. mælt fyrir um, að innan byggingarreits megi byggja hús að ákveðinni stærð og gerð, og á hæðablaði sé gefinn upp hámarks hæðarkóti. Í upphaflegum skilmálum komi skýrt fram, hvernig megi byggja. Þær breytingar, sem lagðar séu til í umræddri tillögu varði einungis tvo þætti, þ.e. byggingarmagn og útbyggingu, en gert sé ráð fyrir því að allir aðrir skilmálar séu óbreyttir. Deiliskipulagsáætlun sé framsetning uppbyggingarheimilda og byggðamynsturs, en samkvæmt íslenskum lögum séu þær ótímasettar á þann hátt að hægt sé að þróa mannvirkjagerð innan svæðisins í samræmi við heimildir til lengri tíma, þar til áætlunin sé felld úr gildi. Því sé mótmælt, sem fram komi í stefnu, að engin haldbær rök hafi staðið til þeirra breytingar, sem gerð hafi verið á deiliskipulagi reitsins, og að engin haldbær rök hafi verið færð fram fyrir breytingunni. Því sé ekki síður mótmælt sem röngu og ósönnuðu, að breytingin hafi verið tilviljanakennd, illa ígrunduð og geðþóttabreyting af versta tagi. Þá bendir stefnda á, að réttur eigenda fasteigna til óskerts útsýnis og óbreyttrar birtumyndunar sé ekki bundinn í lög. Stefnda byggir á því að engum lögvörðum hagsmunum stefnenda sé raskað með deiliskipulagsbreytingunni. Því megi ljóst vera, að engri saknæmri eða ólögmætri háttsemi hafi verið til að dreifa af hálfu stefndu, heldur hafi ákvörðun hennar byggt á málefnalegum og lögmætum grundvelli. Málsmeðferðarreglur hafi ekki verið brotnar og skipulagslega fagleg sjónarmið höfð að leiðarljósi í allri málsmeðferð. Þá séu skilyrði fyrir því réttarúrræði, sem stefnendur hyggist ná fram ekki fyrir hendi. Því beri að hafna kröfu stefnenda. Þá vill stefnda benda á, að verði fallist á kröfur stefnenda í máli þessu megi ljóst vera, að stefnda muni þurfa að taka aftur þá ákvörðun sem felld yrði úr gildi með dóminum. Sú ákvörðun verði þá tekin á grundvelli nýrra skipulagslaga nr. 123/2010, sem eins og að framan sé rakið innihaldi ekkert sambærilegt ákvæði og 4. mgr. 56. gr. áður gildandi skipulags- og byggingarlaga. Þegar af þeirri ástæðu sé rétt að benda á, að mögulega hafi stefnendur ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins fyrir dómi, sem myndi leiða til þess að kröfu þeirra yrði vísað frá dómi ex officio. Um frekari lagarök vísar stefnda m.a. til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 130. gr., laga nr. 73/1997, einkum 1., 23., 26. og 56. gr., laga nr. 19/1964, laga nr. 123/2010, reglugerðar nr. 400/1998, reglugerðar nr. 441/1998 og ólögfestra meginreglna stjórnsýsluréttarins. Um málskostnaðarkröfu vísar stefnda til 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Ágreiningur málsaðila lýtur að því, hvort breyting á deiliskipulagi fyrir einbýlis- og parhúsabyggð á svæði, sem kennt er við Grafarvog III, svæði C, sem samþykkt var í borgarráði stefndu 12. nóvember 2009 og tók gildi 12. febrúar 2010, hafi verið lögmæt, en stefnendur málsins telja, að svo hafi ekki verið. Deiliskipulagsbreytingin hafði það í för með sér m.a., að heimil hámarksstærð húsa að Suðurhúsum í Grafarvogi varð 300 fermetrar í stað 250 fermetra áður. Stefnendur telja vegið að sér með ýmsum hætti með tilkomu viðbyggingar á Suðurhúsum 4, Reykjavík, þar sem útsýni þeirra hafi minnkað, auk þess sem það sjáist inn í hús þeirra úr viðbyggingunni og almennt ónæði sé af palli yfir bílskúr utan við hana. Að grenndarrétti eigi þeir því lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinn ógiltan, auk þess sem framkvæmdir leiði til lækkunar á verðmæti fasteignar þeirra. Af hálfu stefndu hefur því verið hreyft, að stefnendur hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr álitaefninu. Almennt verður að gæta varfærni við að vísa málum frá dómi vegna skorts á lögvörðum hagsmunum. Þykir dóminum sýnt, að stefnendur máls hafi sértæka hagsmuni af ákveðnum atriðum varðandi skipulag Húsahverfis í Reykjavík, þar sem skipulagsbreytingin, sem um ræðir í máli þessu, getur haft áhrif á verðgildi fasteignar þeirra auk þess sem grenndarhagsmunir þeirra eru taldir nægilega ríkir til efnisdómur verður lagður á málið. Af hálfu stefnenda er því haldið fram, að ákvörðun Reykjavíkurborgar hafi brotið í bága við þágildandi 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sem mælir fyrir um, að óheimilt sé að breyta skipulagi svæðis, þar sem framkvæmt hafi verið í ósamræmi við skipulag, fyrr en hin ólöglega bygging, eða byggingarhluti, hafi verið fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Þannig liggi fyrir í málinu, að fjölmargar byggingar eða byggingarhlutar á svæðinu, sem umþrætt skipulagsbreyting taki til, hafi staðið því í vegi, að áskilnaður laganna hafi verið uppfylltur, svo breyta hafi mátt deiliskipulaginu að réttum lögum. Af hálfu stefndu er því mótmælt, enda verði að líta til forsögu og tilgangs ákvæðisins, og túlka til samræmis við önnur ákvæði laganna, ákvæði stjórnarskrár og breytt lagaviðhorf. Þannig leiði ákvæði 4. mgr. 56. gr. laganna ekki til þess að fella beri ákvörðunina úr gildi. Skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 tóku gildi 1. janúar 1998, en voru felld úr gildi með skipulagslögum nr. 123/2010, sem tóku gildi 1. janúar 2011. Með lögunum var Skipulagsstjórn ríkisins lögð niður og frumkvæði og ábyrgð skipulagsgerðar flutt til sveitarfélaga. Þá var Skipulagsstofnun sett á stofn með lögunum, en hlutverk hennar samkvæmt 4. gr. laganna var m.a. að hafa eftirlit með framkvæmd laganna og reglugerða settra á grundvelli þeirra, að veita ráðgjöf um skipulags- og byggingarmál og fylgjast með stöðu skipulagsmála í sveitarfélögum. Samkvæmt 1. gr. laganna var markmið þeirra m.a. að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulags- og byggingarmála þannig að réttur einstaklinga og lögaðila yrði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar yrði hafður að leiðarljósi. Ekkert sambærilegt ákvæði við 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 er að finna í gildandi lögum. Ákvæði 4. mgr. 56. gr. laganna var ekki í hinu upphaflega frumvarpi til laganna, heldur lagði umhverfisnefnd Alþingis til, að ákvæðið yrði lögfest með breytingartillögu sinni við frumvarpið. Í nefndaráliti umhverfisnefndar er tillagan skýrð svo: „Hins vegar er mælt fyrir um að óheimilt sé að breyta skipulagi svæðis þar sem framkvæmt hefur verið í ósamræmi við skipulag fyrr en hin ólöglega bygging eða byggingarhluti hefur verið fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Telur nefndin nauðsynlegt að slíkt ákvæði sé sett í lög þar sem dæmin sýna að skipulagi hefur oft verið breytt eftir að mannvirki hefur verið reist og eru slík vinnubrögð óviðunandi og fara gegn anda frumvarps þessa.“ Af þessu verður ráðið, að markmið ákvæðisins hafi verið að koma í veg fyrir, að skipulagi væri breytt eftir að mannvirki hefur verið reist þannig að skipulag sé fellt eftir á að mannvirkjum, sem þegar hafa risið í trássi við gildandi skipulag. Í 11. tl. ákvæðis til bráðabirgða við lögin sagði, að deiliskipulagsáætlanir og breytingar á þeim, sem gerðar hefðu verið á grundvelli aðalskipulags og samþykktar af sveitarstjórn fyrir 1. janúar 1998, giltu án tillits til þess, hvort þær hefðu verið auglýstar, hlotið staðfestingu ráðherra eða samþykktar af skipulagsstjóra ríkisins samkvæmt eldri lögum og reglugerðum samkvæmt þeim. Þegar sótt yrði um byggingarleyfi í götureit, þar sem framkvæmt hafi verið í verulegu ósamræmi við samþykkt deiliskipulag skyldi endurskoðun á deiliskipulagi fara fram áður en byggingarleyfisumsókn yrði afgreidd, enda væri um verulega framkvæmd að ræða. Að öðru leyti færi um málsmeðferð samkvæmt 26. gr. Í 26. gr. laganna var mælt fyrir um breytingar á deiliskipulagi. Í 1. mgr. 26. gr. sagði, að ákvæði sveitarstjórn að breyta deiliskipulagi, skyldi fara með breytinguna eins og um nýtt deiliskipulag væri að ræða. Samkvæmt 2. mgr. var þó heimilt að falla frá auglýsingu, ef um óverulega breytingu væri að ræða. Þá skyldi fara fram ítarleg grenndarkynning og þeim, sem teldu sig eiga hagsmuna að gæta, gefinn kostur á að tjá sig um breytingarnar, sbr. 7. mgr. 43. gr. Um slíka tillögu nægði ein umræða í sveitarstjórn, sem skyldi senda Skipulagsstofnun hið breytta skipulag, sbr. 3. mgr. 25. gr., ásamt yfirlýsingu um, að hún tæki að sér að bæta það tjón, er einstakir aðilar kynnu að verða fyrir við breytinguna. Samkvæmt 3. mgr. skyldi birta auglýsingu um samþykkt deiliskipulag í B-deild Stjórnartíðinda. Í 23. gr. laganna var kveðið á um það með hvaða hætti unnið skyldi að gerð deiliskipulags. Í 4. mgr. 23. gr. var svo m.a. kveðið á um það, að deiliskipulag skyldi setja fram í greinargerð og á uppdrætti. Sveitarstjórnum var með skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 falið stjórnunarvald í skipulagsmálum og ábyrgð á þeim. Hin umþrætta ákvörðun, sem um er deilt í málinu, fól í sér breytingu, sem farið var með samkvæmt 26. gr. þeirra laga og var tekið tillit til athugasemda stefnenda við þá ákvörðun, en breytingin varðaði tiltekin ákvæði í skilmálum gildandi deiliskipulags, sem var að stofninum til frá árinu 1987. Í 11. tl. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 73/1997 var beinlínis gert ráð fyrir því, að sveitarstjórnir gætu og skyldu taka deiliskipulag til endurskoðunar, þegar sótt yrði um byggingarleyfi í götureit, þar sem framkvæmt hafi verið í verulegu ósamræmi við samþykkt deiliskipulag, enda væri um verulega framkvæmd að ræða, en að öðru leyti færi um málsmeðferð samkvæmt 26. gr. laganna. Í málinu liggur fyrir, að framkvæmdir á því svæði, sem hér um ræðir, voru þegar í verulegu ósamræmi við samþykkt deiliskipulag, þegar hin umþrætta ákvörðun stefndu var tekin 12. nóvember 2009. Hafði deiliskipulagi svæðisins frá 1987 þá ekki verið breytt nema lítillega árið 1991 eða fyrir gildistöku laga nr. 73/1997. Þá liggur fyrir, að stefnda tók ákvörðun um endurskoðun á deiliskipulagi svæðisins í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 32/2008 frá 6. nóvember 2008, þar sem eiganda húss að Suðurhúsum 4 hafði verið gert að fjarlægja viðbyggingu við hús sitt, sem honum hafði verið veitt byggingarleyfi fyrir á ólögmætum grundvelli, en óumdeilt er í málinu, að um verulega framkvæmd var að ræða. Verður því ekki annað lagt til grundvallar en að endurskoðun deiliskipulagsins hafi verið í samræmi við 11. tl. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 73/1997. Það er í ljósi þessa sem líta verður til tilgangs og markmiðs 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997, þar sem sveitarstjórnum var veitt nokkurt aðhald í því að breyta deiliskipulagi eftir að mannvirki höfðu verið reist þannig að skipulag yrði fellt að mannvirkjum, sem risið hefðu í trássi við gildandi skipulag. Þannig verður ekki byggt á þeirri íþyngjandi túlkun ákvæðisins, sem gengur gegn 11. tl. ákvæðis til bráðabirgða við lögin, að mannvirki, sem þegar höfðu verið reist fyrir endurskoðun á deiliskipulagi á grundvelli laganna, þurfi að fjarlæga svo breyting á deiliskipulagi teljist gild. Leggja verður það til grundvallar, að það hafi fallið undir þær stjórnunarheimildir sveitarstjórna í skipulagsmálum, sem þeim var veitt með lögum nr. 73/1997, að meta hvort framkvæmdir skyldu fjarlægðar eða ekki, þegar breyting á grundvelli endurskoðunar samkvæmt 11. tl. ákvæðis til bráðabirgða kom til álita. Því verður ekki talið, að fjarlægja hafi þurft byggingarhluta þeirra húsa á skipulagssvæðinu, sem voru í ósamræmi við gildandi skipulag, þegar stefnda tók ákvörðun um breytingu á skilmálum í greinargerð þess. Að þessu virtu verður ekki fallist á að fella beri úr gildi ákvörðun borgarráðs Reykjavíkur frá 12. nóvember 2009, sem breyttu skilmálum í deiliskipulagi svæðis C í Húsahverfi í Reykjavík með vísan til 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997. Af hálfu stefnenda er því haldið fram, að ákvörðun stefndu fari í bága við 4. mgr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, þar sem áskilið hafi verið í 1. mgr. 26. gr. laganna, að um breytingu á deiliskipulagi skyldi fara eins og um nýtt deiliskipulag væri að ræða, en í 4. mgr. 23. gr. hafi verið kveðið á um, að deiliskipulag skyldi setja fram í greinargerð og á uppdrætti. Í ákvörðun stefndu hafi aðeins verið breytt texta í skilmálunum, en enginn uppdráttur hafi fylgt deiliskipulagsbreytingunni, s.s. með hvaða hætti stækka hefði mátt húsin og bæta við íbúðum. Beri því að taka til greina kröfu stefnenda um ógildingu ákvörðunar borgarráðs frá 12. nóvember 2009. Af hálfu stefndu er þessu mótmælt, enda sé ekki um að ræða nýtt deiliskipulag, sem ákvæði 4. mgr. 23. gr. laga nr. 73/1997 eigi við um, þar sem gert sé heildardeiliskipulag og lagður fram nýr deiliskipulagsuppdráttur. Um breytingu á textaskilmála hafi verið að ræða en engin breyting hafi verið gerð á uppdrættinum sjálfum. Ákvæði 1. mgr. 26. gr. laga nr. 73/1997 kvað á um að fara skyldi með breytingu á deiliskipulagi með sama hætti og um nýtt skipulag væri að ræða. Ákvæðið tók því fyrst og fremst til þeirrar málsmeðferðar, sem skyldi viðhafa um slíkar breytingar. Framsetning breytingarinnar gat því oltið á efni hennar hverju sinni. Sú breyting, sem um ræðir í máli þessu, og var gerð á skilmálum í greinargerð deiliskipulags svæðis C í Húsahverfi í Reykjavík, tók ekki til skipulagsuppdráttarins og var engin breyting gerð á honum. Gilti því enn sá uppdráttur, sem í gildi var, áður en skilmálum í greinargerð deiliskipulagsins var breytt. Var deiliskipulagið því enn sem fyrr sett fram í greinargerð, sem breytt var með ákvörðun borgarráðs 12. nóvember 2009, og þeim uppdrætti, sem áður gilti. Verður því ekki fallist á það með stefnendum, að þar sem enginn uppdráttur fylgdi deiliskipulagsbreytingunni, hafi hún brotið í bága við 4. mgr. 23. gr. laga nr. 73/1997 og sé af þeim sökum ólögmæt og beri að ógilda með dómi. Af hálfu stefnenda er því haldið fram, að deiliskipulagsbreyting stefndu hafi falið í sér valdníðslu, sem valdi því, að fella beri nefnda ákvörðun borgarráðs úr gildi. Þegar af þeirri ástæðu, sem lögð er til grundvallar málinu, að deiliskipulag svæðis C í Húsahverfi í Reykjavík hafi verið tekið til endurskoðunar samkvæmt 11. tl. ákvæðis til bráðabigða við lög nr. 73/1997 í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 32/2008 frá 6. nóvember 2008 og í ljósi þess, að framkvæmdir á svæðinu voru í verulegu í ósamræmi við það skipulag, sem áður gilti á svæðinu, verður ekki fallist á málsástæður stefnenda um ætlaða valdníðslu stefndu, sem valda eigi ógildinu nefndrar ákvörðunar borgarráðs. Þá halda stefnendur því fram, að deiliskipulagsbreyting stefndu raski hagsmunum þeirra verulega. Þau hafi byggt eign sína að Suðurhúsum 2 á grundvelli deiliskipulags, sem þá var í gildi, og hafi bundið við það væntingar um að það mundi standa. Deiliskipulagsbreytingin hafi væntanlega það í för með sér, að nágrannar stefnenda geti nú byggt við hús sín, sem geti valdið skerðingu á útsýni og markaðsvirði eignar þeirra. Reglur grenndarréttar leiði því til þess að fella verði ákvörðun borgarráðs um breytingu á deiliskipulaginu úr gildi. Enda þótt fallist sé á með stefnendum, að breytingar á deiliskipulagi geti verið til þess fallnar að raska hagsmunum íbúa á þegar skipulögðum svæðum með ýmsum hætti, þá verður ekki fallist á, að stefnendur hafi mátt gera ráð fyrir því, að deiliskipulag á svæði því, sem þau búa á, mundi standa óbreytt um aldur og ævi. Fyrir því geta verið ýmis rök og málefnaleg sjónarmið, að deiliskipulagi sé breytt. Í máli þessu er lagt til grundvallar, að þau lögmætu sjónarmið að baki 11. tl. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 73/1997 réttlæti þá endurskoðun á deiliskipulaginu, sem framkvæmd var, og leiddi til ákvörðunar borgarráðs um breytingu á skilmálum þess í greinargerð, sem áður er getið. Raski slíkar breytingar grenndarhagsmunum íbúanna, þykir réttur þeirra hafa verið nægilega tryggður með ákvæði 33. gr. laga 73/1997, sem kvað á um bótarétt þeirra, sem sýnt gátu fram á að hafa orðið fyrir tjóni af völdum skipulagsákvarðana. Þykir réttaröryggi í meðferð skipulags- og byggingarmála þannig að réttur einstaklinga sé ekki fyrir borð borinn, þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi, því ekki ógnað, sbr. áðurnefnt markmið laga nr. 73/1997, sem sett var fram í 1. gr. þeirra. Með því þykir réttur stefnenda hafa verið tryggður nægilega og verður því ekki fallist á, að fella beri úr gildi títtnefnda ákvörðun borgarráðs frá 12. nóvember 2009, sem breytti deiliskipulagi C svæðis í Húsahverfi í Reykjavík af nefndum ástæðum, sem stefnendur halda fram. Að öllu þessu virtu verður ekki hjá því komist að hafna kröfum stefnenda málsins um að fella beri úr gildi ákvörðun borgarráðs Reykjavíkurborgar frá 12. nóvember 2009 um að breyta skilmálum í deiliskipulagi Húsahverfis, svæði C, í Reykjavík. Verður stefnda því sýknað af kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málkostnaður falli niður. Af hálfu stefnenda flutti málið Arnar Þór Stefánsson, hrl., en af hálfu stefndu Ingi B. Poulsen, hdl. Dóm þennan kveður upp Hrannar Már S. Hafberg, settur héraðsdómari. Stefnda, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfum stefnenda, Arngunnar Regínu Jónsdóttur og Helga Rúnari Rafnssyni, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 65/2011
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi
F ehf., B og GG höfðuðu mál gegn GA, Ó og H vegna ummæla sem þau síðarnefndu höfðu uppi vegna viðskipta F ehf. og sveitarfélagsins K. Ekki var fallist á að sýkna bæri GA, Ó og H vegna aðildarskorts, enda máttu lesendur álykta af orðalagi þeirra ummæla sem ómerkingar var krafist á að með þeim væri að minnsta kosti öðrum þræði gefið í skyn að F ehf., B og GG hefðu krafið K um greiðslur fyrir þjónustu án þess að fyrir lægi að til þess hefði verið fullt tilefni. Í dómi Hæstaréttar var rakið að umfjöllun um ætlaðar brotalamir í stjórnsýslu K í tilefni af skýrslu og greinargerð endurskoðunar­fyrirtækisins D hf. hefði varðað opinber málefni og átt fullt erindi til almennings. GA, Ó og H hefðu verið kjörnir bæjarfulltrúar í K þegar ummæli þeirra féllu og höfðu sem slíkir sérstakt aðhalds- og eftirlitshlutverk. Mikilvægt þótti að færi þeirra til að rækja þetta hlutverk yrði ekki heft umfram það sem brýnir lögvarðir hagsmunir annarra krefðust. Í umræðum um ónógt aðhald og eftirlit af hálfu K með viðskiptum sveitarfélagsins við F ehf. þótti óhjákvæmilegt að í einhverju mæli yrði fjallað um fyrirtækið og reikningsgerð af þess hálfu. Talið var að F ehf. yrði að þola slíka umræðu að vissu marki og var vísað til þess að fyrirtækið hefði um árabil átt verulegan hluta viðskipta sinna við K. Einnig var bent á að ummæli GA, Ó og H hefðu fallið í kjölfar skýrslu og greinargerðar þekkts endurskoðunarfyrirtækis þar sem viss gagnrýni kom fram á fyrirkomulag viðskipta K og F ehf. Litið var til þess að vafi um það fyrir hvað K hafði greitt F ehf. var að hluta til risinn af ófullkominni reikningsgerð félagsins og virtust athugasemdir D hf. um þetta hafa verið réttmætar. Í greinargerð D hafði verið gagnrýnt að tveimur verkum sem F ehf. var greitt fyrir hefði verið ólokið og óljóst hvort bærinn hefði fengið eitthvað fyrir þá vinnu sem greitt var fyrir. Að mati Hæstaréttar voru ekki komnar fram fullnægjandi skýringar á þessum atriðum af hálfu F ehf. Varðandi ummæli GA um að mögulegt væri að vísa málinu í opinbera rannsókn og til ríkissaksóknara var í dómi Hæstaréttar tekið fram að öllum væri heimilt að kæra ætlaða refsiverða háttsemi til lögreglu eða ákæruvalds, nema fyrirmæli þagnarskyldu stæðu því í vegi. Í ljósi þessa taldi Hæstiréttur að nægilegt tilefni hefði verið til að GA, Ó og H viðhöfðu þau ummæli sem krafist var ómerkingar á og að þau hefðu ekki gengið nær F ehf., B og GG en efni stóðu til. Voru GA, Ó og H því sýknuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Eiríkur Tómasson. Stefndu krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að kröfur áfrýjenda verði einungis teknar til greina að hluta og fjárkröfur þeirra lækkaðar. Í báðum tilvikum er þess krafist að áfrýjendur verði dæmd óskipt til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í héraðsstefnu kemur fram að áfrýjandinn Frjáls miðlun ehf. sérhæfi sig meðal annars í hönnun, uppsetningu myndefnis, vinnslu og framsetningu á kynningarefni ýmiss konar, ljósmyndatöku og myndvinnslu. Þar kemur og fram að áfrýjendurnir Brynhildur Gunnarsdóttir og Guðjón Gísli Guðmundsson séu eigendur og starfsmenn félagsins. Brynhildur og Guðjón Gísli eru hjón og er Brynhildur dóttir Gunnars I. Birgissonar fyrrverandi bæjarstjóra Kópavogs. Af gögnum málsins er ljóst að stór hluti af starfsemi félagsins hefur á undanförnum árum verið við margs konar verkefni fyrir Kópavogsbæ. Á fundi bæjarráðs Kópavogs 8. apríl 2009 lögðu bæjarfulltrúar Samfylkingarinnar fram eftirfarandi bókun: „Fulltrúar Samfylkingarinnar óska eftir yfirliti yfir allar greiðslur til fyrirtækisins Frjálsrar miðlunar, Brynhildar Gunnarsdóttur, Guðjóns Gísla Guðmundssonar og tengdra aðila síðustu 10 ár. Skal yfirlitið sundurliðað eftir árum og þar með taldar greiðslur á árinu 2009. Við óskum eftir því að það yfirlit nái yfir allar stofnanir og deildir bæjarins, sundurliðaðar upphæðir eftir sviðum annars vegar og verkum hins vegar. Sérstaklega skal tilgreina hvort um útboð var að ræða eða ekki.“ Af þessu tilefni tók skrifstofustjóri fjármála- og stjórnsýslusviðs bæjarins saman skýrslu sem dagsett var 6. maí 2009 og sýnist hafa verið lögð fyrir bæjarráð 13. sama mánaðar. Í skýrslunni kemur fram að verkefni tengd auglýsinga- og kynningamálum hafi ekki verið boðin út hjá bænum á þessu tímabili. Engin viðskipti hafi verið skráð á eigendur Frjálsrar miðlunar ehf. persónulega eða aðila þeim tengdum, en umbeðnar upplýsingar um greiðslur vegna viðskipta við félagið voru gefnar sundurliðar eftir árum frá ársbyrjun 2000 til 6. apríl 2009 og niður á einstök verkefni og stjórnsýslueiningar bæjarins frá ársbyrjun 2003. Í heild námu viðskipti bæjarins við félagið á þessu tímabili samkvæmt skýrslunni 51.487.856 krónum. Á fundi bæjarstjórnar Kópavogs 26. maí 2009 var samþykkt tillaga um að Deloitte hf. yrði falið að gera greinargerð um viðskipti bæjarins við Frjálsa miðlun ehf. (FM) á árunum 2003 til 2008 að báðum árum meðtöldum. Deloitte hf. skilaði allítarlegri greinargerð 9. júní sama ár. Helstu niðurstöður greinargerðarinnar sem dregnar eru saman í upphafi hennar eru svohljóðandi: „Almennt virðist ekki hafa verið gerðar verðkannanir eða leitað tilboða í verkefni sem FM hefur unnið fyrir Kópavogsbæ. Viðskiptin eru því hugsanlega brot á lögum um opinber innkaup þar sem ekki er gerður hagkvæmnissamanburður eins og skal gera samkvæmt sömu lögum. • Reikningar frá FM virðast í mörgum tilfellum bókaðir á ranga bókhaldslykla í fjárhagsbókhaldi. • Almennt hafa ekki verið gerðir skriflegir verksamningar vegna verkefnanna. • Reikningar frá FM fullnægja ekki skilyrðum virðisaukaskattslaga um sundurliðun upplýsinga en lögum samkvæmt skulu reikningar bera með sér magn, einingaverð og heildarverð eftir því sem við verður komið. • Við teljum ekki heimilt að nýta endurgreiðslu virðisaukaskatts af þjónustu FM en það hefur verið gert í sumum tilvikum. • Það vekur athygli að frá 23. mars 2005 hefur bærinn móttekið og greitt 6 reikninga frá FM vegna afmælisrits. Verkefninu virðist ekki hafa verið lokið og ekki liggja fyrir aðrar afurðir en drögin að uppsetningu sem voru prentuð út 23. mars 2005.“ Í meginmáli greinargerðarinnar kemur meðal annars fram að viðskipti bæjarins og Frjálsrar miðlunar ehf. hafi á þessu tímabili numið 39.114.253 krónum og að þeirra vegna hafi félagið gefið út samtals 185 reikninga. Gagnrýnt er að ekki hafi verið af hálfu bæjarins til skráðar reglur um samþykkt reikninga og lagt til að úr því yrði bætt. Varðandi reikninga Frjálsrar miðlunar ehf. segir að algengast sé að á þeim sé almennur texti um verkefnið og þeir beri „því nær undantekningalaust ekki með sér hvað er verið að innheimta fyrir, hve mikil vinna er að baki, hve margar myndir eða hvaða verkefni þeir tengjast.“ Í lok greinargerðarinnar er umfjöllun um fjögur verkefni sem skoðuð hafi verið sérstaklega. Þeirra á meðal eru reikningar Frjálsrar miðlunar ehf. vegna afmælisrits, sem fyrirhugað var að gefa út í tilefni af 50 ára afmæli bæjarins og reikningar félagsins vegna vinnu við gagnvirkt götukort. Í kaflanum um afmælisritið er meðal annars rakið að á tímabilinu 21. september 2004 til 19. október 2005 hafi Frjáls miðlun ehf. gefið út 12 reikninga vegna verkefnisins samtals að fjárhæð 3.412.500 krónur. Drög að útliti og uppsetningu afmælisritsins hafi verið prentuð út 23. mars 2005. Eftir þann dag hafi sex reikninganna verið gefnir út, en fjárhæð þeirra er samtals 1.680.750 krónur, án þess að fyrir liggi hvað hafi verið innifalið í þeirri þjónustu sem þá var greitt fyrir, en engar aðrar „afurðir“ liggi fyrir, en drögin frá 23. mars 2003. Varðandi gagnvirka götukortið er gerð grein fyrir að Frjáls miðlun ehf. hafi gefið út fimm reikninga vegna verkefnisins frá desember 2003 til október 2005 samtals að fjárhæð 747.000 krónur. Verkefninu sé ekki lokið og skrifstofustjóri markaðsskrifstofu bæjarins, sem umsjón hafi með upplýsingavef bæjarins, kannist hvorki við að hafa samþykkt að farið yrði af stað með þróun á gagnvirku götukorti né að hafa séð slíkt kort á vef bæjarins. Skömmu eftir að greinargerðinni var skilað afhenti Deloitte hf. ódagsettar „skýringar“ við greinargerðina þar sem nokkuð var dregið í land með ummæli í henni um að ákvæði laga um opinber innkaup kynnu að hafa verið brotin í viðskiptum bæjarins við Frjálsa miðlun ehf. Í kjölfar skýrslu skrifstofustjóra fjármála- og stjórnsýslusviðs bæjarins var mikið fjallað í fjölmiðlum um viðskipti Kópavogsbæjar og Frjálsrar miðlunar ehf. Má þar nefna sjálfstæða umfjöllun um málið í DV 15. maí 2009 og Kastljósi Ríkissjónvarpsins 28. sama mánaðar. Eftir að greinargerð Deloitte hf. kom fram rituðu kjörnir fulltrúar í bæjarstjórn einnig blaðagreinar um málið. Þannig ritaði Gunnar I. Birgisson grein í Morgunblaðið 11. júní 2009 og stefndu rituðu í sameiningu grein á sama vettvangi daginn eftir, en í þeirri grein eru fyrri ummælin sem áfrýjendur krefjast ómerkingar á. Málið var áfram fréttaefni næstu daga og birtist meðal annast frétt um það í Fréttablaðinu 17. júní 2009. Í þeirri frétt er að finna síðari ummælin sem áfrýjendur krefjast að ómerkt verði, en þau eru höfð eftir stefndu Guðríði. II Áfrýjendur telja að fyrri ummælin sem krafist er ómerkingar á hafi falið í sér ásökun á hendur þeim öllum um óheiðarleika í viðskiptum og refsiverð svik og þau síðari séu brigslyrði í þeirra garð um refsiverða háttsemi. Þau reisa kröfur sínar um ómerkingu ummælanna á 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og heimfæra „saknæmi umstefndra ummæla til 234., 235. og 236. gr. sömu laga.“ Stefndu reisa sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti þar sem ummælum sem kröfur áfrýjanda varða hafi ekki verið beint að þeim heldur hafi gagnrýnin eingöngu beinst að stjórnsýsluháttum í Kópavogi. Ljóst er að tilefni fjölmiðlaumfjöllunarinnar voru skýrsla og greinargerð um stjórnsýsluframkvæmd í Kópavogi og ætlaðar brotalamir á henni. Það á einnig við um meginefni greinar stefndu í Morgunblaðinu 12. júní 2009 og fréttar í Fréttablaðinu 17. sama mánaðar þar sem síðari ummælin eru höfð eftir stefndu Guðríði. Það fær því þó ekki breytt að lesendur máttu með réttu álykta af orðalagi þeirra ummæla sem ómerkingar er krafist á og samhengi þeirra við annan texta í umfjölluninni að með ummælunum væri að minnsta kosti öðrum þræði gefið í skyn að áfrýjendur hefðu krafið sveitarfélagið um greiðslur fyrir þjónustu án þess að fyrir lægi að til þess hefði verið fullt tilefni. Stefndu verða því ekki sýknuð vegna aðildarskorts. Þegar metið er hvar draga skuli mörk milli tjáningarfrelsis, sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar skiptir miklu hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í almennri þjóðfélagslegri umræðu og eigi þannig erindi til almennings, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005, sem birtur er á bls. 2759 í dómasafni þess árs og 1. mars 2007 í máli nr. 278/2006. Umfjöllun um ætlaðar misfellur í stjórnsýslu Kópavogsbæjar í tilefni af framangreindri skýrslu og greinargerð varðaði opinber málefni og átti þar með fullt erindi til almennings. Stefndu voru kjörnir bæjarfulltrúar í Kópavogi og höfðu sem slíkir sérstakt aðhalds- og eftirlitshlutverk. Eru sterk þjóðfélagsleg rök til þess að svigrúm þeirra til að rækja það hlutverk verði ekki takmarkað umfram það sem brýnir lögvarðir hagsmunir annarra krefjast. Í opinberri umfjöllun um stjórnsýsluframkvæmd Kópavogsbæjar er laut að viðskiptum bæjarins við Frjálsa miðlun ehf. var óhjákvæmilegt að í umræðum um ónógt aðhald og eftirlit af hálfu bæjarins með þeim viðskiptum væri í einhverjum mæli fjallað um félagið og reikningsgerð af þess hálfu. Áfrýjandinn Frjáls miðlun ehf. hafði um árabil átt verulegan hluta viðskipta sinna við Kópavogsbæ. Félagið varð því að þola slíka umfjöllun og gagnrýni henni tengda að vissu marki og verður að setja því þröng mörk að tjáningarfrelsi stefndu verði við þessar aðstæður takmarkað með tilliti til hagsmuna áfrýjenda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. febrúar 1995 í máli nr. 122/1992, sem birtur er á bls. 408 í dómasafni þess árs. Við mat á þeim ummælum sem ómerkingarkrafa áfrýjenda lýtur að verður í fyrsta lagi að hafa í huga að þau eru sett fram á grundvelli upplýsinga sem fyrir lágu í skýrslu skrifstofustjóra hjá Kópavogsbæ og greinargerð endurskoðunarfyrirtækisins Deloitte hf. í opinberri umræðu sem fram fór í beinu framhaldi af því að þessar upplýsingar komu fram. Þannig birtist greinin með fyrri ummælunum, sem krafist er að ómerkt verði, aðeins þremur dögum eftir birtingu greinargerðar Deloitte hf. Í því samhengi verður og að gæta þess að hún var unnin af þekktu endurskoðunarfyrirtæki sem fengið hafði verið til verksins að beiðni bæjarstjórnar Kópavogs og mátti því að fyrra bragði ganga út frá að sú gagnrýni sem þar birtist væri á rökum reist. Í öðru lagi verður að líta til þess að vafi um það fyrir hvað Kópavogsbær hafði greitt Frjálsri miðlun ehf. á að hluta rætur að rekja til ófullkominnar reikningsgerðar félagsins, en í greinargerð Deloitte hf. var talið að reikningar þess bæru nær undantekningalaust ekki með sér hvað verið væri að innheimta fyrir, hversu mikil vinna lægi að baki þeim, hve margar myndir eða hvaða verkefnum þeir tengdust. Af þeim reikningum Frjálsrar miðlunar ehf. sem fram hafa verið lagðir í málinu verður ekki annað séð en að sú gagnrýni hafi verið réttmæt. Í fyrri ummælunum sem krafist er ómerkingar á er því haldið fram að áfrýjandinn Frjáls miðlun ehf. hafi fengið greitt fyrir óunnin og/eða hálfkláruð verk og að skýrar vísbendingar séu um að félagið hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verk. Í greinargerð Deloitte hf. lýtur gagnrýni í tveimur atriðum að því að verkum þeim sem Frjálsri miðlun ehf. var greitt fyrir hafi ekki verið lokið og óljóst sé hvort bærinn hafi fengið eitthvað fyrir vinnu þá sem félaginu var greitt fyrir. Er þar eins og að framan er rakið annars vegar um að ræða afmælisritið og hins vegar götukortið gagnvirka. Ljóst er að afmælisritið kom aldrei út og ekkert gagnvirkt götukort var gefið út á grundvelli vinnu áfrýjenda. Af skýrslum starfsmanna Kópavogsbæjar fyrir héraðsdómi verður ráðið að það hvernig fór sé af ástæðum sem ekki varði áfrýjendur. Þar sem ekki liggja fyrir í málinu verksamningar, verkbeiðnir eða verklýsingar varðandi þessi verkefni er hins vegar ekki unnt að leggja dóm á það á grundvelli framlagðra gagna hvort áfrýjandinn Frjáls miðlun ehf. hafi lokið umbeðnum verkþáttum. Í greinargerð Deloitte hf. er eins og að framan er rakið einnig bent á að eftir að drög að afmælisritinu voru prentuð hafi Frjáls miðlun ehf. gert bænum sex reikninga samtals að fjárhæð 1.680.750 krónur án þess að séð verði hvað hafi komið í staðinn. Í málinu eru engin frekari gögn um afrakstur þessarar vinnu, önnur en ný útprentun af drögum að afmælisritinu, 7. maí 2009. Þar eru myndir og uppsetning með nákvæmlega sama hætti og í drögunum sem áður voru prentuð, að því undanskildu, að ein ný mynd er birt á bls. 33, tvær nýjar opnur með 15 myndum eru á bls. 70 til 73, en í fyrri drögum vantaði tvær opnur í samfellt blaðsíðutal, texti hafði að hluta verið settur við myndir og „gervitexti“ í meginmál ritsins til að sýna útlit þess. Verður því að telja að á þessu hafi ekki enn komið fram fullnægjandi skýringar. Varðandi síðari ummælin sem krafist er ómerkingar á er loks til þess að líta að öllum er heimilt að kæra ætlaða refsiverða háttsemi til lögreglu eða ákæruvalds, nema fyrirmæli um þagnarskyldu standi því í vegi, sbr. 1. málslið 3. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þegar litið er til alls þess sem að framan er rakið verður að telja að nægilegt tilefni hafi verið fyrir stefndu að viðhafa þau ummæli sem áfrýjendur krefjast ómerkingar á og að þau hafi ekki gengið nær áfrýjendum en efni stóðu til. Verður hinn áfrýjað dómur því staðfestur. Áfrýjendum verður sameiginlega gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Frjáls miðlun ehf., Brynhildur Gunnarsdóttir og Guðjón Gísli Guðmundsson, greiði sameiginlega stefndu Guðríði Arnardóttur 440.000 krónur, stefnda Ólafi Þór Gunnarssyni 350.000 krónur og stefnda Hafsteini Karlssyni 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2. nóvember 2010. Mál þetta, sem tekið var til dóms 5. október sl., er höfðað með stefnu þingfestri 28. október 2009. Stefnendur eru Frjáls miðlun ehf., Hrauntungu 16, Kópavogi, Brynhildur Gunnarsdóttir, Hrauntungu 16, Kópavogi, og Guðjón Gísli Guðmundsson, Hrauntungu 16, Kópavogi. Stefndu eru Guðríður Arnardóttir, Fífulind 2, Kópavogi, Ólafur Þór Gunnarsson Þinghólsbraut 32, Kópavogi og Hafsteini Karlsson Selbrekku 19, Kópavogi. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að eftirfarandi ummæli í stafliðum A-F, sem stefndu létu falla um stefnendur, verði dæmd dauð og ómerk samkvæmt heimild í 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Gegn stefndu öllum vegna eftirfarandi ummæla sem stefndu létu falla um stefnendur vegna viðskipta Kópavogsbæjar við stefnendur í grein sinni „Hvar á að draga mörkin“ sem birtist í Morgunblaðinu föstudaginn 12. júní 2009. Gerð er krafa um að ummælin verði dæmd dauð og ómerk. A. „Fyrirtækið Frjáls miðlun hefur fengið greitt fyrir óunnin og/eða hálfkláruð verk og skýrar vísbendingar um að fyrirtækið hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verk.“ B. „Hvort sem hér er um að ræða lögbrot eða ekki er þetta klárlega spilling í opinberri stjórnsýslu. Slíkt á ekki að umbera og gildir þá einu hvort lög eru brotin eða ekki.“ C. „Skýrsla Deloitte og umfjöllun fjölmiðla um málið undanfarnar vikur hefur sýnt svo enginn vafi leikur á að fyrirtækið Frjáls miðlun hefur notið óeðlilegrar fyrirgreiðslu hjá Kópavogsbæ og notið þannig tengsla sinna við bæjarstjóra Kópavogs.“ Gegn stefndu Guðríði einni vegna ummæla er fram koma í frétt DV 15. maí 2009 „Milljónir fyrir rit sem aldrei kom út.“ D. „fyrir ýmis verk sem ekki virðast mjög veigamikil.“ Gegn stefndu Guðríði einni vegna ummæla í kvöldfréttum sjónvarps kl. 19:00 14. maí 2009: E. „Þetta eru háar upphæðir fyrir verk sem í fljótu bragði virðast frekar lítil og einföld.“ Gegn stefndu Guðríði einni vegna ummæla í Fréttablaðinu 17. júní 2009 á bls. 6 í frétt blaðsins er ber yfirskriftina „Íhuga að fara fram á opinbera rannsókn“. F. „Það sem við getum gert í Samfylkingunni er að við getum vísað málinu í opinbera rannsókn og við getum vísað ákveðnum þáttum til ríkissaksóknara og óskað eftir því að hann gefi út ákæru í málinu.“ Þess er krafist að stefndu verði hverju fyrir sig gert að greiða 500.000 krónur til að kosta birtingu dóms í fjórum dagblöðum. Til vara er krafist að stefndu verði dæmd til greiðslu lægri fjárhæðar að mati dómsins. Þess er krafist að stefndu Guðríði verði gert að greiða stefnendum hverju fyrir sig miskabætur samkvæmt b lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 2.000.000 króna og beri sú fjárhæð vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málsl. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 12. júní 2009 til 28. október 2009, þingfestingardags, en dráttarvexti frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þess er krafist að stefnda Hafsteini verði gert að greiða stefnendum hverju fyrir sig miskabætur samkvæmt b lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 900.000 krónur og beri sú fjárhæð vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sbr., 1. málsl. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 12. júní 2009 til 28. október 2009, þingfestingardags, en dráttarvexti frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þess er krafist að stefnda Ólafi verði gert að greiða stefnendum hverju fyrir sig miskabætur samkvæmt b lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 900.000 krónur og beri sú fjárhæð vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sbr., 1. málsl. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 12. júní 2009 til 28. október 2009, þingfestingardags, en dráttarvexti frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þess er krafist að stefndu verði hvert fyrir sig dæmd til greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndu krefjast þess öll aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda. Til vara krefjast stefndu þess að kröfur stefnenda verði einungis teknar til greina að hluta og að tildæmdar fjárhæðir verði allar lækkaðar verulega frá kröfum stefnenda. Í báðum tilvikum krefjast stefndu þess að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnenda að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til þess að stefndu er ekki virðisaukaskattsskyld. Fyrir dóminn komu aðilarnir Brynhildur Gunnarsdóttir og Hafsteinn Karlsson og gáfu skýrslu. Þá gáfu vitnaskýrslur Björn Þorsteinsson, Ólafur Briem, Þór Jónsson, Guðrún Pálsdóttir og Sigurður Björnsson. I. Málavaxtalýsing stefnenda. Stefnendur segja Frjálsa miðlun ehf. vera fyrirtæki er sérhæfi sig meðal annars í hönnun, uppsetningu myndefnis, vinnslu og framsetningu á kynningarefni ýmiss konar, ljósmyndatökum og myndavinnslu. Á undanförnum árum hafi stór hluti verkefna félagsins verið ýmiss konar hönnunarvinna fyrir Kópavogsbæ, gerð skýrslna, kynningarefnis og annarra verkefna sem snúi að hönnun ásamt ljósmyndatöku og ljósmyndavinnslu. Stefnendur Brynhildur og Guðjón séu starfandi eigendur stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. Á fundi bæjarráðs Kópavogsbæjar 8. apríl 2009 hafi verið lögð fram bókun af hálfu fulltrúa Samfylkingarinnar þar sem óskað hafi verið yfirlits yfir greiðslur til stefnenda og tengdra aðila á síðustu 10 árum. Svar við erindinu hafi verið lagt fram 13. maí 2009 þar sem lögð hafi verið fram samantekt Sigurðar Björnssonar, skrifstofustjóra fjármála- og stjórnsýslusviðs, þar sem fram komi allar greiðslur Kópavogsbæjar til framangreindra aðila á síðustu 10 árum, sundurliðaðar bæði eftir árum og verkum, og nái til allra stofnana og deilda Kópavogsbæjar. Hafi komið í ljós að viðskiptin námu rúmlega 50 milljónum króna að meðtöldum virðisaukaskatti á 10 ára tímabili. Eftir að þessar upplýsingar komu fram hafi stefnda Guðríður, sem sé oddviti lista Samfylkingarinnar í Kópavogi, séð ástæðu til þess að tjá sig um viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar. Í fyrsta lagi í fréttum sjónvarps 14. maí 2009 þar sem fjallað hafi verið um beiðni stefndu um upplýsingar. Hafi verið talað við hana í fréttatímanum og þar sem hún hafi sagt m.a: „Þetta eru háar upphæðir fyrir verk sem í fljótu bragði virðast frekar lítil og einföld.“ Einnig komi fram í fréttinni að stefnda muni óska eftir opinberri rannsókn á málinu ef umrædd viðskipti eigi sér ekki eðlilegar skýringar. Aftur hafi stefnda Guðríður séð ástæðu til að tjá sig en vitnað hafi verið í hana í umfjöllun DV 15. maí 2009: „Milljónir fyrir rit sem aldrei kom út.“ Þar sé fjallað ítarlega um viðskipti stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. og Kópavogsbæjar, sérstaklega varðandi afmælisrit Kópavogsbæjar. Í lok greinarinnar sé vitnað í stefndu Guðríði og haft eftir henni að það hafi komið stefndu á óvart hversu háar fjárhæðir fyrirtæki dóttur Gunnars I. Birgissonar, bæjarstjóra, stefnanda Brynhildar, hafi fengið á liðnum árum og hversu háar greiðslur hafi verið fyrir ýmis verk sem ekki virðist mjög veigamikil. Sé síðan vitnað í tvö tiltekin verk þessu til stuðnings, gerð umhverfisviðurkenninga og gerð gagnvirks götukorts. Stefndu, sem öll séu bæjarráðsmenn í Kópavogi, hafi krafist þess að kafað yrði dýpra í viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar. Forsvarsmenn Kópavogsbæjar hafi orðið við þeirri beiðni og látið endurskoðunarfyrirtækið Deloitte gera úttekt á viðskiptum stefnenda og Kópavogsbæjar. Sú úttekt hafi verið birt 9. júní 2009 og voru helstu niðurstöður hennar að almennt hafi ekki verið gerðar verðkannanir eða leitað tilboða í verkefni sem stefnendur hefðu unnið fyrir Kópavogsbæ. Hafi fyrirtækið talið að hugsanlega væri um brot á lögum um opinber innkaup að ræða. Þá hafi reikningar frá stefnanda Frjálsri miðlun ehf. verið bókaðir á ranga bókhaldslykla í fjárhagsbókhaldi og skriflegir verksamningar almennt ekki verið gerðir vegna verkefnanna. Reikningar frá stefnanda hafi enn fremur ekki fullnægt skilyrðum virðisaukaskattslaga um sundurliðun upplýsinga. Enn fremur hafi Deloitte talið að ekki væri heimilt að nýta endurgreiðslu virðisaukaskatts af þjónustu stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. en það hafi verið gert í sumum tilvikum. Að lokum hafi Deloitt talið að það vekti athygli að frá 23. mars 2005 hafi bærinn móttekið og greitt 6 reikninga frá stefnanda Frjálsri miðlun ehf. vegna afmælisrits en verkefninu hafi ekki verið lokið og ekki liggi fyrir aðrar afurðir en drög að uppsetningu sem prentuð hafi verið út 23. mars 2005. Deloitte hafi síðar sent frá sér viðauka til skýringar á skýrslunni eftir ábendingar sem vörðuðu tilvísun til lagaákvæða í upphaflegu greinargerðinni. Komi þar m.a. fram að ekki hafi verið kannað ofan í kjölinn hvort um brot á ákvæðum laga um opinber innkaup hafi verið að ræða heldur einvörðungu verið vakin athygli á því að þessi ákvæði gætu hafa verið brotin. Þremur dögum síðar, föstudaginn 12. júní 2009, hafi stefndu öll skrifað grein í Morgunblaðið undir yfirskriftinni: „Hvar á að draga mörkin?“ Sé í greininni fjallað um skýrslu Deloitte um viðskipti Kópavogsbæjar við stefnanda Frjálsa miðlun ehf. og sé þar bæjarstjóri Kópavogs ásakaður um óheilindi vegna gagnrýni sinnar á skýrslu Deloitte. Komi m.a. fram í grein stefndu að Þáverandi bæjarstjóri Kópavogs hafi leitaði til LEX lögmannsstofu og farið fram á lögfræðilegt álit á ályktunum Deloitte. Sérstaklega hafi verið óskað eftir að athugað yrði hvort þær skoðanir, sem settar væru fram í áliti Deloitte um að brotið hafi verið gegn lögum um opinber innkaup, fengju staðist. Niðurstaða lögmannsstofunnar hafi verið sú að ekki hafi verið brotið gegn ákvæðum laga um opinber innkaup og samningar hafi ekki verið yfir viðmiðunarfjárhæðum laganna. Því hafi ekki verið skylt að bjóða út innkaup á grundvelli laga um opinber innkaup ef einstakir samningar næðu ekki viðmiðunarfjárhæðum reglugerðar nr. 807/2007. Engir einstakir samningar stefnanda hafi náð þeim fjárhæðum og hafi Kópavogsbæ því ekki verið skylt að bjóða út verk- eða þjónustukaup sem samið hafi verið um við stefnanda. Eftir þessa niðurstöðu LEX lögmannsstofu hafi stefnda Guðríður enn séð ástæðu til að tjá sig í fjölmiðlum um viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar og sé m.a. haft eftir henni í Fréttablaðinu 17. júní 2009: „Það sem við getum gert í Samfylkingunni er að við getum vísað málinu í opinbera rannsókn og við getum vísað ákveðnum þáttum til ríkissaksóknara og óskað eftir því að hann gefi út ákæru í málinu“. Bendi stefnda Guðríður í framhaldinu sérstaklega á vinnu við afmælisrit Kópavogsbæjar og að greitt hafi verið oftar en einu sinni fyrir sömu ljósmyndirnar. Þann 30. júní hafi Bæjarstjórn Kópavogs leitað álits Samband íslenskra sveitarfélaga á niðurstöðum Deloitte um viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar. Meginniðurstöður álitsins séu þær að ekki væri unnt að skilja ákvæði laga um opinber innkaup svo að sveitarfélagi sé skylt samkvæmt lögum að leita eftir fleiri en einu tilboði þegar heildarfjárhæð sé undir viðmiðunarfjárhæð um opinber innkaup á Evrópska efnahagssvæðinu. Frekar væri um að ræða áminningu um að gæta góðra stjórnsýsluhátta við framkvæmd innkaupa. Þá sé gerð athugasemd við þá niðurstöðu Deloitte að viðskipti stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. og Kópavogsbæjar hefðu verið yfir viðmiðunarmörkum laga um opinber innkaup og leidd rök að því að Deloitte hafi beitt rangri aðferðafræði við þetta mat. Ólíklegt væri að lög um opinber innkaup hafðu verið brotin í viðskiptum Kópavogsbæjar við stefnanda Frjálsa miðlun ehf. þar sem samið hefði verið um verkefni á mismunandi tímum og í mörgum tilvikum um algerlega sjálfstæð verkefni að ræða. Þá hafi ekki verið mögulegt að gera lengri samninga um fleiri verk í einu í ljósi þess að fjárhagsáætlun gildi aðeins fyrir eitt ár í einu og því ekki hægt að gera verk- eða þjónustusamninga til margra ára í senn. Málsástæðurstefnenda. Ómerking ummæla í grein stefndu í Morgunblaðinu 12. júní 2009. A:„Fyrirtækið Frjáls miðlun hefur fengið greitt fyrir óunnin og/eða hálfkláruð verk og skýrar vísbendingar um að fyrirtækið hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verk.“ Ofangreind ummæli komi fyrir í grein sem stefndu hafi skrifað í Morgunblaðið í tilefni af útkomu skýrslu Deloitte um viðskipti stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. og Kópavogsbæjar. Með þessum orðum séu stefndu að kasta rýrð á þau verk sem stefnendur hafi unnið fyrir Kópavogsbæ með því að halda því fram að þau hafi annaðhvort ekki unnið þau eða jafnvel að greitt hafi verið fyrir verkefni sem ekki hafi þurft að vinna. Hafni stefnendur þessu alfarið og telja að um ósannar og órökstuddar fullyrðingar sé að ræða og leggja verði sönnunarbyrði á stefndu fyrir réttmæti þeirra. Stefnendur hafi unnið öll þau verk sem þau hafi fengið greitt fyrir og komi ekkert annað fram í téðri skýrslu. Þá sé einnig fjallað um að einhver verk hafi verið „hálfkláruð“. Ekki sé ljóst af greininni hvaða verk sé átt við en mögulega sé verið að vísa til vinnu stefnenda við afmælisrit Kópavogsbæjar sem vísað sé til í skýrslu Deloitte. Umrætt afmælisrit hafi ekki verið „hálfklárað“ af hálfu stefnenda, heldur hafi það verið fullunnið, enda hafi stefnendur einvörðungu átt að sjá um uppsetningu og hönnun ritsins. Allur texti hafi átti að koma frá starfsmönnum Kópavogsbæjar. Ábyrgð á útgáfu ritsins hafi ekki legið hjá stefnendum heldur hjá verkkaupa. Stefnendum sé ókunnugt um hvers vegna umrætt rit hafi ekki komið út líkt og áformað hafi verið. Sé því hér um ranga fullyrðingu að ræða. Mögulegt sé einnig að verið sé að vísa til vinnu stefnenda við gagnvirkt götukort fyrir Kópavogsbæ. Að því verkefni hafi stefnendur komið en ekki haft yfirumsjón með því, heldur hafi þau aðeins átt að sjá um afmarkaða hluta verkefnisins. Sú vinna hafir ekki farið í súginn og geti enn haft gildi fyrir Kópavogsbæ kjósi bæjarfélagið að ljúka nauðsynlegri tæknivinnslu. Þá sé í lok ofangreindrar setningar því haldið fram að stefnendur hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verkið. Sú fullyrðing sé bæði órökstudd og ósönn og þó alvarlegust tilvitnaðra ummæla þar sem í þeim felist ásökun stefndu um refsiverða háttsemi af hálfu stefnenda. B: „Hvort sem hér er um að ræða lögbrot eða ekki er þetta klárlega spilling í opinberri stjórnsýslu. Slíkt á ekki að umbera og gildir þá einu hvort lög eru brotin eða ekki.“ Hér haldi stefndu áfram að kasta rýrð á stefnendur með því að halda því fram að þau hafi ekki verið valin til verka fyrir Kópavogsbæ vegna sérhæfingar og hæfni heldur á grundvelli einhvers sem þau kalla „spillingu“ í opinberri stjórnsýslu. Sé þetta augljóslega til þess fallið að sverta orðspor stefnenda enda orðræða stefndu í upphrópunarstíl. Geti slík ummæli haft neikvæð áhrif á möguleika stefnenda til þess að afla sér verkefna, bæði hjá bæjarfélaginu og öðrum. Hafni stefnendur fullyrðingum stefndu og telja að samskipti sín og Kópavogsbæjar hafi verið eðlileg eins og á stóð. C: „Skýrsla Deloitte og umfjöllun fjölmiðla um málið undanfarnar vikur hefur sýnt svo enginn vafi leikur á að fyrirtækið Frjáls miðlun hefur notið óeðlilegrar fyrirgreiðslu hjá Kópavogsbæ og notið þannig tengsla sinna við bæjarstjóra Kópavogs.“ Fullyrðingar stefndu um að hér leiki enginn vafi á að stefnandi Frjáls miðlun ehf. hafi notið óeðlilegrar fyrirgreiðslu vegna tengsla eigenda fyrirtækisins við bæjarstjóra Kópavogs séu að sama skapi órökstuddar. Þrátt fyrir að viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar hafi verið mikil á undanförnum árum eigi það sér eðlilegar ástæður. Mörg þeirra verka, sem unnin hafi verið, séu smá í sniðum og því svari ekki kostnaði að fara í umfangsmiklar verðkannanir þegar endanleg upphæð sé ekki mjög há. Sé því í raun eðlilegt að gengið sé til samstarfs um smærri verkefni við aðila sem Kópavogsbær hafi reynslu af samstarfi við. Þetta staðfesti Birgir Hlynur Sigurðsson, sviðsstjóri skipulags- og umhverfissviðs Kópavogsbæjar, í bréfi sínu 8. maí 2009 og bendi einnig á að ekki sé óeðlilegt að leitað sé til sömu aðilanna þegar viðkomandi aðilar skili dagsverkinu af miklum metnaði. Stefnandi Frjáls miðlun ehf. eigi gott safn mynda úr Kópavogi og því eðlilegt að leita til þeirra og hafi bæjarskipulag Kópavogsbæjar nýtt sér það. Þá beri að líta til þess að í mörgum tilvikum hafi verk verið boðin út á vegum Kópavogsbæjar og stefnandi hafi ekki fengið þau verk. Nefna megi t.d. gerð ársskýrslu fyrir árin 2004, 2005 og 2008. Ef slík óeðlileg fyrirgreiðsla væri til staðar væri eðlilegt að álykta að stefnandi Frjáls miðlun ehf. hefði fengið fleiri verk en hann fékk. Í þau skipti sem stefnandi hafi fengið samning að undangenginni verðkönnun eða útboði hafi félagið verið með lægsta tilboð í verkið það árið. Árin 2002-2003 og 2005 hafi ekki farið fram formlegt útboð á þessum verkum en stefnandi hafi fengið verkin þau ár. Fyrrverandi bæjarritari, Ólafur Briem, hafi staðfest að í þessum tilvikum hafi verið gerðar verðkannanir, formlegar og óformlegar, og hafi val byggst á góðri reynslu af viðskiptum við stefnanda Frjálsa miðlun ehf. Hér beri að minna á niðurstöður Lex lögmannsstofu og áliti Sambands íslenskra sveitarfélaga en í báðum þessum álitum sé talið að engin af þeim verkum, sem stefnandi hafði unnið fyrir Kópavogsbæ, hafi verið útboðsskyld og því hafi ákvæði laga um opinber innkaup ekki verið brotin. Verði því að telja að umræddar staðhæfingar stefndu séu beinlínis rangar og beri stefndu sönnunarbyrði fyrir öðru. Ómerking ummæla stefndu Guðríðar í DV, kvöldfréttum sjónvarps og í Fréttablaðinu. D: „...fyrir ýmis verk sem ekki virðast mjög veigamikil.“ Framangreind setning sé höfð eftir stefndu Guðríði í umfjöllun DV um viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar. Í framhaldinu nefni hún tvö dæmi um slík „veigalítil“ verk, annars vegar gerð umhverfisviðurkenninga og hins vegar gerð gagnvirks götukorts. Bæði þessi verk hafi að ósk bæjaryfirvalda verið unnin af metnaði og því ekki óeðlilegt að nokkur kostnaður hljótist af vinnu við þau. Í vinnu við umhverfisviðurkenningarnar, sem samtals hafi kostað 1.986.527 krónur á 5 ára tímabili, hafi falist hönnun, setning, útlit, myndvinnsla, litaprentanir og umsjón með verki og myndataka vegna gerðar umhverfisviðurkenninganna. Telji stefnendur að umrætt verk sé ekki lítilvægt í þeim skilningi sem stefnda Guðríður virðist telja. Slík ummæli séu til þess fallin að kasta rýrð á stefnendur alla, stefnanda Frjálsa miðlun ehf. sem fyrirtæki í rekstri og stefnendur Brynhildi og Guðjón sem fagmenn og valda þeim öllum umtalsverðum búsifjum. Ummælin séu til þess fallin að gefa mögulegum viðskiptamönnum það til kynna að stefnendur skili lítilvægum verkum fyrir hátt endurgjald. Hér beri einnig að benda á að stefnandi Frjáls miðlun ehf. hafi tekið þátt í útboði á vegum Kópavogsbæjar um gerð umhverfisviðurkenninga fyrir árið 2009 og verið með lægsta tilboð í verkið. Það tilboð hafi verið hærra en kostnaður vegna umhverfisviðurkenninga fyrir árin 2004 og 2007 og megi sjá af þessu að kostnaðurinn, sem greiddur hafi verið fyrir téðar umhverfisviðurkenningar, hafi ekki verið óeðlilegur. Þá sé einnig villa í útreikningum Deloitte en reikningur frá 11.10.2006, sem vitnað sé til í skýrslunni og talinn sé til kostnaðar vegna umhverfisviðurkenninga, sé ekki vegna vinnu við þær heldur vinnu vegna gerðar margmiðlunarsýningar, hönnunar á hulstri og umsjón með verkum. Því beri að draga fjárhæð umrædds reiknings frá heildartölunni sem Deloitte leggi til grundvallar fyrir árið 2006. Þá beri að nefna, varðandi hið gagnvirka götukort, að að baki því liggi einnig mikil hönnunarvinna, gagnaöflun, ýmis konar úrvinnsla gagna, tímafrek kortavinna og annað það sem fylgi slíku verkefni og skýri þá fjárhæð sem greidd hafi verið fyrir verkið. Framangreind ummæli verði því með engu móti réttlætt hvað þetta verkefni varðar. E: „Þetta eru háar upphæðir fyrir verk sem í fljótu bragði virðast frekar lítil og einföld.“ Þessi ummæli hafi stefnda Guðríður viðhaft í fréttum Ríkissjónvarpsins 14. maí 2009. Séu þau hliðstæð við ummæli í D lið hér að framan. Það sem sé þó alvarlegt sé að hér sé verið að endurtaka ærumeiðandi ummæli í fjölmiðli sem sé með mikið áhorf. Geri það ummæli stefndu Guðríðar enn alvarlegri og séu þau enn frekar til þess fallin að kasta rýrð á stefnendur og valda þeim tekjutapi í framtíðinni. F: „Það sem við getum gert í Samfylkingunni er að við getum vísað málinu í opinbera rannsókn og við getum vísað ákveðnum þáttum til ríkissaksóknara og óskað eftir því að hann gefi út ákæru í málinu.“ Þessi ummæli stefndu Guðríðar hafi verið höfð eftir henni í umfjöllun Fréttablaðsins frá 17. júní 2009 um viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar. Þessi ummæli þurfi að skoða í samhengi við ummæli stefndu Guðríðar fyrr um sumarið, nánar tiltekið í fréttum Ríkissjónvarpsins 14. maí 2009, þar sem stefnda hóti því að hún muni óska eftir opinberri rannsókn á málinu fáist ekki fullnægjandi skýringar á viðskiptum stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. og Kópavogsbæjar. Virðist því sem stefnda telji að á þessum tímapunkti hafi hún fullnægjandi upplýsingar til þess að staðhæfa að viðskiptin hafi verið óeðlileg og þeir sem beri ábyrgð á viðskiptunum verði sóttir til saka. Í ofangreindum ummælum felist því upphrópun um að stefnendur hafi tekið þátt í ólöglegu athæfi með viðskiptum sínum við Kópavogsbæ. Felist í slíkri upphrópun alvarleg aðdróttun gegn æru allra stefnenda, enda augljóst að ásakanir um þátttöku í ólögmætu athæfi hafa alvarleg áhrif fyrir æru allra. Það sem sé sérstaklega alvarlegt sé að hvergi komi fram nánari rökstuðningur fyrir því hvað nákvæmlega hafi verið ólögmætt eða þá hvaða fyrirmælum laga hafi verið farið gegn. Stefnendur hafi síst á móti því að viðskipti þeirra við Kópavogsbæ verði rannsökuð ofan í kjölinn en þau telji að endurteknar yfirlýsingar stefndu um tilefni til opinberrar rannsóknar, án þess að því sé fylgt eftir með formlegri kæru, feli í sér gróft tilræði við æru þeirra. Ekki síst þegar ummælin komi fram sem hluti af langvinnri ófrægingarherferð um fyrirtækið og aðstandendur þess. Stefnendur telja að framangreind ummæli stefndu í stafliðum A-F varði við 234., 235., og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, enda ljóst að ummæli stefndu séu bæði óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta ímynd stefnenda, bæði í augum almennings sem og núverandi og framtíðarviðskiptavina þeirra. Hagsmunir stefnenda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því ótvíræðir. Við mat á ofangreindum ummælum verði að taka tillit til þess að stefnendur teljist ekki opinberar persónur og nauðsynlegt sé að stjórnmálamenn, líkt og stefndu séu, dragi ekki aðra aðila en nauðsynlegt er inn í hringiðu þá sem stjórnmálaumræða sé í. Telja stefnendur að þeir hafi verið dregnir inn í umræðuna að ósekju og hafi stefndu gróflega mistúlkað þær upplýsingar sem fyrir lágu um viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar. Með störfum sínum fyrir Kópavogsbæ tóku stefnendur ekki þátt í opinberri umræðu um samfélagsmál né gerðust þau á nokkru stigi þátttakendur í slíkri umræðu. Ásakanir stefndu hafi þannig verið einhliða atlögur að faglegum starfsheiðri stefnenda og auk þess falið í sér grófar dylgjur í þeirra garð um ólögmætt atferli. Staða stefndu sem kjörnum sveitarstjórnarmönnum eigi fráleitt að opna þeim víðtækari heimildir til að ausa samborgara sína dylgjum og svívirðingum og verði því ekki metinn lögmætur hluti opinberrar umræðu. Langvinnar og endurteknar árásir stefndu á æru stefnenda hafi stórlega skaðað ímynd þeirra. Telja stefnendur að framangreindar fullyrðingar stefndu hafi falið í sér brot á réttindum þeirra samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Við þetta mat verði einnig að taka tillit til þess að ummæli í stafliðum A-F séu öll þannig úr garði gerð að stefndu hefðu getað aflað sér nánari upplýsingar um sannleiksgildi þeirra áður en farið hafi verið með slík ummæli í fjölmiðla. Hér verði stefndu sem kjörnir bæjarfulltrúar að gæta ákveðins hófs í framsetningu ummæla sinna á þann veg að taka tillit til þeirra aðila sem skaðast gætu við orðræðu þeirra. Samlagsaðild. Stefnendur vilja taka af öll tvímæli um að þeir hafi hagsmuni af því að fara í mál þetta á grundvelli samlagsaðildar, sbr. 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Öll framangreind ummæli er fram koma í stafliðum A-F, sem krafist sé ómerkingar á, varði viðskipti milli stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. og Kópavogsbæjar og hafi lögaðilinn því augljósa hagsmuni af því að krefjast ómerkingar og bóta fyrir ærumeiðandi ummæli sem beint sé gagnvart lögaðilanum. Stefnendur Brynhildur Gunnarsdóttir og Guðjón Gísli Guðmundsson séu starfandi eigendur Frjálsrar miðlunar ehf. Brynhildur sé dóttir Gunnars I. Birgissonar, fyrrverandi bæjarstjóra Kópavogs, og Guðjón sé eiginmaður Brynhildar og þar með tengdasonur Gunnars. Ofangreind ummæli í stafliðum A-F varði þau einnig í ljósi þess að verið sé að væna þau um að hafa nýtt sér stöðu sína í gegnum lögaðilann Frjálsa miðlun ehf., gagnvart þáverandi bæjarstjóra Kópavogs, til þess að afla félaginu verkefna hjá Kópavogsbæ. Heiður þeirra, bæði sem einstaklinga og sem eigenda fyrirtækis, hafi því beðið alvarlegan hnekki við ummæli stefndu. Teljist stefnendum öllum því heimilt að fara í mál þetta á grundvelli samlagsaðildar. Hið sama eigi við um samlagsaðild stefndu til varnar. Stefndu hafi skrifað þá grein sem vitnað sé til í stafliðum A-C í sameiningu og séu titluð sameiginlegir höfundar. Þá varði öll ummælin viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar á einn eða annan veg og teljist því skilyrðum 2., sbr. 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála fullnægt varðandi samlagsaðild til varnar. Miskabótakrafa. Stefnendur byggja einnig á því að umrædd ummæli stefndu, sem fram koma í stafliðum A-F, hafi veikt stöðu stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. á samkeppnismarkaði og svert ímynd stefnenda Brynhildar og Guðjóns. Aðdróttanirnar séu ærumeiðandi og einfaldlega rangar og bornar fram án þess að stefndu hafi haft nokkuð fyrir sér. Virðing stefnenda allra hafi því beðið hnekki sem og æra þeirra og ímynd. Fjöldi fólks lesi Morgunblaðið, DV, Fréttablaðið og horfi á kvöldfréttir Ríkissjónvarpsins og því hafi útbreiðsla þessara ummæla verið mikil og náð til margra. Almenn og sérstök varnaðaráhrif skaðabótareglna standi því til þess að stefnendum verði dæmdar háar miskabætur. Í því sambandi beri einnig að nefna að ummæli stefndu hafi haft bein áhrif á fjárhag stefnenda með þeim hætti að eftir þá umræðu, sem stefndu stóðu fyrir, hafi eftirspurn eftir þjónustu stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. frá stofnunum Kópavogskaupstaðar því sem næst þurrkast upp. Stefnandi hafi byggt upp viðamikla sérþekkingu á málefnum Kópavogs, m.a. afar viðamikið myndasafn sem nýst hafi í kynningarþjónustu fyrir stofnanir sveitarfélagsins. Samdráttur í verkefnum fyrir stofnanir bæjarfélagsins sé því tilfinnanlegur. Stefndu hafi mátt vera það ljóst að sú hrina meiðandi ummæla, aðdróttana og dylgja, sem þau hafi þeytt yfir stefnendur, væri til þess fallin að valda þeim skaða, m.a. með því að forstöðumenn bæjarstofnana forðuðust að dragast inn í þann flaum ásakana með því að halda áfram viðskiptum sem höfðu þó að þeirra mati verið bænum hagfelld. Sé eðlilegt að þetta hafi áhrif á fjárhæð miskabótanna. Krafa stefnenda um miskabætur er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við mat á miskabótum vísa stefnendur til grunnraka að baki 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um frekari rökstuðning fyrir miskabótakröfu stefnenda er vísað til röksemda í umfjöllun um ummæli stefndu í liðum A-E hér að ofan. Lagarök stefnenda. Kröfur sínar um ómerkingu ummæla styðja stefnendur við 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. og 1. og 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem og grunnraka þeirra sem búa að baki framangreindum lagagreinum. Stefnandi vísar einnig til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er einnig til 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var með lögum nr. 62/1994. Aðild, bæði til varnar og sóknar, styðja stefnendur við 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfur um vexti, þar með talda dráttarvexti og vaxtavexti, styðja stefnendur við reglur III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing er vísað til 32 gr. laga númer 91/1991. II. Málavaxtalýsing stefndu Guðríðar Arnardóttur. Stefnda sér ekki ástæðu til að gera sérstakar athugasemdir við málavaxtalýsingu stefnenda sem slíka að því er varðar þá atburði sem þar er lýst og eru þungamiðja máls þessa. Hins vegar telur stefnda lýsingu stefnenda að nokkru leyti gildishlaðna og er mótmælt að því leyti af hálfu stefndu. Þá sé það ekki nákvæmt í málavaxtalýsingu stefnenda að stefndu hafi krafist þess að kafað yrði dýpra í viðskipti stefnenda og Kópavogsbæjar og að forsvarsmenn Kópavogsbæjar hafi orðið við þeirri beiðni. Hið rétta sé að bæjarráð Kópavogsbæjar hafi verið einhuga um að leita til endurskoðunarfyrirtækis í því skyni að láta rannsaka málið. Náðst samkomulag milli allra í bæjarráði um að leita til Deloitte í því skyni. Stefnda telur ekki þörf á að endurtaka lýsingu málavaxta í heild sinni hér þrátt fyrir þessa annmarka á málavaxtalýsingu stefnenda að mati stefndu. Ástæða sé til að árétta af hálfu stefndu að öllum þeim ummælum sem mál þetta varðar og stefnda viðhafði, ýmist ein eða í félagi við meðstefndu, hafi verið beint að bæjaryfirvöldum í Kópavogsbæ en ekki stefnendum. Ummælin hafi enda öll varðað stjórnsýslu og stjórnsýsluhætti Kópavogsbæjar í tengslum við kaup á tiltekinni þjónustu. Stefnda hafi verið þeirrar skoðunar að bæjaryfirvöld í Kópavogsbæ hefðu á undanförnum árum hvorki gætt góðra stjórnsýsluhátta né hagsmuna bæjarfélagsins til hins ýtrasta við kaup á þjónustu af stefnanda Frjálsri miðlun ehf. Hafi stefndu þótt, ásamt meðstefndu, rík ástæða vera til að þau viðskipti yrðu skoðuð nánar, meðal annars með það fyrir augum að kanna hvort lög kynnu að hafa verið brotin með viðskiptunum. Stefnda hafi fylgt málinu eftir, bæði á fundum bæjaryfirvalda í Kópavogi og í fjölmiðlum. Þau ummæli, sem stefnda hafi viðhaft af því tilefni, hafi öll verið sett fram af hlutlægni, sanngirni og í góðri trú. Telur stefnda að þau gögn, sem lögð hafa verið fram af hálfu bæjaryfirvalda vegna málsins, og önnur gögn sem stefnda hefur aflað, styðji ummæli hennar fyllilega. Ummælum stefndu hafi hins vegar ekki verið beint að stefnendum og ummælin ekki varðað þau. Stefnendur eigi því enga kröfu á hendur stefndu svo sem nánar verði rakið í umfjöllun um málsástæður hér síðar. Málsástæður og lagarök stefndu Guðríðar. A. Aðalkrafa – krafa um sýknu. Af hálfu stefndu er öllum kröfum og málsástæðum stefnenda mótmælt. Byggir stefnda einkum á þeim málsástæðum, sem hér fara á eftir, til stuðnings sýknukröfu sinni í málinu. Í þessum kafla er einnig að finna andsvör stefndu við helstu málsástæðum sem stefnendur reisa kröfur sínar á. Stefnendur krefjist ómerkingar á tilteknum ummælum sem stefnda hafi viðhaft í greininni „Hvar á að draga mörkin“ í Morgunblaðinu þann 12. júní 2009, í frétt DV þann 15. maí 2009, í kvöldfréttum sjónvarps þann 14. maí 2009 og í Fréttablaðinu þann 17. júní 2009. Öll viðkomandi ummæli eiga það hins vegar sammerkt að þeim hafi verið beint að bæjaryfirvöldum í Kópavogsbæ og þau varði stjórnsýsluhætti og meðferð stjórnsýsluvalds bæjaryfirvalda á tilteknum tíma. Með ummælunum hafi ekki með nokkru móti verið vegið að stefnendum, mannorði þeirra, æru, starfsheiðri eða öðrum þáttum, sem notið geti bótaverndar. Þá séu ummæli stefndu ekki óviðurkvæmileg eða niðrandi í nokkurs garð, allra síst stefnenda. Þar eð ummælunum hafi ekki verið beint að stefnendum og ummælin varði ekki stefnendur geti þeir ekki haft uppi nokkrar kröfur á hendur stefndu vegna ummælanna. Verði því að sýkna stefndu af fjárkröfum stefnenda sökum aðildarskorts, sbr. að sínu leyti 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda sé lýðræðislega kjörinn bæjarfulltrúi í minnihluta bæjaryfirvalda í Kópavogsbæ og hafi verið það einnig á þeim tíma er hin umstefndu ummæli voru viðhöfð. Sem kjörnum bæjarfulltrúa beri stefndu að halda uppi virku eftirliti og aðhaldi með stjórnsýslu Kópavogsbæjar og meðferð þess valds sem bæjaryfirvöld hafa. Innkaup bæjaryfirvalda í Kópavogi á þjónustu séu meðal þeirra atriða sem stefndu beri að hafa virkt eftirlit með í því sambandi. Eins og nánari grein verði gerð fyrir hér síðar hafi stefndu þótt vera ástæða til að gera athugasemdir við kaup Kópavogsbæjar á þjónustu af stefnanda Frjálsri miðlun ehf. síðustu misserin. Eigendur þess fyrirtækis muni vera stefnendur, Brynhildur Gunnarsdóttir og Guðjón Gísli Guðmundsson, en þau séu dóttir og tengdasonur þáverandi bæjarstjóra Kópavogsbæjar, Gunnars I. Birgissonar. Af hálfu stefndu hafi ekki með nokkru móti verið unnt að fjalla um kaup Kópavogsbæjar á þjónustu af Frjálsri miðlun ehf. öðruvísi en að nafn þess fyrirtækis bæri á góma. Leiði það af eðli máls. Hér síðar verði fjallað nánar um tjáningarfrelsi stefndu og einstök ummæli stefndu sem stefnendur hafi krafist ómerkingar á. Hér sé þó rétt að nefna að stefnda byggi á því að tjáningarfrelsi hennar sem kjörins bæjarfulltrúa í Kópavogsbæ verði ekki þrengt svo að henni verði gert ókleift að fjalla um stjórnsýsluhætti bæjarins og gera við þá stjórnsýsluhætti athugasemdir. Með vísan til framangreinds telur stefnda málsókn stefnenda og kröfugerð þeirra langsótta og að í raun sé þar komið langt út fyrir verndarsvið friðhelgi einkalífs og reglna um vernd mannorðs. Stefnendur hafi ekki, og geti ekki, orðið fyrir tjóni af völdum þeirra saklausu og hlutlægu ummæla sem stefnda hafi viðhaft um stjórnsýslu bæjaryfirvalda í Kópavogi. 2. Bótagrundvöllur og saknæmi. Ekki um ólögmæta meingerð að ræða, tjáningarfrelsi o.fl. Stefnendur hafi ekki gert grein fyrir grundvelli bótakrafna sinna. Ekki verði t.a.m. séð hvort stefnendur byggi á sakarreglu skaðabótaréttar, hlutlægum bótareglum eða öðrum skaðabótareglum til stuðnings kröfum sínum. Þess í stað vísi stefnendur eingöngu til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og tiltekinna ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þær reglur hafi ekki að geyma ákvæði um bótagrundvöll. Þar eð stefnendur byggi kröfur sínar ekki á fullnægjandi bótagrundvelli eða málsástæðum beri að sýkna stefndu af kröfum stefnenda í málinu. Úr þessum annmarka geti stefnendur ekki bætt á síðari stigum málsins. Hvað sem því líði byggi stefnda á því að saknæmisskilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi ekki verið uppfyllt í ummælum hennar og að hinu sama gegni að því er varðar ákvæði 234.–236. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, enda hafi stefnda ekki viðhaft nein óviðurkvæmileg ummæli. Beri því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í málinu. Ákvæði 26. gr. skaðabótalaga geri að skilyrði fyrir greiðslu miskabóta að tjónvaldur hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð. Sú krafa sé samofin saknæmisskilyrðinu og feli í sér að miskabætur verði ekki dæmdar nema að um hafi verið að ræða ásetning eða stórkostlegt gáleysi þegar viðeigandi ummæli hafi verið viðhöfð. Þau skilyrði séu síst uppfyllt í tilviki stefndu, enda hafi ummæli hennar verið viðhöfð í góðri trú og stuðst við hlutlaust og sanngjarnt mat hennar á kringumstæðum. Því áliti sínu komi stefnda á framfæri með hlutlausum og sanngjörnum hætti án þess að vegið hafi verið hið minnsta að stefnendum, mannorði þeirra eða æru. Sú framsetning stefndu hafi verið vel innan marka tjáningarfrelsis hennar. Jafnframt sé ljóst að háttsemi þurfi að vera af tilteknum grófleika til að teljast ólögmæt meingerð. Það skilyrði sé síst uppfyllt í málinu. Þá sé bent á að í norrænum rétti hafi verið talið að niðurlæging sé helsta einkenni ólögmætrar meingerðar í skilningi skaðabótalaga. Það sé niðurlægingin sem grundvalli miskabótakröfuna. Um þetta vísist til dóma og fræðiskrifa sem reifuð verði við munnlegan flutning málsins. Eins og nánar verði fjallað um hér síðar verði ekki séð að ummæli stefndu geti með nokkru móti talist óviðurkvæmileg eða niðurlægjandi fyrir stefnendur. Geti því ekki hafa verið um að ræða ólögmæta meingerð. Hér verði og að hafa í huga að stefnendur hafi verið í viðskiptum við Kópavogsbæ sem sé opinber aðili. Verði stefnendur eðlilega að þola að þeir séu nefndir á nafn, sem og þau viðskipti sem stefnendur hafi átt við Kópavogsbæ, að svo miklu leyti sem umfjöllunin varði stjórnsýsluhætti Kópavogsbæjar. Önnur niðurstaða væri algjörlega óásættanleg frá sjónarmiði tjáningarfrelsis stefndu og þeirrar skyldu hennar sem kjörins bæjarfulltrúa að veita stjórnsýslu Kópavogsbæjar aðhald. Það væri óviðunandi, og þvert ofan í þær kröfur sem gera megi í lýðræðissamfélagi, ef unnt væri að leggja skaðabótaskyldu á stefndu vegna ummæla sem feli í sér rökstudda og hlutlæga gagnrýni á bæjaryfirvöld. Slík niðurstaða gengi þvert gegn meginreglunni um tjáningarfrelsi, sem varið sé af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 33/1944. Eigi það einkum við þegar ummæli séu eðlilegur þáttur í sanngjarnri pólitískri umræðu. Sé rétt að benda á í því sambandi að stefnandi Brynhildur nefni sjálf í viðtali við DV að umræðan hafi verið pólitísk. Verði að meta stöðu aðila málsins í því ljósi. Stefnda byggir á grundvallarreglunni um tjáningarfrelsi sem verndað sé jafnt í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62/1994. Umrædd mannréttindaákvæði hafi fengið verulega aukið vægi á undanförnum árum, jafnt í dómaframkvæmd Hæstaréttar sem Mannréttindadómstóls Evrópu. Þessi ákvæði hafa grundvallarþýðingu við úrlausn þessa máls, enda myndi skylda stefndu til að þola ómerkingu ummæla og til að greiða stefnendum miskabætur fela í sér gríðarlegar og ósanngjarnar takmarkanir á tjáningarfrelsi hennar. Hæstiréttur sem og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi margsinnis staðfest að skýra verði undantekningar frá tjáningarfrelsi þröngt, enda verði þær samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að teljast „nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum“ og samkvæmt 2. mgr. 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu verði að bera „nauðsyn til þeirra í lýðræðislegu þjóðfélagi“. Stefnda telur með vísan til eðlis og efnis ummælanna fjarri lagi að slík nauðsyn sé fyrir hendi í þessu máli. Stefnda byggir sérstaklega á því í þessu sambandi að íslenskir dómstólar og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi lagt til grundvallar að gildisdómar njóti aukinnar verndar tjáningarfrelsis umfram ósannaðar staðreyndir. Þá sé almennt viðurkennt að tjáningarfrelsið sé einnig rýmkað í pólitískri umræðu og í opinberri umræðu sem erindi á við almenning. Eigi þær reglur við í máli þessu. 3. Meint tjón stefnenda er ósannað. Krafa um miskabætur órökstudd. Stefnendur hafi ekki lagt fram neinar sönnur fyrir því að þau hafi orðið fyrir tjóni vegna ummæla stefndu. Auk þess lúti málsástæður stefnenda að meintu hefðbundnu fjártjóni stefnenda en ekki hagsmunum sem miskabótum sé ætlað að bæta. Stefnendur haldi því fram í stefnu að hin umstefndu ummæli stefndu hafi verið „óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta ímynd stefnenda, bæði í augum almennings, sem og núverandi og framtíðarviðskiptavina þeirra“. Stefnendur haldi því fram að ummæli stefndu hafi „veikt stöðu stefnanda A [Frjálsrar miðlunar ehf.] á samkeppnismarkaði og svert ímynd stefnenda B og C [stefnenda Brynhildar og Guðjóns] enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða, sem séu einfaldlega rangar og bornar fram án þess að stefndu hafi haft nokkuð fyrir sér“. Í stefnu segi einnig: „Virðing stefnenda allra hefur því beðið hnekki, sem og æra þeirra og ímynd“. Öllum framangreindum fullyrðingum stefnenda er alfarið mótmælt af hálfu stefndu sem röngum og ósönnuðum. Hér verði sérstaklega að hafa í huga að æra manns sé ekki gildi manns í sjálfu sér, heldur hugmynd, dómur eða álit um þetta gildi. Verði þannig ekki séð hvernig ummæli stefndu kynnu að hafa valdið því að orðspor eða ímynd stefnenda skaðaðist. Í öllu falli er algjörlega ósannað af hálfu stefnenda að ummælin hafi valdið þeim nokkrum álitsspjöllum eða tjóni. Hafi stefnendur raunar alls ekki reynt að sýna fram á tjón sitt nema með almennum fullyrðingum í stefnu. Athygli vekur að stefnendur halda því fram að ummæli stefndu hafi haft „bein áhrif á fjárhag stefnenda með þeim hætti að eftir þá umræðu sem stefndu stóðu fyrir hefur eftirspurn eftir þjónustu stefnanda A frá stofnunum Kópavogskaupstaðar því sem næst þurrkast upp“. Þá segi á sama stað í stefnu: „Stefndu mátti vera það ljóst að sú hrina meiðandi ummæla, aðdróttana og dylgja sem þau þeyttu yfir stefnendur væri til þess fallin að valda þeim skaða, m.a. með því að forstöðumenn bæjarstofnana forðuðust að dragast inn í þann flaum ásakana með því að halda áfram viðskiptum sem höfðu þó að þeirra mati verið bænum hagfelld. Er eðlilegt að þetta hafi áhrif á fjárhæð miskabótanna.“ Framangreindum fullyrðingum stefnenda sé alfarið mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Umræddar málsástæður stefnenda feli í sér rökstuðning fyrir kröfu um greiðslu almennra skaðabóta, þ.e. vegna beins fjártjóns. Stefnda mótmælir því að stefnendur eigi nokkurn slíkan bótarétt en bendir á að telji stefnendur sig eiga slíka skaðabótakröfu þá verði stefnendur að höfða málið á slíkum grundvelli, færa fram sönnur fyrir fjártjóni sínu og gera kröfur um greiðslu almennra skaðabóta. Það hafi stefnendur ekki gert, heldur þess í stað sett fram miskabótakröfu sem einhvers konar staðgengil almennrar skaðabótakröfu. Verði því að sýkna stefndu af miskabótakröfum stefnenda. Hvað sem framangreindu líði sé rétt að benda á að alvarleg efnahagskreppa gangi nú yfir landið. Sú kreppa hafi haft gríðarlega neikvæð áhrif á fjárhag sveitarfélaga og haft í för með sér stórminnkaða eftirspurn eftir þjónustu af öllum toga, þar á meðal í Kópavogsbæ. Dregið hafi verið úr kaupum á þjónustu á öllum stigum hjá öllum sveitarfélögum svo sem stefnendum ætti að vera vel kunnugt. Útgáfustarfsemi á vegum Kópavogsbæjar hafi verið minni en ella frá vori 2009. Frjálsri miðlun ehf. hafi verið boðið að gera verðtilboð í þau verk sem unnin hafi verið. Fyrirtækið hafi átt lægsta tilboðið í gerð umhverfisviðurkenninga fyrir árið 2009 og fengið verkið. Gerð ársskýrslu bæjarins hafi einnig verið boðin út en annar aðili átt lægsta tilboðið og fengið það verk. Vera kunni að nýr bæjarstjóri Kópavogsbæjar taki ákvarðanir um kaup á þjónustu með öðrum hætti en fyrirrennari hans í starfi. Hver sem ástæðan kunni að vera þá sé þar ekki við stefndu að sakast. Stefnda mótmælir kröfum stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. sérstaklega á þeim grundvelli að þar sé á ferðinni lögpersóna sem njóti ekki æruverndar með sama hætti og menn. Í öllu falli hafi engar sönnur verið leiddar að því að hagsmunir þeirrar lögpersónu hafi verið skertir með þeim hætti að réttlæti kröfu um greiðslu miskabóta. Stefnda mótmælir kröfum stefnenda Brynhildar og Guðjóns sérstaklega á þeim grundvelli að hvergi í stefnu sé gerð viðhlítandi grein fyrir grundvelli bótakröfu þeirra eða hvernig réttur þeirra til bóta gæti verið til kominn. Af umfjöllun í stefnu megi ráða að þau hafi verið starfandi eigendur Frjálsrar miðlunar ehf. þegar ummæli stefndu voru viðhöfð. Slíkt eignarhald eitt og sér geti ekki verið fullnægjandi grundvöllur krafna stefnenda Brynhildar og Guðjóns. Verði því að sýkna stefndu af kröfum Brynhildar og Guðjóns í málinu. 4. Tilefni ummæla stefndu. Með hliðsjón af öllu framangreindu, og þá einkum með vísan til þess að ummælum stefndu var ekki beint að stefnendum, telur stefnda sig ekki þurfa að færa fram réttlætingu fyrir ummælum sínum. Vegna málatilbúnaðar stefnenda og til frekari skýringar á málinu vill stefnda hins vegar nefna dæmi sem hér fara á eftir um viðskipti stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. og Kópavogsbæjar sem meðal annars hafi þurft frekari skoðunar við. Þá telur stefnda að margt í skýrslu Deloitte hafi staðfest réttmæti og tilefni ummæla stefndu. Dæmi (i). Afmælisrit Kópavogsbæjar. Eins og fram komi í skýrslu Deloitte, dags. 9. júní 2009, hafi stefnandi Frjáls miðlun ehf. sent Kópavogsbæ 12 reikninga fyrir alls 3.412.500 krónur á bilinu september 2004 til október 2005 vegna vinnu við gerð Afmælisrits Kópavogsbæjar. Yfirleitt hafi texti reikninganna verið „Vinna við gerð afmælisrits 2005“ eða sambærilegur. Einnig sé að finna á tæplega helmingi reikninganna textaskýringuna: „Ljósmyndataka“, „ljósmyndir“, „myndvinnsla“ og þess háttar. Reikningarnir séu afar háir og óljóst sé fyrir hvað Kópavogsbær hafi verið að greiða. Athygli veki í því sambandi að stefnandi Brynhildur hafi haldið eftirfarandi fram í viðtali við DV þann 15. maí 2009: „Bærinn er með handritið að afmælisritinu, við skiluðum því fullunnu með fullt af myndum tilbúnu til prentunar. En ég veit ekki af hverju það var ekki gefið út.“ Hið rétta sé að handritið hafi verið langt frá því að vera tilbúið. Í það hafi vantað t.a.m. allan texta. Í stað raunverulegs texta hafi verið notaður til uppfyllingar aftur og aftur sami texti úr eldra riti frá árinu 2003 (svokallaður „dummy“ texti). Þá hafi enginn texti eða skýringar verið undir myndum, heldur standi undir öllum myndum: „Texti undir mynd / Textunder picture“. Þá hafi stefndu þótti vel í lagt af hálfu Kópavogsbæjar að greiða rúmar 3.400.000 króna fyrir uppsetningu á ljósmyndum stefnenda sem stefnendur hafi auk þess notað í önnur verkefni fyrir Kópavogsbæ, svo sem bæklinginn „Kópavogur – byggð og saga“. Þá veki það svo athygli að eftir að mál þetta hafi farið af stað með fyrirspurn einstaklinga úr minnihluta bæjaryfirvalda í byrjun árs 2009 virðist Frjáls miðlun ehf. hafa hafið vinnu á ný við afmælisritið. Hafi Frjáls miðlun ehf. í framhaldi af því skilað nýju handriti til Kópavogsbæjar, dags. 7. maí 2009. Stefnda geri eftirfarandi athugasemdir við þetta nýja handrit: Búið sé að setja inn formála í nýja handritið að afmælisritinu 7. maí 2009 en slíkan formála hafi ekki verið að finna í útgáfunni í mars 2005. Athygli veki hins vegar að formálinn í handritinu 7. maí 2009 sé orðréttur formáli Gunnars I. Birgissonar, þáverandi bæjarstjóra, úr bæklingnum „Kópavogur – byggð og saga“ sem gefinn hafi verið út árið 2007. Í handritinu að afmælisritinu 7. maí 2009 sé texti formálans hins vegar af einhverjum ástæðum eignaður Sigurði Geirdal, fyrrverandi bæjarstjóra Kópavogsbæjar, sem lést í nóvember 2004. Telur stefnda þessi vinnubrögð Frjálsrar miðlunar ehf. gefa til kynna að stefnendur hafi í flýti viljað láta líta svo út vorið 2009 að meiri vinna hefði verið lögð í handritið að afmælisritinu en raunin var. Texti í handritinu þann 7. maí 2009 hafi væntanlega verið unninn árið 2007 svo sem íbúatölur gefa til kynna. Örstuttur myndatexti hafi verið unninn á íslensku fyrir neðan margar ljósmyndanna. Þrátt fyrir þann sáralitla mun, sem sé á handritinu í mars 2005 og handritinu þann 7. maí 2009, hafi Frjáls miðlun ehf. sent Kópavogsbæ alls 6 reikninga að fjárhæð samtals 1.680.750 krónur á þessu tímabili, þ.e. frá 25. apríl 2005 til 19. október 2005. Fjöldi þeirra reikninga innihaldi skýringartextann „ljósmyndataka“, „myndataka“ og þess háttar, án þess að séð verði að neinar ljósmyndir hafi bæst við milli útgáfnanna tveggja. Gefi það til kynna að Frjáls miðlun ehf. hafi sent Kópavogsbæ reikninga oftar en einu sinni vegna sama verks. Skýringar hafi ekki fengist á þessu af hálfu Frjálsrar miðlunar ehf. en á því fyrirtæki hvílir sönnunarbyrðin, enda ætti þjónustuaðila að vera í lófa lagið að leiða sönnur að því verki sem hann hefur unnið. Þá veki athygli hversu margir reikninganna séu að nákvæmlega sömu fjárhæð, þ.e. 311.250 krónur, án þess að séð verði að það eigi sér neinar rökrænar skýringar. Dæmi (ii). Götukort. Frjáls miðlun ehf. hafi gert Kópavogsbæ allnokkra reikninga vegna vinnu við gagnvirkt götukort, samtals að fjárhæð 747.000 krónur. Þar á meðal séu 3 reikningar dagsettir þann 10. október 2005, samtals að fjárhæð 350.000 krónur. Þá veki athygli að hvorki markaðsstjóri Kópavogsbæjar né aðrir, sem hefðu með réttu átt að eiga aðkomu að málinu, kannist við að um þetta verk hafi verið beðið af hálfu Kópavogsbæjar. Þá verði ekki séð að Frjáls miðlun ehf. hafi skilað neinni afurð verksins fyrr en eftir að mál þetta kom upp, þ.e. sumarið 2009. Frjálsri miðlun ehf. ætti að vera í lófa lagið að leggja fram verkbeiðni vegna verksins ef slík beiðni hafi verið gerð. Sömuleiðis ætti fyrirtækinu að vera í lófa að lagið að sýna fram á þá sjálfstæðu vinnu sem innt hafi verið af hendi við verkið. Dæmi (iii). Kaup á ljósmyndum. Víða í bókhaldi Kópavogsbæjar megi finna færslur yfir kaup bæjarins á ljósmyndum af Frjálsri miðlun ehf. Ekki sé ljóst hvað felist í umræddum „kaupum“ á ljósmyndum, enda verði ekki séð að Frjáls miðlun ehf. hafi skilið það svo að í þeim kaupum fælist höfundaréttur eða einu sinni einkaréttur til notkunar á viðkomandi ljósmyndum. Í það minnsta verði ekki betur séð en að Frjáls miðlun ehf. hafi aftur notað og selt ljósmyndir, sem fyrirtækið hafði áður „selt“ Kópavogsbæ, svo sem í afmælisritið og bæklinginn „Kópavogur – byggð og saga“. Vegna þessa verði ekki séð hvaða tilgangi umrædd „kaup“ á ljósmyndum þjónuðu fyrir Kópavogsbæ og virðist sem þau hafi verið í besta falli óþörf í flestum tilvikum, enda hafi Kópavogsbæ verið gerður reikningur þegar myndirnar hafi síðan verið notaðar á öðrum vettvangi fyrir bæinn. Dæmi (iv). Bæklingurinn „Kópavogur – byggð og saga“. Stefnda leggi fram reikninga Frjálsrar miðlunar ehf. vegna vinnu við bæklinginn „Kópavogur – byggð og saga“ en bæklingarnir hafi verið gefnir út árið 2007. Samtals nemi umræddir reikningar 700.000 krónum auk virðisaukaskatts. Í skýringum á reikningunum segi meðal annars: „Ljósmyndir“, „ljósmyndataka“ og „ljósmyndavinnsla“. Samt sem áður séu allar myndirnar úr bæklingnum einnig að finna í handritinu að afmælisriti Kópavogsbæjar frá því í mars 2005. Þá veki athygli að enska útgáfa bæklingsins sé eins og sú íslenska að öllu leyti nema hvað textinn sé annar. Samt sem áður sé reikningurinn vegna ensku útgáfunnar jafn hár og fyrir þá íslensku, þrátt fyrir að mun minni vinna hafi augljóslega verið lögð í það verk. Að mati stefndu gefi þetta til kynna að Frjáls miðlun hafi sent reikninga til Kópavogsbæjar oftar en einu sinni vegna sama verks að einhverjum hluta. 5. Einstök ummæli stefndu. Stefnda byggir á því að ekkert í þeim ummælum, sem stefnendur reisi málatilbúnað sinn á, hafi falið í sér ærumeiðingar, meiðyrði, móðganir eða aðdróttanir í garð stefnenda eða geti með nokkru móti verið grundvöllur krafna stefnenda í málinu. Telur stefnda jafnframt ósannað að nokkuð í þeim ummælum hafi verið óviðurkvæmilegt eða til þess fallið að valda stefnendum tjóni. Þá hafi öll ummæli stefndu verið vel innan marka tjáningarfrelsis hennar. Ummælin hafi öll verið sett fram á hlutlausan, smekklegan og faglegan hátt. Þar sé ekki með neinum hætti dróttað að stefnendum eða ráðist á æru þeirra heldur sé þar einfaldlega fjallað um stjórnsýslu og verklag bæjaryfirvalda í Kópavogsbæ á tilteknu tímabili. Þá séu ummælin sett fram í lifandi og frjálsri pólitískri umræðu um málefni sem varði íbúa Kópavogsbæjar miklu. Ummælin varði bæði staðreyndir en hafa einnig að geyma viðhorf stefndu til tiltekinna atvika. Þau viðhorf séu sett fram að gefnu tilefni og á grundvelli tjáningarfrelsis stefndu og verði ekki talin fela í sér skaðabótaskylda meingerð gegn stefnendum. Telur stefnda kröfugerð stefnenda afar langsótta og óskýra í ljósi þessa. Stefnda telur sig ekki þurfa að færa fram réttlætingu fyrir ummælum sínum gagnvart stefnendum, en vísar umfram skyldu til þeirra dæma, sem nefnd eru í liðum (i) – (iv) í kafla 4. hér að framan. Ummæli A: Ummæli stefndu þess efnis að Frjáls miðlun ehf. hafi „fengið greitt fyrir óunnin og / eða hálfkláruð verk“ og að fyrirtækið „hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verk“ feli í sér vísun til stjórnsýsluhátta stjórnenda Kópavogsbæjar á þessum tíma. Stefnda hafi fyrir því heimildir að Kópavogsbær hafi greitt Frjálsri miðlun ehf. fyrir tiltekin verk áður en þeim verkum hafi verið lokið. Stefnda telur slíkar fyrirframgreiðslur ekki vera í samræmi við góða stjórnsýsluhætti og að við slíkar greiðslur hafi bæjaryfirvöld ekki haft hagsmuni bæjarins að leiðarljósi. Þess í stað hefði verið rétt að greiða ekki fyrir viðkomandi verk fyrr en þeim hefði verið lokið svo sem venja sé við verkkaup af þeirri tegund sem hér um ræðir. Sem dæmi um verk, sem Frjáls miðlun ehf. hafi fengið greitt fyrir án þess að hafa lokið, megi nefna dæmi (i) og (ii) í kafla 4. hér að framan. Sem dæmi um tilvik þar sem stefnda telji að Frjáls miðlun ehf. hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verk megi nefna dæmi (i), (iii) og (iv) í kafla 4. hér að framan. Samkvæmt framangreindu styðjist ummæli stefndu við staðreyndir sem stefnda telji til marks um slæm vinnubrögð í stjórnsýslu Kópavogsbæjar og mat stefndu á þeim staðreyndum. Þau ummæli hafi stefnda sett fram í skjóli tjáningarfrelsis síns. Með ummælunum sé hins vegar ekki með nokkru móti vegið að stefnendum. Stefnda hafi enda ekki haldið því fram að stefnendur hafi gerst sek um nokkuð ólögmætt í þessu sambandi, enda sé ekki ólögmætt að fá greitt fyrir verk áður en verkinu sé lokið. Þá sé heldur ekki ólögmætt að fá greitt oftar en einu sinni fyrir sama verkið, t.d. ef seldur er afnotaréttur að tiltekinni ljósmynd svo sem virðist hafa átt sér stað í tilviki Frjálsrar miðlunar ehf. Þau gögn sem stefnda hafi undir höndum bendi til þess að Frjáls miðlun ehf. hafi notað tilteknar ljósmyndir í fleiri en eitt verk sem fyrirtækið hafi unnið fyrir Kópavogsbæ. Stefnda telur að bæjaryfirvöld hefðu átt að vera á varðbergi gagnvart slíku. Ummæli stefndu feli í sér alvarlegar athugasemdir við stjórnsýslu Kópavogsbæjar en enga aðdróttun um refsiverða háttsemi af hálfu stefnenda. Málið varði einfaldlega mat á því hvort bæjaryfirvöld hafa gætt hagsmuna bæjarins til hins ýtrasta í viðskiptum sínum við Frjálsa miðlun ehf. Stefnda telur að svo hafi ekki verið. Ummæli B: Ummælin lúti að því mati stefndu að spilling hafi átt sér stað í stjórnsýslu Kópavogsbæjar. Rétt sé að undirstrika að stefnda sé ekki ein um þetta mat, enda hafi verið fjallað um málið í DV og öðrum fjölmiðlum á svipuðum nótum. Stefnendur haldi því fram að með ummælunum kasti stefnda „rýrð á stefnendur með því að halda því fram að þau hafi ekki verið valin til verka fyrir Kópavogsbæ vegna sérhæfingar eða hæfni heldur á grundvelli einhvers sem þau kalla „spillingu“ í opinberri stjórnsýslu.“ Þá haldi stefnendur því fram að ummæli sem þessi geti „haft neikvæð áhrif á möguleika stefnenda til þess að afla sér verkefna, bæði hjá bæjarfélaginu og öðrum.“ Málatilbúnaður stefnenda undir þessum lið sé órökstuddur, ósannaður og langsóttur að mati stefndu. Bendir stefnda á að tilvísun hennar til spillingar í stjórnsýslunni feli ekki endilega í sér tilvísun til vals á Frjálsri miðlun ehf. sem viðsemjanda Kópavogsbæjar. Fleiri atriði geti falið í sér spillingu eða brot gegn góðum stjórnsýsluháttum, svo sem ákvarðanir um fjölda verkefna, stærð verkefna, tilhögun greiðslna, fjárhæð greiðslna, viðskiptakjör o.fl. Það sé því rangt hjá stefnendum að ummæli stefndu feli eingöngu í sér vísan til vals á Frjálsri miðlun ehf. sem viðsemjanda Kópavogsbæjar. Ummæli C: Ummælin lúti að því mati stefndu að Frjáls miðlun ehf. hafi notið óeðlilegrar fyrirgreiðslu hjá Kópavogsbæ og notið þannig tengsla sinna við bæjarstjóra Kópavogs. Hér eigi að flestu leyti við sömu málsástæður og stefnda byggi á að því er varðar umfjöllun um ummæli B hér að framan. Stefnda byggir á að bréf Birgis Hlyns Sigurjónssonar, sviðsstjóra á skipulags- og umhverfissviði Kópavogsbæjar, sé afar almenns eðlis og hafi ekki sönnunargildi í málinu. Athygli veki að stefnendur bendi á að „í mörgum tilvikum hafa verk verið boðin út á vegum Kópavogsbæjar og stefnandi hefur ekki fengið þau verk ....“ Stefnda fái ekki séð hvernig þetta fái hjálpað málstað stefnenda. Þvert á móti bendi þetta til þess að þegar útboðum var beitt við kaup á þjónustu fyrir Kópavogsbæ hafi minkað möguleikar Frjálsrar miðlunar ehf. á að fá verk. Kemur raunar á óvart að Frjáls miðlun ehf. skuli ekki hafa getað boðið betur í umrædd verk þegar höfð séu í huga sá efniviður og sú reynsla sem ætla megi að Frjáls miðlun ehf. búi yfir eftir áralanga vinnu fyrir Kópavogsbæ. Stefnda mótmælir þeirri röksemdafærslu stefnenda að „Ef slík óeðlileg fyrirgreiðsla væri til staðar væri eðlilegt að álykta að stefnandi A hefði fengið fleiri verk en hann fékk.“ Allt eins mætti álykta sem svo að Frjáls miðlun ehf. hefði fengið færri verk ef tilboða hefði verið leitað fremur en að leitað hefði verið beint til fyrirtækisins. Ummæli D: Ummælin lúti að því mati stefndu að Frjáls miðlun ehf. hafi unnið ýmis verk sem ekki hafi virst mjög veigamikil. Ummælin feli í sér huglægt mat stefndu á umfangi einhvers hluta af þeim verkum sem Frjáls miðlun ehf. hafi unnið fyrir Kópavogsbæ. Ummælin verði að meta í ljósi frelsis stefndu til að tjá skoðanir sínar og í ljósi mats á umfangi umræddra verkefna. Ummælin séu einnig sárasaklaus og í þeim felist ekkert sem telja megi óviðurkvæmilegt. Telja megi víst að allir vinni öðru hverju verk sem ekki séu mjög veigamikil. Í þessu tilliti vísar stefnda til skýringar Íslenskrar orðabókar, 3. útg. 2002, þar sem orðið „veigamikill“ sé skýrt þannig: „sem mikill veigur, kraftur, ending er í – mikils verður, efnismikill“. Með ummælunum sé ekki kastað neinni rýrð á stefnendur eða þeirra verk, enda felist ekki í hugtakinu „veigalítill“ nein vísan til gæða viðkomandi verks, til þess hvort verkið sé unnið af metnaði eða til þess hvort endurgjaldið fyrir verkið hafi verið hátt eða lágt. Kröfugerð stefnenda að þessu leyti sé afar langsótt og byggi á afbökun á raunverulegu efni ummæla stefndu. Þá séu fullyrðingar stefnenda þess efnis að ummæli stefndu séu til þess fallin að valda stefnendum „umtalsverðum búsifjum“ sama marki brenndar. Ummæli E: Ummælin lúti að því mati stefndu að Frjáls miðlun ehf. hafi fengið tiltölulega háar greiðslur fyrir verk sem að mati stefndu virðist í fljótu bragði vera frekar lítil og einföld. Hér eigi það sama við og áður, þ.e. að ummælin feli í sér huglægt mat stefndu á umfangi einhvers hluta af þeim verkum sem Frjáls miðlun ehf. hafi unnið fyrir Kópavogsbæ og endurgjaldinu fyrir þau verk. Ummælin verði að meta í ljósi frelsis stefndu til að tjá skoðanir sínar og mats á umfangi umræddra verkefna. Ummælunum sé beint að bæjaryfirvöldum í Kópavogsbæ. Athugasemdir sem þessar séu eðlilegur og nauðsynlegur hluti af starfi stefndu sem bæjarfulltrúi. Ummælunum sé ekki beint að stefnendum og með ummælunum sé ekki með nokkru móti vegið að þeim. Stefndu hafi einfaldlega þótt að háar fjárhæðir hefðu verið greiddar fyrir verk sem virtust frekar lítil og einföld. Stefnda hafi ekki haldið því fram að stefnendur hafi sýnt af sér neins konar refsiverða og siðlausa háttsemi í því sambandi. Stefnda gerir hins vegar alvarlegar athugasemdir við uppsetningu umfjöllunar stefnenda hér að lútandi þar sem ummæli stefndu séu slitin úr samhengi. Hið rétta sé að ummæli stefndu í kvöldfréttum Sjónvarpsins þann 14. maí 2009 hafi verið eftirfarandi: „Ég ætla ekkert að fullyrða að svo komnu máli að viðskiptin séu undarleg en þetta eru mikil viðskipti og regluleg og það er nánast mánaðarlega sem eru greiddir reikningar til fyrirtækisins og þetta eru viðskipti á bilinu 6-8 milljónir á ári. Þetta eru háar upphæðir fyrir verk sem í fljótu bragði virðast frekar lítil og einföld“. Þegar ummælin séu metin í heild megi sjá að þau fela einungis í sér vangaveltur stefndu um hvort eðlilega hafi verið staðið að kaupum á þjónustu af Frjálsri miðlun ehf. af hálfu Kópavogsbæjar og hvort hugsanlega hefði mátt ná fram hagræðingu með öðrum aðferðum. Ekki sé með nokkru móti vegið að æru, mannorði eða virðingu stefnenda með ummælunum. Fjölmargir fái greidd há laun eða há verklaun eftir atvikum fyrir verk sem aðrir álíti frekar lítil og einföld. Það geti ekki talist ærumeiðandi aðdróttun að setja fram skoðun á slíku tilviki, enda sé ekki með því verið að veitast að þeim sem verkið vann og greiðsluna þáði. Ábending stefndu hafi beinst að verkkaupanum. Ummæli F: Ummælin lúti að því að stefnda telur að unnt sé að óska eftir rannsókn á tilteknum atriðum að því er varðar kaup Kópavogsbæjar á þjónustu af Frjálsri miðlun ehf. Stefnda fær ekki skilið hvernig stefnendur telji að ummælin geti talist ærumeiðandi. Með ummælunum hafi stefnda bent á einfalda staðreynd sem öllum hafi verið kunn, þ.e. að unnt væri að óska eftir rannsókn á tilteknum þáttum við framangreind þjónustukaup. Stefnendur haldi því fram að í ummælunum felist „upphrópun um að stefnendur hafi tekið þátt í ólöglegu athæfi með viðskiptum sínum við Kópavogsbæ“. Þetta sé alrangt hjá stefnendum. Ummæli stefndu, eins og önnur ummæli er mál þetta varði, hafi lotið að bæjaryfirvöldum í Kópavogsbæ og meðferð þeirra á því valdi sem þeim hafi verið falið. Að mati stefndu hafi kjörinn meirihluti bæjarins ekki fylgt góðum stjórnsýsluháttum við kaup bæjarins á þjónustu af Frjálsri miðlun ehf. Stefnda hafi haft tiltekin úrræði til að afla gagna og upplýsinga um þau kaup, en þar sem þeim úrræðum sleppti, hafi verið unnt að óska eftir rannsókn opinberra aðila á viðskiptunum. Örstutt umfjöllun stefndu um þann möguleika geti eðli máls samkvæmt ekki talist fela í sér meiðyrði eða aðdróttanir gegn stefnendum. B. Varakrafa. Varakrafa stefndu sé sett fram ef ekki sé unnt að sýkna stefndu. Til viðbótar við þær málsástæður, sem vísað sé til í umfjöllun um aðalkröfu stefndu, vísa stefndu til eftirtalinna atriða til stuðnings varakröfu sinni: 1. Miskabótakrafa stefnenda. Stefnendur hafi uppi kröfur á hendur stefndu um greiðslu miskabóta að fjárhæð 2.000.000 króna til hvers stefnenda fyrir sig eða samtals að fjárhæð 6.000.000 króna. Stefnda vekur athygli á því að stefnendur hafi uppi kröfur á hendur meðstefndu Ólafi og Hafsteini til greiðslu á 900.000 krónum úr hendi hvors til hvers stefnenda, þ.e. 2 x 2.700.000 krónur. Samtals nemi miskabótakröfur stefnenda í máli þessu þannig 11.400.000 krónum. Stefnda mótmælir þeim kröfum stefnenda sem allt of háum og óraunhæfum, enda séu kröfurnar verulega á skjön við dómvenju. Stefnda telur æru og mannorð stefnenda ekki hafa orðið fyrir tjóni vegna ummæla stefndu en hafi svo verið þá sé tjón stefnenda svo smávægilegt að dómur í málinu teljist fyllilega nægjanlegur til að rétta hlut þeirra. Séu því ekki efni til að dæma neinar miskabætur í málinu eða þá einungis smávægilega fjárhæð. Þá vísar stefnda til sjónarmiða að baki 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til stuðnings lækkunarkröfu sinni. 2. Krafa um greiðslu kostnaðar vegna birtingar dóms. Stefnda mótmælir kröfum stefnenda um greiðslu á 500.000 krónum til að standa straum af birtingu dómsins í heild í fjórum dagblöðum. Krafa stefnenda að þessu leyti sé ósönnuð, allt of há og í ósamræmi við dómvenju. Þá verði ekki séð til hvaða fjögurra dagblaða stefnendur vísi í þessu sambandi. Stefnda vekur athygli á því að stefnendur krefjist greiðslu á sömu fjárhæð úr hendi meðstefndu Ólafs og Hafsteins. Samtals nemi krafa stefnenda vegna birtingar dóms í málinu því 1.500.000 krónum. Verði þeirri háu kröfu ekki fundin nokkur réttlæting að mati stefndu. 3. Málskostnaður. Sökum óvissu í málinu er því mótmælt að stefnendur eigi rétt til málskostnaðar úr hendi stefndu þó að kröfur þeirra verði að einhverju leyti teknar til greina, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda mótmælir kröfum stefnanda Frjálsrar miðlunar ehf. um greiðslu virðisaukaskatts ofan á málskostnað. Telur stefnda enda allar líkur á því að Frjáls miðlun ehf. sé virðisaukaskattsskylt fyrirtæki, sbr. lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. 4. Dráttarvextir. Dráttarvextir verða fyrst dæmdir af kröfum stefnenda frá dómsuppsögudegi. Kröfur stefnenda séu bæði óljósar og háðar verulegum vafa sem hafi gert stefndu nauðsynlegt að taka til varna í máli þessu. Ósanngjarnt sér að stefnendur njóti þess í formi dráttarvaxta. Vísar stefnda að þessu leyti til sjónarmiða að baki 9. gr. laga nr. 38/2001. Aðrar málsástæður og lagarök að baki aðal- og varakröfum. Stefnda byggir á almennum reglum um ærumeiðingar og meiðyrði sem og sjónarmiðum að baki 234., 235., 236. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá vísar stefnda til 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 33/1944 með síðari breytingum. Stefnda vísar og til 6. og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 18. og 19. gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Málskostnaðarkrafa stefndu er reist 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa stefndu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnda sé ekki virðisaukaskattsskyld í þessu tilliti og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. III. Málavaxtalýsing og málsástæður stefndu Ólafs og Hafsteins eru þær sömu og fram koma hjá stefndu Guðríði í kafla II. hér að framan að öðru leyti en því að þeim er ekki stefnt vegna ummæla undir D-, E- og F-lið í kröfugerð stefnenda. IV. Málavextir eru óumdeildir. Stefnandi Frjáls miðlun ehf. er fyrirtæki sem sérhæfir sig m.a. í hönnun, uppsetningu myndefnis, vinnslu og framsetningu á kynningarefni ýmiss konar, ljósmyndatökum og myndvinnslu. Stefnendur Brynhildur Gunnarsdóttir og Guðjón Gísli Guðmundsson eru starfandi eigendur Frjálsrar miðlunar ehf. Brynhildur er dóttir Gunnars I. Birgissonar, fyrrverandi bæjarstjóra Kópavogs, og stefnandi Guðjón er tengdasonur hans. Á fundi bæjarráðs Kópavogsbæjar 8. apríl 2009 var lögð fram bókun af hálfu fulltrúa Samfylkingarinnar í bæjarstjórn þar sem óskað var yfirlits yfir greiðslur til stefnenda Frjálsrar miðlunar ehf. á síðustu 10 árum. Svar við erindinu var lagt fram 13. maí 2009 þar sem fram kemur m.a. að viðskiptin hafi numið rúmum 50 milljónum króna að meðtöldum virðisaukaskatti á 10 ára tímabili. Stefndu, sem öll voru bæjarráðsmenn í Kópavogi, óskuðu eftir frekari úttekt á viðskiptum stefnenda Frjálsrar miðlunar ehf. við Kópavogsbæ. Var endurskoðunarfyrirtæki Deloitte fengið til þess að annast þá úttekt og birti það skýrslu sína 9. júní 2009. Í skýrslunni kom fram nokkur gagnrýni á fyrirkomulag viðskiptanna við stefnendur og er efni skýrslunnar rakið hér að framan. Þetta varð til þess að stefndu tjáðu sig opinberlega um málið og settu fram gagnrýni á framangreind viðskipti Kópavogsbæjar við stefnanda Frjálsa miðlun ehf. Tjáðu þau sig öll sameiginlega í blaðagrein 12. júní 2009 en auk þess átti stefnda Guðríður viðtöl við aðra fjölmiðla. Tjáningarfrelsi nýtur verndar skv. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 þótt því séu settar skorður í 3. mgr. 73. gr. Samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar nýtur einkalíf manna, heimili og fjölskylda friðhelgi. Menn eiga samkvæmt því rétt á að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Þegar skarast fyrrgreindir hagsmunir stefndu af því að njóta tjáningarfrelsis og þeir hagsmunir stefnenda að njóta friðhelgi einkalífs, ber m.a. að líta til þess hvort hið birta efni, sem stefndu bera ábyrgð á, geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Við úrlausn málsins verður að hafa í huga að hin umstefndu ummæli vörðuðu fyrst og fremst stjórnsýslu og stjórnsýsluhætti í Kópavogi og töldu stefndu að bæjaryfirvöld hefðu ekki gætt góðra stjórnsýsluhátta né gætt hagsmuna bæjarfélagsins til hins ýtrasta við kaup á þjónustu af stefnanda Frjálsri miðlun ehf. Sem kjörnum bæjarfulltrúum bar stefndu að halda uppi virku eftirliti og aðhaldi með stjórnsýslu Kópavogsbæjar. Stefnendur voru í viðskiptum við opinberan aðila og eðli málsins samkvæmt gátu stefndu ekki fjallað um málið án þess að nafn Frjálsrar miðlunar ehf. bæri á góma og tengsl stefnenda Brynhildar og Guðjóns Gísla við fyrrverandi bæjarstjóra. Verður nú fjallað um ummæli þau sem krafist er ómerkingar á en ummæli í A-C hér að neðan birtust í sameiginlegri blaðagrein stefndu í Morgunblaðinu. A. „Fyrirtækið Frjáls miðlun hefur fengið greitt fyrir óunnin og/eða hálfkláruð verk og skýrar vísbendingar um að fyrirtækið hafi fengið greitt oftar en einu sinni fyrir sama verk.“ Stefndu töldu sig hafa heimildir fyrir ofanrituðu og beindist gagnrýni þeirra að stjórnsýslu Kópavogs að greiða fyrirfram fyrir verk sem ekki var lokið og jafnframt að greiða tvisvar fyrir sama verk. Í þessum ummæli fólust ekki aðdróttanir um refsiverða hegðun stefnenda heldur beindist gagnrýnin að stjórnsýslu Kópavogs. DÓMSORÐ
Mál nr. 129/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og geðrannsókn með vísan til d-liðar 1. mgr. 71. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. mars 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. mars 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. apríl 2004 kl. 16.00 og sæta jafnframt geðrannsókn. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Í málinu liggur fyrir rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi, eftir að honum var gert að sæta nálgunarbanni 20. janúar 2004, brotið gegn 232. gr., 233. gr. og 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Fram kemur í læknisvottorði Kristófers Þorleifssonar geðlæknis 26. mars 2004, sem vísað er til í hinum kærða úrskurði, að varnaraðili sé hættulegur öðrum. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á með héraðsdómara að skilyrðum c. og d. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um gæsluvarðhald sé fullnægt. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 209/2001
Kærumál Útboð Lögbann
A kærði þann úrskurð héraðsdóms að hafna kröfu um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að hafna því að leggja lögbann við útboði Í vegna rannsóknar- og nýsköpunarhúss við Háskólann á Akureyri. Talið var að þar sem einungis væri um að ræða forval á hugsanlegum byggjanda og eiganda að húsinu væri lögvörðum rétti A ekki raskað með þeim hætti að lögbanni yrði beitt. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. júní sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 26. febrúar sama árs um að hafna því að leggja lögbann við útboði varnaraðila nr. 12679 um rannsóknar- og nýsköpunarhús við Háskólann á Akureyri, auðkennt sem einkaframkvæmd. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, eins og þeim var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir sýslumann að leggja lögbann við framangreindu útboði. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur, þar með talið ákvæði hans um málskostnað, enda hefur varnaraðili ekki kært það til breytinga sér í hag. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 410/2002
Börn Kynferðisbrot Miskabætur
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn tveimur barnabörnum sínum. Í héraðsdómi var framburður X talinn mjög ótrúverðugur en barnabarnanna trúverðugur. Var hann því fundinn sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök og gerð refsing fyrir brot gegn 1. og 2. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var niðurstaða héraðsdóms um tveggja ára fangelsi og greiðslu miskabóta staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2002 eftir ósk ákærða en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu, þyngingar refsingar og að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta, annars vegar til Y, 1.000.000 krónur, en hins vegar til Z, 2.000.000 krónur, með dráttarvöxtum eins og krafist var í ákæru. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds og frávísunar á miskabótakröfum. Til vara krefst hann þess að refsing verði verulega milduð og skilorðsbundin og miskabótakröfur lækkaðar. Lögð hafa verið fram tvö ný skjöl fyrir Hæstarétt. Er annars vegar um að ræða bréf Stígamóta vegna Y 3. febrúar 2003. Segir þar að hún hafi fyrst komið í viðtal 6. júlí 2000 og síðan með hléum til haustsins 2002, en hafi verið í viðtölum nær vikulega síðan. Sjálfsmat hennar sé mjög lágt og hún finni til mikillar skammar og sektarkenndar. Eigi hún erfitt með að treysta fólki. Fyrirverði hún sig fyrir það ofbeldi sem afi hennar hafi beitt hana og upplifi sig sem óhreina og verri en annað fólk. Hins vegar hefur verið lagt fram bréf Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings og forstöðumanns Barnahúss 15. janúar 2002 um fjögur viðtöl hennar við Z á tímabilinu 22. nóvember 2002 til 14. janúar 2003. Í því kemur meðal annars fram, að telpan hafi lýst mjög slæmri líðan sinni fyrstu vikurnar eftir atvik þau, sem um ræðir í málinu, og hafi hún verið hrædd og hissa á hegðan afa síns. Þrátt fyrir hugleiðingar telpunnar varð ekki heyrt að hún hefði sektarkennd vegna atvikanna eins og títt er um börn, sem sætt hafa kynferðislegri áreitni eða ofbeldi. Fram hefði komið hjá henni söknuður vegna þess að hún gæti ekki haft sama samband og fyrr við ömmu sína. Hún hafi sagt að hún gerði sér far um að gleyma þessum atvikum, en henni hafi ekki tekist það fyllilega þótt hún hugsi minna um það en fyrr. Að sögn móður hafi ekki orðið vart hegðunarbreytinga hjá telpunni eftir atvikin og í viðtölunum hafi ekki komið fram vísbendingar um slíkt. Algengt sé að börn, sem sæti kynferðislegri áreitni eða ofbeldi finni fyrir vanlíðan og fái áhyggjur í tengslum við kynþroskaaldur. Telpan kunni því að hafa þörf fyrir fræðslu og hugsanlega viðtalsmeðferð síðar vegna atvikanna. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um sakfellingu og refsingu ákærða staðfest, sbr. og 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með síðari breytingum. Þegar litið er til nýframlagðra gagna og þeirra atriða, sem rakin eru í héraðsdómi, verður staðfest niðurstaða hans um miskabætur, þó þannig að dráttarvextir af fjárhæðum skulu reiknaðir frá 9. nóvember 2001, en þá var mánuður liðinn frá því að ákærða voru birtar bótakröfur. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að miskabætur skulu bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. nóvember 2001 til greiðsludags. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns beggja brotaþola, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júlí 2002. Mál þetta var höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 17. desember 2001, „á hendur X, fyrir kynferðisbrot framin á heimili ákærða að [...], nema annað sé tekið fram: Gegn sonardóttur sinni Y fæddri 1983 með því að hafa: 1) Í byrjun janúar 1992 káfað á brjóstum hennar innan klæða. 2) Á annan dag jóla 1998, þegar stúlkan var 15 ára, káfað á brjóstum hennar utan klæða. Telst þetta varða við 2. mgr. 200 gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 8. gr. laga nr. 40, 1992 og þágildandi ákvæði 209 gr. almennra hegningarlaga hvað varðar ákærulið I/1. Gegn dótturdóttur sinni Z fæddri 1992 með því að hafa þriðjudaginn 10. júlí 2001 sleikt maga og kynfæri stúlkunnar og sett fingur inn í kynfæri hennar og að hafa síðar sama dag, í íbúð sonar ákærða að [...], sett lim sinn í kynfæri stúlkunnar eða að þeim. Telst þetta varða við 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202 gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 8. gr. og 10. gr. laga nr. 40, 1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Gerðar eru tvær bótakröfur: Y krefst miskabóta að fjárhæð kr. 1.000.000 með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. desember 1999 til 9. nóvember 2001, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Z krefst miskabóta að fjárhæð kr. 2.000.000 með vöxtum frá 11. júlí 2001 til 9. nóvember sama ár, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst aðallega sýknu, til vara að honum verði gerð vægasta refsing er lög leyfa. Hann krefst sýknu af bótakröfum, til vara að þær verði lækkaðar verulega. Ákæruliður I, 1 og 2. Ákærði neitar sök. Hann segir að ásakanir Y séu uppspuni og að fyrir henni vaki fjárkúgun. Þá segir hann að þessi atburður geti ekki hafa átt sér stað í hornsófa, það hafi komið þarna hornsófi í júlí 1992, en enginn hornsófi hafi verið þarna áður. Aðspurður neitaði hann að þetta hafi gerst, líka eftir að hornsófinn var kominn. Um síðara tilvikið margítrekaði ákærði að jólaboðin heima hjá honum hefðu alltaf verið á jóladag, en ekki á annan í jólum. Frásögn Y um þetta sé líka tilbúningur og tilraun til fjárkúgunar. Síðara tilvikið sagði Y að hefði gerst í jólaboði sem afi hennar og amma héldu alltaf. Hún hefði komist að því eftir að hún gaf skýrslu hjá lögreglu að þau hefðu alltaf haldið slík boð á jóladag, en ekki annan í jólum, eins og hún hafði haldið. Þetta hafi gerst þegar hún var 15 ára gömul. Hún hafi verið að hjálpa ömmu sinni að taka af borðinu og þá hafi hún og ákærði verið tvö ein í eldhúsinu. Hann hafi þá gripið utan um brjóstin á henni og sagt: Þau hafa stækkað síðan síðast. Hún hafi verið í bláum kínakjól, fermingarkjólnum sínum. Y sagði að fram að þessu hafi hún og bróðir hennar alltaf suðað um að fá að gista hjá afa sínum og ömmu, en í umrætt skipti hafi hún ekki viljað það og farið heim með foreldrum sínum. Y kvaðst hafa sagt systur sinni frá fyrra atvikinu fljótlega eftir að hún kláraði 10. bekk. Þá hefði hún sagt geðlækni sem hún fór til frá þessu. Móðir hennar hefði spurt hana beint hvort hún hefði orðið fyrir misnotkun. Loks hefði hún sagt mömmu sinni frá þessu rétt áður en hún kærði. Móðir hennar hefði þá kallað föður hennar til og sagt honum frá. Lögð var fram greinargerð Guðfinns P. Sigurfinnssonar, geðlæknis, dagsett 30. júlí 2001, þar sem hann lýsir Y. [...] Guðfinnur P. Sigurfinnsson kom fyrir dóm og staðfesti þessa greinargerð sína. Hann kvaðst hafa hitt Y sjö eða átta sinnum á tímabilinu frá 20. júní 2001 fram í janúar 2002. Taldi hann að kynferðislegt ofbeldi hefði verið stærsti þátturinn í því álagi sem hún hefur orðið fyrir í lífinu, fremur en annað álag og vonbrigði. Taldi hann það geta átt sínar skýringar að þessi áreitni ákærða hafi haft mjög mikil áhrif á hana. Sagði hann það þekkt að fólk sem hefði orðið fyrir ýmsum áföllum í lífinu yrði síðar fyrir einhverju sem fyllti mælinn. Þá sagði hann einnig vel þekkt að sá sem yrði fyrir einhvers konar áreiti af hendi manns þætti það ekki í frásögur færandi fyrr en hann vissi eitthvað meira um árásarmanninn, vissi að hann væri varhugaverðari en viðkomandi hafði gert sér grein fyrir. A, faðir Y og sonur ákærða, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann staðfesti að F, fyrrverandi eiginkona sin og móðir Y, hefði hringt í sig og beðið sig að koma og ræða við þær mæðgur í júlí í fyrra. Hann hefði ekki komist fyrr en um nóttina og þá hefði Y sagt honum að hún hefði verið misnotuð. Hún hefði sagt að það hefði verið tvisvar, fyrst þegar hún var á milli níu og tíu ára og síðan í kringum jólin 1998. Hann sagði að það hefðu orðið miklar breytingar á Y frá því hún var barn. Það hafi fyrst og fremst verið skapofsi. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær þessar breytingar hafi orðið. A sagði að það hefði raunverulega ekki komið sér á óvart þegar hún sakaði föður hans, ákærða, um kynferðisbrot. Hann hafi verið farinn að gruna eitthvað í þessa veru, einkum út af hegðun ákærða. Hafi það einkum verið talsmáti hans sem vakti þessar grunsemdir. F, sem er móðir Y og fyrrverandi tengdadóttir ákærða, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún lýsti dóttur sinn svo að hún hefði verið glaðlynd og kát sem barn og stundað íþróttir af kappi. Um 9 til 10 ára aldur hafi skapgerð hennar byrjað að breytast og hún farið að verða uppstökk. Þetta hafi ágerst stöðugt og er Y var orðin 16 ára hafi þær leitað til félagsráðgjafa. Það hafi ekki borið árangur og því hafi verið leitað til geðlæknis. Þá hafi hún stundað íþróttirnar illa, skipt oft um vinnu og vini og verið erfið í samskiptum. F kvaðst ekki hafa áttað sig á ástæðum þessa fyrr hún sá að margt í fari Y minnti hana á hvernig hún hefði sjálf verið, en hún hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun í æsku. Því hafi hún spurt hana beint að því hvort hún hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun. Y hefði brugðist mjög illa við fyrst og spurt hver hefði sagt það. Síðan hefði hún sagt sér frá því. Hún hefði ekki sagt nákvæmlega frá. Þær hefðu hringt í A, föður Y, og hann komið til þeirra um nóttina. F kvaðst hafa gert það fyrir Y að segja A frá þessu. Hann hefði þá lýst því að hann ætlaði að fara til mömmu sinnar og systur daginn eftir. Hann hafði sagt að það gæti verið að frænka Y hafi orðið fyrir einhverju líka. F sagði að Y hefði tvisvar sinnum reynt sjálfsvíg og verið lögð inn á sjúkrahús og inn á geðdeild í framhaldi af því. Þetta samtal þeirra hefði verið skömmu eftir að hún fór inn á sjúkrahús í júlí í fyrra. D, systir Y, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún kvaðst hafa búið [...]. Y hefði hringt í hana og þær rætt saman, þegar systir hennar hefði rifist heiftarlega við móður þeirra og flutt til vinkonu sinnar. D kvaðst þá hafa spurt Y hvers vegna hún færi ekki til ákærða og ömmu þeirra. Þá hafi Y svarað: “Til hvers, svo afi geti nauðgað mér?” Y hafi þá sagt sér að ákærði hefði einhvern tíma leitað á hana. Hún hefði vaknað upp við það að hann leitaði á hana. Þær hafi ekki rætt það nánar í þetta sinn. Það hafi verið nokkru fyrir páskana 2001 sem Y sagði henni frá þessu. Nánar kvaðst D vita að Y hefði farið út og ekki komið þar aftur fyrr en amma þeirra var komin heim. Y hefði beðið sig að segja ekki frá þessu og hafi hún virt það þangað til Y hafði sjálf kært atvikið. D lýsti því áliti sínu að þetta atvik gæti verið undirrótin að vandamálum Y. Hún hafi byrjað snemma að reykja og drekka og einnig notað sterkari efni. Hún hafi verið mjög þunglynd. Ákæruliður II. Ákærði neitar sök samkvæmt þessum lið. Hann segir að Z hafi gist hjá honum og ömmu sinni þessa nótt. Hún hafi verið á dýnu á gólfinu í svefnherbergi þeirra hjóna. Z hafi komið upp í rúmið og þau kítlað hvort annað. Hann kveðst hafa blásið á magann á henni, ekki kysst hana eða sleikt og ekki komið við kynfæri hennar. Hún hafi verið í topp og nærbuxum og buxum. Hann kvaðst ekkert hafa átt við buxur hennar eða nærbuxur, það geti verið að hann hafi ýtt toppnum eitthvað upp. Hann sagði að þau hafi verið að gantast, þetta hafi verið leikur hjá þeim. Í fyrstu skýrslu ákærða hjá lögreglu, að viðstöddum verjanda, er haft eftir honum að hann hafi farið að kyssa á henni magann, geirvörturnar, einn hafi hann kysst hana efst. Nánar aðspurður segist ákærði hafa kysst efst á kynfæri hennar, eða þar sem hárin eigi að koma á kynfærum hennar. Nánar aðspurður neitaði ákærði að hafa beðið Z að koma upp í rúmið. Eftir að þau hafi verið komin á fætur hafi Z spurt hann hvort hann ætti pening. Hann hafi ekki átt neitt og ætlað að fara í banka [...]. Ákærði sagði að þau hefðu farið þangað og hann tekið út þær 500 krónur sem hann átti í bankanum. Hann hafi látið Z hafa þessa aura og hún hefði keypt sér frostpinna og sælgæti. Ákærði sagði rangt það sem haft var eftir A, syni hans, að hann hafi sagt að Z yrði að fara með honum í bankann til að vera honum til halds og trausts vegna veikinda hans. Þá neitaði ákærði því sem haft var eftir E, dóttur hans, að hann hafi sagt henni það sama. Eftir að þau komu úr bankanum hafi þau Z farið heim til hans og síðan hefði Z farið í klippingu. Í leiðinni hafi hann litið inn í íbúð sonar síns. Hann hafi ekki gert neitt þar, bara athugað hvort ekki væri allt í lagi. Staldrað þar við í nokkrar mínútur. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa vökvað blómin, kona sín sæi um það. Ítrekað aðspurður neitaði hann að hafa farið inn og afklætt Z eins og lýst er í ákæru. Ákærði sagði að sonur sinn, A, hefði spunnið upp söguna um þetta. Hún væri ekki komin frá barninu. Lýsti hann nokkru ósætti þeirra feðga. Eftir þetta hafi þau farið í banka og ákærði hefði gefið henni pening fyrir ís. Hún hefði keypt ís og síðan hefðu þau farið inn til frænda hennar og konu hans, sem búa í sama stigagangi. Ákærði hefði sett hana upp á eldhúsborðið og þar hefði hann tekið sig úr stígvélum, buxunum og nærbuxunum og sett typpið á sér upp í píkuna hennar. Hún kvaðst hafa séð hann renna frá og hafa heyrt í buxnaklaufinni. Hún kvaðst ekki hafa séð typpið, en fundið fyrir því. Hún hafi legið á bakinu og verið að borða ís. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa fundið til, nema svolítið í hjartanu, eins og hún sagði. Ákærði hefði sagt að hún skyldi ekki segja þetta neinum. Eftir að þau voru komin aftur inn til ákærða hafi móðir hennar hringt. Hún hafi viljað hjóla heim, en móðir hennar hafi sagt henni að hjóla til hárskerans þar sem átti að klippa hana. Hún hafi hjólað þangað og beðið lengi eftir móður sinni. Eftir nokkra umhugsun taldi Z að þetta hefði gerst á þriðjudegi. Er skýrslan var tekin sagði hún að það væru að minnsta kosti tvær vikur síðan. Hún hefði ekki hitt ákærða síðan. Z var skoðuð af læknum á Landspítala og Barnaspítala Hringsins 12. júlí 2001. Í bréfi læknanna, Jóns R. Kristinssonar, barnalæknis, og Þóru F. Fischer, kvensjúkdómalæknis, segir m.a.: B, eiginkona ákærða, gaf skýrslu hjá lögreglu. Fyrir dómi skoraðist hún undan því að gefa skýrslu. A, faðir Y og sonur ákærða, gaf skýrslu fyrir dómi eins og áður er getið. Hann gisti á heimili ákærða umrædda nótt. Hann kvaðst hafa komið heim seint um nóttina og sofið fram undir hádegi. Hann hafi verið í stofunni. Hann hafi farið á salernið er hann vaknaði og þá séð að Z var að koma út úr hjónaherberginu. Ákærði hafi komið stuttu síðar. Þá hafi E, systir hans, hringt og viljað fá Z til sín til að leika við son hennar. Þá hafi ákærði sagt að hún gæti það ekki núna af því að hún yrði að fylgja honum í bankann. Þetta sama kvöld hafi fyrrverandi eiginkona hans, F, hringt í sig og þau átt það samtal sem getið er í umfjöllun um fyrri lið ákæru. Morguninn eftir hafi hann talað við systur sína, móður Z. C, dóttir ákærða og móðir Z, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún sagðist fyrst hafa heyrt um meint kynferðisbrot föður síns þegar bróðir hennar hringdi í hana og vildi hitta hana. Það hafi verið mjög snemma á miðvikudagsmorgni í júlí 2001. A hefði þá sagt sér frá sjálfsvígstilraun dóttur hans og af kynferðislegri áreitni ákærða, föður þeirra. Hún hefði þá hugsað til þess að dóttir hennar hafði gist hjá ákærða og ömmu sinni þessa nótt. Er C kom úr vinnu þennan dag kveðst hún hafa rætt við dóttur sína og spurt hana um kynferðislega áreitni og útskýrt fyrir henni hvað það væri. Hún sagði að það hefði komið svipur á dóttur hennar þegar hún spurði hvort hún hefði orðið fyrir slíku, en hún hefði svarað neitandi. Kvaðst C þá hafa sagt við Z að hún mætti alltaf segja foreldrum sínum frá slíku, þó einhver segði henni að hún mætti ekki segja frá. Þá hafi Z sagt sér að ákærði hefði komið við hana þegar hún gisti hjá honum að hann hafi komið við og kysst á henni brjóstin. Hann hefði líka komið við píkuna á henni og sleikt hana alla, sleikt brjóstin og líkamann, sleikt píkuna og komið við hana með fingrunum. C kvaðst hafa orðið fyrir miklu áfalli við þetta og hringt í fyrrverandi sambýlismann sinn, sem hefði haft samband við Borgarspítalann og Barnaverndarnefnd. C kvaðst ekki hafa heyrt hjá henni fyrr en hún gaf skýrslu í héraðsdómi að ákærði hefði komið við hana með kynfærunum. C sagði að Z hefði verið mjög önug fyrst eftir að þetta kom upp en hún hefði róast eftir að hún gaf skýrslu. Hún hefði þó átt það til að lenda í stympingum við eldri bróður sinn. Annars hefði hún ekki séð miklar breytingar. Hún kvaðst ekki hafa tekið eftir neinu í fari Z fyrst eftir að hún kom heim. Það hafi hins vegar komið henni á óvart þegar hún hringdi heim til ákærða að fyrst var ekki svarað og síðan hefði ákærði sagt að hann hefði orðið að taka Z með sér í bankann af því að hann væri svo slæmur fyrir hjartanu. Þá hafi það komið henni á óvart að Z vildi fara strax á hjólinu sínu á hárgreiðslustofuna, þó Z ætti ekki að hitta hana þar fyrr en eftir klukkutíma. C sagðist sjálf ekki hafa orðið vör við kynferðislega áreitni af hálfu föður síns gagnvart ungum stúlkum. Hann hefði verið grófur í tali, klæminn við börn sín og barnabörn. Þó sagði hún að eitt sinn hafi vinkona hennar, þremur árum eldri, verið hjá sér og þá hefði ákærði hlaupið á eftir henni um allt til að reyna að káfa á brjóstunum á henni. Hún sagði að ákærði væri ofdrykkjumaður og að það hefði sett mark sitt á heimilislífið, aðstæður sínar og uppeldi. Hún hafi alla tíð skammast sín fyrir ákærða. Hún kvaðst muna eftir því að er hún var byrjuð í [...]skóla hafi ein bekkjarsystir hennar talað um manninn í [...] sem reyndi að lokka börn til að koma til sín. Hún kvaðst hafa vitað um hvern var þar talað. Hún kvaðst ekki hafa boðið neinum úr skólanum heim til sín því hún vildi ekki láta vitnast hver faðir hennar væri. Aðspurður kvað ákærði þessa frásögn C um að hann hafi verið að elta og klípa í brjóstin á vinkonu hennar, ekki vera rétta. Hann kvaðst að minnsta kosti alls ekki geta munað eftir slíku. E, dóttir ákærða, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún kvaðst aðspurð hafa hringt á heimili ákærða á milli klukkan tólf og hálfeitt þann 10. júlí í fyrra. Bróðir hennar, A, hefði svarað. Hún hefði spurt eftir Z, en hún hefði fljótlega komið í símann. E kveðst hafa beðið hana að leika við son sinn og hafi hún verið tilbúin til þess. Síðan hefði ákærði komið í símann og sagt að Z ætti að fara í klippingu og að hún ætlaði að fara með honum í bankann. A bróðir hennar hafi síðan keyrt þau á leikvöllinn og hana síðan í vinnuna. E kvaðst aldrei hafa orðið vör við að ákærði áreitti ungar stúlkur, en heyrt talað um það. Hún sagði hins vegar að hann hafi oft verið með klámkjaft. Niðurstöður. Í fyrri hluta fyrri liðar ákæru er atvik talið hafa átt sér stað í janúar 1992. Var af hálfu ákærða mikið lagt upp úr því að hornsófi sem nú mun vera í stofunni á heimili hans, hafi verið keyptur í júlí 1992. Lagði hann fram reikning fyrir sófa sem keyptur var í þeim mánuði. Í skýrslum Y bæði hjá lögreglu og fyrir dómi kemur hins vegar fram að hún hafi verið 9 ára gömul er þetta atvik átti sér stað. Þá kvaðst hún ekki geta fullyrt um hvers konar sófi var þá í stofunni. Kvaðst hún ekki muna eftir öðru en þeim hornsófa sem þar sé nú. Gott samræmi er í skýrslum Y hjá lögreglu og fyrir dómi. Hún er hispurslaus í frásögn sinni og telur dómurinn frásögn hennar mjög trúverðuga. Framburður ákærða er á hinn bóginn fjarri því að geta talist sannfærandi. Framburður hans lýtur einkum að óvissu í tímasetningum og hvort tiltekinn sófi hafi verið til staðar á ákveðnum tíma. Svo og brigslyrðum um börn sín og barnabörn. Í öllum skýrslum sínum segir Y að hún hafi verið 9 ára gömul er fyrra atvikið átti sér stað. Y var 9 ára gömul í janúar 1993. Þá var umræddur hornsófi kominn í stofuna. Y skýrði systur sinni frá þessum atvikum í trúnaði vorið 2001 og til skýringar á því hvers vegna hún vildi ekki fara til afa síns og ömmu, eftir að henni hafði sinnast við móður sína. Síðar sagði hún móður sinni frá þessum atvikum, eftir að móðir gekk á hana. Báðir foreldrar Y bera að talsverðar breytingar hafi orðið á skapferli hennar um það leyti sem fyrra atvikið er talið hafa gerst. Engin vitni eru að áreitni ákærða önnur en Y sjálf. Ákærði neitar sök, en framburður hans og útskýringar eru mjög ótrúverðugar. Y er hins vegar staðföst og nákvæm í sinni skýrslu. Telur dómurinn ekki varhugavert að leggja framburð hennar til grundvallar niðurstöðu, með þeim stuðningi sem hann fær, einkum í áðurgreindri skýrslu geðlæknis, en einnig í framburði ættingja og viðbrögðum ákærða. Er hann fundinn sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Brot ákærða samkvæmt þessum lið eru í ákæru talin varða við 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga eins og þeim var breytt með lögum nr. 40/1992. Er ennfremur vísað til þágildandi 209. gr. laganna varðandi fyrri hlutann. Brot ákærða sem lýst er í fyrri hluta þessa ákæruliðar fyrnist á fimm árum, sbr. 2. tl. 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga. Er það því fyrnt og verður honum ekki gerð refsing fyrir það. Síðari hluti þessa ákæruliðar varðar ákærða refsingu samkvæmt 2. mgr. 200. gr. eins og segir í ákæru. Um síðari lið ákærunnar er heldur ekki mörgum vitnum til að dreifa. Hér blasir við að framburður ákærða er ekki trúverðugur. Hann hefur orðið tvísaga um mikilvæg atriði varðandi gerðir sínar. Hann hefur ekki gefið eðlilega skýringu á viðdvöl sinni og Z í íbúð sonar hans í [...] þennan dag. Þá hefur hann ekki viljað kannast við skýringar sem hann gaf A og E um að Z yrði að fylgja honum í bankann vegna sjúkleika hans. Z gaf skýrslu fyrir dómi skömmu eftir atvikið og var hún yfirheyrð af sálfræðingi undir stjórn dómara. Skýrsla hennar var nákvæm og samræmi í henni og komu fram atriði sem ekki hafði vaknað grunur um áður en skýrslan var tekin. Er skýrsla hennar í heild afar trúverðug. Skýrsla Z er studd nokkuð af skýrslu A. Þá er frásögn hennar í samtali við móður sína í miklu samræmi við skýrslu hennar fyrir dómi. Dómsskýrsla hennar er ítarlegri og þar koma fleiri atriði upp á yfirborðið. Skoðun læknis á Z leiddi ekki í ljós líkamlega áverka eða að höfð hefðu verið kynmök við hana, en útilokar ekki að hún hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Ákærði kveðst fyrir dómi hafa blásið á maga stúlkunnar. Hjá lögreglu sagði hann að hann hefði dregið niður buxur hennar og kysst á maga geirvörtur og þar sem hárin fara að vaxa við kynfærin, en því neitaði hann fyrir dómi. Ákærði sagði í skýrslu hjá lögreglu að hann hefði vökvað blómin í íbúð sonar síns. Fyrir dómi kvaðst hann ekki hafa gert neitt í íbúðinni nema líta eftir. Kona hans sæi um að vökva. Að framan er rakinn framburður stúlkunnar þar sem hún lýsir því að ákærði hafi sleikt hana, að hún hafi ekki séð lim ákærða en fundið fyrir honum. Þá hafi ákærði talað um að ekki mætti segja neinum frá. Að virtum þeim gögnum og skýrslum sem fram hafa komið er það niðurstaða dómsins að ákærði hafi framið það brot sem lýst er í II lið ákæru, nánar þannig að hann hafi sleikt maga og kynfæri stúlkunnar, sett fingur inn í kynfæri hennar og einnig sett lim sinn að kynfærum stúlkunnar. Þetta brot ákærða samkvæmt síðari lið ákærunnar varðar við 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202 gr. almennra hegningarlaga. Fyrri brot ákærða hafa ekki áhrif við ákvörðun refsingar í þessu máli. Hann hefur með brotum sínum gert freklega á hlut barnabarna sinna og brugðist trausti þeirra og foreldra þeirra. Ákveða ber refsingu samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlaga. Líta ber til þess að ákærði er kominn á eftirlaunaaldur, sbr. 4. tl. 70. gr. sömu laga. Refsing hans er ákveðin fangelsi í tvö ár. Af hálfu brotaþola hafa verið settar fram miskabótakröfur eins og að framan greinir. Ljóst er, að brot þau, sem sakfellt er fyrir í þessu máli, eru almennt til þess fallin að valda þeim, sem fyrir verða, margvíslegum sálrænum erfiðleikum og eiga stúlkurnar því rétt á miskabótum úr hendi ákærða. Í málinu liggja ekki fyrir sérstök gögn um líðan og hagi stúlknanna utan framangreint vottorð geðlæknis um hagi Y. Þrátt fyrir það þykir rétt að ákveða bætur til þeirra þannig að Y fái 300.000 krónur og Z 600.000 krónur. Bera fjárhæðir þessar vexti frá þingfestingardegi eins og í dómsorði greinir. Loks verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað. Málsvarnarlaun verjanda hans eru ákveðin 200.000 krónur. Þóknun réttargæslumanns beggja brota­þola er ákveðin 125.000 krónur. Héraðsdómararnir Jón Finnbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Sigurður Tómas Magnússon kveða upp dóm þennan. Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði greiði Y 300.000 krónur með dráttarvöxtum frá 15. janúar 2002 til greiðsludags. Ákærði greiði Z 600.000 krónur með dráttarvöxtum frá 15. janúar 2002 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun Brynjólfs Eyvindssonar, héraðsdómslögmanns, 200.000 krónur, og þóknun Helgu Leifsdóttur, héraðsdómslögmanns, 125.000 krónur.
Mál nr. 212/2010
Tekjuskattur Einkahlutafélag
Ö krafðist ógildingar á úrskurði ríkisskattstjóra þar sem því var hafnað að Ö væri heimilt að miða skattár félagsins við annað tímabil en almanaksárið. Ágreiningur málsins laut að því hvort skilyrðum 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt væri fullnægt. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að víkja frá meginreglunni um almanaksár með heimild skattyfirvalda ef öðru af tveimur skilyrðum er fullnægt, annað hvort að venjulegt rekstrarár í atvinnugrein þess, sem leitar heimildar, sé annað en almanaksárið eða hann sýnir þegar hann telur fram til skatts að reikningsár sitt sé í reynd annað. Talið var að Ö uppfyllti hvorugt skilyrði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 og var í því sýknað í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2010. Hann krefst þess að „ógiltur verði með dómi úrskurður ríkisskattstjóra dags. 17. mars 2008, þar sem staðfestur var úrskurður skattstjórans í Reykjavík, dags. 20. desember 2007, varðandi synjun á erindi áfrýjanda um breytingu á reikningsári.“ Þá krefst áfrýjandi málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta á rætur að rekja til þess að áfrýjandi leitaði 8. nóvember 2007 eftir heimild skattstjórans í Reykjavík „til breytingar á fjárhagsári félagsins“ þannig að það byrji 1. mars ár hvert og standi til loka febrúar næsta ár. Í ákvörðun skattstjóra 20. desember 2007 var þessu erindi áfrýjanda lýst svo að það tæki til heimildar handa honum „til að miða skattalegt uppgjör sitt við reikningsárið 1. mars til febrúarloka í stað almanaksársins, sbr. ákvæði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003“ um tekjuskatt og var því hafnað. Áfrýjandi kærði þessa ákvörðun 14. janúar 2008 til ríkisskattstjóra, sem staðfesti hana með úrskurði 17. mars sama ár. Í málinu leitar áfrýjandi ógildingar á þessum úrskurði. Samkvæmt 9. tölulið 2. mgr. 7. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög skal greina í samþykktum slíks félags meðal annars hvert reikningsár þess sé. Eftir 2. mgr. 22. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. 7. gr. laga nr. 48/2005, og 4. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga, sbr. 2. gr. laga nr. 171/2007, skal reikningsár vera tólf mánuðir og miðast við mánaðamót. Ekki er þar áskilið að reikningsár fari saman við almanaksár. Ef breyta á reikningsári frá því, sem ákveðið hefur verið í öndverðu, þurfa eftir síðastgreindum lagaákvæðum sérstakar aðstæður að gefa tilefni til þess og skal breytingin ákveðin í samþykktum félags og rökstudd í skýringum með fyrsta ársreikningi eftir hana. Eftir þessum reglum hefur áfrýjandi sem einkahlutafélag á sínu valdi að ákveða hvert reikningsár hans sé, eftir atvikum með breytingum á samþykktum sínum, og þarf hann hvorki að leita heimildar ríkisskattstjóra né annarra stjórnvalda í þeim efnum. Á hinn bóginn skal samkvæmt 59. gr. laga nr. 90/2003 miða tekjuskatt við tekjur næsta almanaksár á undan skattákvörðun. Frá þeirri meginreglu um tekjuskattsárið má þó víkja með heimild skattyfirvalda ef öðru af tveimur skilyrðum er fullnægt, annaðhvort að venjulegt rekstrarár í atvinnugrein þess, sem leitar heimildar, sé annað en almanaksárið eða hann sýnir þegar hann telur fram til skatts að reikningsár sitt sé í reynd annað. Þrátt fyrir fyrrgreint orðalag dómkröfu áfrýjanda er í máli þessu eingöngu til úrlausnar hvort skilyrðum 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 sé fullnægt til að miða skattár hans við annað tímabil en almanaksárið. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda felst starfsemi hans annars vegar í framleiðslu á drykkjarvörum og hins vegar í innflutningi og heildsölu á slíkum vörum og matvælum. Hann hefur í engu sýnt fram á að venjulegt rekstrarár hjá öðrum þeim, sem leggja stund á slíka starfsemi, sé annað en almanaksárið. Því hefur heldur ekki verið borið við í málinu að áfrýjandi hafi neytt áðurgreindra heimilda í lögum nr. 145/1994 og 3/2006 til að miða reikningsár sitt í reynd við annað tólf mánaða tímabil en almanaksárið. Að þessu virtu fullnægir áfrýjandi hvorugu skilyrði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2010. Mál þetta sem tekið var til dóms 15. desember sl., er höfðað með birtingu stefnu 28. janúar 2009. Stefnandi er Ölgerðin Egill Skallagrímsson hf., Grjóthálsi 7-11, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst eftirfarandi: 1. Að ógiltur verði með dómi úrskurður Ríkisskattstjóra dags. 17. mars 2008, þar sem staðfestur var úrskurður skattstjórans í Reykjavík, dags. 20. desember 2007, varðandi synjun á erindi stefnanda um breytingu á reikningsári. 2. Að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að haga reikningsári sínu frá 1. mars á ári hverju til og með loka febrúar á grundvelli 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málavextir Stefnandi óskaði eftir því við skattstjórann í Reykjavík, með bréfi dagsettu 8. nóvember 2007, að vera veitt heimild til að breyta reikningsári sínu á grundvelli 59. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, með þeim hætti að í stað almanaksársins hæfist reikningsár stefnanda 1. mars ár hvert og lyki í lok febrúar. Umsókn stefnanda tók til einkahlutafélagsins Límonaði ehf., sem eiganda að öllu hlutafé í stefnanda og Daníel Ólafssyni ehf. Til grundvallar umræddri umsókn lágu þær forsendur að stefnandi er dreifingaraðili drykkjarvöru, bæði áfengrar og óáfengrar og hefur m.a. bæði framleitt og tappað hér á landi Pepsi drykk og Tuborg bjór. Stefnandi kveður miklar sveiflur í slíkum rekstri þar sem jólamánuðurinn er stærsta einstaka sölutímabil félaganna. Vörum félagsins sé pakkað í jólaumbúðir til sölu á jólamarkaði. Skil á þessum framleiðsluvörum eigi sér stað eftir áramót og lendi skilin því á öðru fjárhagsári en því sem framleiðslan og salan eigi sér stað á. Af þessum sökum séu janúar og febrúar mánuðir erfiðir fyrir félagið og uppgjör félaganna yrðu ómarkviss og erfið. Með breytingu á fjárhagsári yrði rekstur félagsins mun markvissari. Með bréfi, dags. 20. desember 2007, synjaði skattstjórinn í Reykjavík stefnanda um breytingu á reikningsári á þeim grundvelli að ekki væri fyrir hendi í tilviki stefnanda þau atriði sem tilgreint væri að þyrftu að vera til staðar ef heimila ætti félögunum breytingu á reikningsári. Í forsendum skattstjóra er tekið fram að samkvæmt ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra nr. 3/2004, dags. 30. mars 2004, séu settar fram verklagsreglur um heimild til þess að miða tekjuskatt félaga við annað reikningsár en almanaksárið, framtalsskil slíkra félaga og álagningu opinberra gjalda á þau, svo og samsköttun. Í synjun skattstjóra kom fram að ekki hefði verið sýnt fram á að rekstur félaganna væri í nokkru frábrugðinn rekstri annarra fyrirtækja í svipaðri starfsemi og sem lyti sambærilegum lögmálum, svo sem árstíðarsveiflu í sölu, og sem hefði grundvallað uppgjör viðskipta sinna og skattskil sín við almanaksárið. Ekki hefði verið óskað samsköttunar fyrir félagið með móðurfélagi sem þegar hefði fengið samþykkt annað reikningsár en almanaksárið eða önnur skilyrði samsköttunar verið uppfyllt. Þá hefðu ekki hefðu verið færð fyrir því fullgild rök að félagið væri í nánum fjárhags- og eignatengslum við annan aðila með reikningsár annað en almanaksárið og verulegir hagsmunir tengdust því að fjárhagslegt uppgjör aðilanna færu saman. Synjun skattstjóra var kærð til Ríkisskattstjóra með bréfi frá 14. janúar 2008 og voru sömu rök færð fyrir umsókn stefnanda eins og í bréfi hans til skattstjórans í Reykjavík, dags. 8.nóvember 2007. Auk þess var fundið að því að skattstjóri hefði ekki byggt úrskurð sinn á skýrum lagaheimildum til fráviks frá almanaksárinu, en þess í stað eingöngu byggt á ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra nr. 3/2004. Í kærunni taldi stefnandi að skattstjóri hefði ekki gætt að rannsóknar- og jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Með úrskurði Ríkisskattstjóra frá 17. mars 2008, var staðfestur úrskurður skattstjórans í Reykjavík, frá 20. desember 2007, um synjun stefnanda á því að hafa annað reikningsár en almanaksárið. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveður að samkvæmt 59. gr. laga nr. 90/2003 sé almenna reglan sú að tekjuskatt skuli miða við tekjur næsta almanaksár á undan skattákvörðun, nema annað sé venjulegt rekstrarár í atvinnugrein aðila, eða hann sýni, þegar hann telji fram, að hann hafi annað reikningsár. Geti skattstjóri þá veitt honum heimild til að hafa það reikningsár í stað almanaksársins. Stefnandi reisir dómkröfur sínar á því að hann uppfylli skilyrði heimildarákvæðis þessa og því sé skattstjóra skylt að heimila honum að taka upp annað reikningsár en almanaksárið. Með umsókn sinni til skattstjóra frá 8. nóvember 2007 um breytingu á reikningsári og eins með kæru sinni til Ríkisskattstjóra frá 14. janúar 2008, hafi stefnandi tiltekið málefnaleg rök fyrir heimild sinni til að breyta reikningsári sínu til samræmis við fjárhagsáætlanir í rekstri sínum. Stefnandi kveður að sér sé nauðsynlegt að miða reikningsár sitt við tímabilið 1. mars ár hvert til loka febrúar. Stefnanda sé nauðsynlegt að réttar sölutölur og birgðatölur liggi fyrir á hverju fjárhagsári fyrir sig, til þess að unnt sé að gera áætlanir um framleiðslu, sölu og birgðahald á hverju fjárhagsári fyrir sig. Það að reikningsár stefnanda sé almanaksárið skekki heildarmyndina og geri alla áætlanagerð ómarkvissa. Stefnandi byggi meðal annars á því að skattyfirvöld hafi heimilað öðrum aðilum á markaði að haga fjárhagsári sínu í samræmi við það sem henti þeirra rekstri. Þannig skekki það samkeppnisstöðu stefnanda og brjóti gegn jafnræði sem hann eigi að njóta í viðskiptum sínum við skattyfirvöld að honum sé synjað um sambærilega stöðu að lögum eins og þá sem aðrir rekstraraðilar búi við, þar á meðal beinir samkeppnisaðilar. Stefnandi hafni því að skattstjóri geti synjað um leyfi til annars reikningsárs en almanaksársins á grundvelli verklagsreglna samkvæmt ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra nr. 3/2004. Verklagsreglurnar þrengi heimildir skattþegna frá því sem leiði af sjálfu ákvæði 59. gr. laga nr. 90/2003. Ekki séu heimildir fyrir því að ákvarðandi bréf Ríkisskattstjóra breyti lögum og verði þær því að víkja, þar sem þær stangist á við skýr ákvæði laga nr. 90/2003, sem í þessu tilviki heimili rekstraraðila að hafa annað reikningsár en almanaksárið. Ástæður fyrir verklagsreglunum, sem raktar eru í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra, séu fyrst og fremst hagsmunir skattyfirvalda, sem gangi þvert á markmið 59. gr. laga nr. 90/2003 að heimila frávik frá reikningsári til þess að taka tillit til eðlilegra, rekstrarlegra hagsmuna skattþegna. Þannig segi í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra að verulegir hagsmunir skattyfirvalda og annarra hvíli á því að samræmi sé á milli skattaðila á því hvaða tekjutímabil uppgjör skatta miðist við og að öll frávik frá almanaksárinu leiði til aukins umstangs og kostnaðar. Stefnda sé óheimilt að láta sjónarmið um að draga úr eigin umstangi og kostnaði ganga framar lögmætum hagsmunum stefnanda til að nýta sér lagaheimild til fráviks frá almennu reikningsári. Stefnandi byggi einnig á því að ákvæði 59. gr. laganna sé sett með lögmætum hætti á grundvelli 44. gr., sbr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Umrætt ákvæði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 sé skýrt heimildarákvæði sem túlka beri skattþegni í hag, sérstaklega í ljósi þess að skattþegn hafi, eins og í tilviki stefnanda, lagt fram málefnaleg rök fyrir ósk sinni um breytingu á reikningsári. Verklagsreglur þær sem komi fram í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra nr. 3/2004 geti ekki breytt heimild skýrra lagaákvæða sem séu sett með stjórnskipulegum hætti. Skattyfirvöld geti ekki sett fram bindandi verklagsreglur í formi ákvarðandi bréfs sem takmarki heimildir stefnanda að lögum og þannig tekið sér lagasetningar- og skattlagningarvald sem er brot á bæði 44. gr. og 74. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi byggi jafnframt á því að við mat á því hvað teljist vera ,,atvinnugrein þar sem venjulegt rekstrarár er ekki almanaksárið og annað tímabil sé eðlilegt og algengt að nota til uppgjörs á rekstri“ sé ekki eingöngu unnt að miða við ,,fiskveiðiárið eða skólarekstur þar sem miðað sé við fast skólaár“ eins og segi í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra, heldur verði að líta til eðlis og umfangs starfsemi viðkomandi umsækjanda. Skýr dæmi séu um slíkt í framkvæmd og ótækt að hafna kröfu stefnanda án tillits til þess. Ekki sé því unnt að beita viðmiðunum frá 1971, en ákvæði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 sé efnislega samhljóða 1. og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 69/1971, um tekjuskatt og eignarskatt. Ljóst sé að þjóðfélagið og atvinnuhættur, svo og rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja hafi gjörbreyst á síðastliðnum 37 árum og meiri kröfur séu gerðar til áætlanagerðar og upplýsinga um raunverulega stöðu félaga í rekstri, m.a. gagnvart fjármálastofnunum og öðrum aðilum. Sú athugasemd í ákvarðandi bréfi nr. 3/2004, að ekki nægi í þessu efni að til staðar séu árstíðasveiflur, t. d. í verslun eða þjónustustarfsemi svo sem ferðamennsku, geti ekki átt við í tilviki stefnanda sem hafi með höndum iðnaðarstarfsemi, þar sem reikningsár verði að vera í samræmi við rekstrarumhverfið, enda geri 1. mgr. laga nr. 90/2003 ráð fyrir því. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sérstaklega ákvæða 1. mgr. 59. gr. þeirra. Um heimild til að hafa uppi viðurkenningarkröfu vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi kveður að fyrir ákvæði 59. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003 séu veruleg hagkvæmnisrök. Samkvæmt 2. málslið 93. gr. laganna skuli álagningu vera lokið eigi síðar en tíu mánuðum eftir lok tekjuársins. Álagning opinberra gjalda á flesta lögaðila hafi farið fram í lok október. Þannig skuli álagningu lögaðila samkvæmt auglýsingu fjármálaráðherra nr. 21/2009, um álagningu opinberra gjalda á árinu 2009, vera lokið eigi síðar en 30. október 2009. Eins og álagningarkerfi séu byggð upp hafi það verið erfiðleikum háð að leggja á aðila með breytt reikningsár. Auk þess verði að telja að allur samanburður milli skattaðila og hagskýrslugerð sé áreiðanlegri þegar aðilar hafi sama reikningsárið. Það stuðli auk þess að jafnræði milli skattaðila að sem flestir hafi sama tekjuár, nema alveg sérstaklega standi á. Reglan um að heimila annað reikningsár en almanaksárið sé undantekningarregla og beri að skýra þröngt samkvæmt því eðli sínu. Skattaðilum sé ekki í sjálfsvald sett að velja annað en almanaksárið. Skattstjóra beri að leggja á það mat hvort rétt sé að heimila þetta í hverju tilviki fyrir sig. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laga nr. 90/2003 sé það m.a. hlutverk ríkisskattstjóra að gæta þess að samræmi sé í störfum skattstjóra og setja þeim framkvæmdar- og starfsreglur ásamt leiðbeiningum og verklagsreglum. Ritun ákvarðandi bréfa sé ein þeirra aðferða sem Ríkisskattstjóri hafi til að tryggja samræmda skattframkvæmd. Stefndi telji ekki að með umræddu ákvarðandi bréfi hafi heimildir skattaðila til að miða við annað tímabil en almanaksárið verið þrengdar frá því sem áskilið sé í sjálfu lagaákvæðinu. Bréfið gangi ekki lengra en ákvæði laga og sé því ekki um að ræða brot á þeirri meginreglu að skattamálum skuli skipað með lögum. Reglur ákvæðisins og bréfsins byggi á áratuga langri túlkun. Stefndi mótmælir því að verklagsreglurnar hafi verið settar upp með þeim hætti að hagsmunir einstakra skattaðila séu látnir víkja fyrir hagsmunum skattyfirvalda. Ljóst sé að meginreglan samkvæmt 59. gr. laga nr. 90/2003 sé sú að miða skuli tekjur við næsta almanaksár á undan skattákvörðun og að verulegir hagsmunir séu því tengdir að samræmi sé milli skattaðila á því hvaða tekjutímabil uppgjör skatta miðist við. Sé meðal annars á það bent í fyrrnefndu ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra að vinna við skattlagningu byggi mikið á upplýsingamiðlun og samanburði upplýsinga frá ýmsum aðilum. Sé það meðal annars þáttur í að tryggja með sem bestum hætti að álagðir skattar séu réttir. Enn fremur er á það bent að skattskil félaga séu í mörgum tilvikum lögð til grundvallar staðtölugerð og áætlanagerð opinberra aðila. Megintilgangur umrædds ákvarðandi bréfs Ríkisskattstjóra sé sá að tryggja að gætt sé samræmis á landinu öllu, þegar teknar séu ákvarðanir um skattalegt reikningsár, en það sé eitt af lögboðnum hlutverkum Ríkisskattstjóra. Rétt sé að leggja áherslu á að hagsmunir skattyfirvalda séu sameiginlegir hagsmunum samfélagsins. Skattyfirvöld og skattaðilar séu ekki andstæðingar og skilvirkni skattkerfisins sé öllum í hag. Stefnandi kveður að í umræddum verklagsreglum í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra komi fram að sá sem hyggst taka upp eða breyta reikningsári sínu þannig að það falli ekki að almanaksárinu, skuli rökstyðja óskir sínar og sýna fram á þá hagsmuni sem hann hafi af því. Þá segir að skattstjóri skuli fallast á óskir um breytt reikningsár séu eitthvert eftirtalanna atriða til staðar: 1. Að félagið sé að mestu starfandi í atvinnugrein þar sem venjulegt reikningsár sé ekki almanaksárið og annað tímabil sé eðlilegt og algengt að nota til uppgjörs á rekstri. Ekki nægi að til staðar séu venjulegar árstíðasveiflur. 2. Að óskað hafi verið samsköttunar fyrir félagið með móðurfélagi sem þegar hafi fengið samþykkt annað reikningsár en almanaksárið og að önnur skilyrði samsköttunar séu uppfyllt. 3. Að félagið sé í nánum fjárhags- og eignatengslum við annan aðila, innlendan eða erlendan, sem hafi reikningsár, sem víki frá almanaksárinu og verulegir hagsmunir tengist því að fjárhagslegt uppgjör aðilanna fari saman. Stefndi bendir á að samkvæmt samþykktum stefnanda sé skráður tilgangur hans ,,sala, framleiðsla og dreifing á matvælum, sérvöru, öli, gosdrykkjum og öðrum drykkjarvörum, er leyfðar eru samkvæmt lögum, innflutningsverslun og umboðssala, svo og kaup og sala alls konar verðbréfa; að eiga og reka fasteignir og lánastarfsemi“. Stefnandi sé samkvæmt þessu í hefðbundnum verksmiðju-, -heildsölu- og smásöluviðskiptum. Verði ekki séð að neinir sérstakir hagsmunir séu hjá félaginu varðandi breytt reikningsár umfram aðra aðila sem eru í viðskiptum og verslun hér á landi. Reksturinn sé ekki frábrugðinn rekstri annarra fyrirtækja í svipaðri starfsemi sem lúti sambærilegum lögmálum. Rök stefnanda fyrir því að fá heimild til þess að hafa annað reikningsár séu þess eðlis að þau geti nánast gilt almennt um rekstur verslana, þjónustufyrirtækja og framleiðslufyrirtækja. Alþekkt sé að mikið sé um skil á vörum að lokinni jólasölu og verði ekki fallist á að það breyti neinu í þessu sambandi, enda ekki byggt á því af hálfu stefnanda að skil á vöru séu meiri hjá honum en öðrum. Af hálfu stefnanda sé á því byggt að skil á vörum eigi sér stað eftir áramót og lendi á öðru fjárhagsári en því þegar salan varð til. Öll áætlanagerð sé því erfið. Stefndi bendir á að ekki liggi fyrir að óskað hafi verið eftir samsköttun fyrir félagið með móðurfélagi með annað reikningsár en almanaksárið eða að önnur skilyrði samsköttunar séu fyrir hendi. Þá hafi ekki verið færð fyrir því rök að félagið sé í nánum fjárhags- og eignatengslum við annan aðila, með reikningsár annað en almanaksárið og að verulegir hagsmunir tengist því að fjárhagslegt uppgjör aðilanna fari saman. Í þessu samhengi telji stefndi rétt að nefna að í upphaflegri málaleitan stefnanda til skattstjóra hafi verið óskað breytingar á reikningsári fyrir þrjú félög, þ.e. Límonaði ehf., stefnanda, sem þá var dótturfélag Límonaðis ehf., og Daníel Ólafsson ehf., sem jafnframt hafi verið dótturfélag Límonaðis ehf. Í stefnu sé ekki byggt á slíkum tengslum og ekki lýst sameiningu félaga eða tilvist hinna tveggja nú. Að framangreindu virtu telji stefndi ljóst að töluliðir 2 og 3 hér að framan eigi ekki við í tilviki stefnanda. Það hafi því legið fyrir Ríkisskattstjóra og skattstjóra að meta hvort almennt sé notað annað reikningsár en almanaksárið í þeirri atvinnugrein sem stefnandi starfi við. Eins og fram komi í úrskurði skattstjóra hafi stefnandi ekki sýnt fram á að rekstur hans sé í nokkru frábrugðinn rekstri annarra fyrirtækja í sambærilegri starfsemi og sem lúti sambærilegum lögmálum, s.s. árstíðasveiflu í sölu. Undir þetta hafi svo verið tekið í úrskurði Ríkisskattstjóra. Stefnandi vísi til þess í stefnu að aðrir skattaðilar hafi fengið heimild til að miða við annað tímabil en almanaksárið. Hann hafi þó ekki fært nein rök fyrir því að þau tilfelli séu sambærileg við hans tilvik og að sömu sjónarmið eigi þar við. Tilvísun stefnanda til jafnræðisreglu sé þannig órökstudd og vanreifuð og er henni mótmælt af hálfu stefnda. Vegna þessa taki stefndi þó fram að jafnræðisregla geti ekki fært stefnanda neitt það sem ekki samræmist lögum. Í úrskurði Ríkisskattstjóra sem krafist er ógildingar á, komi fram að í tilefni af þessari málsástæðu hafi Ríkisskattstjóri aflað upplýsinga og gagna hjá skattstjórum og fyrirtækjaskrá um þau félög sem tilgreind hafi verið í kæru til Ríkisskattstjóra til að meta hvort ekki hafi verið gætt jafnræðis við ákvörðun skattstjórans í Reykjavík í máli stefnanda. Auk þess hafi Ríkisskattstjóri aflað upplýsinga og gagna varðandi nokkur önnur félög sem fengið hafi heimild til þess að hafa annað reikningsár en almanaksárið. Niðurstaða þeirrar athugunar hafi leitt í ljós að atvik í þeim málum hafi ekki verið með sambærilegum hætti og í máli stefnanda. Augljóst sé þó að stefndi geti ekki greint frá því hvaða atriði það eru sem skilji á milli málsatvika í máli stefnanda og þeim málum sem stefnandi vísi til, meðal annars vegna þagnarskylduákvæðis laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Stefnandi hafi vísað til samkeppnissjónarmiða, en ekki séu færð nein rök fyrir þeim og ekki ljóst hvað það sé við almanaksárið og beitingu þeirrar reglu sem skekki samkeppnisstöðu hans, en í þessu efni vísi stefnandi ekki til neinna tiltekinna samkeppnisaðila. Er tilvísunum stefnanda til ótiltekinna samkeppnissjónarmiða mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Við álagningu opinberra gjalda árið 2008 hafi 18.733 lögaðilar verið á grunnskrá í Reykjavík. Samkvæmt lauslegri talningu hafi um 50 aðilar haft heimild skattstjóra til uppgjörs með breyttu reikningsári á því ári. Því sé um mjög lítinn hóp að ræða, þar sem heimild hafi verið veitt í samræmi við þau sjónarmið sem fram komi í verklagsreglum Ríkisskattstjóra. Skilyrði 59. gr. laga nr. 90/2003 séu ekki uppfyllt til að heimila stefnanda að hafa annað tekjuár en almanaksárið. Ekki liggi neitt annað fyrir en að skattstjóri og Ríkisskattstjóri hafi farið að lögum í ákvörðunum sínum. Niðurstaða Samkvæmt 59. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003 er meginregla að tekjuskatt skal miða við tekjur næsta almanaksárs á undan skattákvörðun, en frá þessari meginreglu er unnt að gera undantekningu samkvæmt ákvæðinu, ef annað er venjulegt rekstrarár í atvinnugrein aðila eða hann sýnir, þegar hann telur fram, að hann hafi annað reikningsár. Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu úrskurðar Ríkisskattstjóra frá 17. mars 2008 á því að hann uppfylli skilyrði framangreint ákvæði 1. mgr. 59. gr. laganna og sé skattstjóra skylt að heimila honum að taka upp annað reikningsár en almanaksárið. Undantekningarákvæði skattalaga ber að skýra þröngt, og það er háð mati skattstjóra hverju sinni hvort undantekning frá meginreglunni verði gerð. Við mat þetta hafa skattstjórar haft til hliðsjónar verklagsreglur, sem fram koma í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra nr. 3/2004 frá 30. mars 2004. Stefnandi hefur haldið því fram að skattstjóri geti ekki synjað um leyfi til annars reikningsárs en almanaksársins á grundvelli framangreindra verklagsreglna, þar sem þær þrengi heimildir skattþegna frá því sem leiði af sjálfu ákvæði 59. gr. laga 90/2003. Verklagsreglur þessar eru settar með stoð í 1. mgr. 101. gr.laganna, þar sem sú skylda er lögð á Ríkisskattstjóra að stuðla að samræmi í framkvæmd skattstjóra og er setning reglnanna liður í að framfylgja þeirri lagaskyldu. Ákvörðun um hvort heimila skuli undantekningu frá meginreglunni samkvæmt 59. gr. laganna er ávallt í höndum skattstjóra og háð mati hans. Breyta framangreindar verklagsreglur engu um það og verður ekki fallist á að verklagsreglur þessar, sem settar eru til þess að samræmis verði gætt við mat skattstjóra og með stoð í lögum 90/2003, stangist á við 59. gr. laganna eða að setning þeirra í formi hins ákvarðandi bréfs brjóti gegn 44. gr. og 74. gr. stjórnarskrárinnar. Af reglunum verður glögglega ráðið að rök fyrir þeim og megintilgangur er að stuðla að samræmi í framkvæmd á landinu öllu og verður sá tilgangur ekki talinn ómálefnalegur eða ólögmætur. Jafnframt verður af reglunum ráðið að við mat á því hvenær rétt sé að verða við ósk um breytt reikningsár, eru fiskveiðar og skólarekstur einungis nefnd í dæmaskyni og á það einnig við um annan atvinnurekstur sem nefndur er í reglunum. Í framangreindum verklagsreglum í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra kemur m.a. fram að sá sem hyggist taka upp eða breyta reikningsári sínu þannig að það falli ekki að almanaksárinu skuli rökstyðja óskir sínar og sýna fram á þá hagsmuni sem hann hafi af því fyrirkomulagi. Þá segir þar jafnframt að skattstjóri skuli fallast á óskir um breytt reikningsár ef eitthvert eftirtalinna atriða er til staðar: 1. Að félagið sé að mestu starfandi í atvinnugrein þar sem venjulegt reikningsár sé ekki almanaksárið og annað tímabil sé eðlilegt og algengt að nota til uppgjörs á rekstri. Ekki nægi að til staðar séu venjulegar árstíðasveiflur. 2. Að óskað hafi verið samsköttunar fyrir félagið með móðurfélagi sem þegar hafi fengið samþykkt annað reikningsár en almanaksárið og að önnur skilyrði samsköttunar séu uppfyllt. 3. Að félagið sé í nánum fjárhags- og eignatengslum við annan aðila, innlendan eða erlendan, sem hafi reikningsár, sem víki frá almanaksárinu og verulegir hagsmunir tengist því að fjárhagslegt uppgjör aðilanna fari saman. Óumdeilt er að stefnandi er í hefðbundnum verksmiðju-, heildsölu- og smásöluviðskiptum og hefur ekkert komið fram í málinu er sýnir fram á að rekstur stefnanda sé í nokkru frábrugðinn rekstri annarra fyrirtækja með svipaða starfsemi eða að stefnandi hafi af því hagsmuni umfram aðra þá aðila sem eru með sambærilega starfsemi að hafa breytt reikningsár. Þá hefur ekki komið fram í málinu að óskað hafi verið eftir samsköttun fyrir félagið með móðurfélagi, sem þegar hafi fengið samþykkt annað reikningsár en almanaksárið og ekki verið færð að því rök að félagið sé í nánum fjárhags- og eignatengslum við annan aðila með reikningsár annað en almanaksárið, í þeirri atvinnugrein sem stefnandi starfar í. Af framangreindu verður þannig ekki ráðið að skilyrði 59. gr. laga nr. 90/2003 til að heimila stefnanda að hafa annað tekjuár en almanaksárið hafi verið uppfyllt í tilviki stefnanda. Stefnandi byggir einnig á því að skattyfirvöld hafi heimilað öðrum aðilum á markaði að haga fjárhagsári sínu í samræmi við það sem henti þeirra rekstri. Það skekki samkeppnisstöðu stefnanda og brjóti gegn jafnræðisreglu. Stefnandi hefur aflað gagna undir rekstri málsins er sýna fram á sannleiksgildi þeirrar staðhæfingar hans að skattyfirvöld hafi heimilað öðrum skattaðilum að haga fjárhagsári sínu í samræmi við það sem henti þeirra rekstri. Liggur þó ekkert fyrir um það hvaða rök lágu að baki þeim ákvörðunum skattstjóra að heimila aðilum þessum að haga fjárhagsári sínu á þann veg og hvort atvik í þeim málum og máli stefnanda eru svo sambærileg að unnt sé að bera við broti á jafnræðisreglu eða að slíkar ákvarðanir skekki samkeppnisstöðu stefnanda. Er því brot gegn jafnræðisreglu ósannað. Með vísan til framangreinds er að mati dómsins ekkert annað fram komið í málinu en að skattyfirvöld hafi farið að lögum í ákvörðunum sínum í máli stefnanda og verður stefndi því sýknaður af kröfu samkvæmt 1. lið kröfugerðar stefnanda. Í 2. lið kröfugerðar sinnar hefur stefnandi krafist þess að viðurkenndur verði réttur hans til að haga reikningsári sínu frá 1. mars á ári hverju til loka febrúar á grundvelli 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003. Jafnvel þótt dómstólar hafi úrlausnarvald um það hvort skattyfirvöld hafi farið að málsmeðferðarreglum og hvort niðurstöður þeirra hafi viðhlítandi lagagrundvöll, geta þeir ekki tekið ákvörðun sem er í höndum skattstjóra samkvæmt 59. gr. tekjuskattslaga. Er því kröfu í öðrum lið kröfugerðar stefnu vísað sjálfkrafa frá dómi. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til greiða stefnda 400.00 krónur í málskostnað. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfu stefnanda, Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar hf., samkvæmt kröfulið 1, um ógildingu úrskurðar Ríkisskattstjóra frá 17. mars 2008, þar sem staðfestur var úrskurður skattstjórans í Reykjavík frá 20. desember 2007, varðandi synjun á erindi stefnanda um breytingu á reikningsári. Vísað er frá dómi kröfu stefnanda samkvæmt kröfulið 2, um að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að haga reikningsári sínu frá 1. mars á ári hverju til og með loka febrúar á grundvelli 1. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 583/2013
Fjöleignarhús Húsfélag
HúsfélagE krafði íbúðareigandann K um greiðslu vegna framkvæmda sem húsfélagið hafðimeð höndum á húsinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ákvörðun um framkvæmdinahefði verið tekin samhljóða á húsfundi og að ákvörðunin hefði verið bindandifyrir eigendur hússins. Engu breytti í því tilliti þótt verkið hefði veriðhafið áður en ákvörðunin var tekin. Var því fallist á kröfu húsfélagsins.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogasonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2013 að fengnuáfrýjunarleyfi. Hún krefst aðallegasýknu en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafistmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 56. gr.laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús eru húsfélög í öllum fjöleignarhúsum án þessað þau þurfi að stofna sérstaklega og formlega. Stefndi mun ekki hafa tekið tilstarfa fyrr en með fyrsta aðalfundi hans 21. september 2010. Aftur á móti munuhafa verið starfandi húsfélagsdeildir í báðum stigahúsunum nr. 84 og 86 viðEngjasel, sbr. 76. gr. laganna. Samkvæmt fundarboðivar einn liður á dagskrá áðurgreinds aðalfundar tillaga um að samþykkt yrði aðláta gera við og skipta um þá glugga sem þyrfti. Tekið var fram að tilboð yrðulögð fyrir fundinn og tekin ákvörðun um þau. Fram kemur í fundargerð að tilboðí verkið hafi verið samþykkt samhljóða. Samkvæmt þessu var tekin ákvörðun ummálefnið á grundvelli 2. mgr. 39. gr. laga nr. 26/1994, en til ákvörðunarinnarnægði samþykki einfalds meirihluta miðað við hlutfallstölur á löglega boðuðumhúsfundi, sbr. D. lið 1. mgr. 41. gr. og 1. mgr. 42. gr. laganna. Þessi ákvörðunvar bindandi fyrir eigendur hússins og breytir engu í því tilliti þótt verkiðhafi verið hafið áður en hún var tekin. Ákvæði 4. mgr. 40. gr. laganna komahins vegar ekki til álita við úrlausn málsins. Með þessum athugasemdum en aðöðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verðurgert að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kristín Marín Siggeirsdóttir, greiði stefnda, HúsfélaginuEngjaseli 84-86, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2013. I Mál þetta, sem dómtekið 26. marssl., er höfðað af Húsfélaginu Engjaseli 84-86, Engjaseli 84, Reykjavík, meðstefnu birtri 14. ágúst 2012, á hendur Kristínu Marínu Sigurgeirsdóttur,Engjaseli 86, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru aðallega þær, að stefndaverði dæmd til að greiða honum skuld að fjárhæð 144.265 kr. ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af59.262 kr. frá 1. desember 2010 til 1. október 2011 en af 144.265 frá þeim degitil greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaður úr hendi stefndu, að viðbættumvirðisaukaskatti. Krefst hann þess að málskostnaður beri dráttarvexti fráfimmtánda degi eftir dómsuppsögu. Dómkröfurstefndu eru aðallega þær að hún verðisýknuð af dómkröfum stefnanda en til vara að dómkröfur stefnanda á hendur henniverði lækkaðar. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefnanda að viðbættumvirðisaukaskatti. II Málavextir Málþetta snýst um kröfu stefnanda vegna skiptingu kostnaðar fyrir viðgerð ágluggum á gafli fjöleignarhússins við Engjasel 84-86, Reykjavík, nánar tiltekiðá austurhlið hússins en sá gafl er nær stigahúsi nr. 84. Stjórn húsfélagsins Engjaseli 84 lét framkvæma ástandsúttekt á eigninni íársbyrjun 2010. Fyrir liggur skýrsla RVK ehf.ráðgjafar frá 30. mars 2010 um úttektina. Í henni koma fram margvíslegarathugsemdir við ástand hússins. Hvað glugga varðar kemur m.a. fram að þeir væruorðnir veðraðir og gler farið að láta á sjá. Gluggar á norðausturhlið lækju ímörgum íbúðum á samsetningu þar sem innveggur kæmi að gluggapóstum. Fara þyrftiyfir pósta, þétta þá og skipta og sé kominn í þá fúi. Botnlistar væru víðastorðnir berir, öll málning flögnuð af þeim og sum staðar hafi orðið vart fúa. Ítillögum um úrbætur kom fram að endurmála þyrfti gluggalista. Hreinsa þyrftiupp núverandi gluggalista og skipta út þeim listum sem væru orðnir fúnir.Einnig þyrfti að kanna hvort leki væri kominn í glugga. Nýta þyrfti tækifæriðog endurnýja þéttilista með opnanlegum gluggafögum. Á bakhlið sé algengt aðleki sé á samskeytum glugga sem lýsti sér í rakaskemmdum á innveggjum sem genguað gluggapóstum. Af skýrslunni má ráða að eignarhluti Engjasels 84 hafi fyrstog fremst verið til skoðunar. Með fundarboði 9. september 2010 var boðað til fyrstaaðalfundar í húsfélaginu Engjaseli 84-86, hinn 21. sama mánaðar. Undirfundarboðið ritaði einn eigandi íbúðar í Engjaseli 84. Þar kom meðal annarsfram að kosin skyldi stjórn og ræða ætti tilteknar framkvæmdir, skiptingukostnaðar og fleira. Þá átti að ræða brýnar viðgerðir og/eða skipti á gluggumvegna lekans. Tilboð yrðu lögð fyrir fundinn og ákvörðun tekin um þau. Stjórnhúsfélagsins við Engjasel 86 mótmælti fundarboðinu með bréfi 16. september 2010og lýsti sig jafnframt óbundið af þeim ákvörðunum sem á fundinum kynnu að verðateknar og áskildi sér allan rétt í málinu. Í bréfinu kom fram að sú venja hefðiskapast að hvor stigagangur sæi um sín mál sjálfur. Ekki hafi verið litið svo áað um sameiginleg málefni né gagnkvæma greiðsluskyldu hafi verið að ræða. Taldistjórnin að helsti tilgangur fundarins virtist vera að fá fram samþykki áframkvæmdum sem þegar væru hafnar og deila kostnaði vegna þeirra. Yrði boðaðurfundur haldinn væri ljóst að eigendur íbúða að Engjaseli 86 yrðu á engan háttbundnir við þær ákvarðanir sem þar yrðu hugsanlega teknar. Var allur rétturáskilinn varðandi þetta mál. Enginn eigenda íbúða þess stigagangs mætti áfundinn. Á fundinn mættu hins vegar eigendur átta íbúða nr. 84. Greiddu þeirallir atkvæði með því að ráðast í viðgerðir og/eða skipti á gluggum. Ífundargerð er bókað að fyrir fundinn hafi verið lagt tilboð um viðgerð ágluggum í húsinu. Var áætlað verð samtals 1.843.000 kr. en í því mun hafavantað verð á stillösum. Umrætt tilboð hefur ekkiverið lagt fram. Í málinu liggur fyrir óundirritaður verksamningur húsfélagsinsEngjaseli 84 við verktakann Magnús og Steingrím ehf., unninn af RVK ráðgjöf ehf., frá ágúst 2010. Þar eru m.a. kaflar umviðgerðir á gluggum. Kemur fram að verktími skuli hefjast 9. ágúst og ljúkaeigi síðar en 9. október 2010. Húsfélagið við Engjasel 86 óskaði eftir álitikærunefndar húsamála vegna ágreiningsins og krafðist þess m.a. að viðurkenntyrði að því yrði ekki gert að greiða kostnað við viðgerðir á gluggum áausturhlið Engjasels 84. Í áliti nefndarinnar frá 24. mars 2011 var kröfuálitsbeiðanda hafnað. Taldi nefndin að ákvörðun sem tekin hafi verið áframangreindum fundi í heildarhúsfélaginu Engjaseli 84-86 hefði verið bindandifyrir alla eigendur hússins. Skýrslurfyrir dóminum gáfu stefnda og Kristinn Kristjánsson. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað tilþess að krafa hans byggist á samþykkt löglegs aðalfundar félagsmanna stefnanda,sem haldinn hafi verið 21. september 2010, þar sem einróma hafi verið samþykktað ráðast í brýnar viðgerðir og/eða skipti á gluggum á austurhliðfasteignarinnar að Engjaseli 84-86 vegna þráláts viðvarandi leka hjá eigendumnokkurra íbúða sem legið hafi undir skemmdum vegna hans. Þá hafi verið samþykktað taka tilboði í framkvæmd verksins. Hinn sameiginlegi kostnaður hússins vegnaumræddra framkvæmda á ytra byrði glugga, samtals 2.412.454 kr., skiptist millieignarhluta eftir eignarhlutdeild þeirra, skv. hlutfallstölu eignar. Hafihlutdeild stefndu numið 5,98% af heildarfjárhæð útlagðs kostnaðar húsfélagsinsvegna þessa afmarkaða verkþáttar sem hér sé stefnt til greiðslu á, þ.e. vegnaframkvæmda við þann hluta gluggans sem liggi utan glers. Hafi greiðslur semstefndu beri að greiða verið tvíþættar, þ.e. annars vegar 59.262 kr. ágjalddaga 1. desember 2010 og hins vegar 85.003 kr. á gjalddaga 10. október2011. Stefnandi bendir á að í fundarboðiframangreinds fundar hafi fylgt dagskrá þar sem meðal dagskrárliða hafi veriðákvörðun um að ráðast í brýnar viðgerðir og/eða skiptingu á gluggum vegna leka,sem og ákvarðanataka um kostnaðarskiptingu og innheimtu kostnaðar vegnaframkvæmdanna hjá félagsmönnum. Til fundarins hafi verið mætt fyrir hönd áttaeignarhluta. Ákveðið hafi verið einróma að ráðast í umræddar framkvæmdir oghafi tillagan því hlotið samþykki tilskilins fjölda eigenda miðað viðhlutfallstölur á löglega boðuðum húsfundi, sbr. d-lið 41. gr. laga umfjöleignarhús nr. 26/1994, sbr. 1. mgr. 42. gr. sömu laga. Stefnda hafi ekkimætt á fundinn og því ekki nýtt sér rétt sinn til atkvæðagreiðslu á honum. Stefnandi vísar til þess að verktakarhafi verið byrjaðir að athuga austurhlið hússins þegar fundurinn hafi fariðfram. Þegar þeir hafi rifið frá klæðningu hafi komið í ljós að gluggar áausturhlið hússins hafi verið meira og minna ónýtir. Að fenginni þeirriniðurstöðu hafi verið boðað til fundarins. Á honum hefði verið tekið tilboði ítiltekna þætti, sem nauðsynlegt var að framkvæma fyrir veturinn, m.a.gluggaskipti. Stefnandi bendir á að hvorki hafi stjórn húsfélagadeildarEngjasels 84 eða nokkur félagsmanna krafist stöðvunar framkvæmda svo sem þeimhafi verið unnt á grundvelli laga nr. 26/1994. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 26/1994, einkum6., 8., 13.-15,. 39., 41.-42., 45., 47., 56. gr., 60. gr., 62. gr., 69.-71. gr.og svo almennra reglna kröfuréttar. Krafa hans um dráttarvexti styðst við 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafastyðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefndu Stefnda byggir sýknukröfu sína áþví að eigendur Engjasels 84 hafi staðið með ólögmætum hætti að ákvörðun um þærframkvæmdir sem stefnandi byggi kröfur sínar á. Þegar boðað hafi verið tilfyrsta húsfundar í hinu sameiginlega húsfélagi að Engjaseli 84-86 meðfundarboði dags. 9. september 2010, hafi íbúar að Engjaseli 84 þá þegar veriðbúnir að taka ákvörðun um þær framkvæmdir sem stefnandi byggi kröfur sínar á.Húsfélagið að Engjaseli 84 hafði enda sem verkkaupi í ágúst 2010 gertverksamning við verktakann Magnús og Steingrím ehf. um framkvæmdirnar.Framkvæmdirnar hafi þar að auki verið hafnar. Stefnda telur að hvorki hún néstefnandi, sem heildarhúsfélag, geti orðið skuldbundið af slíkum samningi semeinstakir eigendur að Engjaseli 84 hafi gert í andstöðu við ákvæði laga nr.26/1994. Með því að standa að ákvörðun um framkvæmdirnar með þessum hætti hafieigendur að Engjaseli 84 brotið gegn 2. mgr. 36. gr. enda um að ræða ákvörðunog ráðstöfun sem snertir sameign og sameiginleg málefni eigenda. Stefnda telureigendur að Engjaseli 84 einnig hafa brotið gegn 39. gr. enda var gengið framhjá ákvörðunarrétti stefndu skv. 1. mgr., sbr. 2. mgr., 39. gr. og ákvæði 4.mgr. sömu greinar virt að vettugi. Jafnframt telur stefnda að meðframangreindri ákvörðun hafi verið brotið gegn meginreglu samningaréttar umsamningsfrelsi. Stefndatelur jafnframt að framkvæmdir, sem stefnandi byggi kröfur sínar á, falli undir9. tölul. b-liðar 1. mgr. 41. gr. nr. 26/1994. Tilákvörðunar um framkvæmdirnar hefði því þurft samþykki 2/3 hluta eigenda ogsamkvæmt 2. mgr. 42. gr. nr. 26/1994 hefði a.m.k. helmingur eigenda, bæði miðaðvið fjölda og eignarhluta, þurft að vera á fundi til þess að ákvörðunin teldistgild. Hafi ákvarðanir fundarins um framkvæmdirnar því þegar af þeirri ástæðuverið ógildar. Stefndabendir á að í fundarboði hafi þess ekki verið getið að á fundinum ætti að farafram atkvæðagreiðsla um þær framkvæmdir, sem stefnandi byggi kröfu sína á. Séþví atkvæðagreiðslu um þetta efni á fundinum ólögmæt og ekki bindandi fyrirstefndu, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 26/1994. Stefnda bendir einnig á aðsamkvæmt fundarboði hafi verið á því byggt að leggja ætti tilboð fram fyrirfundinn. Það hafi þó aldrei verið gert enda hafi húsfélagið í Engjaseli 84 þáþegar gert samning við verktaka um verkið. Stefnda vísar til þess að með bréfisem sent hafi verið fyrir hönd allra íbúa Engjasels 86, hafi öllum málum ádagskrá fundarins verið mótmælt og skýrri andstöðu allra íbúa lýst. Bréf þettajafngildi neiyrði allra eigenda að Engjaseli 86 við öllum tillögum sem bornarhafi verið upp á fundinum. Stefnda byggir enn fremur á þvíað annmarki sé á ákvörðun stefnanda um málshöfðun. Slík ákvörðun verði að veratekin af þeim sem sé bær til að ráðstafa hagsmunum hennar. Til að slík ákvörðunsé tekin réttilega telur stefnda einnig að til þurfi formlega aðgerð, svo semákvörðun á húsfundi. Málshöfðun sé ráðstöfun sem gangi lengra en segi í 1. og2. mgr. 70. gr. nr. 26/1994 enda um verulega viðarhlutamikla aðgerð að ræða. Varakröfusína um lækkun krafna stefnanda byggir stefnda á því að krafa stefnanda sé ofhá. Um lagarök vísarstefnda til almennra meginreglna kröfu- og samningaréttar, þ.m.t. tilmeginreglu samningaréttar um samningsfrelsi. Stefnda vísar til laga umfjöleignarhús nr. 26/1994. Einkum er vísað til ákvæða 36., 39., 41., 42., 48.,62. og 70. gr. Þá vísar stefnda til 1. mgr. 130. gr. þeirra laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991 til stuðnings málskostnaðarkröfu. IV Niðurstaða Í máli þessu er deilt um skyldustefndu til að greiða hluta af kostnaði vegna viðgerðar á gluggum á austurgaflifjöleignarhússins nr. 84-86 við Engjasel. Af hálfu stefndu er ekki dregið í efaað um sé að ræða sameiginlegan kostnað sem skiptast ætti á hlutaðeigandieigendur í umræddu fjölbýlishúsi eftir hlutfallstölu eignarhluta þeirra. Þágerir hún ekki athugasemdir við að þörf hafi verið á viðgerðunum. Byggistsýknukrafa stefndu fyrst og fremst á því að ákvörðun um að ráðast íframkvæmdirnar hafi ekki verið með þeim hætti sem lög um fjöleignarhús nr.26/1994 mæli fyrir um og því sé hún ekki bundin af henni. Hinn9. september 2010 var eigendum íbúða við Engjasel 84-86 sent aðalfundarboð semundirritað var af einum eigenda íbúðar við Engjasel 84. Var þar boðað tilfyrsta aðalfundar í heildarhúsfélaginu Engjaseli 84-86, sem haldinn skyldi 21.september 2010. Umrætt fjöleignarhús skiptist í tvo stigaganga og eru tíueignarhlutar í hvorum gangi. Upphaflega voru tvö húsfélögog tvær stjórnir starfandi í húsinu, þ.e. ein fyrir hvorn stigagang. Sundurliðuðdagskrá í 18 liðum kom fram í fundarboðinu. Er þar m.a. breiðletrað í 9. lið: Brýnar viðgerðir og/eða skipti á gluggumvegna leka. Tillaga um að samþykkt verði að láta gera við og/eða skipta um þáglugga sem þarf. Tilboð verða lögð fyrir fundinn og tekin ákvörðun um þau. Ítilefni fundarboðsins sendi stjórn húsfélagsins Engjaseli 86 stjórnhúsfélagsins Engjaseli 84 bréf hinn 16. september 2010 þar sem fram kom aðeigendur íbúa við Engjasel 86 teldu sér ekki skylt að sækja fundinn.Tilgreindar voru tvær ástæður fyrir því. Í fyrsta lagi var á það bent að ekkerthúsfélag væri starfandi fyrir Engjasel 84-86 og því engin stjórn starfandi.Hefði sá aðili sem boðaði til fundarins ekki umboð til þess. Í öðru lagi væriljóst að ákvörðun hefði þegar verið tekin um ýmsar framkvæmdir sem tilgreindarværu í fundarboðinu af hálfu eigenda Engjasels 84. Ekkert samráð hefði veriðhaft við eigendur íbúða við Engjasel 86 um þær framkvæmdir. Þá var í niðurlagibréfsins m.a. bent á að sú hefð hefði skapast að þær framkvæmdir sem hefðu áttsér stað í húsinu væru á kostnað þess stigagangs sem ráðist hefði í þær. Ekkihefði verið litið svo á að um sameiginleg málefni né gagnkvæma greiðsluskylduværi að ræða. Virtist sem svo að sú ákvörðun að stofna sameiginlegt húsfélag ásama tíma og eigendur Engjasels 84 vildu ráðast í kostnaðarsamar framkvæmdirhefði þann tilgang einan að fá kostnaðinum deilt á fleiri eignarhluta. Yrðiboðaður aðalfundur haldinn væri ljóst að eigendur íbúða að Engjaseli 86 yrðu áengan hátt bundnir við þær ákvarðanir sem þar myndu hugsanlega verða teknar. Hinn boðaði fundur var haldinn ogstýrði honum utanaðkomandi lögmaður. Á fundinn mættu átta eigendur íbúða viðEngjasel 84. Enginn eigandi íbúðar við Engjasel 86 mætti á fundinn enframagreint bréf stjórnar húsfélagsins var lagt fram. Í fundargerð er bókað aðfram sé lagt tilboð sem hljóðaði upp á samtals 1.843.000 kr. vegna skipta á níugluggum. Heildarkostnaður væri áætlaður þessi fjárhæð en inn í hana vantaðiverð á stillösum. Var tekið fram í umfjöllun umtilboðið að kostnaður vegna gluggaskipta skiptist á sameign og eigandaviðkomandi íbúðar. Atkvæðagreiðsla fór fram um tilboðið og var það samþykktsamhljóða af þeim sem mættir voru á fundinum. Ákvæðilaga nr. 26/1994 um fjöleignarhús eru ófrávíkjanleg nema annað sé tekið fram íþeim eða leiði af eðli máls, sbr. 1. mgr. 2. gr. Óumdeilt er í málinu að húsiðEngjasel nr. 84-86 telst eitt hús í skilningi laganna. Húsfélög eru til í öllumfjöleignarhúsum í krafti laganna og þarf ekki að stofna þau sérstaklega ogformlega, sbr. 1. mgr. 56. gr. Enginn getur synjað þátttöku í húsfélagi eðasagt sig úr því nema með sölu eignarhluta síns, sbr. 2. mgr. 56. gr. Bereigendum íbúða í húsinu bæði réttur og skylda til þess að vera í húsfélagi,sbr. 12. og 13. gr. Þá eiga þeir samkvæmt 1. mgr. 39. gr. óskoraðan rétt til aðtaka þátt í öllum ákvörðunum. Meginregla laganna er sú að sameiginlegarákvarðanir ber að taka á húsfundum, sbr. 4. mgr. 39. gr. Var því nauðsynlegt að taka ákvörðun um framkvæmdir á sameign hússins ásameiginlegum fundi heildarhúsfélagsins og allra eigenda hússins. Þótt umrættheildarhúsfélag væri til í krafti laganna var það ekki starfandi í september2010. Við þær aðstæður verður að telja að einstaka félagsmönnum hafi veriðheimilt að boða til húsfundar eins og einn eigandi íbúðar við Engjasel 84 gerðií máli þessu með bréfi 9. september 2010. Að öðrum kosti væri eigendumeignarhluta í fjöleignarhúsi í lófa lagið að standa í vegi fyrir að teknar væruákvarðanir um sameiginleg málefni húsfélagsins. Hefur stefnda í málatilbúnaðisínum fyrir héraðsdómi ekki gert athugasemdir við boðun fundarins. Stefndu vargefinn kostur á að mæta á umræddan fund 21. september 2010 og taka þátt íatkvæðagreiðslu en það kaus hún að gera ekki. Dómurinn getur ekki fallist á þaðmeð stefndu að bréf stjórnar húsfélagsins Engjasels 86, sem í raun erhúsfélagsdeild í skilningi 76. gr. laganna, sé ígildi neiyrðis stefndu viðatkvæðagreiðslu á fundinum, enda er sú deild ekki til þess bær að komafram fyrir hönd einstakra eigenda eignarhluta þegar hagsmunirheildarhúsfélagins eru til umfjöllunar. Þá gera lög nr. 26/1994 ráð fyrir að húsfundir séu sóttir af félagsmönnum og atkvæði greidd á þeimenda kann gildi atkvæðagreiðslu að ráðast af fundarsókn, sbr. 42. gr. Skýrt komfram í fundarboðinu að tekin yrði ákvörðun um tilboð í gluggaviðgerðir á fundinum.Felur það í sér að atkvæðagreiðsla færi fram enda verður að taka ákvarðanir áhúsfundum með þeim hætti svo unnt sé að meta hvort fullnægjandi samþykki liggifyrir viðkomandi málefni, sbr. 41. gr. Ekki var um það að ræða að viðgerðirnargengju lengra eða væru verulega dýrari og umfangsmeiri en venjulegt ognauðsynlegt viðhald. Gilti því meginregla laganna nr. 26/1994 um einfaldanmeirihluta eigenda miðað við hlutfallstölur á löglega boðuðum húsfundi umumræddar gluggaviðgerðir, sbr. d-lið, 1. mgr. 41. gr. laga. Gögn málsins benda til þess að húsfélagið Engjasel 84hafi þegar samið við verktaka um viðgerðir á gluggunum og að framkvæmdir hafiað einhverju leyti verið hafnar áður en boðað var til fundarheildarhúsfélagsins í september 2010. Þannig liggur fyrir í málinuóundirritaður verksamningur húsfélagsins Engjaseli 84 við verktakann Magnús ogSteingrím ehf., unninn af RVK ráðgjöf ehf., frá ágúst2010. Til þess ber þó að líta að á þessum tíma var heildarhúsfélagið ekkistarfandi og andstaða var við það hjá stefndu að það tæki til starfa. Verður því að áskilja stefnanda rétt til þess að bæta úr ágöllum á fyrriákvörðun vegna hinna umdeildu viðgerða með þessum hætti enda er það í samræmivið meginreglu laga nr. 26/1994 að húsfélagi sé unnt að bæta úr eða staðfesta áöðrum fundi ákvörðun sem annmarki var á, ef eigandi var ekki hafður með íráðum, sbr. 4. mgr. 40. gr. Skiptir þá engu máli þótt framkvæmdir hafi veriðhafnar. Varð það gert á fundi 21. september 2010 er stefndu og öðrum eigendumíbúa við Engjasel 84-86 var gefinn kostur á að greiða atkvæði vegna viðgerðannaá húsfundinum. Jafnframt ber að horfa til þess að reikningar verktakans vegnagluggaviðgerðanna, sem krafa stefnanda byggir á í máli þessu, eru stílaðir ástefnanda en ekki húsfélagið Engjaseli 84. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að telja aðatkvæðagreiðsla, sem fram fór á fundi stefnanda 21. september 2010, um aðráðast í viðgerð á gluggum á austurgafli fjöleignarhússins Engjasels 84-86 sébindandi fyrir stefndu. Stefndabyggir enn fremur á því að annmarki sé á ákvörðun stefnanda um málshöfðun.Slíka ákvörðun verði að taka á húsfundi. Við mat á þessari málsástæðu ber aðlíta til þess að það er skylda stjórnar húsfélags að innheimta hjá eigendumhlutdeild þeirra í sameiginlegum kostnaði, sbr. 2. mgr. 69. gr. laga nr.26/1994. Sé þessi kostnaður ekki greiddur verður að telja að stjórninni sé allajafna heimilt, án þess að það sé tekið fyrir á húsfundi, að innheimtakostnaðinn með málsókn. Að öðrum kosti væri eigendum eignarhluta sem skulduðusameiginlega kostnað, í krafti atkvæðisréttar síns, unnt að standa í vegi fyrirað kostnaðurinn yrði innheimtur með lögsókn. Nær sýknukrafa stefndu ekki framað ganga á þessari forsendu. Stefndagerir þá varakröfu að dómkrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Þessi krafa ersvo vanreifuð að ekki er unnt að fallast á hana. Er henni því vísað frá dómi. Samkvæmtframangreindu verður stefnda því dæmd til að greiða stefnanda 144.265 kr. ásamt dráttarvöxtum einsog greinir í dómsorði. Þá ber með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að dæma stefndu til að greiða stefnendummálskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, að meðtöldumvirðisaukaskatti. Dóminn kvað upp Kolbrún Sævarsdóttirhéraðsdómari. D Ó M S O R Ð Stefnda, Kristín Marín Sigurgeirsdóttir,greiði stefnanda, húsfélaginu Engjaseli 84-86, 144.265 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 59.262 kr. frá 1. desember2010 til 1. október 2011 en af 144.265 frá þeim degi til greiðsludags. Varakröfu stefndu er vísað frá dómi. Stefnda greiði stefnanda 300.000 kr. ímálskostnað.
Mál nr. 88/2013
Lögreglumaður Ákæruvald Hæfi Frávísunarkröfu hafnað Umboðssvik
X og Y voru ákærðir fyrir umboðssvik, með því að hafa 8. febrúar 2008 í störfum sínum hjá A banka hf., báðir meðlimir í áhættunefnd bankans, misnotað aðstöðu sína og stefnt fé bankans í stórfellda hættu með lánveitingu bankans til B ehf. í formi peningamarkaðsláns að tiltekinni fjárhæð, án trygginga eða ábyrgða og andstætt almennum reglum bankans um lánsveitingar og markaðsáhættur um hámark heildarlánveitinga til einstaks aðila og aðila honum tengdum. Ekki var fallist á með X og Y að vísa bæri málinu frá héraðsdómi, en þeir báru því m.a. við að tveir lögreglumenn sem rannsökuðu málið hefðu verið vanhæfir til þess svo og að saksóknari sá sem tók ákvörðun um saksókn hefði ekki verið til þess hæfur. Í niðurstöðu Hæstaréttar var fallist á með héraðsdómi að sannað væri, þrátt fyrir neitun X og Y, að þeir hefðu samþykkt að veita peningamarkaðslánið til B ehf. svo og að ranglega hefði verið staðhæft í ákæru að lánið hefði veitt án trygginga eða ábyrgða, en sama dag og lánið var veitt var undirrituð handveðsyfirlýsing þar sem B ehf. setti A banka hf. að veði hlutabréf í G hf. sem námu tiltekinni fjárhæð að nafnverði. Rakti Hæstiréttur að á fundi áhættunefndar A banka hf. 6. febrúar 2008 hefði verið samþykkt að lána C ehf. eða óstofnuðu félagi, sem eftir stofnun hlaut nafnið E ehf., lán að nettó fjárhæð 100.000.000 evrur. Hefði tilgangur lánveitingarinnar verið að greiða skuld C ehf. við D banka sem B ehf. var í ábyrgð fyrir, en hlutabréf í A banka hf. höfðu verið sett að veði til tryggingar greiðslu lánsins. Þótti sannað að ekki hefði verið unnt að veita B ehf. lánið þar sem það myndi fara umfram þau útlánamörk sem mælt var fyrir um í reglum bankans. Hefði ákvörðun um lánveitingu til B ehf. því ekki verið á færi áhættunefndarinnar heldur stjórnar A banka hf. Ekki hefði legið fyrir samþykki stjórnar fyrir því að víkja frá ákvörðun áhættunefndar og gögn í málinu bæru ekki með sér að lagt hefði verið mat á hversu hátt lán mætti veita B ehf. ef tekið hefði verið tillit til ætlaðrar rýmkunar á heimildum í reglunum. Með því að heimila veitingu lánsins til B ehf. og árita ádráttarskjal um að greiða mætti lánið út hefðu X og Y brotið reglur A banka hf. Með því hefðu þeir misnotað aðstöðu sína sem forstjóri og framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans. Taldi Hæstiréttur að enginn vafi væri á því að ásetningur X og Y hefði staðið til þessarar misnotkunar og til þess að vernda einkum hagsmuni C ehf. og B ehf. Var því talið að skilyrðum 249. gr. almennra hegningarlaga um misnotkun á aðstöðu og auðgunarásetning væri fullnægt. Að því er varðaði mat á fjártjónshættu A banka hf. rakti Hæstiréttur að í reglum A banka hf. um útlán og áhættumat hefði falist mat bankans á því hvaða útlánamörk væru viðunandi án þess að of mikil áhætta væri tekin. Ekki hefði verið hnekkt skilningi X og Y á því að í reglunum hefðu falist heimildir til rýmri lánveitinga þegar tekið hefði verið tillit til skuldbindinga, sem hefðu takmarkað vægi í áhættugrunni. Væri miðað við að í reglunum, að teknu tilliti til heimilar rýmkunar, hefði falist almennt mat bankans á forsvaranlegri áhættu í hverjum útlánaflokki, væri ósannað að farið hefði verið umfram þá áhættu sem bankinn hefði talið viðunandi. Þá hefði ákæruvaldið ekki upplýst hvaða tryggingar A banki hf. hefði haft vegna lána sem bankinn hefði veitt B ehf. og ekki lagt fram upplýsingar um verðmæti þeirrar tryggingar sem afhent var bankanum 8. febrúar 2008. Loks lá fyrir að lánið hefði einungis verið veitt yfir helgi og að A banki hf. hefði haft í vörslum sínum flest þau skjöl sem þurfti til að flytja lánið yfir á E ehf. sem áhættunefnd hafði samþykkt sem lántaka og ekki var umdeilt að samræmdist reglum bankans. Taldi Hæstiréttur ekki sannað að háttsemi X og Y hefði falið í sér verulega fjártjónshættu fyrir A banka ehf. Væru því ekki fullnægt öllum skilyrðum 249. gr. almennra hegningarlaga og voru X og Y því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi, til vara sýknu, en að því frágengnu mildunar á refsingu. I Krafa ákærðu um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er í meginatriðum reist á sömu röksemdum og sama krafa þeirra fyrir héraðsdómi, sem gerð var í bókunum er lagðar voru fram af þeirra hálfu í þinghaldi 6. júní 2012. Málflutningur fór fram um frávísunarkröfuna 31. ágúst sama ár og hafnaði héraðsdómur henni með úrskurði 17. september 2012. Krafan er einkum reist á þremur röksemdum. Í fyrsta lagi á því að rannsókn málsins verði ekki lögð til grundvallar ákæru þar sem tveir lögreglumenn, er einkum sinntu rannsóknarstörfum, hafi af tilgreindum ástæðum verið vanhæfir til starfans. Í öðru lagi vegna þess að saksóknari sá, er tók ákvörðun um saksókn, hafi verið vanhæfur til þess. Í þriðja lagi vegna þess að ákæran sé ekki reist á þeirri rannsókn, sem fram fór í málinu. 1 Til stuðnings fyrstu frávísunarástæðunni halda ákærðu því fram að í ljós hafi komið að tveir nafngreindir lögreglumenn, sem störfuðu hjá embætti sérstaks saksóknara og önnuðust öðrum starfsmönnum þess embættis fremur rannsókn málsins, hafi 24. september 2011 hafið störf í þágu þrotabús B ehf. sem hafi valdið vanhæfi þeirra til að annast rannsóknina. Ákærðu hafi fyrst verið gerð grein fyrir þessum aðgerðum lögreglumannanna 23. maí 2012 þegar sérstakur saksóknari gaf út yfirlýsingu um að þeir hefðu verið kærðir til ríkissaksóknara vegna ætlaðs brots á þagnarskyldu. Þeir hafi látið af störfum hjá embættinu í lok árs 2011. Ákærðu benda á að lögreglumennirnir tveir hafi annast allar skýrslutökur af sakborningum og vitnum á rannsóknarstigi, leit að gögnum og leit í þeim gögnum, sem aflað hafi verið, og lagt mat á hver þeirra hefðu þýðingu til sönnunar og þannig orðið hluti af rannsóknargögnum málsins. Lögreglumennirnir hefðu hafið störf í þágu þrotabús B ehf. áðurgreindan dag og hafi verkefni þeirra falist í að leggja mat á gjaldþol félagsins og rannsaka í því sambandi meðal annars hvernig það hefði fjármagnað greiðslur afborgana á skuldum sínum í aðdraganda að töku bús þess til gjaldþrotaskipta. Við það starf hafi þeir hagnýtt sér upplýsingar sem þeir hafi aflað sér við lögreglurannsóknina. Hagsmunir þrotabúsins hafi staðið til þess að sýnt yrði fram á að B ehf. hafi verið ógjaldfært þegar á árinu 2007 svo unnt væri að reisa kröfu um riftun ráðstafana samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. á málsástæðum um ógjaldfærni. Vinna lögreglumannanna í þágu þrotabúsins hafi einnig varðað mikla hagsmuni fyrir þá en sameignarfélag þeirra, sem gerði samning við þrotabúið um verkið, hafi fengið um 30.000.000 krónur í verklaun. Störf þeirra og afstaða við rannsókn á máli ákærðu hafi mótast af því að þeir hefðu haft hagsmuni af því að rannsókn á sakargiftum á hendur ákærðu leiddi til þeirrar niðurstöðu að B ehf. hafi verið ógjaldfært og greiðslur félagsins á skuldum þess verið fjármagnaðar með lögbrotum. Í þessu sambandi er bent á að í beiðni skiptastjóra þrotabúsins 2. maí 2012 um dómkvaðningu matsmanna til þess að skoða og meta hvort félagið hafi verið ógjaldfært þegar gerðar voru tilteknar ráðstafanir, sem krafist er riftunar á í níu dómsmálum er þrotabúið hefur höfðað, komi fram að tilgangur matsins sé að sanna að B ehf. hafi verið ógjaldfært síðla árs 2007 og í síðasta lagi 30. nóvember það ár. Í matsbeiðninni sé sérstaklega fjallað um fjármögnun á uppgreiðslu láns hjá D 8. febrúar 2008. Þar sé að finna lýsingu skiptastjóra á því að ekki hafi náðst að ganga frá lánveitingunni á þann hátt sem samþykkt hafði verið innan A banka hf. og því hafi verið gripið til þess ráðs að veita B ehf. beint svokallað peningamarkaðslán að fjárhæð 102.162.470,12 evrur eða rúmlega 10.000.000.000 krónur. Þeir X og Y hafi nú verið ákærðir fyrir þessa lánveitingu og sé ákæran hluti framlagðra skjala í áðurnefndum riftunarmálum. Telji ákæruvaldið að með lánveitingunni hafi ákærðu misnotað aðstöðu sína og stefnt fé bankans í stórfellda hættu þar sem lánið hafi verið án trygginga eða ábyrgða og andstætt almennum reglum A banka hf. um hámark heildarlánveitinga til einstaks aðila. Þá hafi lánveitingin ekki verið samþykkt af áhættunefnd bankans eins og skylt hefði verið. Ákærðu árétta að lögreglumennirnir tveir hafi frá því í september 2011 og til áramóta unnið samtímis við rannsókn málsins hjá embætti sérstaks saksóknara og í þágu þrotabúsins. Þeir hafi að auki unnið sem verktakar fyrir embættið eftir 1. janúar 2012 og meðal annars verið sækjanda málsins til aðstoðar við þingfestingu þess í héraði. Ákærðu telja sem fyrr greinir að lögreglumennirnir tveir hafi haft fjárhagslegra hagsmuna að gæta af niðurstöðu rannsóknarinnar og ákvörðun um saksókn í málinu. Í því sambandi er bent á að ólíklegt verði að telja að skiptastjóri þrotabúsins hafi verið reiðubúinn að kosta jafn miklu til vinnu lögreglumannanna í þágu þess nema hann hafi fengið vísbendingu eða fyrirheit um að niðurstöður vinnunnar myndu þjóna hagsmunum þrotabúsins. Ákærðu telja einnig að ætlað vanhæfi lögreglumannanna tveggja hafi haft áhrif á framkvæmd rannsóknarinnar og niðurstöður hennar svo og á það hvernig þær hafi verið settar fram. Þannig hafi ýmsum gögnum, sem ákærðu telja til grundvallargagna málsins, enginn gaumur verið gefinn. Í þessu sambandi er getið um tölvupóst- og símasamskipti þeirra starfsmanna A banka hf. sem önnuðust útborgun lánsins, sem ákært er fyrir, á þeim degi sem lánveitingin fór fram. Þá er einnig bent á fyrri útgáfu svonefnds ádráttarskjals sem sýni, eftir samanburð á því og þeim tveimur eintökum þess, sem síðar voru gerð og ákæruvaldið lagði fram, að árituðum texta hafi verið bætt inn á skjalið eftir að ákærðu undirrituðu það. Ákærðu telja einnig að á hafi skort að við rannsóknina hafi verið lagt mat á verðmæti þeirra veða sem tekin voru af hálfu a banka hf. til tryggingar öllum skuldbindingum b ehf. við bankann. Hafi meðal annars komið fram í skýrslu lögreglu 2. nóvember 2011, sem gerð hafi verið um rannsóknina samkvæmt 56. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og annar lögreglumannanna tveggja undirritaði, að peningamarkaðslánið til b ehf. hafi verið veitt án trygginga. Hafi þessi veigamikla rangfærsla síðan ratað inn í verknaðarlýsingu í ákæru málsins. Jafnframt er bent á að fjöldi vitna, sem ástæða hafi verið til að leiða fyrir dóm, hafi ekki gefið skýrslu við rannsóknina. Um rannsóknarniðurstöður og framsetningu þeirra benda ákærðu á að áðurnefnd skýrsla, sem sé gerð samkvæmt 56. gr. laga nr. 88/2008, hafi að efni til ekki verið í samræmi við fyrirmæli greinarinnar. Auk þess sé orðfæri hennar gildishlaðið og framsetning öll beri merki um að ekki hafi verið gætt jafnt að þeim atriðum sem horfi til sýknu og sektar svo sem skylt sé, sbr. 2. mgr. 53. gr. laganna. Framsetning skýrslunnar feli í sér skriflegan málflutning af hálfu ákæruvaldins sem sé utan þess sem lög nr. 88/2008 geri ráð fyrir. Þetta hafi ákæruvaldinu orðið ljóst og því lagt fram aðra skýrslu 1. júní 2012 um aðgerðir í málinu. Loks er bent á, að innbyrðis misræmi sé í afstöðu einstakra rannsakenda í málinu um ástæðu þeirrar lánveitingar sem ákært sé fyrir. Af hálfu ákærða Y er frávísunarkrafan einnig reist á þeim rökum að ákærandinn í málinu hafi verið vanhæfur til þess að gefa út ákæru. Ástæða þess sé sú, að upplýst hafi verið að hann hafi haft dagleg samskipti við lögreglumennina tvo um rannsóknina og annast verkstjórn þeirra við hana. Sé afar ólíklegt að ákæranda hafi ekki verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að ekki væri gætt að réttum hæfisreglum. Loks reisir ákærði Y frávísunarkröfuna einnig á því að ljóst hafi orðið eigi síðar en við aðalmeðferð málsins að við rannsókn þess hjá lögreglu og útgáfu ákæru hafi grundvallarreglur 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð verið brotnar. Við rannsóknina og gerð ákæru hafi verið brotnar skyldur rannsóknara og ákæruvalds til að huga jafnt að atriðum sem horfi til sýknu og sektar, sbr. 3. mgr. 18. gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Málið sé angi af rannsókn annars máls og hafi á síðari stigum þeirrar rannsóknar verið afmarkað og gert að sérstöku máli. Það sé í raun byggt í kringum eitt skjal, ádráttarskjalið 8. febrúar 2008. Ljóst sé að rannsakendur í málinu hafi ekki tekið sérstaklega til skoðunar öll skjöl sem orðið hafi til þennan dag. Einungis fáein vitni hafi verið kölluð til vegna rannsóknar á þessum þætti sérstaklega og þess hafi ekki verið gætt að leggja fram fjölda skjala, sem þó hafi skipt miklu máli og verjendur síðar lagt fram fyrir héraðsdómi. Rannsókn málsins hafi farið í ríkum mæli fram fyrir dómi meðal annars með skýrslum fjölda vitna, sem ekki hafi gefið skýrslu við rannsókn hjá lögreglu. Ákæruvaldið hafi við aðalmeðferð málsins byggt á gögnum, sem það hafi áður ekki talið skipta máli við úrlausn þess. Þetta sýni að þegar ákæra í málinu hafi verið samin hafi ekki verið tekið tillit til fjölda gagna og vitnisburðar sem ákæruvaldið hafi síðar byggt á við málsmeðferðina og talið mikilvæg. Þessar röksemdir eigi annað tveggja að leiða til frávísunar málsins frá héraðsdómi eða sýknu ákærðu. 2 Ákæruvaldið hafnar þeim rökum sem ákærðu tefla fram til stuðnings frávísunarkröfunni. Röksemdir um hæfi lögreglumannanna tveggja varði ekki með neinum hætti hæfi ákæranda í málinu enda sé ákvörðun um saksókn eingöngu í hans höndum. Röksemdir ákærðu, sem að framan greinir, lúti að störfum tveggja lögreglumanna fyrir þrotabú B ehf. samhliða rannsóknarstörfum og tengist ekki ákvörðun um saksókn í málinu enda hafi ákæranda ekki verið kunnugt um starf lögreglumannanna fyrir þrotabúið fyrr en nokkrum mánuðum eftir útgáfu ákæru. Verði að ætla að ákærandi hafi lögum samkvæmt lagt sjálfstætt mat á rannsóknina og gögn málsins þegar tekin var ákvörðun um saksókn. Ákæruvaldið bendir á að það sé meginregla, sem fram komi í 111. gr. laga nr. 88/2008, að dómur verði reistur á sönnunargögnum sem færð séu fram við meðferð máls fyrir dómi. Í þessu máli hafi bein og milliliðalaus sönnunarfærsla farið fram fyrir héraðsdómi. Ákæruvaldið hafi lagt fram þau gögn sem það hafi talið skipta máli, en ákærðu átt þess kost að skoða rannsóknargögn og leggja fram í málinu þau gögn sem þeir hafi talið hafa þýðingu fyrir vörn sína. Þennan rétt hafi þeir nýtt sér. Sönnun í sakamáli fari því fram á grundvelli skjala sem sé aflað við rannsókn máls og skýrslum sakborninga og vitna fyrir dómi með þeim frávikum, sem heimiluð séu í 3. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008, en ekki á skjölum sem rannsakendur búi til eða skýrslum þeirra um atvik máls eða rannsókn þess. Sönnunarfærsla í málinu geti ekki borið vitni einhverri afstöðu rannsakenda, jafnvel þótt hún fyrirfyndist, þannig að það kæmi niður á réttlátri málsmeðferð. Þá bendir ákæruvaldið á að einungis fáeinar skýrslu hafi verið teknar í þágu rannsóknar málsins eftir að lögreglumennirnir hófu störf í þágu þrotabús B ehf. 24. september 2011. Ákæruvaldið hafnar því að ákærandi málsins hafi verið vanhæfur til þess að taka ákvörðun um saksókn. Ef samstarf ákærandans við rannsakendur málsins væri á einhvern hátt til þess fallið að afvegaleiða hann vegna þess vanhæfis sem ákærðu halda fram og lýst er að framan, verði að hafa í huga að öll sönnunarfærsla málsins sæti mati dómstóla. Héraðsdómi hafi verið gerð grein fyrir þeim atvikum, sem varði rannsakendur og hæfi þeirra og því sé engin ástæða til að ætla að héraðsdómur hafi ekki haft þau atriði til hliðsjónar við mat á sönnunargildi rannsóknargagna og framburði ákærðu og vitna. 3 Krafa ákærðu um frávísun málsins vegna ætlaðs vanhæfis tveggja lögreglumanna, sem einkum önnuðust rannsókn þess fyrir útgáfu ákæru og vegna ætlaðs vanhæfis ákæranda, er reist á sjónarmiðum um að hlutlægnisskyldu hafi ekki verið gætt við rannsóknina og við ákvörðun um saksókn. Vegna vanhæfisins hafi þeim ekki verið tryggð réttlát málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Lögreglumennirnir tveir störfuðu við embætti sérstaks saksóknara, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 135/2008. Þeir fór með lögregluvald samkvæmt 1. mgr. 9. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Um sérstakt hæfi þeirra til að rannsaka ætluð brot ákærðu fer því samkvæmt 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 7. mgr. 8. gr. lögreglulaga. Samkvæmt þessum lagaákvæðum hefðu þeir talist vanhæfir til að rannsaka ætluð brot ákærðu ef þeir, eða yfirmenn þeirra, hefðu haft sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta við rannsóknina. Ákærðu halda því fram, með vísan til þess sem segir í 1. tölulið þessa kafla, að þannig hafi verið ástatt fyrir lögreglumönnunum og ákærandanum. Eins og áður segir tóku lögreglumennirnir, fyrir milligöngu sameignarfélags í þeirra eigu, að sér verkefni í þágu þrotabús B ehf. Vinna þeirra í þágu þrotabúsins hófst 24. september 2011. Svo sem greinir í úrskurði héraðsdóms 17. september 2012, þar sem kröfu ákærðu um frávísun málsins var hafnað, voru einungis sex skýrslur af vitnum teknar við rannsókn málsins á árinu 2011 þar af ein eftir 24. september það ár og ein skýrsla af hvorum ákærðu. Skýrslur á rannsóknarstigi voru fyrst teknar á árinu 2009 en flestar á árinu 2010. Af þessu leiðir að rannsókn málsins hefur að mestu verið lokið, þegar lögreglumennirnir hófu störf fyrir þrotabúið. Sérstakur saksóknari lét fara fram athugun á nokkrum þáttum rannsóknarinnar, þegar í ljós kom að lögreglumennirnir höfðu starfað í þágu þrotabús B ehf. og lágu þar með undir grun um brot á þagnarskyldu sinni. Meðal annars var óskað eftir athugun á hvort merkja hafi mátt einhvern mun á áherslum og framgöngu lögreglumannanna tveggja eftir að þeir tóku að sér verkið í þágu þrotabúsins. Niðurstaða athugunarinnar er sett fram í greinargerð 25. júní 2012 og er á þann veg að svo hafi ekki verið. Þrír menn, þar af tveir sem starfa hjá embætti sérstaks saksóknara án þess þó að hafa komið að nokkru marki að rannsókninni og einn hæstaréttarlögmaður, unnu að athuguninni og gáfu þeir allir skýrslu við aðalmeðferð málsins. Með vísan til framanritaðs verður ekki fallist á með ákærðu að rannsókn málsins beri þess nokkur merki að þeir lögreglumenn, sem við hana unnu, hafi ekki gætt jafnt að atriðum, sem lúta að sýknu og sakfellingu, og sýnt hlutlægni í störfum sínum, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Annmarkar, sem kunna að vera á rannsókninni, leiða því ekki til frávísunar málsins. Lögreglumenn þeir, sem um ræðir, unnu að rannsókn málsins undir stjórn sérstaks saksóknara, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 135/2008. Næsti yfirmaður þeirra var yfirlögregluþjónn hjá embættinu en ekki liggur fyrir að hann hafi gefið þeim sérstök fyrirmæli við rannsóknina eftir að mál þetta var skilið frá upphaflegu rannsóknarmáli. Fyrir dómi kváðu lögreglumennirnir Hólmstein Gauta Sigurðsson, saksóknara, hafa stjórnað rannsókn þessa máls. Með ákvörðun sérstaks saksóknara 4. nóvember 2011, sem reist var á síðastgreindu lagaákvæði, var áðurnefndum saksóknara við embættið falið að taka ákvörðun um saksókn í málinu. Ákærðu hafa engin haldbær rök fært fram fyrir því að lögreglumennirnir hafi frá hausti 2011 og til 14. desember það ár, þegar ákæra var gefin út, haft sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta við rannsóknina þótt þeir hafi á sama tíma einnig unnið að rannsókn á gjaldþoli B ehf. á tilteknu tímabili fyrir þrotabú félagsins. Verður því ekki fallist á að þeir hafi verið vanhæfir til að sinna rannsókninni samkvæmt þeim lagaákvæðum, sem um sérstakt hæfi þeirra gilda og getið er að framan. Um hæfi saksóknara þess sem fékk málinu úthlutað til ákvörðunar um saksókn gilda ákvæði 6. gr. laga nr. 88/2008 um sérstakt hæfi dómara, sbr. 26. gr. laganna. Ætlað vanhæfi undirmanna hans hefur ekki áhrif á sérstakt hæfi hans, sbr. meginreglu 5. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Engin haldbær rök hafa verið færð fyrir vanhæfi saksóknarans eða að hann hafi við störf sín í þágu rannsóknarinnar og ákvörðun um saksókn ekki jafnt litið til atriða, sem leiða til sýknu og sakfellingar, sbr. 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008. Verður þegar af þessum ástæðum hafnað röksemdum ákærðu um ætlað vanhæfi hans. Eins og greinir að framan telur ákærði Y að vísa beri málinu frá héraðsdómi vegna þess að ákæran sé ekki reist á þeirri rannsókn, sem fram fór í málinu. Ákærandi tekur samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008 ákvörðun um hvort sakamál skuli höfðað. Þegar ákvörðun um saksókn hefur verið tekin er málið höfðað með útgáfu ákæru sem ákærandinn semur. Hann tekur samkvæmt 154. gr. laganna einnig ávörðun um hvaða gögn verði lögð fram af hálfu ákæruvaldsins og hvaða vitni verði leidd. Ákærða er heimilt að leggja fram gögn af sinni hálfu og tilgreina vitni sem hann vill að leidd verði í málinu. Ákærðu nýttu sér þennan rétt. Svo sem fyrr greinir verður dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við rekstur máls fyrir dómi, sbr. 111. gr. laga nr. 88/2008. Það leiðir af þeirri meginreglu að þótt staðhæfingar ákærða Y um að ákæran væri ekki reist á öllum þeim gögnum sem fyrir lágu við rannsókn málsins og að eftir útgáfu hennar hafi bæði verið lögð fram mörg skjöl og vitni leidd fyrir dóm, sem ekki hafi gefið skýrslu við rannsóknina hjá lögreglu, væru að einhverju leyti réttar, þá gæti það eitt ekki leitt til frávísunar málsins. Samkvæmt öllu framansögðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms í úrskurði 17. september 2012 um að hafna kröfu ákærðu um frávísun málsins. II Í greinargerð ákæruvalds til Hæstaréttar kemur fram að það uni þeirri afmörkun á sakarefni málsins og þeim skilningi á ákæru sem fram kemur í héraðsdómi. Í því felst að hér fyrir dómi lúta sakargiftir á hendur ákærðu að því að þeir, sem báðir voru í áhættunefnd A banka hf., hafi gerst sekir um umboðssvik með því að misnota aðstöðu sína og stefna fé hans í stórfellda hættu með lánveitingu bankans til B ehf. í formi peningamarkaðsláns. Fjárhæð lánsins hafi verið 102.162.470,12 evrur, eða sem samsvaraði þá 10.019.073.445 krónum miðað við sölugengi evru, og hafi lánveitingin verið andstæð reglum A banka hf. um lánveitingar og markaðsáhættur um hámark lánveitinga til einstaks aðila og aðila honum tengdum. Lánið hafi verið veitt föstudaginn 8. febrúar 2008 og hafi átt að greiða það allt til baka mánudaginn 11. sama mánaðar. Ákærðu hafi samþykkt lánveitinguna utan funda áhættunefndar og ritað ,,undir lánssamninginn fyrir hönd A banka hf.“ Á þessum tíma hafi B ehf. verið í áhættumatsflokki fjögur samkvæmt áðurnefndum reglum sem fól í sér að ákærðu ,,sem meðlimir áhættunefndar gátu aðeins heimilað lánveitingar til félagasamstæðu B ehf., er rúmuðust, ásamt eldri lánum samstæðunnar, innan 17% af eigin fé ... A banka hf.“ sem á þessum tíma hafi verið 225.576.000.000 krónur. Með ákvörðuninni hafi verið farið út fyrir þessa heimild, eins og nánar er greint í ákærunni. Með láninu var tiltekin skuld C ehf. við D bankann greidd. Fyrir liggur að mánudaginn 11. febrúar tók E ehf. lán, samsvarandi fjárhæðar, og var henni samkvæmt bókum A banka hf. varið til að endurgreiða lán B ehf. E ehf. átti upphaflega að taka lánið á föstudeginum 8. febrúar. Ákærðu hafi með lánveitingunni valdið A banka hf. stórfelldri fjártjónshættu, sem fólst í því að lánið til B ehf. yrði ekki greitt til baka. Sú fjártjónshætta hafi ekki gengið eftir þar sem lánið var samkvæmt framansögðu greitt til baka. Eins og ákæra er úr garði gerð og í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms og yfirlýsingu ákæruvalds í greinargerð til Hæstaréttar er ekki til úrlausnar hvort A banki hf. hafi í raun orðið fyrir tjóni vegna lánveitingarinnar, sem ákært er fyrir. Verður því til samræmis að leggja til grundvallar við úrlausn málsins, að svo hafi ekki verið. III Ákærðu, sem báðir neita sök, reisa vörn sína á því að þeir hafi ekki tekið ákvörðun um að lána B ehf. peningamarkaðslánið á föstudeginum 8. febrúar 2008, heldur hafi þeir einungis framfylgt ákvörðun áhættunefndar um að veita E ehf. lán þennan dag og undirritað lánsskjöl í því skyni. Þá reisa þeir vörn sína á því að þótt talið verði sannað að þeir hafi heimilað umrædda lánveitingu til B ehf. séu ekki uppfyllt efnisskilyrði 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 til þess að þeir verði sakfelldir fyrir umboðssvik. Auk þess byggja þeir á sjónarmiðum um neyðarrétt eða neyðarhjálp. 1 Fallist er á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að sannað sé, þrátt fyrir neitun ákærðu, að þeir hafi samþykkt að veita peningamarkaðslán að fjárhæð 102.162.470,12 evrur til B ehf. framangreindan dag. Það breytir ekki þeirri niðurstöðu, þótt ákærðu hafi lagt fram aðra og fyrri útgáfu svonefnds ádráttarskjals, sem af má ráða að eftir undirritun þeirra á skjalið hafi það verið áritað um að greiða skuli lánið út ,,vegna E“ mánudaginn 11. febrúar og sú áritun hafi verið undirrituð af T fyrir hönd E ehf. Þá verður einnig fallist á með héraðsdómi að ranglega sé staðhæft í ákæru að peningamarkaðslánið til B ehf. hafi verið veitt án trygginga eða ábyrgða. Liggur fyrir að sama dag og lánið var veitt var undirrituð handveðsyfirlýsing þar sem félagið setti A banka hf. að veði hlutabréf í eigu þess í G hf. að nafnverði 349.999.999 krónur. Veðið skyldi tryggja allar fjárskuldbindingar B ehf., Q hf. og R hf. sem stofnað hafi verið til við bankann eða yrði síðar stofnað til. Á hinn bóginn kemur fram í gögnum málsins að A banki hf. hafði 25. janúar 2008 fallið frá handveði sem bankanum var veitt 28. febrúar 2007 í öllum hlutabréfum N ehf. í Æ hf. að nafnverði 310.186.766 krónur og fleiri ótilgreindum hlutabréfum N ehf. Handveð þetta átti að tryggja allar fjárskuldbindingar B ehf. við bankann. Sú trygging var því ekki fyrir hendi 8. febrúar 2008 er peningamarkaðslánið til B ehf. var veitt. 2 Ákæra er reist á því að miðað við eigið fé A banka hf. 31. desember 2007 samkvæmt ársreikningi félagsins hafi heildarlánveitingar til svonefndrar B-samstæðu mátt vera 17% af 225.576.000.000 krónum eða um 38.300.000.000 krónur. Staða skulda samstæðunnar áður en lánið var veitt hafi verið um 32.400.000.000 krónur og með því að veita peningamarkaðslán að fjárhæð 10.019.073.445 krónur hafi heildarskuldin farið um 4.100.000.000 krónur umfram það sem heimilt var. Ákærðu halda því annars vegar fram að reglur Fjármálaeftirlitsins nr. 216/2007 um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum hafi í p. lið 4. gr. heimilað að taka tillit til leyfilegra frádráttarliða og með hliðsjón af því hafi mátt draga frá að tilteknu marki lán til Q hf., R hf. og G hf. sem öll hafi tilheyrt samstæðunni. Þess vegna hafi heimildir til lánveitinga til hennar verið rýmri en gert sé ráð fyrir í ákæru. Hins vegar að almennar reglur um útlán og markaðsáhættur, sem A banki hf. hafi sett 2. október 2007 samkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, hafi í 3. mgr. 4. gr. heimilað rýmri lánveitingar en ákæra geri ráð fyrir, þegar aðstæður hafi verið með þeim hætti, sem p. liður 4. gr. reglna nr. 216/2007 fjalli um. Í 17. gr. laga nr. 161/2002, eins og efni hennar var í upphafi árs 2008, var mælt fyrir um að fjármálafyrirtæki skyldi á hverjum tíma ráða yfir tryggu eftirlitskerfi með áhættu í tengslum við alla starfsemi sína. Hjá öllum fjármálafyrirtækjum skyldi vera til staðar fullnægjandi og skjalfestir innri ferlar til að meta nauðsynlega stærð, samsetningu og innri dreifingu eiginfjárgrunns með hliðsjón af þeim áhættum sem starfsemi feli í sér hverju sinni. Innri ferlarnir skyldu endurmetnir reglulega til að tryggja að þeir væru fullnægjandi með hliðsjón af eðli, umfangi og margbreytileika starfseminnar. Mælt var fyrir um að Fjármálaeftirlitið setti reglur um eftirlitskerfi vegna áhættuþátta í starfsemi fjármálafyrirtækja og fjármálasamsteypa. Á þessum tíma giltu einnig framangreindar reglur nr. 216/2007. A banki hf. setti sér í samræmi við fyrirmæli laganna almennar reglur um útlán og markaðsáhættur 2. október 2007 en gaf einnig út útlánahandbók auk annars efnis þar sem lýst var meðal annars reglum um aðferðir við útlán og áhættumat. Í 4. gr. almennra reglna um útlán og markaðsáhættur var að finna töflu um útlánamörk þar sem kom fram að áhættunefnd hefði einungis heimild til að lána viðskiptamanni í áhættuflokki fjögur fjárhæð sem svaraði til 17% af eigin fé A banka hf. Verður slegið föstu að eigið fé bankans í þessum skilningi sé réttilega tilgreint í ákæru og einnig sú heildarfjárhæð sem lána mátti til B ehf. samkvæmt framansögðu. Af gögnum málsins verður einnig lagt til grundvallar að það hafi verið ríkjandi skilningur innan bankans, meðal annars hjá þeim sem sátu í áhættunefnd, að ekki skyldi lána B-samstæðunni meira en sem svaraði til þessa hlutfalls af eigin fé bankans. Þá kemur fram í útlánahandbókinni að óheimilt sé við útlánamörkin að taka tillit til veða eða ábyrgða, sem veittar hafi verið og breytir því engu í þessu sambandi hvort settar voru ábyrgðir eða tryggingar samhliða því að peningamarkaðslánið var veitt. Þótt í framangreindum reglum A banka hf. 2. október 2007 kunni að hafa verið að finna rýmkaða heimild til útlána, sem við gat átt í tilviki B ehf. verður að gæta að því að á henni var ekkert byggt þegar ákvarðanir voru teknar um viðskiptin sem málið varðar. Á fundi áhættunefndar A banka hf. 6. febrúar 2008 var samþykkt að lána C ehf. eða óstofnuðu félagi, sem hlaut eftir stofnun heitið E ehf., lán að nettó fjárhæð 100.000.000 evrur. Var sá fyrirvari gerður að fjármögnun lánsins þyrfti að ganga eftir og er ljóst að sú varð raunin og féll því fyrirvarinn niður. Tilgangur lánveitingarinnar var að greiða skuld C ehf. við D bankann, sem B ehf. var í ábyrgð fyrir. Hlutabréf í A banka hf. höfðu verið sett að veði til tryggingar greiðslu lánsins. Af gögnum málsins er sannað að ekki hafi verið unnt að veita B ehf. lánið þar sem það myndi fara umfram þau útlánamörk, sem mælt var fyrir um í reglum bankans og áður hefur verið gerð grein fyrir. Ákvörðun um þessa lánveitingu var því ekki á færi áhættunefndar heldur einungis stjórnar A banka hf. samkvæmt reglum bankans. Þegar ákveðið var að veita B ehf. peningamarkaðslán að fjárhæð 102.162.470,12 evrur síðdegis föstudaginn 8. febrúar 2008 í stað þess að veita E ehf. lánið, svo sem áhættunefnd hafði samþykkt, lá engin samþykkt stjórnar fyrir um að víkja frá ákvörðun áhættunefndar. Engin gögn í málinu bera með sér að þá hafi verið lagt mat á hvað í raun mætti veita B ehf. hátt lán ef tekið yrði tillit til ætlaðrar rýmkunar á heimildum í reglunum. Með því að heimila veitingu peningamarkaðslánsins til B ehf. við þessar aðstæður og árita ádráttarskjal um að greiða mætti lánið út brutu ákærðu reglur A banka hf., sem gerð hefur verið grein fyrir að framan. Með því misnotuðu þeir aðstöðu sína sem forstjóri og framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans. Veiting lánsins var fyrst og fremst til hagsbóta fyrir skuldara lánsins við D, C ehf., og B ehf., sem ábyrgðarmanns að láninu, þótt ekki verði dregið í efa að A banki hf. gat einnig haft verulega hagsmuni af því að ekki yrðu vanskil á láninu. Enginn vafi er á því að ásetningur ákærðu stóð til þeirrar misnotkunar, sem lýst er að framan og til þess að vernda einkum hagsmuni C ehf. og B ehf. Er því skilyrðum 249. gr. almennra hegningarlaga um misnotkun á aðstöðu og auðgunarásetning fullnægt. 3 Loks er það skilyrði þess að sakfellt verði fyrir umboðssvik, þegar ekki liggur fyrir að tjón hafi í raun orðið vegna háttseminnar, að með henni hafi verið valdið verulegri fjártjónshættu. Verður við mat á henni að taka bæði tillit til þess hverjar líkur voru á því að fjártjón yrði svo og hve mikið tjón hlytist af, ef til þess kæmi. Við mat á fjártjónshættu verður lagt til grundvallar að hún hafi falist í því að lánið til B ehf. yrði ekki greitt 11. febrúar 2008, eins og skylda félagsins stóð til og hætta væri á því að A banki hf. fengi ekki fullnustu kröfu sinnar ef ganga þyrfti að félaginu. Í málinu liggur fyrir að peningamarkaðslánið var veitt til þriggja daga, frá föstudegi til mánudags. Þegar lánið til B ehf. var veitt hafði A banki hf. öll helstu skjöl vegna veitingar lánsins til E ehf. undirrituð og í vörslum sínum. Enn vantaði þó umboð frá eigendum um 12% hluta í félaginu til þess að þeir hlutir yrðu settir bankanum að handveði eins og aðrir hlutir í því, en ekki lá annað fyrir en að þau umboð myndu berast strax eftir helgina, svo sem raun varð á. Verður að miða við að áhættan af því að þau myndu ekki berast hafi verið lítil og ástæða þess að þau lágu ekki fyrir þegar á föstudeginum hafi verið dvöl umbjóðanda í útlöndum þar sem erfitt var að ná til hans. Bankinn hafði einnig nauðsynlegar heimildir til þess að færa skuld B ehf. yfir á E ehf. strax og hann taldi það óhætt. Í framangreindum reglum A banka hf. um útlán og áhættumat felst mat bankans á því hvaða útlánamörk séu viðunandi fyrir hann án þess að of mikil áhætta sé tekin. Í því sambandi ber að líta til þess að ekki hefur verið hnekkt skilningi ákærðu á því að í 3. mgr. 4. gr. almennra reglna bankans um útlán og markaðsáhættur hafi falist heimildir, sem voru í samræmi við heimildir í reglum Fjármálaeftirlitsins nr. 216/2007, til rýmri lánveitinga þegar tekið hafði verið tillit til skuldbindinga, sem hefðu takmarkað vægi í áhættugrunni. Engar upplýsingar liggja fyrir af hálfu ákæruvaldsins um hvaða þýðingu þessar reglur gætu haft. Staðhæfingum ákærðu um að þær myndu hafa aukið útlánamörk B-samstæðunnar um 5.411.000.000 krónur hefur ekki verið andmælt með rökstuddum hætti. Sé miðað við að í reglunum um útlánamörk, að teknu tilliti til rýmkunar samkvæmt framangreindum heimildum, hafi falist almennt mat bankans á því hvað hafi verið forsvaranleg áhætta í hverjum útlánaflokki, er ósannað að farið hafi verið umfram þá áhættu, sem bankinn hafi talið viðunandi. Taka verður tillit til þessa við mat á fjártjónshættu. Þá hefur ákæruvaldið ekki upplýst hvaða tryggingar A banki hf. hafði vegna lána sem bankinn hafði veitt B ehf. og ekki lagt fram upplýsingar um hvert hafi verið verðmæti þeirrar tryggingar sem bankanum var afhent 8. febrúar 2008 og fólst í hlutabréfum í G hf. að nafnverði 349.999.999 krónur. Að teknu tilliti til framangreindra atriða verður niðurstaðan sú að ákæruvaldið hafi ekki axlað sönnunarbyrði sína fyrir því að háttsemi ákærðu, sem hér um ræðir, hafi falið í sér verulega fjártjónshættu fyrir A banka hf. Samkvæmt því er ekki fullnægt öllum skilyrðum til þess að ákærðu verði gerð refsing samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga og verða þeir því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður málsins í héraði verður lagður á ríkissjóð og staðfest ákvæði héraðsdóms um fjárhæð málsvarnarlauna verjenda ákærðu þar fyrir dómi. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærðu, X og Y, eru sýknir af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Allur sakarkostnaður málsins í héraði greiðist úr ríkissjóði með þeim fjárhæðum sem ákveðnar voru í hinum áfrýjaða dómi. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu, Óttars Pálssonar hæstaréttarlögmanns og Þórðar Bogasonar hæstaréttarlögmanns, 1.506.000 krónur til hvors um sig. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. desember 2012. Mál þetta, sem tekið var til dóms að lokinni aðalmeðferð 10. desember sl., er höfðað af Embætti sérstaks saksóknara með ákæru 14. desember 2011 og framhaldsákæru 28. febrúar 2012 á hendur X, kt. [...], búsettum í [...], og Y, kt. [...], [...], [...], fyrir umboðssvik, með því að hafa, 8. febrúar 2008, í störfum sínum, X sem forstjóri og Y sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs A banka hf., kt. [...], báðir meðlimir í áhættunefnd bankans, misnotað aðstöðu sína og stefnt fé bankans í stórfellda hættu með lánveitingu bankans til B ehf., kt. [...], í formi peningamarkaðsláns að fjárhæð 102.162.470,12 evra, sem samsvaraði 10.019.073.445 krónum á sölugengi evru á útborgunardegi, án trygginga eða ábyrgða og andstætt almennum reglum A banka hf. um lánveitingar og markaðsáhættu um hámark heildarlánveitinga til einstaks aðila og aðila honum tengdum. Lánið átti að endurgreiða í einu lagi 11. febrúar 2008 ásamt 7,55 % ársvöxtum. Ákærðu samþykktu lánveitinguna utan funda áhættunefndar og rituðu undir lánssamninginn fyrir hönd A banka hf. Á þessum tíma var B ehf. skilgreint í áhættumatsflokki 4 samkvæmt áðurnefndum reglum sem fól í sér að ákærðu, sem meðlimir áhættunefndar, gátu einungis heimilað lánveitingar til félagasamstæðu B ehf., er rúmuðust, ásamt eldri lánum samstæðunnar, innan 17% af eigin fé (CAD) A banka hf. sem var á þeim tíma 225,576 milljarðar króna. Með ákvörðun sinni um lánveitinguna fóru ákærðu út fyrir heimildir sínar þannig að heildarlánveitingar félagasamstæðu B ehf. fóru úr 32,4 í 42,4 milljarða króna eða úr 14,36% í 18,80% af eigin fé (CAD) bankans og þar með um 4,1 milljarð króna umfram heimildir. Í samræmi við ákvörðun ákærðu var lánsfjárhæðinni ráðstafað 8. febrúar 2008 inn á evru reikning B ehf. númer [...] hjá A banka hf. B ehf. ráðstafaði sama dag andvirði lánsins til greiðslu á láni C ehf. hjá D bankanum, sem hafði verið gjaldfellt og þurfti að greiða fyrir klukkan 15:00 þennan sama dag, en C var einkahlutafélag innan félagasamstæðu B ehf. Hinn 11. febrúar 2008 millifærði A banki hf. 102.162.470,12 evra inn á bankareikning B ehf. hjá bankanum og daginn eftir millifærði bankinn sömu fjárhæð til baka. Um var að ræða andvirði láns sem A banki hf. veitti E ehf., kt. [...], án trygginga, en lánið var 103.718.244 evrur að meðtöldum lántökukostnaði. Hinn 29. febrúar 2008 greiddi F ehf., kt. [...], til E ehf. 50 milljónir evra, sem voru fjármunir sem félagið fékk að láni frá A banka hf. og var fjárhæðin færð til lækkunar á láni bankans til E ehf. frá 11. febrúar 2008. Eftirstöðvar lánsins að nafnvirði 53.718.244 evra hafa ekki verið endurheimtar frá E ehf. Þeirri stórfelldu fjártjónshættu sem ákærðu sköpuðu A banka hf. með lánveitingunni 8. febrúar 2008 var því ekki afstýrt með þeirri ráðstöfun að færa skuldbindinguna yfir á E ehf. 11. febrúar 2008. Er háttsemi ákærðu talin varða við ákvæði 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærðu krefjast sýknu og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Með kæru Fjármálaeftirlitsins 25. mars 2009 var ætluðum brotum stjórnenda G hf. og félögum því tengdu, vísað til Embættis sérstaks saksóknara til rannsóknar. Var vísað til þess að grunur beindist að brotum gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, lögum um vátryggingastarfsemi nr. 60/1994 og lögum um hlutafélög nr. 2/1995. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2009 var Embætti sérstaks saksóknara heimiluð húsleit að [...] í Reykjavík, starfsstöð G hf. og fleiri fyrirtækja. Embætti sérstaks saksóknara framkvæmdi húsleit að [...] þann 7. júlí 2009. Var lagt hald á umtalsvert magn skjallegra gagna, auk þess sem rafræn gögn voru haldlögð. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu frá 15. október 2011 var á árinu 2011 tekin ákvörðun um að kljúfa mál tengd því sakarefni sem mál þetta varðar frá fyrirliggjandi rannsókn og gefa því sjálfstætt númer. Hafi það verið gert með það að markmiði að auðvelda rannsókn málsins og framsetningu þess. Samkvæmt gögnum málsins var þriðjudaginn 5. febrúar 2008 haldinn fundur í áhættunefnd A banka hf. Samkvæmt fundargerð voru ákærðu báðir mættir á þann fund, ásamt öðrum nefndarmönnum og ritara nefndarinnar. Á dagskrá fundarins voru málefni tengd C ehf. Í fundargerð kemur meðal annars fram að C ehf. sé með lán vegna fjármögnunar á hlutum í A banka hf., hjá D og að H, eigandi I AB sé með brúarfjármögnun vegna kaupa á I AB. Bæði lánin séu í uppnámi um þessar mundir. Lán að fjárhæð 158 milljónir evra sé með veði í 7% hlut í A banka hf. Hafi D krafist þess að lánið verði greitt upp eigi síðar en 8. febrúar nk. Lánsfjárhæð til greiðslu sé 100 milljónir evra. B ehf. og tengdir aðilar hafi lagt fram innborgun að fjárhæð 58 milljónir evra. Í fundargerð kemur fram að þar sem um knappan tíma sé að ræða sé lagt til að byrjað sé á því að leysa hlut er varði lánið að fjárhæð 158 milljónir evra. Hugmyndin gangi út á að 58 milljónir evra frá B ehf. verði notað til að greiða niður lán D, sem þá standi í 100 milljónum evra. A banki hf. fjármagni það til 31. mars. Á móti þessu láni leggi J og K fram innborgun til A banka hf. að fjárhæð 100 milljónir evra. Þetta þýði að lánið sé ,,cashneutral“. Til óstofnaðs félags/C ehf. renni einungis um 50 milljónir evra af bréfunum þar sem D hafi krafist þess að þeir hafi áfram hluti í A banka hf. að verðmæti um 100 milljónir evra að veði þar til lán tengt H hafi verið greitt upp. Niðurstaða var að málinu skyldi frestað. Með fundargerð fundarins fylgdi skjal er ber yfirskriftina Lánamál Áhættunefnd og er það dagsett 5. febrúar 2008. Fram kemur að unnið hafi að málinu L og M. Í skjalinu er að finna umfjöllun af sambærilegum toga og færð er í fundargerð áhættunefndar. Að auki er þess getið að C ehf. sé ekki í samstæðuuppgjöri fyrir B ehf. árið 2007. Þá er gerð grein fyrir eignarhaldi á C ehf. Fram kemur að það sé þannig að N ehf. eigi 48.80%, en N ehf. sé að öllu leyti í eigu G hf., 39,10% sé í eigu O ehf. og 12,10% í eigu P ehf. Þá er fjallað um svonefnt brúarlán og svonefnt ,,lock up“ ákvæði, en félög sem muni eiga 7% hlutinn í A banka hf. muni þurfa að rita undir ,,lock up“ ákvæði þar sem fram komi að óheimilt sé að selja hluti í A banka hf. fram til október 2008. Þá er vikið að aukinni tryggingatöku vegna B ehf. samstæðunnar. Fram kemur að sértæku handveði í 66% hlut í G hf., sem bankinn sé með vegna láns til B ehf. verði breytt í allsherjarveð og muni það tryggja allar skuldbindingar félaganna B ehf., Q hf. og R hf. Þá kemur fram að B ehf. hafi leitað til erlendra banka um fjármögnun á láni til D en ekki sé hægt að gefa sér að það gangi eftir. Fyrirsvarsmenn B ehf. muni í vikunni hitta tilgreinda aðila til að ræða hvort þeir séu tilbúnir til að halda áfram með fjármögnun að fjárhæð 50 milljónir evra annað hvort gagnvart H eða fjármögnun gagnvart hlutum í A banka hf. Fram kemur að gagnvart ,,exposure“ á B ehf. samstæðuna þá geti þær ráðstafanir sem um sé rætt þýtt 17 milljarða króna hækkun sem sé hærra en rúmist innan reglna Fjármálaeftirlitsins. Því þurfi að nota næstu daga mjög vel til að finna hvernig hægt sé að lækka heildarmyndina svo sem með arðgreiðslu frá I AB. og sölu á turninum í [...]. Í skjalinu kemur fram yfirlit um samstæðumörk B ehf. félagasamstæðunnar miðað við móðurfélagið og dótturfélög. Í niðurstöðu kemur fram að samtals nemi lánveitingar til móðurfélagsins og dótturfélaga í heildina 32.372.000.000 króna. Næsta dag, eða miðvikudaginn 6. febrúar 2008, var aftur haldinn fundur í áhættunefnd A banka hf. Samkvæmt fundargerð var ákærði, Y, mættur á þann fund, en ákærði, X, skráður fjarstaddur. Á meðal fundarefna voru aftur lán tengd C ehf. Er sama bókun færð í fundargerð og á fyrri fundi varðandi fundarefnið. Var niðurstaða fundarins að samþykkt var að afgreiða málið eins og það var fært til bókar á síðasta fundi. Var samþykki háð þeirri forsendu að fjármögnun gengi eftir og bókað að S fjármálastjóri A banka hf. væri enn að skoða það. Var áhættuflokkur 7 settur á hið óstofnaða félag eða C ehf. Á meðal rannsóknargagna málsins eru lánsskjöl dagsett 8. febrúar 2008 þar sem E ehf. er skráður lántaki og A banki hf. lánveitandi. Er lánsfjárhæð 103.718.244 evrur. Er samningurinn á 17 blaðsíðum og hann undirritaður af T framkvæmdastjóra fyrir hönd E ehf. og ákærðu fyrir hönd A banka hf. Þá fylgir þeim samningi skjal er ber yfirskriftina ,,Share Pledge Agreement“, sem er veðsamningur á milli N ehf, O ehf., U hf., V ehf. og W ehf. sem veðsala og A banka hf. sem banka. Samkvæmt samningi setja veðsalar hluti sína í E ehf. að veði fyrir greiðslu á láni A banka hf. til E ehf. Undir skjal þetta rita ákærðu fyrir hönd A banka hf., T fyrir hönd N ehf. og O ehf. en Z fyrir hönd U hf., W ehf., O ehf. og V ehf. Þá er á meðal gagna málsins skjal er ber yfirskriftina ,,Notice of Drawing“ eða ádráttarbeiðni, eins og það hefur verið nefnt. Á skjal þetta er fært að skjalinu sé beint til A banka hf. Fram koma, í stöðluðum texta, upplýsingar um hvenær sé dregið á lánið, fjárhæð þess og gjaldmiðill, vaxtakjör og greiðslufyrirmæli. Á skjal þetta er ritað eigin hendi upplýsingar um þessi atriði. Er lánsfjárhæðin 103.118.244 evrur færð inn en strik dregið yfir fjárhæðina og yfir hana færð lánsfjárhæðin 102.162.470,12 evrur. Fært er að B ehf. sé skuldari og færslan: ,,Pm lán í EUR over night“. Greiðslufyrirmæli eru rituð eigin hendi á skjalið. Ádráttardagur lánsins er tilgreindur 8. febrúar 2008. Undir skjalið ritar T fyrir hönd B ehf. og ákærðu fyrir hönd A banka hf. Í gögnum málsins er staðfesting á lánveitingu A banka hf. til B ehf. frá 8. febrúar 2008 þar sem bankinn staðfestir að þann dag kl. 15.11 hafi bankinn veitt peningamarkaðslán til B ehf. að fjárhæð 102.162.470,12 evrur. Fram kemur að fjárhæðin hafi verið lögð inn á reikning nr. [...]. Þá er í gögnum málsins afrit af skuldfærsluskjali dagsettu 8. febrúar 2008 þar sem A banki hf. staðfestir gagnvart B ehf. að 102.162.470,12 evrur hafi þann dag verið færðar inn á reikning D í tilgreindum banka í [...] í [...]. Í útgreiðsluskjali frá A banka hf. 11. febrúar 2008 fram kemur að bankinn hafi greitt inn á reikning E ehf. 103.718.244,00 evrur. Tekið er fram að bankinn hafi handveð í öllum hlutum í E ehf. Á meðal rannsóknargagna málsins eru almennar reglur A banka hf. um útlán og markaðsáhættu. Í 1. kafla reglnanna segir að A banki hf. hafi að markmiði að auka arðsemi hluthafa og hlutafé, með skilvirkri áhættustjórnun og varfærinni útlánastefnu. Jafnframt segir að lánaákvarðanir skuli byggja á ítarlegu mati á eðlislægri útlánaáhættu, varfærnum ráðstöfunum til að draga úr lánaáhættu og áhættumiðuðum kjörum. Í kafla 2 kemur meðal annars fram að lánaáhætta gagnvart einstöku efnahagssviði skuli ekki fara fram yfir 35% af útlánasafni bankans á samstæðugrundvelli. Skuli bankinn leitast við að takmarka stórar útlánaáhættur, sem nemi meira en 10% af reglubundnu eiginfjárhlutfalli (CAD vegið eigið fé). Þannig megi engin einstök langtímaútlánaáhætta vera hærri en 20% af CAD vegnu eiginfjárhlutfalli A á samstæðugrundvelli. Langtímamörk fyrir einstaka stóra lánaáhættu skuli takmarkast við viðskiptavini sem séu í áhættuflokkum 1-5 miðað við áhættumatslíkan bankans. Síðar segir að allar ákvarðanir um útlánaáhættu og/eða markaðsáhættu skuli byggðar á formlegu áhættumati á viðskiptavininum og fjárhagsstöðu hans, útlánasögu og öðrum viðeigandi upplýsingum. Samkvæmt kafla 3 sjái stjórn um og fylgist með útlánastarfsemi bankans á samstæðugrundvelli og sé ábyrg gagnvart hluthöfum hvað varði útlánaáhættu, markaðsáhættu og aðrar mótaðilaáhættur. Gefi stjórn út almennar reglur um útlán og markaðsáhættu, sem og reglur um lánatapsskilmála og endanlegar afskriftir. Gefi stjórn út viðskiptamörk fyrir áhættunefndir og útlánanefndir byggt á tillögum áhættunefndar. Veiti stjórn heimildarmörk fyrir áhættunefnd og ákveði útlánaheimild fyrir viðskiptavini sem fari fram yfir mörk áhættunefndar. Áhættunefnd sé skipuð af framkvæmdastjóra. Beri áhættunefnd ábyrgð á stjórnun og eftirliti með allri útlánaáhættu og markaðsáhættu. Í kafla 4 um heimildamörk segir að áhættunefnd og útlánanefndir hafi heimild til að samþykkja lánveitingar og markaðsáhættumál samkvæmt töflu í kaflanum. Geti áhættunefnd þó ákveðið og/eða lækkað hámarksheimildarmörk fyrir nefndir sínar. Eftirfarandi séu hámarksheimildarmörk sem stjórn hafi samþykkt. Í reglunum er í framhaldi markatafla fyrir áhættustýringu og útlánanefndir þar sem lántökum er skipað í flokka frá 1 til 10. Fyrir lántaka í áhættuflokki 4 getur áhættunefnd heimilað lán sem er innan við 17% af eigin fé bankans, útlánanefnd fyrirtækja 10% af eigin fé, norræna útlánanefndin 5% og íslenska útlánanefndin 3%. Fram kemur að ákvörðunum varðandi tengda aðila sem séu umfram 15% af eiginfjárhlutfalli bankans skuli vísað til stjórnar. Mörk áhættunefndar skuli tvöfaldast fyrir skuldbindingar sem nemi 20% af vegnu eigin fé og þrefaldast fyrir skuldbindingar með 0% eiginfjárvægi. Í kafla 7 um viðurlög kemur fram að stjórn leggi ríka áherslu á að reglunum sé fylgt og líti á það sem algert forgangsatriði að allir starfsmenn hlíti þeim. Brot á reglum varði áminningu og geti leitt til brottreksturs. Séu reglurnar gefnar út samkvæmt lögum nr. 161/2000 um viðskiptabanka. Reglurnar eru þannig samþykktar í stjórn 2. október 2007. Undir þær rita þáverandi stjórnarmenn í bankanum. Samkvæmt kafla 3.1 í útlánahandbók A banka hf. frá árinu 2007, sem fram kemur að sé í samræmi við ákvæði laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, ber stjórn endanlega ábyrgð á umsjón og eftirliti með útlánastarfsemi A banka hf. á samstæðugrundvelli og er ábyrg gagnvart hluthöfum um alla efnislega áhættu innan A banka hf., þar á meðal útlánaáhættu. Í kafla 4.4 um heimildarmörk, kemur fram samsvarandi tafla og í almennum reglum A banka hf. um útlán og markaðsáhættu varðandi heimildarmörk miðað við áhættuflokk lántaka. Fram kemur að mörkin séu byggð á áhættuflokkum viðskiptamanna og séu mörkin tilgreind sem hlutfall af CAD eða eigin fé. Með samsvarandi hætti og í almennum reglum um útlán og markaðsáhættu sé áhættunefnd bankans heimilt að lána viðskiptavini í áhættumatsflokki 4 allt að 17% af eigin fé A banka hf. Önnur og lægri mörk eigi við um aðra þá sem hafi úthlutunarheimildir innan bankans. Í kafla 4.5 kemur fram að hver viðskiptavinur fái sín mörk á grundvelli samstæðuútlánaáhættu innan A banka hf. sem og fjárhagslega tengdra aðila viðskiptavinar. Sýni viðskiptamörk heildarmörk þau sem veitt séu viðskiptavini. Skuli viðskiptamörkin taka til heildarskuldbindinga viðskiptavinar ásamt fjárhagslegum tengdum aðilum, þó setja beri sérgreind viðskiptamörk fyrir hvern tengdan aðila. Samanlagðar skuldbindingar þeirra megi ekki fara umfram heildarviðskiptamörk. Í kafla 5.2 kemur fram að stjórn hafi endanlegt vald varðandi lánveitingar og mótaðilaáhættu. Hafi stjórn umsjón með og beri ábyrgð á að fylgst sé með útlánastarfsemi A banka hf. á samstæðugrundvelli og beri ábyrgð gagnvart hluthöfum og eftirlitsaðilum. Stjórn hafi endanlegt ákvörðunarvald í A banka hf. um lánveitingaákvarðanir sem séu umfram mörk áhættunefndar. Samkvæmt kafla 5.3 um áhættunefnd, setur áhættunefnd viðskiptamörk fyrir viðskiptavini A banka hf. í samræmi við samþykkt heimildarmörk. Allar ákvarðanir skuli færa í fundargerð. Þegar þess sé sérstök þörf geti nefndin tekið ákvarðanir um mál milli reglulegra funda. Samkvæmt handbók Þ hf. um lánamál, frá árinu 2004, eru peningamarkaðslán ein tegund útlána. Veita slík lán miðlara heimild til þess að lána viðkomandi viðskiptamanni skammtímalán, til allt að 6 mánaða, á kjörum sem ráðist af markaðsaðstæðum hverju sinni, þó þannig að heildarupphæð slíkra lána fari aldrei hærra en skráð peningamarkaðslánamörk. Standi peningamarkaðslán aðeins viðskiptavinum í áhættuflokkum 1 til 4 til boða. Þó sé heimilt að lána viðskiptavinum í hærri áhættuflokki með samþykki áhættu- eða lánanefndar. B ehf. gaf út handveðsyfirlýsingu, allsherjarveð, 28. febrúar 2007, til A banka hf. Var yfirlýsingin gefin út til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og öðrum fjárskuldbindingum B ehf., þá eða síðar við A banka hf., og voru bankanum sett að handveði hlutabréf N ehf. í Æ hf., að nafnverði 310.186.766 krónur, sem varðveitt voru á tilgreindum vörslureikningi N ehf. hjá A banka hf. Þá gaf B ehf. út handveðsyfirlýsingu, allsherjarveð, 8. febrúar 2008, til A banka hf. Var yfirlýsingin gefin út til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og öðrum fjárskuldbindingum B ehf., Q hf. og R hf. þá eða síðar við A banka hf. og voru bankanum sett að handveði hlutabréf í G hf. að nafnverði 349.999.999 krónur. Væru hlutabréfin eign B ehf. og varðveitt á tilgreindum [...]-reikningi í umsjón A banka hf. Ákærði, X, gaf skýrslu við rannsókn málsins hjá lögreglu og við aðalmeðferð málsins fyrir dómi. Kvaðst hann hafa tekið við starfi í A banka hf. sem forstjóri 1. maí 2007. Sú lánveiting er væri ákæruefni málsins hafi komið til vegna endurfjármögnunar á láni C ehf. hjá D fjárfestingarbankanum. Nefnd lánveiting D til C ehf. hafi verið veitt í febrúar 2007, eða 3 mánuðum fyrir komu ákærða að A banka hf. Samkvæmt gögnum málsins hafi þessi fjármögnun upphaflega verið hugsuð af D til 3ja ára eða til febrúar 2010. Þegar ákærði hafi hafið störf í A banka hf. hafi lánveitingar til B samstæðunnar staðið í um 32.5 milljörðum króna. Frá maí 2007 til 5. febrúar 2008 hafi málefni B einungis komið þrisvar sinnum til umræðu hjá áhættunefnd A banka hf., þar sem ákærði hafi átt sæti. Hafi það verið tvisvar sinnum í júlí 2007 vegna framlenginga og tilfærslu á viðskiptamörkum og síðan í október 2007, þegar mörk hafi verið hækkuð vegna ábyrgðar í tengslum við frágang á kaupum B á I AB í [...] en þau kaup hafi D fjármagnað að stórum hluta. Afskipti ákærða og persónuleg samskipti við fyrirsvarsmenn B ehf. hafi á stuttum tíma ákærða hjá A banka hf. verið mjög takmörkuð. Aðkoma ákærða að lánveitingu þeirri er sé ákæruefni málsins hafi fyrst orðið í kjölfar samtals ákærða við tengiliði A banka hf. hjá D í lok janúar 2008, en D hafi verið sá fjárfestingabanki sem A banki hf. hafi einna mest unnið með í tengslum við fjármögnun og á þeim tíma verið einn af ráðgjöfum bankans í stóru verkefni vegna fyrirhugaðrar skráningar A banka hf. á hlutabréfamarkað í [...]. Í samtali við nefndan einstakling hafi komið í ljós að innan D hefðu verið gefin þau fyrirmæli að draga almennt úr áhættu en flestir [...] fjárfestingabankar hafi á þeim tíma verið undir þrýstingi sökum svonefndrar ,,undirmálslánakrísu“ í [...] og fljótlega eftir þennan tíma eða í mars 2008 hafi fjárfestingabankinn Ö verið tekinn yfir af Á bankanum. Starfsmenn D hafi lýst yfir áhyggjum af því að hægt gengi hjá C ehf. að endurfjármagna lán sitt og fulltrúum bankans verið fyrirskipað að nýta ýtrustu gjaldfellingarheimild lánsins í samræmi við breytta stefnu bankans. Tölvupóstsamskipti sem fram hafi farið 31. janúar og 3. febrúar 2008 er fram komi í gögnum málsins séu send þegar mál þetta hafi farið af stað. Rætt hafi verið opinskátt hversu gríðarlega neikvæð áhrif gjaldfall B ehf. samstæðunnar myndi hafa á fjármögnunarmöguleika A banka hf. og þau verkefni sem verið væri að vinna að með D. Fjármögnun A banka hf. og allra íslensku bankanna hafi á þeim tíma verið háð erlendum fjárfestum eða skammtíma lánveitendum og það verið ljóst að allar neikvæðar fréttir varðandi Ísland, íslensk fjármálafyrirtæki eða fjárfestingarfélög, hefðu mikil áhrif á möguleika A banka hf. til endurfjármögnunar. Það hefðu ákærði, S fjármálastjóri A banka hf. og allt fjármögnunarteymi A banka hf. fengið að reyna fyrr eða í janúar mánuði 2008 þegar neikvæðar fréttir af nauðasamningum Ð fjárfestingarfélags hefðu átt stóran þátt í því að A banki hf. hafi þurft að hætta við skuldabréfaútboð í samstarfi við Á sem hafi verið miðað að fjárfestum í [...], [...] og [...]. Þó hafi Ð fjárfestingarfélag verið lítið fjárfestingarfélag og bundið við Ísland í samanburði við B ehf. samstæðuna sem hafi verið margfalt stærra og í raun eitt stærsta íslenska fjárfestingarfélagið. Gjaldfelling á B ehf. samstæðuna, sem haft hafi um 70 milljarða króna í eigið fé og tæpa 400 milljarða af eignum, sem numið hafi þá um 30% af vergri landsframleiðslu Íslands, hefði haft gríðarlega neikvæð áhrif á A banka hf. og allt íslenska fjármálakerfið. Fjármögnunarskipan B ehf. samstæðunnar hafi í raun verið líkt banka, þannig að eitt gjaldfellt lán hefði sett stærstan hluta af fjármögnun samstæðunnar í uppnám og skapað mikið vandamál varðandi lausafé. Undirliggjandi eignir B ehf. samstæðunnar hafi að mestum hluta verið í eftirlitsskyldum fjármálafyrirtækjum en virði þeirra sé sérstaklega viðkvæmt fyrir snöggum breytingum á skilgreindum fjárhagslegum styrk eigenda sinna. Því hafi verið ljóst á þessum tíma að skyndileg sala B ehf. samstæðunnar á eignum sínum hefði haft mjög neikvæð áhrif á endurgreiðslugetu þeirra. Þetta hafi skilanefnd A banka hf. fengið að reyna um áramótin 2008 til 2009 en þá hafi hún neyðst til að selja öll hlutabréf í É eignastýringafyrirtækinu í [...], dótturfélagi A banka hf., að kröfu [...] fjármálaeftirlitsins fyrir minna en eina milljón evra, en það fyrirtæki hafi A banki hf. keypt fyrir 300 milljónir evra í upphafi árs 2007. Það hafi verið fyrir tíð ákærða í bankanum. Það hafi verið ljóst að ákvörðun áhættunefndar bankans í febrúar 2008 hafi miðað að því að forða fyrrgreindu gjaldfalli gegn fullkomlega ásættanlegum tryggingum. Að auki hafi lánveitingin klofið á viss áhættutengsl. Hafi það verið niðurstaðan að heildartryggingarstaða A banka hf. hafi styrkst í þessum viðskiptum og þeim viðskiptum sem lokið hafi í enda febrúar 2008. Ákærði hafi aldrei átt nokkurra persónulegra hagsmuna að gæta í þessari lánveitingu eða viðskiptum A banka hf. við B ehf. samstæðuna. Hafi ákærði einungis þjónað hagsmunum A banka hf. í afgreiðslu málsins, eins og í öllum verkefnum ákærða sem forstjóri A banka hf. Hafi ákærði engin hlutabréf átt í A banka hf. á tíma sem forstjóri og frá hausti 2007 hafi kaupréttir ákærða verið verðlausir. Ákærði kvaðst hafa tekið þátt í fundi áhættunefndar 5. febrúar 2008 þar sem málefni C ehf. hafi verið til meðferðar. Hafi átt að stofna nýtt félag til að setja lán inn í sem greiða skyldi lán C ehf. hjá D. Inn í þetta nýja félag hafi eignir átt að renna sem trygging, en um hafi verið að ræða eignina [...], sem hafi verið bygging í [...] og [...] sjóðinn. Ákærði hafi ekki verið á fundi áhættunefndar næsta dag eða 6. febrúar 2008 þar sem sama mál hafi verið tekið til meðferðar. Á þessum tíma hafi lausafjárstaða bankans í erlendum gjaldeyri verið þægileg, þó svo reynt hafi verið að takmarka nýjar lánveitingar, sérstaklega í erlendri mynt. Bankinn hafi verið í sterkri stöðu sumarið 2008. Áramótin 2007 til 2008 hafi staða bankans verið nokkuð góð, en fjármagn þó í eðli sínu fljótandi. Frá lokum ársins 2007 til 8. febrúar 2008 hafi A banki hf. fengið lán frá Í sem gert hafi stöðu bankans sterka. Ákærði kvaðst kannast við að S fjármálastjóri bankans hafi 24. janúar 2008 sent út póst til yfirmanna um að takmarka útlán í erlendri mynt. Lánveiting til E ehf. hafi ekki verið ákjósanleg fyrir bankann, en miðað við þá hagsmuni sem hefðu verið í húfi hafi þótt rétt að fara út í þessa lánveitingu. Að því er varðar atburði 8. febrúar 2008 bendi ákærði á að næstum 5 ár séu liðin frá þeim degi og því gefi að skilja að ómögulegt sé að muna nákvæmlega hvað gerst hafi þennan dag. Hafi ákærði verið á [...] alla vikuna í viðskiptaerindum á vegum A banka hf. en verið kallaður heim nokkrum dögum fyrr vegna fundar með bankastjórn Seðlabankans seinni part föstudagsins 8. febrúar 2008. Í rafrænni dagbók hafi ákærði séð að ásamt því að vera að undirbúa mikilvægan fund með Seðlabankanum, hafi ákærði átt óformlegan fund með stjórnarformanni A banka hf. í hádeginu þennan dag. Hið svokallaða lánamál, mál tengt lánveitingu til E ehf., hafi verið undirbúið af starfsmönnum bankans. Að þessu máli þann 8. febrúar 2008 hafi auk ákærða komið að meðákærði og L viðskiptastjóri fyrirtækjasviðs. Ákærði kvaðst kannast við undirritun sína á lánssamningi A banka hf. og E ehf. frá 8. febrúar 2008. Ákærði kvaðst gera ráð fyrir að þeir er undirritað hafi samninginn hafi allir gert það á sama tíma. Ákærði kvaðst staðfesta undirritun sína á svonefnda ádráttarbeiðni tengt lánamálinu. Það skjal hafi sennilega verið undirritað á sama tíma og lánsskjölin varðandi E ehf. Hann myndi ekki eftir að hafa ritað á þetta skjal á sínum tíma og ekki áttað sig á því fyrr en honum hafi verið sýnt þetta blað við lögregluyfirheyrslu í málinu. Ákærði kvaðst því ekki vita af hverju B ehf. hafi verið veitt peningamarkaðslán þennan dag í stað þess að E ehf. fengi greitt það lán sem ritað hafi verið undir. Slíka ákvörðun hafi ákærði ekki tekið. Ákærði kvað L viðskiptastjóra eða Ó forstöðumann gjaldeyrismiðlunar ekki hafa getað tekið ákvörðun um að veita B ehf. umrætt peningamarkaðslán. Óhugsandi væri að á skjalinu hafi staðið, er ákærði ritaði undir það, að veita skyldi B ehf. peningamarkaðslán að greindri fjárhæð. Nokkuð stór hluti af starfi forstjóra væri að undirrita skjöl sem starfsmenn bankans legðu fyrir forstjóra, eins og aðra A-prókúruhafa bankans. Rangt væri að ákærði hafi samþykkt lánveitingu til B ehf. þennan dag. Ef gögn málsins væru lesin væri ljóst að ákærði, ásamt þeim starfsmönnum bankans sem að málinu hafi komið, hafi af fullum heilindum unnið að því að framkvæma ákvörðun áhættunefndarinnar um lánveitingu til E ehf. og vernda þar með hagsmuni bankans í hvívetna undir töluverðri tímapressu. Ákærðu er gefið að sök að hafa föstudaginn 8. febrúar 2008 samþykkt lánveitingu til B ehf. í formi peningamarkaðsláns að fjárhæð 102.162.470,12 evrur, án trygginga eða ábyrgða og andstætt almennum reglum A banka hf. um lánveitingar og markaðsáhættu og að hafa með því misnotað aðstöðu sína og stefnt fé A banka hf. stórfellda hættu. Samkvæmt ákæru er miðað við að lánið hafi átt að endurgreiða mánudaginn 11. febrúar 2008. B ehf. hafi á þessum tíma verið skilgreint í áhættumatsflokki 4, sem falið hafi í sér að ákærðu hafi, sem meðlimir áhættunefndar, einungis getað heimilað lánveitingar til félagasamstæðunnar B ehf. er, ásamt eldri lánum samstæðunnar, hafi rúmast innan 17% af eigin fé A banka hf. sem hafi á þeim tíma verið 225,576 milljarðar króna. Með ákvörðun sinni hafi ákærðu farið út fyrir heimildir sínar þannig að heildarlánveitingar félagasamstæðu B hafi farið 4,1 milljarð umfram heimildir. Er brot ákærðu talið varða við 249. gr. laga nr. 19/1940. Ákærðu neita báðir sök. Byggja þeir varnir sínar annars vegar á því að þeir hafi ekki tekið ákvörðun um að lána B ehf. umrætt lán föstudaginn 8. febrúar 2008, heldur hafi þeir tekið ákvörðun um að veita E ehf. lán þennan dag og eingöngu ritað undir lánsskjöl því tengt. Hins vegar byggja þeir varnir sínar á því, verði talið að sannað sé að þeir hafi heimilað umrædda lánveitingu, að ekki séu uppfyllt efnisskilyrði ákvæðis 249. gr. laga nr. 19/1940 til að ákærðu verði sakfelldir fyrir umboðssvik. Að auki er byggt á neyðarrétti og neyðarhjálp. A Að því er fyrri varnarástæðu ákærðu varðar liggur fyrir í málinu áðurlýst skjal, „Notice of Drawing“, sem kallað hefur verið ádráttarbeiðni, en skjal þetta er meðal fylgigagna lánasamnings E ehf. og A hf. Er óumdeilt að upprunalegur tilgangur skjalsins var sá að gera lántakanum kleift að virkja lánasamninginn og gefa A hf. nánari fyrirmæli um greiðslu lánsfjárhæðar. Í samræmi við þetta gerir prentað letur skjalsins ráð fyrir því að það sé undirritað fyrir hönd E ehf. sem lántakanda. Hins vegar er fram komið í málinu að engin þörf var á undirritun starfsmanna A hf. við venjulega útfyllingu og beitingu skjalsins. Svo sem áður greinir er handritað efst á skjal þetta „Skuldari, B, kt. [...]“ við hlið þeirrar áritunar kemur fram textinn ,,Pm lán í EUR over night“. Hefur L, fyrrum viðskiptastjóri í A banka hf., kannast við það fyrir dómi að hafa fært þann texta inn á skjalið. Undir skjalið ritar T fyrir hönd B ehf. Er einnig ljóst að nefndur T undirritaði síðar áritun sem bætt hafði verið við skjalið um að greiðslan væri vegna láns E ehf. mánudaginn 11. febrúar 2008 að heildarfjárhæð 103.718.244 evrur. Neðst á skjalinu, við hlið textans „Samþykkt“, er að finna undirritun beggja ákærðu. Samkvæmt framangreindu verður skjalið, eins og því var breytt, ekki skilið á annan veg en þann að það feli í sér veitingu peningamarkaðsláns til B ehf. að fjárhæð 102.162.470,12 evrur. Svarar sú fjárhæð til þess láns sem ákveðið hafði verið að veita E ehf. að frádregnum lántökukostnaði. Liggur og fyrir að peningamarkaðslán að þessari fjárhæð var afgreitt til B ehf. síðdegis föstudaginn 8. febrúar 2008 og lánið greitt upp, að viðbættum vöxtum, 11. sama mánaðar. Ákærðu hafa fyrir dómi kannast við undirritun sína á umrætt skjal. Ákærðu kannast hins vegar ekki við að hafa undirritað áðurgreind fyrirmæli um greiðslu peningamarkaðsláns til B ehf. og staðhæfa að þau hafi verið rituð inn á skjalið, án þeirra samþykkis, eftir að þeir undirrituðu skjalið. Svo sem áður er rakið hefur L, viðskiptastjóri A banka hf., staðfest að upplýsingar um skuldara og lánategund hafi hann ritað inn á skjalið. Hann hefur hins vegar staðfastlega neitað því að hafa sjálfur tekið ákvörðun um að veita B ehf. peningamarkaðslán umræddan föstudag og vísað til þess að hann hafi hvorki haft stöðu né heimild til að taka ákvörðun um slíka lánveitingu. Sem fyrr greinir var undirritun ákærðu á umrædda ádráttarbeiðni óþörf við venjulega beitingu skjalsins. Hafa ákærðu engar trúverðugar skýringar gefið á því hvers vegna undirritun þeirra er að finna á umræddu skjali. Vitnum sem komið hafa fyrir dóm í málinu ber hins vegar saman um að öll lánsskjöl vegna [...]lánsins svokallaða hafi verið undirrituð eftir hádegi föstudaginn 8. febrúar 2008 í fundarherbergi bankans á 5. hæð og allir hlutaðeigandi ritað undir skjölin á svipuðum tíma. Þar á meðal er framburður vitnisins T, fyrrverandi framkvæmdastjóra B ehf., sem kannaðist við undirritun sína fyrir hönd þess fyrirtækis. Þá liggur fyrir að skjalið var notað við útgreiðslu peningamarkaðsláns til B ehf. seinni part þessa dags í bakvinnslu bankans. Að síðustu liggur fyrir fyrrgreindur framburður vitnisins L svo og framburður annarra starfsmanna A hf. sem komu að afgreiðslu peningamarkaðslánsins. Að öllu virtu telur dómurinn fráleitt að umræddur L eða aðrir starfsmenn A banka hf. hafi ákveðið, upp á sitt eindæmi, að veita B ehf. umrætt peningamarkaðslán og breytt skjalinu í þeim tilgangi. Samkvæmt öllu framangreindu telur dómurinn, gegn neitun ákærðu, sannað að þeir hafi samþykkt lánveitingu til B ehf., í formi peningamarkaðsláns, að fjárhæð 102.162.470,12 evrur. B Samkvæmt 249. gr. laga nr. 19/1940 varðar það fangelsi allt að 2 árum, ef maður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað sem annar maður verður bundinn við eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotar þessa aðstöðu sína. Þyngja má refsingu í allt að 6 ára fangelsi, ef mjög miklar sakir eru. Helsta einkenni umboðssvika er misnotkun á þeim trúnaði sem felst í ákveðinni aðstöðu með fjárhagslegri ráðstöfun í skjóli aðstöðunnar í því skyni að afla sér eða öðrum fjárvinnings á kostnað annarra. Ásetningur þarf að taka til allra þátta verknaðarlýsingar ákvæðisins og auk þess er auðgunarásetningur skilyrði refsinæmis, sbr. 243. gr. laga nr. 19/1940. Umboðssvik eru fullframin við ólögmæta ráðstöfun fjárverðmæta, svo sem við ólögmæta samþykkt skuldbindingar fyrir hönd lögaðila. Til að brot sé fullframið nægir að sýna fram á fjártjónshættu án tillits til raunverulegs fjártjóns. Fyrir liggur að unnið hafði verið að því um nokkurt skeið að veita E ehf. lán af hálfu A banka hf. til endurfjármögnunar á láni C ehf. hjá fjármálasamsteypunni D. Samkvæmt ákæru var lán þetta veitt E ehf. mánudaginn 11. febrúar 2008 og andvirði lánsins notað til að greiða upp peningamarkaðslán B ehf. hjá A banka hf. Samkvæmt mati áhættunefndar A banka hf., sem hafði það hlutverk með höndum að leggja mat á áhættu tengda mótaðila í viðskiptum, var B ehf. í áhættumatsflokki 4 hjá bankanum. Þá liggur fyrir í gögnum sem lágu fyrir áhættunefnd 5. og 6. febrúar 2008 að heildarskuldbindingar félagasamstæðu B ehf. námu á þeim tíma 32,4 milljörðum króna. Er það í samræmi við framburð beggja ákærðu hér fyrir dómi. Á sölugengi evru 8. febrúar 2008 nam peningamarkaðslán A banka hf. til B ehf. 10.019.073.445 krónum. Með því að veita B ehf. áðurgreint peningamarkaðslán fór heildarskuldbinding félagasamstæðu B ehf., því úr 32,4 milljörðum króna í 42,4 milljarða króna. Samkvæmt ákæru fól þetta í sér að heildarlánveitingar félagasamstæðu B ehf. urðu 4,1 milljarður króna umfram heimildir samkvæmt almennum útlánareglum A banka hf. Verjendur ákærðu hafa haldið því fram að svigrúm til lánveitinga til félagasamstæðu B ehf. hafi verið meira að teknu tillit til leyfilegra frádráttarliða vegna lána til Q hf., R hf. og G hf., svo sem heimilt hafi verið að gera samkvæmt p-lið 4 gr. reglna Fjármálaeftirlitsins nr. 216/2007. Hvað sem þessum staðhæfingum líður verður ekki fram hjá því horft að við meðferð lánamáls E ehf. hjá A banka hf., meðal annars hjá áhættunefnd bankans 5. og 6. febrúar 2008, var litið svo á að hámark lánveitinga til félagasamstæðu B ehf. næmi 17% af vegnu eigin fé bankans, eða um 38 milljörðum króna. Eru ekki efni til að skýra útlánareglur bankans með öðrum og rýmri hætti en lagður var til grundvallar við þessa meðferð lánamálsins. Samkvæmt ákæru verður fjártjónshætta A banka hf., vegna háttsemi ákærðu, rakin til þess að skuldbinding B ehf. hafi verið færð yfir á E ehf. 11. febrúar 2008 og nemi eftirstöðvar þess láns 53.718.244 evrum, sem ekki hafi verið endurheimtar frá E ehf. Eins og málið liggur fyrir verður ekki á þetta fallist. Því er þannig ekki haldið fram af ákæruvaldinu að E ehf. hafi fallið undir félagasamstæðu B ehf. eða að lánveitingin 11. febrúar 2008 til E ehf. hafi verið refsiverð. Eru þannig engin efni til að líta til annarrar háttsemi ákærðu en þeirrar að veita B ehf. peningamarkaðslán frá föstudeginum 8. febrúar 2008 til mánudagsins 11. sama mánaðar. Við mat á fjártjónshættu vegna háttsemi ákærðu verður að líta til þess að veitingu láns hlýtur, eðli málsins samkvæmt, að fylgja hætta á greiðslufalli. Verður það því ekki metið ákærðu til refsileysis þótt hættan á greiðslufalli B ehf. væri metin lítil að teknu tilliti hins skamma lánstíma og áhættumatsflokkunar B ehf. í gögnum A banka hf. C Í ákæru er miðað við að hin ólögmæta lánveiting til B ehf. föstudaginn 8. febrúar 2008 hafi verið án trygginga eða ábyrgðar. Á þetta verður ekki fallist. Þann dag hafði bankinn allsherjarveð í hlutabréfum í G hf. að nafnverði 349.999.999 krónur, samkvæmt handveðsyfirlýsingu B ehf. frá 8. febrúar 2008, til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og öðrum fjárskuldbindingum B ehf. þá eða síðar við A banka hf. Þá lá fyrir að 28. febrúar 2007 hafði B ehf. gefið út samskonar handveðsyfirlýsingu þar sem hlutabréf N ehf. í Æ hf. að nafnvirði 310.186.766 krónur, höfðu verið sett að veði til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á fjárskuldbindingum B ehf. þá eða síðar við A banka hf. Þó svo að vafi leiki á um hvort allsherjarveð þessi hafi verið nægjanleg fyrir þeirri viðbótarskuldbindingu sem fólst í lánveitingunni til B ehf. umræddan föstudag liggur engu að síður fyrir að bæði tryggingar og ábyrgðir voru til staðar. Verður vafi um atvik málsins að þessu leyti skýrður ákærðu í hag og því ekki fallist á þennan hluta í verknaðarlýsingu ákæru. Samkvæmt framansögðu er sannað að ákærðu hafi 8. febrúar 2008 samþykkt að veita B ehf. peningamarkaðslán með ólögmætum hætti að fjárhæð 102.162.470,12 evrur og þannig bakað A banka hf. fjártjónshættu. Með lánveitingunni fóru ákærði, X, sem bankastjóri, og ákærði, Y, sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs A banka hf., út fyrir heimildir sínar í störfum sínum og skuldbundu með þeim A banka hf. með ólögmætum hætti. Misnotuðu ákærðu með þessu aðstöðu sína og gerðust þar með sekir um þá háttsemi sem lýst er refsiverð í 249. gr. laga nr. 19/1940. Sú fjárhæð sem ákærðu samþykktu var veruleg, hvort sem litið er til reksturs A banka hf. eða almenns mælikvarða. Eins og málið liggur fyrir verður hins vegar lagt til grundvallar að hinu ólögmæta ástandi og fjártjónshættu bankans af völdum ákærðu hafi lokið mánudaginn 11. febrúar 2008 þegar peningamarkaðslánið var greitt upp. Að virtum atvikum málsins og aðstæðum ákærðu fellst dómurinn ekki á að gerðir ákærðu geti réttlæst af neyðarrétti eða neyðarhjálp. Verða ákærðu því sakfelldir fyrir umboðssvik og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Með hliðsjón af þeim skamma tíma sem hið ólögmæta ástand stóð yfir og takmarkaðri fjártjónshættu, geta sakir ákærðu þó ekki talist miklar, sbr. síðari málslið 249. gr. laga nr. 19/1940. D ó m s o r ð : Ákærðu, X og Y, sæti hvor um sig fangelsi í 9 mánuði, en fresta skal fullnustu 6 mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins, haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, X, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Óttars Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 5.089.025 krónur, en 5.089.025 krónur af málsvarnarlaunum verjandans greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Y, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þórðar Bogasonar hæstaréttarlögmanns, 4.637.225 krónur, en 4.637.225 krónur af málsvarnarlaunum verjandans greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 223/2007
Hjón Kröfugerð Skilnaðarsamningur Ógilding samnings Dráttarvextir
K og M gerðu með sér samning um fjárskipti vegna skilnaðar þeirra árið 2003 þar sem fasteign og fleiri eignir runnu til M en K fékk í sinn hlut innbú og bifreið. Þá tók M yfir allar áhvílandi skuldir. K krafðist ógildingar samningsins og greiðslu nánar tilgreindrar fjárhæðar sem hún taldi nema ávinningi M af samningnum. Reisti hún kröfuna öðrum þræði á því að M hefði beitt hana svikum, sbr. 30. gr. laga nr. 7/1936. Ekki var fallist á að K hefði leitt haldbær rök að því og var þessari málsástæðu því hafnað. K taldi einnig að skilyrði 31. gr. laga nr. 7/1936 væru fyrir hendi þannig að ógilda bæri samninginn. Vísaði hún til þess að veikindi hennar hefðu skert dómgreind hennar og M nýtt sér það þannig að hann fengi meira við skiptin en hún. Í dómi Hæstaréttar var fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að við mat á verðmæti eigna bæri að miða við það tímamark þegar samningurinn var gerður. Hins vegar var talið að það hefði staðið K nær að afla sönnunar um verðmæti innbúsins og varð því að miða við fullyrðingar og mótmæli M í því efni. Þá voru aðilar sammála um að K hefði ekki yfirtekið lán vegna tilgreindrar bifreiðar eins og byggt hafði verið á í héraði. Með hliðsjón af þessu varð ekki ráðið af gögnum málsins að bersýnilegur munur hefði verið á því sem kom í hlut hvors um sig við skiptin eins og tilskilið væri í 31. gr. laga nr. 7/1936. Í því ljósi þurfti ekki að taka afstöðu til þess hvort önnur skilyrði greinarinnar væru fyrir hendi. Dráttarvaxtakröfu K var vísað frá dómi þar sem í henni hafði ekki verið tilgreindur ákveðinn vaxtafótur eða vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Að öðru leyti var M sýknaður af kröfum K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 30. apríl 2007. Hún krefst staðfestingar héraðsdóms á ógildingu samnings 26. ágúst 2003 um fjárskipti vegna skilnaðar aðila. Þá krefst hún að aðaláfrýjandi greiði sér aðallega 13.235.328 krónur, en til vara lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. I Kröfugerð gagnáfrýjanda er hagað með þeim hætti að krafist er dráttarvaxta án þess að afmarka kröfuna nánar, en í kafla um lagarök í stefnu í héraði var um vexti vísað til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Sú grein kveður einungis á um upphafstíma dráttarvaxta þegar ekki hefur verið samið um gjalddaga kröfu. Samkvæmt d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má dómkröfur þar á meðal um vexti. Sambærilegt ákvæði eldri laga var skýrt svo að dráttarvextir verði ekki dæmdir nema vaxtafótur sé tilgreindur í stefnu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 216/1982, sem birtur var í dómasafni 1983 bls. 2200. Í 11. gr. laga nr. 38/2001 er að finna heimild sem víkur frá þessum kröfum en þar kemur meðal annars fram að sé krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna megi dæma slíka vexti, enda þótt hundraðshluti þeirra sé ekki tilgreindur í stefnu. Þar sem dráttarvaxtakrafa gagnáfrýjanda er hvorki mörkuð með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót né með vísun til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 verður ekki hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi án kröfu. II Gagnáfrýjandi byggir kröfur sínar öðrum þræði á því að aðaláfrýjandi hafi beitt hana svikum við gerð samningsins þar sem hún hafi undirritað hann í þeirri trú að einungis væri um málamyndagerning að ræða, enda hafi málsaðilar áfram búið saman eftir að leyfi hafi verið veitt til skilnaðar að borði og sæng. Vísar hún um þetta til 1. mgr. 30. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá reisir hún kröfur sínar á því að ógilda beri samning málsaðila um fjárskipti samkvæmt 31. gr. laga nr. 7/1936. Gagnáfrýjandi hefur ekki leitt haldbær rök að því að aðaláfrýjandi hafi beitt svikum við gerð hins umþrætta samnings og verður kröfu hennar um ógildingu samningsins á þeim grunni því hafnað. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að samkvæmt 31. gr. laga nr. 7/1936 bæri að ógilda samninginn og var aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 3.149.454 krónur með tilgreindum dráttarvöxtum. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var að beiðni gagnáfrýjanda dómkvaddur maður til að meta hvert væri líklegt söluverð parhússins Y, annars vegar miðað við 26. ágúst 2003, er samningurinn var gerður, en hins vegar 14. janúar 2005, en þann dag afsalaði gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda eigninni. Niðurstaða matsmanns var að miðað við fyrra tímamarkið hafi markaðsverð eignarinnar verið 20.400.000 krónur, en við hið síðara 27.850.000 krónur. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom hins vegar fram af hálfu gagnáfrýjanda að hún vildi aðallega miða fjárkröfu sína vegna fasteignarinnar við verðmæti hennar 22. september 2005, er aðaláfrýjandi seldi fasteignina, en að því frágengnu við verðmætið 14. júlí 2003 er málsaðilar báðu um leyfi til skilnaðar að borði og sæng. Taldi hún verðmæti fasteignarinnar þá hafa verið 20.000.000 krónur. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að miða beri við það tímamark er fjárskiptasamningur var gerður og með framangreindri athugasemd er fallist á niðurstöðu hans um verðmæti fasteignarinnar á þeim tíma, 20.000.000 krónur. Niðurstaða héraðsdóms var meðal annars á því reist að gagnáfrýjandi hefði yfirtekið lán að fjárhæð 1.010.794 krónur vegna tilgreindrar bifreiðar. Hins vegar verður ekki við það miðað þar sem fram kom fyrir Hæstarétti hjá málsaðilum að svo hefði ekki verið. Samkvæmt fjárslitasamningi aðila skyldi aðaláfrýjandi yfirtaka þær skuldir sem þá hvíldu á aðilum og verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en það hafi hann gert. Að öðru leyti en að framan greinir er staðfest niðurstaða héraðsdóms um hverjar skuldir hafi þá sannanlega verið til staðar. Þá féllst héraðsdómur á að verðmæti innbús, sem kom í hlut gagnáfrýjanda, hafi numið 200.000 krónum, en aðaláfrýjandi telur að verðmæti þess hafi ekki numið lægri fjárhæð en 2.000.000 króna. Gagnáfrýjandi fékk innbúið í sinn hlut. Verður því að telja það hafi staðið henni nær að afla sönnunar um verðmæti þess, en hún hefur hvorki tilgreint hvert innbúið var né látið meta verðmæti þess. Því verður að miða við fullyrðingar og mótmæli aðaláfrýjanda í þessu efni. Þegar litið er til framanritaðs verður ekki ráðið af gögnum málsins að bersýnilegur mismunur hafi verið á verðmæti þeirra eigna, að teknu tilliti til skulda, sem komið hafi í hlut hvors málsaðila um sig, svo sem tilskilið er í 31. gr. laga nr. 7/1936. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort önnur skilyrði, sem nefnd eru í greininni, séu fyrir hendi. Málatilbúnaði gagnáfrýjanda, sem reistur er á tilvísun til þessa ákvæðis, verður því einnig hafnað. Af þessu leiðir að aðaláfrýjandi verður sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda í málinu. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður málskostnaður fyrir Hæstarétti látinn falla niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfu gagnáfrýjanda, K, um dráttarvexti er vísað frá héraðsdómi. Aðaláfrýjandi, M, er sýkn af öðrum kröfum gagnáfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Mál þetta var höfðað 9. mars 2006 og dómtekið 22. þ.m. Stefnandi er K, [heimilisfang]. Stefndi er M, [heimilisfang]. Stefnandi krefst þess að samningur aðila um fjárskipti vegna skilnaðar frá 26. ágúst 2003 verði felldur úr gildi og að stefnda verði gert að greiða henni aðallega 13.235.328 krónur, en til vara aðra lægri upphæð að mati dómsins og til þrautavara 3.416.745 krónur, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að sér verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en hún fékk gjafsóknarleyfi 31. janúar 2006. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar. Aðilar kynntust vorið 1985 og gengu í hjónaband 31. ágúst sama ár. Fyrir átti stefnandi dóttur, fædda 1983, sem var ættleidd af stefnda, og saman eignuðust þau tvö börn, dótturina A 1986 og soninn B 1987. Stefnandi er 75% öryrki vegna MS sjúkdómsins en stefndi er lærður vélvirki. Í stefnu segir að stefnandi hafi endanlega verið greind með MS sjúkdóminn árið 1996 en hann hafi sett alvarlegt mark á allt líf hennar undanfarin 20 ár. Eftir að hafa átt heimili í mörgum leiguíbúðum, þ. á m. í Svíþjóð, settist fjöl­skyldan að á X árið 1996 þar sem hjónin eignuðust hluta í húsi. Árið 2002 var það hús selt og andvirðið notað til að festa kaup á parhúsi í Y í Reykjavík sem var þinglýst eign beggja. Í stefnu segir að stefndi hafi farið að tala um skilnað þeirra hjóna um það leyti sem þau fluttust að X. Það hafi haft mjög neikvæð áhrif á heilsufar stefnanda sem þoli illa álag. Stefnandi gerði síðan reka að skilnaði með því að fara og ræða við prest sumarið 2003. Hinn 14. júlí 2003 mættu aðilar hjá sýslumanninum í Reykjavík og æsktu skilnaðar að borði og sæng. Fram kom að samkomulag var um skilnaðarskilmála að öðru leyti en því að fjárskiptasamningur lá ekki fyrir og var málinu frestað til fram­lagningar hans til 26. ágúst s.á. Þann dag mættu aðilar og lögðu fram handskrifaðan samning um fjárskipti, dags. 26. ágúst 2003. Í samningnum er kveðið á um að fast­eignin Y og bifreiðarnar Daihatsu Cuore Z og Daewoo Lanos Þ skyldu vera eign stefnda en í hlut stefnanda skyldu koma bifreiðin Toyota Land Cruiser Þ og innbú. Stefndi skyldi taka að sér skuldir og sjá um rekstur íbúðar. Hvorki er tilgreint verðmæti eigna né upphæð skulda. Í bókun sýslumanns kemur fram að stefnanda hafi verið bent á að fjárskipti aðila væru ekki samkvæmt helmingaskiptareglunni. Leyfi til skilnaðar að borði og sæng var gefið út 1. september 2003. Þar er kveðið á um að aðilar skyldu hafa sameiginlega forsjá barna þeirra og lögheimili drengsins vera hjá móður en lögheimili telpunnar hjá föður. Hvort foreldri skyldi greiða meðlag með því barni sem það hafði ekki hjá sér. Í framhaldi af þessu var lögheimili stefnda og dótturinnar flutt til foreldra hans að [...] en stefnandi var áfram með lögheimili í Y. Aðilar mættu hjá sýslu­manninum í Reykjavík 1. mars 2004 og óskuðu eftir leyfi til lögskilnaðar og var það gefið út hinn 5. s.m. Stefndi lét Garðatorg eignamiðlun ganga frá afsali stefnanda til sín á helmings eignarhluta hennar í parhúsinu Y, Reykjavík. Þau undirrituðu afsalið á fasteignasölunni 14. janúar 2005. Í stefnu greinir frá því að stefndi hafi gert stefnanda ljóst að hún yrði að flytja og farið með henni í íbúðarleit sem hafi endað með því að gerður hafi verið búsetusamningur milli stefnanda og Húsnæðissamvinnufélagsins Búseta um íbúð að Ö í Mosfellsbæ og hafi stefnandi flust þangað um miðjan febrúar 2005. Stefndi hafi greitt u.þ.b. 1.588.075 króna búsetagjald og sagst ætla að borga á móti stefnanda helming mánaðarlegra greiðslna af íbúðinni sem hann hafi síðan gert í nokkur skipti. Hinn 27. janúar 2005 hafi stefndi látið stefnanda afsala til sín Land Cruiser jeppabifreið þeirri sem hún skyldi fá samkvæmt samningi aðila og látið hana í staðinn fá mun ódýrari bifreið af Daihatsu gerð sem hann hafi keypt á 635.000 krónur. Stefnandi leitaði til lögmanns sem ritaði stefnda bréf 31. maí 2005 og óskaði skýringa á skiptingu eigna og skulda samkvæmt framangreindum fjárskiptasamningi aðila og upplýsinga um forsendur sem legið hafi honum til grundvallar. Lögmaðurinn ítrekaði beiðni sína með bréfi 8. júlí 2005. Ekki sést að bréfum þessum hafi verið svarað. Með kaupsamningi 22. september 2005 seldi stefndi parhúsið Y fyrir 36 milljónir króna. Frammi liggja allmörg læknabréf Gunnars Valtýssonar og Guðmundar Ragnars­sonar, lækna við St. Jósefsspítala Hafnarfirði, til Þengils Oddssonar, læknis á Heilsugæslustöð Mosfellsumdæmis, og Johns E. G. Benedikz, sérfræðings í tauga-sjúkdómum, hið elsta frá 8. janúar 2002 og hið yngsta frá 16. mars 2005. Þar greinir frá MS sjúkdómi stefnanda sem greinst hafi 1996 og er lýst margháttuðum ein­kennum, s.s. dofa, klaufsku í höndum, jafnvægisleysi, úthaldsleysi og minnis­truflunum. Þá er greint frá lyfjagjöfum og hásterameðferð. Í læknisvottorði Þengils Oddssonar, dags. 22. september 2006, segir m.a. að stefnandi hafi verið með MS sjúkdóm í yfir 20 ár. Þar sem skemmdir séu almennar í heila verði afleiðingarnar bæði líkamlegar og andlegar og hafi stefnandi mátt þola hvort tveggja. Ljóst sé að hún hafi orðið fyrir heilaskaða þegar árið 2003; ekki bara sem minnisleysi og einbeitingarskortur heldur óraunveruleiki sem valdi því oft að sjúklingarnir geri sér ekki grein fyrir hve illa þeir séu staddir. Í samantekt segir: „Undir­ritaður telur augljóst að [K] var þegar árið 2003 með verulega skerðingu á andlegri getu svo og líkamlegri.“ Í læknisvottorði Johns E. G. Benedikz, dags. 16. október 2006, segir að stefnandi hafi verið með relapsing remitting Multiple Sclerosis síðan 1986. Einkenni hafi fyrst komið í köstum sem varað hafi í 4-12 vikur, 1-3 sinnum á ári. Fyrir um 10 árum hafi gangur sjúkdómsins breyst í það að fara stöðugt versnandi með vaxandi fötlun. Lýst er ýmsum líkamlegum einkennum sjúkdómsins. Síðan segir: „Það, sem hefur verið talsvert vandamál síðustu 10 ár, er vaxandi minnistruflun, bæði nærminni og global minni, og syfja. Þessu fylgja erfiðleikar við að einbeita sér að málefnum. Þótt hún komi vel fyrir og sé með góða greind fyrir er greinilegt að hún er með skerta cognition (rökhugsun). Einnig eru einkenni sveiflandi og oft dagamunur en eftir 20 ára sjúkdóm er hún með varanlega og versnandi líkamlega og andlega fötlun sem speglast í segulómunarrannsókn á heila. Niðurstaða: Það er greinilegt að [K] hefur ekki verið fær um að taka mikilvægar ákvarðanir eða skrifa undir samning án þess að hafa lögfræðilega aðstoð undanfarin 5-10 ár. . . “ Læknarnir Þengill Oddsson og John E. G. Benedikz staðfestu framangreind vottorð fyrir dóminum. Stefnandi byggir kröfu sína um niðurfellingu á skilnaðarsamningi á því að um misneytingu hafi verið að ræða í fjárskiptum aðila vegna skilnaðar, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 1. gr. laga nr. 11/1986. Stefnandi hafi um langt skeið þjáðst af alvarlegum og ólæknandi sjúkdómi sem hafi áhrif á andlega og líkamlega heilsu hennar og hafi skert verulega hæfni hennar til að ráðstafa hagsmunum og persónu­legum málum sínum, ekki síst fjármálum. Hún hafi ekki notið lögfræðilegrar aðstoðar við gerð fjárskiptasamningsins sem hafi verið saminn af stefnda. Samnings­gerðin hafi ekki verið við eðlilegar aðstæður. Þar hafi hallað verulega á stefnanda og hafi stefndi notfært sér veikindi hennar og fákunnáttu, og það að hún var honum háð, til þess að afla sér hagsmuna á kostnað hennar. Stefnandi byggir einnig á því að um svik hafi verið að ræða þar sem hún hafi, að svo miklu leyti sem hún geri sér grein fyrir, vonast til að aðeins væri um mála­mynda­gerning að ræða og hafi hún undirritað samninginn í þeirri góðu trú. Varðandi efni samningsins sjálfs hafi engin tilraun verið gerð til að meta eignir og skuldir eins og lög standi til en ljóst sé að stórlega halli á stefnanda. Í hlut stefnda hafi komið parhúsið að Y, tveir bílar og yfirtaka skulda búsins. Í hlut stefnanda hafi komið innbú sem hafi verið sáralítils virði og jeppabifreið sem stefnandi hafi látið hana afsala sér nokkru síðar og hafi hún í staðinn fengið bifreið sem hafi verið keypt á 635.000 krónur. Stefnandi krefst helmings af hreinni hjúskapareign eins og fyrir sé mælt í 103. gr. laga nr. 31/1993. Eignir búsins hafi numið samtals 39.050.000 krónum, þ.e. fasteignin Y að söluverði 36.000.000 króna, tvær bifreiðar metnar á 2.850.000 krónur og innbú að verðmæti 200.000 krónur. Skuldir hafi numið 10.909.344 krónum, þ.e. vegna íbúðarhúsnæðis 8.309.929 krónur, skuld við Lánasjóð íslenskra námsmanna 456.497 krónur, tvö bílalán 1.817.918 krónur og skuld við Íslandsbanka 325.000 krónur. Hrein eign til skipta hafi því verið 28.140.656. krónur. Til frádráttar helmingshlut stefnanda, 14.070.328 krónum, komi það sem hún hafi fengið í sinn hlut við skiptin, þ.e. framangreind bifreið (V) að verðmæti 635.000 krónur og innbú sem hún telji vera að verðmæti 200.000 krónur og er aðalkrafa stefnanda um greiðslu 13.235.328 króna þannig fundin. Krafist er vaxta frá 1. júlí 2005, þ.e. einum mánuði eftir dagsetningu kröfubréfs lögmanns stefnanda. Þrautavarakrafa stefnanda felur í sér eftirtaldar breytingar frá framangreindum forsendum aðalkröfu: Fasteignin Y er metin á 15.875.000 krónur og þrjár bifreiðir samtals á 3.650.000 krónur og á hinn bóginn eru þrjú bílalán talin samtals að upphæð 1.987.040 krónur og skuld við Íslandsbanka 468.044 krónur. Af hálfu stefnda er því mótmælt að hann hafi komið óheiðarlega fram við skilnað þeirra hjóna og er því vísað á bug að um misneytingu hafi verið að ræða. Þeirri fullyrðingu að stefnandi hafi verið óhæf til að ráðstafa málefnum sínum og stefndi hafi notfært sér veikindi hennar við gerð skiptanna er mótmælt á þeim grundvelli að eignir við skilnaðinn hafi ekki verið meiri en svo að ljóst sé að stefndi hafi gert allt sem í valdi hans stóð til að gera stefnanda eins vel setta og fjárhagur leyfði. Þau hafi reynt að gera sér grein fyrir eignastöðu sinni og eftir að ákvörðun um skilnað hafi verið tekin hafi það verið markmið þeirra að gera stefnanda kleift að komast í húsnæði sem hún hefði tök á að reka. Það hafi verið ástæða þess að stefndi hafi lagt út í þann kostnað að greiða fyrir stefnanda hluta þann er greiddur hafi verið til Búseta 18. febrúar 1005 að fjárhæð 1.675.640 krónur. Þegar stefndi hafi fengið bifreiðina Æ hjá stefnanda hafi hann tekið yfir lán þau er hvíldu á henni. Mismunur söluverðmætis bifreiðarinnar 27. janúar 2005 og áhvílandi láns hafi verið u.þ.b. 400.000 krónur. Samtímis hafi stefndi látið stefnanda hafa án endurgjalds bifreiðina V sem hann hefði nýlega keypt fyrir 900.000 krónur. Stefndi heldur fram að staða eigna og skulda aðila hafi verið eftirfarandi í ágúst 2003: Eignir. Fasteignin Y 15.875.000 kr. Bifreiðin Æ 1.800.000 kr. Bifreiðin Þ 450.000 kr. Bifreiðin Z 800.000 kr. Innbú 2.000.000 kr. Samtals 20.925.000 kr. Skuldir. Lán áhvílandi á Y 10.188.539 kr. Lán frá Handelsbanken (lágmark) 2.500.000 kr. Krafa vegna dóms Växsjö Thingsrätt 300.000 kr. Áhvílandi skuld á Land Cruiser bifreið Æ 1.010.749 kr. Yfirdráttur vegna flugnáms 700.000 kr. Yfirdráttur í Íslandsbanka 468.044 kr. Áhvílandi skuld á bifreiðinni Z 558.373 kr. Áhvílandi skuld á bifreiðinni Þ 400.000 kr. Námslán 456.497 kr. Samtals 16.582.202 kr. Hrein eign við skilnaðinn hafi þannig verið 4.342.798 krónur og hlutur hvors um sig 2.171.399 krónur. Miða verði við það tímabil þegar fjárskiptasamningur var gerður við mat á því hvort hann hafi verið sanngjarn. Ítrekað er að eftir skilnaðinn hafi stefndi greitt fyrir stefnanda 1.675.640 krónur til Búseta. Þá er því haldið fram að innbú, sem stefnandi fékk í sinn hlut auk bifreiðar, hafi að lágmarki verið að verðmæti 2.000.000 króna. Fram kom við flutning málsins (sbr. dskj. nr. 50) að það, sem fram er haldið af hálfu stefnda um bifreiðaeign og áhvílandi skuldir, sætir ekki ágreiningi af hálfu stefnanda að öðru leyti en því að stefnandi miðar við að verðmæti bifreiðarinnar Æ hafi verið 2.300.000 krónur í samræmi við skattframtal 2003 en stefndi miðar við verðmætið 1.800.000 krónur án nokkurra skýringa og er fallist á sjónarmið stefnanda að þessu leyti. Upphæðir yfirdráttarskuldar í Íslandsbanka og námsláns sæta ekki ágreiningi. Skuldir, sem fram eru taldar af stefnda við Handelsbanken og vegna dóms svo og flugnáms, eru ekki studdar viðhlítandi gögnum og verða ekki teknar til greina gegn andmælum stefnanda. Ekki er fallist á það með stefnanda að miða beri verðmæti fasteignarinnar Y við söluverð tveimur árum eftir gerð fjárskipta­samningsins. Af hálfu stefnda er miðað við fasteignamat, sbr. skattframtal 2003. Í greinargerð hans segir að við gerð fjárskiptasamningsins hafi markaðsvirðið verið um 15.000.000 – 20.000.000 króna. Fyrir dóminum bar stefndi að kaupverð eignarinnar árið 2002 hefði verið 17 milljónir króna og að hún hefði verið verðmetin árið 2003 á 20 milljónir króna. Niðurstaða dómsins að þessu leyti er sú að miða beri við verðmætið 20 milljónir króna. Um veðskuldir hvílandi á fasteigninni er af hálfu stefnanda miðað við þá fjárhæð sem tilgreind er á skattframtali 2003, 8.309.929 krónur, en af hálfu stefnda við fjárhæð sem fram kemur á veðbandayfirliti sem unnið var 13. janúar 2005. Niðurstaða dómsins að þessu leyti er sú að fallast beri á það sem fram er haldið af hálfu stefnanda þar sem fremur megi leggja til grundvallar að sú fjárhæð gefi rétta mynd af stöðunni við gerð fjárskiptasamnings. Gegn staðhæfingu stefnanda um að verðmæti innbús hafi verið 200.000 krónur heldur stefndi því fram að það hafi verið eigi minna en 2.000.000 króna. Telja verður að það hafi staðið stefnda nær að renna stoðum undir staðhæfingu sína með mati dómkvadds manns og þar sem það fórst fyrir er niðurstaða dómsins að þessu leyti sú að miða beri við að verðmæti innbús hafi verið 200.000 krónur. Samkvæmt framangreindu námu eignir aðila við gerð fjárskiptasamnings 26. ágúst 2003 23.850.000 krónum, skuldir 11.221.510 krónum, hrein eign til skipta 12.628.490 krónum og helmingshluti hvors aðila um sig 6.314.245 krónum. Stefnandi fékk í sinn hlut innbú að verðmæti 200.000 krónur og bifreiðina Æ að verðmæti 2.300.000 krónur en með áhvílandi láni að upphæð 1.010.749 krónur sem kemur til frádráttar. Hreint verðmæti þess, sem stefnandi fékk við skiptin, nemur þannig samtals 1.489.251 krónu. Að auki er rétt að taka að fullu tillit til þess að stefndi greiddi fyrir stefnanda 1.675.540 krónur 18. febrúar 2005 til að gera henni kleift að komast í nýja íbúð og verður litið á þá greiðslu sem hluta af skilnaðarkjörum stefnanda. Samtals fékk stefnandi þannig verðmæti að upphæð 3.164.791 króna. Sú upphæð, 3.149.454 krónur, sem á vantar að stefnandi fengi helmings­hlut­deild sína, 6.314.245 krónur, verður talin veruleg. Hinn umstefndi samningur um fjárskipti er mjög ófullkominn, nánast flausturs­legur. Af læknisfræðilegum gögnum málsins verður ályktað að stefnda hljóti að hafa verið ljóst að stefnandi væri ekki fær um það án aðstoðar að gera og meta til hlítar hinn þýðingarmikla fjármálagerning sem um ræðir í málinu eða gera sér grein fyrir að mjög hallaði á hana við skiptin. Á grundvelli 31. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 1. gr. laga nr. 11/1986, er fallist á kröfu stefnanda um að fella beri úr gildi samning aðila um fjárskipti vegna skilnaðar frá 26. ágúst 2003. Með vísun til framanskráðs er niðurstaða dómsins að öðru leyti sú að fallist er á varakröfu stefnanda þannig að stefndi skuli greiða stefnanda 3.149.454 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Það athugast að ekki er rétt, sem haldið er fram af hálfu stefnanda, að lögmaður hennar hafi sent stefnda kröfubréf. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 622.500 krónur en útlagður kostnaður nemur 27.270 krónum. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Samningur stefnanda, K, og stefnda, M, um fjárskipti vegna skilnaðar frá 26. ágúst 2003 er felldur úr gildi. Stefndi greiði stefnanda 3.149.454 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. mars 2006 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkis­sjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 622.500 krónur.
Mál nr. 229/2011
Líkamsárás Frelsissvipting Ólögmæt nauðung Skaðabætur Sakartæming Ávana- og fíkniefni Upptaka
G var ákærður ásamt X fyrir frelsissviptingu, stórfellda líkamsárás, ólögmæta nauðung og tilraun til fjárkúgunar. Í héraði var G dæmdur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 2. mgr. 226. gr. sömu laga fyrir frelsissviptingu og tilraun til fjárkúgunar samkvæmt 251. gr., sbr. 20. gr. laganna. Í ljósi aðferðar og afleiðingar atlögunnar gegn A var G í Hæstarétti sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. laganna. Þá var eins og í málinu hagaði til ekki talið að ákvæði 2. mgr. 226. gr. laganna um frelsissviptingu tæmdi sök gagnvart 225 gr. sömu laga um ólögmæta nauðung. Var G sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing hans þyngd. Einnig var hann dæmdur til að greiða A hærri miska- og skaðabætur en í héraði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari, Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari og Símon Sigvaldason héraðsdómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. mars 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákærum og refsing þyngd en að öðru leyti verði hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð og fjárhæð einkaréttarkröfu lækkuð. A gerir þá kröfu að ákærða verði gert að greiða sér 4.062.386 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 frá 10. ágúst 2009 til 2. júlí 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. I Krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms er á því reist að ákæra ríkissaksóknara 26. júlí 2010 sé óskýr um þátt ákærða í málinu. Þá sé ekki ljóst af forsendum héraðsdóms fyrir hvaða háttsemi ákærði hafi verið sakfelldur. Ríkissaksóknari gaf út ákæru 26. júlí 2010 á hendur ákærða og meðákærða í héraði fyrir frelsissviptingu, stórfellda líkamsárás, ólögmæta nauðung og tilraun til fjárkúgunar. Í inngangskafla ákæru er háttsemi ákærðu almennt lýst, en svo sem þar er rakið lýtur ákæruefnið að því að hafa í herbergi nr. [...] á [...] að [...] á Akureyri, svipt brotaþola frelsi og haldið honum nauðugum frá um klukkan 21 að kvöldi sunnudagsins 9. ágúst 2009 til um klukkan 9 að morgni næsta dags, og að hafa á meðan á frelsissviptingunni stóð beitt brotaþola líkamlegu ofbeldi og ítrekað hótað honum og hans nánustu líkamsmeiðingum og lífláti greiddi hann ekki ákærðu allt að einni milljón króna. Í framhaldi þessa inngangskafla er háttsemi ákærða og meðákærða í héraði lýst sérstaklega í tveim aðskildum köflum fyrir hvorn um sig. Að því er háttsemi ákærða varðar er verknaði hans lýst á þann veg að hann hafi komið inn í herbergið eftir að meðákærði í héraði hafði svipt brotaþola frelsi sínu og tekið þátt í atburðarásinni eftir það. Hann hafi meðal annars ásamt meðákærða í héraði sparkað í brotaþola þar sem hann lá á dýnu á gólfinu, slegið hann ítrekað í höfuð og líkama með krepptum hnefa og stappað á líkama hans, lagst ítrekað ofan á brotaþola, hótað honum lífláti og hótað að drepa og nauðga systur hans og nauðga móður hans og ásamt meðákærða í héraði neytt brotaþola til að þrífa húsnæðið, meðal annars að vaska upp og þrífa baðherbergi og hafi ákærði neytt brotaþola til að sleikja salernisskál. Afleiðingar háttseminnar koma fram í ákæru og þau lagaákvæði er hún er talin varða við. Svo sem hér er rakið er ákæra í málinu skýr um þátt ákærða og fullnægir skilyrðum 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Annmarki að því leyti getur varðað frávísun máls frá héraðsdómi, sbr. 159. gr. laga nr. 88/2008 en ekki ómerkingu héraðsdóms, svo sem byggt er á í kröfugerð ákærða. Að því er varðar sakfellingu eru færð rök fyrir henni í niðurstöðu héraðsdóms. Þar kemur fram að ákærði er sýknaður af þeirri háttsemi að hafa lagst ofan á brotaþola. Einnig var líkamsárás ákærða ekki talin stórfelld heldur varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá þótti ákvæði 2. mgr. 226. gr. laga nr. 19/1940 tæma sök gagnvart 225. gr. laganna. Að öðru leyti var ákærði með þeim rökstuðningi er fram kemur í héraðsdómi sakfelldur samkvæmt ákæru. Verður af þessu ráðið fyrir hvað ákærði var sakfelldur í héraði. Kröfu ákærða um ómerkingu og heimvísun er því hafnað. II Ákærði hefur frá upphafi málsins neitað sök samkvæmt ákæru 26. júlí 2010. Fjölskipaður héraðsdómur var þeirrar niðurstöðu að framburður brotaþola hjá lögreglu og fyrir dómi hefði verið skilmerkilegur og staðfastur. Þá hefði frásögn hans að auki verið í samræmi við gögn málsins, þar á meðal læknisvottorð og ítarleg rannsóknargögn lögreglu, en hann hefði verið án áfengis- og vímuáhrifa er atvik gerðust. Var það niðurstaða dómsins að framburður brotaþola hefði verið trúverðugur í öllum meginatriðum. Hæstiréttur endurmetur ekki niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi, nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu þar fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Í málinu er ekkert fram komið sem bendir til að héraðsdómur hafi ranglega ályktað út frá þeim sönnunargögnum sem fyrir dóminum lágu. Verður héraðsdómur því staðfestur um sakfellingu samkvæmt þessari ákæru. Jafnframt verður héraðsdómur staðfestur um sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru 18. október 2010. Svo sem áður er rakið þótti héraðsdómi líkamsárás ákærða ekki stórfelld í skilningi 2. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Samkvæmt nefndu ákvæði varðar það fangelsi allt að 16 árum hljótist stórfellt líkams- eða heilsutjón af árás eða brot er sérstaklega hættulegt vegna þeirrar aðferðar, þar á meðal tækja, sem notuð eru, svo og þegar sá, sem sætir líkamsárás, hlýtur bana af atlögu. Ákærði hefur meðal annars verið sakfelldur fyrir að hafa sparkað í brotaþola þar sem hann lá á gólfi, slegið hann ítrekað í höfuð og víðs vegar um líkamann með krepptum hnefa og að hafa stappað á líkama hans. Brotið framdi ákærði ásamt meðákærða í héraði, sem á sama tíma beitti brotaþola margvíslegu ofbeldi, en hann hefur meðal annars verið sakfelldur fyrir að berja brotaþola ítrekað, sparka í hann og slá hann í höfuðið og víðs vegar um líkama með krepptum hnefa og barefli. Slík atlaga tveggja fullorðinna manna gegn einum var sérstaklega hættuleg í skilningi 2. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Í héraðsdómi er meðal annars rakið efni áverkavottorðs 10. ágúst 2009 er varðar brotaþola. Svo sem þar kemur fram var brotaþoli eftir árásina með miklar bólgur yfir vinstra auga og náði vart að opna það. Hann var með ,,hrufl-skurðsár“ um neðanverðan háls og bólgur á eyrum. Þá var brotaþoli mikið marinn yfir hægri hnéskel. Yfir sköflungi hægra megin sem og ökkla var hann með sár, mikið mar og roða. Var hann hvellaumur við snertingu frá hægra hné og niður fyrir ökkla. Fram kemur að brotaþoli hafi mátt þola mikið þann tíma sem honum var haldið. Flest áverkamerki hafi verið á mjúkpörtum og þá sérstaklega á höfði og hægri ganglim. Hafi brotaþola verið kalt og hann greinilega mjög hræddur. Í læknisvottorði, sem ritað er sama dag, kemur meðal annars fram að stórt mar hafi verið á innanverðu vinstra læri og hafi virst sem vottaði fyrir skófari í marinu. Í héraðsdómi er jafnframt fjallað um gögn um andlega líðan brotaþola eftir atvikið. Auk þess hefur fyrir Hæstarétt verið lagt vottorð geðlæknis frá 5. desember 2011 þar sem fram kemur að brotaþola hafi verið vísað til geðlæknis af heimilislækni og sálfræðingi vegna kvíðaeinkenna. Fram kemur að brotaþoli hafi áfallastreitu- og félagskvíðaeinkenni sem verulega hái honum í daglegu lífi. Einnig segir að hann sé óvinnufær og lítt virkur vegna þeirra einkenna, en áfallastreitan tengist líkamsárásinni. Félagskvíði hafi líklega verið fyrir hendi að einhverju leyti en versnað í kjölfar árásarinnar. Svo sem hér er rakið hlaut brotaþoli alvarlega líkamlega áverka af árás ákærða og meðákærða í héraði. Þá eru afleiðingar árásarinnar slíkar að brotaþoli er enn óvinnufær vegna hennar. Er hér um stórfellt líkams- og heilsutjón að ræða í skilningi 2. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Samkvæmt öllu framansögðu verður ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Í héraðsdómi er við það miðað að ákvæði 2. mgr. 226. gr. laga nr. 19/1940 um frelsissviptingu tæmi sök gagnvart ákvæði 225. gr. laganna um ólögmæta nauðung. Ákærði hefur meðal annars verið sakfelldur fyrir að hafa neytt brotaþola til að þrífa herbergi þar sem honum var haldið og að hafa neytt hann til að sleikja salernisskál. Nauðung til slíkra verka getur ekki fallið undir verknaðarlýsingu 2. mgr. 226. gr. laga nr. 19/1940 og verður því ekki talið að það ákvæði tæmi sök gagnvart 225. gr. laganna. Af þeirri ástæðu verður ákærði samhliða 2. mgr. 226. gr. laga nr. 19/1940 einnig sakfelldur fyrir brot gegn 225. gr. laganna. III Sakarferli ákærða er lýst í héraðsdómi. Brot samkvæmt ákæru 26. júlí 2010 framdi ákærði í félagi við meðákærða í héraði. Var atlagan í senn hrottafengin og langvinn, en brotaþoli var frelsissviptur í um 12 klukkustundir. Ber háttsemi ákærða þess augljós merki að um svonefnda handrukkun hafi verið að ræða, en ákærði og meðákærði í héraði veittu brotaþola ítrekað högg og spörk þannig að sem mestur sársauki hlytist af án beinbrota eða viðlíka áverka. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. janúar 2010 þar sem ákærði var dæmdur í sekt fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar í málinu, sbr. 78. gr. laga nr. 19/1940, þó svo hann hafi verið kveðinn upp eftir að brot það sem hér er til meðferðar var framið. Refsing ákærða verður ákveðin fangelsi í 3 ár. Til frádráttar kemur gæsluvarðhald hans frá 12. til 18. ágúst 2009. IV Í héraðsdómi voru ákærði og meðákærði í héraði óskipt dæmdir til að greiða brotaþola 962.386 krónur, en um var að ræða kröfu vegna útlagðs kostnaðar að fjárhæð 62.386 krónur og miskabætur að fjárhæð 900.000 krónur. Með hliðsjón af gögnum um andlega hagi brotaþola eftir atburðinn verða honum dæmdar hærri miskabætur en ákveðnar voru í héraði. Að öllu virtu eru þær ákveðnar 1.500.000 krónur og verða skaðabætur, að teknu tilliti til útlagðs kostnaðar, þar með 1.562.386 krónur. Um vexti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Samkvæmt framansögðu eru bætur ákveðnar hærri en í héraði en sú breyting nær einungis til ákærða og stendur héraðsdómur óraskaður um þátt meðákærða í héraði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um upptöku haldlagðra fíkniefna og óskiptan sakarkostnað. Ákærði verður dæmdur til að greiða að fullu málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og réttargæslulaun brotaþola fyrir héraðsdómi, eins og þau voru þar ákveðin. Ákærði verður jafnframt dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Gestur Hrafnkell Kristmundsson, sæti fangelsi í 3 ár. Frá refsingunni skal draga gæsluvarðhald hans 12. til 18. ágúst 2009. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna skal vera óraskað. Ákærði greiði A 1.562.386 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. ágúst 2009 til 2. júlí 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir héraðsdómi, Ólafs Rúnars Ólafssonar héraðsdómslögmanns, 966.350 krónur, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Gunnars Sólness hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur, þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir héraðsdómi, Arnars Sigfússonar héraðsdómslögmanns, 502.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, Árna Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 213.350 krónur. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað að öðru leyti er staðfest. Ákærði greiði annan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 111.021 krónu. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. mars 2011. Mál þetta, sem dómtekið var þann 8. janúar s.l., er höfðað af ríkissaksóknara og lögreglustjóranum á Akureyri með fimm ákærum á hendur X, kt. [...], nú til heimilis að [...], [...], og Gesti Hrafnkeli Kristmundssyni, kt. [...], nú til heimilis að [...] ,[...]. 1. Ákæra ríkissaksóknara, útgefin 26. júlí 2010 (S-201/2010). Í þessari ákæru er mál höfðað á hendur ákærðu X og Gesti; „fyrir frelsissviptingu, stórfellda líkamsárás, ólögmæta nauðung og tilraun til fjárkúgunar, framin í herbergi nr. ,[...].á ,[...].. hæð að ,[...]., Akureyri, með því að hafa svipt A frelsi sínu og haldið honum nauðugum frá klukkan 21.00 að kvöldi sunnudagsins 9. ágúst 2009 til um klukkan 9.00 að morgni mánudagsins 10. ágúst 2009, og hafa á meðan á frelsissviptingunni stóð beitt hann líkamlegu ofbeldi og ítrekað hótað honum og hans nánustu líkamsmeiðingum og lífláti greiddi hann þeim ekki allt að einni milljón króna, m.a. hafi: 1. Ákærði X eftir að A hafði komið sjálfviljugur á vettvang, svipt hann frelsi með því að ógna honum með hnífi og láta hann setjast í stól og þá vafið kaðli utan um líkama hans og hafi ákærði hert kaðlinum að hálsi hans þannig að A hafi átt erfitt með andardrátt og barið A ítrekað með ryksuguröri m.a. á vinstri vanga. Á meðan á frelsissviptingunni stóð hafi ákærði síðan einn sér og ásamt meðákærða Gesti Hrafnkeli ítrekað veist að A, sparkað ítrekað í hann og slegið hann í höfuðið og víðs vegar um líkamann með krepptum hnefa og „járnröri“ eða öðru barefli, stappað á líkama hans, hótað að smita hann af lifrarbólgu C, ógnað honum með sprautunál, stungið blóðugri sprautunál í eyrnasnepil A, klipið hann með flísatöng víðsvegar í handleggina, skvett tvisvar heitu kertavaxi á A, tvisvar kastað af sér þvagi yfir hann, hellt yfir hann áfengi og í kjölfar þess hent logandi pappír á A og hafa ásamt meðákærða Gesti Hrafnkeli neytt A til að þrífa húsnæðið, m.a. að vaska upp og þrífa baðherbergi. 2. Ákærði Gestur Hrafnkell komið inn í herbergið eftir að meðákærði X hafði svipt A frelsi sínu og tekið þátt í atburðarásinni eftir það. Hann hafði m.a. ásamt meðákærða X sparkað í A þar sem hann lá á dýnu á gólfinu, slegið hann ítrekað í höfuð og víðs vegar um líkamann með krepptum hnefa og stappað á líkama hans, lagst ítrekað ofan á A, hótað honum lífláti og hótað að drepa og nauðga systur hans og nauðga móður hans og ásamt meðákærða X neyddi ákærði A til að þrífa húsnæðið, m.a. að vaska upp og þrífa baðherbergi og hafi ákærði neytt A til að sleikja salernisskálina. Afleiðingar árásarinnar urðu þær að A smitaðist af lifrarbólgu C og hlaut miklar bólgur yfir vinstra auga út á kinn og gagnauga, eymsli yfir vöðvafestum á hnakka, grunn skurðsár á neðanverðum hálsi, bólgur á eyrum, mar á hægri öxl, stórt mar á innanverðu vinstra læri, mikið mar og roða yfir hægri hnéskel, hruflsár, mikið mar og roða yfir sköflungi og ökkla hægra megin. Telst háttsemi ákærðu varða við 2. mgr. 218. gr., 251. gr., sbr. 20. gr., 225. og 2. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en brot ákærða Gests Hrafnkels samkvæmt 2. mgr. 226. gr. telst til vara varða við það ákvæði sbr. 22. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu alls sakar­kostn­aðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til greiðslu bóta að fjárhæð 4.062.386 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. ágúst 2009 til þess dags er mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.“ 2. Ákæra lögreglustjórans á Akureyri, útgefin 16. ágúst 2010 (S-233/2010). Í þessari ákæru er mál höfðað á hendur ákærða X; „fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa fimmtudagskvöldið 15. júlí 2010 verið með í vörslum sínum í fangaklefa sínum, í Fangelsinu á [...], við [...], 3,75 grömm af hassi og 0,84 grömm af tóbaksblönduðu hassi. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. lög nr. 13, 1985 og sbr. lög nr. 82, 1998 og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233, 2001. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta upptöku á efnum þeim, sem lögreglan lagði hald á og tilgreind eru í efnaskrá nr. 18.362, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001.“ 3. Ákæra lögreglustjórans á Akureyri, útgefin 18. október 2010 (S-307/2010). Í þessari ákæru er mál höfðað á hendur ákærða Gesti; „fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa mánudaginn 11. maí 2009, verið með í vörslum sínum 29,75 grömm af amfetamíni, en lögreglan fann efnið við leit á heimili ákærða að [...] á [...]. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. lög nr. 13, 1985 og sbr. lög nr. 82, 1998 og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233, 2001. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta upptöku á efnum þeim, sem lögreglan lagði hald á og tilgreind eru í efnaskrá nr. 15.706, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001.“ 4. Ákæra lögreglustjórans á Akureyri, útgefin 22. október 2010 (S-311/2010). Í þessari ákæru er mál höfðað á hendur ákærðu X og H.; „fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 28. september 2010, verið með saman í vörslum sínum að [...] á [...], 5,25 grömm af maríhúana, en lögreglan fann efnin við leit í íbúðinni. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. lög nr. 13, 1985 og sbr. lög nr. 82, 1998 og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233, 2001. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta upptöku á efnum þeim, sem lögreglan lagði hald á og tilgreind eru í efnaskrá nr. 18.835, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001.“ Máli H var lokið með viðurlagaákvörðun á dómþingi þann 7. janúar sl. sbr. heimildarákvæði 163. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. 5. Ákæra lögreglustjórans á Akureyri, útgefin 1. desember 2010 (S-376/2010). Í þessari ákæru er mál höfðað á hendur ákærða X; „fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 9. október 2010, verið með í vörslum sínum, 0,98 grömm af hassi, en efnið fannst við leit á honum í fangaklefa á lögreglustöðinni við [...] á [...]. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. lög nr. 13, 1985 og sbr. lög nr. 82, 1998 og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233, 2001. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta upptöku á efnum þeim, sem lögreglan lagði hald á og tilgreind eru í efnaskrá nr. 18.893, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001.“ Með heimild í 169. gr. laga nr. 88, 2008 voru ofangreindar ákærur sameinaðar í eitt mál. Af hálfu ákærðu var krafist frávísunar á ákæru ríkissaksóknara. Að loknum munnlegum flutningi 10. nóvember 2010 var kröfunni hafnað með úrskurði. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi áréttaði sækjandi dómkröfur samkvæmt lýstum ákærum. Skipaður réttargæslumaður brotaþola, Arnar Sigfússon héraðsdómslögmaður, áréttaði efni einkaréttarkröfu samkvæmt ákæru ríkissaksóknara og krafðist dráttarvaxta frá 2. júlí 2010, en jafnframt hæfilegrar málflutningsþóknunar. Ákærðu X og Gestur játuðu við meðferð málsins skýlaust sakarefni þeirra ákæra sem lögreglustjórinn á Akureyri gaf út í máli þessu. Þeir halda hins vegar báðir uppi vörnum að því er varðar það sakarefni, sem lýst er í ákæru ríkissaksóknara. Eru endanlegar kröfur þeirra sem hér segir: Skipaður verjandi, Ingvar Þóroddsson héraðsdómslögmaður, krefst þess fyrir hönd ákærða X að hann verði sýknaður af ákæru ríkissaksóknara frá 26. júlí 2010 að því er varðar frelsissviptingu, stórfellda líkamsárás og tilraun til fjárkúgunar, en gerð eins væg refsing og lög leyfa fyrir minniháttar líkamsárás, ólögmæta nauðung og fyrir þau fíkniefnabrot, sem hann játaði skýlaust fyrir dómi, sbr. ákærur lögreglustjóra frá 16. ágúst, 22. október og 1. desember 2010. Þá er þess krafist að miskabótakrafa sæti lækkun höfuðstóls og að sýknað verði af vaxtakröfu, en að upphafsdagur dráttarvaxta verði eftir atvikum miðaður við 2. júlí 2010. Þess er krafist að ákærði verði sýknaður af greiðslu útlagðs kostnaðar vegna starfa sálfræðings að fjárhæð 35.000 krónur, en viðurkennd er greiðsluskylda á öðrum útlögðum kostnaði, samtals að fjárhæð 27.386 krónur, auk vaxtakostnaðar skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 1. september 2009 til 2. júlí 2010, og með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að ákærði verði aðeins dæmdur til að greiða hluta málskostnaðar og þá í samræmi við þau brot sem hann verður sakfelldur fyrir og að tekið verði tillit til þess til lækkunar að aðalmálið beinist einnig gegn meðákærða Gesti. Verjandinn krefst hæfilegra málsvarnarlauna úr ríkissjóði, og að tekið verði tillit til starfa hans á rannsóknarstigi málsins. Skipaður verjandi, Ólafur Rúnar Ólafsson héraðsdómslögmaður, krefst þess fyrir hönd ákærða Gests að hann verði sýknaður af ákæru ríkissaksóknara frá 26. júlí 2010, en til vara að verða dæmd vægasta refsing sem lög leyfa og þá með hliðsjón af játningu hans á sakargiftum í ákæru lögreglustjóra frá 18. október 2010. Þess er og krafist að ákærði verði sýknaður af einkaréttarkröfu brotaþolans A, en til vara verulegrar lækkunar hennar. Þess er krafist að allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, en til vara að einungis hluti hans falli á ákærða. Að lokum krefst verjand­inn hæfilegra málsvarnarlauna. I. Ákærðu, X og Gestur, hafa eins áður var rakið, skýlaust játað sök að því er varðar þá háttsemi sem lýst er í fyrrnefndum ákærum lögreglustjórans á Akureyri, útgefnum 16. ágúst, 18. og 22. október og 1. desember 2010. Játningar ákærðu eru í samræmi við rannsóknargögn lögreglu, þ. á m. framburðarskýrslur. Með hliðsjón af 3. mgr. 183. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála er ekki ástæða til að fjalla frekar um málavexti. Brot ákærðu samkvæmt nefndum ákærum lögreglustjóra þykja að framangreindu virtu nægjanlega sönnuð. Brotin eru rétt heimfærð til laga- og reglugerðarákvæða. II. Ákæra ríkissaksóknara, útgefin 26. júlí 2010. Mál nr. S-201/2010. 1. Samkvæmt rannsóknargögnum eru helstu málsatvik þau að ákærðu, X og Gestur, voru handteknir af lögreglu í og við fjölbýlishúsið að [...] í [...], að morgni 10. ágúst 2009, laust fyrir kl. 10:00. Í frumskýrslu lögreglu segir að tildrög afskiptanna hafi verið þau, að fyrr um morguninn hefðu B og C tilkynnt til lögreglu að sonur þeirra, A, hefði í þrígang hringt til þeirra úr leyninúmeri, á tímabilinu frá kl. 08:45 til 09:15. Skýrðu þau frá því að erindi sonarins hefði verið að fá þau til að afhenda honum fjármuni, allt að einni milljón króna, vegna eigin skulda hans. Þá hefði hann tjáð þeim að ef það yrði ekki gert myndi hann verða barinn, sprautaður og sýktur af lifrarbólgu, en að auki myndi fjölskylda hans verða fyrir líkamstjóni. Um atvik og aðstæður á vettvangi segir í frumskýrslu lögreglu að í anddyri fjölbýlishússins hafi lögreglumenn veitt ákærða Gesti og A eftirtekt þar sem þeir hafi verið á leið niður stigahúsið. Segir í skýrslunni að för þeirra hafi verið stöðvuð á milli 1. og 2. hæðar, en um viðbrögð þeirra segir nánar: „A horfði ... á okkur og byrjaði hreyfingar með hendinni eins og hann vildi banda okkur frá. A var bólginn í andliti og annað augað sokkið, auk þess sem sást að hann haltraði. Fyrstu viðbrögð A þegar við komum að honum voru að hann sagði: „Fokk, nú verð ég drepinn.“ Greint er frá að A hafi verið íklæddur náttbuxum og bol og hafi bolurinn verið blautur á bakinu og kringum hálsmálið. Þá segir að A hafi virst vera miður sín, en verið sæmilega rólegur þegar hann hafi verið færður í lögreglubifreið. Í rannsóknargögnum segir frá því að ákærði Gestur hafi verið færður út úr fjölbýlishúsinu og leitað á honum. Hann hafi verið frekar ósamvinnuþýður og virst vera undir áhrifum lyfja eða annarra vímugjafa. Hafi honum verið gefin fyrirmæli um að staldra við á lóðinni á meðan lögreglumenn könnuðu aðstæður frekar, en af þeim sökum hafi lögreglumaður og verið hafður á vakt til að fylgjast með ferðum hans. Segir í upplýsingaskýrslu lögreglumannsins að ákærði Gestur hafi eftir þetta ráfað um lóðina austan við húsið og virst vera stressaður. Hafi hann farið suður fyrir húsið og þar í gegnum op á runna við suðurhlið lóðarmarka, en þá verið fyrirskipað að koma til baka. Hann hafi hlýtt, en haft á orði að hann hefði einungis verið að ganga framhjá fjölbýlishúsinu þegar lögreglan kom þar að. Sagt er frá því að um líkt leyti hafi lögreglu borist upplýsingar um að ákærði Gestur hefði verið einn af þeim sem gert hefðu á hlut brotaþola. Hafi ákærði því verið handtekinn, grunaður um frelsissviptingu og líkamsárás. Hann hafi verið færður á lögreglustöð og vistaður í fangaklefa eftir að ítarleg leit hafði verið gerð á honum. Í handtökuskýrslu segir um ákærða að jafnvægi hans hafi verið stöðugt, málfar skýrt en ruglingslegt. Í rannsóknargögnum er greint frá því að við upphaf lögreglurannsóknar hafi legið fyrir að A hefði hringt úr tilteknum síma í foreldra sína að morgni 10. ágúst 2009. Það símtæki hefði ekki fundist við leit lögreglu í fyrrnefndu fjölbýlishúsi eða í herberginu nr. [...], vistarverum ákærða X og sambýliskonu hans D og ekki heldur á hinum handteknu. Af þessum sökum hafi rannsóknaraðilar gert leit á lóð áðurnefnds fjölbýlishúss þann 14. ágúst, en við þá aðgerð hefði m.a. verið höfð í huga áðurrakin gönguleið ákærða Gests við húsið eftir að lögreglan hafði fyrst haft afskipti af honum umræddan morgun. Segir í gögnum að í trjárunna, sem ákærði Gestur var við þegar lögreglumaður fyrirskipaði honum að snúa við, hefði lögreglan fundið svartan Vodafone GSM farsíma. Er staðhæft að við frekari rannsókn hafi komið í ljós að úr þessum síma hafi A hringt til foreldra sinna. Símann hafi D, sambýliskona ákærða X átt. Í skýrslum lögreglu er fjölbýlishúsinu við [...] lýst, en við rannsókn var gerð þar ítarleg leit, bæði innandyra sem utan. Segir að um sé að ræða þriggja hæða hús með mörgum sambærilegum vistarverum, sem séu til útleigu. Fram kemur að gengið sé inn í anddyri hússins á miðri austurhliðinni, en þar innan við sé gangur á hvora hönd og stigagangur gegnt anddyrinu. Liggur fyrir að eftir afskipti lögreglumanna af ákærða Gesti og A í stigahúsinu hafi þeir farið á 2. hæðina og að sameiginlegri forstofuhurð að herbergjum nr. [...] og [...]. Fram kemur að inn af forstofunni sé sameiginlegt baðherbergi. Því er lýst í rannsóknarskýrslu að nefndan morgun hafi forstofuhurðin verið ólæst og þegar inn hafi verið komið hafi hurðin að herbergi nr. [...] staðið galopin. Þar inni hafi ákærði X og sambýliskona hans D legið hreyfingarlaus uppi í rúmi. Á kolli stutt frá rúminu hafi blasað við sprauta með óvarinni nál. Hafi parið verið handtekið kl. 09:55, fært á lögreglustöð og bæði vistuð í fangaklefa. Samkvæmt handtökuskýrslum var jafnvægi þeirra stöðugt, málfar skýrt og framburður greinargóður. Vegna rannsóknarhagsmuna voru öll hin handteknu, að kröfu lögreglustjóra, úrskurðuð í gæsluvarðhald, en í framhaldi af því voru þau ítrekað yfirheyrð um sakaratriði málsins, að viðstöddum skipuðum verjendum sínum. Daginn eftir handtók lögregla E, sem fæddur er [...], og F, sem fædd var [...]. Voru þau yfirheyrð sem sakborningar. A gaf skýrslu fyrir lögreglu að lokinni læknisskoðun þann 10. ágúst 2009. Eftir það var hann ítrekað yfirheyrður um málsatvik, líkt og fleiri vitni sem höfðu haft samskipti við hin handteknu umrædda helgi í ágúst 2009. 2. Samkvæmt rannsóknarskýrslum skýrði A frá því í lögreglubifreið á vettvangi við [...] að morgni 10. ágúst 2009 að hann hefði m.a. mátt þola líkamsmeiðingar þá um nóttina. Segir að vegna þessa og þeirra sýnilegu áverka sem hann var með hafi hann verið fluttur á slysadeild Sjúkrahússins á Akureyri til aðhlynningar og skoðunar. Læknisskoðunina annaðist G [...] og ritaði hún vottorð þar um samdægurs. Í niðurlagi vottorðsins segir að efni þess hafi verið yfirfarið af H, lækni [...]deildar, og samþykkt af honum þann 11. ágúst. Upphafsorð vottorðsins eru þessi: „A segir að þeir hafi ítrekað barið hann í andlit ... með hnefum og spörkum og barið mikið á sömu staði og gert var áður, en gætt að því að láta nef og tennur ósnert. Við komu á slysadeild kemur A í fylgd lögreglu. Virðist þessi árás hafa mikið á hann fengið. Honum er kalt og hann er illa haldinn. Hann er vel áttaður á stað og stund. Gefur góða sögu.“ Í meginmáli vottorðsins er áverkum A nánar lýst þannig: „Höfuð: Við skoðun á höfði mátti sjá miklar bólgur yfir vinstra auga, svo mikið að hann nær vart að opna augað. Engar blæðingar inn á augnhvítu. Það gætti ekki neinnar tvísýni og gróf heilataugaskoðun í lagi. Hann er með hrufl-skurðsár circulert um neðanverðan háls. Bólgur á eyrum. Tennur óskaðaðar og bit ekki skakkt. Ekki að þreifa áverka á temporo-mandibularlið. Nef virðist vera með eldri skaða þar sem það er ekki beint við skoðun en nef óskaðað nú. Hægri fótleggur: Hann er mikið marinn yfir hægri hnéskel sem liggur upp í quadriceps vöðvann. Er þar hiti og roði. Hruflsár, mikið mar og roði yfir öllum sköflungi hægra megin sem og ökkla. Er komið mikið haematoma yfir rist og lateral malleolus. Hvellaumur við snertingu frá hægra hné niður fyrir ökkla. Honum er kalt og greinilega mjög hræddur. Bendi ég á að teknar voru myndir af flestum áverkum og hægt að styðjast við þær frekar. Á slysadeildinni var framkvæmd tölvusneiðmynd af höfði og voru ekki merki um blæðingar í heila og engin brotamerki. Þó mikil mjúkvefjabólga yfir vinstra auga og kinnbeini. Tekin var röntgenmynd af hægra fæti og ökkla sem greindust ekki brot í. Samantekt: Ljóst er að A mátti þola mikið þennan tíma sem honum var haldið nauðugum. Á þessum tímapunkti er þó erfitt að meta hvort hann muni hljóta af varanleg líkamleg meiðsl. Flest áverkamerki voru á mjúkpörtum og þá sérstaklega á höfði og hægri ganglim. Á slysadeild fær hann einungis skoðun og fær að matast og fer síðan aftur í fylgd lögreglu.“ Á meðal rannsóknargagna eru ljósmyndir sem teknar voru af A á Sjúkrahúsinu á Akureyri við ofangreinda læknisskoðun. Einnig liggja fyrir fjórar ljósmyndir sem lögregla tók af honum. Var ein þeirra tekin á vettvangi í [...] að morgni 10. ágúst, en þrjár síðar um daginn á lögreglustöð. Myndirnar eru í möppu, sem rannsóknarlögreglumaðurinn I útbjó, og er skýringartexti með hverri mynd. Um fyrstu myndina segir að þar megi sjá roða í hægra eyra A og för á hálsi hans. Á annarri mynd segir að sjá megi áverka í andliti og för á hálsi, en einnig óhreinindi á hálsinum og herðum „líklegt er að þar sé um að ræða munntóbak og/eða malað kaffi“. Á þriðju mynd segir að sjá megi áverka í andliti, á fjórðu mynd segir að sjá megi áverka á fótum, á fimmtu mynd segir að sjá megi för/rispur á baki, á sjöttu mynd segir að sjá megi áverka á aftanverðum lærum og á sjöundu mynd, sem tekin var á vettvangi í [...], segir að sjá megi að bolur A hafi verið blautur í kringum hálsmálið. Í vottorði J [...]læknis, sem dagsett er 7. maí 2010, er frá því greint að við fyrrnefnda læknisskoðun hafi vaknað grunsemdir um að A hefði verið stunginn í eyra með sýktri sprautunál. Vegna þessa hafi verið tekið blóðsýni úr A nefndan dag, en síðan endurtekið eftir það, til að athuga hvort að mótefni fyrir lifrarbólgu C fyndist hjá honum. Segir frá því að við rannsókn á fyrsta blóðsýninu hafi hann reynst vera neikvæður fyrir lifrarbólgu C. Um annað blóðsýnið, sem tekið var í lok febrúar 2010, segir að rannsókn á því hafi sýnt að A var jákvæður fyrir lifrarbólgu C. Þá segir að í apríl sama ár hafi verið tekið sýni úr A og hafi rannsókn á þeim sýnum sýnt að hann væri sýktur af lifrarbólgu C, en að PCR magn hafi mælst mjög lágt. Loks segir að í júní og júlí 2010 hafi enn verið tekin blóðsýni úr A, en þá hafi, í báðum tilvikum, rannsóknir sýnt að hann væri neikvæður fyrir lifrarbólgusmiti C. 3. Með framburði ákærðu við rannsókn málsins, skýrslum vitna og öðrum rannsóknargögnum lögreglu er upplýst að ákærði X og sambýliskona hans D voru í ágúst 2009 búsett í herbergi nr.[...] í fjölbýlishúsinu að [...], en þau höfðu hafið sambúð í byrjun ársins. Óumdeilt er að mikil kynni og samskipti voru með þeim og E og F. Þá liggur fyrir að er atvik gerðust höfðu ákærðu X og Gestur þekkst í fáeina daga og að sá síðarnefndi hafði vegna húsnæðisvandkvæða fengið leyfi til að flytja nokkuð af búslóð sinni í forstofurýmið við vistarverur ákærða X í [...]. Ágreiningslaust er að takmörkuð kynni voru með ákærða X og brotaþolanum A og að þau hófust í ársbyrjun 2009. A og ákærði Gestur þekktust ekkert. Af framlögðum gögnum og skýrslum verður helst ráðið að nokkru eftir hádegið sunnudaginn 9. ágúst hafi ákærði X, með liðsinni móður sinnar, aðstoðað ákærða Gest við að flytja hluta af búslóð hans frá leiguíbúð sem hann var að skila af sér í [...] í [...] í fyrrnefnt forstofurými við herbergin nr. [...] og [...] í [...], og að ákærði Gestur hafi eftir það haldið áfram frágangi í leiguíbúðinni, en þá um kvöldið, um kl. 19, fengið við það verk nokkra aðstoð frá sambýliskonu ákærða X, D. Hafi ákærði X aftur á móti haldið kyrru fyrir í herbergi sínu í [...], en að um kl. 16:00 hafi hann fengið heimsókn vinafólksins E og F. Óumdeilt er að þau voru þá virkir fíkniefnaneytendur og höfðu bæði greinst með lifrarbólgu C. Að þeirra sögn sprautuðu þau sig með amfetamíni eftir að þau komu í vistarverur ákærða X þennan dag. Samkvæmt skýrslum þeirra var ákærða X tíðrætt um fjárhagsvandræði sín, m.a. vegna húsaleiguskulda og eigin kaupa á fíkniefnum og að hann hefði af þeim sökum reynt að innheimta fjármuni sem hann taldi sig eiga inni hjá öðrum, m.a. vegna fíkniefnaviðskipta. Liggur m.a. fyrir að hann reyndi árangurslaust að hringja í A. Óumdeilt er að um kl. 19:00 fóru ákærði X, E og F á veitingastað í Lundarhverfi, höfðust þar við í um 1½ klukkustund og neyttu áfengra drykkja. Er hér var komið sögu náði ákærði X símasambandi við A og varð að ráði með þeim að ákærði X kæmi til hans til að ræða um skuld A. Fór ákærði X í framhaldi af þessu ásamt E og F í leigubifreið, um kl. 20:20, að heimili A. Knúði F dyra, hitti fyrir heimilisföðurinn B, en spurði því næst eftir A. Fór A af heimili sínu með leigubifreiðinni íklæddur bol og kokkabuxum/náttbuxum, en skildi eftir GSM síma og veski. Að fyrirlagi ákærða X var leigubifreiðinni ekið að bensínstöð við [...] í [...], þar sem hann keypti hvítan kaðal og tvær rúllur af límbandi. Með honum í verslunina fór E og var hann þá íklæddur rauðum bol, eins og fram kemur á ljósmynd sem lögregla kallaði fram úr eftirlitsmyndakerfi og staðfest var fyrir dómi. Eftir viðskiptin var ekinn stuttur spölur að [...]. Fóru þau þar öll úr leigubifreiðinni, gengu um anddyri fjölbýlishússins, um stigahúsið, upp á 2. hæðina og í herbergi nr. [...]. Verður ráðið af gögnum að á þeirri stundu hafi ákærði Gestur og D setið í sófa í anddyri fjölbýlishússins, en að þau hafi þá nýlega verið komin þangað með hluta af búslóð ákærða Gests. Þau síðastnefndu fylgdu fjórmenningunum ekki upp í herbergið heldur biðu átekta, að því er virðist samkvæmt fyrirmælum ákærða X og/eða E. Ágreiningslaust er að brotaþolinn A hafðist við í vistarverum ákærða X í [...] samfellt frá því um kl. 21 sunnudagskvöldið 9. ágúst og allt þar til hann fór þaðan út skömmu áður en lögreglumenn hittu hann fyrir þar sem hann var ásamt ákærða Gesti á leið niður stigahúsið rétt fyrir kl. 10:00 mánudagsmorguninn 10. ágúst. Við lögreglurannsókn málsins lýsti A atgangi og barsmíðum sem hann hefði orðið fyrir. Var frásögn hans að nokkru leyti í samræmi við skýrslur ákærða X hjá lögreglu, en einnig þær lögregluskýrslur sem F og E gáfu, þar sem þau báru að strax við komu í herbergið hefði ákærði X hafið orðræðu um ætlaða skuld brotaþolans A vegna fíkniefnakaupa hans og félaga hans fyrr á árinu 2009 og að hann hafi skömmu síðar fengið áverka við vinstra auga og verið stunginn með sprautunál í hægri eyrnasnepil. Síðan hafi hann verið látinn leggjast fyrir á dýnu í austurhorni herbergisins, þar sem sæng hafi verið breidd yfir hann, settur yfir hann stóll og teppi lagt þar yfir. Af gögnum og skýrslum verður ráðið að eftir þetta hafi D og ákærða Gesti verið boðið að koma inn í herbergið. Um athafnir ákærðu og annarra eftir þetta verður helst ráðið að skömmu eftir miðnættið hafi ákærði X og E farið út úr herberginu og verið fjarverandi í um 1 til 1½ klukkustund. Hafi þá hafst við í vistarverunum með A, húsráðandinn D, ákærði Gestur og að einhverju leyti F heitin. Þá liggur fyrir að eftir að ákærði X og E komu á ný í vistarverurnar hafi komið þangað í heimsókn, með leigubifreið, K og L. Varð nokkur atgangur með K og ákærða X, fyrst í herberginu og síðan utandyra. Skiptum þeirra lauk á bílastæði fyrir utan húsið eftir að aðrir íbúar hússins höfðu kvartað vegna hávaða til lögreglu sem kom á vettvang kl. 02:26. Áttu lögreglumenn í framhaldi af því nokkur samskipti við ákærða X og K. Segir frá því í lögregluskýrslu að ákærði X hafi eingöngu verið íklæddur nærbuxum, sokkaleistum og stuttermabol og að hann hafi verið í nokkru uppnámi, í annarlegu ástandi og að hann hafi verið með ásakanir í garð K. Hann hafi gníst tönnum ítrekað og m.a. brostið í grát þegar hann hafi verið spurður um hvort ekki væri allt með felldu. Í skýrslunni segir að hann hafi verið margsaga um íverustað sinn, en að lokum sagt að hann byggi í fjölbýlishúsinu ásamt sambýliskonu sinni og hafi málalyktir að lokum orðið þær að hann hafi farið til síns herbergis en vitnið K horfið af vettvangi með leigubifreið. Af gögnum verður ráðið að E og F hafi gripið tækifærið og farið úr húsakynnum ákærða um svipað leyti og lýstur atgangur varð. Samkvæmt rannsóknargögnum fór eldvarnarkerfi fjölbýlishússins í gang umrædda nótt kl. 03:36 vegna boða frá reykskynjara í herbergi nr. [...]. Er ekki ágreiningur um að það hafi gerst í kjölfar þess að ákærði X kveikti í salernispappír þar innandyra. Enginn eldsvoði eða eldhætta hlaust af því athæfi samkvæmt rannsóknarskýrslum lögreglu. Ágreiningslaust er að ákærðu X og Gestur héldu, ásamt D og A, kyrru fyrir í herberginu það sem eftir lifði nætur. Samkvæmt skýrslum ákærða X, sem eru í samræmi við rannsóknarskýrslur lögreglu átti hann þá um morguninn í nokkrum símasamskiptum við M, frá kl. 07:05 til 07:19. A hringdi þrívegis úr leyninúmeri eftir það í foreldra sína, á tímabilinu frá kl. 08:49 til 09:15. Í skýrslum lögreglu er greint frá því að , kl. 04:30, hafi fyrrnefndur K hringt á lögreglustöð og tilkynnt að ákærði X hefði A í haldi. Tilkynningin hafi ekki verið talin trúverðug. Hún hafi verið endurmetin um morguninn þegar foreldrar brotaþola komu á lögreglustöðina og sögðu sögu sína. Leiddi það að lokum til viðbragða af hálfu lögreglu, en eins og áður var rakið voru ákærðu, X og Gestur, handteknir laust fyrir kl. 10:00 mánudagsmorguninn 10. ágúst 2009. 4. Við lögreglurannsókn málsins fór fram ítarleg vettvangsathugun í [...]. Liggja fyrir teikningar og ljósmyndir af vettvangi. Einnig kannaði lögreglan símasamskipti ákærðu og vitna á því tímabili sem hér um ræðir. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu rannsóknaratriðum og niðurstöðum sem máli skipta. Í vettvangsskýrslu lögreglu er húsaskipan í fjölbýlishúsinu [...] lýst, en m.a. kemur þar fram að í forstofurými við herbergi nr. [...] og [...] hafi verið mikið af dóti, þ. á m. ferðatöskur, pappakassar og verkfæratöskur, að mestu leyti í eigu ákærða Gests. Fram kemur að enginn hafi búið í herbergi nr. [...]. Þá er því lýst að í baðherberginu inn af forstofunni hafi neftóbak verið í vaski og þar hafi fundist umbúðir utan af ætluðu fíkniefni. Að öðru leyti segir um baðherbergið að það hafi virst nýlega þrifið og verið mjög hreint, bæði klósett og sturta. Í lögregluskýrslu er herbergi nr. [...] nánar lýst þannig: „Íbúðin er sjálf um 5 x 3,6 metrar að stærð. Gengið er inn í íbúðina um dyr á suðurvegg. Á austurvegg er gluggi. Þegar gengið var inn í íbúðina mátti sjá svampdýnu á gólfi við austurvegg. Við hlið dýnunnar stóð stóll með setu og bak úr plasti. Við norðurvegg íbúðarinnar stóðu tveir stólar, annar nokkurs konar hægindastóll en hinn eldhússtóll. Meðfram vesturvegg íbúðarinnar, undir glugganum var staðsett rúm. Rúmið var um 125 sentímetra breitt og 205 sentímetra langt. Höfðagafl rúmsins var við norðurvegg. Vestast á suðurvegg íbúðarinnar var bekkur sem virtist vera notaður sem skrifborð. Talsvert af dóti var á skrifborðinu, tölvuskjáir og körfur með ýmsum munum. Undir skrifborðinu var skrifborðsstóll. Þar sem skrifborðið endar var staðsettur fataskápur. Fyrir framan fataskápinn stóð náttborð á gólfinu. Í lofti herbergisins voru tvö loftljós en einungis var ljós á öðru. Einnig var þar reykskynjari tengdur brunaviðvörunarkerfi [...]. Á dýnunni rétt fyrir innan dyrnar lá dökkblátt teppi með ljósbláu munstri og tveir koddar. Dýnan sjálf var blaut og einnig koddarnir sem á henni lágu. Talsverð ólykt var af dýnunni. Á gólfi við dýnuna var einnig að sjá talsvert af brúnu grófu dufti. Á gólfi við hlið dýnunnar mátti sjá rautt vax í dropum. Einnig var að finna samskonar vax á vegg fyrir ofan dýnuna. Í kringum dýnuna var einnig að finna hárlokka sem lágu þar á gólfinu. Við austurvegg íbúðarinnar á bak við hurðina stóð blátt skaft með skúringamoppu. Vinstra megin við hurðina inn í íbúðina lá ryksuga. Við ryksuguna var hvorki tengt rör né ryksuguhaus, en sjá mátti hluta úr ryksuguhausnum liggja á víð og dreif um herbergið. Við leit í íbúðinni fannst rörið af ryksugunni á bak við rúmið. Rörið var talsvert dældað og á því voru einnig brot úr ryksuguhausnum. Á gólfi herbergisins mátti sjá á mörgum stöðum hálf brunninn klósettpappír. Pappírinn var m.a. við dýnuna og undir hægindastól. Einnig voru á gólfinu áfengisumbúðir, bæði vodkaflöskur sem og bjórdósir. Við dýnuna mátti sjá hrúgu af hlutum sem virtist hafa verið sópað saman. Þar var meðal annars rifinn smokkur, brunnið sprittkerti, hárlokkar og kaffikorgur eða munntóbak. Nokkurn veginn á miðju gólfinu stóð lítið náttborð. Ofan á náttborðinu lá sprauta sem í var glær vökvi. Áföst sprautunni var sprautunál, sem virtist vera notuð. Á náttborðinu var einnig límbandsrúlla. Var þar um að ræða límbandsrúllu með brúnu málningarlímbandi. Í hægindastól við norðurvegg fannst svartur jakki. Þegar hreyft var við jakkanum gaus upp megn hlandlykt í íbúðinni. Við leit fannst inni í fataskáp límbandsrúlla með glæru kassalímbandi. Einnig var þar að finna dráttarkaðal, hvítan með bleikum þræði. Á skrifborði var mikið af ýmiskonar dóti. Í körfu á borðinu mátti finna marga pappírsmiða. Á marga þeirra voru skrifuð nöfn og tölur og er það ætlun lögreglu að þarna sé um skuldalista að ræða. Á einhverjum þessara lista kom nafnið A fyrir. Í sömu körfu var einnig að finna notað hasslón. Á skrifborðinu stóðu einnig tveir hreinir matardiskar ásamt einhverjum hnífapörum. Einnig var leitað í sameiginlegu þvottahúsi [...]. Við leit fannst sæng á bekk í þvottahúsinu. Í sænginni voru meðal annars blóðblettir og rauðleitt vax líkt því sem fannst á gólfi og veggjum íbúðar [...].“ Á vettvangi lagði lögregla hald á fjölmarga muni, þ. á m. sprautu með nál og glærum vökva sem fannst á náttborði, tvær límbandsrúllur, dráttarkaðal, fimm metra langan, með brúnum óhreinindum á nokkrum stöðum, ryksugurör, dældað, 56 cm. langt og vó 520 grömm. Rörið er tvöfalt en ekki var hægt að renna því í sundur, líklega vegna dældanna, segir í athugasemd. Einnig var lagt hald á tvær myndavélar, aðra af gerðinni Nikon, sem lá á skrifborði, hina af gerðinni Sony, sem var í náttborðsskúffu. Þá var lagt hald á Nokia farsíma, sem lá á skrifborði. Var hann skráð eign ákærða Gests og innistæðulaus. Lagt var hald á Vodafone farsíma, sem var í krús á skrifborði, án rafhlöðu, flísatöng, sem fannst í krús á skrifborðinu, skúringamoppu, tvær bjórdósir og eldhúshníf með svörtu haldi sem fannst undir rúmi alveg upp við austurvegg. Á hnífnum voru rauðar/appelsínugular matarleifar. Lagt var hald á sprautu með sprautunál og sprautunál með hettu, sem fundust í ruslapoka í anddyri, dökkt hvítmunstrað flísteppi og rifinn smokk sem lágu á gólfi rétt innan við hurð inn í herbergið, brunnin sprittkerti og brunninn klósettpappír sem fundust á gólfi m.a. við fyrrnefnda dýnu, en einnig fundust þar tvær 0,7 lítra flöskur af Vodka, hárlokkar og kremtúba við hlið hægindastóls. Lagt var hald á rafmagnsrakvél sem í var töluvert af föstum hárum. Þá var kertavax skafið upp af gólfi í því horni sem dýnan lá, við austurvegg herbergisins. Loks var lagt hald á sæng með blóðblettum sem fannst í þvottahúsi á fyrstu hæð. Við rannsókn lögreglu voru afritaðar tvær ljósmyndir úr fyrrnefndri Nikon myndavél og eru þær á meðal gagna málsins. Um myndir þessar segir í skýringartexta lögreglu, að þær séu ekki tímasettar. Myndirnar eru af A. Í myndatexta segir m.a: „Á efri myndinni má m.a. sjá að sprautunál stendur í hægri eyrnasnepli A. Rauður litur, líklega blóð, er sýnilegt í nálinni. Maður í rauðum bol, er E, stendur á bak við A á myndinni. Á neðri myndinni má sjá bólginn vinstri vanga A og för á hálsi. Á báðum myndunum má sjá hárlokka á öxlum A.“ Auk þeirra ljósmynda sem lögregla tók innandyra í [...] voru við rannsókn málsins teknar myndir utandyra og í næsta nágrenni fjölbýlishússins, en einnig af þeim munum sem haldlagðir voru. Segir í myndatexta um hnífinn, sem fannst undir rúmi, að um sé að ræða eldhúshníf með 22 cm löngu blaði. Á því voru harðnaðar matarleifar, rauðar á lit. 5. Ákærði X var handtekinn að morgni 10. ágúst 2009. Hann var yfirheyrður af lögreglu um sakarefnið 12., 14., og 17. ágúst, en einnig 8. september sama ár og 28. maí 2010. Hann játaði við lögregluyfirheyrslurnar, líkt og síðar fyrir dómi, hluta sakargifta. Fyrir dómi hefur hann játað að hafa gengið í skrokk á A. Staðfesti hann að því leyti að nokkru verknaðarlýsingu í ákæru, en einnig að atvik máls hefðu gerst 9. og 10. ágúst 2009 og að aðalvettvangurinn hefði verið á þáverandi heimili hans að [...]. Hann staðfesti og áréttaði að þessu leyti efni skýrslna sinna fyrir lögreglu, en kvaðst þó hafa gert þar heldur minna úr hlut annarra en efni voru til. Fyrir dómi játaði ákærði, nánar aðspurður um sakargiftir, að hafa barið brotaþolann A einu sinni til tvisvar með ryksuguröri, á vinstri vanga. Þá játaði hann að hafa slegið A í höfuð og að hafa sparkað og slegið hann ítrekað í fætur, m.a. með ryksugurörinu. Ákærði kvaðst ekki draga í efa og taldi reyndar líklegt að afleiðingar þessa verknaðar hans hefðu verið þær sem í ákæru greinir, þ.e. að A hefði fengið bólgur og mar á höfði og á ganglimum. Hanni neitaði því á hinn bóginn að árás hans gegn brotaþola hefði verið stórfelld í skilningi hegningarlaganna. Ákærði játaði að hafa hent logandi pappír að A en bar að hann hefði ekki drifið nægilega langt og því hefði enginn skaði eða hætta hlotist af þeirri háttsemi hans. Hann játaði að hafa skvett heitu kertavaxi á brotaþola þar sem hann lá á dýnu i vistarverum hans. Þá játaði hann að hafa beitt brotaþola tiltekinni þvingun og sagði að það hefði hann gert þegar hann var að reyna að innheimta peningaskuld sína. Fyrir dómi neitaði ákærði að öðru leyti sök og verknaðarlýsingu í upphafskafla og 1. kafla ákæru. Hann neitaði þannig að hann hefði ógnað brotaþola með hnífi og að hafa vafið kaðli að hálsi hans og þrengt að, ógnað honum eða stungið með smitandi sprautunál, að hafa klipið hann með flísatöng, hellt yfir hann áfengi og hótað honum eða hans nánustu ættingjum líkamsmeiðingum og lífláti greiddi hann ekki umkrafða fjármuni. Ákærði vísaði til minnisleysis varðandi það sakaratriði að hafa kastað þvagi á brotaþola, en neitaði því að hann hefði með framferði sínu gerst sekur um frelsissviptingu, ólögmæta nauðung, tilraun til fjárkúgunar eða að hafa smitað brotaþola af lifrarbólgu C. Fyrir dómi lýsti ákærði ástandi sínu og aðstæðum umrædda helgi í ágústmánuði 2009 á þá leið að hann hefði þá verið í mikilli óreglu og hefði svo einnig verið dagana þar á undan. Hann kvaðst hafa neytt fíkniefna, m.a. amfetamíns, ritalíns, kókaíns og kannabisefna, en að auki drukkið talsvert af áfengi, en þar á ofan hefði hann verið vansvefta. Þá kvaðst hann hafa haft áhyggjur af bágum fjárhag sínum og vísaði m.a. til þess að honum hefði gengið illa að innheimta eigin fjármuni, m.a vegna sölu hans á fíkniefnum. Ákærði lýsti athöfnum sínum sunnudaginn 9. ágúst 2009 á sama veg og hér að framan var rakið. Ákærði skýrði frá því að E og F heitin hefðu á þessum tíma skuldað honum umtalsverða fjármuni vegna eigin fíkniefnakaupa. Hann kvaðst umræddan dag árangurslaust hafa reynt að hringja í A vegna slíkrar skuldar og bar að áður en hann hefði farið á veitingastaðinn í Lundarhverfi, hefði hann verið með hugmyndir um að berja hann ef á þyrfti að halda. Eftir að hann hafði náð í A í leigubifreið þá um kvöldið kvaðst ákærði með kaupum sínum á kaðli og límbandi í bensínafgreiðslu hafa verið að senda honum ákveðin skilaboð um að eitthvað stæði til; „Ég játa þarna sko ákveðna þvingun, ég var náttúrulega að fá þetta í gegn, þetta var svoleiðis, að fá peningana mína frá A, það voru í kringum 150.000 til 200.000, og þá bara einhvern hlut af því.“ Ákærði sagði að hann hefði hagað málum í umrætt sinn á þann veg að þegar þau hefðu komið með A í íbúðina í [...] hefðu sambýliskona hans og meðákærði ekki verið nærri og staðhæfði jafnframt að þau hefðu ekki verið höfð með í ráðum í aðgerðum hans gegn A. Fyrir dómi sagði ákærði að þegar þau voru komin í herbergið hefði A verið gert að setjast á stól, en í beinu framhaldi af því kvaðst hann hafa sagt honum að mál væru orðin harla alvarleg þar eð hann hefði svikist um að greiða skuldir sínar um langan tíma. Ákærði bar að á meðan á þessum fyrstu orðaskiptum stóð hefðu E og F ráfað um herbergið „svona í einhverri neyslugeðshræringu“. Ákærði kvaðst hafa haldið orðræðunni áfram, sagt A að hann gæti ekki lengur vikist undan því að efna greiðsluloforð sín, en á þeirri stundu hefði honum verið ljóst að A gæti ekki greitt skuld sína þá um kvöldið. Hann hefði því rétt A blað og blýant og fyrirskipað honum að rita hugmyndir sínar um það hvernig hann ætlaði að leysa sín mál. Fyrir dómi andmælti ákærði því alfarið að hann hefði er þarna var komið sögu hótað A og kannaðist m.a. ekki við að hafa ógnað honum með hnífi. Ákærði kannaðist heldur ekki við að hafa handleikið þann hníf sem lögreglan fann í herberginu við vettvangsleit daginn eftir, en staðhæfði að hnífurinn hefði verið með pítsuleifum. Ákærði bar að eftir að hann hafði tekið við fyrrnefndu blaði frá A og séð að hann hafði aðeins ritað nafn móður sinnar og tveggja sameiginlegra kunningja þeirra hafi hann gert sér grein fyrir að A ætlaði sér alls ekki að greiða skuld sína. Vegna þessa kvaðst hann hafa misst stjórn á sér og lýsti hann viðbrögðum sínum nánar þannig: „Ég svona dett út, ég trompast bara, og ég lem hann, eða ég lem hann alla vega í einhverri hræðslu og ég byrja að lemja hann bara með höndunum ... í skrokk og andlit, 5-10 högg en ég er ekki viss. ... Og síðan gríp ég þetta ryksugurör, sem var staðsett þarna ... hann dettur af stólnum á gólfið og ég fylgi á eftir og er að lemja hann og ég gríp þetta ryksugurör þarna og lem því í andlitið á honum ... einu sinni eða tvisvar, ég þori ekki að fara með það ...“. Ákærði sagði A hefði verið með sýnilega áverka í andliti eftir barsmíðarnar, þ. á m. glóðarauga. Hann staðhæfði að við þetta hefðu E og F æst mikið upp og haft sig frekar í frammi, þar á meðal hefði annað þeirra hrækt á A. Ákærði treysti sér ekki til að fullyrða nánar um gjörðir þeirra eða um atburðarásina eftir þetta og vísaði þar um til eigin vímu og hugaræsings. Ákærði kvaðst þó minnast þess að eftir að A var sestur aftur á stólinn hefðu nefndir félagar hans eitthvað verið að bisast þar með fyrrnefndan kaðal, en þar sem hann hefði ekki náð utan um A á stólnum hefði hann í raun verið laus. Kvaðst ákærði vegna þessa hafa hrifsað kaðalinn til sín og hent honum inn í skáp, en er þarna var komið sögu hefði hann verið í mjög æstu skapi. Kvaðst ákærði hafa tekið það til bragðs að fara inn á baðherbergið til að skvetta á sig köldu vatni og ná áttum. Hann minntist þess að E hefði komið til hans þegar hann var á baðherberginu og reynt að róa hann niður, en fljótlega farið aftur inn í herbergið til A og F. Var það ætlan ákærða að þegar þetta gerðist hefðu verið liðnar um 20-30 mínútur frá því að A kom fyrst í vistarverur hans. Það var ætlan ákærða að eftir þetta hefði hann farið niður í anddyri, þar sem sambýliskona hans D og meðákærði Gestur biðu átekta, til að tilkynna þeim að atganginum í herberginu væri lokið og að þeim væri því óhætt að fylgja honum þangað. Minnti ákærða það helst að þegar hann hefði komið á ný inn í herbergið hefði hann séð E og F standa hjá A þar sem hann sat á fyrrnefndum stól og voru eitthvað að „bisast við hann“. Þá hefði hann jafnframt veitt því eftirtekt að sprautunál hafði verið stungið í eyrnasnepil A. Hann kvaðst minnast þess að F hefði haft orð á því að A hefði verið stunginn með nálinni í þeim tilgangi að hræða hann en jafnframt hefði hún verið með útskýringar um að engin smithætta væri af nálinni þar sem henni hefði verið stungið í eyrnasnepil. Kvaðst hann hafa ályktað af þessum orðum F að það hefði verið hún sem hefði stungið sprautunálinni í eyrað á A, og þá eftir atvikum þegar E var hjá honum inni á baðherberginu skömmu áður. Ákærði kvaðst hafa haft vitneskju er atvik þessi gerðust um að F var smituð af lifrarbólgu. Hann kvaðst ekki hafa gert athugasemdir við athæfið, en bar að hann hefði aldrei samþykkt að gera slíkt. Vísaði hann í því sambandi til þess og áréttaði að nefndar innheimtuaðgerðir hans gagnvart A hefðu tekið mið af því að sambýliskona hans yrði ekki vitni að þeim eða öðrum ofbeldisverkum. Ákærði staðhæfði jafnframt að hann hefði ekki haft vitneskju um þær ljósmyndatökur sem fram fóru af A í greint sinn, en hann kvaðst ekki hafa átt myndavélina sem myndirnar voru teknar með. Nánar aðspurður kvaðst ákærði ekki treysta sér til að segja til um það hvenær nálin var tekin úr eyra A og þá ekki hver hefði gert það. Ákærði skýrði frá því að það hefði verið venjan hjá F að geyma sprautur og nálar í sérstöku veski innanklæða og staðhæfði að slík tól hefðu því ekki legið á glámbekk í íbúð hans. Þá bar ákærði að hann hefði hræðst sprautur og nálar og því hefði hann m.a. ekki treyst sér til að sprauta sjálfan sig með fíkniefnum heldur fengið aðstoð annarra við slíkar athafnir. Vegna þessa hefði hann beðið E þá um nóttina að útbúa fyrir sig fíkniefnasprautu og bar að hún hefði legið á náttborðinu í íbúðinni þegar lögreglan kom á vettvang morguninn eftir. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa gert sér grein fyrir því þegar þarna var komið sögu að atburðarásin var orðin stjórnlaus. Hann kvaðst því hafa tekið það til bragðs að ræða einslega við A, en vísa öðrum út úr herberginu um stundarsakir. Hann kvaðst í framhaldi af því hafa spurt A hvort hann hefði einhverja raunhæfa lausn á því hvernig hann ætlaði að greiða skuld sína og m.a. innt hann eftir innistæðum í banka ellegar hvort hann hefði möguleika á yfirdráttarláni. Staðhæfði ákærði að A hefði svarað því til að slíkar lausnir væru ekki útilokaðar og bar að í kjölfar þessa hefði orðið að ráði þeirra í millum að A héldi kyrru fyrir í herberginu þar til bankar opnuðu daginn eftir, „þetta verður bara nokkurn veginn samningsatriði á milli okkar“. Vísaði hann í þessu sambandi einnig til þess að A hefði áður dvalið í vistarverum hans næturlangt, enda þótt hann hefði ekki gist þar. Ákærði bar að á þessari stundu hefði hann einnig haft í hyggju að fara í eigin banka um morguninn. Fyrir dómi staðhæfði ákærði að A hefði aldrei farið fram á að fá að fara út úr vistarverum hans og sagði að í raun hefði hann ekki þurft að halda þar kyrru fyrir. Hann kvaðst ekki geta útskýrt þessi orð sín frekar, en vísaði til þess „að algjör skortur á rökhugsun hefði verið hjá [honum] vegna vímuefnaástands“. Ákærði sagði að í kjölfar fyrrgreinds samkomulags hefði verið útbúið einskonar afdrep fyrir A á dýnu í einu horni herbergisins. Ákærði áréttaði að hann hefði ekki litið svo á að A hefði með greindum hætti verið beittur nauðung. Hann hefði þannig ekki verið í stöðugri gæslu og fullyrti ákærði að engum hefði verið falið að hafa eftirlit með honum og þá ekki þegar hann fór sjálfur út úr herberginu um miðnættið ásamt E, en þeir hafi þá verið að ná sér í fíkniefni. Ákærði bar að þegar líða tók á nóttina og komið var undir morgun hefði „dregið verulega“ af honum vegna inntöku lyfja sem hann hefði fengið hjá E í nefndum fíkniefnaleiðangri þeirra. Hann minntist þess ekki að hafa heyrt í brunaboða um nóttina. Ákærði skýrði frá því að eftir að hann kom úr nefndum leiðangri með E, um klukkan 02:00, hefði hann farið að „abbast eitthvað í A“. Hann kvaðst m.a. hafa skvett kertavaxi að A þar sem hann lá á dýnunni í herbergishorninu, en minntist þess ekki gjörla hvort hann hefði einnig kastað af sér vatni á hann. Hann kannaðist hins vegar ekki við að hafa klipið A með flísatöng. Við meðferð málsins neitaði ákærði því að hafa hótað brotaþola eða nánum ættingjum hans líkamstjóni, ófarnaði eða lífláti greiddu þeir ekki umkrafða fjármuni og sagði um þær sakir m.a.: „hann hefði lítið gagnast mér dauður sko.“ Ákærði kvaðst reyndar alls ekki minnast þess að hótanir hefðu verið hafðar í frammi gagnvart A og þá ekki eftir að meðákærði Gestur kom inn í herbergið og átti í orðaskiptum við hann. Fyrir dómi játaði ákærði að hafa gengið í skrokk á A síðar þessa nótt. Sagði hann að það hefði gerst eftir að hann kom úr fyrrnefndum fíkniefnaleiðangri, í kjölfar símhringingar frá K, ekki síst vegna fyrirskipunar hans um að láta A lausan. Um viðbrögð sín vegna þessa sagði ákærði: „Eftir þetta trompast ég og ræðst aftur á A og þá með einhverjum spörkum þarna í fæturna þar sem hann er á dýnunni.“ Staðhæfði ákærði að meðákærði hefði tekið þátt í þessari atlögu. Fullyrti hann að meðákærði hefði þannig verið með eigin fætur ofan á höfði A. Hann kvaðst hafa skipað meðákærða að hætta athæfinu vegna þeirra áverka sem fyrir voru á andliti A, en að auki hefði honum fundist málið vera honum óviðkomandi. Ákærði ætlaði að meðákærði hefði verið skólaus er þetta gerðist og því hefði A ekki hlotið sýnilega áverka af hans völdum. Ákærði bar að greind atlaga hans gegn A hefði staðið yfir í stuttan tíma eða aðeins á meðan K var í símanum. Hann ætlaði og að er atburður þessi gerðist hefðu E og F verið farin úr vistarverum hans. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki hafa séð meðákærða veitast frekar að A þessa nótt, hvorki með barsmíðum, höggum né spörkum, en minntist þess að þeir hefðu átt orðastað vegna einhverra bílaviðskipta sem vinkona meðákærða tengdist. Kvaðst ákærði hafa talið að um einhvern misskilning hefði verið að ræða af hálfu meðákærða, en minntist þess að hann hefði nefnt peningafjárhæðir, allt að einni milljón króna. Ákærði kannaðist við að hann hefði sjálfur á einhverjum tímapunkti þessa nótt sagt við A að hann skuldaði sér 780.000 krónur, en bar að sú upphæð hefði ekki átt við nein rök að styðjast. Staðhæfði hann að ef A hefði reitt fram 50.000 til 75.000 krónur hefðu málalyktir orðið allt aðrar en raun varð á. Fyrir dómi áréttaði ákærði X þann framburð sinn að er leið á nóttina hefði smám saman dregið af honum og bar að hann hefði að lokum lognast útaf, að hann ætlaði vegna áhrifa fyrrnefndra lyfja sem hann hefði fengið hjá E. Hann kvaðst hafa lagst fyrir uppi í rúmi og í raun næst muna eftir gjörðum sínum morguninn eftir, en þá aðeins að takmörkuðu leyti. Hann kvaðst þá hafa haft í hyggju að fara í banka og því hringt til E í þeim tilgangi að fá hann til að koma til sín og sprauta með amfetamínefni. Vísaði ákærði til þess að E hefði skilið slíka sprautu eftir í herberginu þá um nóttina. Vegna bágs ástands og minnis­glapa treysti ákærði sér ekki til að skýra frekar frá gjörðum sínum þá um morguninn og þá ekki gjörðum annarra í herberginu. Hann kvaðst m.a. ekki minnast þess að hafa hringt til annarra en E. Aðspurður kvaðst hann kunna að slá inn númeraleynd í GSM síma. Ákærði Gestur Hrafnkell Kristmundsson, var eins og áður er fram komið handtekinn í stigahúsinu í [...], að morgni 10. ágúst 2009. Hann var yfirheyrður 11., 12., 14. og 16. ágúst það ár, 9. mars og 2. júní 2010. Hann staðfesti þessar skýrslur fyrir dómi. Ákærði hefur frá upphafi lögreglurannsóknar og við alla meðferð málsins neitað sök. Fyrir dómi lýsti ákærði, líkt og við fyrrnefndar yfirheyrslur, yfir verulegum minnisglöpum um atvik og eigin gjörðir helgina 8.-10. ágúst 2009 vegna áfengisóreglu, en minntist þess að hafa verið í samskiptum við ákærða X og sambýliskonu hans D. Lýsti hann þessum samskiptum sínum, en einnig við E og F, með líkum hætti og hér að framan hefur verið rakið. Hann staðfesti m.a. að er atvik gerðust hefði hann verið í húsnæðishraki og að hann hafi af þeim sökum haft leyfi húsráðanda til að geyma eigur sínar um stundarsakir í forstofu við herbergi nr. [...] í [...]. Hann kvaðst síðdegis sunnudaginn 9. ágúst hafa verið í búferlaflutningum og frágangi á þeim vistarverum sem hann var að skila af sér. Hann kvaðst minnast þess að E hefði hringt til hans og tjáð honum að D myndi koma til hans og aðstoða hann við verkið. Hann lýsti fyrir dómi hugrenningum sínum vegna þessa þannig: „Ég svo sem hafði grun um að það væri eitthvað í gangi, en ég vildi bara sem minnst vita um það. Sko þeir voru búnir að tala um að innheimta einhverjar fíkniefnaskuldir, X og E, ég vildi því í raun vita minna heldur en meira.“ Þá um kvöldið kvaðst ákærði hafa farið ásamt D í leigubifreið með afganginn af búslóðinni í [...], en bar að áður en það gerðist hefðu þau fengið tilkynningu um að þau mættu ekki fara í herbergi nr. [...], en skyldu í þess stað bíða átekta í anddyrinu. Hann kvað þau hafa fylgt þessum fyrirmælum og því haldið kyrru fyrir á sófa í anddyrinu. Hann treysti sér ekki til að segja til um hversu löng biðin var, nefndi 1-3 klukkustundir, en vísaði þar um til ölvunarástands síns. Á þeirri stundu kvaðst hann ekki hafa haft vitneskju um hver var með meðákærða X, E og F í herberginu, en sagði: „það var búið að segja mér að það væri handrukkun í gangi“. Nánar aðspurður um veru sína og gjörðir í anddyrinu kvaðst ákærði fyrir dómi ekki véfengja gögn lögreglu sem sýndu að hann hefði sent eftirfarandi SMS skilaboð í síma klukkan 21:34 til fyrrverandi unnustu sinnar: „Vinur þinn er búinn, við vorum að klára hann. Sorry svona er lífið. Dreptu eða vertu drepinn.“ Um efni skilaboðanna vísaði ákærði sem fyrr til ölvunarástands síns og sagði: „Einhver samsláttur var í hausnum á mér og ég hafði bara verið að rugla eitthvað í henni. Þarna hef ég verið búinn að spinna einhverja sögu upp í haus á mér til þess að senda henni.“ Nánar aðspurður kvaðst ákærði hafa talið að „eitthvað væri að gerast þarna uppi“ og bar að ef til vill væri skýringa frekast að leita til þeirrar spennu sem hefði verið í sambandi hans og vinkonu hans. Fyrir dómi, líkt og hjá lögreglu, kvaðst ákærði fyrst hafa farið inn í umrætt herbergi ásamt D þegar boð komu um það frá E eða meðákærða X að þeim væri það heimilt. Ætlaði hann að það hefði gerst um miðnættið. Fyrir dómi og við lögreglurannsókn málsins var ákærði ítarlega yfirheyrður um gjörðir hans í herberginu og um afskipti eða samskipti við brotaþolann A. Ákærði neitaði alfarið sakargiftum og kannaðist á engan hátt við að hafa gengið í skrokk á A eða veitt meðákærða liðsinni í því verki. Þá kvaðst hann ekki hafa orðið vitni að slíkri háttsemi og bar að A hefði legið á dýnu með teppi yfir sér þegar hann kom fyrst inn í herbergið. Við yfirheyrslur hjá lögreglu var ákærði inntur eftir vitneskju hans um þær myndir sem lögregla afritaði úr Nikon myndavél, sem fannst við húsleit og sýndu annars vegar andlitsáverka A og hins vegar að hann var með sprautunál í hægra eyra. Ákærði sagðist eiga vélina og að hún hefði verið í þeirri búslóð sem hann hafði fengið að geyma hjá meðákærða. Við skýrslutöku lögreglu þann 16. ágúst 2009 kvaðst ákærði ekki fyrr hafa séð myndirnar eða haft vitneskju um að þær hefðu verið teknar á myndavélina þessa nótt. Þá svaraði hann því til að hann væri ekki viss um hver sá maður væri sem sæist á myndunum, en ætlaði helst að það væri sá sem hefði farið með honum út úr herberginu að morgni mánudagsins 10. ágúst. Við yfirheyrslu lögreglu kvaðst hann ekki hafa vitneskju um hvernig andlitsáverkar mannsins væru til komnir og ekki af hverju eða hvernig sprautunálin hefði komist í eyrað. Hann bætti því þó við að nefnda nótt hefðu E og F handleikið nálar í herberginu. Við yfirheyrslu lögreglu þann 9. mars 2010 skýrði ákærði nánar frá málavöxtum og sagði að þegar hann hefði fyrst komið inn í herbergið hefði meðákærði ekki verið þar fyrir heldur einungis E, F og A. Hann áréttaði að A hefði legið á dýnu og undir teppi og hefði hann ætlað að hann væri sofandi. Hann staðhæfði að við þessar aðstæður hefðu E og F skýrt honum frá því að þau hefðu stungið A með nálum í eyrað og bar að þau hefðu hálfpartinn verið að monta sig af því verki. Sagði ákærði að þessi atburðarás hefði smám saman skýrst fyrir sér eftir því sem frá leið og hann hætti neyslu áfengis. Fyrir dómi staðfesti ákærði þessa síðastgreindu frásögn, en bætti því við að E og F hefðu sýnt honum umræddar myndir af A á skjá fyrrnefndrar myndavélar og fullyrti að honum hefði verið brugðið vegna þessa og sagði: „Ég varð svona eitthvað upptekinn af þessu.“ Við lögregluyfirheyrslur minntist ákærði ekki sérstakra orðaskipta á meðal þeirra sem voru í herberginu þegar atvik máls gerðust, fyrir utan að hann kvað meðákærða X hafa skýrt veru A þar inni með þeim orðum að hann skuldaði honum fjármuni, og í því sambandi nefnt 800 þúsund til 1 milljón króna. Kvaðst ákærði hafa heyrt þessa frásögn meðákærða skömmu eftir að hann kom í herbergið og áréttaði að þá hefði A legið á dýnu og undir teppi, en af þeim sökum hefði hann ekki séð andlit hans fyrr en allnokkru síðar, en þá hefði hann séð að A var blóðugur í andlitinu og með stórt glóðarauga. Við meðferð málsins áréttaði ákærði minnisglöp sín vegna nefnds óreglu- og ölvunarástands. Hann kvaðst helst minnast þessa að E og F hefðu ekki dvalið lengi í herberginu eftir að hann kom þangað. Þar var og ætlan hans að harla lítið hefði markvert gerst eftir það og minntist þess m.a. ekki að aðrir gestir hefðu komið í heimsókn. Hann kvaðst óljóst minnast þess að hafa heyrt í reykskynjara þá um nóttina. Við alla meðferð málsins kvaðst ákærði mjög óljóst minnast samskipta sinna við A umrædda nótt, en taldi þó öruggt að þau hefðu einhver verið og að hann hefði eitthvað rætt við hann. Hann kannaðist ekki við að hafa mislíkað við A, en rámaði í að samskipti þeirra hefðu varðað tiltekin bílaviðskipti unnustu hans, en að hann hefði um síðir áttað sig á að hann hefði farið mannavillt og að A tengdist því máli ekkert eins og hann hefði ætlað í fyrstu. Ákærði neitaði því að hann hefði krafið A um fjármuni vegna þessa misskilnings og þá ekki að hann hefði ætlað sér að hafa einhvern ávinning af rukkunaraðgerðum meðákærða. Fyrir dómi kvaðst ákærði helst minnast gjörða sinna þessa nótt þannig að hann hefði setið við áfengisdrykkju og einnig að á einhverjum tímabilum sofið á stól. Í raun kvaðst hann helst minnast gjörða sinna í anddyri fjölbýlishússins fyrr um kvöldið og síðar þegar hann heyrði orð og skýringar E og F um fyrrnefndar ljósmyndir þegar hann kom fyrst inn í herbergið. „Það sem er minnisstæðast er að ég sá andlitsmynd af A með sprautunálina í eyranu og mig minnir að ég hafi séð áverka við augað.“ Þá kvaðst ákærði ekkert hafa þekkt til fjölskyldu A og neitaði því að hann hefði hótað honum eða fjölskyldu hans. Ákærði neitaði því einnig að hann hefði haldið A nauðugum í herberginu og áréttaði að hann hefði talið að hann mætti fara út þegar honum sýndist. Í því sambandi kvaðst hann helst ráma í að hann hefði séð A fara á klósett og á einhverjum tímapunkti séð hann reykja sígarettu, en þá hefðu meðákærði X og D verið uppi í rúmi sofandi eða hálfsofandi. Ákærði neitaði því ennfremur að hann hefði knúið A til að sinna húsverkum eða þrifum þessa nótt svo og því að hann hefði látið hann hringja í foreldra sína eða verið á leið með hann í banka þá um morguninn. Ákærði kvaðst engar skýringar hafa á andstæðri frásögn brotaþolans A eða annarra að þessu leyti. Kvaðst hann helst hafa velt því fyrir sér eftir að mál þetta kom upp, að skýringa væri að leita til laga um bætur tilhanda þolendum ofbeldis. Ákærði kvaðst heldur engar skýringar hafa á framburði meðákærða X eða sambýliskonu hans um að hann hefði gengið í skrokk á A eða viðhaft annað ólögmætt athæfi gagnvart honum. Ákærði skýrði frá því við meðferð málsins að er hann hefði vaknað mánudagsmorguninn 10. ágúst hefði hann verið nokkra stund að ná áttum og hvar hann væri staddur, en staðhæfði að þegar það gerðist hefði A verið vakandi. Hann kvaðst fljótlega hafa afráðið að fara á bensínstöð og kaupa inneign í símann sinn. A hefði þá sagt að hann ætlaði að slást í för með honum, án þess að hafa um það frekar orð eða skýringar. Ákærði sagði að þegar þeir tveir hefðu nokkru síðar farið út úr herberginu hefði hann skilið eigin síma eftir þar inni; „sennilega bara gleymt að taka hann með mér, því ég skil hann yfirleitt ekki eftir svona“. Hann kvaðst hafa verið í stigahúsinu ásamt A þegar lögreglumenn höfðu fyrst tal af honum. Hann hefði haldið för sinni áfram, en farið að velta því fyrir sér hvort eitthvað hefði komið fyrir og því gengið hring á lóðinni en þá verið handtekinn. Ákærði kannaðist ekki við að hafa kastað frá sér því símtæki sem lögreglan fann í runna skammt frá fjölbýlishúsinu umræddan morgun. Brotaþoli, A, fæddur [...], var eftir læknisskoðun á sjúkrahúsi að morgni 10. ágúst 2009 yfirheyrður af lögreglu um atvik, en einnig 11. og 17. ágúst sama ár. Þá gaf hann skýrslu hjá lögreglu 2. júní 2010 og loks fyrir dómi, við aðalmeðferð málsins, þann 7. janúar sl. Hann skýrði frá því að hann hefði kynnst ákærða X nokkrum misserum fyrir þau atvik sem hér eru til umfjöllunar, en einnig kvaðst hann hafa kannast við sambýliskonu hans, D. Hann kvaðst hafa þekkt til E, en ekki þáverandi sambýliskonu hans F, og þá ekki ákærða Gest. Fyrir dómi staðfesti A efni nefndra lögregluskýrslna og þar á meðal að atvik hefðu gerst á heimili ákærða X 9. og 10 ágúst 2009. Hann bar að er frá leið nefndum atburðum hefðu atvik máls rifjast frekar upp fyrir sér og sagðist hafa gert heldur lítið úr hlut E og F. Við meðferð málsins skýrði A frá atvikum á þá leið að hann hefði heyrt af því frá kunningja sínum síðdegis sunnudaginn 9. ágúst að ákærði X væri að leita að honum og hefði hann því um kvöldið svarað símhringingu hans. Kvaðst hann hafa fallist á í samtali þeirra að þeir hittust og vísaði til þess að allnokkru áður hefði hann keypt nokkur grömm af fíkniefnum og því skuldað honum um 30.000 krónur. Skömmu síðar kvaðst hann hafa farið frá heimili sínu í þeirri leigubifreið sem ákærði X, F og E komu með og bar að ökumaðurinn hefði að fyrirmælum ákærða X ekið sem leið lá að bensínstöð í [...], en þar kvaðst hann hafa veitt því eftirtekt að ákærði og E keyptu kaðal og límband. Vegna þessa kvaðst hann hafa orðið hugsi og sagði; „ég varð svolítið smeykur, en þorði ekki að segja neitt.“ Í framhaldi af þessum viðskiptum sagði hann að þeim hefði verið ekið að fjölbýlishúsinu [...], og hefði hann síðan fylgt ákærða X og félögum hans í herbergi á 2. hæð. Var það ætlan hans að þar hefði þá verið fyrir D, sambýliskona ákærða X, en hann kvaðst ekki fyrr hafa komið í vistarverur þeirra. A kvaðst er atvik gerðust, hafa verið allsgáður, en hann hefði séð að ákærði X, E og F voru með bjór og bar að frekar létt stemmning hefði verið með þeim. Hann sagði að andrúmsloftið hefði breyst eftir að komið var í herbergið og staðhæfði að ákærði X hefði tekið fram stóran kjöthníf og fyrirskipað honum með öskrum að setjast á stól. Þá kvað hann orðræðuna strax hafa snúist um fyrrnefnda skuld hans og hefðu ákærði X, F og E skammað hann fyrir trassaskapinn. Hann hefði verið inntur eftir því hvernig hann ætlaði að greiða skuld sína, en í framhaldi af því hefði sér verið boðið að hringja í einhvern sem gæti aðstoðað hann í því efni. Að auki hefði sér verið fyrirskipað að rita á blað nöfn þeirra sem gætu orðið honum að liði. Vegna þessara aðstæðna kvaðst hann hafa ritað á blaðið nafn besta vinar síns en samhliða reynt að hugleiða einhverja lausn og vísaði til þess að strax í upphafi orðræðunnar hefði verið sagt að ef hann borgaði ekki skuldina yrði hann barinn, en auk þess hefði sér verið bannað að fara út úr herberginu fyrr en hann hefði staðið skil á henni. Brotaþoli staðhæfði að við ofannefndar aðstæður hefði ákærði X, en einnig E og F fjötrað hann með hinum nýkeypta kaðli; „þau svona binda létt utan um mig allan“. Að þessu leyti leiðrétti ákærði framburð sinn hjá lögreglu og bar að þrátt fyrir að ákærði X hefði haft ákveðna stjórn á öllum aðgerðum hefði hann ekki staðið einn að verki. Hann sagði að kaðlinum hefði verið vafið um hann þar sem hann sat á stólnum og í eitt skiptið hefði ákærði X vafið um háls hans og hert að í stutta stund. Vegna þessa kvaðst hann hafa hóstað, en ákærði þá losað um takið. Líkt og við yfirheyrslur hjá lögreglu, greindi brotaþoli frá því að eftir þessar orðræður og athafnir á fyrstu mínútum hans í herberginu hefði ákærði X skyndilega umturnast í skapi. Kvað hann ákærða hafa tekið fram ryksugurör og barið hann fyrirvaralaust með því í andlitið, undir vinstra auga. Hann kvaðst hafa vankast um stund við höggið en einnig fengið áfall. Vegna þessa væri það sem á eftir gerðist ekki fyllilega skýrt í huga sér, en hann lýsti framhaldinu þannig: „Og svo þegar ég vakna aftur þá eru þau hlæjandi þarna og eru með myndavél framan í mér, ég man ekki hver tók akkúrat myndina, en þarna á þessum tímapunkti var ég kominn með þessa nál í eyrað á mér.“ Ítrekað aðspurður fyrir dómi treysti A sér ekki til að segja til um hver það hefði verið sem hefði stungið hann með sprautunálinni í eyrað. Þar um vísaði hann til fyrrnefndra afleiðinga barsmíða ákærða X og bar að vegna óskýrleikans og nefndra minnisglapa vildi hann draga þá frásögn sína til baka, sem hann gaf hjá lögreglu, að það hefði verið ákærði X sem hefði stungið nálinni í eyra hans. Hann áréttaði hins vegar þá frásögn sína hjá lögreglu að þegar ljósmyndir voru teknar af honum í herberginu í greint sinn hefði ákærði X verið þar viðstaddur ásamt E og F. Andmælti hann að því leyti andstæðri frásögn ákærða X við meðferð málsins. Ítrekað aðspurður kvaðst A helst ætla að það hafi verið F heitin sem hefði tekið ljósmyndirnar, en áréttaði að vegna hins þokukennda hugarástands gæti hann ekki sagt til um hver hefði tekið sprautunálina úr eyra hans. Brotaþoli bar að eftir fyrrgreindar barsmíðar og athafnir hefði atgangurinn gegn honum í raun haldið áfram. Þannig hefði ákærði X klipið hann í handlegginn með flísatöng, en hann kvaðst ekki hafa fengið sýnilega áverka af þeim verknaði. Hann staðhæfði jafnframt að E og F hefðu ekki látið sitt eftir liggja og fullyrti að þau hefðu líkt og ákærði X barið hann, pínt og pyntað, enda þótt ákærði X hefði gengið lang lengst í því efni. Hann minntist þess sérstaklega að parið hefði ítrekað öskrað á hann og kallað hann ljótum nöfnum og að ákærði X hefði m.a. hellt yfir hann alls konar ógeði, þ. á m. munntóbaki, en einnig sprautað yfir hann kremi og kastað af sér vatni yfir hann þar sem hann sat á fyrrnefndum stól. Hann kvaðst ekki minnast þess að D hefði tekið þátt í þessu athæfi. Brotaþoli sagði sérstaklega aðspurður um aðfarir F heitinnar, að fyrir utan framferði hennar í upphafi hefði hún leikið þann leik þegar hann hefði setið á stól í herberginu, að teygja smokk utan um háls hans, en síðan hefði hún látið hann smella á húðinni nokkrum sinnum. Var það ætlan hans að þá áverka sem hann var með á hálsinum eftir nóttina hefði hann fengið vegna þessa athæfis hennar, en ætlaði að ella væru þeir eftir fyrrnefndan kaðal. Þá kvaðst A ætla að sá atgangur sem hann varð fyrir á meðan hann sat á stólnum hefði varað í um hálfa klukkustund. Hann sagði að hugarástand sitt hefði batnað eftir því sem frá leið og af þeim sökum taldi hann sig muna vel alla atburðarásina þá um kvöldið og nóttina. Hann kvaðst m.a. minnast þess að er F og ákærði X hefðu brugðið sér út úr herberginu hefði E sagt við hann að atlagan gegn honum hefði gengið of langt og að hann ætlaði að ræða það við ákærða X, að e.t.v. gæti hann greitt skuld sína daginn eftir. Þá kvað hann E og F hafa komið betur fram við sig eftir því sem á leið á kvöldið og minntist þess að F hefði gefið honum vatn að drekka, en að E hefði gefið honum að reykja. Við meðferð málsins greindi A frá því að ákærði X, E og F hefðu tilkynnt honum þá ákvörðun þeirra að hann skyldi hafast við á dýnu í einu horni herbergisins. Bar hann að þau hefðu skýrt þessa ákvörðun sína þannig að von væri á gestum og þau vildu ekki að hann væri fyrir allra augum. Bar hann og að þessi orð og sú ráðstöfun sem á eftir fylgdi hefði verið í samræmi við áðurnefnd fyrirmæli um að hann mætti ekki fara út úr íbúðinni fyrr en hann hefði gert ráðstafanir til að greiða skuld sína. Hann sagði að í framhaldi af þessu hefði hann verið færður á dýnuna, en þar hefði hann síðan verið látinn liggja á bakinu, en jafnfram hefði verið breidd yfir hann sæng, settur yfir hann stóll og loks tjaldað yfir með teppi. Vegna þessara ráðstafana kvaðst hann lítið hafa séð hvað fram fór í herberginu og í raun aðeins hafa orðið var við umgang. Hann kvaðst því ekki með vissu hafa áttað sig á því hvað gerðist í herberginu, hverjir komu þangað eða hvað tímanum leið. Vísaði hann til þess að honum hefði alfarið verið bannað að hreyfa sig eða bæra á sér með öðrum hætti og ef það gerðist hefði ákærði X gengið í skrokk á honum með frekari barsmíðum og spörkum. Hann staðhæfði að auk þessa hefði ákærði X skvett á hann kertavaxi, hellt yfir hann áfengi og síðar um nóttina kveikt í bréfi og hent því að honum. Hann kvaðst hafa náð að slökkva í bréfinu í tæka tíð, en áréttaði að allar aðstæður hefðu verið honum mjög erfiðar. Þá kvaðst A umrædda nótt hafa orðið var við nokkurn gestagang í herberginu og þar á meðal þegar K kom í vistarverurnar. Var það ætlan hans að K hefði á einhvern hátt séð eða vitað af honum og bar að mikill atgangur og háreysti hefði hafist með honum og ákærða X. Hann kvað einhvern nærstaddan aðila hafa komið í veg fyrir slagsmálin með því að segja að best væri að þeir færu út „áður en löggan kemur þarna upp“. Skömmu síðar kvaðst hann hafa heyrt ákærða X segja að hann hefði logið því að lögreglunni að K hefði verið með ólæti í vistarverum hans. A staðhæfði að fyrrnefnt par, E og F, hefðu ekkert komið við sögu eftir brottför K úr vistarverunum. Það var og ætlan hans að ákærði Gestur hefði fyrst komið til sögunnar þegar um klukkustund var liðin frá komu hans og ætlaði að það hefði gerst nokkrum mínútum eftir að K hvarf á braut. Hann staðhæfði að fram til þess tíma hefði ákærði X verið sá eini sem hefði veist að honum þar sem hann lá á dýnunni. Bar hann að um það leyti sem ákærði Gestur kom í herbergið hefði sá umbúnaður sem hafði verið settur yfir hann verið tekinn af og því hefði ákærði Gestur séð vel til hans, enda hefðu ljós verið kveikt í herberginu. Hann kvaðst minnast þess að það fyrsta sem ákærði Gestur hefði sagt þegar hann leit til hans hefði verið eftirfarandi: „já þetta er gaurinn sem nauðgaði konunni minni.“ A áréttaði að hann hefði aldrei séð ákærða Gest fyrr en þetta gerðist og kvaðst hann af þeim sökum hafa spurt hann um tilefni þessara orða, en þá komist að því að ákærði Gestur ætlaði að hann væri maður sem hefði selt konunni hans bifreið á yfirverði. Hann hefði reynt að leiðrétta þann misskilning með því benda á að hann hefði aldrei tekið bílpróf og ekki átt ökutæki. Hann kvað ákærða Gest hafa brugðist við orðum hans með því að sparka í andlit hans hægra megin. Staðhæfði hann að eftir þetta hefði ákærði Gestur reglulega og nær alla nóttina sparkað í höfuð hans, en hann þá jafnan reynt að hlífa vinstri vanganum vegna þeirra áverka sem þar voru þar fyrir eftir fyrri barsmíðar ákærða X. Hann áréttaði að það sem eftir lifði nætur hefðu ákærðu þannig báðir gengið í skrokk á honum með barsmíðum og spörkum. Þar á meðal hefði það gerst eftir að fyrrnefndur K hringdi til ákærða X og viðhafði einhver orð sem vörðuðu hann. Hann kvað ákærða X hafa brugðist við þessum afskiptum með því að segja ákærða Gesti að ganga í skrokk á honum, fyrst með því að berja hann tvö högg í andlitið, en síðan með því að sparka þrívegis í höfuð hans. A bar um athæfi ákærða Gests á þá leið að hann hefði veist að honum með fyrrnefndum barsmíðum og ítrekuðum spörkum. Staðhæfði hann að spörk ákærða Gests hefðu verið á milli tíu og tuttugu, og hann þá stundum verið íklæddur svörtum götuskóm. Hann kvaðst hafa fengið roðaáverka og skófar á innanverðu læri af hans völdum, en hins vegar ekki eiginlega áverka í andliti og vísaði til þess að fremur hefði verið um traðk að ræða heldur en bein spörk og dró hann að því leyti nokkuð úr frásögn sinni hjá lögreglu. Þá kannaðist hann ekki við að ákærði Gestur hefði lagst ofan á hann umrædda nótt eins og segir í ákæru, en vísaði að öðru leyti um hina sýnilegu áverka til læknisvottorðs og framlagðra ljósmynda. A sagði aðspurður um athæfi ákærða X að auk áðurrakins athæfis hans væri það sér minnisstæðast að hann hefði, líkt og meðákærði nokkuð reglulega gengið í skrokk á honum með barsmíðum. Hann hefði þannig barið til hans með ryksugurörinu a.m.k. tíu högg, en þá einkum í fótleggi. Að auki hefði hann traðkað á fótum hans og í eitt skipti reynt að fótbrjóta hann með því að taka um hné hægri fótar og ökkla og traðka síðan á sköflungnum. Vegna atgangs ákærða X kvaðst hann hafa hlotið mikla bólguáverka um líkamann, en þó einkum á hægri fæti og af þeim sökum hefði hann þurft að ganga við hækjur í um vikutíma eftir atburðinn. Hann kvaðst í raun aldrei hafa náð sér fullkomlega í fætinum og gæti m.a. ekki stundað íþróttir vegna verkja. Einnig hefði hann fengið bólgur á hægri síðu svo og fyrrnefnda andlitsáverka við vinstra auga. A áréttaði að fíkniefnaskuld hans við ákærða X hefði upphaflega verið 30.000 krónur. Hann sagði að ákærði X hefði síðar farið að ræða um vexti og bar að skuldin hefði sífellt farið hækkandi eftir því sem leið á kvöldið og nóttina. Hún hefði þannig hækkað í 200.000 krónur, síðan í 300.000 krónur og loks hefði ákærði öskrað að skuldin væri komin í 500.000 krónur. Til skýringar hefði það m.a. verið nefnt að E og F ættu að fá hluta af greiðslunni. Þá kvað hann fjárhæðina enn hafa hækkað eftir að ákærði Gestur kom á vettvang og bar að hann hefði farið fram á 500.000 krónur „fyrir að handrukka mig, og að þetta væri hans djobb“. Vegna þessa hefði skuldin að lokum verið komin í 1.000.000 króna. A kvað ákærðu margsinnis hafa hótað sér og fjölskyldu sinni líkamsmeiðingum, limlestingum og lífláti. Sagði hann að ákærði Gestur hefði verið höfuðpaurinn í þeirri orðræðu allri, en ákærði X tekið undir, m.a. varðandi líflátshótanirnar. Staðhæfði hann að ákærði Gestur hefði verið með sérstaklega gróft orðbragð að þessu leyti og m.a. verið með hótanir um kynferðisbrot gagnvart móður hans og systur svo og viðhaft lýsingar um limlestingar þeirra að honum ásjáandi „ef að ég myndi ekki borga 1.000.000 króna“. Þá kvað hann ákærða Gest í orðræðu sinni hafa kallað sjálfan sig djöful og að hann væri ,,maðurinn með ljáinn.“ Hann sagði að ákærði Gestur hefði verið mjög ölvaður er atvik gerðust. Hann kvaðst í raun ekki hafa lagt mikinn trúnað á hótunarorð X, en hins vegar verið mjög hræddur við ákærða Gest. A kvaðst aldrei hafa farið fram á það við ákærðu að hann fengi að fara úr herberginu. Að því leyti áréttaði hann frásögn sína um að ákærðu hefðu báðir haft á orði að hann mætti ekki fara út fyrr en hann væri búinn að borga skuldir sínar, en vísaði jafnframt til þess að lengi vel hefði honum verið meinað að fara á klósett. Þar fyrir utan hefði hann ekki talið sig hafa haft möguleika á því að komast undan ákærðu, bæði vegna fyrrnefndra aðstæðna á dýnu úti í horni herbergisins, en einnig vegna þeirra líkamlegu áverka sem hann hafði orðið fyrir, einkum á hægra fæti. Hann kvaðst og hafa skynjað það svo að ákærðu hefðu verið samhentir í aðgerðum sínum þessa nótt. Hann hefði gripið til þess ráðs að segja við ákærðu að hann gæti ekki leyst skuldamál sín nema þeir leyfðu honum að hringja í foreldra sína. Hefði hann sagt þeim að hann myndi biðja foreldrana að fara í banka um morguninn til að ná í þá fjármuni, sem þeir hefðu krafið hann um. Hann kvað ákærðu hafa samþykkt þessa ráðagerð og því hefðu þeir allir beðið átekta í herberginu. A áréttaði að af hans hálfu hefði alls ekki verið um neitt samkomulag að ræða og vísaði m.a. til þess að hann hefði talið sig vita að viðbrögð foreldra sinna, næði hann að hringja til þeirra, yrðu með þeim hætti sem síðar varð. A staðfesti að þá um morguninn hefði hann hringt til foreldra sinna í þrígang, en bar að áður en hann fékk leyfi til þess hefði ákærði X slegið númersleynd í símtækið. Hann lýsti samtölum sínum við foreldrana í samræmi við það sem áður hefur verið rakið, en sagði að á meðan á samræðunum stóð hefði ákærði X viðhaft hótanir gagnvart honum, þ. á m. að hann yrði stunginn með smitandi nál ef foreldrar hans kæmu ekki með umkrafða fjármuni. Hann sagði að skömmu áður en hann átti að fara út úr íbúðinni með ákærðu í nefndum erindagjörðum hefði ákærði Gestur að beiðni ákærða X sprautað hann með fíkniefnum og staðhæfði að eftir það hefði ákærði X enga burði haft til að fara með þeim. Hann staðhæfði og að þegar það loks gerðist hefði ákærði Gestur verið með símtæki með sér. Hann kvaðst fyrst hafa séð til lögreglumanna þegar þeir tveir gengu saman niður stigahúsið í fjölbýlishúsinu, en vegna áðurnefndra hótana ákærðu svo og þeirra orða sem þeir höfðu skömmu áður viðhaft, að þeir myndu drepa hann og fjölskyldu hans ef lögreglunni yrði gert viðvart, hefði hann sagt orðrétt: „jæja þá er ég dauður“. Hann kvað ákærða Gest þrátt fyrir þetta hafa haldið för sinni áfram í rólegheitum og hefði hann verið við það að hverfa af vettvangi þegar hann hefði bent lögreglumönnunum á að hann væri viðriðinn málið. A staðhæfði að vegna lýstrar háttsemi ákærðu hefði hann auk hinna sýnilegu áverka átt við sálræna erfiðleika að stríða, m.a verið í andlegu ójafnvægi og fundið fyrir þunglyndi. Vegna þessa hefði hann leitað sér sálfræðiaðstoðar um tíma. Og vegna þeirra fregna sem hann hefði síðar fengið þess efnis að hann hefði smitast af lifrarbólgu hefði hann hugsað með sér að lífi hans væri lokið. Hann kvaðst aldrei hafa fengið einkenni slíks smits, en áréttaði að þrátt fyrir það hefði háttsemi ákærðu haft veruleg áhrif á hann, bæði líkamlega og andlega. F, fædd [...] var samkvæmt rannsóknargögnum handtekin á heimili þáverandi unnusta síns E þriðjudaginn 11. ágúst 2009. Tilefnið var að hún var grunuð um aðild að líkamsárás, ólögmætri nauðung og frelsis­sviptingu gagnvart brotaþolanum A. Hún var yfirheyrð tvívegis 11. ágúst, en í framhaldi af því vistuð í fangaklefa. Þriðja skýrslan var tekin af F 12. ágúst sama ár, en hún var látin laus í framhaldi af því. Við yfirheyrslurnar óskaði F ekki eftir aðstoð verjanda, en skýrslur hennar voru hljóðritaðar samkvæmt heimild lögreglu í 66. gr. laga nr. 88, 2008, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 826/2005. Samkvæmt rannsóknargögnum andaðist F þann [...]. Af þeim sökum er ekki við framburð hennar fyrir dómi að styðjast. Við nefndar yfirheyrslur hjá lögreglu skýrði F frá því að hún hefði ásamt E verið í mikilli óreglu er atvik máls þessa gerðust. Hún kvað þau m.a. hafa sprautað sig nefndan sunnudag með amfetamíni og rítalíni á heimili ákærða X, en sagði jafnframt frá því að þau hefðu þá bæði verið smituð með lifrarbólgu C. Við lögregluyfirheyrslur skýrði F nánar frá atvikum máls þannig að umræddan dag hefði ákærði X farið fram á það við hana og E, að þau færu með honum til viðræðna við mann eða dreng, sem hafi reynst vera A. Hefði tilefnið verið að A skuldaði ákærða um 130.000 krónur vegna fíkniefnakaupa. Hún kvað þau hafa fallist á beiðnina, enda talið að einungis yrði um viðræður að ræða en ekki það ofbeldi sem síðar varð. Í lögregluskýrslum sínum lýsir F framhaldinu með svipuðum hætti og áður er fram komið, og þar á meðal að þau þrjú hefðu fyrst farið á veitingastað í Lundarhverfi, en þaðan með leigubifreið að heimili A, en hún hefði ekki hafa þekkt hann fyrir. Þá hefði leið þeirra legið á bensínstöð, þar sem ákærði hefði keypt reipi og loks hefði verið ekið að [...]. Er þangað kom hefði hún séð að D, sambýliskona ákærða X, og meðákærði Gestur, sátu í sófa í anddyrinu. Í skýrslum sínum hjá lögreglu greinir F frá því að þegar í herbergi ákærða X var komið hefði A verið sagt að setjast í stól, en síðan hefði hann verið inntur eftir því hvernig hann ætlaði að greiða skuld sína. Hefði hún líkt og E tekið þátt í þeirri orðræðu, m.a. með því að hrópa að A, en jafnframt þessu hefði A verið gert að rita á blað nöfn tveggja aðila sem gætu aðstoðað hann með greiðsluna. Skýrði F frá því að við þessar aðstæður hefði ákærði X skyndilega umturnast í skapi og í framhaldi hafið barsmíðar gegn A. Henni hefði verið brugðið vegna þessa, en einnig vegna þess hversu harkalega ákærði X gekk fram. Bar hún að ákærði X hefði m.a. barið A með ryksuguröri um allan líkamann og þ. á m. í andlit. Hún hefði álitið að A hefði kinnbeinsbrotnað og jafnvel óttast að hann myndi deyja, en greinilegt hefði verið að hann hefði vankast við barsmíðarnar. Vegna þess hefði hún beðið ákærða X að hætta athæfi sínu, enda greinilegt að A var orðinn mjög skelkaður. Skýrði F frá því að eftir þetta hefði ákærði X bundið kaðal utan um háls A, en síðan leikið sér annað slagið að því að herða að. Hún hefði reynt að losa um kaðalinn, en ákærði X komið í veg fyrir það og orðið sífellt æstari. Kvaðst hún hafa reynt að verja A fyrir höggum hans, en við þær aðgerðir fengið eitt ryksugurörshöggið á hendi og bólgnað við það. Í nefndum skýrslum skýrði F frá því að á borði í herberginu hefðu legið notaðar sprautunálar, sem hún og A höfðu notað nokkru áður til að sprauta í sig fíkniefnum, en af þeim sökum hefðu og verið blóðleifar í þeim. Staðhæfir hún að ákærði X hefði tekið nálarnar og stungið þeim víðs vegar í líkama A, en þó einkum í bakið. Hefði hún grátbeðið ákærða X að hætta athæfinu en hann því engu sinnt. Hann hefði m.a. tekið sprautu sem í var saltvatn og sprautað því í A, en að auki hefði hann stungið einni sprautunálinni í eyrað á A. Hefði hún tekið ljósmynd af þessum síðasta verknaði ákærða X og staðhæfði að það hefði hún gert í þeim tilgangi að sýna A hvernig útlit hans var orðið eftir barsmíðarnar, m.a. augnáverkann, en einnig til að sýna honum fram á hversu alvarleg staða hans almennt var orðin. Staðhæfði F að hún hefði tekið myndirnar þegar ákærði og E höfðu brugðið sér út úr herberginu og hefði hún því verið einsömul með A. Auk þessa hefði hún reynt að hlúa að honum, m.a. með því að gefa honum vatn að drekka og sígarettu. Ákærða X hefði mislíkað þessi hjálpsemi hennar og sýnt það í verki með því að ganga hart að A með barsmíðum og spörkum. Þá kvað hún A hafa verið komið fyrir á dýnu í einu horni herbergisins, en þar hefði verið breitt yfir hann með teppi og sæng. Eftir þessar ráðstafanir kvað hún ákærða X hafa haldið áfram að slá til A, en að auki hefði hann kastað af sér vatni yfir hann svo og hrækt á hann og hellt ösku og kaffikorgi yfir hann. Ítrekað aðspurð við yfirheyrslur lögreglu minntist F þess að ákærði X og E hefðu farið út úr herberginu og verið fjarverandi um nokkurn tíma, en um svipað leyti hefðu ákærði Gestur og D komið í herbergið. Kvaðst hún hafa heyrt að ákærði Gestur viðhafði munnlegan skæting við A, en ekki séð hann veitast að A með líkamlegu ofbeldi og í rauninni ekki aðra en ákærða X. Hún skýrði frá því að eftir að ákærði X og E voru komnir á ný í herbergið hefði komið þangað K ásamt félaga sínum L. Bar hún að í kjölfar þess hefðu orðið mikil orðaskipti með ákærða X og K, en einnig einhverjar ryskingar. Hefðu þau viðskipti endað á bifreiðastæði fyrir utan fjölbýlishúsið. Hún kvaðst vegna þessa alls hafa ákveðið að kom sér af vettvangi ásamt E, en það hefðu þau gert í flýti, en af þeim sökum hefði hún skilið dótið sitt eftir í vistarverum ákærða X. Fyrir utan fjölbýlishúsið hefði hún séð lögreglubifreið og því ætlað að A myndi fljótlega berast aðstoð. Bar hún að skömmu eftir að þau E voru komin til síns heima hefði ákærði X hringt og farið fram á að þau kæmu aftur í vistarverur hans. Hann hefði verið grátandi, en haft í frammi hótanir um að hann myndi drepa A ef þau kæmu ekki aftur. Í lokaorðum sínum við nefndar yfirheyrslur hjá lögreglu er haft eftir F að hún hefði ekki tilkynnt lögreglu um það athæfi sem hún varð vitni að í [...] sökum þess að hún hefði talið að hún gæti verið samsek því sem þar hafði gerst. Vitnið E, fæddur [...], var handtekinn á heimili sínu ásamt F þann 11. ágúst 2009. Hann var yfirheyrður sem sakborningur þann 11. og 12. ágúst. Fyrir dómi, líkt og við yfirheyrslur hjá lögreglu, bar E að þau F heitin hefðu verið vinir ákærða X er atvik gerðust í ágústmánuði 2009. Hann kvaðst fyrst hafa hitt ákærða Gest 8. ágúst það ár, en raunar lítið þekkt hann, líkt og sambýliskonu ákærða X, D. Þá kvaðst hann ekkert hafa þekkt til brotaþolans A. Fyrir dómi var frásögn E m.a. um fíkniefnaneyslu hin sama og F hér að framan. Bar hann að þau hefðu verið undir áhrifum vímuefna og áfengis, en þau hefðu m.a. sprautað sig með fíkniefnum í íbúð ákærða X og þá notað sömu sprautunálina. Hann kvað þau hafa geymt spraututól sín í litlu veski og kannaðist ekki við að þau hefðu verið á glámbekk í íbúð ákærða X. Hann staðhæfði að í greint sinn hefði ákærði X einnig sprautað sig með fíkniefnum, en sagði að hann hefði þurft aðstoð við það verk og hefði það komið í hans hlut. Hann kvaðst er atvik þessi gerðust hafa skuldað ákærða X verulega fjármuni vegna eigin fíkniefnakaupa og bar fyrir lögreglu að það hefði verið um 1,2 milljónir króna. Við meðferð málsins skýrði E frá tildrögum þess að hann fylgdi ákærða X á fund brotaþolans A sunnudagskvöldið 9. ágúst 2009 með líkum hætti og hér að framan var rakið. Hann kvaðst þá hafa vitað um skuld A við ákærða X, en neitaði því að hann hefði haft vitneskju um fyrirætlanir ákærða að öðru leyti. Hann lýsti ferðum þeirra í veitingahús, ökuferð með leigubifreið að heimili A, en síðan að [...] með viðkomu á bensínstöð. Við alla meðferð málsins vísaði E ítrekað til minnisglapa um málsatvik vegna fyrrnefnds vímuástands, en kannaðist við að þegar þau fjögur voru öll komin í herbergi ákærða X í [...] hefði orðræðan varðað skuldamál A og minnti hann að sú fjárhæð sem þá var nefnd hefði verið 45.000 krónur. Hann kvaðst og minnast þess að ákærði X hefði fyrirskipað A að setjast á stól, en kannaðist ekki við að hann hefði ógnað brotaþola með hnífi. Hann kvaðst hafa tekið þátt í orðræðunni um skuldamálin og þar á meðal með því að öskra að A. Þá minntist hann þess að ákærði X hefði notað kaðal sem hann hafði keypt á bensínstöðinni til að vefja utan um A en án þess að binda hann, en sagði; „einhvern veginn undir hendina ... og yfir hálsinn og þannig hafi hann strekkt „eitthvað aðeins.“ Hann minntist þess og að ákærði X hefði skyndilega tekið fram ryksugurör og í beinu framhaldi af því séð hann berja því í andlit A, en samtímis sagt reiðilega að hann hefði ekki sinnt því að greiða skuld sína í marga mánuði. Hann kvaðst aðeins hafa séð ákærða X slá A þessu einu höggi með ryksugurörinu, en sagði að hann hefði í framhaldi af því atyrt brotaþola á ýmsa vegu. Ákærði X hefði m.a. hrækt á A og hellt yfir hann kaffikorgi. Bar hann að þau F hefðu að einhverju leyti tekið þátt í þessu athæfi gegn brotaþola og hafði þá skýringu helsta að það hefðu verið stælar af hans hálfu. Hann kvaðst aldrei hafa séð F beita A líkamlegu ofbeldi eða viðhafa niðurlægjandi athafnir gagnvart honum. Hann staðhæfði og að ákærði X hefði haft alla forgöngu við nefndar aðgerðir gagnvart A og kvaðst m.a. minnast þess að eftir að A var lagstur fyrir á dýnu hefði hann ekki mátt hreyfa sig og ef hann hefði gert það hefði ákærði X öskrað á hann. Við meðferð málsins kannaðist E við að á ljósmynd sem lögregla framkallaði við rannsókn málsins mætti sjá A með sprautunál í eyra. Hann þekkti og sjálfan sig á mynd sem tekin var í nefndum vistarverum og bar að þar mætti m.a. sjá að hann var fyrir aftan A. Líkt og við yfirheyrslu hjá lögreglu neitaði E því alfarið fyrir dómi að hann hefði stungið A með sprautunál. Þá áréttaði hann þann framburð sem hann hafði áður gefið hjá lögreglu, að hann teldi líklegast að F heitin hefði átt hlut að máli og lýsti hann hugrenningum sínum þar um þannig: „Ég tók bara eftir því að það var komin nál í eyrað á honum, en ég sá aldrei neinn stinga nálinni í hann, þannig að ég get ekki staðfest hvort að það var X eða F sem stakk nálinni í hann ... annað hvort ég eða F átti nálina.“ Var frásögn hans að þessu leyti samhljóða skýrslu þeirri sem hann hafði gefið hjá lögreglu þann 11. ágúst 2009. Hann staðfesti einnig að er atvik gerðust hefðu þau F verið smituð af lifrarbólgu C. Fyrir dómi kvaðst E aldrei hafa heyrt F hafa orð á því eftir þennan atburð að hún hefði stungið A með sprautunál, en ekki heldur heyrt hana segja að ákærði X hefði gert það. Fyrir dómi staðfesti E að nokkru eftir miðnætti umrædda nótt hefði hann ásamt ákærða X farið í ökuferð með V og bar að tilgangur þeirrar ferðar hefði verið að ná í fíkniefni til eigin nota. Hann kvað það hafa gengið eftir, en kannaðist ekki við að hafa látið ákærða X hafa pillur föður síns í þeirri ferð. Hann bar að þegar þeir hefðu komið til baka hefðu verið fyrir í herberginu ákærði Gestur, D og brotaþolinn A. Hann minntist þess að síðar þessa nótt hefðu komið í heimsókn vitnið K og félagi hans L. Hann kvaðst við það tækifæri hafa farið út úr íbúðinni, enda misboðið framangreindar gjörðir ákærða X. Hann kvaðst aldrei hafa séð ákærða Gest veitast að A. Fyrir dómi bar E að er atvik gerðust hefði hann hræðst ákærða X. Hann lýsti því og fyrir dómi að fyrir aðalmeðferð málsins, um áramótin 2010/2011, hefði hann mátt þola hótanir af hálfu ákærða X og bar að þær hótanir hefðu einnig beinst að núverandi sambýliskonu hans og barni þeirra. Hann staðhæfði að þetta athæfi ákærða hefði ekki haft áhrif á frásögn hans. Vitnið D, fædd [...], var handtekin að morgni 10. ágúst 2009, að[...] ásamt sambýlismanni sínum, ákærða X. Hún var við lögreglurannsókn úrskurðuð í gæsluvarðhald til 14. ágúst sama ár, en yfirheyrð um málsatvik, 11., 12., 14., 17. og 18. ágúst 2009. Skýrslurnar voru hljóðritaðar og teknar upp á mynd samkvæmt heimild lögreglu, sbr. ákvæði 66. gr. laga nr. 88, 2008, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 826/2005, en viðstaddur skýrslutökurnar var skipaður verjandi hennar. D neitaði við yfirheyrslu lögreglu sakargiftum. Fyrir dómi var henni kynnt undanþáguákvæði 3. mgr. 117. gr., en einnig ákvæði 1. mgr. 118 gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála, en hún kvaðst hafa hafið sambúð með ákærða X í [...]mánuði [...]. Hún bar að nokkru við minnisleysi um atvik máls og eigin gjörðir, en hún kvaðst hafa verið án allra fíkniefna, en hafa tekið inn viðeigandi lyf samkvæmt læknisráði. Við meðferð málsins skýrði D frá því að um kl. 16:00 sunnudaginn 9. ágúst 2009 hefði parið E og F komið á heimili hennar í [...], en bar að þau hefðu farið út eftir skamma viðdvöl ásamt ákærða X. Hún hefði í fyrstu haldið kyrru fyrir í herberginu en síðan farið að aðstoða ákærða Gest við flutninga á búslóð hans og staðfesti að því leyti að hann hefði haft leyfi til að geyma eigur sínar tímabundið á þáverandi heimili hennar í [...]. Hún sagði að þá um kvöldið hefðu þau farið með búslóð hans í leigubifreið í [...], en bar að er þangað kom hefðu þau beðið átekta í anddyrinu samkvæmt tilmælum E og því ekki farið í herbergið. Þar í anddyrinu kvaðst hún hafa veitt því eftirtekt að ákærði Gestur sendi þáverandi vinkonu sinni skilaboð í síma en ekki séð eða vitað um efni þeirra. Það var ætlan hennar að um miðnættið hefði þeim verið gefið leyfi til að koma í herbergið og bar að þar hefðu þá verið fyrir auk ákærða X, nefnt par E og F, svo og brotaþolinn A, sem hefði legið fyrir á dýnu og undir teppi í einu horni herbergisins. Staðhæfði hún að allt hefði verið með kyrrum kjörum og kvaðst hún hafa ætlað að A væri sofandi og ætlaði að gista. Fyrir dómi kvaðst hún á nefndri stundu ekki hafa haft vitneskju um það sem gengið hafði á í herberginu fyrr um kvöldið. Við yfirheyrslur hjá lögreglu kvaðst hún þannig enga vitneskju haft um að þeim sprautunálum, sem voru fyrir í herberginu, hefði verið beitt gegn A. Fyrir dómi sagði hún aftur á móti varðandi sprautunálarnar að hún hefði heyrt af því að slíkt athæfi hefði viðgengist áður en hún kom í herbergið. Staðhæfði hún að F heitin hefði haft orð á þessu og fullyrti að hún „hefði talað um að það hefði verið hún sem hefði stungið A í eyrað, hún talaði um það um nóttina og hún talaði um það seinna.“ Við meðferð málsins skýrði D frá því að allnokkru eftir að hún kom í herbergið umrædda nótt hefði hún fylgst með því að nokkru þegar gengið var í skrokk á A, en jafnframt heyrt að honum var ítrekað hótað. Bar hún að þetta hefði gerst eftir að ákærði X og E komu úr þeirri ökuferð sem þeir fóru í skömmu eftir miðnættið og eftir að sá síðarnefndi og F voru farin úr húsakynnunum, líkt og vitnið K sem hefði haft þar stutta viðdvöl. Við alla meðferð málsins neitaði D því alfarið að hún hefði tekið þátt í atganginum gegn A, a.m.k. hefði hún ekki gert það viljandi, en vísaði til þess að hún hefði nefnda nótt, 10. ágúst, skúrað við þá dýnu sem hann lá á. Bar hún að það hefði hún gert skömmu eftir miðnættið er ákærði X og E voru fjarverandi. Hún hefði þá verið ein í íbúðinni ásamt ákærða Gesti og brotaþola. Hefði A þá sem fyrr legið á fyrrnefndri dýnu og kannaðist hún við að hafa sagt honum að halda þar kyrru fyrir. Er atgangurinn varð gegn A þá um nóttina kvaðst hún hafa verið í íbúðinni með ákærðu, X og Gesti. Hún kvaðst hafa fylgst með því er þeir veittust að Ai þar sem hann lá á dýnunni, ákærði X að fótum hans, en ákærði Gestur að höfði; „ég sá þetta en ég leit undan þegar ég sá að þeir voru að fara að honum ... ég man ekki eftir að hafa horft á atlöguna, ég man bara að hafa séð hana byrja, en ég man eftir að hafa heyrt X skamma Gest og segja að hann ætti ekki að ganga of hart að honum.“ Bar hún að fljótlega eftir þetta hefði ákærði X róast og sagði að eftir að brunakerfið fór í gang í íbúðinni, er kerti valt um koll, hefði hann lagst fyrir og sofnað um stund. Fyrir dómi kvaðst hún ekki minnast þess að áfengi hefði verið hellt yfir A eða að logandi pappír hefði verið kastað að honum. Um athafnir ákærða Gests sérstaklega bar D að hann hefði í fyrstu verið mjög rólegur en að síðan hefði öll framkoma hans breyst og hefði hann þá verið ólíkur sjálfum sér eftir því sem hún þekkti best til. Bar hún að hann hefði verið mjög undarlegur í háttum og lýsti hún athæfi hans sem geðveikislegu. D kvað ákærða Gest hafa neytt áfengis, en nánar aðspurð kvaðst hún ekki hafa fylgst svo gjörla með gjörðum hans og vísaði þar um einnig til minnisleysis. Hún kvaðst þó minnast þess og að hann hefði haft á orði að A hefði svikið konu hans í bílaviðskiptum. Frásögn D var öllu ítarlegri við yfirheyrslur hjá lögreglu, en hún treysti sér ekki fyrir dómi til að staðfesta þá frásögn sína fyllilega og þar á meðal þá frásögn sem hún gaf hjá lögreglu þann 18. ágúst 2009. Þar bar hún að ákærði Gestur hefði í öllum athöfnum spilað sig sem harðjaxl gagnvart A. Hann hefði og verið mjög reiður og talað illa um A. Bar hún að tal hans hefði snúist um peninga og bílaviðskipti. Þá hefði hann stöðugt verið að atast í A og þá ekki síst eftir að X hafði lagst fyrir uppi í rúmi. Jafnframt staðhæfir hún í nefndri lögregluskýrslu að ákærði Gestur hefði hellt áfengi yfir A og hent að honum logandi pappír. Þá kvaðst hún hafa ætlað að hann hefði kastað af sér vatni yfir A enda þótt hún hafi ekki séð það með eigin augum. Að auki hefði hún veitt því eftirtekt að hann hefði farið með A á baðherbergið. Síðast nefnda atriðið staðfesti hún fyrir dómi, en hún kvaðst í raun ekki hafa séð hvað þar gerðist. Fyrir dómi skýrði D frá því, líkt og hún hafði áður gert hjá lögreglu, að ákærði Gestur hefði verið með hótanir, þ.á m. líflátshótanir, í garð A og fjölskyldu hans og bar að hann hefði notað mjög ógeðfelld orð í því sambandi, en skýrði það ekki nánar. Fyrir dómi greindi D frá því að þegar komið var fram undir morgun hefði hún verið hálf sofandi, en þrátt fyrir það að einhverju leyti fylgst með gjörðum á­kærðu. Hún kvaðst m.a. hafa fylgst með því er ákærðu leyfðu A að hringja í foreldra sína og var það ætlan hennar að þá hefðu þeir notað hennar farsíma. Bar hún að fyrir símtalið hefði ákærði X slegið númersleynd í símann. Hún kvaðst og hafa heyrt ákærða Gest segja Ai til um hvað hann skyldi segja við foreldrana og m.a. heyrt hann segja að A yrði drepinn ef að hann borgaði ekki. Þá kvaðst hún nokkru síðar hafa fylgst með því er ákærðu Gestur og A fóru saman út úr íbúðinni. Við skýrslugjöf hjá lögreglu staðhæfði D að nefndur sími hennar hefði ekki verið í íbúðinni eftir umrædda nótt og hefði hún því talið að A og ákærði Gestur hefðu tekið hann með sér þegar þeir fóru út úr íbúð hennar umræddan morgun. Fyrir dómi líkt og við yfirheyrslu hjá lögreglu bar D að A hefði aldrei borið hönd fyrir höfuð sér í þeim atgangi sem að honum var beint umrædda nótt. Vitnið Þ, fæddur [...], skýrði frá því fyrir dómi að hann hefði eftir símtal við E um kvöldmatarleytið sunnudaginn 9. ágúst 2009 farið á veitingastað í Lundarhverfi í þeim tilgangi að ræða við ákærða X, en hann kvaðst hafa skuldað þeim síðarnefnda 5.000 krónur vegna fíkniefnakaupa nokkru áður. Þar á barnum kvaðst hann hafa hitt nefnda menn og F. Í samræðum sínum við þau kvaðst hann m.a. hafa hlýtt á E og F hvetja ákærða X til að fara að heimili A og rukka hann um þá fjármuni sem hann skuldaði. Hann kvaðst hafa hafnað beiðni þeirra um að fara með þeim og þá í þeim tilgangi að lokka A út af heimili sínu, en hann kvaðst hafa skilið orð þeirra þannig að um svokallaða handrukkun væri að ræða, með ógnunum og barsmíðum, og bar að ákærði X hefði sagt „að hann ætlaði að tuska hann aðeins til“. Vitnið Æ gaf skýrslu við rannsókn málsins hjá lögreglu. Bar hún þá, líkt og fyrir dómi, að hún hefði verið í nokkrum samskiptum við son sinn, ákærða X, sunnudaginn 9. ágúst 2009. Hún kvaðst m.a. eftir hádegi þann dag hafa aðstoðað hann og ákærða Gest við flutninga á búslóð frá [...] að [...], en einnig hefði hún hitt hann að máli um kvöldmatarleytið og staðhæfði að þá hefði hann verið í fylgd vitnisins K. Hún kvaðst að lokum hafa heyrt í X um kl. 02:30 aðfaranótt mánudagsins 10. ágúst, og sagði að hann hefði þá, í símtali, spurt hana eftir símanúmeri K. Vitnið sagði að hann hefði er þetta gerðist verið í mjög æstu skapi. Vitnið V, fædd [...], skýrði frá því fyrir dómi, líkt og hjá lögreglu 14. ágúst 2009, að hún hefði komið á heimili ákærða X í [...], um kl. 01:00, aðfaranótt mánudagsins 10. ágúst 2009. Tilefni heimsóknarinnar hefði verið áhyggjur hennar af líferni X, en hún hefði haft vitneskju um að hann hefði verið í mikilli óreglu dagana þar á undan. Þar á heimilinu kvaðst hún hafa hitt fyrir ákærða X, en hún kvaðst hafa rætt við hann í forstofurýminu fyrir framan herbergi hans. Þar inni kvaðst hún hafa veitt því eftirtekt að voru D, F, E og ákærði Gestur. Hún kvað lýsingu hafa verið í herberginu og staðhæfði að allt hefði verið rólegt þar að sjá, en að augljóst að ákærðu, X og Gestir, hefðu verið ölvaðir. Vitnið kvaðst hafa dvalið í íbúðinni í um 5 til 10 mínútur en þá farið út, en skömmu síðar komið aftur á bifreið sinni að húsinu að beiðni ákærða X. Vitnið kvaðst ekki hafa farið inn í húsið í þetta skiptið, en í stað þess hefðu E og X komið út, en einnig F og kvaðst hún hafa ekið þeim samkvæmt þeirra ósk. Hún kvaðst hafa ekið F stuttan spöl að bensínstöð þar sem hún hefði farið út, en í framhaldi af því hefði hún ekið E og ákærða X að einbýlishúsi í [...] og beðið þar í 10 til 15 mínútur, en síðan ekið að heimili foreldra E í [...], þar sem þeir hefðu farið út. Vitnið kvaðst ekki hafa hitt þessa aðila frekar um nóttina og staðhæfði að hún hefði heldur enga vitneskju haft um hvað á hafði gengið í [...]. Vitnið K, fæddur [...], skýrði frá því fyrir dómi, líkt og við rannsókn málsins hjá lögreglu, að hann hefði þekkt til ákærða X og kannaðist jafnframt við að hafa farið á heimili hans aðfaranótt 10. ágúst 2009. Hann kvaðst hafa verið mjög ölvaður, en hann hefði verið í fylgd félaga síns L . Þar á heimilinu kvaðst hann hafa hitt fyrir ákærða X, en einnig séð þar E og F, unnustu X og eldri karlmann. Að auki kvaðst hann hafa veitt því eftirtekt að í herberginu var pilturinn A, en hann hafi ætlað á þeirri stundu að hann væri sofandi. Vitnið bar að hann hefði staldrað við í íbúð ákærða X í um tvær mínútur en sagði að þeir hefðu rifist. Hann hefði því farið út á bifreiðastæðið, en þá séð lögreglu koma á vettvang. Vitnið kveðst hafa farið af vettvangi í leigubifreið, en með honum hefðu þá verið nefndur L svo og parið E og F. Vitnið kvaðst síðar þessa nótt hafa hringt í ákærða X, en um efni þess samtals gat hann ekki sagt vegna minnisleysis. Vitnið L, fæddur [...], lýsti fyrir dómi atvikum máls mjög á sama veg og síðast nefnt vitni. Vitnið staðfesti m.a. að K hefði rifist við ákærða X, fyrst í síma en síðan í herbergi í [...]. Er haft eftir vitninu í lögregluskýrslu að ástand ákærða X hefði verið mjög slæmt er atvik gerðust. Þar í herberginu hefði hann séð fullorðinn karlmann, stelpu og E, sem hann kannaðist við. Er haft eftir vitninu í nefndri skýrslu að vegna athugasemda E hefði hann tekið eftir því að maður lá úti í einu horni herbergisins, sem hafði verið tjaldað yfir. Fyrir dómi bar vitnið að það hefði enga vitneskju haft um að nefndur maður hefði verið í haldi og leiðrétti hann lögregluskýrsluna að því leyti. Vitnið kvaðst eftir skamma viðdvöl hafa farið af vettvangi ásamt K, E og F. Skömmu síðar kvaðst hann hafa verið vitni að því að K hefði hringt til ákærða X til að grennslast frekar um þann mann sem var undir tjaldinu, en að auki hefði hann hringt til lögreglu og tilkynnt um atburðinn. Vitnið M, fæddur [...], staðfesti fyrir dómi skýrslu sem hann gaf hjá lögreglu við rannsókn málsins þess efnis að ákærði X hefði að morgni 10. ágúst 2009 sent til hans sms skeyti, kl. 07:05 og 07:16. Vitnið vefengdi að því leyti heldur ekki rannsókn lögreglu um að þeir hefðu átt örstutt símtal saman þennan morgun. Vitnin N og O, sem báðir voru við akstur leigubifreiða sunnudaginn 9. ágúst og aðfaranótt mánudagsins 10. ágúst 2009 staðfestu fyrir dómi að hafa ekið ákærðu í máli þessu, þ. á m. með búslóð, að og frá veitingastað og á milli íbúðarhúsa í bæjarfélaginu. Vitnið P afgreiðslumaður á bensínstöð staðfesti fyrir dómi viðskipti ákærða X og vitnisins E að kveldi sunnudagsins 9. ágúst 2009, þar á meðal kaup þess fyrr nefnda á hvítum kaðli og límbandsrúllum. Vitnið C, fædd [...], skýrði frá því fyrir dómi, líkt og hún hafði áður gert hjá lögreglu, að þau hjón hefðu veitt því eftirtekt sunnudagskvöldið 9. ágúst 2009 að sonur þeirra A hefði farið af heimilinu eftir að ung kona hafði kvatt þar dyra. Vitnið bar að þau hefðu talið þetta nokkuð grunsamlegt þar eð sonurinn hefði farið út án síma, útidyralykils og seðlaveskis. Af þeim sökum hefði eiginmaður hennar sett sig í samband við þann leigubílstjóra sem hefði ekið leigubifreið þeirri sem komið hafði að heimilinu, en í framhaldi af því hefðu þau fengið frekari upplýsingar um ferðir sonarins. Vitnið vísaði til aldurs A og að hann hefði áður farið af heimilinu og dvalið yfir nótt, en af þeim sökum hefðu þau ekki aðhafst frekar að sinni. Vitnið bar að mánudagsmorguninn 10. ágúst, um kl. 08:30, og eftir að það var mætt til vinnu hefði nefndur sonur hennar hringt í síma hennar. Kvaðst vitnið strax hafa heyrt að hann var eitthvað öðru vísi en venjulega, m.a. verið vandræðalegur í tali, en hann hefði að lokum sagt að hún yrði að gera sér rosalega stóran greiða. Hann hefði í framhaldi af því nefnt að hún yrði að fara í banka og taka þar út eins mikla peninga og hún mögulega gæti. Þá hefði hann sagt að hann gæti ekki sagt henni hvar hann væri, bara það að hann skuldaði peninga og hann þyrfti að borga allt að einni milljón króna, en að öðrum kosti myndi hann ekki losna. Vegna þessara síðustu orða kvaðst vitnið hafa fengið það á tilfinninguna að syni hennar væri haldið í gíslingu. Vitnið bar að í þessu símtali hefði A einnig nefnt að hann þyrfti að fara á sjúkrahús og hún því spurt hvort hann hefði verið laminn og hann játað því. Í framhaldi af þessum síðustu orðum kvaðst vitnið hafa heyrt karlmannsrödd segja A að skella á og hefði samtalinu eftir það lokið. Vitnið bar að eftir þetta hefði hún haft samband við eiginmann sinn og þau strax ákveðið að hafa samband við lögreglu. Skömmu eftir það sagði hún að síminn hefði á ný hringt og þá hefði sonurinn á ný verið í símanum. Í þessu símtali hefði hann áréttað það að hún yrði að útvega fjármuni þar sem að öðrum kosti myndu ,,þeir“ stinga hann með sýktri nál. Vitnið kvaðst hafa heyrt að syni hennar leið ekki vel, en hann hefði haft á orði að hún yrði að hitta „þá“ á bensínstöð. Vitnið kvaðst hafa tjáð A að hún þyrfti frekari tíma til að sinna erindinu og hefði sonurinn þá sagt að þeir myndu hringja aftur. Vitnið kvaðst hafa fengið á tilfinninguna að A væri nokkuð hræddur og hann vildi að þau kæmu með peningana þannig að hann losnaði. Vitnið kvaðst eftir þetta hafa farið ásamt eiginmanni sínum á lögreglustöðina, en er þangað var komið hefði A hringt í þriðja skiptið, en eiginmaður hennar þá tekið símann. Í því símtali hefði m.a. verið sagt að ef þau hjónin myndu hafa samband við lögreglu myndi fjölskylda þeirra hafa verra af. Vitnið skýrði frá því að eftir þennan atburð hefði líðan A verið bágborin bæði líkamlega og andlega og bar að þar hefði ráðið miklu niðurstaðan um að hann hefði smitast af lifrarbólgu. Vegna þessa alls hefði hann þurft að þiggja sálfræðiaðstoð og bar að hann þyrfti á enn frekari aðstoð að halda á því sviði. Vitnið staðhæfði að A hefði ekki náð sér fullkomlega líkamlega og m.a. vegna áverkans á ökkla. Vitnið B, eiginmaður síðast nefnds vitnis, lýsti upphafi málsins fyrir dómi á sömu lund og hér að framan var rakið. Hann kvaðst þannig hafa tekið við þriðja símtali A þegar þau hjón voru komin á lögreglustöðina. Vitnið kvaðst greinilega hafa heyrt að sonur hans var skelkaður, ekki síst þegar hann hefði endurtekið að hann þyrfti að greiða eina milljón króna. Vitnið kvaðst í símtalinu hafa heyrt bakraddir sem hefðu kallað að þau yrðu að drífa sig með peningana því ella yrði sonur þeirra fyrir líkamsmeiðingum og fjölskylda hans öll. Vitnið kvaðst hafa heyrt það frá A að verið væri að fara með hann úr einhverju húsi en að óvíst væri um ákvörðunarstað. Vitnið kvaðst hafa svarað erindinu á þá leið að klukkan væri rétt rúmlega níu og hann þyrfti frekari tíma til að útvega peningana. Vitnið kvaðst hafa fengið það svar frá A að hann myndi hringja aftur en hann yrði að drífa sig með peningana. Vitnið áréttaði að það hefði skynjað það á rödd A að hann var hræddur, örvæntingarfullur og þreyttur. Vitnið kvað lögreglu eftir þetta hafa brugðist hratt við og skömmu síðar hefði það hitt soninn á lögreglustöðinni, en síðan á sjúkrahúsinu. Vitnið staðhæfði að líðan A eftir þennan atburð hefði verið skelfileg í fyrstu, en almennt hefði þessi atburður haft miður góð áhrif á hann í langan tíma líkt og á fjölskylduna alla. Vegna þessa hefði A þurft á aðstoð sálfræðings að halda og bar að til stæði að hann færi í endurhæfingu á göngudeild geðdeildar. Þeir lögreglumenn sem unnu að rannsókn málsins, þeir Q, R, I og S staðfestu verk sín og efni framlagðra rannsóknargagna. Sá síðast nefndi skýrði m.a. frá því að F hefði við yfirheyrslur lögreglu skýrt sjálfstætt frá atvikum máls. Var það mat vitnisins að hún hefði verið skýr í allri hugsun enda þótt hún hefði verið drafandi vegna töku róandi lyfja skömmu fyrir yfirheyrslurnar. 6. Með heimild í 128. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála var á dómþingi þann 19. nóvember 2010, og eftir að skipaðir verjendur ákærðu höfðu lagt fram greinargerðir sínar gagnvart ákæru ríkissaksóknara, kvaddur til sem hæfur og óvilhallur matsmaður T, [...]læknir og [...] í [...]lækningum, til að svara eftirgreindum matsspurningum um álitaefni sem varðaði ætlað lifrarbólgusmit A: 1. Ef miðað er við læknisfræðileg gögn sem liggja fyrir í málinu sýktist brotaþoli (A) af lifrarbólgu C? Er það rétt? 2. Er hægt að draga þá ályktun af fyrrgreindum rannsóknarniðurstöðum að brotaþoli hafi sýkst af lifrarbólgu C við ætlaða árás þann 10. ágúst 2009, ef spurningu nr. 1 er svarað játandi? 3. Hvaða læknisfræðilegu skýringar eru á mismunandi niðurstöðum rannsókna á blóðsýnum sem tekin voru úr brotaþola eftir 10. ágúst 2009. 4. Miðað við læknisfræðileg gögn málsins er brotaþoli laus við sýkingu og/eða er hætta á því að sýkingin taki sig upp aftur? 5. Hvernig smitast lifrarbólga? Hvers konar sjúkdómur er lifrarbólga C og hverjar eru afleiðingar sýkingar? Hvernig eru möguleikar á að lækna sjúkdóminn? Með matsskýrslu, sem dagsett er 30. nóvember 2010, svarar hinn dómkvaddi matsmaður ofangreindum spurningum með eftirfarandi hætti: Svar við spurningum 1. og 2: „Ótvírætt er að brotaþoli hafi sýkst af lifrarbólgu C. Miðað við að engin merki voru um smit þegar árás var gerð 10. ágúst 2009 (sbr. dómsskjal nr. 23, rannsókn dags. 12.8.2009) má ætla að sýking hafi orðið um eða eftir þann tíma enda er meðgöngutími sjúkdómsins allt frá tveim vikum til sex mánaða, oftast sex - níu vikur. Meginsmitleiðir lifrarbólgu C eru neysla fíkniefna með menguðum sprautum og nálum eða stungur með slíkum menguðum nálum af öðrum ástæðum. Ætluð árás þann 10. ágúst 2009 kann því að hafa valdið sýkingu en í læknabréfum frá 7.5.2010 og 20.8.2010 er því haldið fram að brotaþoli hafi verið stunginn með sýktum nálum í árásinni (sbr. dómsskjal nr. 19).“ Svar við spurningu 3: „Mismunandi niðurstöður blóðrannsókna stafa af því að annars vegar að mæld eru mótefni gegn lifrarbólgu C veiru og hins vegar að veiran sjálf er mæld eða mótefnavaki hennar (með PCR tækni). Eftir sýkingu fjölgar veiran sér í líkamanum og hægt verður að mæla hana. Líkaminn byrjar síðan að mynda mótefni sem einnig er hægt að mæla. Í flestum tilfellum (u.þ.b. 70-80% tilvika) verður sýkingin viðvarandi og mælast þá ávallt bæði mótefni og veiran sjálf og prófin eru nefnd jákvæð. Í 20-30% tilfella læknast sjúklingur sjálfkrafa en þá hættir veiran að mælast í blóði og prófið verður neikvætt fyrir viðvarandi veirusýkingu. Mótefnamælingin sýnir eftir sem áður mótefni gegn veirusýkingunni þótt hún sé brunnin út, prófið verður áfram jákvætt þótt engin sýking sé til staðar. Atburðarásin hjá brotaþola bendir til að hann hafi smitast af lifrarbólgu C veirusýkingu en náð að læknast sjálfur af henni. Þann 14.4.2010 mælist veirumagn mjög lágt en er til staðar (sbr. dómsskjal nr. 22). Á dómsskjalinu er mótefnamælingar ekki getið en ganga má út frá því sem vísu að hún hefur mælst jákvæð. Veirurannsókn sem gerð var 10.6.2010 sýnir að mótefnamæling gegn lifrarbólguveiru C er jákvætt (sbr. dómsskjal nr. 21). Veirurannsókn sem gerð var 25.7.2010 leiðir ekki í ljós neina mælanlega veiru í blóði brotaþola (sbr. dómsskjal nr. 20). Á dómsskjalinu er mótefnamælingar ekki getið en ganga má út frá því sem vísu að hún hefur mælst jákvæð.“ Svar við spurningu 4: „Niðurstöður rannsókna benda eindregið til þess að brotaþoli sé laus við sýkinguna, sbr. svar 3. við spurningu. Sýkingin tekur sig að öllum líkindum ekki upp aftur. Rannsókn sem gerð var 10.6.2010 sýnir enga bólgu í lifur sjúklings (sbr. dómsskjal nr. 21). Svar við spurningu 5: „Samkvæmt gögnum hér á landi eru flestir þeirra sem hafa þekkta smitleið sprautufíklar (89,6%), blóðþegar (6,4%) og blæðarar (2,3%). Aðrar smitleiðir eins og kynmök eða smit frá móður til barns eru afar sjaldgæfar. Skimun blóðgjafa hefur nánast komið í veg fyrir þá smitleið. Aðrar hugsanlegar smitleiðir eru með kynmökum eða frá móður til barns í meðgöngu eða fæðingu en fágætt er að smit berist með þeim hætti.“ „Lifrarbólga C er blóðsmitandi veirusjúkdómur. Talið er að um 70-80% þeirra sem sýkjast fái króníska (viðvarandi) sýkingu en hinir læknist sjálfkrafa. Oftast nær er sjúkdómurinn einkennalaus framan af þótt hann valdi fyrst og fremst lifrarbólgu. Viðvarandi sjúkdómur getur valdið einkennum sem stafa af bilandi lifur s.s. þreytu, vöðvaverkjum og höfuðverk. Sjaldgæfari eru einkenni frá húð, augum og liðum. Lifrarbilun (skorpulifur) veldur alvarlegum einkennum s.s. blæðingum frá vélinda og efnaskiptatruflunum. Svo getur þessi veirusýking á endanum valdið lifrarfrumukrabbameini.“ „Óljóst er hve margir þeirra sem sýkjast af völdum lifrarbólgu C veikjast af líffæraskemmdum. Niðurstöður rannsókna eru nokkuð misvísandi um afleiðingar smitunar. Það skiptir máli hvort verið sé að kanna þá sem veikjast af völdum lifrarskemmda annars vegar eða alla þá sem smitast hins vegar. Séu þeir rannsakaðir sem veikjast af lifrarsjúkdómi af völdum lifrarbólgu C virðist tími frá smitun til skorpulifrar vera um 20 ár og tíminn frá smitun til lifrarfrumukrabbameins vera tæp 30 ár. Raunverulegar horfur allra þeirra sem smitast af lifrarbólgu C veiru er hins vegar erfitt að meta og til er rannsókn sem bendir til að langtímahorfur smitaðra séu ekki verri en ósmitaðra.“ „Unnt að lækna sjúkdóminn með lyfjameðferð í 40-80% tilvika en arfgerð veirunnar skiptir máli fyrir árangur lyfjameðferðarinnar.“ T staðfesti fyrir dómi efni matsgerðarinnar og útskýrði hana við aðalmeðferð málsins. Hann bar að vegna sýkingarinnar hefði A hugsanlega fengið einhver einkenni, þrátt fyrir að merki um slíkt hefðu ekki verið í gögnum málsins. Umrædd lifrarbólgusýking brotaþola hefði í raun brunnið út og hefði hann því náð endanlegum bata og væri ónæmur fyrir þeim stofni sem hann hefði sýkst af. Vitnið J [...]læknir bar fyrir dómi að vegna ætlaðrar lifrarbólgusýkingar hefði A endurtekið farið í blóðrannsóknir. Vitnið kvaðst síðast hafa hitt A í lok desember sl. og bar að þá líkt og áður hefði hann verið óvinnufær vegna óþæginda víða í líkamanum en einnig andlegrar vanlíðunar. Vitnið staðhæfði að þessi veikindi A væru afleiðing þeirrar líkamsárásar sem hann hefði orðið fyrir þann 9. og 10. ágúst 2009. Vitnið bar að vegna lýsts ástands væri A nauðsynlegt að þiggja frekari sálgæsluaðstoð. Vitnið U sálfræðingur kvaðst fyrst hafa hitt A í desember 2009 og verið með hann til meðferðar þar til í mars 2010. Því til viðbótar hefði hann hitt A í október það ár. Vitnið bar að tilefni meðferðarinnar hefði verið sú árás sem A varð fyrir í ágústmánuði 2009. Vitnið staðhæfði að við upphaf meðferðar hefði A greinilega verið þunglyndur, með kvíðaeinkenni og endurupplifanir í draumum, en auk þess hefðu komið fram minningarleiftur í vöku. Vitnið staðhæfði að A hefði verið með greinileg einkenni áfallastreituröskunar og hefði af þeim sökum þurft á sálgæslumeðferð að halda. Vitnið sagði að A hefði verið á góðum batavegi þegar hann hefði orðið fyrir enn frekara áfalli um mánaðamótin febrúar/mars 2010, en þá hefðu læknisfræðilegar niðurstöður borist um að hann hefði smitast af lifrarbólgu C. Vitnið bar að greindur atburður hefði haft mikil áhrif á líðan A, en að ræst hefði úr með tímanum og ekki síst þegar endanleg niðurstaða hefði komið um að hann væri endanlega laus við lifrarbólgusýkingu. Vitnið lét það álit í ljós að batahorfur A væru ágætar og að ekki væru ástæða til að ætla að umræddir atburðir í lífi hans settu varanleg ör á hann, að því tilskyldu að hann fengi viðeigandi meðferð. Vegna þessa hefði hann nýverið fengið göngudeildartilvísun á geðdeild sjúkrahúss. Vitnið G, [...], kvaðst hafa unnið sem [...]læknir á Sjúkrahúsinu á Akureyri þegar brotaþolinn A kom þangað til meðferðar að morgni 10. ágúst 2009. Vitnið staðfesti efni áður rakins læknisvottorðs, en bar að við ritun þess hefði fallið niður sú frásögn A að hann hefði auk barsmíða með höndum og fótum mátt þola barsmíðar með járnstykki og jafnframt að honum hefði verið ógnað með sprautunál sem honum hefði verið tjáð að væri sýkt. Vitnið bar að A hefði m.a. verið með sýnilega áverka á hálsi, líkt því að nál hefði verið dregin eftir húðinni; ,,þetta voru litlar grannar línur“, en ekki stungur eða punktsár, líkt og eftir nálarstungur og heldur ekki núningssár eða mar líkt og ætla mætti að kæmi eftir t.d. kaðal eða reipi“. Vitnið áréttaði þá skoðun sína að um hruflsár hefði verið að ræða, líkt og eftir oddhvassan hlut, og bar að frásögn A hefði verið í samræmi við það. Vitnið bar að A hefði ennfremur sagt við læknisskoðunina að hann hefði verið stungin í eyrað með nál og kvaðst það hafa veitt því eftirtekt að hann var rauður á öðru eyranu. Vitnið minntist þess ekki að hafa séð áverka á baki A og kannaðist heldur ekki við að hann hefði kvartað um verki þar. Vitnið áréttaði að auk hinna sýnilegu áverka í andliti hefði A verið frekar þrútinn og rauður yfir öllu andlitinu, en þó ekki verið með eiginleg áverkamerki á hægri andlitshelmingi. Vitnið vísaði til þeirra mynda sem það hafði tekið á slysadeildinni og áður er lýst, en jafnframt til þess að maráverkar kæmu oft ekki fram fyrr en eftir tvo til þrjá daga. Vitnið staðhæfði að frásögn A hefði verið trúverðug og í samræmi við þau áverkamerki sem hann bar. Vitnið kvaðst m.a. hafa veitt því eftirtekt að kaffikorgur var á húð hans og sagði að það hefði verið í samræmi við frásögn hans um að hann hefði þá um nóttina fengið yfir sig kaffi og allskonar rusl. Vitnið bar að helstu sýnilegu áverkar A hefðu verið mikil bólga á hægri ganglim, stórt og mikið glóðarauga og áðurnefndar ákomur á hálsi og eyra. Vitnið staðhæfði að við komu á slysadeildina hefði A verið mjög miður sín og ætlaði að í raun hefði helsti áverki hans verið af andlegum toga. Niðurstaða. Samkvæmt ákæru er ákærðu X og Gesti Hrafnkeli Kristmundssyni gefin að sök frelsissvipting, stórfelld líkamsárás, ólögmæt nauðung og tilraun til fjárkúgunar með því að hafa svipt A frelsi sínu og haldið honum nauðugum frá klukkan 21:00 að kvöldi sunnudagsins 9. ágúst 2009 til um klukkan 9:00 að morgni mánudagsins 10. ágúst 2009, og hafa á meðan á frelsissviptingunni stóð beitt hann líkamlegu ofbeldi og ítrekað hótað honum og hans nánustu líkamsmeiðingum og lífláti greiddi hann þeim ekki allt að einni milljón króna. Er í 1. og 2. tölulið ákærunnar ætlaðri háttsemi ákærðu lýst nánar, en í niðurlagi hennar afleiðingunum. Háttsemin er talin varða við 2. mgr. 218. gr., 251. gr., sbr. 20. gr., 225. og 2. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en brot ákærða Gests Hrafnkels samkvæmt 2. mgr. 226. gr. eru til vara talin varða við það ákvæði sbr. 22. gr. sömu laga. Samkvæmt framburði ákærða X og brotaþolans A fyrir dómi mæltu þeir sér mót að kveldi sunnudagsins 9. ágúst 2009, en í slagtogi með ákærða X voru þá E og F heitin. Óumdeilt er að þau fóru öll saman í leigubifreið í húsakynni ákærða X að [...], en með viðkomu á bensínstöð þar sem ákærði keypti meðal annars kaðal. Samkvæmt skýrslu ákærða X fyrir dómi hafði hann er atvik gerðust í hyggju að innheimta hjá brotaþola peningaskuld vegna eldri fíkniefnaviðskipta þeirra. Var það ætlan hans að beita ákveðinni þvingun við innheimtuna ef á þyrfti að halda fengi hann ekki kröfum sínum framgengt ellegar tryggingu fyrir efndum. Við meðferð málsins hefur brotaþoli borið að hann hafi hlýtt boði ákærða X um að ræða við hann augliti til auglitis um nefnt skuldamál. Hann hefur jafnframt borið að hann hafi ætlað að skuld hans við ákærða X hefði verið 30.000 krónur. Ákærði X hefur aftur á móti haldið því fram að skuld brotaþola hafi verið allt að 200.000 krónur, en játaði að í samskiptum sínum við brotaþola aðfaranótt mánudagsins 10. ágúst hafi hann krafist verulega hærri fjárhæðar eða tæplega 800.000 króna. Hann hefur jafnframt borið að meðákærði Gestur hafi bætt um betur og hafi hann krafið brotaþola um allt að 1.000.000 króna þá um nóttina. Er þessi frásögn ákærða X í samræmi við framburð brotaþola og trúverðugan vitnisburð foreldra hans, en óumdeilt er að ákærði Gestur kom í húsakynni meðákærða um miðnættið 10. ágúst. Liggur og fyrir að ákærði Gestur hafðist þar við allt til morguns er hann fór út ásamt brotaþola, en í framhaldi af því hittu þeir fyrir lögreglumenn sem komnir voru á vettvang. Fyrir dómi hefur ákærði X borið að í umrætt sinn hafi hann verið undir áhrifum áfengis, en einnig undir verulegum fíkniefnaáhrifum, þ.á m. amfetamíns. Er þetta í samræmi rannsóknargögn lögreglu, en fyrir liggur að lögreglumenn hittu ákærða að máli aðfaranótt 10. ágúst, um kl. 02:30. Þá er þetta einnig í samræmi við frásögn þeirra vitna, sem tal höfðu af ákærða X, en þar á meðal voru V og L. Hefur ákærði X vegna greinds ástands síns borið við nokkru minnisleysi um gjörðir sínar. Fyrir dómi hefur ákærði X borið að á þáverandi heimili sínu umrætt kvöld hafi hann, eftir tiltölulega stuttar viðræður við brotaþola, misst stjórn á skapi sínu. Hefur ákærði játað að í kjölfar þessa hafi hann gengið í skrokk á brotaþola þar sem hann sat á stól í vistarverum hans, en jafnframt borið að fyrrnefndir félagar hans, F og E, hefðu tekið nokkurn þátt í atgangi hans gegn brotaþola. Ákærði hefur játað að hann hafi síðar þetta kvöld, en einnig þá um nóttina, atyrt brotaþola á ýmsa vegu. Að auki hefur hann játað að hann hafi þá um nóttina á ný misst stjórn á skapi sínu og gengið í skrokk á brotaþola, sem þá hafi legið á dýnu í vistarverum hans. Í síðara sinnið hafi hann ekki staðið einn að verki þar eð meðákærði Gestur hafi tekið þátt í verknaði hans. Er þetta í samræmi við frásögn brotaþola en einnig vitnisins D. Ákærði X lýsti nánar fyrir dómi ofangreindum barsmíðum sínum og atgangi gegn brotaþola. Hann játaði þannig skýlaust að hafa barið brotaþola einu sinni til tvisvar með ryksuguröri, á vinstri vanga. Þá játaði hann að hafa slegið A í höfuð og skrokk, fimm til tíu högg, en einnig kvaðst hann að hafa sparkað og slegið hann ítrekað í fætur, m.a. með ryksugurörinu. Hann hefur ekki dregið í efa að afleiðingar þessarar háttsemi hans hafi verið þær sem í ákæru er lýst, a.m.k að nokkru leyti, og þá þannig að A hafi fengið bólgur og mar á höfði og á hægri fótlegg. Hann neitaði því á hinn bóginn að árás hans hefði verið stórfelld í skilningi 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði játaði jafnframt að hafa hent logandi pappír að brotaþola og að hafa skvett á hann heitu kertavaxi þar sem hann lá á dýnunni. Þá játaði hann að hafa beitt brotaþola tiltekinni þvingun í því skyni að innheimta nefnda peningaskuld. Fyrir dómi neitaði ákærði X að öðru leyti sök og þeirri verknaðarlýsingu sem tiltekin er í upphafskafla og 1. kafla ákæru. Hann neitaði þannig að hafa ógnað brotaþola með hnífi og að hafa vafið kaðli um háls hans og þrengt að, að hafa ógnað eða stungið brotaþola með smitandi sprautunál, að hafa klipið hann með flísatöng, að hafa hellt yfir hann áfengi, að hafa hótað honum eða hans nánustu ættingjum líkamsmeiðingum og lífláti greiddi hann ekki umkrafða fjármuni og loks að hafa kastað af sér þvagi á brotaþola. Fyrir dómi neitaði ákærði X því að hann hefði í greint sinn eða með lýstu athæfi gerst sekur um frelsissviptingu, ólögmæta nauðung, tilraun til fjárkúgunar eða að hafa smitað brotaþola af lifrarbólgu C. Framburður brotaþola A hefur hjá lögreglu og fyrir dómi verið skilmerkilegur og staðfastur. Frásögn hans hefur auk þess verið í samræmi við gögn málsins, þ.á m. læknisvottorð og ítarleg rannsóknargögn lögreglu, sbr. það sem rakið var í kafla II.2 hér að framan. Hann var án áfengis- og vímuáhrifa er atvik gerðust. Að áliti dómsins er frásögn hans trúverðug í öllum meginatriðum. Brotaþoli hefur lýst því að ákærði X hafi ásamt fyrrnefndum félögum sínum, E og F, fljótlega eftir að hann kom í nefndar vistarverur vafið kaðli um hann og við þær aðstæður hafi ákærði í eitt skipti vafið um háls hans þannig að hertist að í skamma stund og hann varð að hósta. Frásögn brotaþola fær stoð að þessu leyti í framburði E fyrir dómi, en einnig í frásögn F heitinnar hjá lögreglu. Þykir að þessu virtu, þrátt fyrir neitun ákærða nægjanlega sannað að ákærði sé sannur að sök um nefnt sakaratriði. Framburðarskýrslur F hjá lögreglu hafa ekki sama vægi í máli þessu og skýrslur vitnis fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Er það háð mati dómara, sbr. 3. mgr. lagagreinarinnar hvort þær hafi sönnunargildi í málinu og þá eftir atvikum hversu mikið. Af d. lið 3. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 1994, er hins vegar ljóst að ekki er heimilt að byggja sakfellingu ákærða á skýrslunum einum, þar sem rétti ákærða, samkvæmt nefndri grein Mannréttindasáttmálans til að gagnspyrja var ekki, í samræmi við meginreglur VII. kafla laga nr. 88, 2008, fullnægt við yfirheyrslur lögreglu. Brotaþoli hefur auk þess sem að framan var sagt lýst því að ákærði X hafi ógnað honum með hnífi í upphafi atburðarásarinnar og að hann hafi síðar klipið hann með flísatöng, hellt yfir hann áfengi og neytt hann til að þrífa húsnæðið eins og nánar segir í ákæru. Í 108. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála er skýrt kveðið á um að sönnunarbyrði um sekt ákærðs manns, og hvaðeina annað sem talið yrði honum í óhag, hvíli á ákæruvaldinu en ekki hinum ákærða. Er þetta meginregla í íslensku sakamálaréttarfari, sbr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Að ofangreindu virtu og gegn neitun ákærða er að áliti dómsins varhugavert að telja sannað að ákærði hafi framið þau brot sem hér síðast var lýst. Ber að sýkna hann af nefndum sakaratriðum. Hins vegar þykir með framburði brotaþola og að virtum rannsóknargögnum lögreglu, gegn reikulum framburði ákærða X, nægjanlega sannað að ákærði hafi kastað af sér þvagi yfir brotaþola. Samkvæmt rannsóknargögnum, þar á meðal framlögðum ljósmyndum og skýrslu dómkvadds matsmanns, er að áliti dómsins hafið yfir vafa að brotaþoli var stunginn með blóðugri sprautunál í húsakynnum ákærða X með þeim afleiðingum að hann smitaðist af lifrarbólgu C. Við meðferð málsins hefur ákærði alfarið neitað þeim sakaratriðum í ákæru að hann hafi ógnað eða stungið brotaþola með sprautunál og að því leyti alfarið andmælt frásögn F við skýrslugjöf hjá lögreglu. Brotaþoli hefur fyrir dómi ekki getað sagt til um hver það var sem stakk hann með sprautunálinni, en aftur á móti borið að hann ætli það helst að F hafi tekið þá ljósmynd af honum, sem sýni nálina í hægri eyrnasnepli hans. Verður og lagt til grundvallar að myndin hafi verið tekin skömmu eftir þann verknað. Í ljósi fyrrnefndra meginreglna sakamálaréttarfars og að virtum öðrum gögnum, einkum frásögn E, er að mati dómsins varhugavert að telja sannað gegn eindreginni neitun ákærða, að hann hafi framið þau brot sem hér um ræðir. Verður hann því sýknaður af þessum sakaratriðum, sbr. 108. gr. laga nr. 88, 2008. Brotaþoli hefur lýst því að ákærði hafi, líkt og meðákærði, ítrekað hótað honum og hans nánustu líkamlegu ofbeldi og lífláti greiddi hann ekki umkrafða fjárhæð, sbr. það sem segir í ákæru, og jafnframt að honum hafi verið hótað lifrarbólgusmiti undir lok veru hans í húsakynnum ákærða X. Að virtum staðföstum og skilmerkilegum framburði brotaþola, sem stoð hefur í trúverðugum framburði foreldra hans sem hlýddu á orðræður í ítrekuðum símaviðræðum að morgni mánudagsins 10. ágúst, en einnig að virtum framburði D að nokkru og loks framgöngu ákærða X í heild gagnvart brotaþola þykir nægjanlega sannað að ákærði X sé sannur að sök um nefnd sakaratriði. Brotaþoli hefur lýst því að vegna hinnar harkalegu barsmíðar með ryksuguröri sem hann varð fyrir í upphafi veru hans í vistarverum ákærða X hafi hann vankast. Hefur þessi framburður að áliti dómsins stoð í rannsóknargögnum, þ.á m. læknisvottorði. Brotaþoli hefur jafnframt lýst því að hann hafi mátt þola ítrekaðar og stöðugar barsmíðar auk hótana um langan tíma, ekki síst af hálfu ákærða X, og þar á meðal eftir að hann var færður á dýnu í einu horni herbergisins. Brotaþoli lýsti því að honum hefði nær frá upphafi verið meinað að yfirgefa vettvang nema gegn því skilyrði að hann gengi að kröfu um greiðslu skuldar, sem sífellt hefði farið hækkandi. Að áliti dómsins hefur öll þessi frásögn brotaþola stoð í framburði vitna og í rannsóknargögnum. Verður að þessu virtu að telja framburð ákærða X, þess efnis að brotaþola hafi verið frjálst að yfirgefa vettvang, ótrúverðugan. Ákærði Gestur neitar hér alfarið sök. Af frásögn hans fyrir dómi verður ráðið að honum hafi verið ljóst þegar hann kom fyrst í herbergið, um miðnættið þann 10. ágúst, að brotaþoli var þar staddur vegna skulda hans við meðákærða. Er óumdeilt að er þetta gerðist lá brotaþoli fyrir á dýnu í horni herbergisins. Af frásögn ákærða Gests verður jafnframt ráðið að nokkru eftir komu hans hafi hann séð að brotaþoli var með nýlega áverka í andliti. Á síðari stigum lögreglurannsóknar og fyrir dómi kvaðst hann auk þess hafa séð ljósmyndir af brotaþola með áverka á andliti og nál í eyra. Ákærði hefur ekki dregið í efa að hann hafi átt orðaskipti við brotaþola þá um nóttina. Fyrir liggur að ákærði Gestur var í herberginu ásamt brotaþola allt þar til þeir fóru saman út þá um morguninn, um það leyti sem lögregla kom á vettvang. Ákærði Gestur hefur við alla meðferð málsins og að öðru leyti en að ofan var rakið lýst nær algjöru minnisleysi um gjörðir sínar vegna ölvunar og stöðugrar áfengisdrykkju. Er þetta ástand hans í samræmi við frásögn brotaþola, en einnig vætti vitna, þar á meðal V og að nokkru D. Verður í ljósi þessa ekki nema að takmörkuðu leyti byggt á frásögn hans. Brotaþoli hefur lýst því staðfastlega að ákærði Gestur hafi eftir að hann kom í herbergið beitt hann því líkamlega ofbeldi sem lýst er í 2. tölulið ákæru að því frátöldu að hann bar á móti því fyrir dómi að ákærði hafi lagst ofan á hann. Ber að sýkna ákærða af því sakaratariði. Brotaþoli hefur jafnframt borið að ákærði Gestur hafi hótað honum og ættmennum hans lífláti svo og hótað ættmennum hans mjög grófu ofbeldi, líkt og lýst er í ákæru, auk þess sem hann hafi neytt hann til að þrífa húsnæðið. Að áliti dómsins er framburður brotaþola um þetta skilmerkilegur og trúverðugur. Frásögn brotaþola hefur einnig að nokkru stoð í frásögn D og meðákærða X. Þá er frásögn brotaþola í samræmi við vitnisburð foreldra hans, en þau hlýddu á ítrekuð símtöl hans að morgni mánudagsins 10. ágúst. Frásögn brotaþola þykir auk þess hafa stoð í ítarlegum rannsóknarskýrslum lögreglu, þar á meðal um símanotkun aðila og vettvangsleit. Þegar þetta er virt í heild ásamt læknisvottorði þykir eigi varhugavert að telja sannað að ákærði Gestur sé sannur að sök um þau ákæruatriði sem að honum lúta í ákæru, að því frátöldu að líkamsárás hans þykir ekki vera stórfelld í skilningi hegningarlaganna. Við heildstætt mat á öllu framangreindu þykir framburður brotaþola studdur nægum gögnum um að hann hafi verið sviptur frelsi sínu, að hann hafi verið beittur ólögmætri nauðung í tilraunum ákærðu, X og Gests, til að hafa af honum fjármuni með ólögmætum hætti. Frelsissvipting brotaþola var framin í ávinningsskyni og var langvarandi. Að öllu framansögðu virtu og með hliðsjón af atvikum í heild þykir sannað að ákærðu hafi framið þau brot sem lýst er í ákæru og með þeim afleiðingum sem þar greinir, en að því frátöldu sem áður var rakið. Brot ákærðu varða við 251. gr., sbr. 20. gr. og 2. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 með áorðnum breytingum, en síðast nefnda lagagreinin þykir tæma sök gagnvart 225. gr. Þá varðar líkamsárásarbrot ákærða X vegna barsmíða hans með ryksuguröri við 2. mgr. 218. gr. nefndra laga, en brot ákærða Gests við ákvæði 1. mgr. 217. gr. sömu laga. III. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði X talsverðan sakaferil að baki. Frá átján ára aldri hefur hann sextán sinnum verið dæmdur, tíðum fyrir fíkniefnalagabrot, umferðarlagabrot, eignaspjöll og auðgunarbrot, en að auki hefur hann tvisvar, á árunum 2006 og 2007, verið dæmdur fyrir líkamsárásir. Hann var hinn 21. ágúst 2009 dæmdur í tíu mánaða fangelsi fyrir ávana- og fíkniefnalagabrot og þjófnað, en síðast var honum dæmdur hegningarauki, þann 19. janúar 2010, fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, eins mánaðar fangelsi. Þau brot sem ákærði er nú sakfelldur fyrir framdi hann að hluta til fyrir uppsögu þessara dóma og verður honum því ákveðinn hegningarauki, sbr. ákvæði 78. gr. laga nr. 19, 1940. Við ákvörðun refsingar ákærða ber m.a. að líta til þess að brot hans gegn A voru alvarleg, hrottafengin og niðurlægjandi, en að auki hefur hann í máli þessu verið sakfelldur fyrir að hafa nokkurt magn af fíkniefnum í vörslum sínum. Þá ber að líta til fyrrnefnds sakaferils ákærða, en einnig ber að hafa hliðsjón af 1. tl. 1. mgr., svo og 2. mgr. 70. gr., sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga og því að hann játaði að hluta til brot sín og lýsti iðran. Þykir refsing ákærða X að þessu virtu hæfilega ákveðin fangelsi í tvö og hálft ár, en til frádráttar komi gæsluvarðhald hans frá 12. ágúst til 14. september 2009. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði Gestur þrívegis frá árinu 2008 hlotið sektardóma vegna brota gegn umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Hann var dæmdur 28. ágúst 2009 fyrir umferðarlagabrot, en síðast var hann dæmdur fyrir ávana- og fíkniefnabrot í janúar 2010. Við ákvörðun refsingar ákærða ber einkum að líta til þess að brot hans gegn A voru alvarleg, hrottafengin og niðurlægjandi, en að auki hefur hann í máli þessu verið sakfelldur fyrir að hafa haft talsvert magn af fíkniefnum í vörslum sínum. Ber að hafa hliðsjón af 1. tl. 1. mgr., svo og 2. mgr. 70. gr., sbr. 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga, en ákærði þykir ekki hafa neinar málsbætur. Hann hefur ekki áður sætt refsingu fyrir ofbeldisbrot. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 20 mánuði, en til frádráttar komi gæsluvarðhald hans frá 12. til 18. ágúst 2009. Dæma ber ákærðu til að sæta upptöku á fyrrgreindum fíkniefnum svo sem í dómsorði greinir. IV. Arnar Sigfússon, héraðsdómslögmaður og réttargæslumaður A, bar fram bótakröfu á hendur ákærðu, fyrir hans hönd, með bréfi, dagsettu 25. maí 2010 og krafðist þess að ákærðu yrðu dæmdir óskipt til greiðslu miska- og skaðabóta að fjárhæð 4.062.386 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. ágúst 2009 til 2. júlí 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krafðist lögmaðurinn hæfilegrar þóknunar við alla meðferð málsins. Hann rökstuddi kröfuna við aðalmeðferð málsins, en um lagarök var vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993 og almennu skaðabótareglunnar. Ákærðu hafa með hinni alvarlegu háttsemi sinni gagnvart brotaþola bakað sér skyldu til greiðslu bóta vegna þess tjóns sem af henni hlaust. Ber við ákvörðun þeirra m.a. að líta til þess að frelsissvipting brotaþola var langvarandi og til þess fallin að valda honum andlegri þjáningu. Í nefndri bótakröfu er í fyrsta lagi krafist miskabóta að fjárhæð 4.000.000 króna. Í ljósi atvika, 26. gr. skaðabótalaga og með hliðsjón af vitnisburði sérfróðra vitna fyrir dómi, en einnig niðurstöðu dómsins um einstök sakaratriði þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 900.000 krónur. Í öðru lagi er krafist skaðabóta vegna útlagðs kostnaðar, annars vegar vegna læknishjálpar og lyfja að fjárhæð 27.386 krónur og hins vegar sálfræðimeðferðar að fjárhæð 35.000 krónur, samtals 62.386 krónur. Þessir liðir eru nægjanlega studdir gögnum og verða þeir teknir til greina. Eru bætur til handa brotaþola að ofangreindu virtu ákveðnar 962.386 krónur. Um þóknun réttargæslumanns svo og um vexti fer eins og í dómsorði greinir. Samkvæmt yfirliti og yfirlýsingu sækjanda fyrir dómi nemur sakarkostnaður vegna ákæru sem útgefin var 26. júlí 2010 66.679 krónum, sem ákærðu ber að greiða óskipt. Í ljósi niðurstöðu dómsins um refsiheimfærslu og sakfellingu ákærðu að hluta þykir rétt að málsvarnarlaun verjenda ákærðu verði að ¼ hluta greidd úr ríkissjóði, en að ¾ af ákærðu. Við ákvörðun þeirra verður m.a. litið til umfangs málsins og starfa hinna skipuðu verjenda við alla meðferð þess, en einnig ber að líta til þeirra sjónarmiða sem fram koma t.d. í dómi Hæstaréttar Íslands nr. 290/2000 um hlutverk réttargæslumanna. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X, Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns, 1.242.450 krónur, greiðist að ¼ hluta úr ríkissjóði, en að ¾ hlutum af ákærða. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Gests Hrafnkels Kristmundssonar, Ólafs Rúnars Ólafssonar héraðsdómslögmanns, 966.350 krónur, greiðist að ¼ hluta úr ríkissjóði, en að ¾ hlutum af ákærða. Við ákvörðun málsvarnarlauna, en einnig réttargæslulauna var litið til reglna um virðisaukaskatt. Af hálfu ákæruvalds flutti málið X Þorbergsson sýslumannsfulltrúi. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88, 2008. Mál þetta dæma héraðsdómararnir Ólafur Ólafsson, sem dómsformaður, Erlingur Sigtryggsson og Jón Höskuldsson. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö og hálft ár. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða sem hann sætti frá 12. ágúst til 14. september 2009. Ákærði, Gestur Hrafnkell Kristmundsson, sæti fangelsi í 20 mánuði. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða sem hann sætti frá 12. til 14. ágúst 2009. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 0,85 gr. af tóbaksblönduðu hassi, 4,73 gr. af hassi, 5,25 gr. af marihúana og 29,75 gr. af amfetamíni, sbr. efnaskrár lögreglu nr. 15.706, 18.362, 18.363, 18.835 og 18.893. Ákærðu greiði A, kt. [...], óskipt, 962.386 krónur í miska- og skaðabætur, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu, frá 10. ágúst 2009 til 2. júlí 2010, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærðu greiði óskipt 66.679 krónur í sakarkostnað. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X, Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns 1.242.450 krónur greiðist að ¼ hluta úr ríkissjóði, en að ¾ hlutum af ákærða. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Gests Hrafnkels, Ólafs Rúnars Ólafssonar héraðsdómslögmanns 966.350 krónur greiðist að ¼ hluta úr ríkissjóði, en að ¾ hlutum af ákærða. Réttargæslulaun Arnars Sigfússonar héraðsdómslögmanns, 502.000 krónur, greiðist að ¼ hluta úr ríkissjóði, en að ¾ hlutum af ákærðu.
Mál nr. 260/2016
Skóli Sveitarfélög Gatnagerðargjald
Árið 2008 gerðu M og Í samkomulag um stofnun og uppbyggingu framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Samkvæmt ákvæði þágildandi laga nr. 80/1996 um framhaldsskóla, sbr. nú laga nr. 92/2008, átti M að bera 40% af stofnkostnaði skólans og Í 60%. Ágreiningur aðila laut að því hvort gatnagerðargjald, sem M krafðist vegna lóðar undir húsakynni skólans, teldist til stofnkostnaðar hans eða hvort framhaldsskóli væri undanþeginn slíku gjaldi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt lögum nr. 80/1996 hafi sveitarfélögum verið skylt að leggja til lóðir undir framhaldsskóla án kvaða eða gjalda og virtist óumdeilt að í framkvæmd í tíð laganna hefðu sveitarfélög ekki krafist gatnagerðargjalds vegna slíkra lóða. Með lögum nr. 92/2008, áður en þeim var breytt með lögum nr. 5/2015, hefði á hinn bóginn verið mælt svo fyrir að sveitarfélög skyldu leggja til lóðir undir framhaldsskóla án endurgjalds. Með hliðsjón af lögskýringargögnum og túlkun ákvæða laga nr. 92/2008 var litið svo á að stofnkostnaður í skilningi þeirra tæki eingöngu til húsnæðis og almenns búnaðar í því. Að þessu virtu var talið að M ætti ekki rétt á að fá greitt umþrætt gatnagerðargjald.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir, Stefán Már Stefánssonprófessor og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar7. apríl 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara sýknuað svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er rakið í hinumáfrýjaða dómi gerðu aðilarnir samkomulag 19. febrúar 2008 um stofnun oguppbyggingu framhaldsskóla í Mosfellsbæ. Á þeim grunni stóðu aðilarnir saman aðbyggingu skólans, sem mun hafa verið tekinn í notkun á árinu 2014, en þeir fóluFramkvæmdasýslu ríkisins að hafa umsjón með framkvæmd verksins, þar á meðalbókhalds- og greiðsluþjónustu. Áfrýjandi átti að bera 40% af stofnkostnaðiskólans og stefndi 60%, sbr. c. lið 2. mgr. 47. gr. laga nr. 92/2008 umframhaldsskóla, en þegar aðilarnir gerðu fyrrnefnt samkomulag gilti um þetta 4.mgr. 37. gr. laga nr. 80/1996 um framhaldsskóla.Áfrýjandi lagði til lóð undir skólannað Háholti 35 í Mosfellsbæ og tilkynnti framkvæmdasýslunni 8. júní 2011 að hannhafi orðið við umsókn hennar um byggingarleyfi fyrir skólahús. Samhliða því gafáfrýjandi út reikning á hendur framkvæmdasýslunni fyrir svonefndumbyggingagjöldum vegna skólans að fjárhæð samtals 104.019.420 krónur. Af þeirrifjárhæð námu gatnagerðargjöld 101.784.632 krónum, en að öðru leyti var þar umræða gjöld vegna úttekta á mannvirki og vottorða um þær, afgreiðslu og veitingarbyggingarleyfis, útsetningar á lóð, tengingar fráveitu og yfirferðarséruppdrátta, samtals 2.234.788 krónur. Framkvæmdasýslan mun hafa endursentþennan reikning með vísan til þess að áfrýjanda bæri samkvæmt 1. mgr. 47. gr.laga nr. 92/2008 að leggja til lóð undir skólahúsið án endurgjalds. Í framhaldiaf því reis ágreiningur milli áfrýjanda og framkvæmdasýslunnar um réttmætireikningsins, en eftir gögnum málsins virðist sú deila í raun hafa snúist um hvortáfrýjanda hafi verið heimilt að krefjast gatnagerðargjalds. Svo fór aðframkvæmdasýslan beindi 28. febrúar 2013 reikningi að fjárhæð 120.672.796krónur til áfrýjanda vegna hlutdeildar hans í áföllnum stofnkostnaði við skólann,en áfrýjandi lýsti 14. júní sama ár yfir skuldajöfnuði á fyrrnefndri kröfusinni að fjárhæð 104.019.420 krónur við kröfu samkvæmt reikningnum. Þvíandmælti framkvæmdasýslan og tókst ekki að jafna þann ágreining. Þegarframkvæmdum við skólann var lokið gerði framkvæmdasýslan yfirlit 31. mars 2015um stöðu byggingareikninga, en samkvæmt því nam bókfærður heildarkostnaðurvegna skólans samtals 1.433.682.881 krónu og átti 40% hlutdeild áfrýjanda íhonum að vera 573.473.152 krónur. Af þeirri fjárhæð hafi áfrýjandi greittsamtals 473.264.908 krónur og væri skuld hans því 100.208.244 krónur. Þessuhefur áfrýjandi hafnað og höfðaði stefndi mál þetta 18. júní 2015 til að fááfrýjanda dæmdan til að greiða síðastnefnda fjárhæð.Óumdeilt er að í fyrrgreindumheildarkostnaði vegna framhaldsskólans í Mosfellsbæ, 1.433.682.881 krónu, séekki meðtalið gatnagerðargjaldið, sem áfrýjandi hafði gert kröfu um, svo og aðí samanlögðum greiðslum, sem hann hafði innt af hendi, 473.264.908 krónum, séheldur ekki gert ráð fyrir skuldajöfnuði með fjárhæð gatnagerðargjaldsins. Ímálflutningi fyrir Hæstarétti hélt stefndi því á hinn bóginn fram að gjöld, semreikningur áfrýjanda fyrir byggingagjöldum tók að öðru leyti til og voru einsog fyrr segir alls að fjárhæð 2.234.788 krónur, hafi verið talin með bæði í heildarkostnaðivegna skólans og í greiðslum áfrýjanda, enda hafi ekki verið ágreiningur um aðþau teldust til stofnkostnaðar, sem aðilarnir ættu að skipta með sér. Áfrýjandikvaðst í málflutningi ekki geta tjáð sig um hvort þetta væri rétt. Með vísantil 5. mgr. 101. gr., sbr. einnig 3. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, verður að leggja staðhæfingu stefnda um þetta til grundvallar viðúrlausn málsins og líta svo á að það snúist aðeins um réttmæti kröfu áfrýjandaum gatnagerðargjald, svo og hvort honum hafi að því gefnu verið heimilt að hafakröfuna uppi til skuldajafnaðar gegn kröfu Framkvæmdasýslu ríkisins um greiðsluhlutdeildar hans í stofnkostnaði vegna skólans.Í 4. mgr. 37. gr. laga nr. 80/1996 varmælt fyrir um hlutfallslega skiptingu kostnaðar af byggingarframkvæmdum fyrirframhaldsskóla milli stefnda og sveitarfélaga, en stefndi átti að bera 60% afslíkum kostnaði og hlutaðeigandi sveitarfélag 40%. Tekið var fram í ákvæðinu aðsveitarfélög skyldu leggja til lóðir undir framhaldsskóla án kvaða eða gjaldaog virðist óumdeilt í málinu að í framkvæmd í tíð laga nr. 80/1996 hafisveitarfélög ekki krafist gatnagerðargjalds vegna lóðar undir húsnæðiframhaldsskóla. Í 1. mgr. 47. gr. laga nr. 92/2008, áður en henni var breyttmeð 5. gr. laga nr. 5/2015, var á hinn bóginn mælt svo fyrir að sveitarfélögskyldu leggja til lóðir undir framhaldsskóla án endurgjalds. Í hinum áfrýjaðadómi var komist að þeirri niðurstöðu að skýra yrði þessi orð 1. mgr. 47. gr.laga nr. 92/2008, meðal annars á grundvelli lögskýringargagna, til samræmis viðorðalag eldra ákvæðisins og yrði að túlka það á þann veg að sveitarfélögum hafiverið óheimilt að krefjast gatnagerðargjalds vegna lóða undir framhaldsskóla.Til þess verður einnig að líta að í 1. mgr. og 2. mgr. 47. gr. laga nr. 92/2008er mælt fyrir um skiptingu stofnkostnaðar af framhaldsskóla milli stefnda ogsveitarfélaga og er tekið fram í 1. mgr. að með stofnkostnaði sé átt viðkostnað vegna húsnæðis og almenns búnaðar, sem ákveðið hafi verið að leggja tilskóla. Í framhaldi af orðum um þetta í því lagaákvæði, svo sem það stóð framtil gildistöku laga nr. 5/2015, var síðan áðurgreind regla um skyldusveitarfélaga til að leggja til lóðir undir framhaldsskóla án endurgjalds. Meðsamanburði á þessum fyrirmælum og að teknu tilliti til samhengisins milliþeirra leiðir jafnframt af orðskýringu á 1. mgr. 47. gr. laga nr. 92/2008 aðstofnkostnaður af framhaldsskóla í skilningi ákvæðisins taki eingöngu tilhúsnæðis og almenns búnaðar í því. Með þessari athugasemd verður með vísan tilforsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hans um að áfrýjandi hafi ekki áttrétt á að fá greitt gatnagerðargjald vegna lóðar undir húsakynniframhaldskólans í Mosfellsbæ.Eins og málið liggur fyrir samkvæmtáðursögðu reynir ekki að fenginni þessari niðurstöðu á það hvort áfrýjanda hafiverið heimilt að inna af hendi framlag vegna stofnkostnaðar við framhaldsskólannmeð skuldajöfnuði. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Mosfellsbær, greiðistefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2016. I Mál þetta, sem var dómtekið 12. janúarsl., er höfðað 18. júní 2015 af íslenska ríkinu, Arnarhváli í Reykjavík, gegnMosfellsbæ, Þverholti 2 í Mosfellsbæ. Stefnandi krefst þess aðallega aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum 100.208.244 krónur auk dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 14.júní 2013 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Tilvara er þess krafist að stefndi greiði stefnanda 40.731.853 krónur, aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 14. júní 2013 til greiðsludags, auk málskostnaðar að matidómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllumkröfum stefnanda en til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu. Þá krefststefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. II Stefnandi og stefndi gerðu með sérsamkomulag um stofnun og uppbyggingu framhaldsskóla í Mosfellsbæ 19. febrúar2008. Var við það miðað að menntamálaráðherra annaðist ráðningu skólameistarasem átti að hefja störf eigi síðar en haustið 2008. Í samkomulaginu var gertráð fyrir nýbyggingu fyrir skólann. Við þarfagreiningu, sem skyldi fara frameftir undirritun samkomulagsins, átti að miða við að kostnaðarrammibyggingarframkvæmdanna yrði um 840 milljónir króna á verðlagi ágústmánaðar2007. Gera skyldi sérstakan samning milli aðila um framkvæmdina þegarendanlegar tillögur að stærð og gerð húsnæðisins og nákvæm kostnaðaráætlunlægju fyrir. Þá var kveðið á um það að miða skyldi við að hlutdeild ríkissjóðsí kostnaði ætti að greiðast að stærstum hluta í þrennu lagi á árunum 2009 til2011. Í samkomulaginu var sérstaklega kveðið á um að gert væri ráð fyrir því aðMosfellsbær annaðist og bæri ábyrgð á byggingarframkvæmdum. Að beiðni menntamálaráðuneytisins vannFramkvæmdasýsla ríkisins frumathugun samkvæmt II. kafla laga nr. 84/2001 umskipan opinberra framkvæmda fyrir fyrirhugaðan framhaldsskóla í Mosfellsbæ.Niðurstaða hennar lá fyrir í júní 2009. Samkeppni var haldin um hönnun skólansvorið 2010. Fram kemur í stefnu að Framkvæmdasýsla ríkisins hafi í kjölfariðannast áætlunargerð vegna hönnunar og byggingar á fyrsta áfanga framhaldsskólansí samræmi við verðlaunatillöguna. Stofnunin lagði síðan fram umsókn 27. maí2011 fyrir hönd aðila málsins til að fá að byggja skólahús á lóðinni nr. 35 viðHáholt í Mosfellsbæ. Byggingarfulltrúi Mosfellsbæjar samþykkti umsóknina 8.júní 2011. Þann sama dag sendi stefndi Framkvæmdasýslu ríkisins reikning aðfjárhæð 104.019.420 krónur. Samkvæmt sundurliðun á reikningnum er fjárhæðin aðmestu leyti krafa um greiðslu gatnagerðargjalds að fjárhæð 101.784.632 krónur.Að öðru leyti laut reikningurinn að byggingarleyfisgjaldi, tengigjöldum fyrirfráveitu, ásamt ýmsum gjöldum fyrir vinnu byggingarfulltrúa við úttektir ogannað. Af hálfu stefnanda var reikningurinnendursendur með tilvísun til 47. gr. laga nr. 92/2008 um framhaldsskóla. Íákvæðinu sagði á þessum tíma að sveitarfélög legðu til lóðir undirframhaldsskóla án endurgjalds. Með bréfi byggingarfulltrúa stefnda 8. júní 2011var krafa um greiðslu samkvæmt reikningnum áréttuð. Þar segir að reikningurinnhafi „ekkert með lóð eða lóðarkostnað að gera“. Er því haldið fram í bréfinu aðstefndi hafi lagt til lóð endurgjaldslaust í samræmi við 47. gr. laga nr.92/2008, enda hafi engin byggingarréttargjöld verið innheimt vegna lóðarinnar. Með bréfi Framkvæmdasýslu ríkisins 31.ágúst 2011 voru færð rök fyrir því að fyrrgreint lagaákvæði stæði í vegi fyrirþví að gatnagerðargjöld yrðu lögð á í tengslum við útgáfu byggingarleyfis fyrirskólahúsnæðinu. Á þeim grundvelli hafnaði stefnandi greiðsluskyldugatnagerðargjalda. Framkvæmdasýsla ríkisins ritaði mennta-og menningarmálaráðuneytinu og stefnda bréf 26. október 2011 í tilefni af þvíað áætlunargerð vegna framkvæmdanna var að ljúka. Kemur þar fram að stofnunineigi samkvæmt lögum um skipan opinberra framkvæmda að hafa yfirumsjón meðverklegum framkvæmdum eins og þær séu skilgreindar í lögunum. Fylgdu bréfinudrög að samningi milli ráðuneytisins og stefnda annars vegar og Framkvæmdasýsluríkisins hins vegar. Þá fylgdi bréfinu heildarkostnaðaráætlun fyrirbyggingarframkvæmdirnar og nam hún samtals 1.945 milljónum króna. Þar var ekkigert ráð fyrir að neinn kostnaður hlytist af greiðslu gatnagerðargjalda. Hinsvegar var þar miðað við að ýmis önnur gjöld eins og byggingarleyfisgjald, gjöldvegna úttekta og yfirferðar byggingarfulltrúa, skipulagsgjald og tengigjöldværu hluti byggingarkostnaðarins. Í sundurliðun kostnaðaráætlunarinnar kemurfram að samtals muni gjöld og rekstur á framkvæmdatíma nema 11 milljónum króna.Í bréfinu var þess þó getið að ágreiningur væri um það hvort greiða skyldigatnagerðargjald vegna framkvæmdanna. Áréttað var að setja þyrfti þennanágreining „í ásættanlegt ferli“ þannig að verkið gæti gengið „eðlilega fyrirsig“. Áður en útboðsheimild var veitt aflaðifjármálaráðuneytið umsagnar Framkvæmdasýslu ríkisins, dags. 8. febrúar 2012. Íumsögninni kemur fram að heildarkostnaðaráætlun nemi samtals 1.720 milljónumkróna á verðlagi í janúar 2012, en þar af verði gjöld og rekstur áframkvæmdatíma 10 milljónir króna. Ætti kostnaðurinn að skiptast þannig að 60%,eða 960 milljónir króna, féllu á stefnanda en 40%, eða 640 milljónir króna, ástefnda. Bygging framhaldsskólans var boðin út ímars 2012. Í útboðs- og samningsskilmálum kemur fram að stefnandi og stefnduséu sameiginlega verkkaupar og að Framkvæmdasýsla ríkisins hafi umsjón meðverkinu. Stefnandi og stefndi gerðu með sérsamning 30. mars 2012 um byggingu framhaldsskólans á grundvelli 47. gr. laganr. 92/2008 um framhaldsskóla. Fram kemur í 2. gr. samningsins að kostnaðureigi að skiptast þannig að ríkissjóður greiði 60% og stefndi 40% og aðeignarhlutföll yrðu samkvæmt lögum nr. 92/2008. Í 5. gr. samningsins er vikiðað ágreiningi aðila um greiðslu gatnagerðargjalda án þess að mælt sé fyrir umlausn á honum. Stefndi ítrekaði með bréfi tilFramkvæmdasýslu ríkisins, dags. 4. maí 2012, að reikningur að fjárhæð104.019.420 krónur væri í vanskilum. Kom þar fram að ef ekki yrði gengið frágreiðslu innan 14 daga mætti vænta þess að gripið yrði til frekariinnheimtuaðgerða og/eða skuldajöfnunar. Með bréfi 22. maí 2012 hafnaðiFramkvæmdasýsla ríkisins að svo stöddu að greiða gatnagerðargjöld afskólalóðinni með vísan til 5. gr. samnings aðila frá 30. mars 2012. Með bréfi bæjarstjóra stefnda 5. júní2012 var mennta- og menningarmálaráðuneytinu tilkynnt að stefndi heimilaðiútgáfu byggingarleyfis þó að ekki hefði enn verið leyst úr ágreiningi aðila umgreiðslu gatnagerðargjalds. Framkvæmdasýsla ríkisins staðfestifyrir hönd aðila tilboð Eyktar ehf. í verkið með tölvuskeyti 18. júní 2012.Verksamningur var undirritaður 27. ágúst 2012 af hálfu verktakans, af hálfustefnda 12. október sama ár og af hálfu mennta- og menningarmálaráðuneytisins19. sama mánaðar. Í bréfi stefnda til Framkvæmdasýsluríkisins 1. nóvember 2012 var áréttuð sú afstaða stefnda að leggja bærigatnagerðargjald á nýbyggingu framhaldsskólans. Í því bréfi lýsti stefndi þvíyfir að sveitarfélagið myndi „skuldajafna á móti þeim reikningum sem koma tilbæjarins vegna 40% hlutdeildar hans í byggingarkostnaði framhaldsskólans,þangað til fyrrgreindur reikningur vegna gatnagerðargjalds og annarra gjalda erað fullu greiddur“. Mennta- og menningarmálaráðuneytið ogstefndi gerðu samning við Framkvæmdasýslu ríkisins um verkaskiptingu ogvinnutilhögun vegna framkvæmda við byggingu framhaldsskólans. Samningurinn varundirritaður 19. nóvember 2012 af hálfu Framkvæmdasýslu ríkisins og 24. janúar2013 af hálfu mennta- og menningarmálaráðuneytisins, en undirritun af hálfustefnda er ódagsett. Með samningi þessum fólu verkkaupar Framkvæmdasýsluríkisins að hafa umsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdunum. Í 6. gr.samningsins segir að áður en framkvæmdir hefjist geri samningsaðilarsameiginlega greiðsluáætlun fyrir verkið og skuli hún vera hluti samningsins.Bæri þeim sem fjármagna verkið að staðfesta greiðsluáætlunina og skylduverkkaupar „greiða samkvæmt þessari áætlun á þeim dögum sem tilgreindir eru íáætluninni“. Þá segir þar að Framkvæmdasýsla ríkisins beri ábyrgð áfjármálaeftirliti, bókhalds- og greiðsluþjónustu og bar stofnuninni að upplýsaverkkaupa mánaðarlega um fjárhagsstöðu verksins. Með samningi þessum fylgdiheildarkostnaðaráætlun framkvæmdanna sem nam 1.450 milljónum króna. Sú fjárhæðvar sundurliðuð í ráðgjöf, 143,5 milljónir króna, verkframkvæmd, 1.129,2milljónir króna, umsjón og eftirlit, 60 milljónir króna, gjöld og rekstur á framkvæmdatíma,105,3 milljónir króna og búnað og listskreytingu, 12 milljónir króna. Þá fylgdisundurliðuð greiðsluáætlun samningnum eins og kveðið var á um í 6. gr. hans.Þar er gert ráð fyrir mánaðarlegum greiðslum aðila í hlutföllunum 60/40 tildesember 2013. Framkvæmdasýsla ríkisins gerði stefndareikning 28. febrúar 2013 að fjárhæð 120.672.796 krónur vegna vangreiddrarhlutdeildar í verkinu samkvæmt stöðu þess um áramótin. Með bréfi 4. mars 2013mótmælti stofnunin einnig því að stefnda væri unnt að skuldajafnagatnagerðargjöldum og öðrum gjöldum, sbr. reikning 8. júní 2011, á móti þeimreikningum sem stofnunin gerði stefnda vegna hlutdeildar hans íbyggingarkostnaði skólans. Í bréfinu hélt stofnunin því fram að teldi annarverkkaupa sig eiga kröfu á hendur hinum yrði hann að beina þeirri kröfu aðhonum en ekki Framkvæmdasýslu ríkisins, sem einungis annaðist umsýslu fyrirverkkaupa. Geti stofnunin ekki verið skuldari gagnkröfunnar, heldur hljótikrafan að vera á hendur eiganda verksins. Stefndi svaraði framangreindu bréfiFramkvæmdasýslu ríkisins með bréfi 5. apríl 2013 þar sem rök voru færð fyrirþví að rétt væri að beina skuldajöfnuði að stofnuninni. Með tölvuskeyti forstjóraFramkvæmdasýslu ríkisins 13. maí 2013 til bæjarstjóra stefnda var bent á aðskuld stefnda vegna framkvæmdanna væri komin vel yfir 200 milljónir króna. Ísvarskeyti bæjarstjórans 5. júní 2013 segir að umræddir reikningar séu íeðlilegu greiðsluferli, en að 120 milljóna króna reikningurinn verði væntanleganotaður til skuldajafnaðar um leið og svar berist frá menntamálaráðuneytinu. Með bréfi til Framkvæmdasýslu ríkisins14. júní 2013 tilkynnti stefndi að reikningi 8. júní 2011, að fjárhæð104.019.420 krónur, hefði verið skuldajafnað á móti reikningi Framkvæmdasýsluríkisins 28. febrúar 2013, að fjárhæð 120.672.796 krónur. Mismunurreikningsfjárhæða, 16.653.376 krónur, var lagður inn á tilgreindanbankareikning sama dag, 14. júní 2013. Framkvæmdasýsla ríkisins krafði stefndaum greiðslu eftirstöðva reikningsins frá 28. febrúar 2013 með bréfi 10.september 2013. Samanstóð krafan af áramótastöðu byggingarkostnaðarframhaldsskólans, að fjárhæð 104.019.420 krónur, og dráttarvöxtum, að fjárhæð7.174.448 krónur, samtals 111.193.868 krónum. Fram kemur í innheimtubréfinu aðFramkvæmdasýsla ríkisins mótmæli því að heimild hafi staðið til þess aðskuldajafna framangreindum kröfum. Stefndi mótmælti kröfu Framkvæmdasýsluríkisins með bréfi 8. október 2013 enda hafi krafan verið greidd meðskuldajöfnuði. Nýbygging Framhaldsskólans í Mosfellsbævar tekin í notkun í byrjun vorannar 2014. Lóðarleigusamningur um lóðina nr. 35við Háholt í Mosfellsbæ var undirritaður 14. apríl 2014 af stefnda semlóðareiganda og stefnda og stefnanda sem leigutökum í hlutföllunum 40/60.Svokölluð ábyrgðarúttekt var gerð 7. janúar 2015. Stefnandi heldur því fram aðvið verklok hafi vantað 100.208.244 krónur upp á að stefndi hafi staðið skil álögbundnu 40% framlagi sínu við framkvæmdina og vísar um það til skjals sem beryfirskriftina „Staða byggingareikninga“. Ástæða þess að stefndi hefur ekki inntstefnufjárhæðina af hendi er yfirlýsing hans um skuldajöfnuð með kröfu umgreiðslu gatnagerðargjalda vegna byggingar framhaldsskólans. Kveður stefnandimálið höfðað í þeim tilgangi að fá hrundið þessum ólögmæta skuldajöfnuði og fáúr því skorið hvort álagning á gatnagerðargjaldinu samræmist 47. gr. laga nr.92/2008. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi rökstyður fjárkröfu sína á þáleið að í 47. gr. laga nr. 92/2008 sé kveðið á um stofnkostnað opinberra framhaldsskóla.Samkvæmt ákvæðinu skuli gera samning um stofnkostnað og skiptingu hans milliþeirra sem standa að stofnun framhaldsskóla. Með stofnkostnaði sé átt viðkostnað vegna húsnæðis og almenns búnaðar sem samningsaðilar ákveði að leggjatil skólans. Lóðir undir framhaldsskóla skuli sveitarfélög hins vegar leggjatil án endurgjalds, eins og sagði í ákvæðinu á þeim tíma er atvik urðu. Stefnandi vísar til þess að aðilar hafigert með sér samkomulag 19. febrúar 2008 og samning um bygginguFramhaldsskólans í Mosfellsbæ í mars 2012 í samræmi við 2. mgr. 47. gr. laganr. 92/2008. Byggingarframkvæmdin hafi verið sameiginleg framkvæmd aðila ískilningi c-liðar 2. mgr. 47. gr. laganna og hafi Framkvæmdasýslu ríkisinsverið falin umsjón með undirbúningi og framkvæmdum. Kostnaðurinn, þ.m.t.hönnunarkostnaður og allur kostnaður við undirbúning byggingarframkvæmdanna,hafi skipst á milli aðila þannig að stefnandi skyldi greiða 60% kostnaðarins enstefndi 40%. Lög heimili ekki nein frávik frá þeirri kostnaðarskiptingu. Aðilumsé því óheimilt að semja um aðra skiptingu stofnkostnaðar. Stefnandi vísar til þess að byggingframhaldsskólans hafi verið opinber framkvæmd í skilningi laga nr. 84/2001 umskipan opinberra framkvæmda. Framkvæmdasýsla ríkisins hafi unnið frumathugun ogáætlunargerð í samræmi við II. og III. kafla laganna. Áætlaður heildarkostnaðurvið framkvæmdirnar hafi 8. febrúar 2012 verið talinn nema 1.720.000.000 krónum,sem hafi átt að skiptast í lögbundnu hlutfalli þannig á milli aðila aðstefnandi greiddi 960.000.000 króna en stefndi 640.000.000 króna. Stefnandi vísar jafnframt til þess að íverksamningi við Eykt ehf. í október 2012 hafi verið kveðið á um að verkkauparstæðu verktakanum skil á greiðslu fyrir verkið með tilteknum hætti. Þar komieinnig fram að verktaki skuli skrá reikninga á Framkvæmdasýslu ríkisins vegnaFramhaldsskólans í Mosfellsbæ. Í útboðs- og samningsskilmálum, sem séu hlutiverksamningsins, sé tekið fram í lið 0.2.1 að Framkvæmdasýsla ríkisins hafiumsjón með verkinu fyrir verkkaupa. Stefnandi vísar enn fremur til ákvæðisí samningi aðila við Framkvæmdasýslu ríkisins sem áður er getið og fylgiskjalsmeð honum, er hafi að geyma sameiginlega greiðsluáætlun stefnanda og stefnda.Samkvæmt henni hafi stefnandi átt að inna af hendi 873.000.000 króna tilverksins en stefndi 577.000.000 króna. Hafi þeir skuldbundið sig til að greiðasamkvæmt þeirri áætlun til Framkvæmdasýslu ríkisins á þeim dögum sem þar erutilgreindir. Það hafi stefndi ekki gert nema að hluta. Hann hafi þar meðvanefnt bæði lögboðna og umsamda skyldu sína. Stefnandi bendir á að hann hafi greitt60% stofnkostnaðarins í samræmi við áskilnað laga og sameiginlegugreiðsluáætlunina. Stefndi hafi lýst yfir skuldajöfnuði sem nemi 104.019.420krónum af stofnkostnaðarframlagi sínu við Framkvæmdasýslu ríkisins vegnaætlaðrar skuldar stofnunarinnar á byggingar- og gatnagerðargjöldum. Þessiráðstöfun stefnda hafi leitt til þess að stefndi hafi ekki staðið skil á 40%stofnkostnaðarframlagi sínu. Frá og með 14. júní 2013 hafi 104.019.420 krónurvantað upp á þau skil. Stefnandi hafi frá og með þeim degi þurft að fjármagnaþað sem upp á hafi vantað til að unnt væri að standa Eykt ehf. skil á greiðslumí samræmi við skyldur aðila samkvæmt ákvæðum verksamningsins. Við verklok hafisú fjárhæð numið 100.208.244 krónum, en það sé stefnufjárhæð málsins. Stefndaberi því að endurgreiða stefnanda þann byggingarkostnað sem stefnandi innti afhendi til verktakans vegna vanefnda stefnda. Stefnandi byggir á því að skilyrðiskuldajafnaðar af hálfu stefnda hafi ekki verið fyrir hendi. Því til stuðningsbendir stefnandi á að Framkvæmdasýsla ríkisins hafi einungis borið ábyrgð áfjármálaeftirliti, bókhalds- og greiðsluþjónustu. Stofnunin hafi því einungisátt að hafa umsjón með því að stefnandi og stefndi inntu af hendistofnkostnaðinn í samræmi við þar til greinda greiðsluáætlun. Það fé hafiFramkvæmdasýsla ríkisins síðan átt að greiða Eykt ehf. í samræmi við ákvæðiverksamningsins eftir framvindu verksins. Framkvæmdasýsla ríkisins sémilliliður á milli aðila verksamningsins hvað þennan þátt varðar og eigi enganformlegan kröfurétt á hendur stefnda til að standa skil á stofnframlaginu.Ekkert slíkt kröfuréttarsamband sé heldur á milli Framkvæmdasýslu ríkisins ogstefnanda. Þegar af þeirri ástæðu komi skuldajöfnuður á hendur Framkvæmdasýsluríkisins ekki til neinna álita. Stefnandi byggir jafnframt á því aðgreiðsla stofnkostnaðar til byggingar framhaldsskóla samkvæmt 47. gr. laga nr.92/2008 sé sérstaks eðlis og verði því ekki skuldajafnað. Í ákvæðinu sé tilgreintí hvaða hlutföllum aðilar eigi að greiða kostnaðinn og sé óheimilt að semja umönnur hlutföll. Augljóslega sé gengið út frá því að stofnkostnaðurinn ségreiddur að fullu og í reiðufé enda stofnist eignarréttur aðila aðskólabyggingunni í sömu hlutföllum og nemur stofnframlagi þeirra, sbr. 48. gr.laganna. Stefnandi vísar enn fremur til þess aðí 2. mgr. 1. gr. laga nr. 84/2001 um skipan opinberra framkvæmda sé áréttað aðútboð opinberra framkvæmda fari samkvæmt lögum um opinber innkaup. Framlögumstefnanda og stefnda til framkvæmdanna sé ætlað að standa straum af kostnaðivið byggingu framhaldsskóla og taki útboð mið af því að þeir peningar séu tilreiðu til að standa straum af samningi við byggingaraðila að afstöðnu útboði.Af 12. gr. laga nr. 84/2001 verði ekki annað ráðið en að framlög stefnanda ogstefnda skuli koma úr ríkissjóði og sveitarsjóði. Með undirritun stefnda ásamninginn frá 30. mars 2012 hafi falist skrifleg yfirlýsing hans í samræmi við3. mgr. 12. gr. laga nr. 84/2001. Sú yfirlýsing sé skuldbindandi fyrir stefnda. Þar að auki telur stefnandi aðkostnaðarframlag stefnda samkvæmt 47. gr. framhaldsskólalaga myndi ekkiaðalkröfu sem sé hæf til skuldajafnaðar á ætlaðri kröfu stefnda á hendurstefnanda, eða Framkvæmdasýslu ríkisins ef því er að skipta. Framlag stefndarenni almennt hvorki til eignar hjá stefnanda né Framkvæmdasýslu ríkisins,heldur til verktakans í formi verklauna í samræmi við verksamning. Verktakanumberi engin skylda að lögum til að greiða stefnda gatnagerðargjald. Ekki heldurFramkvæmdasýslu ríkisins. Eigi krafa stefnda um greiðslu gatnagerðargjalda séreinhverja lagastoð beri honum að beina þeirri kröfu að stefnanda en ekkiFramkvæmdasýslu ríkisins. Stefnandi telur því að grundvallarskilyrðiskuldajafnaðar um gagnkvæmni hafi ekki verið fyrir hendi. Samkvæmt framansögðu byggir stefnandi áþví að skuldajöfnuðurinn, sem stefndi lýsti yfir 14. júní 2013, sé markleysa ogþví ólögmætur. Skuldajafnaðaryfirlýsingin hafi ekki leyst stefnda undan skyldutil að uppfylla sinn hluta samningsins um byggingu Framhaldsskólans íMosfellsbæ frá 30. mars 2012 sem og lögákveðna skyldu hans samkvæmt c-lið 2.mgr. 47. gr. laga nr. 92/2008. Hvorki lagafyrirmælin né samningur aðila heimilifrávik frá þeirri kostnaðarskiptingu og sé greiðsluskylda stefnda því ótvíræð. Stefnandi byggir enn fremur á því aðálagning gatnagerðargjalds hafi verið óheimil. Gagnkrafa stefnanda skorti þessvegna lagastoð. Bendir stefnandi á að gatnagerðargjald sé skattur sem lagður séá fasteign í samræmi við heimild í lögum nr. 153/2006. Skattlagningarheimildintakmarkist af undanþágum í öðrum lögum, þar á meðal 47. gr. laga nr. 92/2008 umframhaldsskóla. Stefnandi bendir á að í greinargerð meðfrumvarpi því sem varð að lögum nr. 92/2008 sé tekið fram í athugasemdum við47. gr. að efnislega sé ákvæðið sambærilegt 37. gr. þágildandi laga nr.80/1996, en þar hafi verið tekið fram að sveitarfélög legðu til lóðir undirframhaldsskóla án kvaða eða gjalda. Óumdeilt sé að gatnagerðargjald hafi veriðþar með talið. Með hliðsjón af lögskýringargögnum telur stefnandi að skýra beri47. gr. núgildandi laga á sömu lund. Þessu til frekari stuðnings vísarstefnandi til þess að víða sé vikið sérstaklega að undanþágum frá frá greiðslugatnagerðargjalda af byggingum í opinberri eigu eða þegar lög kveði á um skiptingustofnkostnaðar milli ríkis og sveitarfélags. Er á því byggt af hálfu stefnandaað það sé almenn stefna löggjafans að sveitarfélög afhendi land undir slíkarbyggingar endurgjaldslaust og án kvaða eða gjalda. Einnig er á því byggt afhálfu stefnanda að ekki verði séð að með lögum um gatnagerðargjald nr. 153/2006hafi ætlunin verið að afnema ákvæði í öðrum lögum sem undanþiggi stefnandagreiðslu gatnagerðargjalda af byggingum sem reistar séu og hýsialmannaþjónustu. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnandagerir hann þá varakröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 40.731.853krónur auk dráttarvaxta. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að álagningstefnda á gatnagerðargjaldi standist lög telur stefnandi að skipta beri því,eins og öðrum byggingakostnaði, í hlutföllunum 60/40, sbr. 47. gr. laga umframhaldsskóla og 2. gr. laga um gatnagerðargjald. Stefnandi kveður fjárhæðvarakröfunnar nema 40% af 101.784.632 krónum, sem samsvari 40.731.853 krónum.Þessu til stuðnings vísar stefnandi til þess að samkvæmt 2. gr. laga nr.153/2006 um gatnagerðargjöld sé lóðarhafi gjaldskyldur. Stefnandi og stefndiséu lóðarhafar sameiginlega í hlutföllunum 60/40. Því beri þegar af þeirriástæðu að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð. Stefnandi kveður dráttarvaxtakröfu sínastyðjast við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Stefnandi hafi greitt 100.208.244 krónur sem stefndi hafi með réttu átt aðreiða fram til að standa straum af byggingu Framhaldsskólans í Mosfellsbæ. Súgreiðsla sem stefndi hafi tekið af eigin framlagi með skuldajöfnuðinum 14. júní2013 sé ólögmæt. Frá og með þeim degi hafi stefndi vanefnt skyldur sínar, bæðisamkvæmt fyrirmælum 47. gr. framhaldsskólalaga og samningi aðila frá 30. mars2012. Stefnandi hafi því þurft að leggja til 100.208.244 krónur umframlagaskyldu til að efna sameiginlegar samningsskyldur aðila við Eykt ehf. ísamræmi við ákvæði verksamnings. Stefnandi hafi borið þann aukakostnað frá ogmeð 14. júní 2013 og beri stefnda því að greiða stefnanda dráttarvexti af 100.208.244krónum frá þeim degi til greiðsludags. Vaxtakrafa varakröfunnar er rökstudd meðsama hætti að breyttu breytanda. Auk þess að vísa til framangreindralagaröksemda um kröfur stefnanda kveðst hann reisa kröfu sína um málskostnað áXXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að honum hafiverið heimilt og að honum hafi borið lagaleg skylda til þess að leggja á oginnheimta gatnagerðargjald og önnur opinber gjöld vegna byggingar Framhaldsskólansí Mosfellsbæ. Ákvæði 47. gr. laga nr.92/2008 um framhaldsskóla breyti því ekki. Þá byggir stefndi jafnframt á því aðhonum hafi verið heimilt að skuldajafna kröfum vegna þessara gjalda við kröfurstefnanda um greiðslu hlutdeildar í kostnaði vegna byggingar skólans. Stefndi bendir á aðforsenda þess að honum hafi verið heimilt að beita skuldajöfnuði hafi verið súað honum hafi verið heimilt að leggja á og innheimta framangreind gjöld. Þvítelur hann að fyrst verði að skera úr um lögmæti álagningar gjaldanna áður enleyst verði úr lögmæti skuldajafnaðarins. Til stuðnings því aðálagning gatnagerðargjalda og annarra gjalda hafi verið lögmæt vísar stefnditil reikningsins frá 8. júní 2011. Þar hafi verið gerð krafa um greiðsluafgreiðslugjalds vegna byggingarleyfis, byggingarleyfisgjalds, tengigjaldsvegna fráveitu og fleiri gjalda, auk gatnagerðargjalds sem hafi veriðlangstærsti gjaldaliðurinn. Stefndi kveður öll þessi gjöld hafa verið lögð á ísamræmi við skýr fyrirmæli laga og reglugerða. Hvað varðargatnagerðargjöldin hafi stefndi lagt þau á í samræmi við skyldu þess efnis ílögum nr. 153/2006 og í þágildandi samþykkt bæjarins um gatnagerðargjald ádeiliskipulögðum svæðum í Mosfellsbæ nr. 990/2010 frá 3. nóvember 2010, semhafi verið sett með stoð í 12. gr. laganna og birt í B-deild stjórnartíðinda20. desember 2010. Stefndi legguráherslu á að í 3. gr. laga nr. 153/2006 komi fram að sveitarstjórn skuli innheimta gatnagerðargjald affasteignum í þéttbýli, en skv. 1. og 2. gr. er gjaldið skattur sem lóðar- eðabyggingarleyfishafi skuli greiða. Í 3. gr. laganna eru síðan nánari reglur umálagningu og innheimtu gjaldanna og í öllum tilvikum sé ljóst að það hvíliskylda á sveitarfélögum að innheimta skattinn. Sömu skyldu sé að finna íframangreindri samþykkt bæjarins. Engin heimild sé í 5. og 6. gr. eða öðrumákvæðum laganna til lækkunar eða niðurfellingar skattsins vegna byggingarframhaldsskóla og engin heimild til þess sé í samþykkt bæjarins. Stefnda hafiþví borið að innheimta gatnagerðargjald af framkvæmdinni og ekki haft neitt valum það. Stefndi vísar einnig tilákvæða stjórnarskrár þessu til stuðnings, einkum 40. og 77. gr. hennar.Samkvæmt þeim megi hvorki leggja á skatt né af taka nema með lögum og ekki megifela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eðaafnema hann. Á stefnda hvíli því skýr lagaskylda til þess að innheimta umþrættgatnagerðargjald. Enga undanþágu frá því sé að finna í lögum. Í greinargerð stefnda erueinnig færð rök fyrir því að honum hafi borið að leggja á önnur álögð gjöldsamkvæmt sama reikningi. Þar sem einungis er ágreiningur um álagningu stefnda ágatnagerðargjaldi er ekki þörf á að rekja þessar röksemdir. Stefndi kveðst hafainnheimt umrædd gjöld, þ. á m. gatnagerðargjöld, með reikningi 8. júní 2011 semhafi verið stílaður á Framkvæmdasýslu ríkisins, en stofnunin hafði tekið að sérreiknings- og bókhaldsþjónustu fyrir hönd stefnanda og stefnda, eins og ráðamegi af 6. gr. samnings aðila. Stefndi byggir á því að 1.mgr. 47. gr. laga um framhaldsskóla undanþiggi stefnanda ekki skyldu til aðgreiða gatnagerðargjald eða önnur lögákveðin gjöld. Í fyrsta lagi segi hvergi íákvæðinu að ekki skuli innheimta gatnagerðargjald. Til þess að ákvæðið tæki tilgatnagerðargjalds þyrfti það að koma skýrlega fram. Í öðru lagi verði að hafa íhuga að gatnagerðargjald sé skattur sem skuli lagður jafnt á alla sem eins erástatt um. Gera verði kröfu til þess að allar undantekningar frá skattskyldukomi skýrlega fram í lögum. Hvergi komi fram í ákvæðinu að framhaldsskólar séuundanþegnir greiðslu gatnagerðargjalds. Í þriðja lagi sé ákvæðiðundantekningarákvæði sem skuli skýra þröngt, samkvæmt almennumlögskýringarreglum. Ekkert tilefni sé til að skýra það svo rúmt sem stefnandihaldi fram. Í fjórða lagi hafi stefnandi sjálfur staðið fyrir samningu laga umframhaldsskóla og verði því að bera hallann af óskýru orðalagi þeirra. Í fimmtalagi feli hugtakið endurgjald í sérgreiðslu fyrir eitthvað sem látið sé af hendi og vísar stefndi í því sambanditil skilgreiningar í íslenskri orðabók. Stefndi láti ekkert af hendi þegar hanninnheimti gatnagerðargjöld. Gjöld þessi séu skattur sem standi almennt undirgatnagerð í sveitarfélagi, en ekki gatnagerð við þá byggingu sem gjaldið erinnheimt af, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga um gatnagerðargjald. Því geti greiðslastefnanda á gatnagerðargjöldum ekki talist endurgjald í skilningi 47. gr. lagaum framhaldsskóla, þar sem hann fái ekkert á móti. Framangreint ákvæði laga umframhaldsskóla geti því ekki tekið til gatnagerðargjalda. Í þessu samhengi tekurstefndi fram að hann hafi lagt fram umrædda lóð án þess að krefjast endurgjaldsúr hendi stefnanda. Að jafnaði þegar stefndi úthluti lóð geri hann það með þvíað framselja lóðarhafa byggingarrétt viðkomandi lóðar með kaup- ogleigusamningi. Stefndi sé eigandi lóðarinnar en lóðarhafi leigi hana til langstíma og hafi rétt til þess að nýta hana til byggingar. Fyrir réttinn tilnýtingar lóðarinnar greiði lóðarhafi gjald til stefnda, svokallaðbyggingarréttargjald, sem almennt miðist við markaðsverð sambærilegra lóða, aukþess sem hann inni af hendi lóðarleigu út leigutímann. Þegar stefndi hafiúthlutað lóð undir framhaldskólann í Mosfellsbæ hafi hann gert það án þess aðinnheimta byggingarréttargjald eða lóðarleigu. Með því lítur hann svo á að hannhafi úthlutað lóðinni án þess að taka fyrir það nokkurt endurgjald. Stefndahafi eftir sem áður borið að innheimta gatnagerðargjald og önnur gjöld í samræmivið ákvæði laga. Greiðsla stefnanda á gjöldum þessum geti hins vegar ekkitalist til endurgjalds. Þessu til viðbótar telurstefndi að skýringar stefnanda á inntaki 47. gr. laga um framhaldsskóla gangiekki upp. Ef túlka eigi ákvæðið þannig að ekki megi innheimta gatnagerðargjöldhljóti sú túlkun að ná til hvers konar gjalda, þ.e. að engin gjöld megi leggjaá lóðarhafa vegna byggingar framhaldsskóla. Stefndi hafi lagt á og innheimtgatnagerðargjald, en auk þess ýmis önnur byggingar- og fráveitugjöld eins ogáður hefur verið rakið. Stefnandi geri hins vegar einungis ágreining umálagningu gatnagerðargjalds og sætti sig því við greiðslu annarra gjalda. Þessimálatilbúnaður stefnanda gangi að mati stefnda ekki upp. Annað hvort hljóti öllopinber gjöld að vera undanskilin eða engin. Þá mótmælir stefndi því aðóumdeilt sé að gatnagerðargjöld hafi fallið undir eldri ákvæði í lögum umframhaldsskóla. Telur stefndi þvert á móti að þau hafi ekki fallið þar undir,heldur hafi ákvæðið einungis tekið til byggingarréttargjalda oglóðarleigugjalda eins og nú. Verði talið að eldra ákvæði hafi náð tilgatnagerðargjalda hafi þeirri framkvæmd hins vegar verið breytt með hliðsjón afbreyttu orðalagi og þeim rökum sem hér hafa verið rakin. Stefndi vísar einnig tilþess að rétt sé að í lögum sé að finna undanþágur frá greiðslugatnagerðargjalda í tilteknum afmörkuðum tilvikum. Vísar stefndi í því sambandim.a. til 2. mgr. 32. gr. laga nr. 40/2007 um heilbrigðisþjónustu, en þar komifram að sveitarfélög skuli láta í té lóðir undir byggingar sjúkrahúsa ogheilsugæslustöðva að kostnaðarlausu og án greiðslu gatnagerðargjalda oglóðarleigu. Sama eigi við um 6. tölulið c-liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 12/2003um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði og sambærilegt ákvæði í5. mgr. 3. gr. laga nr. 57/2010 um heimild til samninga um gagnaver íReykjanesbæ. Í öllum þessum ákvæðum sé sérstaklega tilgreint að ekki skulileggja á gatnagerðargjald. Því telur stefndi tilefni til að gagnályktað verði áþá leið að þegar gatnagerðargjöld séu ekki sérstaklega tilgreind, líkt og í 47.gr. laga um framhaldsskóla, skuli leggja gjaldið á. Að lokum er byggt á því aðef komist verði að þeirri niðurstöðu að 47. gr. laga um framhaldsskóla taki tilgatnagerðargjalda eigi lög nr. 153/2006 um gatnagerðargjald að ganga framar,enda verði lög þessi að teljast sérlög um tiltekinn skattstofn sem gangi framaralmennum reglum um framhaldsskóla. Stefndi telur sig hafa efntgjaldfallnar skyldur sínar til greiðslu 40% stofnkostnaðar Framhaldsskólans í Mosfellsbæ,m.a. með því að skuldajafna kröfum sem stefnanda hafi borið að greiða vegnagatnagerðar- og annarra gjalda við kröfur stefnanda á hendur stefnda samkvæmtreikningi frá 28. febrúar 2013. Stefndi byggir á því að öllskilyrði skuldajafnaðar hafi verið fyrir hendi, þ. á m. skilyrði um gagnkvæmni.Fyrir liggi að aðilar hafi verið skuldbundnir gagnvart hvor öðum að greiðastofnkostnað vegna verksins með þeim hætti að stefnandi greiddi 60% en stefndi40%. Samkvæmt 6. gr. samnings aðila vegna verklegra framkvæmda viðFramhaldsskólann í Mosfellsbæ skyldu aðilar greiða Framkvæmdasýslu ríkisins(FSR) kostnað þennan í samræmi við sérstaka greiðsluáætlun fyrir verkið áfylgiskjali C við samninginn. FSR hafi tekið að sér umsjón með framkvæmd áumræddu verki og skipað verkefnisstjóra sem hafi verið tengiliður FSR viðverkkaupa (stefnanda og stefnda) og verktaka (Eykt hf.). Auk þess hafi FSRtekið að sér bókhalds- og greiðsluþjónustu vegna verksins og borið samkvæmt þvíábyrgð á fjármálaeftirliti, bókhalds- og greiðsluþjónustu og því að upplýsaverkkaupa um fjárhagsstöðu verksins, sbr. 2., 4. og 6. gr. samningsins. Því séljóst að FSR hafi einungis komið fram sem tengiliður eða umboðsmaður beggjamálsaðila gagnvart þeim verktaka sem tók að sér að byggja Framhaldsskólann íMosfellsbæ og gagnvart stefnanda og stefnda vegna skuldbindinga þeirra gagnvarthvor öðrum um greiðslu stofnkostnaðar. FSR hafi því sjálft ekki átt neina kröfuá hendur aðilum eða aðilar á hendur FSR, en FSR hafi séð um að innheimta kröfurá hendur aðilum um greiðslu stofnkostnaðar og gera upp við verktaka. Í þessu ljósi telur stefndiað með skuldajöfnuði vegna gatnagerðargjalds og annarra gjalda hafi hann ekkiskuldajafnað upp í kröfur FSR á hendur honum, líkt og stefnandi virðist byggjaá, heldur upp í kröfu stefnanda á hendur honum vegna þess hluta stofnkostnaðarsem stefndi hafi verið skuldbundinn til að greiða og FSR hafi tekið að sér aðinnheimta. Því sé ljóst að skilyrði skuldajafnaðar um gagnkvæmni krafna hafiverið uppfyllt og skuldajöfnuður þess vegna verið heimill. Það að íslenskaríkið sé stefnandi þessa máls, en ekki FSR, staðfesti síðan að skuldajöfnuðihafi verið beint að réttum aðila. Verði ekki fallist áframangreind sjónarmið byggir stefndi á því að jafna megi FSR við stefnanda, endasé í raun um einn og sama aðilann að ræða. Stefnda hafi því verið heimilt aðskuldajafna kröfum um greiðslu opinberra gjalda gagnvart reikningi útgefnum afFSR. FSR sé ríkistofnun, sem almennt fari með stjórn verklegra framkvæmdaríkisins, veiti ráðuneytum og ríkisstofnunum ráðgjöf um byggingartæknilegmálefni og undirbúning framkvæmda og heyri undir fjármála- ogefnahagsráðuneytið, auk þess sem sami ráðherra skipi forstjóra FSR, sbr. 19. og21. gr. laga nr. 84/2001 um skipan opinberra framkvæmda. Þá hafi FSR sjálfritað bréf til stefnda vegna þessa ágreinings á verktímanum og komið framgagnvart stefnda sem beinn aðili að ágreiningnum. Stefnda hafi því ávallt veriðheimilt að skuldajafna upp í kröfur samkvæmt reikningum útgefnum af FSR. Stefndi mótmælir þeimmálatilbúnaði stefnanda að greiðsla stofnkostnaðar til byggingar framhaldsskólasé sérstaks eðlis sem beri að greiða í reiðufé eða úr sveitarsjóði, og verðiþví ekki skuldajafnað. Greiðslur aðila á kostnaði þessum séu rétt eins oghverjar aðrar greiðslur sem heimilt sé að inna af hendi með skuldajöfnuði, efskilyrði skuldajafnaðar eru að öðru leyti fyrir hendi. Hvergi komi fram í lögumað greiðslur þessar verði að inna af hendi í reiðufé eða að óheimilt sé aðbeita skuldajöfnuði og verði að túlka allar slíkar undantekningarreglur þröngt. Til stuðnings varakröfusinni vísar stefndi til sömu sjónarmiða og að framan eru rakin um heimild tilálagningar gatnagerðar- og annarra gjalda og um heimild til skuldajafnaðar.Eins og áður segi hafi aðilar hins vegar verið skuldbundnir gagnvart hvor öðrumtil þess að greiða stofnkostnað vegna byggingar skólans með þeim hætti aðstefnandi greiddi 60% og stefndi 40% og skyldi eignarhlutur þeirra íbyggingunni vera í sömu hlutföllum. Gatnagerðargjald og önnur opinber gjöld,sem stefndi hafi lagt á vegna framkvæmdarinnar, teljast til stofnkostnaðar viðbyggingu framhaldsskólans og eiga auk þess að leggjast á lóðar- eðabyggingarleyfishafa. Samkvæmt því hafi stefnda borið skylda til að greiðasjálfur 40% þeirra gjalda sem hann lagði sjálfur á, og stefnanda 60% þeirra. Í málinu liggi hins vegarfyrir að samkvæmt samningi vegna verklegra framkvæmda við Framhaldsskólann íMosfellsbæ hafi FSR tekið að sér bókhalds- og greiðsluþjónustu en í því hafimeðal annars falist að FSR skyldi senda út reikninga mánaðarlega til greiðslukostnaðar í samræmi við greiðsluáætlun á fylgiskjali C. Það hafi og verið gerteins og framlagðir reikningar staðfesti. Að fengnum þessum reikningum skylduaðilar inna af hendi greiðslu þeirra til FSR sem skyldi standa skil á þeim tilviðkomandi aðila. Stefndi hafi aldrei móttekið reikning fyrir sínum hluta ígatnagerðar- og öðrum gjöldum. Til gjaldskyldu vegna þess hafi því enn ekkistofnast. Því beri að sýkna stefnda að svo stöddu af varakröfu stefnanda. Stefndi mótmælir enn fremurfjárhæð varakröfu þessarar. Í aðalkröfu sé stefnandi krafinn um greiðslu ásamtals 100.208.244 krónum. Hlutur stefnda hljóti þá að vera 40% af þeirrifjárhæð eða 40.083.298 krónur en ekki kr. 40.731.853 eins og stefnandi krefjist. Stefndi mótmælirsérstaklega dráttarvaxtakröfum stefnanda í aðal- og varakröfu. Í þeimreikningum sem stefnda hafi verið gerðir hafi ekki verið kveðið á um sérstakangjalddaga. Auk þess geti greiðsluskylda stefnda í mesta lagi tekið til40.083.298 króna en um þá fjárhæð hafi stefndi aldrei verið krafinn. Því getiekki komið annað til greina en að dæma dráttarvexti af þeirri fjárhæð frádómsuppsögudegi, verði á annað borð fallist á kröfur stefnanda. Auk framangreindralagaákvæða vísar stefndi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum9. gr. laganna. Einnig vísar stefndi til ákvæða laga um meðferð einkamála nr.91/1991, t.d. 2. mgr. 26. gr., og um málskostnað vísar hann til 129. gr., sbr.130. gr. sömu laga. IV Í máli þessu krefst stefnandifullra efnda á greiðsluskyldu stefnda á 40% fjárframlagi sveitarfélagsins tilstofnkostnaðar Framhaldsskólans í Mosfellsbæ, sbr. 47. gr. laga nr. 92/2008.Kveðst stefnandi hafa þurft að leggja til fjármuni til að mæta vanefndumstefnda svo að standa mætti við verksamning aðila við verktakafyrirtækið Eyktehf. um byggingu skólans. Ágreiningslaust er að ástefnda hvílir skylda til að inna af hendi framangreint framlag til stofnunarframhaldsskólans. Heldur stefndi því fram að hann hafi að fullu staðið viðskuldbindingar sínar um greiðslu þess. Það hafi hann meðal annars gert með þvíað nota gagnkröfu sína um greiðslu gatnagerðargjalds og ýmissa annarra gjalda,sbr. reikning 8. júní 2011, að fjárhæð 104.019.420 krónur, til að greiða aðalkröfu samkvæmt reikningi28. febrúar 2013 fyrir hluta stofnkostnaðarins, að fjárhæð 120.672.796 krónur,sbr. yfirlýsingu stefnda um skuldajöfnun 14. júní 2013. Sama dag millifærðistefndi þá fjárhæð sem skildi á milli reikninganna inn á reikningFramkvæmdasýslu ríkisins. Aðila greinir á um hvortstefnda hafi verið heimilt að nota ætlaða kröfu sína um greiðslugatnagerðargjalds og annarra gjalda til að skuldajafna á móti hlutdeild stefndaí stofnkostnaði skólans. Í gögnum um uppgjör á hlutdeild hvors aðila í kostnaðivið byggingu skólans er að engu leyti tekið tillit til skuldajafnaðarins. Kemurþar fram að stefndi hafi innt af hendi samtals 473.264.908 krónur til verksinsmeð millifærslum inn á bankareikning Framkvæmdasýslu ríkisins, en aðheildarkostnaður við það hafi numið 1.433.682.881 krónu. Vantar þá 100.208.244krónur upp á til að 40% framlag í stofnkostnaðinum sé náð. Meginágreiningur aðilalýtur að því hvort stefndi eigi kröfu um greiðslu gatnagerðargjalds vegnabyggingar framhaldsskólans. Aftur á móti er ekki ágreiningur um að stefndi eigikröfu um að fá greidd önnur þau gjöld sem reikningurinn 8. júní 2011 hljóðarum, þ. á m. byggingarleyfisgjald, tengigjald fyrir fráveitu og gjöld vegnaúttekta byggingarfulltrúa. Eðli málsins samkvæmt verður gagnkrafa að vera fyrirhendi til að unnt sé að nota hana til skuldajafnaðar við aðalkröfu. Því verðurfyrst að skera úr um hvort stefndi hafi átt kröfu að fjárhæð 104.019.420krónur áður en afstaða er tekin til þess hvort honum hafi verið unnt að notahana til skuldajafnaðar á þann hátt sem gert var. Sveitarfélögum er skylt aðinnheimta gatnagerðargjald af fasteignum í þéttbýli, en gjaldi þessu skal variðtil gatnagerðar í sveitarfélaginu og til viðhalds gatna og annarragatnamannvirkja, sbr. 3. og 10. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald.Gjaldskyldan hvílir á lóðarhafa eða byggingarleyfishafa, sbr. 2. gr. sömu laga,og fellur gatnagerðargjald nýbygginga í gjalddaga við úthlutun lóðar eða sölubyggingarréttar, sbr. 1. mgr. 7. gr. laganna. Fyrir liggur að stefndi og stefnandieru sameiginlega lóðarhafar að lóðinni nr. 35 við Háholt í Mosfellsbæ þar semframhaldsskólinn reis. Ekki er vikið að því ílögum nr. 153/2006 að undanþiggja beri lóðir undir framhaldsskóla eða aðraopinbera þjónustustarfsemi greiðslu gatnagerðargjalda. Sveitarstjórn er þóheimilt samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að lækka eða fella niðurgatnagerðargjald af einstökum lóðum í sveitarfélaginu við sérstakar aðstæðursvo sem vegna þéttingar byggðar, atvinnuuppbyggingar, lítillar ásóknar íviðkomandi lóð eða eftirspurnar eftir leiguhúsnæði. Samkvæmt því sem fyrirliggur í málinu má ljóst vera að það hafi sveitarstjórn stefnda ekki gert ítengslum við ráðstöfun á lóð undir framhaldsskólann. Á þeim tíma sem umsóknFramkvæmdasýslu ríkisins fyrir hönd aðila um byggingarleyfi á lóðinni varsamþykkt 8. júní 2011 var svohljóðandi ákvæði í 1. mgr. 47. gr. laga nr.92/2008 um framhaldsskóla: „Þegar stofnað er til framhaldsskóla skal gerasamning um stofnkostnað og skiptingu hans milli þeirra sem standa að stofnun skólans.Með stofnkostnaði er átt við kostnað vegna húsnæðis og almenns búnaðar semsamningsaðilar ákveða að leggja til skólans. Lóðir undir framhaldsskóla skulusveitarfélög leggja til án endurgjalds. Ráðherra setur viðmið um stofnkostnaðframhaldsskóla að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga.“ Í 2. mgr. 47. gr. lagannaer vikið að því hvernig haga skuli málum þegar ráðherra og sveitarfélög ákveðaí sameiningu að stofna framhaldsskóla. Þar er skilið á milli þess þegarsveitarfélag annars vegar og ráðuneytið hins vegar annast undirbúning ogverkframkvæmdir, sem og þegar um sameiginlega framkvæmd þessara aðila er aðræða. Í fyrsta tilvikinu greiðir ríkissjóður 60% kostnaðar viðstofnframkvæmdir, framkvæmdir á lóð og stofnbúnað, allt samkvæmt sérstökumviðmiðunum um stofnkostnað. Í öðru tilvikinu greiðir viðkomandi sveitarfélag40% þessa kostnaðar. Þegar framkvæmdir eru hins vegar sameiginlegar segir íákvæðinu að ríkissjóður greiði 60% og sveitarfélagið 40% kostnaðarins. Í athugasemdum við 47. gr.í frumvarpi því er varð að lögum nr. 92/2008 segir það eitt að efni þess sésambærilegt 37. gr. gildandi laga. Þó sé það nýmæli í greininni að gert sé ráðfyrir því að ríkið geti gert samning um stofnkostnað við aðra aðila ensveitarfélög. Í eldri lögum umframhaldsskóla, lögum nr. 80/1996, sem numin voru úr gildi við gildistöku laganr. 29/2008, var í 37. gr. kveðið á um samvinnu ríkis og sveitarfélaga við aðkoma á fót framhaldsskóla. Þar var í 3. mgr. 37. gr. gert ráð fyrir því aðkostnaðarhlutdeild ríkissjóðs væri 60% áætlaðs kostnaðar (normkostnaðar) þegarsveitarfélag annast undirbúning og verkframkvæmdir. Síðan sagði orðrétt í 2. og3. málslið málsgreinarinnar: „Hlutur sveitarfélags eða sveitarfélaga er þá sáhluti kostnaðar sem ríkissjóður greiðir ekki. Lóðir undir framhaldsskóla skulusveitarfélög leggja til án kvaða eða gjalda.“ Í málsgreininni voru jafnframtfyrirmæli þess efnis að þegar ríkissjóður bæri ábyrgð á undirbúningi verks ogstjórnaði framkvæmdum skyldu sveitarfélög greiða 40% miðað við svonefndannormkostnað en ríkissjóður hinn hlutann. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpiþví er varð að lögum nr. 80/1996 sagði að rétt þætti „að kveða skýrt á um aðsveitarfélög er njóta þess hagræðis að hafa framhaldsskóla staðsettan ísveitarfélaginu skuli leggja honum til lóðir án gjalda eða lóðaleigu enkostnaður við að gera lóðina byggingarhæfa teljist til stofnkostnaðar skólans“. Ekki er unnt að túlkaákvæði 3. mgr. 37. eldri framhaldskólalaga á annan veg en að þegar ríki ogsveitarfélag lögðust á eitt við að koma á fót nýjum framhaldsskóla innan markasveitarfélagsins hafi því borið að leggja til lóð undir skólann án þess að leggjaá gatnagerðargjald af því tilefni. Ummæli í greinargerð með frumvarpi því ervarð að lögum nr. 92/2008 benda til þess að ekki hafi verið ætlunin að breytaþessu þegar orðalagi lagaákvæðis um þetta efni var fært í það horf aðsveitarfélög skyldu leggja til lóð undir framhaldsskóla „án endurgjalds“. Gefurþetta til kynna að gengið hafi verið út frá því við setningu laga nr. 92/2008að á sveitarfélögum hvíldi áfram skylda til að leggja til lóðir undirframhaldsskóla án þess að því fylgdi skylda til greiðslu gatnagerðargjalds. Gatnagerðargjald ersértækur skattur sem lagður er á í eitt skipti þegar lóðarhafi fær lóð úthlutaðeða sveitarfélagið selur honum byggingarrétt á henni. Orðalagið um aðsveitarfélagi beri „að leggja til“ lóð „án endurgjalds“ hefur ekki svoafdráttarlausa merkingu að útilokað sé að það geti tekið til greiðslugatnagerðargjalds sem þannig fellur til. Í ljósi þess vafa sem orðalagið veldurer óhjákvæmilegt að taka mið af því sem rakið hefur verið um tilurð 2. mgr. 47.gr. laga nr. 92/2008 samkvæmt lögskýringargögnum. Af þeim sökum ber að túlkaákvæðið á þann veg að sveitarfélög skuli leggja til lóðir undir framhaldsskólaán þess að lóðarhafa beri að greiða gatnagerðargjald. Framangreint sérákvæði ílögum um framhaldsskóla gengur framar almennum ákvæðum laga nr. 153/2006 umgatnagerðargjald. Eins og áður segir greiniraðila ekki á um að stefnda hafi verið heimilt að leggja á önnur þau gjöld semreikningur stefnda frá 8. júní 2011 hljóðar um. Stefnandi hefur útskýrt það meðþví að þessi gjöld séu, öndvert við gatnagerðargjaldið, hluti af nauðsynlegumkostnaði við byggingu skólahúsnæðis, meðan gatnagerðargjald sé í sögulegu ljósiekki hluti stofnkostnaðar við slíkar framkvæmdir. Í aðalmeðferð vísaðistefnandi um þetta meðal annars til 7. gr. laga nr. 49/1967 um skólakostnað ogreglugerðar nr. 159/1969 um stofnkostnað skóla, sem sett var með stoð í þeimlögum, sem og reglugerðar nr. 345/1978 um stofnkostnað skólamannvirkja, semleysti þá fyrrnefndu af hólmi. Hvað sem réttmæti þessararútskýringar líður verður ekki fram hjá því litið að stefnandi hefur frá upphafihafnað því með vísan til 1. mgr. 47. gr. laga nr. 92/2008 að stefndi eigi kröfuum gatnagerðargjald vegna ráðstöfunar á umræddri lóð undir framhaldsskóla.Stefndi getur ekki borið því við að lóðarhöfum sé skylt að greiðagatnagerðargjald, öndvert við rétta skýringu á framangreindu lagaákvæði,einungis á grundvelli þess að stefnandi hafi viðurkennt að þeim beri að greiðaönnur gjöld vegna byggingar framhaldsskóla. Málsástæðum stefnda er lúta aðþessum atriðum er því hafnað. Samkvæmt framansögðu er áþað fallist með stefnanda að stefndi hafi ekki átt kröfu á hendur lóðarhafa umgreiðslu gatnagerðargjalds í tengslum við úthlutun á lóð undir Framhaldsskólanní Mosfellsbæ. Að því leyti var enginn lagagrundvöllur fyrir yfirlýsingu stefndaum skuldajöfnuð og stefnanda því rétt að virða hana að vettugi. Um þannóverulega hluta gagnkröfunnar sem eftir stendur er það að segja að með samningistefnda við stefnanda skuldbatt sveitarfélagið sig til þess að inna af hendiframlag til sameiginlegra framkvæmdar með stefnanda. Framlag stefnda varnauðsynlegt til að efna sameiginlegar skuldbindingar aðila við þriðju aðila. Íljósi þessa eðlis samningssambands aðila telur dómurinn að stefnda hafi ekkiverið unnt að efna greiðsluskyldu sína með skuldajöfnuði. Að teknu tilliti til þesssem hér hefur verið rakið verður á það fallist með stefnanda að á það skorti aðstefndi hafi að fullu efnt greiðsluskyldu sína á lögmæltu 40% fjárframlagi sínutil stofnkostnaðar Framhaldsskólans í Mosfellsbæ. Hefur það leitt til þess aðríkissjóður hefur lagt meira til framkvæmdarinnar en honum bar samkvæmt 47. gr.laga nr. 92/2008. Nemur þetta aukna framlag ríkissjóðs stefnufjárhæð málsins ogverður á það fallist að stefnandi eigi fjárkröfu á hendur stefnda sem nemurþeirri fjárhæð. Stefnandi krefstdráttarvaxta frá þeim degi er stefndi lýsti yfir skuldajöfnuðinum sem um erdeilt í máli þessu og komist hefur verið að niðurstöðu um að hafi veriðólögmætur. Var þá liðinn þrír og hálfur mánuður frá því að stefnandi varréttilega krafinn um greiðslu 120.672.796 króna vegna verksins samkvæmt reikningi,dags. 28. febrúar 2013. Með vísan til 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu á stefnandi rétt á dráttarvöxtum frá þeim tíma sem hann miðarvið. Ber því að fallast á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett, envarakrafa stefnda kemur ekki til álita. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnandamálskostnað sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. DÓ M S O R Ð : Stefndi, Mosfellsbær, greiði stefnanda,íslenska ríkinu, 100.208.244 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 14. júní 2013til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.000.000króna í málskostnað.
Mál nr. 15/2007
Fasteignakaup Galli
T hf. keypti húseignina að Borgartúni 6 í Reykjavík af Í með kaupsamningi 20. ágúst 2004. Í kaupsamningnum og afsali var uppgefin stærð húseignarinnar talin 5.210,9 m² samkvæmt skrám Fasteignamats ríkisins. Við mælingu, sem T hf. lét gera á eigninni eftir kaupin, kom í ljós að hún var 4.735,2 m² eða 9,13% minni en uppgefið var við kaupin. Krafðist hann aðallega skaðabóta en til vara afsláttar vegna þessa mismunar. Var aðalkrafan m.a. reist á því T hf. ætti rétt á bótum vegna nánar tilgreindra opinberra gjalda, sem félagið hefði þurft að greiða vegna breytinga er leiddu til stækkunar húsnæðisins. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að aðalkrafan væri ekki reist á sök starfsmanna Í. Var því talið að T hf. gæti ekki krafist skaðabóta vegna óbeins tjóns og var þessum lið aðalkröfunnar því hafnað. Þá var talið að leggja þyrfti til grundvallar þá skýringu Í á stærðarmismuninum að hann mætti rekja til breyttra reglna um útreikning á stærð húseigna. Ennfremur var vísað til þess að T hf. væri byggingarfyrirtæki og fyrirsvarsmaður þess, S, sem skoðað hafði húseignina, væri byggingarfróður. Þar sem eignaskiptayfirlýsing hefði ekki legið fyrir og húseignin hefði lengi verið í eigu sama aðila var talið að hann hefði mátt gera sér grein fyrir að athuga þyrfti upplýsingar um stærð eignarinnar. Þá hefðu málsettar teikningar legið fyrir við kaupin og hefði hann því átt að geta gert sér grein fyrir hvaða flatarmál það var sem miðað var við. T hf. var með vísan til alls þessa ekki talið hafa sýnt fram á, að eignin hefði í þessum viðskiptum verið haldin galla sem gæfi félaginu rétt til skaðabóta eða afsláttar. Var Í því sýknað af kröfu T hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. janúar 2007. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 37.169.364 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 25.564.000 krónum frá 20. ágúst 2004 til 22. maí 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til 15. desember sama ár en af 37.169.364 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi greiði 25.564.000 krónur með vöxtum samkvæmt 3. gr. sömu laga frá sama degi og til sama dags og greinir í aðalkröfu og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 22. maí 2005 til greiðsludags. Til þrautavara krefst hann hæfilegra skaðabóta eða afsláttar að mati dómsins með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þingfestingardegi málsins 15. desember 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að stefnukrafa verði lækkuð og málkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn falla niður. I. Málsatvik eru þau að áfrýjandi keypti 20. ágúst 2004 húseignina að Borgartúni 6 í Reykjavík af stefnda. Í kaupsamningi og afsali er uppgefin stærð húsnæðisins talin vera 5.210,9 m² „skv. uppfl. skrám FMR”. Áfrýjandi heldur því fram að við nánari skoðun hans eftir kaupin hafi vaknað hjá honum efasemdir um að uppgefin stærð væri rétt og því látið mæla upp húsnæðið. Mælingin sem staðfest hafi verið af byggingaryfirvöldum í Reykjavík hafi sýnt eignina vera aðeins 4.735,2 m² eða 475,7 m² minni en uppgefið var við kaupin. Í héraði krafðist áfrýjandi aðallega skaðabóta en til vara afsláttar vegna þess að stærðin hafi verið ranglega tilgreind í söluyfirliti, kaupsamningi og afsali. Dómkröfur eru reistar á mælingu þeirri sem hann lét gera og miðaðar við mismuninn á henni og uppgefnum fermetrum við söluna. Miðar áfrýjandi við að húsnæðið sé 9,13% minna en upphaflega var upp gefið af hálfu stefnda og leggur það til grundvallar útreikningi sínum á kröfufjárhæð. Þegar salan fór fram lá ekki fyrir eignaskiptayfirlýsing fyrir húsnæðið enda mun það allt hafa verið í eigu ríkisins að minnsta kosti frá árinu 1979 en uppgefnir fermetrar voru samkvæmt mælingu á þeim tíma. Auk fjárhæðar vegna mismunar á uppgefinni og síðar mældri stærð húsnæðisins krefst áfrýjandi skaðabóta vegna byggingarleyfis, viðbótargatnagerðargjalds, úttekta og bílastæðagjalds, sem hann telur sig hafa orðið að greiða vegna þess að fermetrafjöldinn hafi reynst minni en upp var gefið. Hann hefur hins vegar fyrir Hæstarétti fallið frá þeim hluta aðalkröfu sinnar sem uppi var hafður í héraði og reistur var á töpuðum húsaleigutekjum. Áfrýjandi reisir aðalkröfu sína um skaðabætur á því að þar sem eignin sé minni en upp var gefið hefði kaupverðið orðið lægra sem nemi stærðarmismuninum því verðið hafi verið miðað við fermetrafjöldann. Hins vegar verður ekki séð að krafan sé reist á því að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að gefa upp ranga stærð hins selda eða að starfsmönnum Fasteignamats ríkisins sé gefin þessi ætlaða ranga skráning að sök en það er skilyrði þess að krafist verði skaðabóta vegna óbeins tjóns samkvæmt 43. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Verður því þegar af þeirri ástæðu að hafna aðalkröfu áfrýjanda vegna byggingarleyfis, viðbótargatnagerðargjalds, úttekta og bílastæðagjalds. II. Að framan er það rakið að áfrýjandi reisi kröfur sínar á því að hin selda eign sé 9,13% minni en upp var gefið við kaupin og dragi fjárhæð sem samsvarar því stærðarhlutfalli frá söluverðinu 280.000.000 krónum. Í 27. gr. laga nr. 40/2002 segir að fasteign teljist gölluð sé hún ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi, eða þeir sem koma fram fyrir hans hönd, hafa veitt kaupanda. Hið sama eigi við ef fasteign er ekki í samræmi við upplýsingar sem veittar eru í auglýsingum, söluyfirlitum eða öðrum sölu- eða kynningargögnum um hana. Í 21. gr. sömu laga segir hins vegar um stærðarfrávik að þótt flatarmál fasteignar sé minna en kaupandi gerði ráð fyrir teljist það ekki galli, nema það sé verulega minna en seljandi upplýsti fyrir kaup. Við kaupin lágu fyrir upplýsingar úr landskrá fasteigna um að flatarmál byggingarinnar væri 5.210,9 m². Samkvæmt gögnum málins var sú skráning reist á upplýsingum frá Reykjavíkurborg til Fasteignamats ríkisins frá 29. ágúst 1979. Í skýringum á því blaði kemur fram að þar sé flatarmálið miðað við stærð þess flatar, sem takmarkast af útlínum umlykjandi útveggja og miðlínum umlykjandi innveggja. Þá lágu fyrir við kaupin málsettar teikningar og lóðaruppdráttur. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda er sérfróður um byggingarstarfsemi. Heldur stefndi því fram að áfrýjandi hafi sjálfur getað rannsakað nánar stærð fasteignar fyrir tilboðsgerð og hafi honum á mátt vera fullkomlega ljóst hvernig uppgefið flatarmál hafi verið reiknað. Er því haldið fram af hálfu stefnda að áfrýjandi hafi ekki gert grein fyrir því í hverju munur samkvæmt nýjum stærðarútreikningi, sem hann byggi kröfur sínar á, sé fólginn. Hafi af hans hálfu hvorki verið lagður fram útreikningur né mæliblöð sem útreikningurinn sé byggður á. Í greinargerð stefnda í héraði var því skorað á áfrýjanda að leggja fram umrædd gögn en áfrýjandi hafi ekki orðið við þeirri áskorun. Því er haldið fram af stefnda að uppgefið flatarmál húsnæðisins hafi verið í samræmi við reglugerð nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat er í gildi var þegar mælingin var gerð 1979 og send Fasteignamati ríkisins. Sú aðferð sem þar er mælt fyrir um hafi verið í samræmi við reglur um flatarmálsútreikninga í byggingarreglugerð nr. 292/1979 og við byggingarsamþykkt Reykjavíkur nr. 39/1965. Síðan hafi þessum reglum verið breytt með reglugerð nr. 458/1998 er hafi verið í gildi þegar sala eignarinnar fór fram. Breytingarreglugerðinni hafi fylgt reglur og leiðbeiningar Fasteignamats ríkisins og byggingarfulltrúa um skráningu mannvirkja, en í 3. gr. reglugerðarinnar verið vísað til þeirra um stærðarútreikninga mannvirkja. Af fyrirliggjandi gögnum málsins megi helst ráða að mismunurinn sem hér er deilt um komi fram á 1. hæð, risi og turni hússins. Heldur stefndi því fram að sá munur geti að mestu legið í mismunandi skráningarreglum um útreikning gólf/botnflata sem gilt hafi annars vegar á árinu 1979 og hins vegar samkvæmt nýjum skráningarreglum. Af gögnum málsins má ráða að á 1. hæð hafi verið aukarými, sem deila hafi mátt um hvort taka ætti með í útreikninginn, og að risið hafi verið að hluta verulega undir súð þannig að nýtanlegur gólfflötur hafi verið takmarkaður. Þar sem áfrýjandi hefur ekki orðið við áskorunum stefnda um að leggja fram nægilega skýr gögn um í hverju þessi mismunur á mælingum er fólginn verður að leggja framangreindar skýringar stefnda til grundvallar lausn málsins. Samkvæmt skýrslum fasteignasala og starfsmanna stefnda fyrir dómi mátti við skoðun vel gera sér grein fyrir fyrirkomulagi 3ju hæðar, riss og turns enda þótt erfitt væri að skoða 1. og 2. hæð vegna starfssemi þeirrar sem þar fór fram þegar áfrýjandi skoðaði húsnæðið. Áfrýjandi er byggingarfyrirtæki og fyrirsvarsmaður hans byggingarfróður og hefði hann því átt að geta gert sér góða grein fyrir því húsnæði sem hann var að skoða. Þar sem engin eignaskiptayfirlýsing lá fyrir og húsnæðið hafði lengi verið í eigu sama aðila mátti hann gera sér grein fyrir að athuga þyrfti upplýsingar um stærð eignarinnar og vegna þess að málsettar teikningar lágu fyrir hefði hann átt að geta gert sér grein fyrir hvaða flatarmál það var sem miðað var við hjá fasteignamatinu. Af öllu framangreindu leiðir að áfrýjandi verður ekki talinn hafa sýnt fram á, að eignin hafi í þessum viðskiptum aðila verið haldin galla sem gefi honum rétt til skaðabóta eða afsláttar af kaupverði hennar. Verður niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda því staðfest. Samkvæmt niðurstöðu málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Trésmiðja Snorra Hjaltasonar hf., skal greiða stefnda, íslenska ríkinu, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 28. september síðastliðinn, var höfðað 14. desember 2005 af Trésmiðju Snorra Hjaltasonar hf., Kirkjustétt 2-6, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi greiði honum 67.406.564 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 55.801.200 krónum frá 20. ágúst 2004 til 22. maí 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til 15. desember s.á. og af 67.406.564 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 25.564.000 krónur með vöxtum samkvæmt 3. gr. vaxtalaga frá 20. ágúst 2004 til 22. maí 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautarvara krefst stefnandi að stefndi greiði honum hæfilegar skaðabætur eða afslátt að mati dómsins og að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti frá þingfestingardegi. Í öllum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda auk málskostnaðar úr hans hendi samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og máls­kostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Með kaupsamningi 20. ágúst 2004 keypti stefnandi af stefnda allt húsið að Borgartúni 6. Í samningnum er tekið fram að húsið sé 5.210,9 fermetrar samkvæmt skrám Fasteignamats ríkisins. Sami fermetrafjöldi er tilgreindur á söluyfirliti fasteigna­sölunnar, sem sá um söluna, og í afsali sem gefið var út sama dag og kaupsamn­ingurinn var gerður. Stefnandi fékk húsið afhent þennan sama dag. Eftir að fyrirsvarsmaður stefnanda fór að huga að breyttu skipulagi hússins vaknaði grunur hans um að fermetrafjölinn væri ekki rétt tilgreindur. Hann lét því mæla fasteignina upp og reyndist hún vera 4.735,2 fermetrar samkvæmt uppmælingu 5. maí 2005. Stefnandi telur að hann eigi rétt á skaðabótum eða afslætti úr hendi stefnda vegna 475,7 fermetra sem hafi vantað á að stærðin væri sú sem upp hafi verið gefin við kaupin. Stefndi hafnar bótaskyldu og því að stefnandi eigi rétt á afslætti. Hinar mis­munandi flatarmálstölur séu til komnar vegna mismunandi reglna sem hafi gilt á ólíkum tíma um mælingar á húsnæði. Talan frá fasteignamatinu hafi verið reiknuð samkvæmt eldri reglum. Einnig hafi efstu hæð hússins og risi verið breytt en við það hafi gólfflötur þar minnkað. Stefnandi hafi skoðað húsið fyrir kaupin en sem byggingarfróður aðili hafi hann mátt gera sér grein fyrir því hvað hann var að kaupa. Ef fermetrafjöldinn hafi skipt hann verulegu máli hefði hann átt að ganga úr skugga um hver hann var í raun og veru. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að kaupverð fasteignarinnar að Borgartúni 6 hafi miðast við þá tekjumöguleika sem um væri að ræða með hliðsjón af stærð eignarinnar. Stærðin hafi verið fengin úr opinberum upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins sem kæmu fram í söluyfirliti, kauptilboði, kaupsamningi og afsali. Í öllum þessum gögnum komi fram að hin selda eign sé 5.210,9 fermetrar en hún sé aðeins 4.735,2 fermetrar samkvæmt uppmælingu sem stefnandi hefði látið gera og hafi verið samþykkt af byggingarfulltrúa Reykjavíkur. Eignin hafi því verið 475,7 fermetrum minni en uppgefið hafi verið af hálfu stefnda sem seljanda eignarinnar og áskilið hafi verið af stefnanda sem kaupanda hennar. Stefnandi hafi enga ástæðu haft til að ætla að uppgefin stærð á hinni seldu eign hefði ekki verið rétt þegar kaupin voru gerð. Sé því alfarið hafnað sem röngu að stefnandi hafi getað séð við skoðun að fasteignin hafi verið minni en uppgefið var. Um sé að ræða eign á fimm hæðum auk kjallara og hið selda samanstandi af mörgum herbergjum og sölum. Ógjörningur hafi verið að sjá við skoðun fasteignar­innar að hún væri minni en uppgefið var, enda hafi stefnandi enga ástæðu haft til að ætla að uppgefin stærð samkvæmt opinberum tölum væri röng. Samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, sbr. einnig eldri lög um sama efni nr. 94/1976, skuli opinber skráning innihalda allar nauðsynlegar upplýsingar um hverja eign, meðal annars stærð hennar. Þegar eldri lögin hafi verið sett á sínum tíma komi fram í frumvarpinu að tilgangur lagasetningarinnar hafi meðal annars verið að útbúa einfalt kerfi til þess að viðhalda fasteignaskrá á hverjum tíma. Aðaláhersla laganna hafi verið lögð á haldgóða skráningu fasteigna og upplýsinga um þær, enda hefði skráning fasteigna mikið gildi fyrir aðila, t.d. í viðskiptum einkaaðila. Opinber skráning á stærð húsnæðis eigi því að vera rétt enda hafi stærð mikið með verðmæti eigna að gera. Stefnandi byggi á því að verð á hvern fermetra skipti öllu máli við ákvörðun á verði sem greitt hafi verið fyrir hið selda. Það sé alkunna að söluverð atvinnuhúsnæðis miðist í nánast öllum tilvikum við stærð enda miðist útreikningar á hagkvæmni kaupa atvinnuhúsnæðis til útleigu við þann fermetrafjölda sem hægt sé að leigja út og gegn hvaða verði. Ljóst sé að stefndi, sem fyrri eigandi hins selda húsnæðis, hafi í raun viðurkennt þetta með því að leggja sjálfur til grundvallar leiguverð á hvern fermetra í leigusamningum sínum um húsnæðið, sbr. til hliðsjónar 50. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi hafi enn fremur sjálfur leigt út rými í húsnæðinu þar sem fjárhæð leigu sé ákveðin út frá fermetrafjölda. Með hliðsjón af þessu byggi stefnandi á því að kaup og sala á atvinnuhúsnæði lúti öðrum lögmálum heldur en þau tilvik þegar um íbúðarhúsnæði sé að ræða þar sem kaupendur skoði og meti húsnæði með hliðsjón af möguleikum til búsetu fremur en möguleikum á útleigu. Þessi greinarmunur á íbúðar- og atvinnuhúsnæði hafi verið staðfestur í dómaframkvæmd og einnig verið lagður til grundvallar í greinargerð sem fylgdi frumvarpi sem varð að lögum um fasteignakaup nr. 40/2002. Skaðabótakrafa stefnanda vegna fjárhagslegs tjóns sé byggð á því að fasteignin sem um ræði hafi verið haldin galla í skilningi 21. gr. laga um fasteignakaup. Áskilda kosti eignarinnar hafi að verulegu leyti vantað við kaupin með því að hún hafi verið mun minni en uppgefið var af hálfu stefnda. Því beri stefnda að greiða stefnanda skaðabætur vegna gallans sem nemi öllu tjóni sem stefnandi hafi þurft að þola vegna þess, sbr. 43. gr. laga um fasteignakaup, sbr. 21. gr. laganna. Umfang þeirra skaðabóta sem greiða beri vegna vanefndar í fasteignakaupum sé skilgreint í 59. gr. laga um fasteignakaup. Samkvæmt því ákvæði beri þeim sem vanefni að greiða gagnaðila sínum skaðabætur sem svari til þess fjárhagslega tjóns sem orðið hafi vegna vanefndanna. Sök sé ekki skilyrði, sbr. 43. gr. laganna. Hér sé um efndabætur að ræða sem eigi að gera stefnanda eins settan og ef samningurinn hefði verið réttilega framkvæmdur samkvæmt efni sínu, þ.e. ef af­hent hefði verið 5.210,9 fm húsnæði eins og um var samið í upphafi. Reiknuð fjárhæð þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þess að hina áskildu kosti vantaði að hluta til nemi samtals 67.406.564 krónum, en aðalkrafa stefnanda sé að stefndi greiði þá fjárhæð í skaðabætur auk vaxta og dráttarvaxta eins og nánar greini í aðalkröfu. Fjárhæð aðalkröfu sé þrískipt. Í fyrsta lagi sé hin selda fasteign minni en uppgefið hafi verið við kaupin sem feli í sér verðrýrnun sem nemi mismuninum á kaupverði og því kaupverði sem hefði verið greitt fyrir minni eign. Verðrýrnunin komi meðal annars fram í lægra verðmæti eignarinnar í framtíðinni, til dæmis við endursölu. Í öðru lagi sé um að ræða tapaðar leigutekjur sem stefnandi hafi orðið af þar sem hann geti ekki leigt út eins marga fermetra og áætlanir hans hefðu byggst á og verið forsenda kaup­anna. Í þriðja lagi þurfi stefnandi að greiða gatnagerðargjald og önnur tengd gjöld vegna þess að hann ætli að byggja viðbyggingu sem þó rúmist vel innan þeirra marka sem hin selda fasteign hafi átt að nema í upphafi. Kröfugerð aðalkröfu sé fundin út með eftirfarandi hætti: Stefnandi telji verðrýrnunina felast í því að hin selda eign hafi verið 9,13% minni en uppgefið var af hálfu stefnda við kaupin sem rýri verðmæti hennar fyrir stefnanda, til dæmis við endursölu til þriðja aðila þar sem hægt verði að selja mun færri fermetra en keyptir hafi verið. Stefnandi krefjist þess að stefndi verði dæmdur til að greiða skaðabætur sem nemi því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þessa, sbr. 43. gr. laga um fasteignakaup, sbr. 21. gr. laganna. Söluverð hins selda hafi verið 280.000.000 króna. Verðið hafi miðast við 5.210,9 fermetra sem þýði að söluverð á hvern fermetra hafi verið um það bil 53.734 krónur. Stefnandi geri kröfu um að stefndi greiði skaðabætur vegna mismunarins sem nemi 25.564.000 krónum. Fjárhæðin sé fengin út með þeim hætti að verð á hvern fermeter (53.734 krónur) sé margfaldað með þeim fjölda fermetra sem vantað hafi upp á við kaupin (475,7 fm). Nemi þetta 9,13% af greiddu kaupverði. Stefnandi krefjist einnig bóta vegna tapaðra leigutekna. Forsendur kaupa stefnanda á hinu selda húsnæði hafi verið þær að hann hafi ætlað að leigja húsnæðið út og hafa þannig tekjur af því. Starfsemi stefnanda sé meðal annars að eiga og leigja út atvinnu­húsnæði enda hefði hann þegar leigt út hluta hins keypta húsnæðis. Fjárhæð þessa hlutar aðalkröfu stefnanda sé fengin með því að reikna út leigutekjur sem stefnandi hafi orðið af vegna þess að hið selda húsnæði hafi verið 475,7 fermetrum minna en hann hafi gert ráð fyrir. Stefnandi krefjist þess að stefndi bæti honum tapaðar leigutekjur í átta ár og fjóra mánuði (samtals hundrað mánuði) enda sé það eðlilegur afskriftartími leigutekna af hinu selda húsnæði, þ.e. 1% á hverjum mánuði. Stefnandi telji rétt að miða útreikning á töpuðum leigutekjum við að leiga á hvern fermetra hefði í upphafi verið 1.300 krónur sem hækki með hliðsjón af vísitölu bygg­ingarverðs. Samkvæmt leigusamningi, sem stefnandi hafi gert strax í kjöl­far afhend­ingar um útleigu á jarðhæð og 1. og 2. hæð hins selda, hafi leiguverð á hvern fermetra verið 1.300 krónur. Því telji stefnandi að það sé eðlilegt markaðsverð í útleigu á þessum stað. Leiguverðið sé vísitölutryggt miðað við vísitölu byggingarverðs í september 2004, 302,1 stig, og skyldi fjárhæð leigunnar breytast mánaðarlega. Fyrir utan hóflega áætlaða hækkun með hliðsjón af hækkun vísitölu sé ekki gert ráð fyrir því að leigugjald hækki á tímabilinu. Tapaðar leigutekjur reiknist frá 1. desember 2004 að telja en frá þeim degi hafi stefnandi gert fyrsta leigusamning sinn um hið selda húsnæði. Krafa stefnanda sé miðuð við að árleg hækkun byggingarvísitölu frá 1. desember 2004 til 31. mars 2013 verði að meðaltali 3% á ári. Stefnandi telji þetta hóflegt viðmið, en vísitalan hafi hækkað um 3,9% frá 1. desember 2004 til jafnlengdar 2005 og hafi síðustu árin hækkað um 4-6% á milli ára. Leigutekjur í upphafi tímabilsins hafi verið 618.410 krónur (475,7 x 1.300 krónur) en væru 791.827 krónur í lok tíma­bilsins miðað við 3% hækkun vísitölu. Að meðaltali væru því tapaðar leigutekjur 701.586 krónur á mánuði og 70.158.600 krónur yfir allt tímabilið. Þar sem farið sé fram á skaðabætur verði að núvirða kröfuna miðað við eðlilegar forsendur. Því miðist útreikningur á kröfu stefnanda við 2% ávöxtunarkröfu að teknu tilliti til 3% verðbólgu sem sé mjög hóflega reiknað miðað við fjármálamarkaðinn. Miðað við þessar forsendur sé hægt að reikna út kröfu stefnanda um tapaðar leigutekjur samkvæmt viðurkenndum aðferðum við að reikna út núvirði framtíðar­krafna. Aðferðin sem notuð sé við útreikning á verðmæti þeirra leigugreiðslna sem stefnandi hafi orðið af vegna vanefnda stefnda sé svokölluð núvirðisjafna. Jafnan sé N=L/(1+i)n. Í jöfnunni sé N=núvirði leigugreiðslu (tapaðar leigutekjur yfir 100 mánuði), L=leigugreiðslan (meðaltalið/óverðtryggð enda verðbólgan inni í ávöxtunar­kröfunni), i=ávöxtunarkrafan (að teknu tilliti til verðbólgu) og n=fjöldi leigugreiðslna. Samtals sé verðmæti þessa kröfuliðar 30.237.200 krónur [701.586 krónur/(1+2%)100]. Krafa stefnanda vegna gatnagerðargjalds sé til komin vegna þess að stefnandi hafi sótt um að byggja við og breyta útliti og innra fyrirkomulagi á hinu selda húsnæði enda ljóst eftir uppmælingu á hinu selda að forsendur upphaflegra kaupa hafi ekki staðist og því hafi verið tekin ákvörðun um að byggja við hið selda. Felist í því að byggð verði 307,2 fermetra viðbygging við hið selda sem verði því 5.042,4 fermetrar eftir slíka breytingu, eða samtals 168,5 fermetrum minni en uppgefin stærð hins selda við kaupin. Fallist hafi verið á umsókn stefnanda um byggingarleyfi á fundi byggingarfulltrúa 5. apríl 2005. Samkvæmt bréfi byggingarfulltrúa til stefnanda 12. sama mánaðar hafi stefnanda verið gert að greiða 11.605.364 krónur vegna byggingar­leyfis, viðbótargatna­gerðargjalds, úttekta og bílastæðisgjalda. Gjaldið hafi verið greitt með fyrirvara um lögmæti þess. Framangreind gjöld hafi verið lögð á stefnanda á grundvelli laga um gatnagerðargjald nr. 17/1996, sbr. einnig reglugerð um gatnagerðargjald nr. 543/1996. Sé fjárhæð hins álagða gjalds miðuð við þá viðbótarfermetra sem byggðir verði við raunverulega réttilega uppmælda stærð eignarinnar, 4.735,2 fermetra, en ekki upp­gefna og keypta stærð eignarinnar, 5.210,9 fermetra. Í lögum og reglugerð um gatna­gerðar­gjald sé gert ráð fyrir því að ekki þurfi að greiða gjald vegna bygginga að undanskildu því sem nemi viðbótarbyggingarmagni. Þrátt fyrir að viðbótarbyggingin rúmist innan þess fermetrafjölda sem stefnandi hafi talið sig vera að kaupa í upphafi hafi engu að síður verið lagt framangreint gjald á stefnanda. Stefnandi hafi neyðst til að greiða gjaldið með fyrirvara enda greiðsla þess forsenda fyrir því að byggingarleyfi fengist útgefið. Stefnandi verði fyrir fjárhagslegu tjóni sem nemi þessu gjaldi enda hefði þessi kostnaður ekki komið til hefði samningurinn við stefnda verið réttilega efndur strax í upphafi. Slíkt tjón beri að bæta samkvæmt 43. gr. laga um fasteignakaup. Auk byggingarkostnaðar sem stefndi þurfi að leggja út fyrir, en ekki sé gerð krafa um í þessu máli, muni stefnandi þurfa að leggja út í frekari kostnað vegna opinberra gjalda ef til þess komi að hann ákveði að stækka hið selda frekar, t.d. upp í þá stærð sem uppgefin hafi verið og stefnandi hafi talið sig vera að kaupa. Hins vegar sé ekki að svo stöddu gerð krafa um greiðslu slíkra gjalda enda tjónið ekki ennþá orðið, líkt og með það viðbótargjald sem þegar hafi verið greitt af stefnanda. Vegna alls þessa og á grundvelli 43., sbr. 59. gr. laga um fasteignakaup, sé gerð krafa um greiðslu á 11.605.364 krónum, enda sé um að ræða tjón sem leiði beint af vanefnd stefnda í málinu. Gerð sé krafa um dráttarvexti af þessum kröfulið frá þingfestingardegi málsins. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um skaðabætur, sé varakrafa stefnanda sú að stefndi verði dæmdur til að greiða afslátt af upphaflegu kaupverði. Fyrir liggi og sé óumdeilt af hálfu aðila að hin selda eign hafi verið 9,13% minni en uppgefið var af hálfu stefnda við kaupin. Það rýri verðmæti hennar verulega sem leiði til tjóns stefnanda. Vegna þessa geri stefnandi þá kröfu til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda afslátt að tiltölu, sbr. 41. gr. laga um fasteigna­kaup, sbr. 21. gr. laganna. Söluverð hins selda hafi verið 280.000.000 króna. Stefnandi geri kröfu um afslátt að tiltölu, eða 9,13% afslátt af kaupverðinu, eða samtals 25.564.000 krónur. Þrautarvarakrafa um greiðslu skaðabóta eða afsláttar að mati dómsins, verði ekki fallist á aðal- eða varakröfu stefnanda, sé sú að dómurinn meti hæfilegar skaðabætur eða afslátt vegna vanefnda stefnda. Í aðalkröfu geri stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða vexti samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá kaupsamningsdegi af fyrstu tveimur kröfuliðum aðalkröfu, enda hafi hið bótaskylda atvik átt sér stað þann dag. Þá sé gerð krafa um að dæmdir verði dráttarvextir samkvæmt 9. gr. vaxtalaga frá 22. maí 2005 af fyrstu tveimur kröfuliðunum, en þann dag hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi hafi sannanlega gert kröfu á stefnda um greiðslu skaðabóta vegna vanefnda. Varðandi síðasta kröfuliðinn í aðalkröfu sé gerð krafa um dráttarvexti af honum frá þing­fest­ingar­degi. Í varakröfu geri stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða vexti samkvæmt 3. gr. vaxtalaga frá kaupsamningsdegi en þann dag hafi stefnandi eignast peningakröfu á hendur stefnda. Þá sé gerð krafa um að dæmdir verði dráttarvextir samkvæmt 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga frá 22. maí 2005, en þann dag hafi verið liðinn einn mánuður frá því að stefnandi gerði sannanlega kröfu á stefnda um að ganga til uppgjörs skaðabóta eða afsláttar vegna vanefndanna. Verði ekki fallist á að dæma dráttarvexti í aðal- eða varakröfu frá 22. maí 2005 byggi stefnandi á því að dæma skuli dráttarvexti frá 20. júní s.á. enda hafi þá verið liðinn mánuður frá því að lögmaður stefnanda setti sannanlega fram kröfu um greiðslu skaðabóta og/eða afsláttar til handa stefnanda. Í þrautarvarakröfu sé gerð sú krafa að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti frá þing-festingu málsins 15. desember 2005 samkvæmt 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn meðal annars á lögum um fasteignakaup nr. 40/2002, sbr. einkum 21., 41., 43. og 59. gr. Þá byggi stefnandi á 4., 5., 8. og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og 50., 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Einnig á lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, sbr. einnig eldri lög um sama efni nr. 94/1976 auk laga um gatnagerðargjald nr. 17/1996 og reglugerð um sama efni nr. 543/1996. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar til þess að í söluyfirliti fasteignasölunnar komi fram að fasteignin Borgartún 6 sé við sölu fjórar hæðir og ris. Brunabótamat hafi verið 668.553.571 króna, húsmat 397.647.000 krónur og lóðamat 42.698.000 krónur. Fasteignamat alls hafi því verið 440.345.000 krónur og uppgefið flatarmál byggingarinnar 5.210,9 fermetrar. Öll húseignin hafi verið í eigu stefnda. Húsið hafi upphaflega verið hannað 1947 og byggt fyrir Rúgbrauðsgerðina hf. Breytingar hafi verið gerðar á húsinu 1978 og 1980. Húsið standi á 2.374 fermetra leigulóð í eigu borgarsjóðs. Í kauptilboði stefnanda sé eigninni lýst og þar komi meðal annars fram að húsið sé 5.210,9 fermetrar „skv. uppfl. skrám FMR“. Kaupverðið, 280 milljónir króna, skyldi greiðast við undirritun kaupsamningsins. Í kaupsamningi 20. ágúst 2004 komi eftirfarandi lýsing á eigninni fram: „Heildareignin Borgartún 6, Reykjavík merkt 01-0101, ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber að engu undanskyldu þ.m.t. tilheyrandi lóðar­réttindi. Húsið er 5.210,9 fm skv. uppfl. skrám FMR.“ Á bakhlið kaupsamn­ingsins komi fram undir lið 4 að notuð fasteign teljist ekki gölluð, nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Undir lið 7 komi fram að kaupandi geti ekki borið fyrir sig neitt varðandi ástand og gæði eignar sem hann þekkti til eða hafi átt að þekkja til þegar kaupsamningurinn var gerður. Hafi kaupandinn skoðað eignina fyrir kaupin eða látið það undir höfuð leggjast þrátt fyrir áskoranir seljanda, geti hann ekki borið fyrir sig neitt það sem hann hefði mátt sjá við slíka skoðun. Í lið 14 komi fram að við kaupsamningsgerð hafi legið fyrir og aðilar kynnt sér þar tilgreind gögn og engar athugasemdir gert við þau. Meðal þess sem þannig lá fyrir hafi samkvæmt upptalningu í lið d verið teikningar og lóðarupp­dráttur. Óumdeilt sé að heildarflatarmál byggingarinnar samkvæmt upphaflegri skrá Fasteignamats ríkisins í ágúst 1979 hafi verið 5.410,9 fermetrar og að niðurstaða endurreiknaðs heildarflatarmáls samkvæmt útreikningi Reykjavíkurborgar sé 4.735,2 fermetrar. Þá sé óumdeilt að mismunur á þessum útreikningum sé 475,7 fermetrar. Því sé hins vegar harðlega vísað á bug að þann fermetramismun hafi vantað í bygginguna við sölu hennar sumarið 2004 eða að það geti talist til galla í skilningi laga um fasteignakaup. Ekkert bótaskylt tjón verði heldur að réttu lagi til þess rakið. Stefnandi hafi gert athugasemdir við uppgefna stærð í nóvember 2004. Samkvæmt niðurstöðum mælinga, er hann hafi látið gera, hafi kjallari verið 1.008 fer­metrar, 1. hæð 1.299 fermetrar, 3. hæð 1.031 fermetri, 4. hæð 1.031 fermetri og ris með turni 326 fermetrar eða samtals 4.695 fermetrar. Í upphaflegri skrá Fasteignamats ríkisins, sbr. tilkynningu frá bygginga­fulltrú­anum í Reykjavík til Fasteignamats ríkisins frá 29. ágúst 1979, komi fram að húsið sé talið alls 5.210,9 fermetrar sem skiptist þannig að kjallarinn sé 1.012,1 fermetri, 1. hæð 1.348,0 fermetrar, 2. hæð 1.031,2 fermetrar, 3. hæð 1.031,2 fermetrar og 4. hæð, sem sé ris með turni, 788,4 fermetrar. Í skýringum komi fram hvernig útreiknaðir fermetrar séu fundnir í lið c en þar segi: „Flatarmál einingar er stærð þess flatar, sem takmarkast af útlínum umliggjandi útveggja og miðlínum inn­liggj­andi innveggja. Flatarmál skal gefa upp með einum aukastaf.“ Samkvæmt því reiknaðist flatarmál út frá botnfleti, m.a. óháð opum og lofthæð. Hafi það verið í fullu samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 406/1978 um fasteigna­skráningu og fasteignamat en samkvæmt 1. gr. hennar skyldi í upplýsingum um mannvirki koma fram m.a. grunnflatarmál mannvirkis, gólfflatarmál mannvirkis og rúmmál mannvirkis, sbr. tölulið 2.1. Sú aðferð hafi verið í samræmi við reglur um flatar­máls­útreikninga í grein 3.2.6 í almennri byggingareglugerð nr. 292/1979 og í eldri byggingarsamþykkt Reykjavíkur nr. 39/1965 en samkvæmt lokamálslið 5. mgr. 8. gr. þeirrar samþykktar skyldi á uppdrátt rita flatarmál lóðar og byggingar, svo og heildar­flatarmál gólfflatar byggingar á lóðinni og nýtingarhlutfall miðað við lóðar­stærð. 1. gr. reglugerðar nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat hafi verið breytt með reglugerð nr. 458/1998. Samkvæmt 1. gr. hennar, lið 2,1, skuli upplýsingar um mann­virki skráð í sérstaka skráningatöflu samkvæmt skráningar­reglum Fasteignamats ríkisins og byggingarfulltrúa, sbr. fylgiskjal með reglugerðinni. Mismunur komi fram á 1. hæð og á risi og turni, samkvæmt sundurliðun í útreikningi stefnanda. Sá mismunur geti að mestu legið í mismunandi skráningar­reglum um útreikning gólf/botnflata sem hafi gilt annars vegar á árinu 1979 og hins vegar samkvæmt nýjum skráningarreglum. Á teikningum komi skýrt fram að gerðar hefðu verið breytingar á byggingunni 1978 er hafi haft áhrif á gólfflöt í risi er sett hafi verið niðurtekið loft í sölum á 3. hæð, sem ekki myndaði notað rými í risi, og að lofthæð hafi verið undir 1,80 að hluta í risi og einnig á efri hæð í turni. Gólfflötur í risi sýndist reiknaður samkvæmt tilkynningu til Fasteignamats ríkisins sem nemi því timburburðarvirki, er gert var niðurtekið loft í sölum á 3. hæð, ásamt gólffleti turns á tveimur hæðum og neyðarstiga. Í niðurstöðu endurreiknaðs heildarflatarmáls 4.735,2 fermetrar samkvæmt útreikningi Reykjavíkurborgar, sem ekki liggi sundurliðaður fyrir, og 4.695 fermetrar samkvæmt útreikningi frá stefnanda, virtist hvorki reiknað með um það bil 60 fer­metra skýli og sorpi á 1. hæð né afmörkun gólfflatar í risi gagnvart þaki með niðurteknu lofti á 3. hæð. Af þessu sé ljóst að þegar stefnandi dragi reiknað flatarmál, 4.735,2 fermetra, frá uppgefnu gólf/botnflatarmáli sem hafi verið 5.410,9 fermetrar samkvæmt upphaflegri skrá Fasteignamats ríkisins í ágúst 1979 og fái út mismun upp á 475,7 fermetra þá sé hann að bera saman ósambærilegar stærðir. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup teljist notuð fasteign ekki gölluð nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. geti kaupandi ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eða hafi átt að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Samkvæmt 2. mgr. geti hann ekki borið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við skoðun. Samkvæmt 41. gr. geti kaupandi krafist afsláttar ef fasteign er gölluð. Ákveða skuli afslátt að tiltölu eða í samræmi við kostnað af því að bæta úr galla. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. geti kaupandi, ef fasteign er gölluð, krafist skaðabóta vegna annars tjóns en óbeins tjóns samkvæmt 59. gr. þótt seljandi hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi. Nánari ákvæði séu um fjárhæð skaðabóta og ákvörðun óbeins tjóns í 59. gr. laganna, en í 1. mgr. segi: „Nú getur annar samningsaðila krafist skaðabóta vegna vanefnda og skulu þá bæturnar svara til þess fjárhagslega tjóns sem hann hefur orðið fyrir vegna þeirra. Þetta á þó aðeins við um tjón sem sá er ábyrgð ber gat með sanngirni séð fyrir sem sennilegar afleiðingar vanefnda.“ Til óbeins tjóns teljist samkvæmt a- og b- lið 2. mgr. 59. gr. meðal annars tjón sem rekja megi til samdráttar eða stöðvunar í framleiðslu eða viðskiptum og tjóns sem rekja megi til þess að fasteign komi ekki að þeim notum sem með réttu hafi verið stefnt að. Þótt flatarmál fasteignar sé minna en kaupandi gerði ráð fyrir teljist það ekki galli, nema það sé verulega minna en seljandi upplýsti fyrir kaup eða háttsemi hans teljist stórfellt gáleysi, sbr. 21. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Ljóst sé að ekki sé uppfyllt krafa um stórfellt gáleysi og að munur á samanburðarhæfum stærðum, þ.e. gólf/botnfleti, sem skýrist af mismunandi skráningarreglum annars vegar frá árinu 1979 og hins vegar nýjum skráningarreglum, auk minniháttar frávika milli mælinga, geti ekki talist verulegur í skilningi ákvæðisins. Stefnandi, sem sé sérfróður aðili sem stundi byggingarstarfsemi, hafi sjálfur getað rannsakað nánar stærð fasteignarinnar fyrir tilboðsgerð hjá byggingafulltrúa auk þess sem teikningar hafi legið fyrir við gerð kaupsamnings. Honum hafi mátt vera fullkom­lega ljóst hvernig uppgefið flatarmál 1979 var útreiknað. Stefnandi hafi sjálfur getað rannsakað fasteignina og sannreynt mælingar með sérstöku tilliti til fermetra­fjölda. Stefnandi sé sérfróður aðili og hafi honum borið að kynna sér gögn og sannreyna þau hefði uppgefinn fermetrafjöldi verið slíkt úrslitaatriði varðandi útleigu og ákvörðun kaupverðs og hann nú haldi fram. Sé ósannað að svo hafi verið. Að minnsta kosti sé ljóst að hann hafi ekki upplýst um það og engin ábyrgð hafi verið tekin á stærð af hálfu stefnda sem seljanda. Þvert á móti hafi verið gerður fyrirvari um uppgefna stærð með því að vísað var til þess að uppgefinn fermetrafjöldi væri samkvæmt upphaf­legum skrám Fasteigna­mats ríkisins en ekki samkvæmt upplýsingum frá seljanda. Sá fyrirvari innifeli einnig áhrif breytinga á húsinu sem gerðar hafi verið 1978 og breyttar útreiknings­reglur sem áhrif gætu haft á útreikning fermetrafjölda samkvæmt gildandi reglum við sölu. Það fáist ekki á nokkurn hátt staðist og sé reyndar ekki haldið fram af hálfu stefnanda að aðilar hafi gengið út frá því við kaupin að endurreiknuð stærð miðað við breyttar reglur um útreikning fermetrafjölda gæfu sömu niðurstöðu. Hvergi komi heldur fram í söluskjölum að stefndi hafi ábyrgst þá stærð sem vísað hafi verið til í kaupsamningi og afsali og fáist staðhæfingar stefnanda í þá veru ekki staðist. Ljóst sé líka að stefnandi hafi frá upphafi, er hann gerði tilboð, fyrirhugað að gera breytingar á húsinu. Í gögnum málsins komi fram að sótt hafi verið um leyfi til að byggja við, breyta útliti og breyta innra fyrirkomulagi á öllum hæðum hússins. Á afstöðumynd sé gert ráð fyrir að núverandi brunastigi yrði rifinn og lyftan í stiga­húsinu yrði fjarlægð og fundinn nýr staður. Á 2., 3. og 4. hæð væri gert ráð fyrir endurnýjun innréttinga. Gert sé ráð fyrir viðbyggingu í tveimur hlutum í risi. Turn: tvær hæðir með risþaki með núverandi burðarvirki suðvestan megin á húsinu. Milli­bygging milli turna: á suðurhlið hússins sé þaki lyft og ný hæð sett milli 3. og 4. hæðar. Þá komi tveir brunastigar við bakhlið hússins. Samkvæmt því hafi ekki verið áformuð útleiga eða sala fasteignarinnar í óbreyttri mynd af hálfu stefnanda. Um það vitni skýrlega undirbúningur og umsókn hans um breytingar á húsinu og viðbyggingar í risi. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stærðin sé verulega minni í skilningi 21. gr. laga nr. 40/2002 né að til grundvallar kaupum hans á fasteigninni hafi legið sérstakar einstaklingsbundnar ástæður eins og til dæmis fermetrafjöldi með tilliti til útleigu eins og hann staðhæfi. Þessi fullyrðing fái enga stoð í skjölum málsins. Stefnandi hafi sjálfur getað rannsakað fasteignina og staðreynt mælingar með sérstöku tilliti til fermetrafjölda og útleigu og honum hafi borið að gera það ef uppgefinn fermetrafjöldi eignarinnar hafi verið slíkur úrslitaþáttur í kaupum hans á eigninni. Stefnanda hafi hvorki getað dulist við skoðun á húsnæðinu né með athugun á teikningum hjá byggingafulltrúa, eða þeim teikningum, sem lágu fyrir við gerð kaupsamnings, að mikið vantaði á að lofthæð í risi og efri hæð turns næði á öllum gólffleti 1,8 m lofthæð og að notaður gólfflötur í risi, þar sem meint fermetravöntun komi aðallega fram, hafi verið verulega minni en grunnflötur hússins. Um hafi verið að ræða eldri byggingu og hafi stefnandi ekki getað gefið sér að uppgefin stærð uppfyllti kröfur um útreikning stærðar samkvæmt gildandi byggingareglugerð eða reglugerð um skráningu fasteigna með áorðnum breytingum 1998. Með vísan til alls framangreinds fáist ekki á nokkurn hátt staðist að stefnandi geti borið það fyrir sig sem galla á fasteigninni að flatarmál byggingarinnar sé minna en uppgefið útreiknað flatarmál samkvæmt upphaflegum skrám Fasteignamats ríkisins. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á það með matsgerð dómkvaddra matsmanna að tilboð hans í eignina og kaupverð hefði verið ákveðið lægra en raun varð á og sé ósannað að svo sé. Samkvæmt því sé kröfu, byggðri á útreikningi á afslætti að tiltölu í aðal- og varakröfu stefnanda, aðallega mótmælt sem ósannaðri og krafist sýknu af henni en til vara sé henni mótmælt sem allt of hárri og krafist stórkostlegrar lækkunar hennar. Borgartún 6 sé staðsett miðsvæðis í Reykjavík og lóðarstærð óbreytt samkvæmt mæliblaði 2.374 fermetrar. Samkvæmt gildandi deili­skipulagi var við sölu heimilt hámarksnýtingarhlutfall 2,37. Nýtingarhlutfall miðað við upphaflega skrá Fasteigna­mats ríkisins var 2,19 og lækkaði við endurreikning á heildarflatarmáli hússins. Meintir gallar varði rishæð og turn. Samkvæmt framangreindu sé ljóst að húsið standi á verðmætri lóð og möguleiki hafi verið á að auka nýtingarhlutfall á henni við sölu eins og stefnandi áformaði og enn frekar við endurútreikning flatarmáls. Ekkert tjón eða verðrýrnun verði að réttu lagi við meinta galla tengt. Ljóst sé líka að verðmæti lóðarinnar og staðsetning hennar hafi, hvað svo sem öðru líði, ráðið miklu um ákvörðun kaupverðs í hendi stefnanda. Metið fasteignamat lóðarinnar sé um það bil 15% af heildarkaupverði og ljóst að vægi þess við ákvörðun tilboðs stefnanda hafi jafnvel verið enn meira. Samkvæmt því fáist ekki staðist sú aðferð stefnanda að deila uppgefnum fermetrafjölda byggingarinnar við sölu í kaup­verðið og margfalda síðan með meintri vöntun fermetra byggingarinnar. Ljóst sé að draga verði að minnsta kosti frá lóðaverðmæti svo og að virða til lækkunar að fermetrafjöldi sem stefnandi miði kröfuna við sé allt of hár og að verðmæti á fermetra í risi og turni með lofhæð að hluta undir 1,80 m sé miklu minna en á neðri hæðum. Þá verði stefnda ekki einum kennt um tilgreiningu fermetra­fjölda, en stefnandi hafi sjálfur getað staðreynt þá og beri að virða eigin sök stefnanda til stórkostlegrar lækkunar. Kröfum stefnanda, byggðum á töpuðum húsaleigutekjum, sé eindregið vísað á bug sem haldlausum og án lagastoðar. Engri saknæmri háttsemi sé til að dreifa af hálfu stefnda. Ljóst sé að um sé að ræða í besta falli óbeint tjón í skilningi 2. mgr. 59. gr. sem ekki sé bótaskylt og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna af öllum kröfum á því byggðu. Ekki fáist heldur samrýmst að gera bæði kröfu um bætur vegna verð­rýrnunar, miðað við fermetrafjölda sem reiknist út frá afslætti að tiltölu, og krefja jafnframt um bætur vegna tapaðra húsaleigutekna af sama fermetrafjölda. Þá taki útreikningur þessi mið af leigusamningi um útleigu á jarðhæð og 1. og 2. hæð en hinir meintu gallar vegna vöntunar fermetra varði ris og turn og hafi stefnandi, hvað svo sem öðru líði, engin áform haft um útleigu á þeim strax. Þvert á móti ráðgerði hann þar verulegar breytingar með viðbyggingu meðal annars með því að lyfta þaki og setja nýja hæð á milli 3. hæðar og núverandi ris sem yrði 4. hæð a og b. Engu bótaskyldu tjóni tengdu útleigu húsnæðis sé þannig fyrir að fara hvernig sem á verði litið. Verði ekki fallist á sýknu af þeim lið sé til vara krafist stórkostlegrar lækkunar á honum, þ.á m. vegna eigin sakar stefnanda. Kröfum stefnanda, byggðum á gatnagerðargjöldum og öðrum gjöldum, sé ein­dregið vísað á bug sem haldlausum og án lagastoðar. Sá kostnaður sé til kominn vegna ákvörðunar stefnanda sjálfs um að byggja við, breyta útliti og innra fyrir­komulagi á hinu selda húsnæði, þar á meðal með viðbyggingu með tilheyrandi viðbótarbygg­ingar­magni. Jafnframt sé ljóst að hugsanlegur ágreiningur stefnanda við byggingar­yfirvöld í Reykjavík um túlkun ákvæða laga um gatnagerðargjald og reglugerðar um gatna­gerðar­gjald sé stefnda óviðkomandi og geti ekki varðað bóta­skyldu samkvæmt 59. gr. laga nr. 40/2004 og beri að sýkna af þeim lið. Til vara sé krafist stórkostlegrar lækkunar á þessum lið, þ.á m. vegna eigin sakar stefnanda. Kröfum stefnanda um vexti samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá 20. ágúst 2004 til 22. maí 2005 og um dráttarvexti frá þeim degi sé harðlega vísað á bug og þess krafist að vextir miðist ekki við fyrri tíma en þingfestingu stefnu og upphafstími dráttarvaxta við dómsuppkvaðningu. Niðurstaða Stefnandi byggir kröfur í málinu á því að fasteignin, sem hann keypti af stefnda í ágúst 2004, hafi verið haldin galla í skilningi laga um fasteignakaup þar sem heildar gólfflötur hafi reynst verulega minni en uppgefið var við kaupin. Samkvæmt 21. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 telst það ekki galli þótt flatarmál fasteignar sé minna en kaupandi gerði ráð fyrir, nema það sé verulega minna en seljandi hafi upplýst fyrir kaupin eða háttsemi hans teljist stórfellt gáleysi. Við kaupin studdust málsaðilar við opinbera skráða og ósundurliðaða heildarflatarmálstölu sem báðir treystu að væri rétt sem reyndist þó ekki vera eins og fram kom eftir kaupin og þegar hefur verið lýst. Stefnandi telur framangreint skilyrði uppfyllt til að um galla sé að ræða enda hafi gólfflöturinn verið 475,7 fermetrum minni en gert hafi verið ráð fyrir í kaupsamningi og afsali og sé fasteignin sem því nemi verðminni, en mismunurinn á uppgefnu flatarmáli við kaupin og raunverulegri stærð gólfflatar sé 9,13% af flatarmálinu. Engin gögn hafa verið lögð fram af hálfu stefnanda þar sem af verður ráðið hverjar ástæður eru nákvæmlega fyrir þessum mun á útreiknuðu flatarmáli og þá ekki heldur hvort þennan mismun megi alfarið rekja til þess að alla þessa fermetra vanti raunverulega á gólf­flötinn. Stefndi hefur bent á að munurinn geti verið til kominn vegna þess að ólíkum reiknings­aðferðum hafi verið beytt á mismunandi tíma sem útreikningarnir voru gerðir og hvorki væri reiknað með um það bil 60 fermetra skýli og sorpi á 1. hæð né afmörk­un gólfflatar í risi gagnvart þaki með niðurteknu lofti á 3. hæð í síðari útreikningi. Stefnandi virðist telja að þetta skipti ekki máli enda byggir hann í málatil­búnaði sínum eingöngu á því að alla fermetrana 474,7 vanti og að verðmætamunur og tapaðar leigutekjur verði reiknaðar út frá því án þess að annað kynni að hafa þar áhrif. Dómurinn getur ekki fallist á þetta. Til að unnt verði að meta hvort hið selda sé gallað vegna þess að flatarmálið verði talið verulega minna en stefnandi gerði ráð fyrir nægir ekki eins og hér stendur á að útreikningar sýni að 475,7 fermetra eða 9,13% vanti á uppgefið flatarmál við söluna. Önnur atriði geta þar skipt máli, eins og bent hefur verið á af hálfu stefnda og hafa verður í huga við mat á þessu. Í málatilbúnaði stefnanda er byggt á því að húsið sé verðminna en hann hafi gert ráð fyrir við kaupin. Hann hafi ætlað allt húsnæðið til útleigu, þar með talið fermetrana sem hann telur á vanta. Hann verði fyrir tjóni af öllu þessu og eigi rétt á bótum eða afslætti úr hendi stefnda samkvæmt lögum um fasteignakaup. Stefnandi vísar til þess að útreikningar á hagkvæmni kaupa á atvinnuhúsnæði til útleigu miðist við þann fermetrafjölda sem hægt sé að leigja út og verði á fermetra. Stefnandi hefur þó ekki upplýst hvar í húsnæðinu þessa meintu fermetra vanti eða hversu hagkvæmir þeir hefðu orðið til útleigu. Hann hefur heldur ekki hagað málatil­búnaði sínum þannig að draga megi ályktanir um umfang raunverulegs tjóns en ekkert mat liggur fyrir á því hversu lægra kaupverðið hefði orðið hefðu réttir útreikningar á flatarmáli fasteignar­innar legið fyrir við kaupin eða að hvaða marki útleiga á húsnæðinu er í raun minni en stefnandi gerði ráð fyrir. Hins vegar verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi ætlað að breyta húsnæðinu áður en hann leigði það út, þar á meðal efstu hæð og risi, en samkvæmt því sem fram hefur komið er mismunur á flatarmáli væntanlega til kominn að einhverju marki vegna breytinga sem gerðar voru á þessum efstu hæðum mörgum árum áður en kaupin fóru fram. Að þessu virtu verður ekki talið að stefnandi hafi sýnt fram á með nægilegri vissu að allan útreiknaðan mismun hafi vantað á flatarmál fasteignarinnar eða hve stóran hluta mismunarins sé að rekja til þess að á gólffötinn hafi í raun vantað. Stefnandi hefur sönn­unar­­byrðina fyrir því að skilyrði 21. gr. laga um fasteignakaup um að flatarmál hússins sé verulega minna en hann gerði ráð fyrir sé uppfyllt og teljist því galli. Þar sem stefnandi hefur ekki fært fullnægjandi sönnur fyrir þessu eru hvorki fyrir hendi skilyrði bótaskyldu samkvæmt 43. gr. sömu laga né forsendur til að dæma stefnda til að greiða stefnanda afslátt af kaupverði samkvæmt 41. gr. laganna. Ber með vísan til þess að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Trésmiðju Snorra Hjartarsonar hf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 363/2003
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Örorka
Gert var samkomulag um að bætur vegna varanlegrar örorku O yrðu ákveðnar á grundvelli þeirra lágmarks árslauna, sem um ræðir í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Deilt var um hvort reikna ætti verðbætur á fjárhæð þessara árslauna til þess tíma er heilsufar O var orðið stöðugt, svo sem vátryggingafélagið T hélt fram, eða til uppgjörsdagsins, svo sem O taldi rétt. Talið var að við útreikning skaðabóta gæti hverju sinni komið til álita hvort tjónþoli eigi að njóta þess lágmarksréttar, sem felst í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, fremur en að reikna bætur handa honum eftir meðaltali atvinnutekna hans á þriggja ára tímabili, sbr. 1. mgr. 7. gr. Þegar af þessari ástæðu þótti óhjákvæmilegt að líta svo á að verðtrygging þeirra fjárhæða, sem fram koma í 3. mgr. 7. gr. þurfi að hlíta sömu reglum og verðtrygging atvinnutekna samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins. Samkvæmt þessu voru T og tjónvaldurinn M sýknuð af kröfu O.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. september 2003. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast áfrýjendur þess að dæmd fjárhæð beri 4,5% ársvexti frá 5. febrúar 2000 til dómsuppsögu, en frá þeim tíma dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins lenti stefnda í umferðarslysi á gatnamótum Drekavogar og Efstasunds 5. nóvember 1999, er bifreiðinni YJ 932 var ekið aftan á bifreiðina VZ 654, sem stefnda ók. Áfrýjandinn Magnús Ólafsson var eigandi og ökumaður fyrrnefndrar bifreiðar, sem var vátryggð hjá áfrýjandanum Tryggingamiðstöðinni hf. Er ágreiningslaust að ökumaður YJ 932 átti sök á árekstrinum. Samkvæmt matsgerð tveggja lækna 15. apríl 2002 var varanlegur miski stefndu metinn 10% og varanleg örorka hennar 10%. Talið var að ekki hafi verið frekari bata að vænta hjá stefndu eftir 5. febrúar 2000. Á grundvelli þessa mats gekk áfrýjandinn Tryggingamiðstöðin hf. til uppgjörs við stefndu 24. apríl 2002, en samkomulag var meðal annars um að bætur vegna varanlegrar örorku hennar yrðu ákveðnar á grundvelli þeirra lágmarks árslauna, sem um ræðir í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og henni var breytt með 6. gr. laga nr. 37/1999. Á hinn bóginn greindi aðilana á um það hvort reikna ætti verðbætur á fjárhæð þessara árslauna til 5. febrúar 2000, er heilsufar stefndu var orðið stöðugt, svo sem áfrýjandinn Tryggingamiðstöðin hf. hélt fram, eða til uppgjörsdagsins 24. apríl 2002, sem stefnda taldi rétt. Áfrýjandinn innti af hendi við uppgjör þetta skaðabætur, sem reiknaðar voru eftir því, sem hann taldi rétt. Veitti stefnda þeim viðtöku með fyrirvara og höfðaði mál þetta til heimtu því, sem hún taldi skorta á fullar bætur. Í málinu er ekki tölulegur ágreiningur. Í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, eins og greininni var breytt með 6. gr. laga nr. 37/1999, er við það miðað að árslaun til ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku skuli teljast meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi atvinnurekanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag, er tjón varð, og skuli árslaunin leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Eftir 2. mgr. greinarinnar er þó sú undantekning gerð að við óvenjulegar aðstæður skuli meta árslaunin sérstaklega ef ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í 3. mgr. er svo fjallað um lágmarkstekjur við útreikning bóta fyrir varanlegra örorku og skal miða fjárhæð þeirra við nánar tiltekinn aldur tjónþola samkvæmt töflu, sem þar kemur fram. Ákvæði 3. mgr. verður jöfnum höndum beitt um skaðabætur handa þeim, sem engar atvinnutekjur hafa haft þrjú síðustu almanaksárin áður en tjón varð, og þeim, sem höfðu tekjur á því tímabili, en þó lægri en þar er getið. Getur því hverju sinni komið til álita við útreikning skaðabóta hvort tjónþoli eigi að njóta þess lágmarksréttar, sem felst í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, fremur en að reikna bætur handa honum eftir meðaltali atvinnutekna hans á þriggja ára tímabili, sbr. 1. mgr. 7. gr. Þegar af þessari ástæðu er óhjákvæmilegt að líta svo á að verðtrygging þeirra fjárhæða, sem fram koma í 3. mgr. 7. gr., þurfi að hlíta sömu reglum og verðtrygging atvinnutekna samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins, en ekkert kemur fram í lögskýringargögnum með lögum nr. 37/1999, sem stendur gegn þeirri niðurstöðu. Ber því að fallast á kröfu áfrýjenda um sýknu. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Þegar litið er til ágreiningsefnisins í máli þessu er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af því fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjendur, Magnús Ólafsson og Tryggingamiðstöðin hf., eru sýknir af kröfu stefndu, Oddnýjar Hróbjartsdóttur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2003. Málið var höfðað 4. desember 2002, þingfest 5. sama mánaðar og dómtekið 14. maí 2003. Stefnandi er Oddný Hróbjartsdóttir, kt. 080682-5309, Efstasundi 72, Reykjavík. Stefndu eru Magnús Ólafsson, kt. 300548-3349, Álfheimum 21, Reykjavík og Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Dómkröfur stefnandaeru þær, að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 346.658 krónur, með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 5. febrúar 2000 til 23. apríl 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar in solidum úr hendi stefndu, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að henni verði gert að greiða þeim málskostnað. Til vara er þess krafist að tildæmd bótafárhæð beri 4,5% ársvexti frá 5. febrúar 2000 til þess dags, þegar endanlegur dómur hefur verið kveðinn upp. Fjárhæð tildæmdra bóta beri síðan dráttarvexti frá endanlegum dómsuppsögudegi til greiðsludags, samkvæmt. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Óumdeild málsatvik og helstu ágreiningsefni Stefnandi lenti í umferðarslysi 5. nóvember 1999 á gatnamótum Drekavogar og Efstasunds í Reykjavík. Slysið varð með þeim hætti að stefndi, Magnús Ólafsson, ók sendibifreiðinni YJ 932 á bifreiðina VZ 654, sem var þá kyrrstæð. Lögregluskýrsla var gerð um umferðarslysið. Bifreiðin YJ 932 var á slysdegi vátryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá hinu stefnda félagi, Tryggingamiðstöðinni hf.. Stefnandi var ökumaður bifreiðarinnar VZ 654 í umrætt sinn og hlut hún áverka við áreksturinn, meðal annars á baki og á hálsi. Afleiðing slyssins er sú að stefnandi hefur verið metin með 10% varanlegan miska og 10% varanlega örorku, samkvæmt matsgerð læknanna Leifs N. Dungal og Júlíusar Valssonar. Lögmaður stefnanda lagði fram bótakröfu til stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., vegna tjóns hennar. Í svarbréfi tryggingafélagsins, dagsettu 23. apríl 2002, var gerð tillaga um bótauppgjör vegna nefnds tjóns. Var sú tillaga í öllum atriðum efnislega samhljóða framlagðri bótakröfu lögmanns stefnanda, að frátöldum bótum fyrir varanlega örorku. Í tillögu tryggingafélagsins var við útreikning á bótum fyrir varanlega miðað við fjárhæð lágmarkslauna, samkvæmt. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, uppreiknaða fram að stöðuleikapunkti 5. febrúar 2000 og miðuðust árslaun því við 1.411.000 krónur. Tryggingafélagið samþykkti að gerður yrði fyrirvari við þennan útreikning við uppgjör. Af hálfu stefnanda var sjónarmiðum stefnda svo og útreikningi mótmælt og á því byggt að uppreikna skyldi lágmarkslaun allt fram til uppgjörsdags. Engu að síður var gengið til uppgjörs um þann hluta kröfunnar sem óumdeildur var en gerður fyrirvari við þann hluta uppgjörsins sem sneri að bótum fyrir varanlega örorku. Ágreiningur aðila einskorðast því við fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku, auk vaxta af þeirri fjárhæð svo og greiðslu dráttarvaxta. Málsástæður og lagarök málsaðila Af hálfu stefnanda eru dómkröfur á því byggðar að stefndu beri að greiða henni fullar skaðabætur vegna tjóns sem hún varð fyrir í fyrrnefndu umferðarslysi 5. nóvember 1999, á grundvelli I. kafla skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, samanber einkum 1. gr. þeirra. Þá grundvallast bótakrafan á XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 88. gr., sbr. 90. gr. Af hálfu stefnanda er dómkrafa um fullar skaðbætur reist á því að samkvæmt ákvæði 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga skuli bætur samkvæmt 1. mgr. greinarinnar ákveðnar á grundvelli leiðréttingar á viðmiðunarfjárhæð lágmarkslauna samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna fram til þess dags þegar bótafjárhæð er ákveðin. Fram komi í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga að markmið þessa ákvæðis sé að tryggja að bætur rýrni ekki frá tjónsatviki og þar til bótafjárhæð sé ákveðin með samningi eða dómi en í sumum tilvikum geti liðið langur tími þar á milli. Þá geti einnig liðið langur tími frá því að stöðugleikatímapunkti sé náð þar til að bótauppgjör fari fram. Ljóst sé að ótvíræður texti 2. mgr. 15. gr. feli það í sér að gera skuli upp tjón á þann hátt að miðað sé við fjárhæðir sem í gildi séu þegar bótauppgjör fari fram þar sem endanleg bótafjárhæð sé ákveðin á þeim tímapunkti. Stefnandi eigi því rétt á að lágmarkslaun þau sem lögð hafi verið til grundvallar bótauppgjöri séu uppreiknuð til uppgjörsdags en ekki einungis til þess tímamarks sem stöðuleikapunkti hafi verið náð. Markmiði 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga verði ekki ekki náð með annarri niðurstöðu. Af hálfu stefnanda er bent á að framkvæmd við umræddan útreikning hafi verið mismunandi hjá tryggingafélögum. Vátryggingafélag Íslands hf. hafi gert upp tjón með þeim hætti sem stefnandi heldur fram að eigi að gera. Sjóvá­-Almennar tryggingar hf. hafi einnig gert það í upphafi en síðar breytt framkvæmd sinni. Með vísan til afstöðu stefnda til dómkröfunnar sé ljóst að ákveðin réttaróvissa ríki um framkvæmd á útreikningi á bótafjárhæð sem dómstólar verði að skera úr um. Verði niðurstaðan sú að fallist verði á túlkun stefndu á verðlagsbreytingum við útreikninga á bótum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. geti það orðið hinu stefnda tryggingafélagi til hagsbóta á kostnað tjónþola, þar sem langur tími geti liðið frá stöðugleikatímapunkti fram að bótauppgjöri. Í reynd sé óhjákvæmilegt að nokkur tími, eða jafnvel verulegur tími, líði frá stöðugleikatímapunkti þar til bótauppgjör fari fram. Margvísleg utanaðkomandi atvik geti leitt til þess, svo sem framkvæmd örorkumats og ákvörðun vátryggingafélaga að skjóta úrlausn til Örorkunefndar og dómstóla. Verði ekki á dómkröfur fallist sé tryggingafélögum í lófa lagið að draga uppgjör skaðabóta um langan tíma, án þess að tjónþolar njóti verðtryggingar á skaðabætur. Á sama tíma verði að ætla að fjárhæðir sem vátryggingafélög hafi lagt til hliðar í bótasjóði, og ætlað sé að mæta tjóni, beri verðtryggingu og vexti í vörslum vátryggingafélags, a.m.k. allt til uppgjörsdags. Af hálfu stefnanda er á því byggt að öll sanngirnisrök leiði til þess að miða eigi við þann tímapunkt þegar bótauppgjör fari fram þegar fundin sé út lágmarksfjárhæð samkvæmt 3. mgr. 7. gr. eins og um sé að ræða í máli þessu. Framreikningur viðmiðunarfjárhæðarinnar frá stöðuleikatímapunkti til uppgjörsdags skipti stefnanda umtalsverðu fjárhagslega þar sem stefndu telji árslaunaviðmið eiga að vera 1.411.000 krónur en stefnandi telji með vísan til framagreinds að árslaunaviðmið eigi að vera 1.601.000 krónur. Bótakrafan er nánar tiltekið þannig reiknuð að viðmiðunarfjárhæð samkvæmt 3. mgr. 7. gr., 1.200.000 krónur, er leiðrétt miðað við hækkun lánskjaravísitölu frá gildistöku skaðabótalaga í júlí 1993 (3282) og fram í aprílmánuð 2002 (4379). Stefnandi var 17 ára og 242 daga á tjónsdegi 5. febrúar 2000. Margfeldisstuðull stefnanda samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga er því um 242/365 af mismuni margföldunarstuðuls þeirra sem eru 17 og 18 ára. Stuðullinn er því 18,312 (17,990-18,476=0,486 x 242/365=0,322. 17,990+0,322=18,312). Samkvæmt því er bótakrafan 346.658 krónur (1.601.000 x 18,312 x 10% - 2.585.093 = 346.658) Af hálfu stefnanda er krafa um greiðslu dráttarvaxta miðuð við 23. apríl 2002 en á því tímamarki hafi afstaða stefnda komið fram og samhliða hafi bótauppgjör farið fram með fyrirvara af hálfu stefnanda. Stefnandi hafi fengið gjafsókn í máli þessu og sé málskostnaðarkrafan við það miðuð. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að reikna eigi bætur fyrir varanlega örorku á grundvelli 7. gr. skaðabótalaga og að fjárhæðir eigi að verðbæta fram að þeim tíma er heilsufarslegt ástand stefnanda hafi verið orðið stöðugt. Í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999, komi fram að meðalatvinnutekjur tjónþola síðustu þrjú almanaksár fyrir slys skuli leiðrétta samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðist við. Með lögum nr. 37/1999 hafi verið gerðar breytingar á skaðabótalögum og standi ágreiningur aðila málsins um túlkun á þeim. Stefndu vísa til 11. gr. laga nr. 37/1999, en þar komi fram að lokamálsliður 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi verið felldur brott við gildistöku laganna, þar sem hann hafi ekki lengur verið talinn eiga við. Í umræddum lokamálslið hafi komið fram að bætur fyrir varanlega örorku skyldu umreiknaðar miðað við breytingar á lánskjaravísitölu frá því tjónsdegi og þar til bótafjárhæð væri ákveðin. Þessi sérregla hafi einungis gilt um bætur fyrir varanlega örorku en í öðrum tilvikum hafi verið miðað við vísitölu þegar skaðabótalögin tóku gildi 1. júlí 1993. Stefndu telja að þessari framkvæmd á vísitöluleiðréttingum bótafjárhæða vegna bóta fyrir varanlega örorku hafi verið vikið til hliðar með lögum nr. 37/1999. Þar sem lokamálsliður 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi verið felldur brott verði að reikna út bætur, sem taki mið af fjárhæðum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. núgildandi skaðabótalaga, í samræmi við 1. mgr. 7. gr. laganna, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999. Í 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga, sbr. 11. gr. laga nr. 37/1999, komi fram að fjárhæðir bóta sem greindar séu meðal annars í 3. mgr. 7. gr. laganna skuli breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar á lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna. Í 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga komi síðan fram að ákveða skuli bætur á grundvelli 1. mgr. 15. gr. sömu laga á grundvelli fjárhæða sem gilda þegar bótafjárhæð sé ákveðin, en það sé sá tímapunktur sem máli skiptir. Stefndu telja ótvírætt að með breytingum á fyrrgreindri 15. gr. skaðabótalaga, sbr. ákvæði 1. mgr. 7. gr. sömu laga, sé svokallaður stöðugleikapunktur það tímamark, þegar bótafjárhæð vegna varanlegrar örorku er ákveðin í skilningi 1. mgr. 15. gr. Afstaða stefndu fái beina stoð í lögskýringargögnum. Þar komi skýrt fram að reikna skuli bætur fyrir varanlega örorku miðað við verðlag á þeim tíma þegar heilsufarslegt ástand tjónþola sé orðið stöðugt. Hvergi komi fram í frumvarpinu að ætlun löggjafans hafi verið að þessi regla ætti einungis við um þá sem hafi tekjur síðustu þrjú almanaksár fyrir slys og falli því undir l. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999. Telja stefndu þessi skýru markmið lagasetningarinnar ekki geta leitt til annars en að reikna eigi upp fjárhæðir 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga á sama hátt, þ.e. að bætur fyrir varanlega örorku skuli reikna út frá sömu forsendum til allra tjónþola, þ.e. að bótafjárhæð sé ákveðin miðað við stöðugleikapunkt. Stefndu telja þá aðferð sem notuð hafi verið til útreiknings bóta til handa stefnanda ekki með nokkru móti fara gegn markmiði 15. gr. skaðabótalaga. Í lögunum sé skýrt kveðið á um miða beri bótafjárhæð fyrir varanlega örorku við það tímamark þegar heilsufarslegt ástanda tjónþola teljist stöðugt en í máli stefnanda teljist sá tímapunktur vera 5. febrúar 2000. Af hálfu stefndu er bent á að sömu sjónarmið eigi ekki við um bætur fyrir varanlega örorku þar sem verið sé að bæta tjónþolum fjárhagslegt tjón sitt og bætur fyrir þjáningar og varanlegan miska þar sem um sé að ræða bætur fyrir ófjárhagslegt tjón. Bætur fyrir ófjárhagslegt tjón reiknist út frá stöðluðum bótafjárhæðum, þar sem bótafjárhæð er ekki ákveðin fyrr en við samning eða dóm og þar sé því ekki um að ræða sama tímapunkt og vegna bóta fyrir varanlega örorku. Þá hafi ekki gilt sömu reglur fyrir gildistöku laga nr. 37/1999 um vísitöluleiðréttingu bóta fyrir þjáningar og varanlegan miska annars vegar og bóta fyrir varanlega örorku hins vegar. Bætur fyrir ófjárhagslegt tjón hafi verið verðbættar frá gildistöku skaðabótalaga en bætur fyrir varanlega örorku frá því að tjónsatvik varð. Sömu sjónarmið hafi því ekki gilt um vísitöluleiðréttingu þessara bóta og sérsjónarmið hafi gilt um bætur fyrir varanlega örorku, rétt eins og stefnu halda fram í þessu máli. Stefndu vísa á bug sjónarmiðum stefnanda um að vátryggingafélögum sé í lófa lagið að draga uppgjör skaðabóta um langan tíma og mótmæla því að það sé einhliða ákvörðun stefndu hvenær afleiðingar tjóns séu metnar. Tjónþoli eða hinn bótaskyldi geti krafist þess að mat fari fram á varanlegri örorku tjónþola á því tímamarki sem heilsufarslegt ástand hans sé orðið stöðugt. Slíkt mat sé venjulega framkvæmt þegar fullnægjandi læknisfræðileg gögn liggi fyrir í málum um að heilsufar tjónþola vegna afleiðinga slysa sé að öllum líkindum stöðugt. Stefndu vísa til þess að vegna bóta fyrir varanlega örorku séu reiknaðir vextir samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá stöðugleikapunkti, en þeir vextir séu nú 4,5%. Skýrt komi fram í lögskýringargögnum að vextir reiknist af bótum fyrir varanlega örorku frá upphafsdegi metinnar örorku. Því sé miðað við að bætur fyrir varanlega örorku skuli verðbæta fram að stöðugleikapunkti og að bæturnar beri vexti eftir það. Stefndu vísa til þess að kröfugerð stefnanda feli í sér brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 og jafnræðisreglu mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 14. gr. og l. gr. 4. samningsviðauka við hann, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994. Ef fallist verði á kröfugerð stefnanda, sé ljóst að mismunur verði á aðstöðu þeirra sem fái greiddar bætur á grundvelli 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og þeirra sem eftir atvikum falli undir 3. eða 4. mgr. 7. gr. sömu laga. Stefndu telja slíkt í andstöðu við fyrrnefnd jafnræðissjónarmið og fjarri lagi að það hafi verið ætlun löggjafans að brjóta gegn þeim grundvallarréttindum með setningu laga nr. 37/1999. Af hálfu stefndu er því haldið fram að niðurstaða stefnanda í hag hljóti að byggjast á túlkun og skýringu á skaðabótalögum sem sé engan veginn auðsæ og fjarri lagi að stefndu hafi dregið greiðslur til stefnanda að nauðsynjalausu. Við þessar aðstæður sé óeðlilegt að hin umdeilda krafa beri dráttarvexti fyrr en endanlega hafi verið skorið úr deilunni fyrir dómi. Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga geti hugsanlegar bætur því einungis borið 4,5% ársvexti frá 5. febrúar 2000 til endanlegs dómsuppsögudags. Niðurstaða Stefnandi gerði upphaflega kröfu á hendur stefndu um greiðslu á 348.463 krónum en lækkaði fjárhæð kröfunnar í 346.658 krónur við upphaf aðalmeðferðar. Tók stefnandi þar til greina athugasemdir stefndu við útreikning bótafjárhæðarinnar. Stefndu féllu þá frá varakröfu um lækkun stefnufjárhæðar. Með lögum nr. 37/1999 voru gerðar talsverðar breytingar á skaðabótalögum nr. 50/1993. Áður hafði 6. gr. laganna verið á þá leið að bætur skyldi meta til fjárhæðar sem næmi tíföldum árslaunum tjónþola, sbr. 7. gr., margfölduðum með örorkustigi, sbr. 3. mgr. 5. gr. Á 6. gr. laganna voru gerðar þær breytingar að bætur fyrir varanlega örorku skal nú meta til fjárhæðar á grundvelli örorkustigs tjónþola samkvæmt 5. gr. laganna, árslauna hans samkvæmt 7. gr. og töflu sem fram kemur í 6. gr., þannig að margfalda skyldi saman örorkustig, árslaun og stuðul töflunnar í samræmi við aldur tjónþola á þeim tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Fyrir umrædda lagabreytingu var 7. gr. skaðabótalaga svohljóðandi: „Árslaun teljast vera heildarvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári fyrir þann dag er tjón varð. Árslaun skulu þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuhögum. Ekki skal miða við hærri árslaun en 4.500.000 kr." Með 6. gr. laga nr. 37/1999 var 7. gr. skaðabótalaga breytt í svofellt horf: „Árslaun til ákvörðunar bóta skv. 6. gr. skulu teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Árslaun skulu þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Þátt fyrir ákvæði 1.–2. mgr. skal ekki miða við lægri árslaun en tilgreint er í þessari töflu: Aldur Kr. 66 ára og yngri 1.200.000 67 ára 1.100.000 68 ára 1.000.000 69 ára 900.000 70 ára 800.000 71 árs 700.000 72 ára 600.000 73 ára 500.000 74 ára 400.000 Ekki skal miða við hærri árslaun en 4.500.000 kr." Í 15. gr. skaðabótalaga er að finna verðtryggingarákvæði til fyllingar öðrum ákvæðum laganna. Fyrir umræddar breytingar á lögunum hljóðaði 15. gr. þannig: „Fjárhæðir bóta, sem greindar eru í 3. gr., 1. mgr. 4. gr., 3. mgr. 7. gr. og 2. málsl. 1. mgr. 13. gr. breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar sem verða á lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna. Fjárhæð skal hverju sinni hækka eða lækka þannig að hún standi á heilu eða hálfu þúsundi króna. Bótafjárhæðir þær, sem greinir í 1. málsl. 3. gr. , skulu þó hækka eða lækka svo að fjárhæð standi á heilum tug króna. Bætur skv. 1. mgr. skal ákveða á grundvelli fjárhæða sem gilda þegar bótafjárhæð er ákveðin. Bætur fyrir varanlega örorku skal umreikna miðað við breytingar á lánskjaravísitölu frá því að tjón varð og þar til bótafjárhæð er ákveðin." Með lögum nr. 37/1999 var einungis gerð sú breyting á 15. gr. skaðabótalaga að síðari málsliður 2. mgr. var felldur brott. Óumdeilt er með aðilum að stefnandi varð fyrir slysi eftir að umræddar breytingar á skaðabótalögum öðluðust gildi og taka því lögin eins og þeim var breytt til bótauppgjörsins. Einnig er óumdeilt að miða eigi bótauppgjör við viðmiðunarfjárhæðir 3. mgr. 7. gr. vegna þess hversu lág laun stefnandi hafði fyrir slysið. Í máli þessu reynir á hvort útreikningar á fjárhæð skaðabóta samkvæmt 3. mgr. 7. gr. eigi að taka mið af fyrirmælum 1. mgr. 7. gr. laganna um verðtryggingu viðmiðunarlauna eða 1. og 2. mgr. 15. gr. laganna. Sá munur er á framangreindum ákvæðum að samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna skal leiðrétta árslaun tjónþola síðustu þrjú almanaksár fyrir þann tíma sem tjón varð samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við, eða fram að stöðugleikapunkti, en samkvæmt 1. og 2. mgr. 15. gr. skal leiðrétta fjárhæðir í hlutfalli við breytingar á lánskjaravísitölu frá gildistöku skaðabótalaga 1. júlí 1993 þar til bótafjárhæð er ákveðin. Í ljósi ágreinings aðila um verðtryggingu á viðmiðunarfjárhæðum 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þykir nauðsynlegt að skoða aðdraganda þeirra breytinga sem gerðar voru á skaðabótalögum með lögum nr. 37/1999. Í 6. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 37/1999 var lagt til að 1. mgr. 7. gr. orðaðist svo: „Árslaun til ákvörðunar bóta skv. 6. gr. skulu teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma er honum er metin varanleg örorka." Meirihluti allsherjarnefndar Alþingis lagði til þá breytingu á umræddi málsgrein að í stað orðanna "er honum er metin varanleg örorka." kæmi "sem upphaf varanlegrar örorku miðast við". Sams konar orðalagsbreytingar voru gerðar á 1. og 2. mgr. 5. gr. frumvarpsins, sem samsvara 1. og 2. mgr. 6. gr. skaðabótalaga. Í nefndaráliti segir svo um þessar breytingatillögur: „Lagt er til að í stað orðanna „þegar honum er metin varanleg örorka“ í 1. efnismgr. 5. og 6. gr. frumvarpsins komi orðin: sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Þá komi í stað orðanna „þegar honum er metin örorka“ í 2. efnismgr. 5. gr. orðin: á þeim tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Með þessari breytingu verður skýrara að bætur vegna varanlegrar örorku reiknast frá þeim degi er tímabundinni örorku lýkur. Ekki er um efnislegar breytingar að ræða." Umræddar breytingartillögur allsherjarnefndar voru samþykktar og urðu hluti af þeim breytingum sem garðar voru á skaðabótalögum með lögum nr. 37/1999. Í athugasemdum við 1. mgr. 6. gr. í fyrrnefndu frumvarpi, sem varð að 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sagði að tekjurnar væru færðar upp til verðlags þess dags sem metin varanleg örorka miðaðist við. Af þessu leiddi að vístöluleiðréttingin í lokamálslið 2. mgr. 15. gr. laganna ætti ekki lengur við og félli brott. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. eru umræddar viðmiðunartekjur aðeins verðbættar til þess dags þegar talið er að ekki sé að vænta frekari bata en á þessu tímamarki, sem nefnt er stöðugleikapunktur, lýkur tímabili tímabundinnar örorku og varanleg örorka tekur við. Lagabreytingin hefur það í för með sér að á því tímabili sem líður frá því að stöðugleikapunkti er náð og þar til hægt er að setja fram kröfu um bætur reiknast aðeins 4,5% ársvextir á kröfuna en verðlagsbreytingar fást ekki leiðréttar. Í athugasemdum með framangreindu frumvarpi eða öðrum lögskýringargögnum er ekki að finna skýringar á því af hverju horfið var frá þeirri reglu 2. mgr. 15. gr. að verðbæta viðmiðunartekjur til útreiknings á varanlegri örorku, allt til þess dags sem bótafjárhæð væri ákveðin. Í 3. mgr. 7. gr. er ekki að finna samsvarandi ákvæði og í 1. mgr. 7. gr. um leiðréttingu samkvæmt launavísitölu og ekki er vísað milli ákvæðanna. Í framangreindum athugasemdum með frumvarpinu er heldur ekki að finna vísbendingu um að verðtryggingarákvæði 1. gr. 7. gr. eigi að beita um viðmiðunarlaun samkvæmt 3. mgr. Í athugasemdum við umrætt ákvæði í framangreindu frumvarpi kemur þvert á móti skýrt fram að miðað sé við grunnvísitölu skaðabótalaganna. Sú ályktun verður dregin af framangreindu að lágmarksárslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. hafi verið ákveðið með umræddum hætti með verðbótaákvæði 1. mgr. 15. gr. laganna í huga. Hvað upphafstíma verðtryggingar og tegund vísitölu varðar eru viðmiðunarfjárhæðir 3. mgr. 7. gr. þannig sambærilegar viðmiðunarfjárhæðum þjáningarbóta samkvæmt 1. mgr. 3. gr. og bóta fyrir varanlegan miska samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Svo virðist sem láðst hafi að breyta 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga í umrætt sinn til samræmis við breytingar þær sem urðu á 7. gr. Í 1. mgr. 15. gr. er þannig áfram vísað til 3. mgr. 7. gr. þótt ákvæði um hámarkslaunaviðmið í 3. mgr. hafi orðið að 4. mgr. við umrædda lagabreytingu. Með vísan til framangreinds þykir hins vegar ljóst að ætlun löggjafans hafi verið að 1. mgr. 15. gr. tæki bæði til lágmarkslaunaviðmiðunar samkvæmt 3. og hámarkslaunaviðmiðunar samkvæmt 4. mgr. 7. gr. enda hefði ella verið ástæðulaust að taka fram í greinargerð að viðmiðunarfjárhæðir 3. mgr. 7. gr. miðuðust við grunnvísitölu skaðabótalaga. Meðal þeirra breytinga sem gerðar voru á skaðabótalögum í umrætt sinn var að bætt var við nýju ákvæði, 29. gr., en þar er mælt fyrir um að fjárhæðir samkvæmt lögunum séu miðaðar við lánskjaravísitölu eins og hún var 1. júlí 1993, (3282) og taki sömu breytingum og mælt sé fyrir um í 15. gr., sbr. einnig lög um vísitölu neysluverðs. Síðastgreint ákvæði tekur því af skarið um að verðtryggingarákvæði 15. gr., sbr. 29. gr., sé sú meginregla sem beri að beita við verðleiðréttingu á viðmiðunarfjárhæðum sem fram koma í lögunum nema annað sé tekið fram. Með vísan til þeirra sjónarmiða sem stefnandi hefur fært fram þykir sá túlkunarkostur að fjárhæðir 3. mgr. 7. gr. verðbætist fram að þeim degi þegar bótafjárhæð er ákveðin fela í sér sanngjarnari og eðlilegri niðurstöðu en ef fjárhæðin væri eingöngu verðbætt fram að stöðugleikapunkti. Fyrri túlkunarkosturinn þykir auk þess vera í betra samræmi við texta laganna. Af hálfu stefndu hefur því verið haldið fram að framangreind túlkun standist ekki jafnræðisreglur 65. gr. stjórnarskrárinnar og Mannréttindasáttmála Evrópu. Þar sem greiðsla bóta á grundvelli lágmarksviðmiðunarlauna samkvæmt 3. mgr. 7. gr. kemur því aðeins til framkvæmda að útreikningur bóta á grundvelli árslauna samkvæmt 1. mgr. 7. gr. leiði til lægri bótagreiðslu fyrir varanlega örorku, tryggir 3. mgr. 7. gr. öllum tjónþolum sem falla undir 7. gr. lágmarksbætur. Það að fjárhæðir samkvæmt 3. mgr. verðtryggjast með öðrum hætti en samkvæmt 1. mgr. felur því ekki í sér að mismunandi reglur gildi um þá sem eins stendur á um að þessu leyti. Umrædd túlkun á skaðabótalögum þykir því ekki fela í sér brot á framangreindum jafnræðisreglum. Samkvæmt framansögðu þykir rétt að skýra umrædd ákvæði skaðabótalaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 37/1999, þannig að verðtryggingarákvæði 1. mgr. 15. gr. taki til verðleiðréttinga á viðmiðunarfjárhæðum lágmarkslauna samkvæmt 3. mgr. 7. gr. Samkvæmt skýrum fyrirmælum 2. mgr. 15. gr. skal síðan ákveða bætur samkvæmt 1. mgr. 15. gr. á grundvelli fjárhæða sem gilda þegar bótafjárhæð er ákveðin. Með vísan til framangreinds þykir rétt að fallast á með stefnanda að viðmiðunarfjárhæð lágmarkslauna samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, í þessu tilviki 1.200.000 krónur, beri að leiðrétta miðað við hækkun lánskjaravísitölu frá 1. júlí 1993 til þess dags þegar bótafjárhæð er ákveðin. Af hálfu stefnanda er miðað við leiðréttingu lágmarkslaunaviðmiðunar fram í apríl 2002 en bótauppgjör aðila fór fram 23. apríl 2002 og eru ekki gerðar sérstakar athugasemdir við þessa dagsetningu af hálfu stefndu. Ekki er lengur ágreiningur með aðilum um tölulegan grundvöll kröfunnar. Ekki er ágreiningur með aðilum um að reikna beri vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af höfuðstól kröfunnar frá 5. febrúar 2000 til 23. apríl 2002. Stefnandi hefur krafist dráttarvaxta frá 23. apríl 2002 til greiðsludags en af hálfu stefndu er þess krafist að bótafjárhæð beri einungis 4,5% ársvexti fram til þess að endanlegur dómur verði kveðinn upp. Líta verður svo á að umrædd krafa stefnanda hafi fallið í eindaga við uppgjör á öðrum hlutum bótakröfunnar 23. apríl 2002 en af hálfu stefnanda var þá gerður fyrirvari um aðra útreikninga á bótum fyrir varanlegra örorku. Ber því að taka til greina kröfu stefnanda um greiðslu dráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 23. apríl 2002 til greiðsludags. Mál þetta er sprottið af ágreiningi um túlkun á ákvæðum skaðabótalaga og þýðingu breytinga sem gerð var á þeim með lögum nr. 37/1999. Fallist er á með stefndu að umrædd ákvæði séu ekki eins skýr, hvað þetta ágreiningsefni varðar, og ákjósanlegt hefði verið um löggjöf sem jafn mikið reynir á. Var því ekki óeðlilegt að stefnu létu reyna á skýringu umræddra ákvæða fyrir dómi. Með hliðsjón af því þykir rétt að fella málskostnað niður. Dómsmálaráðherra veitti stefnanda gjafsókn vegna rekstrar málsins fyrir héraðsdómi með gjafsóknarleyfi, útgefnu 14. júní 2002. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist hann úr ríkissjóði, en hann er þóknun lögmanns stefnanda, Óðins Elíssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 150.000 krónur. Þóknun lögmanns stefnanda inniheldur ekki virðisaukaskatt. Af hálfu stefnanda flutti málið Óðinn Elísson hdl. en af hálfu stefndu Þóra Hallgrímsdóttir hdl. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Stefndu, Magnús Ólafsson og Tryggingamiðstöðin hf., greiði óskipt stefnanda, Oddnýju Hróbjartsdóttur, 346.658 krónur, með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 5. febrúar 2000 til 23. apríl 2002, en með dráttarvöxtum, samkvæmt. l. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 150.000 krónur, sem er þóknun lögmanns hennar, Óðins Elíssonar hdl., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 66/2009
Kærumál Nauðungarvistun
Með beiðni, dagsettri 26. f.m. hefur A, kt. [...], [...], Reykjavík, farið þess á leit að felld verði úr gildi ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, 25. f. m., um það að hún skuli vistast nauðug á sjúkrahúsi. Mál þetta var þingfest 29. þ.m. og tekið til úrskurðar í dag.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. janúar 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði niður nauðungarvistun hennar á sjúkrahúsi, sem samþykkt var af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu 25. janúar 2009. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind ákvörðun um nauðungarvistun verði felld úr gildi og kærumálskostnaður greiddur úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 100.000 krónur til hvors, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 106/2007
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Þrotabú Ó hf. krafði V ehf. um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar vegna viðskipta Ó hf. við síðargreinda félagið í tengslum við smíði á skipi. Í stefnu var krafan greind í þrjá liði. Laut hún að stærstum hluta að verklaunum og kostnaði vegna smíði skipsins en jafnframt að eftirstöðvum kaupverðs þess og um greiðslu framkvæmdaábyrgðar. Í úrskurði héraðsdóms, sem var staðfestur af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að óljóst væri af gögnum málsins hvaða kostnað Ó hf. hefði haft af smíði skipsins. Þá var ekki talið ljóst af málatilbúnaði þrotabúsins hver væri grundvöllur ætlaðrar greiðsluskyldu V ehf. á eftirstöðvum kaupverðs skipsins og umræddri framkvæmdaábyrgð. Samkvæmt þessu þóttu verulegir gallar vera á málatilbúnaði þrotabúsins og málinu því vísað sjálfkrafa frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2007, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, þrotabú Óseyjar hf., greiði varnaraðila, Viðjum ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 24. febrúar 2006 og tekið til úrskurðar 16. janúar sl. Stefnandi er þrotabú Óseyjar hf., Reykjavíkurvegi 60, Hafnarfirði. Stefndi er Viðjar ehf., Sóltúni 26, Reykjavík. Í þessum þætti málsins krefst stefndi þess að málinu verði vísað frá dómi og stefnandi úrskurðaður til greiðslu málskostnaðar. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefnda verði hrundið og honum úrskurðaður málskostnaður fyrir þennan þátt málsins. I Skipasmíðastöðin Ósey hf. var tekin til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóm 28. apríl 2005 en hafði haft heimild til greiðslustöðvunar frá 9. mars 2005. Stefndi er dótturfélag Kaupþings banka hf. sem var viðskiptabanki Óseyjar hf. og hefur lýst kröfum í stefnanda að fjárhæð 659.269.604 krónur. Sakarefni málsins lýtur að ýmsum ráðstöfunum stefnda tengdum nýsmíði 36,5 m skips (auðkennd B-13) sem Ósey hf. tók að sér fyrir Stjörnan kf. í Færeyjum samkvæmt samningi 8. mars 2003. Er nauðsynlegt að rekja nokkuð samskipti stefnda, Kaupþings banka hf. og Óseyjar hf. tengd umræddri nýsmíði. Í stefnu, svo og greinargerð stefnda, kemur fram að Ósey hf. gerði alls þrjá lánasamninga við Búnaðarbanki Íslands hf. (nú Kaupþing banki hf.) vegna umræddrar nýsmíði og veitti félaginu framkvæmdaábyrgð vegna verksins að fjárhæð 40.000 milljónir. Bankinn fékk svo gagnábyrgð hjá Tryggingadeild útflutn­ingsins/Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins fyrir sömu fjárhæð. Í júní og júlí 2004 lá fyrir að nýsmíði B-13 yrði ekki lokið nema til kæmi viðbótarfjármögnun en upphaflegur afhendingardagur skipsins hafði átt að vera 24. maí 2004. Samkvæmt stefnu gáfu fyrirsvarsmenn bankans í skyn að hann myndi standa með Ósey hf. í þessum erfiðleikum, en leituðu jafnframt eftir viðbótargreiðslutryggingum. Segir í stefnu að á þessum grundvelli hafi fyrirsvarsmenn Óseyjar hf. ekki talið sig eiga annarra kosta völ en að verða við kröfum bankans og undirritað þær viðbótargreiðslutryggingar sem farið var fram á, þar á meðal framsöl krafna og trygginga sem krafist sé riftunar á í málinu. Einnig hafi eigendur Óseyjar hf. lagt fram persónulegar ábyrgðir á skuldum félagsins. Samtals hafi bankinn fengið nýjar tryggingar og framsöl fyrir um 200 milljónir króna á tímabilinu 19. júlí til 6. september 2004. Í stefnu er svo greint frá því að í ágúst 2004 hafi undirverktökum og birgjum Óseyjar hf. verið tilkynnt að bankinn og dótturfélag bankans, stefndi, myndu bera ábyrgð á kostnaði verksins auk þess sem fyrirsvarsmenn Óseyjar hf. hafi samþykkt að fulltrúi bankans, Alfreð Túliníus, tæki við sem verkefnisstjóri með verkefninu. Af gögnum málsins verður ráðið að í september 2004 hafi hinn færeyski kaupandi skipsins hugleitt að grípa til vanefndaúrræða vegna dráttar á afhendingu þess en hann hafði áður fallist á að afhending frestaðist fram í ágúst 2004. Hinn 8. október 2004 barst bankanum símbréf frá lögmanni hins færeyska kaupanda þar sem gerð var krafa um greiðslu framangreindrar ábyrgðar að fjárhæð 40 milljónir króna. Bankinn greiddi hinum færeyska kaupanda ábyrgðarfjárhæðina 19. sama mánaðar sem flutti hana yfir til stefnda sama dag í því skyni að félagið gæti lokið byggingu skipsins. Hinn 12. október 2004 var gerður samningur, þar sem stefndi keyptu nýsmíðina B-13 og yfirtók réttindi og skyldur Óseyjar hf. samkvæmt samningnum við hinn færeyska kaupanda. Samkvæmt kaupsamningnum, sem dagsettur er 12. október 2004, var kaupverðið 192.527.936 krónur og skyldi það greiðast með yfirtöku á skuldum Óseyjar hf. við bankann að fjárhæð 192.434.000 krónur sem tryggðar væru með tryggingabréfi á 1. veðrétti skipsskrokksins. Stefndi skuldbatt sig til að ljúka smíði skipsins og afhenda hinum færeyska kaupanda. Í kaupsamningnum sagði eftirfarandi í 3. mgr. 8. gr.: Skal kaupandi nýta þá greiðslu kaupverðs til að greiða upp þær skuldir seljanda við Kaupþing Búnaðarbanka hf. sem tryggðar eru með veði í skipinu svo afhenda megi skipið fullbúið til hins færeyska kaupanda í samræmi við ákvæði samnings hans við seljanda. Aftan á samninginn var eftirfarandi ritað: Kaupþing Búnaðarbanki hf. samþykkir fyrir sitt leyti þá skuldskeytingu sem lýst er í framangreindum samningi og er forsenda greiðslu kaupverðs skv. samningnum. Jafnframt samþykkir bankinn fyrir sitt leyti, sem veðhafi, það framsal á greiðslu smíðaverðs skipsins sem felst í 8. gr. samnings þessa enda standi veðréttur bankans í hinum framseldu greiðslum óhaggaður eftir sem áður. Það er skilyrði og forsenda fyrir samþykki bankans að þessu leyti, að hinni framseldu greiðslu kaupverðs skipsins verði ráðstafað til að greiða upp hinar yfirteknu skuldir skv. framangreindu. Aðilum ber saman um að stefndi hafi lokið smíði skipsins og afhent það hinum færeyska kaupanda 18. nóvember 2004. Ekki er ágreiningur um að eftir 12. október 2004 var verkið unnið í aðstöðu Óseyjar hf. og af starfsmönnum félagsins undir stjórn Alfreðs Túliníusar. Samkvæmt stefnu voru ýmsir reikningar vegna verksins þó gefnir út á Ósey hf. Jafnramt virðist mega ráða af stefnu að ýmsar greiðslur vegna verksins, þar á meðal laun starfsmanna, hafi á þessum tíma verið skuldfærðar sem yfirdráttur á reikning Óseyjar hf. nr. 14399 hjá bankanum. Samkvæmt greinargerð stefnda munu þessar greiðslur hafa numið 23.858.060 krónum og er í því sambandi vísað til framlagðra reikningsyfirlita. Samkvæmt greinargerð stefndu fyrirtækið beint 52.149.302 krónur. Vísar stefndi til framlagðra bókhaldsgagna félagsins í því sam­bandi. Þá mun reikningur Óseyjar hf. nr. 1259 hjá bankanum hafa verið yfirdreginn um 56.905.524 krónur samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð stefnda. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu var fyrirsvarsmönnum Óseyjar hf. lofað því af fyrirsvarsmönnum bankans að Ósey hf. fengi uppgert andvirði skipsins eftir að fram hefði farið lokauppgjör. Því er lýst að 18. nóvember 2004 hafi umrætt uppgjör farið fram og stefndi þá fengið greiddar 22.170.000 danskar krónur. Þetta uppgjör hafi hins vegar farið fram án samráðs við fyrirsvarsmenn Óseyjar hf. II Með hliðsjón af þeim ástæðum sem stefndi teflir fram til stuðnings frávísunarkröfu sinni er nauðsynlegt að rekja í stuttu máli sundurliðun og grundvöll kröfu stefnanda. Dómkröfu stefnanda er skipt í þrennt: 1. Krafa um verklaun og kostnað að fjárhæð 181.080.636 krónur sem sundurliðað er sérstaklega síðar; 2. Krafa um greiðslu eftirstöðva kaupverðs að fjárhæð 71.000.000 krónur; 3. Krafa um greiðslu fram­kvæmda­ábyrgðar að fjárhæð 40.000.000 krónur. Samtals er því kröfufjárhæð stefnanda kr. 292.080.636 krónur. Fyrsti kröfuliðurinn er byggður á 1. mgr. 8. gr. samnings aðila 12. október 2004 þar sem segir að stefndi skuldbindi sig til að ljúka smíði skipsskrokksins í samræmi við smíðalýsingu og smíðakröfur í fyrrgreindum skipasmíðasamningi. Hafi því átt að ljúka við smíði skrokksins alfarið á kostnað stefnda, en Ósey hf. verið ráðið til að vinna mestan hluta þess verks sem eftir var, eins og verið hafði fram að undirritun samningsins. Ósey hf. hafi unnið verkið í útseldri tímavinnu í samræmi við gildandi gjaldskrá félagsins, bæði að því er varðaði vinnulaun starfsmanna og gjald fyrir tæki og áhöld, enda ekki samið sérstaklega um tilboð eða annað slíkt úr hendi stefnanda. Í stefnu kemur fram að þegar verkinu var lokið hafi framkvæmdastjóri Óseyjar hf., hinn 18. janúar 2005, krafið um greiðslu á grundvelli yfirlits yfir verklaun og kostnað, en engin viðbrögð borist frá stefnda eða Kaupþingi banka hf. Stefnandi vísar til þess að þar sem í ljós hafi komið að stefndi hygðist ekki greiða fyrir umrædda vinnu hafi fyrirsvarsmenn Óseyjar hf. ekki talið neinn grundvöll fyrir því að veita stefnda bestu kjör á tímagjaldi. Við endanlega uppgjörsniðurstöðu hafi tímagjald því verið hækkað. Þá kemur fram að stefnandi líti svo á að stefndi viðurkenni kröfuna eins og hún var sett fram 18. janúar 2005 og vísar til eftirfarandi sundurliðunar: Samtals efni og útlagt með vsk. (liðir 12, 13 og 15) 64.742.323 kr. Samtals vinna og spilbúnaður án vsk. (liðir 1-11 + 14) 93.444.428 kr. Virðisaukaskattur á vinnu og spilbúnað (liðir 1-11 + 14) 22.893.885 kr. SAMTALS 181.080.636 kr. Í stefnu eru einstakir liðir skýrðir með svofelldum hætti: [...] Annar liður í stefnukröfu er, sem fyrr segir, krafa um greiðslu kaupverð að fjárhæð 71 milljón króna. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt samningnum 12. október 2004 hafi stefndi greitt Ósey hf. 192.527.936 krónur fyrir skipsskrokkinn. Endanlegt kaupverð hafi átt að vera 263.527.936 krónur og sé mismunurinn því 71 milljón króna sem hefði átt að greiðast upp í kröfur bankans samkvæmt ákvæðum samningsins. Síðasti liðurinn í kröfu stefnanda lýtur að greiðslu framkvæmdaábyrgðar að fjárhæð 40.000.000 króna, líkt og áður greinir. Um þennan kröfulið segir orðrétt eftirfarandi í stefnu: Við upphaf skiptameðferðar þrotabús stefnanda komu fram vísbendingar um að ekkert uppgjör hafi farið fram á efnislegri kröfu að baki framkvæmdaábyrgð nr. 0322-8884 að fjárhæð kr. 40.000.000,-, er greidd var af hálfu Kaupþings banka hf. til kaupanda skipsins með ávísun þann 19. október 2004. Virðist einnig sem greiðsla hafi verið greidd beint til kaupanda skipsins þrátt fyrir að umrædd framkvæmdaábyrgð hafi verið framseld til Norðoya Sparikassi með yfirlýsingu þess efnis þann 28. apríl 2003. Var sú yfirlýsing móttekin af Kaupþingi banka hf., þá Búnaðarbanka Íslands hf. [...] Stefnandi telur að þar sem stefndi var fullkomlega grandsamur um að framkvæmdaábyrgðin hafi verið greidd til kaupanda skipsins, þá hafi hann átt að taka þá ábyrgð inn í endanlegt uppgjör sem gert var um skipið í ljósi skyldu sinnar til viðtöku kaupverðsins. Byggir stefnandi bæði á því að stefndi beri kröfuréttarlega - sem og sjálfstætt ennfremur skaðabótalega - ábyrgð á því gagnvart stefnanda. Þá er því lýst í stefnu að framkvæmdaábyrgðin hafi ekki falið í sér „sjálfstæðan efnisrétt“ heldur verið trygging kaupandans ef kæmi til vanefnda á samningi um skipasmíðina. Hinn færeyski kaupandi hafi aldrei gert kröfur vegna vanefnda við smíðina og móttekið skipið athugasemdalaust. Kemur fram í stefnu að hinum færeyska kaupanda beri að endurgreiða ábyrgðina. Er einnig vísað til þess að hann hafi engar kröfur gert í stefnanda vegna ætlaðra vanefnda Óseyjar hf. Þá segir að vísbend­ingar séu í gögnum málsins um að hluti framkvæmdaábyrgðarinnar hafi gengið til stefnda til lúkningar smíði skipsins en þetta sé algerlega á skjön við allan tilgang ábyrgðarinnar. Hafi svo verið, þá megi hins vegar vera ljóst að stefnandi eigi skýlausa kröfu á hendur stefnda undir þessum kröfulið um endurgreiðslu þeirra fjármuna. Er sérstaklega skorað á stefnda að upplýsa allt er lýtur að samskiptum við hinn færeyska kaupanda að þessu leyti, svo og upplýsingar um ráðstöfun framkvæmdaábyrgðarinnar. III Frávísunarkrafa stefnda byggist á því að annmarkar séu á einstökum kröfuliðum og undirliðum þeirra. Er í greinargerð stefnda fylgt kröfuliðum eins og þeir eru settir fram hér áður. Að því er varðar fyrsta kröfuliðinn telur stefndi að liðurinn sé byggður á samantekt sem kemur fram í beiðni um heimild til greiðslustöðvunar og verði að skoða hann í því ljósi. Þá séu undirgögn lögð fram í heilli skjalamöppu og séu skjölin eitthvað yfir fjórða hundraðið. Í fyrsta lagi sé lögð fram tímaútskrift, þar sem tíundaður er tímafjöldi allt frá 12. október 2004 er stefndi yfirtók smíðina. Allt sé þetta á skjön við framsetningu í stefnu en þar sé sagt með réttu að stefndi hafi lagt allt fé til launa starfsmanna og hafi það meðal annars verið gert með auknum yfirdrætti af reikningi við Kaupþing banka hf. sem lagði til fé. Þá veki það athygli að fyrrum framkvæmdastjóri virðist vera á launaskránni, en hann hafi ekki komið að smíðaverki B-13 frá ágúst 2004 og þar til yfir lauk. Hér hefði verið nauðsynlegt að taka saman þær launagreiðslur sem stefndi innti af hendi og bera saman við meinta kröfu stefnanda. Að því er varðar gögn að baki kostnaði (sbr. tölulið 15 í kröfuliðnum) vísar stefndi til þess að kostnaðurinn sé studdur við skjal sem sé um 400 bls. og virðist vera raðað saman á tilviljunarkenndan hátt og allt tínt til sem fundist hafi í starfstöð Óseyjar hf. Engin samtala sé vegna fjárhæða og ekki sé raðað eftir kröfuhöfum né nokkru öðru kerfi. Inn á milli skjalanna séu meðal annars kreditreikningar sem óljóst sé hvaða tilgangi þjóna. Þá séu ýmsir reikningar dagsettir fyrir yfirtöku stefnda á smíðinni þann 12. október 2004 án þess að það sé skýrt nema mjög lauslega í stefnu. Niðurlag og jafnvel blaðsíður virðist vanta á ýmis skjöl og mörg séu ólæsileg. Stefndi hefur sjálfur endurraðað umræddum gögnum eftir nafni fyrirtækja og eftir fjárhæðum hvers reiknings og lagt fram sem sérstakt dómskjal. Í greinargerð hans segir að við samanburð á útborgunum af reikningi 1499, sem Kaupþing banki hf. fjármagnaði, komi í ljós að fjölmargir reikningar séu þegar greiddir. Sama sé uppi á teningnum vegna reiknings 14399. Þá sé enn eftir að bera saman kröfugerðina við það sem stefndi sjálfur lagði út vegna smíðinnar og sé efalaust þar að finna marga greidda reikninga. Stefndi telur að þeir reikningar sem fram komi í umræddu skjali stefnanda fá heldur engan stuðning í kröfuskrá. Krafan sé því ekki rökstudd á nokkurn hátt og framsetning hennar andstæð 80. gr. laga nr. 91/1991. Að því er varðar annan lið stefnukröfu vísar stefndi til þess að stefndi og Kaupþing banki hf. hafi staðið allan straum af kostnaði við smíði B-13 og raunar gott betur og því rökrétt að þeir taki til sín kaupverðið. Stefndi hafi einnig stefnt Kaupþingi banka hf. vegna sömu kröfu þótt upplýsingar hafi verið gefnar um að kaupverðið hafi runnið til stefnda. Með kröfuliðum 1 og 2 sé stefnandi því bæði að krefjast kaupverðsins og krefja stefnda um allan kostnað við smíðina. Slíkt sé ekki rökrétt en þessum kröfulið verði svarað með fyllri hætti með rökum vegna sýknukröfu varðandi sama lið. Vísað er til 25. gr. laga nr. 91/1991 svo og 80. gr. laganna vegna þessa kröfuliðar. Að því er varðar þriðja lið stefnukröfu vísar stefndi til þess að þessi krafa sé einnig höfð uppi í máli stefnanda gegn Kaupþingi banka hf. Stefndi leggi sjálfur fram gögn um að krafa þessi sé umþrætt og mál vegna fjárhæðarinnar sé til meðferðar við Héraðsdóm Reykjavíkur. Þá virðist vera hér á ferðinni talsverður misskilningur. Ósey hf. hafi aldrei reitt þetta fé af hendi heldur Kaupþing banki hf. en féð hafi síðar verið notað til að klára smíði B-13. Ósey hf. hafi því ekki heldur verið aðili að samningi Kaupþings banka hf. og ábyrgðarveitanda. Stefndi komi þessi viðskipti því ekki við á nokkurn hátt. IV Stefnandi hafnar því að gallar séu á málinu sem leiða eigi til frávísunar. Hann vísar í fyrsta lagi til þess að á honum hvíli engin skylda til að stefna stefnda og Kaupþingi banka hf. í einu og sama málinu. Um sé að ræða tvo sjálfstæða lögaðila sem sækja megi hvorn í sínu dómsmálinu. Hann telur að varnir stefnda lúti í meginatriðum að efnisatriðum og geti ekki leitt til frávísunar. Hann mótmælir því að skjöl hafi verið lögð fram án tilgangs eða með óskipulegum hætti. Hann bendir einnig á að engar reglur séu til um hvernig haga beri uppröðum skjala og þess háttar. Hann mótmælir því að krafa hans byggi á samantekt sem lögð var fram vegna beiðni um heimild til greiðslustöðvunar, svo sem haldið sé fram af stefnda. Þá er því mótmælt að dómskjal, sem eru reikningar vegna útlagðs kostnaðar, sé raðað saman á tilviljunarkenndan hátt eða allt hafi verið tínt til sem fannst í starfsstöð Óseyjar hf. V Niðurstaða Í máli þessu setur stefnandi fram kröfu um greiðslu ákveðinnar fjárhæðar úr hendi stefnda sem greind er í þrjá liði. Lýtur fyrsti liðurinn að verklaunum og kostnaði Óseyjar hf. vegna smíði skipsins B-13 eftir að það hafði verið selt stefnda 12. október 2004. Annar liðurinn svarar til mismunar kaupverðs B-13 samkvæmt samningnum 12. október 2004 og endanlegs kaupverðs sem stefndi fékk greitt samkvæmt upphaflegum samningi Óseyjar hf. og hins færeyska kaupanda. Að lokum svarar þriðji liðurinn til fjárhæðar framkvæmdaábyrgðar sem Kaupþing banki hf. greiddi hinum færeyska kaupanda 19. október 2004. Í fyrsta lið stefnukröfu er gerð krafa um greiðslu 181.080.636 króna sem sundurliðuð er í 15 undirliðum. Í stefnu er því lýst að laun starfsmanna Óseyjar hf. hafi eftir 12. október 2004 verið greidd í gegnum tékkareikning félagsins nr. 14399 hjá Kaupþing banka hf. Með hliðsjón af því að reikningurinn var yfirdreginn fóru greiðslur launa í raun þannig fram að stofnað var til skuldar hjá Kaupþing banka hf., móðurfélagi stefnda, með greiðslunum. Gögn málsins bera með sér að sami háttur hafi verið hafður við ýmsar aðrar greiðslur tengdar nýsmíðinni B-13 á þessum tíma. Að lokum liggur fyrir að stefndi greiddi sjálfur, milliliðalaust, ýmsa þá reikninga sem stefnandi byggir kröfu sína á. Samkvæmt þessu er óljóst af þeim gögnum, sem stefnandi hefur lagt fram, hvaða kostnað Ósey hf. hafði af umræddri nýsmíði þannig að yfirlýstur grundvöllur umrædds kröfuliðs stefnanda liggi fyrir með viðhlítandi hætti. Að því er varðar annan lið í stefnukröfu, þ.e. kröfu um greiðslu 71 milljónar, liggur fyrir að Ósey hf. seldi stefnda nýsmíðina B-13 með samningi 12. október 2004. Er ekki á því byggt í þessu máli að sá samningur hafi verið ógildur eða honum hafi verið rift með einhverjum hætti. Með hliðsjón af því að í umræddum samningi fólst að stefndi öðlaðist rétt til kaupverðs skipsins úr hendi hins færeyska kaupanda er óljóst hvernig stefnandi, sem þrotabú Óseyjar hf., telur sig eiga rétt til þessarar greiðslu. Í málatilbúnaði stefnanda virðist hér vísað til þess að stefndi hafi skuldbundið sig til að ráðstafa söluandvirði B-13 til greiðslu tiltekinna skulda hjá Kaupþing banka hf., sbr. 3. mgr. 8. gr. samningsins 12. október 2004. Þessi málsástæða stefnanda kallar hins vegar á það að stefnandi sýni fram á tjón vegna ætlaðra vanefnda stefnda á 3. mgr. 8. gr. samningsins. Í málinu er þó engin grein gerð fyrir því hvort Ósey hf. hafi þurft að greiða þær veðskuldir sem vísað er til í umræddu ákvæði samningsins eða hvort og að hvaða marki stefnandi hafi eða kunni að greiða þessar skuldir við gjaldþrotaskiptin. Eins og málið liggur fyrir dómara virðist mun líklegra að við þær aðstæður sem stefnandi lýsir, þ.e. ef stefndi hefur vanrækt skyldu sína samkvæmt 3. mgr. 8. gr. samningsins við Ósey hf., sé það Kaupþing banki hf., móðurfélag stefnda, sem hafi orðið fyrir tjóni sem nemi umræddri fjárhæð, a.m.k. að því marki sem umræddar veðskuldir munu ekki greiðast við gjaldþrotaskiptin. Hvernig sem á þennan kröfulið er litið er það álit dómara að grundvöllur ætlaðrar greiðsluskylda stefnda sé óljós og krafan órökstudd í málatilbúnaði stefnanda. Að því er varðar þriðja lið stefnukröfu liggur fyrir að Kaupþing banki hf. greiddi hinum færeyska kaupanda skipsins framkvæmdatryggingu að fjárhæð 40.000.000 króna hinn 19. október 2004 svo sem áður greinir. Jafnframt liggur fyrir að hinn færeyski kaupandi flutti fjárhæðina til stefnda sem hafði á þessum tíma keypt skipið og tekið að sér að ljúka smíði þess. Af gögnum málsins verður ráðið að aldrei kom til þess að Ósey hf. endurgreiddi Kaupþing banka hf. með einhverjum hætti umrædda ábyrgð, enda er hún meðal lýstra krafna bankans við gjaldþrotaskipti stefnanda. Er því óljóst með hvaða hætti stefnandi, sem þrotabú Óseyjar hf., telur sig eiga rétt til umræddrar greiðslu. Ekki er síður óljóst hvernig stefnandi telur að ábyrgð stefnda sé háttað að þessu leyti. Stefnandi virðist í þessu sambandi helst vísa til þess að stefndi og/eða Kaupþing banki hf. hafi vanrækt að innheimta umrætt fé af hinum færeyska kaupanda sem hluta af söluverði skipsins og ráðstafa því til greiðslu skulda Óseyjar hf. samkvæmt 3. mgr. 8. gr. samningsins 12. október 2004. Dómari bendir á að jafnvel þótt á þetta yrði fallist hefur stefnandi með engum hætti útskýrt í málatilbúnaði sínum hvers vegna stefnda beri að greiða honum tilgreinda fjárhæð. Vísast til þess sem áður segir að í málinu er engin grein gerð fyrir því hvort Ósey hf. hafi greitt þær veðskuldir sem vísað er til í umræddu samningsákvæði eða hvort og að hvaða marki stefnandi hafi greitt, eða kunni að greiða, þessa skuld. Að því er varðar tilvísun stefnda til skaðabótareglna utan samninga er alfarið óútskýrt með hvaða hætti stefndi bakaði honum tjón með saknæmum og ólögmætum hætti. Samkvæmt öllu framangreindu eru gallar á málatilbúnaði stefnanda svo verulegir að ekki verður hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi úrskurðaður til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegur, eftir umfangi málsins, 50.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til þess að mál þetta er rekið samhliða máli nr. E 1989/06. Við ákvörðun málskostnaðar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnda flutti málið Sigurmar K. Albertsson hrl. Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Rafnsson hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, þrotabú Óseyjar hf., greiði stefnda, Viðjum ehf., 50.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 434/2001
Vinnuslys Líkamstjón Örorka Miskabætur Þjáningarbætur Skaðabætur Sakarskipting Gjafsókn
S, verkstjóri hjá Á hf., hlaut veruleg meiðsl þegar stigi, sem hann stóð í, rann undan honum. Talið var að yfirmanni S, sem falið hafði honum að vinna verkið, hefði mátt vera fullljóst að stórfelld hætta fylgdi verktilhögun S. Vegna vanrækslu um að stuðla að því að S beitti verklagi, sem tryggt gæti öryggi hans, þótti Á hf. bera skaðabótaábyrgð á tjóni S. Með hliðsjón af menntun S og reynslu hans, var talið að honum hefði ekki síður átt að vera ljóst hversu háskalegri aðferð hann beitti. Að öllu virtu þótti hæfilegt að S bæri helming tjónsins sjálfur. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk Á hf. dómkvadda tvo lækna til að hnekkja niðurstöðu örorkunefndar um varanlegan miska og varanlega örorku S. Reyndist niðurstaða matsmanna hærri en örorkunefndar og breytti S kröfu sinni til samræmis við hana. Að gengnum héraðsdómi, sem reistur var á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna, innti V hf., vátryggingafélag Á hf., af hendi til S greiðslu úr slysatryggingu launþega á grundvelli hennar. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti Á hf. því yfir að hann gerði engan greinarmun á sér og V hf. í þessum efnum. Að virtum þessum gerðum Á hf. var ekki annað tækt en að leggja matsgerð dómkvaddra matsmanna til grundvallar dómi. Kröfu Á hf. um að leggja bæri lægri niðurstöðu örorkunefndar til grundvallar var samkvæmt þessu hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. nóvember 2001. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 14. janúar 2002. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 13.106.446 krónur, ásamt 2% ársvöxtum frá 10. september 1997 til 6. apríl 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.775.569 krónum. Til vara krefst hann þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða 7.553.918 krónur með vöxtum eins og að framan greinir. Þá krefst gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem gagnáfrýjanda hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi á málið rætur að rekja til slyss, sem gagnáfrýjandi varð fyrir að morgni 10. september 1997 við vinnu sína hjá aðaláfrýjanda, þar sem hann var verkstjóri við byggingaviðhald. Var aðdragandinn að slysi gagnáfrýjanda sá að yfirmaður viðhalds hjá aðaláfrýjanda, sem er tæknifræðingur að mennt og gagnáfrýjandi heyrði undir, hafði falið honum að þétta bogalagað bárujárnsklætt þak á nokkuð hárri skemmu á athafnasvæði aðaláfrýjanda í Gufunesi. Neðan við þetta þak endilangt var lágreist útbygging með sléttu og nánast láréttu dúklögðu þaki. Gagnáfrýjandi hagaði verki sínu þannig að hann reisti stiga upp frá þessu slétta þaki og skorðaði efri hluta hans af í lágbáru á því bogalagaða. Var stiginn úr áli og 5,35 m að lengd. Til að styðja við stigann að neðanverðu setti gagnáfrýjandi framan við kjálka hans gangstéttarhellu, sem var um 9 kg að þyngd. Mun gagnáfrýjandi hafa unnið á þennan hátt að verkinu um nokkurra daga skeið með vitund áðurnefnds yfirmanns síns, sem kvaðst fyrir héraðsdómi hafa spurt gagnáfrýjanda að því hvort hann teldi þessa vinnuaðstöðu fullnægjandi og hann svarað því játandi. Sagðist yfirmaðurinn þá ekki hafa gert athugasemdir við það. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af gagnáfrýjanda 19. desember 1997, sagðist hann hafa farið á þennan hátt upp á bogalagaða þakið í 30 til 40 skipti til að sinna verkinu. Að morgni 10. september sama árs hafi hann unnið efst í stiganum og verið á leið niður eftir honum þegar stiginn hafi farið að renna undan gagnáfrýjanda, þar sem hann hafi staðið á hlið í stiganum í um 3,5 til 4 m hæð. Kvaðst gagnáfrýjandi hafa þá snúist þannig að hann hafi verið með bakið að stiganum og fallið með honum niður á neðra þakið. Hlaut gagnáfrýjandi veruleg meiðsl af þessu, þar á meðal brot í hryggjarlið, svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir liggur í málinu að aðaláfrýjandi hafi keypt ábyrgðartryggingu, sem tekur til tjóns starfsmanna hans vegna vinnuslysa, hjá Vátryggingafélagi Íslands hf., þar sem hann hefur jafnframt slysatryggt launþega. Vátryggingafélagið og gagnáfrýjandi leituðu með sameiginlegri beiðni 9. nóvember 1998 eftir mati tveggja nafngreindra lækna á líkamstjóni hans vegna fyrrnefnds slyss. Í álitsgerð læknanna 1. desember sama árs var komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi hafi að fullu verið óvinnufær frá slysdegi til 1. júní 1998, en að hálfu frá þeim degi til 13. september sama árs. Að því er varðar þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 töldu læknarnir gagnáfrýjanda hafa verið rúmliggjandi í tvær vikur eftir slysið, en eftir það batnandi með fótaferð allt til 13. september 1998. Varanlegan miska gagnáfrýjanda og varanlega örorku mátu þeir 20%. Gagnáfrýjandi vildi ekki hlíta þessu mati á varanlegum miska og varanlegri örorku og leitaði því 9. nóvember 1999 álits örorkunefndar. Í álitsgerð hennar 22. febrúar 2000 var varanlegur miski gagnáfrýjanda metinn 25%, en varanleg örorka 40%. Með bréfi 6. mars 2000 krafði gagnáfrýjandi Vátryggingafélag Íslands hf. um bætur vegna slyssins, samtals 9.757.976 krónur. Lagði hann þar til grundvallar álit örorkunefndar að því er varðar varanlegan miska og varanlega örorku, en krafa um þjáningabætur var þar reist á áðurnefndri álitsgerð tveggja lækna. Krafa var ekki gerð um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, enda hafði gagnáfrýjandi þegið laun í veikindaforföllum frá aðaláfrýjanda frá slysdegi og fram í júní 1998, þegar gagnáfrýjandi hóf aftur störf hjá aðaláfrýjanda, en þeim varð hann að hætta vegna afleiðinga slyssins í ágúst 1999. Vátryggingafélagið, sem hafði 16. desember 1998 greitt gagnáfrýjanda 630.420 krónur ásamt vöxtum úr slysatryggingu launþega, hafnaði skaðabótaskyldu og höfðaði þá gagnáfrýjandi mál þetta 28. júní 2000. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk aðaláfrýjandi dómkvadda tvo lækna til að meta varanlegan miska og varanlega örorku gagnáfrýjanda af völdum slyssins. Í matsgerð 30. mars 2001 komust læknarnir að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski gagnáfrýjanda væri 40%, en varanleg örorka 60%. Vegna þessarar niðurstöðu höfðaði gagnáfrýjandi framhaldssök í málinu til hækkunar á bótakröfu sinni og var hún þingfest 26. apríl 2001. Með hinum áfrýjaða dómi var aðaláfrýjandi talinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni gagnáfrýjanda vegna slyssins, en þó þannig að sá síðarnefndi var látinn bera þriðjung tjónsins vegna eigin sakar. Bætur voru ákveðnar á grundvelli niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um varanlegan miska og varanlega örorku gagnáfrýjanda, en þjáningabætur ákveðnar til samræmis við fyrrnefnt álit tveggja lækna frá 1. desember 1998. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms en fyrir áfrýjun hans greiddi Vátryggingafélag Íslands hf. gagnáfrýjanda 1. nóvember 2001 sem viðbót úr slysatryggingu launþega 1.145.149 krónur. Var þessi greiðsla miðuð við að læknisfræðileg örorka gagnáfrýjanda, sem félagið taldi vera þá sömu og varanlegur miski hans, væri 40% eins og dómkvaddir menn höfðu áður komist að niðurstöðu um í fyrrnefndri matsgerð. Fyrir Hæstarétti krefst aðaláfrýjandi sem áður segir sýknu af kröfu gagnáfrýjanda. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi byggt á því til vara að sök verði skipt á annan veg en í hinum áfrýjaða dómi og þá þannig að gagnáfrýjandi verði látinn bera stærri hluta tjóns síns en þar var komist að niðurstöðu um. Jafnframt hefur aðaláfrýjandi í því sambandi borið fyrir sig að leggja eigi niðurstöðu örorkunefndar til grundvallar við ákvörðun varanlegrar örorku gagnáfrýjanda, en vegna framangreindrar greiðslu Vátryggingafélags Íslands hf. verði aðaláfrýjandi að una við niðurstöðu dómkvaddra manna um varanlegan miska. Auk þessa krefst aðaláfrýjandi þess að neytt verði ákvæðis lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga til að skerða fjárhæð þjáningabóta handa gagnáfrýjanda, en að öðru leyti er ekki deilt um útreikning skaðabótakröfu hans. Fyrir Hæstarétti krefst gagnáfrýjandi sem áður segir aðallega greiðslu skaðabóta að fjárhæð 13.106.446 krónur. Krafan er sú sama og hann gerði fyrir héraðsdómi og reist á því að skaðabótaábyrgð á tjóni hans verði með öllu lögð á aðaláfrýjanda. Varakrafa gagnáfrýjanda um greiðslu á 7.553.918 krónum tekur mið af því að hann verði látinn bera þriðjung tjóns síns sjálfur, svo sem komist var að niðurstöðu um í héraðsdómi. Er fjárhæðin fengin með því að frá heildartjóni, 13.106.446 krónum, dregur gagnáfrýjandi áðurnefndar greiðslur úr slysatryggingu launþega, 630.420 krónur og 1.145.149 krónur, en 2/3 hlutar mismunarins nema fjárhæð varakröfunnar. II. Þegar gagnáfrýjandi varð fyrir framangreindu slysi var hann 47 ára að aldri. Samkvæmt gögnum málsins er hann húsasmiður að mennt og hefur haft réttindi sem meistari í þeirri iðngrein frá 1975. Hann hafði unnið hjá aðaláfrýjanda frá árinu 1984 og gegndi á slysdegi starfi verkstjóra við byggingaviðhald. Í því starfi mun gagnáfrýjandi að öðru jöfnu ekki hafa haft mannaforráð, heldur sinnt viðhaldsverkefnum einn, en þegar aðrir voru fengnir til slíkra starfa munu þeir hafa unnið undir hans stjórn. Í þessu starfi heyrði gagnáfrýjandi sem fyrr segir undir yfirmann viðhalds hjá aðaláfrýjanda. Sá yfirmaður kvaðst fyrir héraðsdómi hafa getað leiðbeint gagnáfrýjanda í starfi ef hann sæi ástæðu til og oft hafi þeir rætt saman um hvernig standa ætti að viðgerðum. Sagði hann að gagnáfrýjandi „gekk ekki sjálfala“, en hitt væri annað mál að gagnáfrýjandi væri trésmíðameistari og hafi unnið „utan að þessum byggingum meira og minna“, þannig að hann hafi ekki skipt sér af því „í einu og öllu“ hvernig gagnáfrýjandi hafi staðið að verkum sínum. Fyrir héraðsdómi skýrði gagnáfrýjandi frá því að umræddur yfirmaður hafi falið honum að hefja viðgerðir á áðurgreindu þaki úr stiga, en rætt hafi verið um að beita öðrum búnaði, sem yfirmaðurinn hafi átt að útbúa, þegar komið væri að því að gera við efri hluta þaksins. Framburður yfirmanns gagnáfrýjanda um þetta efni fyrir dómi var óákveðinn. Verður því að leggja framangreinda frásögn gagnáfrýjanda til grundvallar. Eins og áður er getið sagði yfirmaður gagnáfrýjanda fyrir dómi að hann hafi séð hvernig gagnáfrýjandi beitti stiga við verkið, en ekki gert athugasemdir, þar sem sá síðastnefndi hafi talið útbúnaðinn viðunandi. Yfirmanni gagnáfrýjanda mátti þó vera fullljóst að stórfelld hætta fylgdi því að nota aðeins gangstéttarhellu sem fyrirstöðu við kjálka stigans, sem í notkun var. Samkvæmt fyrrgreindri frásögn yfirmannsins fyrir dómi var hann í stöðu til að leiðbeina gagnáfrýjanda og skipta sér af verkum hans. Vegna vanrækslu þessa yfirmanns um að stuðla að því að gagnáfrýjandi beitti verklagi, sem tryggt gæti öryggi hans, verður aðaláfrýjandi að bera skaðabótaábyrgð á tjóni gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi hafði á hinn bóginn þá menntun og reynslu að honum átti ekki síður að vera ljóst hversu háskalegri aðferð hann beitti í verki sínu. Verður hann því óhjákvæmilega að bera hluta tjóns síns sjálfur. Að öllu virtu er hæfilegt að hann beri helming tjónsins. III. Eins og áður greinir fékk aðaláfrýjandi dómkvadda matsmenn undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi til að hnekkja niðurstöðu örorkunefndar um varanlegan miska og varanlega örorku gagnáfrýjanda. Í verki lét aðaláfrýjandi með þessu í ljós að hann teldi niðurstöðu örorkunefndar ranga og þörf á að fá hana leiðrétta með áliti dómkvaddra sérfræðinga. Að gengnum héraðsdómi, sem reistur var á niðurstöðu þessara matsmanna, innti Vátryggingafélag Íslands hf. sem fyrr segir af hendi til gagnáfrýjanda greiðslu úr slysatryggingu launþega á grundvelli hennar. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti aðaláfrýjandi því yfir að hann gerði engan greinarmun á sér og Vátryggingafélagi Íslands hf. í þessum efnum. Að virtum þessum gerðum aðaláfrýjanda er ekki annað tækt en að leggja matsgerð hinna dómkvöddu manna til grundvallar dómi. Aðaláfrýjandi reisir sem áður segir andmæli gegn kröfu gagnáfrýjanda um þjáningabætur á því að skerða eigi fjárhæð þeirra með stoð í lokamálslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Aðaláfrýjandi hefur ekki fært fram nein haldbær rök fyrir því að sérstök ástæða sé til að beita heimild þessa ákvæðis, sbr. dóm Hæstaréttar 14. júní 2001 í máli nr. 32/2001. Hann hefur ekki mótmælt lengd þess tímabils, sem gagnáfrýjandi krefst þjáningabóta fyrir, og verður ekki við því hreyft, svo sem gert var með dómi réttarins 28. september 2000 í máli nr. 179/2000. Þessu til samræmis verður fallist á þá fjárhæð, sem gagnáfrýjandi krefst í þjáningabætur. Samkvæmt framangreindu verður lagt til grundvallar að tjón gagnáfrýjanda vegna slyssins nemi samtals 13.106.446 krónum. Af þeirri fjárhæð hefur hann þegar fengið úr slysatryggingu launþega samtals 1.775.569 krónur, sem koma til frádráttar, og er þannig óbætt tjón hans 11.330.877 krónur. Af því verður gagnáfrýjandi að bera helming sjálfur, en aðaláfrýjandi verður dæmdur til bæta honum það að öðru leyti með 5.665.439 krónum með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Samkvæmt gögnum málsins hefur gagnáfrýjandi orðið að leggja meðal annars út samtals 302.000 krónur í kostnað vegna álitsgerðar og matsgerðar á miska sínum og örorku. Að teknu tilliti til þess verður niðurstaða héraðsdóms um málskostnað staðfest, en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Áburðarverksmiðjan hf., greiði gagnáfrýjanda, Sigurjóni Eysteinssyni, 5.665.439 krónur með 2% ársvöxtum frá 10. september 1997 til 6. apríl 2000 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Aðaláfrýjandi greiði í ríkissjóð 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 17. september sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Sigurjóni Eysteinssyni, Strýtuseli 10, Reykjavík, á hendur Áburðarverksmiðjunni hf., Gufunesi, Reykjavík, og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 13.106.446 krónur, ásamt 2% vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993, frá 10. september 1997 til 6. apríl 2000, eða 688.586 krónur, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frárdegnum 630.420 krónum. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. vaxtalaga, í fyrsta sinn 6. apríl 2001. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og gerir hann engar kröfur á hendur stefnanda. Stefnandi, sem er húsasmíðameistari að mennt, vann hjá stefnda frá árinu 1984, m.a. við viðhald á fasteignum í eigu stefnda. Hinn 10. september 1997, er stefnandi var við vinnu sína við að þétta og menja þak á hráefnisgeymslu stefnda, féll hann úr stiga, sem hann notaði við starf sitt. Afleiðingar slyssins voru þær, að stefnandi hryggbrotnaði. Hráefnisgeymslan er braggalaga og tengd við slétt þak viðbyggingar. Hafði stefnandi reist álstiga upp að braggalaga þakinu og skorðað hann ofan í lágbáru braggaþaksins, en að neðan með gangstéttarhellu á þaki viðbyggingarinnar, sem lagt var einangrunardúk. Stefnandi kvaðst hafa verið á leið niður stigann þegar stiginn hafi runnið af stað. Hafi stefnandi fallið með stiganum ofan á þak viðbyggingarinnar. Stefnandi hafi lent á stiganum með bakið í rimla hans. Stefnandi kvaðst hafa farið þess á leit við yfirmann sinn að viðgerð á þakinu yrði framkvæmd úr körfubíl eða krana. Hafi yfirmaðurinn talið það allt of dýrar tilfæringar við verkið og beðið stefnanda um að hefja viðgerðir á þakinu og nota til þess stiga, síðar myndi hann koma fyrir einhverskonar útbúnaði til að halda verkinu áfram. Rúnar Arason, véltæknifræðingur, og yfirmaður viðhalds hjá stefnda, bar að hann hafi beðið stefnanda að þétta þak hráefnisgeymslunnar, sem hafi lekið. Stefnandi hafi verið svokallaður dagvinnuverkstjóri og heyrt undir hann, en ekki haft menn í fastri vinnu undir sinni stjórn. Hafi hann falið stefnanda verkefni og hafi þeir rætt um framkvæmd verksins. Oft hafði áður verið gert við þakið, en þá hafi verið staðið öðruvísi að verki. Hann kvaðst ekki muna eftir því, að stefnandi hafi farið fram á að krani eða körfubíll yrði notaður við viðgerðina, eða hvort komið hafi til tals milli hans og stefnanda að setja upp einhvern útbúnað til þess að framkvæma verkið. Þegar stefnandi hafi unnið í nokkra daga hafi hann farið upp á þakið til hans og spurt hvort stefnandi teldi þetta fullnægjandi. Stefnandi hafi talið svo vera og þar með hafi hann ekki gert frekari athugasemdir og ekki talið sig þurfa að leiðbeina stefnanda um hvernig verkið væri framkvæmt. Hann kvaðst hins vegar hafa getað leiðbeint stefnanda ef hann hefði séð ástæðu til. Stefnandi hafi verið að vinna mjög neðarlega á þakinu og hafi hann ekki séð ástæðu til þess að gera athugasemd við útbúnaðinn. Hann kvaðst ekki muna eftir því hvort rætt hafi verið um það áður en viðgerð hófst hvernig standa ætti að verkinu. Hins vegar taldi hann augljóst að ekki hafi verið unnt að vinna við viðgerðir ofarlega á þakinu með þeim hætti sem gert hafi verið. Þá hafi menn þurft að vera með fasta stiga og öryggislínur á sér, en ekki hafi verið ástæða til þess er stefnandi var að vinna svo neðarlega á þakinu. Stefnandi hefur verið meira og minna óvinnufær frá slysinu. Eftir slysið reyndi hann að vinna létta vinnu og vera í hálfu starfi hjá stefnda. Hann hætti störfum hjá stefnda 31. desember 1999, að læknisráði og hefur ekki unnið síðan. Örorka stefnanda var metin af læknunum Atla Þór Ólasyni og Ragnari Jónssyni. Er matsgerð þeirra dagsett 1. desember 1998. Niðurstaða þeirra var sú, að tímabundið atvinnutjón stefnanda væri 100% frá 10. september 1997 til 1. júní 1998, en 50% frá þeim degi til 13. september 1998. Varanleg örorka og varanlegur miski var metinn 20%. Þá töldu þeir að stefnandi ætti rétt til þjáningabóta vegna rúmlegu í tvær vikur, en síðan án rúmlegu þann tíms sem tímabundið atvinnutjón var metið. Örorkunefnd skilaði áliti um örorku stefnanda hinn 22. febrúar 2000. Samkvæmt áliti hennar var varanlegur miski stefnanda vegna slyssins 25% og varanleg örorka hans 40%. Í niðurstöðu ályktunarinnar segir svo: „Þann 10. september 1997 féll tjónþoli við vinnu sína niður stiga. Stiginn féll til jarðar á undan honum og kom tjónþoli niður þannig að hann skall með bakið á rimlana. Hann var þegar fluttur til skoðunar á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur og reyndist hafa mölbrotinn 12. brjósthryggjarbol og liðbogar voru báðir í sundur. Brotið var þegar metið óstöðugt og gekkst tjónþoli undir spengingaraðgerð á bili 11. brjósthryggjarliðar og 1. lendarliðar (Th XI-L.I.) Tjónþoli var óvinnufær eftir slysið þar til hann reyndi fyrir sér í hálfu starfi í júní 1998. Hann fór síðan í frí og um haustið gerði hann tilraun í hálfu starfi, naut skilnings á vinnustað og komst hjá öllum erfiðari störfum, sem hann réð ekki við. Hann segir allan þennan tíma hafa verið erfiðan, kvöld og helgar hafi hann verið rúmliggjandi að mestu vegna óþæginda eftir vinnu og hafa þurft talsvert á verkjalyfjum að halda. Vorið 1999 var tjónþoli sex vikur til endurhæfingar á Reykjalundi og segir að sér hafi þar verið ráðlagt að reyna að fá sér léttari vinnu. Tjónþoli hefur ekki fundið neina slíka og gerir sér ekki fulla grein fyrir, hvar hann ætti að bera niður, veit ekki til hvers han treystir sér. Hann hefur ekki unnið síðan. Þrátt fyrir endurhæfingu, sjúkraþjálfun, sprautumeðferð, verkja- og bólgueyðandi lyf hafa óþægindi tjónþola orðið viðloðandi og hann kveðst stöðugt hafa verki í bakinu, sem leiði niður í vinstri fót, hann segist aldrei vera verkjalaus og ekki sofa heila nótt vegna þessa. Hann á erfitt með að finna stellingar í rúmi og getur ekki hreyft sig nema með sérstökum hætti vegna óþæginda. Hann á erfitt með að fara inn og út úr bíl, segir kraft minni í vinstri ganglim og hann gefi sig stundum á göngu. Hann getur ekki lyft vinstri fæti, þegar hann liggur út af, finnur til dofa í tá og tábergi vinstri fótar. Verkir og óþægindi í baki valda því að hann á erfitt með allar hreyfingar, er stirður og getur ekki bograð eða beygt sig, getur ekki lyft neinu þungu. Auk þess hafði tjónþoli lengi óþægindi í vinstri öxl, sem versnuðu verulega eftir slysið en hann segir þau hafa lagast nokkuð. Við skoðun voru hreyfingar í hrygg verulega skertar og virtust sársaukafullar. Álagsverkir voru við fjöðrun í brjóst- og mjóhrygg, kraftur og taugaboð eitthvað minni í vinstri ganglim, dofi í fæti. Tjónþoli hefur lent í varanlegum skaða við slysið 10. septmber 1997, er hann hlaut óstöðugt mölbrot á neðsta brjósthryggjarlið. Þrátt fyrir skurðaðgerð, sjúkraþjálfun og aðra meðferð hafa óþægindi hans orðið viðvarandi og nokkuð ljóst, að hann verður ekki til fyrri starfa né heldur annarra líkamlegra átaka í framtíðinni. Örorkunefnd telur að eftir 1. júlí 1999 hafi tjónþoli ekki getað vænst frekari bata sem máli skiptir af afleiðingum vinnuslyssins 10. september 1997. Að öllum gögnum virtum telur nefndin varanlegan miska hans vegna afleiðinga slyssins hæfilega metinn 25%- tuttugu og fimm af hundraði-. Tjónþoli var á slysdegi 47 ára gamall. Örorkunefnd telur ljóst að afleiðingar slyssins dragi verulega úr getu hans til að starfa sem húsasmiður í framtíðinni við störf sem teljast líkamlega erfið. Nefndin telur þó að tjónþoli ætti að geta nýtt menntun sína við léttari vinnu, en úthald hans til vinnu er þó verulega skert vegna afleiðinga slyssins. Varanleg örorka tjónþola vegna afleiðinga slyssins er samkvæmt þessu metin 40%- fjörtíu af hundraði-.” Með bréfi dagsetttu 6. mars 2000 krafði stefnandi réttargæslustefnda, sem vátryggjanda stefnda, um bætur vegna tjónsins. Réttargæslustefndi hafnaði kröfunni með bréfi dagsettu 10. maí 2000. Eftir að málið var höfðað óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda. Til starfans voru dómkvaddir læknarnir, Stefán Carlsson og Brynjólfur Jónsson. Komust þeir að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka stefnanda væri hæfilega metin 60% og varanlegur miski 40%. Í niðurstöðu þeirra, sem dagsett er 30. mars 2001, segir svo: „Það er álit matsmanna að einkenni þau sem Sigurjón hefur frá baki og valda honum óvinnufærni megi rekja til umrædds slyss og sú skerðing á starfsorku sem Sigurjón hefur orðið fyrir er veruleg og hefur verið óbreytt í langan tíma. Matsmenn telja ólíklegt að Sigurjón geti haslað sér völl á frjálsum vinnumarkaði í framtíðinni og einnig afar ólíklegt að hann geti náð sér að því marki að hann geti stundað fyrra starf sitt eða sambærileg störf. Með hliðsjón af öllum atvikum telja matsmenn að Sigurjón hafi fyrir slysið verið búinn að marka sér starfsvettvang til framtíðar. Samkvæmt því telja matsmenn rétt mat á starfsorkuskerðingu hans að leggja til grundvallar starfsferil hans í þessu eða sambærilegu starfi. Sigurjón hafði lengi verið í sama starfinu, auk þess að stunda margháttaða aukavinnu og tómstundastörf sem reynt hafa á líkamann. Hann hefur þurft að leggja það nánast alveg á hilluna vegna mikilla líkamlegra einkenna. Þótt Sigurjón hafi byrjað í tölvunámi er alveg ófyrirséð hvaða tekjuöflun eða hvaða vinnu hann gæti fengið í framhaldi af því og lítil reynsla komin á hvort hann geti yfirleitt leyst þau verkefni sem krefjast þess að hann sitji lengi í sömu stöðu við tölvuskjá við vinnu og matsmenn telja ólíklegt að hann geti haslað sér völl á því sviði sér til tekjuöflunar. Þá telja matsmenn að miðað við aldur Sigurjóns sé ólíklegt að hann geti í framtíðinni stundað vinnu sem reynir að einhverju marki á bakið og við teljum minnkað vinnuþrek hans slíkt að það rýri mjög möguleika hans á að sinna jafnvel léttu starfi. Líklegt er að þessi starfsorkuskerðing muni frekar aukast með aldrinum. Það verður að öllu virtu ekki hjá því komist að telja að þessi líkamlega skerðing sem hlotist hefur af umræddum bakmeiðslum rýri að mestu starfsmöguleika Sigurjóns í framtíðinni. Við teljum tímabundna örorku Sigurjóns vera 100% frá slysinu til 1. júní 1998. Hann gat síðan stundað léttari hluta vinnunnar um tíma en varð að nýju alveg óvinnufær 11. ágúst 1999.” Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að aðbúnaður á vinnustað og eftirlit yfirmanna hafi verið áfátt. Stefnandi hafi unnið verkið í samráði við yfirmann sinn, sem sé tækinifræðingur og sérfróður um það hvernig standa hafi átt að umræddum viðgerðum, og hafi hann samþykkt hvernig að verkinu var staðið. Ekki hafi verið talið unnt að útvega stefnanda fullnægjandi tæki til að vinna verkið og hafi honum því verið nauðugur einn kostur að vinna það á framangreindan hátt. Stefndi beri áhættuna af því, að starfsmönnum sé falið að vinna verk með ófullnægjandi tækjabúnaði. Þá hafi yfirmönnum stefnanda borið skylda til að gera athugasemdir við vinnutilhögun ef hún hafi talist ógætileg og vafasöm. Stefndi hafi og ekki gefið stefnanda kost á að sækja námskeið á vegum Vinnueftirlits ríkisins, um aðbúnað og öryggismál á vinnustað. Um lagarök vísar stefnandi til ólögfestra meginreglna skaðabótaréttar um ábyrgð vinnuveitanda á tjóni sem starfsmaður verði fyrir við vinnu sína í þágu vinnuveitanda. Stefnandi krefur stefnda um bætur á grundvelli matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna. Við útreikning bótafjárhæðar hafi verið miðað við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar í september 1997, sem verið hafi 180,60 stig og vísitölu marsmánaðar 2000, 194.90 stig. Stefnandi hefur sundurliðað kröfu sína með eftirfarandi hætti í stefnu: Stefndi kveðst byggja kröfu sína um þjáningabætur á 3. gr. skaðabótalaga, en í álitsgerð örorkunefndar komi fram að stefnandi hafi eftir 1. júlí 1999 ekki getað vænst frekari bata vegna afleiðinga slyssins. Útreikningur kröfunnar byggist á framreiknaðri fjárhæð 3. gr., kr. 1.500 x 60 = 90.000 krónur og 815 kr. x 598 = 487.370 krónur. Kröfu um varanlegan miska byggir stefnandi á 4. gr. skaðabótalaga og miði við 40% miska samkvæmt matsgerð. Útreikningur miðist við framreiknaða fjárhæð samkvæmt 4. gr. eða 4.671.000 krónur og 40% = 1.868.400 krónur. Kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku byggi stefnandi á 5. gr. og 6. gr. skaðabótalaga. Bótafjárhæð vegna varanlegrar örorku stefnanda sé reiknuð út miðað við tekjur hans 12 mánuði fyrir slysið, eða 2.043.713 krónur, að viðbættu 6% álagi vegna framlags í lífeyrissjóð, samtals 2.166.336 krónur, en að teknu tilliti til vísitöluhækkunar, 2.337.868 krónur og sé við þá tölu miðað. Bætur fyrir 60% varanlega örorku reiknist því 2.337.868 krónur x 10 x 60% = 14.027.205 krónur. Um útreikning fjárhæðar skaðabóta vísar stefnandi til 2., 3., 4., 5., 9. og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfu um vexti byggir stefnandi á lögum nr. 25/1987, einkum III. kafla laganna, með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því, að slysið hafi ekki stafað af neinum þeim ástæðum sem stefndi beri að lögum ábyrgð á. Slysið hafi annað hvort orðið vegna óvarkárni stefnanda eða óhappatilviljunar. Á hvorugu tilvikinu beri stefndi ábyrgð. Stefnandi hafi starfað sjálfstætt að viðhaldi fasteigna hjá stefnda og hafi sjálfur borið ábyrgð á að útbúa vinnuaðstöðu sína svo örugg væri. Hafi honum borið að búa svo um, að álstiginn sem hann hafi unnið úr skrikaði ekki til. Eftir á séð sé ljóst, að gangstéttarhellan, sem hann skorðaði stigann með dugði ekki til þess, enda ekki til þess ætluð. Stiginn hafi hentað til verksins, ef aðgæslu hefði verið gætt og neðri endi hans skorðaður tryggilega. Beri að hafa í huga að verkið hafi í sjálfu sér verið einfalt svo og sá búnaður sem notaður hafi verið og þurft hafi til þess að skorða stigann. Stefndi heldur því fram að við mat á örorku stefnanda beri að leggja til grundvallar framlagða matsgerð þeirra lækna, sem málsaðilar hafi kvatt til starfans. Stefndi gerir athugasemdir við kröfu stefnanda um bætur fyrir þjáningar samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt 3. málslið 1. mgr. fyrrgreindrar greinar sé heimilt að víkja frá fjárhæðum þeim sem greini í 1. málslið greinarinnar, nemi bætur meira en 200.000 krónum. Samkvæmt lögskýringagögnum sé ljóst að þetta heimildarákvæði sé eingöngu ætlað til þess að veita dómara svigrúm til að lækka þjáningabætur, ef veikindatímabil sé mjög langt. Hérlendis njóti ekki við dómafordæma Hæstaréttar um beitingu ákvæðisins og verði því tjónagreiðendur að leita annað eftir viðmiðunum um hvernig með skuli fara. Samkvæmt danskri dómaframkvæmd virðist miðað við að hámarksbætur fyrir þjáningar séu um það bil tvöföld fjárhæðin í 3. málslið, það sé nú um 450.000 krónur. Krafa stefnanda sé að fjárhæð 577.730 krónur og sé því til nokkurra muna of há, miðað við fyrrgreind mörk. Þá mótmælir stefndi vaxtakröfu stefnanda eins og hún er sett fram og dráttarvaxtakröfu frá fyrri tíma en dómsuppsögu. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Eins og áður greinir varð stefnandi fyrir slysi við vinnu sína hjá stefnda og hryggbrotnaði. Samkvæmt áðurgreindum framburði stefnanda og Rúnars Arasonar, yfirmanns viðhalds hjá stefnda, fól Rúnar stefnanda að gera við þak hráefnisgeymslu stefnda. Stefnandi hefur haldið því fram, að hann hafi viljað vinna verkið úr krana eða körfubíl, en að yfirmaður hans hafi talið of kostnaðarsamt að viðhafa aðrar tilfæringar við verkið, en gert hafi verið. Fyrrgreindur yfirmaður stefnanda kvaðst aðspurður ekki muna eftir því að stefnandi hefði óskað eftir krana eða körfubíl til verksins eða hvað hafi verið rætt þeirra á milli um það hvernig staðið skyldi að viðgerðinni. Hann kvaðst hafa litið á aðstæður er stefnandi hafi verið búinn að vera við vinnu sína í einhvern tíma. Hafi hann þá spurt stefnanda hvort hann teldi aðstæður fullnægjandi. Stefnandi hafi talið svo vera og hafi hann því ekki séð ástæðu til að gera athugasemdir við útbúnaðinn, enda hafi stefnandi verið að vinna mjög neðarlega í þakinu. Hins vegar taldi hann augljóst að ekki hefði verið unnt að standa að viðgerð ofar í þakinu með fyrrgreindum hætti. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins af slysinu eru ekki gerðar athugasemdir við útbúnað stigans eða vinnuaðstöðu. Hins vegar er ljóst að umrætt slys má rekja til þess að sá búnaður sem notaður var til þess að skorða stigann reyndist ekki nægilega traustur á pappalögðu steinþakinu, þannig að stiginn rann til og í því felst meginorsök slyssins. Yfirmaður hjá stefnda taldi ekkert athugavert við útbúnað þennan og sá ekki ástæðu til þess að gera athugasemdir við vinnutilhögun og öryggisbúnað við verkið. Stefndi bar ábyrgð á því að vinnuaðstaða stefnanda, sem starfsmanns stefnda, væri fullnægjandi og öryggis stefnanda væri gætt. Bar því yfirmanni stefnanda, sem hafði yfirumsjón með verkinu að sjá til þess að svo væri og gera athugasemdir við vinnutilhögun væri hún ótrygg. Hins vegar ber að líta til þess að stefnandi er lærður trésmiður og átti að búa yfir nægilegri verkkunnáttu til að gera sér grein fyrir hvernig útbúa átti trygga vinnuaðstöðu, en ekki liggur fyrir að stefnandi hafi með skýrum hætti gert athugasemdir við vinnutilhögunina. Ber því að leggja hluta ábyrgðar á stefnanda. Þykir rétt að skipta sök þannig að stefnandi beri 1/3 tjóns síns sjálfur en stefndi 2/3. Við útreikning bóta ber að leggja til grundvallar matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, sem er vel rökstudd og hefur ekki verið hnekkt. Ekki er ágreiningur um útreikning bótakröfu. Þá verður krafa um bætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga tekin til greina, eins og hún er sett fram, en stefndi hefur ekki sýnt fram á að rök séu til þess að beita heimild 2. málsliðar 1. mgr. 3. gr. laganna, og lækka bætur, með þeim hætti sem hann fullyrðir að venja sé til í danskri dómaframkvæmd. Með vísan til framaritaðs ber því stefnda að bæta stefnanda 2/3 af útreiknuðu tjóni hans, eða 9.196.688 krónur að frádreginni greiðslu úr slysatryggingu launþega að fjárhæð 630.420 krónur, samtals 8.566.268 krónur, með ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 10. september 1997 til 30. mars 2001, sem er dagsetning matsgerðar, og grundvöllur endanlegrar fjárkröfu stefnanda, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi til greiðsludags með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og útlagðs kostnaðar. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Áburðarverksmiðjan hf., greiði stefnanda, Sigurjóni Eysteinssyni, 8.566.268 krónur með ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 10. september 1997 til 30. mars 2001, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 437/2007
Vátryggingarsamningur Ábyrgðartrygging Takmörkun ábyrgðar
Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur var S ehf. dæmt til að greiða SV hf. 73.400.000 krónur í skaðabætur vegna bruna sem varð í frystihúsi SV hf. við tökur á kvikmyndinni Hafið. Í kjölfarið greiddi S ehf. SV hf. 14.000.000 krónur en lýsti því yfir að það ætti engar frekari eignir. S ehf. krafði vátryggingafélagið SA hf. um greiðslu þessarar fjárhæðar, að frádreginni eigin ábyrgð, á grundvelli frjálsrar ábyrgðartryggingar sem S ehf. hafði hjá félaginu á þeim tíma er tjónið varð. Talið var að tjón það sem varð við brunann hafi fallið utan gildissviðs ábyrgðartryggingarinnar samkvæmt stöðluðum skilmálum hennar. Þá var ekki fallist á að skilmálunum bæri að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var SA hf. því sýknað af kröfum S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. október 2007. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjanda verði gert að greiða í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Sögn ehf., greiði gagnáfrýjanda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem var dómtekið 30. nóvember sl., var tekið til munnlegs málflutnings og dómtekið að nýju 16. maí sl. Málið er höfðað 14. desember 2005 af Sögn ehf., Skálholtsstíg 7, Reykjavík gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, til greiðslu tryggingarbóta. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 13.760.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er krafíst málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Stefndi krefst þess aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikníngi eða samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verðí felldur niður. Málavextir Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-18023/2002, sem kveðinn var upp þann 16. nóvember 2004, var félagið Sögn ehf. dæmt til að greiða Síldarvinnslunni hf. skaðabætur að fjárhæð 73.400.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. desember 2001 til 5. mars 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, auk 3.500.000 króna í málskostnað. Dómsmálið kom til vegna bruna sem varð við tökur á kvikmyndinni Hafið, sem Sögn ehf. framleiddi árið 2001 og 2002. Bruninn varð nánar tiltekið í frystihúsi Síldarvinnslunar að Strandgötu 77 og 79 í Neskaupstað. Afleiðingar brunans voru þær að húsið gjöreyðilagðist. Í dómnum er komist að þeirri niðurstöðu, að Sögn ehf. beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem varð á frystihúsi Síldarvinnslunar hf., og á nánar tilteknu lausafé sem var í húsinu. Samkvæmt mati dómkvadds matsmanns nam tjónið alls 73.400.000 krónum. Ofangreindum dómi var ekki áfrýjað af stefnanda fyrir lok áfrýjunarfrests þann 16. febrúar 2005 og hefur stefnandi þannig sætt sig við dómsniðurstöðu. Hinn 3. mars 2005 greiddi stefnandi Síldarvinnslunni hf. 14.000.000 króna. Áður höfðu forráðamanna stefnanda gert ítrekaðar tilraunir til að fá stefnda til að viðurkenna gildi ábyrgðartryggingar sem tekin haföi verið hjá stefnda og koma að málinu í kjölfar niðurstöðu héraðsdóms. Þegar þær tilraunir báru ekki árangur var Síldarvinnslunni hf. boðin umrædd greiðsla gegn því að félagið myndi í framhaldinu beina kröfum sínum að stefnda en að öðrum kosti myndi stefnandi beiðast gjaldþrotaskipta. Stefnandi var með gilda ábyrgðartryggingu hjá stefnda á tjónsdegi, hinn 8. desember 2001, og telur stefnandi sig eiga kröfu á hendur stefnda sem samsvarar þeirri fjárhæð er stefnandi hefur greitt vegna hins skaðabótaskylda atburðar að frádreginni eigin ábyrgð að fjárhæð 240.000 krónur. Stefndi hafnar því að stefnandi hafi verið með tryggingu hjá stefnda sem taki til þess tjóns sem varð í samræmi við ofangreindan dóm. Stefnandi telur því nauðsynlegt að höfða mál þetta. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann hafí verið með gilda ábyrgðartryggingu hjá stefnda á tjónsdegi þann 8. desember 2001 sem nái til þess að bæta tjón Síldarvinnslunnar hf. og þannig beri stefnda að greiða stefnanda þá fjárhæð sem sannanlega hefur verið greidd til Síldarvinnslunnar hf. Í vátryggingarskírteini eða Certíficate of Insurance sem dagsett sé þann 4. desember 2001 og sent hafi verið í tölvupósti til Agnesar Johansen, eins starfsmanna Sagnar ehf., segi orðrétt, en skírteinið sé á ensku: „We hereby confirm that Sögn ehf. has taken out with Sjóvá-Almennar tryggingar hf, thefollowing insurance coverage: 1. Third Party Liability Insurance for the amount oflSK 120.000.000, which is equal to USD1.140.000. at today rs rate of exchange. Deductible is 10 % each and every loss, minimum ISK 24.000, but maximum JSK 240.000.-“ Það hafi frá upphafí verið skýr afstaða forráðamanna og starfsmanna Sagnar ehf. að umrædd ábyrgðartrygging tæki til þess tjóns sem varð. Áður en til sviðsetningar brunaatriðisins kom hafi starfsmanni Síldarvinnslunnar hf. sérstaklega verið sýnt ofangreint vátryggingarskírteini enda hafi það verið forsenda fyrir því að veitt yrði leyfi til svíðsetningarinnar að Sögn ehf. væri með fullgilda tryggingu sem tæki til þess tjóns sem kynni að verða á eigum Síldarvinnslunnar hf. Við lestur ofangreinds skírteinis sé ekkert sem gefi það til kynna að einhverjar takmarkanir séu á ábyrgð gagnvart þriðja manni, hvað þá að tryggingin taki ekki til tjóns sem verði vegna eldsvoða. Stefnandi hafi því verið í þeirri trú að hann væri með fullgílda tryggingu. Við kaup á ofangreindri tryggingu svo og öðrum tryggingum hafi stefndi verið rækilega upplýstur um öll áhættuatriði sem til stóð að taka upp og allar þær áhættur sem væru samfara framleíðslu myndarinnar. Þannig hafi meðal annars verið send ítarleg lýsing á því brunaatriði sem til stóð að taka upp í frystihúsi stefnanda að Strandgötu 77 og 79 í Neskaupstað. Um þessa upplýsingagjöf vísist til lýsingar stefnanda á svokölluðum hættulegum atriðum sem gerð var að beiðni stefnda. Jafnframt vísist til þess að stefndi gerði þá kröfu til forráðamanna stefnanda og þeirra starfsmanna sem höfðu umsjón með sviðsetningu brunans að þeir framkvæmdu sérstakar prufuíkveikjur með því brunavarnarefni sem var notað. Hafi sú krafa verið gerð til að unnt væri að ganga úr skugga um að ekki ætti að geta kviknað í frystihúsi stefnanda. Þannig liggi fyrir að stefndi hafði fengið ítarlegar upplýsingar um umrætt brunaatriði en auk þess gert sérstakar kröfur um aðgerðir til að fyrirbyggja tjón vegna sviðsetningar brunans. Hér beri jafnframt að nefna að í ofangreindu vátryggingarskírteini sé annar sérfræðinganna, sem sá um sviðetningu brunans, tryggður sérstaklega með slysatryggingu launþega. Vátryggingarskírteinið sé því augljóslega gefíð út í tengslum við fyrirhugaða sviðssetningu. Vísist hér jafnframt til tölvupóstssamskipta milli starfsmanns stefnda og stefnanda þann 4. desember 2001. Afstaða fulltrúa stefnda strax eftir brunann bendi einnig til þess að þeir hafi talið tjónið heyra undir umrædda ábyrgðartryggingu. Í fundargerð af fundi, sem var haldinn í kjölfar brunans þann 8. desember 2001, komi fram að fulltrúi stefnda, hafi lýst því yfír, að tryggingarfélögin myndu bera kostnað af því að verja húsið. Þar sem stefnandi hafi þannig talið sig hafa tryggt sig gegn því tjóni sem varð á fasteignum stefnanda, ef tjónið yrði talið skaðabótaskylt af þeirra hálfu, hafi hinu stefnda félagi verið stefnt til réttargæslu í ofangreindu héraðsdómsmáli með stefnu sem þingfest var þann 9. maí 2003. Í greinargerð hins stefnda félags í því máli hafi bótaskyldu á grundvelli ábyrgðartryggingarinnar verið hafnað með þeim rökum að tjónið félli utan ábyrgðartryggingarinnar. Hafi verið vísað í almenna skilmála ábyrgðar­tryggingar þar sem fram komi að vátryggingin taki ekki til tjóns vegna skemmda á munum eða glötunar muna sem hlytist vegna eldsvoða. Stefnandi telur ofangreinda afstöðu stefnda haldlausa enda hafi umræddir skilmálar ekki verið kynntir stefnanda fyrr en eftir að hið bótaskylda atvik átti sér stað. Stefnandi hafi keypt ábyrgðartryggingu í þeim tilgangi að tryggja sig fyrir því tjóni sem hann myndi hugsanlega valda þriðja manni. Fyrir liggi að stefndi hafi verið sérstaklega upplýstur um umrætt brunaatriði og hafi öllum aðilum verið ljóst, að það væri áhættusamasta atriði, sem tekið yrði upp við framleiðslu kvikmyndarinnar Hafið. Það að tryggingin tæki svo ekki til tjóns sem myndi verða við gerð þess atriðis sé fjarstæðukennt. Í vátryggingarskírteini því sem forráðamönnum stefnanda hafi verið sent þann 4. desember 2001 var hvergi vísað í skilmála sem gilda áttu um trygginguna. Með vísan til þess að stefnandi hafði sérstaklega upplýst stefnda um umrætt brunaatriði, verður að telja, að tryggingarfélaginu hafi borið að tilgreina það skýrlega í umræddu skírteini, ef tjón af völdum eldsvoða var undanskilið í skilmálum tryggingar. Mátti stefnda þannig vera ljóst að veríð væri að biðja um tryggingu sem tæki meðal annars til tjóns sem yrði vegna sviðsetningar þessa brunaatriðis. Telur stefnandi ljóst samkvæmt ofangreindu að skilmálar þeir, sem stefndi hafi vísað til geti ekki átt að gilda um þá ábyrgðartryggingu sem hann tók, enda væri slík trygging í engu samræmi við þau samskipti sem átt höfðu sér stað í aðdraganda tryggingartökunnar. Þannig telur stefnandí sýnt að stefndi hafí selt sér ábyrgðartryggingu vegna þess tjóns sem hugsanlega hlytist á eigum þríðja manns við framleiðslu myndarinnar, án þess að tjón vegna eldsvoða hafí verið undanskilið. Eldsvoðinn hafi orðið vegna mistaka við sviðsetningu brunaatriðis í kvikmynd. Því sé haldið fram að með orðinu eldsvoði í skilmálum sé einungis átt við eldsvoða sem verði vegna atvika sem ekki tengist kvikmyndagerðinni. Hér beri að nefna, að á stefnda hvíli sönnunarbyrðin um það, að umræddir skilmálar, er undanskilji tjón vegna eldsvoða gildi um umrædda ábyrgðartryggingu, auk þess sem allur vafi á túlkun vátryggingarsamnings beri að skýra vátryggingartaka í hag. Jafnvel þótt talið yrði að skilmálarnir teldust hluti af umræddri ábyrgðartryggingu telur stefndi að víkja beri þeim til hliðar, sbr. 36. gr. laga nr. 11/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi hafi veitt stefnanda víðtæka tryggingarráðgjöf og hafi haft allar upplýsingar um þau áhættuatriði sem átti að taka upp vegna framleiðslu umræddrar kvikmyndar. Stefnda hafi hlotið að vera ljóst að sviðsetning umrædds brunaatriðis hefði í för með sér langmesta áhættu á tjóni af þeim áhættuatriðum sem nefnd voru. Þannig hafi stefndi haft fulla vitneskju mn þá áhættu sem stefnandi ætlaði sér að kaupa tryggingu fyrir og hafi mátt vera ljóst að stefnandi hafi verið að kaupa tryggingu gegn því tjóni sem gæti orðið við sviðsetningu kvikmyndaatriðis þar sem sprengingar og eldhætta væru aðaláhættuþættirnir. Eins og áður segi hafi það augljóslega verið mat forráðamanna stefnanda að keypt hefði veríð trygging sem tæki til þess tjóns sem varð á fasteígnum Síldarvinnslunaar hf. og lausafé. Miðað við aðdraganda tryggingartökunnar og þess tryggingarskírteinis sem gefíð var út verði að telja afar ósanngjarnt gagnvart stefnanda að vísa til umræddra skilmála. Með vísan til ofangreindra raka sé þess þannig krafist að stefndi greiði stefnukröfu til stefnanda á grundvelli ábyrgðartryggingar sem stefnandi var með hjá stefnda og var í gildi á tjónsdegi. Um vaxtakröfu stefnanda vísast til 3. mgr. 5. gr. og 1. gr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefnandi til laga um meðferð einkamála nr. 90/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Málsástæður stefnda og lagarök Aðalkrafa Af hálfu stefnda er því ekki mótmælt að stefnandi hafi verið með gilda frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda á tjónsdegí 8. desember 2001. Aðilar máls þessa deili á hinn bóginn um það hvort fyrrnefnt tjón Síldarvinnslunnar hf. eigi undir trygginguna. Byggir stefndi sýknukröfu sína á því að samkvæmt skýrum skilmálum tryggingarinnar fallí tjón Síldarvinnslunnar hf. utan hennar og engin atvik séu fyrir hendi sem réttlæti frávik frá því. Stefnandi eigi því ekki kröfu á stefnda á grundvelli frjálsu ábyrgðartryggingarinnar, um endurgreíðslu þeirra bóta sem félagið greiddi Síldarvinnslunni hf. vegna tjónsins. Skuli þetta nú rökstutt nánar. Í fyrsta lagi taki tryggingin ekki til ábyrgðar vegna skemmda á munum eða glötunar muna, sem vátryggður hefur að láni, á leigu, til geymslu, sölu, flutnings eða eru af öðrum ástæðum í vörslu hans, þar á meðal muna, sem vátryggður hefur tekið í heimildarleysi, sbr. grein 150.20 í framlögðum vátryggingarskilmálum á dskj. nr. 14. Óumdeilt sé að Síldarvinnslan hf. hafi lánað stefnanda húsnæðið að Strandgötu 77 og 79 á Neskaupstað, þ.e. frystihúsið sem brann, til kvikmyndatöku. Megi hér t.d. vísa til þess sem fram hafi komið hjá Freysteini Bjarnasyni, þáverandi útgerðarstjóra Síldarvinnslunnar hf., við rannsókn lögreglu á brunanum. Megi hér einnig vísa til stefnu Síldarvinnslunnar hf. og greinargerðar stefnanda í héraðsdómsmálinu nr. E-18023/2002. Samkvæmt framansögðu liggi þannig fyrir að skemmdir urðu á munum, þ.e.a.s. á frystihúsinu og tilteknu lausafé sem þar var, sem stefnandi hafði að lání. Taki tryggingin ekki til ábyrgðar á slíku tjóni, sbr. grein i 50.20 í vátryggingarskilmálum. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Í öðru lagi taki tryggingin ekki til ábyrgðar vegna skemmda á munum eða glötunar muna, sem hljótist af eldsvoða, sbr. grein 150.40 í vátryggingarskilmálum. Óumdeilt sé að tjón Síldarvinnslunnar hf. sé til komíð vegna bruna á fasteign félagsins er varð við tökur á kvikmyndinni Hafið sem stefnandi framleiddi. Telur stefndi engan vafa leika á því að slíkur bruni teljist til eldsvoða samkvæmt vátryggingarskilmálum. Þessu til stuðnings vísist meðal annars til ákvæða vátryggingarsamningalaga nr. 20/1954 um brunatryggingar. Megi hér einnig vísa til forsendna héraðsdóms í nefndu máli. Stefndi mótmæli því harðlega að einhver vafí sé á því hvernig túlka beri vátryggingarskilmálana og að þar hafí einungis verið átt við eldsvoða sem yrði vegna atvika sem ekki tengdust kvikmyndagerðinni. Eigi sú túlkun stefnanda á skilmálunmn sér enga stoð. Samkvæmt framansögðu liggi þannig fyrir að tjón Síldarvinnslunnar hf. hlaust af eldsvoða. Taki tryggingin ekki til ábyrgðar á slíku tjóni, sbr. grein 150.40 í vátryggingarskilmálum. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi leggi áherslu á að tjón Síldarvinnslunnar hf. fellur utan þeirrar frjálsu ábyrgðartryggíngar sem stefnandi hafði hjá stefnda, eins og að framan er rakið. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi telur að margar þeirra málsástæðna sem teflt sé fram í stefnu geti ekki átt við í málinu, en telur sig á hinn bóginn ekki komast hjá því að svara þeim með nokkuð ítarlegum hætti. Í stefnu sé því haldið fram að það hafi frá upphafi verið skýr afstaða forráðamanna og starfsmanna stefnanda að umrædd ábyrgðartrygging tæki til tjónsins. Þá sé ítrekað fullyrt að stefnandi hafi talið sig hafa tryggingu fyrir því tjóni sem kynni að verða á fasteignum og lausafé Síldarvinnslunnar hf. Stefndi mótmælir þessum fullyrðingum stefnanda harðlega. Því til stuðnings sé nærtækt að benda á það sem fram komi í greinargerð stefnanda í fyrrnefndu héraðsdómsmáli nr. E-18023/2002. Þar segi á bls. 7; „[...] Stefnanda var ljóst að keypt hafði verið ábyrgðartryggingu (sic) vegna tjóns sem kynni að verða valdið við upptökur myndarinnar með saknæmum hætti. Stefnandi vissi því eða mátti vita að stefndi hafði ekki keypt brunatryggingu enda hefði það verið erfítt þar sem stefnandi var sjálfur með gilda brunatryggingu á fasteigninni hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Ef stefnandi vildi auka við tryggingar vegna upptöku þessa atriðis eða annarra áhættuatriða tengdum fasteignum stefnanda bar honum að kaupa slíkar tryggingar sjálfur eða krefjast þess af framleiðanda myndarinnar að hann gerði það. Stefnandi gerði hvorugt. [...]“ Á bls. 9 segi síðan svo: „[...] Það skuli ítrekað að ef stefnandi taldi þörf á því að keypt yrði víðtækari trygging en ábyrgðartrygging vegna brunaatriðsins (sic) eða annarra áhættuatriða, hafi stefnanda borið að gera það hjá sínu tryggingafélagi, brunatryggjanda fasteignarinnar, eða krefjast þess af framleiðanda myndarinnar að hann gerði það. Það hafi stefnandi ekki gert og geti stefndi ekki borið ábyrgð á því. [...]“ Samkvæmt framansögðu megi því ljóst vera að Sögn ehf. var fullkunnugt um þær takmarkanir sem voru á gildissviði frjálsu ábyrgðartryggingarinnar og að hún tryggði ekki tjón vegna bruna. Til viðbótar því sem hér hafi verið rakið skuli bent á að stefnandi hafi tekið sérstakar tryggingar hjá stefnda vegna tiltekinna muna í eigu þriðja manns og sem voru þá meðal annars tryggðir gegn brunatjóni. Styðji þetta enn frekar að stefnanda hafí verið fullkunnugt um að frjálsa ábyrgðartryggingin væri ekki svo víðtæk sem haldið sé fram í stefnu. Að öðrum kosti hefði stefnandi, eðli máls samkvæmt, ekki keypt þær tryggingar. Stefndi mótmælir því harðlega að stefnandi geti borið fyrir sig að ekkert í vátryggingarskírteini hafi gefið til kynna að einhverjar takmarkanir væru á frjálsu ábyrgðartryggingunni. Ef fallist væri á þá skýringu stefnanda þýddi það t.d. að stefndi bæri ábyrgð á tjóni sem stefnandi kynni að hafa valdið af ásetningi. Væri slíkt fráleitt. Stefndi mótmælir því jafnframt að félaginu hafi borið að tilgreina það sérstaklega í vátryggingarskírteini, sbr. dskj. nr. 5, að tjón af völdum eldsvoða væri undanskilið í skilmálum tryggingarinnar. Byggir stefndi á því að stefnanda hafi verið kunnugt um eða a.m.k. mátt vera vel kunnugt um að skilmálar umræddrar tryggingar hefðu að geyma undanþáguákvæði, eins og venjan sé í stöðluðum samningsskilmálum vátrygginga. Hafi stefnanda borið að kynna sér skilmála þeirra trygginga sem það valdi sér, en í skilmálum frjálsu ábyrgðartryggingarinnar komi t.d. skýrt fram að tjón af völdum eldsvoða sé undanskilið. Hafi stefnanda verið vel kunnugt um að ákveðnir skilmálar giltu um trygginguna, sjá hér tölvupóst félagsins til stefnda á dskj. nr. 21. Hér skuli áréttað að af fyrrnefndri greinargerð stefnanda verði skýrlega ráðið að félaginu hafí verið fullkunnugt um að frjálsa ábyrgðartryggingin fæli ekki í sér brunatryggingu fasteignar Síldarvinnslunnar hf. Tekið skuli fram að upplýsingar um áhættuatriði hafi ekki verið lagðar fram vegna frjálsu ábyrgðartryggingarinnar heldur vegna töku hinnar svokölluðu „Film Insurance“, eins og sjá megi á dskj. nr. 18. Aldrei hafi verið rætt um að stefndi skyldi brunatryggja fasteign Síldarvinnslunnar hf. enda hafi hún verið tryggð lögbundinni brunatryggingu hjá Tryggingamiðstöðinni hf. og hafi stefnanda verið kunnugt um það. Í stefnu sé fullyrt að stefndi hafi gert þá kröfu til forráðamanna stefnanda og þeirra starfsmanna sem höfðu umsjón með sviðsetningu brunans að þeír framkvæmdu sérstakar prufuíkveikjur með því brunavarnarefní sem var notað. Hafi þessi krafa verið gerð til að unnt værí að ganga úr skugga um að ekki ætti að geta kviknað í frystihúsi stefnanda. Stefndi mótmælir þessum fullyrðingum sem röngum og ósönnuðum, nú sem fyrr. Í stefnu sé því einnig haldið fram að vátryggingarskírteinið á dskj. nr. 5 hafi verið gefið út í tengslum við fyrirhugaða svíðsetningu á brunanum því þar kæmi fram að annar sérfræðinganna, sem séð hafi um sviðsetninguna, væri tryggður sérstaklega með slysatryggingu launþega. Stefndi mótmæli þessu. Hafi einfaldlega verið að staðfesta töku tryggingar, sem óskað hafði verið eftir sama dag. Um hafi verið að ræða almenna slysatryggingu fyrir starfsmanninn þann tíma sem hann var hér á landi. Sefndi mótmælir því að hafa talið í upphafi að tjónið heyrði undir frjálsu ábyrgðartrygginguna. Óumdeilt sé að þann 8. desember 2001 hafi verið haldinn fundur á Hótel Capitano vegna brunans. Á þeim fundi hafi málin verið rædd almennt og komið fram í máli Helga Kjærnested, svæðisstjóra stefnda, að það tryggingarfélag, sem bótaskylt væri vegna tjónsins, bæri kostnaðinn sem af því hlytist við að verja húsið fyrir frekara tjóni. Í þeim orðum svæðisstjóra stefnda hafi ekki falist nein viðurkenning á bótaskyldu úr frjálsu ábyrgðartryggingunni. Stefndi mótmælir því að skilyrði séu til að víkja umræddum tryggingarskilmálum til hliðar með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Aðilum vátryggingarsamnings sé frjálst að semja um efni hans og hafi stefnda verið heimilt með samningi að takmarka þá áhættu sem hann tók að sér, enda um frjálsa ábyrgðartryggingu að ræða. Byggir stefndi á því að félaginu hafi verið heimilt að takmarka ábyrgð sína með þeim hætti sem gert var. Undanþáguákvæðin séu skýr, alls ekki óvenjuleg og sé sambærileg ákvæði að fínna í tryggingarskilmálum annarra tryggingafélaga. Þá geti undanþáguákvæðin ekki talist ósanngjörn þegar meðal annars sé litið til þess að lögum samkvæmt beri að tryggja húseignir sérstaklega gegn bruna, sbr. lög nr. 48/1994 um brunatryggingar. Ennfremur mótmælir stefndi því að það skipti máli við úrlausn þessa máls, um mögulega skyldu stefnda til endurgreiðslu samkvæmt frjálsri ábyrgðartryggingu, að forráðamenn og starfsmenn stefnanda hafi talið að umrædd trygging tæki til þess tjóns sem varð. Það sem skipti öllu máli sé að samkvæmt skýrum skilmálum tryggingarinnar taki hún ekki til tjónsins, eins og fyrr sé rakið. Mögulegur misskilningur stefnanda um gildissvið frjálsu ábyrgðartryggingarinnar geti ekki leitt til þess að stefnda verði gert að endurgreiða félaginu úr tryggingunni. Stefndi bendir á að krafa stefnanda í máli þessu sé eingöngu byggð á reglum vátryggingaréttar og að stefnda beri að endurgreiða stefnanda á grundvelli frjálsu ábyrgðartryggingarinnar. Ekki hafi verið byggt á því að stefndi kunní að bera ábyrgð á öðrum grundvelli, s.s. þeim að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og beri af þeim sökum skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Í framhaldi af þessu sé rétt að taka skýrt fram að stefndi telur sig engin mistök hafa gert og telur sig hafa veitt stefnanda fullnægjandi ráðgjöf við tryggingatökuna. Hafi stefnanda verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um þær tryggingar sem félagið keypti og gildissvið þeirra, eins og fyrr sé rakið. Fullyrðingum í stefnu um aðdraganda og forsendur tryggingatökunnar er mótmælt sem röngum og ósönnuðum að því leyti sem þær fara í bága við lýsingar stefnda. Varakrafa Stefndi krefst þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega þar sem greiddar bætur til Síldarvinnslunnar hf. hafi verið umfram raunverulegt tjón félagsins. Stefnda geti aldrei verið skylt að endurgreiða meira úr frjálsu ábyrgðartryggingunni en sem nemi raunverulegu tjóni. Byggir stefndi á því að tjón Síldarvinnslunnar hf. sé að mestu leyti ósannað og sé niðurstöðu matsgerðar mótmælt sem rangri og of hárri. Tekið skuli hér fram að dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-18023/2002 hafi ekki bindandi réttaráhrif fyrir stefnda, enda hafi félagið ekki verið beinn aðili að málinu. Stefndi mótmælir loks dráttarvaxtakröfu stefnanda frá fyrra tímamarki en dómsuppsögudegi. Um lagarök vísar stefndi einkum til þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, almennra reglna vátryggingaréttar og meginreglu samníngaréttar um samningsfrelsi, auk samningalaga nr. 7/1936 og laga nr. 48/1994 um brunatryggingar. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Stefnandi byggir kröfur sínar á því að félagið hafi verið með gilda ábyrgðartryggingu hjá stefnda á tjónsdegi sem taki til þess tjóns sem varð á fasteign og lausafjármunum í eigu Síldarvinnslunar hf. við töku kvikmyndarinnar Hafið, 8. desember 2001. Beri stefnda því að bæta stefnanda tjón hans sem stefnandi telur nema stefnufjárhæð. Karl Jóhann Birgisson, rekstrarstjóri útgerðarsviðs Síldarvinnslunar hf., bar fyrir dómi að þegar dró að því að umrætt brunaatriði yrði kvikmyndað hafi forstjóri Síldarvinnslunar hf. beðið sig að ganga eftir því við Sögn ehf. að þetta væri allt vel tryggt. Hafi hann því snúið sér til tengiliðar síns hjá Sögn ehf, Agnesar Johansen, og óskað staðfestingar á því. Agnes hafi sýnt honum vátryggingarskírteini frá stefnda á tölvu og hafi honum sýnst það „dekka“ þetta atriði. Staðfesti Karl Jóhann að honum hafi verið sýnt dskj. nr. 5 sem er yfirlýsing frá 4. desember 2001. Stefnandi byggir á því að þessi yfirlýsing stefnda frá 4. desember 2001 sé vátryggingarskírteini og í því séu engar takmarkanir tilgreindar á ábyrgð stefnda gagnvart þriðja manni. Stefnandi hafi því mátt treysta því að um fullgilda tryggingu væri að ræða og að umrædd trygging tæki til þess tjóns sem varð. Stefnandi vísar til bókunar á fundi sem haldinn var eftir brunann þar sem Agnes Johansen hafi lýst því að í skilmálum um frjálsa ábyrgðartryggingu hefði verið lýst ítarlega hverju áhættuatriði í myndinni þannig að þar kæmi fram lýsing á því atriði sem olli brunanum á húsinu. Í framburði Sigfúsar Arnar Sigurhjartarsonar, viðskiptastjóra stefnda, fyrir dómi kom hins vegar fram að sá spurningalisti sem settur var fram og þær lýsingar á áhættuatriðum sem Sögn ehf. gaf hafi ekki staðið í tengslum við umfjöllun um ábyrgðartrygginguna heldur aðrar tryggingar sem Sögn ehf. tók hjá stefnda. Bar Sigfús að í sambandi við ábyrgðartrygginguna hefði ekki verið rætt hvort hún tæki til bruna enda hefði það ekki gengið upp því stefndi selji ekki þannig tryggingu. Lögboðin bunatrygging hafi verið til staðar varðandi þessa tilteknu eign sem tjón varð á. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi krafist þess af Sögn ehf. að framkvæmdar yrðu sérstakar prufuíkveikjur með því brunavarnarefni sem var notað. Agnes Johansen bar fyrir dómi að hún muni ekki eftir því að stefndi hafi farið fram á slíkt. Ekkert þykir hafa komið fram í málinu sem styður umrædda fullyrðingu stefnanda. Stefnandi byggir á því að Sögn ehf. hafi ekki verið kynntir skilmálar tryggingarinnar fyrr en eftir að tjón varð. Sigfús Arnar Sigurhjartarson bar fyrir dómi að verklagsreglan hjá stefnda sé sú að hann sjái um útgáfu á tryggingarskírteininu. Það sé prentað í gíróseðilsformi. Síðan sjái annar starfsmaður um að senda skírteinið ásamt tryggingarskilmálunum til viðskiptamanns. Samkomulag hafi orðið milli stefnda og Sagnar ehf. að tryggingin tæki gildi 1. október þótt skírteinið hefði verið gefið út síðar. Lísa Kristjánsdóttir, starfsmaður á skrifstofu Sagnar ehf. á umræddum tíma, kvaðst fyrir dómi ekki muna til þess að hafa móttekið tryggingarskilmála en kvaðst hafa fengið greiðsluseðla vegna ýmissa trygginga. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er félag sem hefur á boðstólum og selur tryggingarar. Óumdeilt er að Sögn ehf. keypti ýmiss konar tryggingar hjá stefnda í tengslum við töku myndarinnar Hafið, þ.á m. frjálsa ábyrgðartryggingu. Telja verður að það sé almenn vitneskja að tryggingar, eins og frjáls ábyrgðartrygging, eru háðar ákveðnum stöðluðum skilmálum. Bar forsvarsmönnum Sagnar ehf. að kynna sér þá áður en gengið var til samninga við stefnda um kaup á tryggingunni og ganga úr skugga um að tryggingin tæki til þeirra þátta í starfsemi félagsins sem félagið óskaði tryggingar á. Liggur ekki fyrir að stefndi hafi tekið á sig ábyrgð umfram það sem skilmálar kveða á um. Hvað forsvarsmenn Sagnar ehf. hafa talið í þessu sambandi þykir ekki skipta hér máli. Samkvæmt framburði Lísu Kristjánsdóttur var óskað eftir staðfestingu á því að allt væri tryggt. Taldi Lísa að þar sem staðfestingin væri á ensku hefði hún verið gerð fyrir meðframleiðendur myndarinnar. Umrædd staðfesting eða „certificate of insurance“ var það skjal sem Karli Jóhanni var sýnt þegar hann óskaði staðfestingar á því að allt væri vel tryggt hjá Sögn ehf. Í umræddu skjali segir í íslenskri þýðingu: „Við staðfestum hér með að Sögn ehf hefur tekið eftirfarandi tryggingar hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf: 1. Þriðja aðila ábyrgðartrygging að upphæð kr. 120.000.000, sem er að jafngildi USD 1.140.000 á gengi dagsins í dag. Sjálfsábyrgðin er 10% í sérhverju tjóni, kr. 24.000,- að lágmarki en kr. 24.000,- að hámarki 2. Bótatrygging fyrir starfsmenn skv. kjarasamningi Paal Morten Hverven.“ Enda þótt umrætt skjal beri yfirskriftina tryggingarskírteini í íslenskri þýðingu er ljóst af efni þess að það er staðfesting á því að Sögn ehf. hafi tekið ákveðnar tryggingar hjá stefnda. Er ekki fallist á að stefnandi hafi mátt ætla að um væri að ræða tryggingarskírteini frjálsrar ábyrgðartryggingar þar sem engir skilmálar eru tilgreindir í skjalinu, sbr. það sem áður segir. Þá er handskrifað á skjalið að það sé útprentun á staðf. sem barst á e-mail frá Sigfúsi. Eins og áður segir hafði stefnandi keypt frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Tjón, sem varð við umræddan bruna á fasteign stefnanda og lausafjármunum, sem Sögn ehf. hafði að láni, fellur utan við gildissvið tryggingarinnar, sbr. ákvæði 150.20 og 150.40 í skilmálum ábyrgðartryggingarinnar. Sú málsástæða stefnda að víkja beri til hliðar skilmálum tryggingarinnar á grundvelli 36. gr. laga nr. 11/1936 er órökstudd og er henni hafnað. Stefnandi hefur því ekki sýnt fram á í máli þessu að hann eigi kröfu á stefnda vegna umrædds tjóns. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Sagnar ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 285/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfunnar hafi varnaraðili kannast við að hafa farið inn á heimili manns, sem hann telur að skuldi sér peninga. Samkvæmt lögregluskýrslu 23. maí 2007 viðurkennir varnaraðili ennfremur að hafa haft öxi meðferðis, brotið húsmuni og að tveir menn hafi verið með honum. Ekki hefur náðst til þessara manna. Varnaraðili er grunaður um brot sem geta varðað fangelsisrefsingu. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu þess efnis að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt.], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. maí nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans kemur fram að lögregla var kölluð að íbúð á 1. hæð til hægri að [...] í Reykjavík kl. 15:12 þann 21. maí sl. Tilkynnandi, sem sé annar húsráðanda, hafi borið um að þrír menn hefðu ráðist inn á hana og brotið allt og bramlað í íbúðinni. Á vettvangi hafi tilkynnandi borið um að kærði hefði ruðst inn á hana ásamt tveimur öðrum mönnum og þeir hafi verið að leita að sambýlismanni hennar, A, sem hafi ekki verið heima. Hafi kærði verið með öxi og skemmt með henni tölvu, sjónvarp, borðstofuborð og áður en hann hafi farið út hafi hann rekið öxina á kaf í forstofuhurðina og skilið hana eftir, en öxin hafi verið í hurðinni við komu lögreglu á vettvang. Hafi tilkynnandi verið mjög miður sín og hrædd. Hafi kærði beðið mennina tvo sem hafi verið með honum að halda henni og leyfa henni ekki að komast í síma, en mennirnir hafi ekki hlýtt fyrirskipununum. Hafi kærði verið mjög ógnandi en ekki haft nein orð um að meiða hana. Aftur á móti hafi kærði hótað að drepa A, næði hann til hans. Við skýrslutökur hjá lögreglu hafi A og sambýliskona hans greint svo frá að A hafi tekið að sér verkefni fyrir kærða og annan aðila fyrri part árs 2006. Um mitt ár 2006 hafi vinnusambandinu lokið og hafi kærði nokkru síðar byrjað að hóta A í gegnum síma. Hafi kærði m.a. hótað honum barsmíðum og að skjóta hann með byssu. Hafi A síðan ekki heyrt frá kærða síðan í janúar sl., þar til þeir hittust laugardaginn 12. maí sl. í Kringlunni. Hafi kærði þá komið upp að honum og spurt hvort hann vildi glóðarauga. Um leið og hann hafi sagt þetta hafi hann slegið A höggi sem hafi lent á vinstra handarbaki, þar sem A studdi sig við slá með hönd á vinstri kinn. Hafi kærði svo snúið sér við og sagt “þú átt ekki von á góðu”. Hafi kærði hringt sl. laugardag, en A ekki svarað. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði ekki kannast við að hafa farið að [...] umrætt sinn og sagst ekki þekkja neinn sem þar byggi. Aðspurður út í fyrra atvikið, þ.e. ætlaða líkamsárás í Kringlunni hafi kærði kannast við að hafa slegið til A sem hafi þá borið hendurnar fyrir sig. Hafi kærði ekki viljað tjá sig um það hvers vegna hann hefði slegið til A. Ekki hafi náðst til þeirra tveggja aðila sem borið hafi verið um að hafi verið með kærða að [...]. Til rannsóknar séu mjög ófyrirleitin brot, þar sem í fyrra tilvikinu sé ráðist að A á almannafæri og að því er virðist án nokkurs aðdraganda. Í síðara tilvikinu sé farið er í heimildarleysi inn í íbúðarhúsnæði, með stórhættulegt vopn sem beitt sé á búsmuni og hótanir hafðar í frammi við annan húsráðanda sem sé heima þegar háttsemin eigi sér stað. Sterkur grunur sé um að kærði hafi verið að verki í báðum tilvikum. Sé hætta á ef kærði gengi laus að hann gæti torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á ætlaða samseka og/eða vitni og koma undan munum sem geti tengt hann og/eða ætlaða samseka við brotið. Þá sé talið að kærði hafi sýnt af sér slíka háttsemi að ætla megi að áðurgreindum A stafi hætta af honum gangi hann laus. Séu hin ætluðu brot talin varða við 217., 231., 233. og 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vísað sé til framangreinds, hjálagðra gagna og a- og d-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Eins og rakið hefur verið kemur fram í rannsóknargögnum málsins að hinn 12. maí sl. hafi verið haft í hótunum við mann og hann sleginn höggi í Kringlunni. Þá hafi verið ráðist inn á heimili mannsins, þar sem kona hans var stödd, og alvarlegar hótanir hafðar í frammi í garð mannsins. Þá hafi skemmdir verið unnar á heimilinu með háskalegu vopni. Eru brot talin varða við 1. mgr. 217. gr., 231. gr., 233. gr. og 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði er undir rökstuddum grun um að eiga aðild að þessu máli. Hann neitar sök en játar að hafa slegið til mannsins 12. maí sl. og að hafa farið á heimili mannsins 21. maí sl. Fyrir liggur að eftir á að yfirheyra vitni og finna aðra sakborninga og getur kærði haft áhrif á framburð þeirra haldi hann óskertu frelsi sínu. Þá er ástæða til að ætla að nauðsynlegt sé að verja umræddan mann fyrir kærða. Á þessum grundvelli er það niðurstaða í málinu að rétt sé að verða við kröfu lögreglu um að kærði sæti gæsluvarðhaldi skv. a- og d-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður gæsluvarðhaldi markaður sá tími sem krafist er. Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. maí nk. kl. 16:00.
Mál nr. 530/2005
Ómerking héraðsdóms Málsástæða Heimvísun
Aðilar deildu um leigugreiðslur. F var í héraði sýknað af kröfu FH án þess að tekin væri afstaða til allra málsástæðna FH. Af þeim sökum og með vísan til f. liðar 1. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála varð ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2005. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 875.967 krónur með dráttarvöxtum frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi stefndi Esjubergi hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétt. Réttargæslustefndi skilaði greinargerð en gerir engar dómkröfur. Áfrýjandi byggði kröfu sína í héraði meðal annars á því að stefndi hefði nær allan leigutímann greitt uppsetta leigufjárhæð án athugasemda um flatarmál hins leigða. Af þessari ástæðu geti stefndi ekki borið fyrir sig að hann eigi gagnkröfu vegna stærðar húsnæðisins á móti kröfu áfrýjanda. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda án þess að tekin væri afstaða til þessarar málsástæðu hans. Þetta fer í bága við f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 22. september 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Fasteignafélaginu Höfða ehf., kt. 681074-0589, Tryggvagötu 11, Reykjavík gegn Fjárstoð ehf., kt. 571201-2750, Stórhöfða 25, Reykjavík, með stefnu, sem birt var 4. október 2004. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu 875.967 kr. með dráttarvöxtum frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda. Dómkröfur stefnda eru aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda í málinu. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og dráttavextir aðeins dæmdir frá dómsuppsögudegi. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Helstu málavextir eru að Esjuberg hf. seldi stefnda að leigu húsnæði að Sætúni 8 í Reykjavík „hluta af eignum merktum A og B“. Í húsaleigusamningnum, dags. 3. maí 2002, segir að stærð eignarhluta, sem tekinn er að leigu, sé 537,6 fermetrar og grunnverð á fermetra 1.150 kr. og leigugjald því samtals mánaðarlega 618.240 kr. Húsaleigan skyldi þó breytast í samræmi við hækkun vísitölu neysluverðs, en grunnvísitalan var miðuð við janúar 2001. Með samkomulagi 26. ágúst 2002 var samið um breytingu á umræddum húsaleigusamningi og var m.a. samið um sex mánaða uppsagnarfrest með fyrirvara er bundinn var uppsögn á svokölluðum þjónustusamningi, sem leigusali og leigutaki gerðu sín í milli jafnhliða breytingunni á húsaleigusamningnum. Þann 7. mars 2003 framseldi Esjuberg hf. með samþykki stefnda rétt sinn og skyldur samkvæmt umræddum samningum til Fasteignafélagsins Sætúns 8 ehf. Með bréfi 28. júlí 2003 sagði stefndi upp leigusamningi frá og með næstu mánaðamótum með sex mánaða uppsagnarfresti. Þá segir í bréfi, dags. 19. desember 2003, sbr. dskj. nr. 6.: Hér með framselur Fasteignafélagið Sætún 8 ehf., kt. 420597-2829, leigusamning dags. 3. maí 2002 við Fjárstoð ehf. Kt. 571201-2750 um hluta húsnæðis að Sætúni 8, Reykjavík, nánar tiltekið hluti 0501 af byggingum merktum A og B, til Fasteignafélagins Höfða, kt. 681074-0589. Framsalið gildir frá og með 19 desember 2003 með öllum þeim skilmálum sem í leigusamningi greinir. Óumdeilt er að stefndi stóð skil á leigu í uppsagnarfresti fyrir ágúst – desember 2003. Leiga fyrir janúar 2004 var hins vegar ekki greidd og bar stefndi því við að húsnæðið, sem hann hafði leigt að Sætúni 8, væri raunar 450-470 fermetrar í stað 537,6 fermetrar, en grunur í þá veru hefði vaknað við flutning stefnda úr Sætúni 8 þann 19. desember 2003 í Stórhöfða 25. Nýja húsnæðið hefði reynst mun rýmra en hið eldra þrátt fyrir að leiga þess miðaðist við um 100 fermetrum minna húsnæði en félagið hafði leigt að Sætúni 8. Af hálfu stefnda var lagt til að húsaleiga stefnda fyrir janúar 2004 og skuld félagsins vegna sameiginlegs kostnaðar yrði skuldajafnað á móti ofgreiddri húsaleigu og um frekari kröfur hvors aðila á hinni yrði ekki að ræða. Tillögu stefnda var hafnað af hálfu stefnanda. Vísað var til þess að verkfræðistofa hefði staðfest með mælingum að grunnflötur 5. hæðar í A og B húsi Sætúns 8 væri samtals 471,1 fermetri og hlutdeild 5. hæðar í sameign væri 66,5 fermetrar eða samtals 537,6 fermetrar eins og tilgreint væri í leigusamningi. Mál þetta var eins og áður sagði höfðað með stefnu, sem birt var 4. október 2004. Málið var þingfest 5. sama mánaðar. Á dómþingi 5. nóvember 2004 var tekin fyrir og þingfest beiðni Fjárstoðar ehf. um dómkvaðningu matsmanns, en matsbeiðnin er dagsett 11. október 2004. Málinu var úthlutað í byrjun janúar 2005 til þess dómara, sem nú fer með það. Matsgerð á grundvelli framangreindrar matsbeiðni var lögð fram af stefnda á dómþingi 10. mars 2005. Þar sem málið hafði verið höfðað 4. október 2004, mátti ekki beiðast dómkvaðningar matsmanns 11. sama mánaðar í sérstöku matsmáli, samkvæmt XII. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, vegna matsatriða er vörðuðu mál það, sem hér er til úrlausnar. Verður því að líta á þessa matsgerð með tilliti til þess, sbr. dóma Hæstaréttar nr. 346/1995 og nr. 26/2005. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vanefnt leigusamning aðila, ekki greitt leigu fyrir síðasta mánuð í uppsagnarfresti. Stefnandi hafnar því að stefndi hafi ekki með leigusamningi þeim, sem hér um ræðir, fengið notið þeirrar stærðar af húsnæði sem leigusamningurinn tilgreinir. Byggt er á því að stefndi hafi haft umráð hins leigða húsnæðis allt frá 1. febrúar 2002 til 1. febrúar 2004 og ekki gert athugsemdir við stærð hins leigða fyrr en tæplega tveimur árum eftir að hann tók við umráðum þess og tæplega 30 dögum áður en að samningur aðila féll úr gildi. Tölulega skýrir stefnandi kröfu sína þannig að upphafleg leiga samkvæmt leigusamningi hafi verið 618.240 kr., en hún hafi breyst til hækkunar miðað við vísitölu neysluverðs og numið við útgáfu reiknings 875.967 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. Tekið er fram að húsnæðið sé skráð frjálsri skráningu, sbr. reglugerð nr. 577/1989, og reiknist því virðisaukaskattur á leigugjaldið. Stefndi byggir á því að hann hafi frá upphafi leigutímans að Sætúni 8 í Reykjavík greitt húsaleigu fyrir mun fleiri fermetra en hann hafi haft á leigu þar. Um þetta hafi forráðamönnum Eskjubergs ehf., Fasteignafélagsins Sætúni 8 ehf. og stefnanda verið kunnugt. Stefndi hafi í góðri trú greitt húsaleiguna og hafi forráðamenn stefnda ekki áttað sig á þessu fyrr en félagið flutti í annað húsnæði til að minnka við sig, en þá hafi komið í ljós að nýja húsnæði, 400 fermetrar, var síst minna umfangs en leiguhúsnæðið að Sætúni, þar sem félagið hafi greitt fyrir 537,6 fermetra. Byggt er á því að samkvæmt leigusamningi aðila sé leigufjárhæðin miðuð við 537,6 fermetra leiguhúsnæði með ákveðnu grunnverði á hvern fermetra. Þar af leiðandi eigi hún að skerðast hlutfallslega miðað við hvern fermetra sem í raun hafi vantað til að húsnæðið næði 537,6 fermetrum. Stefndi byggir á því að ógreiddri húsaleigu fyrir janúar 2004 sé skuldajafnað á móti endurgreiðslukröfu hans á hendur Esjubergi ehf., Fasteignafélaginu Sætúni 8 ehf. og stefnda. Heimild til að beina skuldajafnaðarkröfu sinni eingöngu að stefnanda verði leidd af því að stefnandi hafi allan rétt sinn gagnvart stefnda frá Fasteignafélaginu Sætúni 8 ehf. sem aftur leiði rétt sinn frá Esjubergi ehf., sem var upphaflegur viðsemjandi stefnda. Með móttöku á rétti samkvæmt leigusamningi hafi félögin einnig tekið á sig allar skyldur og skuldbindingar Esjubergs ehf. sem leigusala. Ein af skyldum leigusala sé að þola endurkröfu vegna ofgreiddrar húsaleigu og sé því heimilt að beina þeirri kröfu eingöngu að stefnda þótt hún varði einnig þann tíma er Esjuberg ehf. og Fasteignafélagið Sætúni 8 ehf. höfðu stöðu leigusala. Jón L. Árnason, stjórnarformaður stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að stefndi hefði tekið húsnæði að Sætúni 8 á leigu í febrúar 2002. Hann sagði að þeim hafi verið sýnd fimmta hæð hússins sem þeir hefðu tekið á leigu, anddyrið og stigagangur. Hafi þeim verið tjáð að þetta húsnæði væri 537,6 fermetrar. Þeim hafi hins vegar ekki verið sagt að inni í þessu væru tæp 11% af rúmlega 350 fermetra geymslu í kjallara hússins. Þegar þeir tóku húsnæðið á leigu, sagði Jón, að þeir hefðu fengið lykla af útidyrunum og þannig komist upp á fimmtu hæðina. Hann sagði að þeir hefðu ekki komist niður í kjallara hússins. Þar hafi verið læst og þeir ekki haft lykil að því rými. Jón sagði að þeir hefðu einu sinni farið þarna niður og skoðað aðstæður, sökum þess að þeir voru með mikið af bókhaldsgögnum, gömlum skrifborðum og öðru, sem þeir vildu gjarnan setja í geymslu. Aldrei hafi þó komið til álita að þeir fengju eitthvert rými þar. Í þetta eina skipti er þeir fóru þarna niður var Ó. Johnson og Kaaper, er var með starfsemi í húsinu, með aðstöðu þarna niðri og geymslan full af dóti frá þeim. Jón kvaðst hafa séð þessa 350 fermetra geymslu aftur þegar matsfundur var haldinn. Þá hafi honum orðið ljóst, hvers vegna Ó. Johnson og Kaaper voru einir um geymsluna. Geymslan hafi verið opin inn í port á bak við húsið og hluti af húsnæði fyrir lagerinn hjá Ó. Johnson og Kaaper. Ógerningur hafi verið fyrir aðra að ætla sér eitthvert rými þarna niðri. Ályktunarorð: Stefnandi hefur ekki reynt að hnekkja þeirri staðhæfingu stefnda að forráðamenn stefnda hafi ekki verið upplýstir tímanlega um að hlutdeild fimmtu hæðar í sameign væri 66,5 fermetrar, sem samanstæðu af hlutdeild fimmtu hæðar í vörugeymslu á jarðhæð auk hlutdeildar í stigagangi. Af gögnum málsins má einnig ráða að þessi vörugeymsla er 363,5 fermetrar að flatarmáli. Af hálfu stefnanda hefur ekki - gegn andmælum stefnda - verið sýnt fram á að stefndi hafi mátt hafa not af vörugeymslunni sem stefndi greiddi þó að hluta til leigu fyrir. Við flutning málsins rökstuddi lögmaður stefnda að stefndi hefði á leigutímanum greitt fyrir 38,53 fermetra hluta í vörugeymslunni. Leiga fyrir þennan hluta geymslunnar á leigutímanum væri samtals 986.550 krónur án virðisaukaskatts en með virðisaukaskatti 1.228.254 krónur. Samkvæmt framangreindu verður fallist á með stefnda að stefndi hafi mátt skuldajafna þeirri fjárhæð, er hann hafði greitt hlutfallslega í leigu fyrir vörugeymsluna, á móti krafinni leigu stefnanda fyrir húsnæðið að Sætúni 8. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda. Stefnandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Fjárstoð ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Fasteignafélagsins Höfða ehf. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 111/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Ú hf. um dómkvaðningu matsmanna. Í dómi Hæstaréttar var rakið að Ú hf. héldi því fram að tilgreindur samningur hans við LÍ hf. hafi verið um lán í íslenskum krónum sem hafi verið bundið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ú hf. hefði óskað dómkvaðningar matsmanna til þess að meta hvort LÍ hf. hafi aflað sér erlendra gjaldmiðla til jafns við það sem greiðslukvittanir lánsins bæru með sér. Tilgangur matsgerðarinnar væri sá að sýna fram á að innstæður svokallaðra IG reikninga væru í reynd skuldbindingar sem tækju mið af gengi annarra gjaldmiðla en íslenskrar krónu. Hæstiréttur taldi ekki unnt að fullyrða að matsgerð dómkvaddra manna, sem hefði að geyma svör við fyrstu þremur spurningum í matsbeiðni Ú hf., yrði bersýnilega tilgangslaus til sönnunar um atriði sem félagið teldi þörf á að sanna. Á hinn bóginn var talið að fjórða og fimmta matsspurning Ú hf. lyti að túlkun á reglum, sem væri viðfangsefni dómara málsins. Samkvæmt þessu var fallist á kröfu Ú hf. um dómkvaðningu matsmanna til að svara þremur fyrstu spurningunum í matsbeiðni félagsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 9. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. janúar 2016, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðindómkvaðning fari fram. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði varmálið höfðað af sóknaraðila til viðurkenningar á því að tilgreindur samningurhans 17. febrúar 2004 við Landsbanka Íslands hf., sem varnaraðili leiðir réttsinn frá, hafi verið um lán í íslenskum krónum að fjárhæð 104.000.000 krónursem hafi verið bundið gengi erlendra gjaldmiðla þannig að í bága hafi farið við14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varnaraðilikrefst sýknu og reisir málsvörn sína meðal annars á því að margir dómar hafigengið um sambærilega lánssamninga þar sem niðurstaðan hafi orðið á þann veg aðum hafi verið að ræða lán í erlendum gjaldmiðli. Lánið hafi, samkvæmtframlögðum skjölum í málinu, verið greitt út 18. febrúar 2004 með 528.712evrum, 189.298 svissneskum frönkum, 25.866.626 japönskum jenum og 459.635bandaríkjadölum. Greiðslan í hverjum gjaldmiðli fyrir sig hafi verið lögð inn áinnlendan gjaldeyrisreikning í þeirri mynt, allt samkvæmt fyrirmælum sóknaraðila.Sóknaraðili hefur óskað dómkvaðningarmatsmanna í því skyni að sanna að þegar Landsbanki Íslands hf. efndi aðalskyldusína samkvæmt lánssamningnum í febrúar 2004 ,,hafi engar færslur erlendragjaldmiðla átt sér stað, hvorki innan reikninga forvera matsþola á Íslandi, néá nostro reikningum forvera matsþola á viðkomandi myntsvæði.“ Felst í þessariafstöðu að Landsbanki Íslands hf. hafi ekki aflað sér erlendra gjaldmiðla tiljafns við það sem greiðslukvittanir lánsins bera með sér. Telur sóknaraðili aðLandsbanki Íslands hf. hafi efnt aðalskyldu sína samkvæmt lánssamningnum meðafhendingu eða skuldbindingu til að afhenda íslenskar krónur, sem bundnar hafiverið við gengi erlendra gjaldmiðla. Af þessu leiði ,,að innstæður IG reikningaeru í reynd skuldbinding matsþola í íslenskum krónum, sem tekur mið af gengiannarra gjaldmiðla en íslenskrar krónu.“Í matsbeiðni 15. október 2015 leitarsóknaraðili mats á fimm atriðum og eru matsspurningarnar tíundaðar í hinumkærða úrskurði. Í fyrstu spurningu er óskað svars við því hvort greiðslukerfiíslenskra banka hafi 2004 eða síðar getað millifært inn á bankareikninga áÍslandi annan gjaldmiðil en íslenskar krónur. Í annarri spurningu er leitaðsvars við því hvort við greiðslu Landsbanka Íslands hf. á lánsfjárhæð semgreidd hafi verið ,,inn á IG reikning höfuðbók 38“ hafi sama fjárhæð færst aföðrum reikningi í eigu bankans. Í þriðju spurningu, sem er háð því að annarrispurningunni sé svarað játandi, er leitað svars við því í hvaða mynt sáreikningur hafi verið sem útborgunin var skuldfærð á.Játa verður aðila máls ríkan rétt til þessað afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Meðal slíkragagna eru matsgerðir dómkvaddra manna. Almennt eiga hvorki gagnaðili nédómstólar að standa þeirri gagnaöflun í vegi. Ekki verður fullyrt að matsgerðdómkvaddra manna, sem hefði að geyma svör við framangreindum þremur spurningum,yrði bersýnilega tilgangslaus til sönnunar um atriði sem sóknaraðli telur þörfá að sanna, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Ber hann enda sjálfur hallannaf því hvort þau atriði hafi þýðingu við úrlausn á sakarefni málsins eða ekki. Á hinn bóginn er fallist á með héraðsdómiað matsspurningar fjögur og fimm lúti að túlkun á reglum, sem samkvæmt 2. mgr.60. gr. laga nr. 91/1991 er viðfangsefni dómara málsins. Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfusóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna til þess að svara spurningum eitt, tvö ogþrjú í matsbeiðni hans 15. október 2015. Varnaraðili greiði sóknaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Fallist er á kröfu sóknaraðila,Útgerðarfélagsins Hauks hf., um dómkvaðningu matsmanna til að svara þremurfyrstu spurningum í matsbeiðni hans 15. október 2015.Varnaraðili, Landsbankinn hf., greiðisóknaraðila 250.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 29. janúar 2016. Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 14. desember sl., var höfðað með stefnuáritaðri um birtingu 12. júní sl., af Útgerðarfélaginu Hauki hf., Ennisbraut 8,Ólafsvík, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi að lánssamningur millistefnanda og Landsbanka Íslands hf., nr. 455 frá 17. febrúar 2004, að fjárhæð104.000.000 króna, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá krefststefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Dómkröfurstefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar, auk virðisaukaskattsá málflutningsþóknun, úr hendi stefnanda. Íþinghaldi þann 15. október sl. lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningumatsmanna. Stefndi mótmæltidómkvaðningunni. Ágreiningurinn vartekinn til úrskurðar 14. desember sl. að loknum munnlegum málflutningi. Gætt varákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en úrskurður varkveðinn upp.II Stefnandier útgerðarfyrirtæki í Ólafsvík. Þann17. febrúar 2004 gerði stefnandi samning við Útgerðarfélagið Tjald um kaup stefnandaá aflahlutdeild skipsins Tjalds SH-270.Kaupverðið var ákveðið 108.000.000 krónur og bar stefnanda að leggjafjárhæðina inn á fjárvörslureikning Magnúsar Helga Árnasonar hdl., nr.0101-26-27175, en honum bar svo að flytja fjárhæðina inn á reikningÚtgerðarfélagsins Tjalds, nr. 190-26-200058, þegar Fiskistofa hefði staðfest aðflutningur aflahlutdeildanna og aflamarksins hefði farið fram. Stefnandikveður að vegna framangreindra kaupa hafi hann óskað eftir því að LandsbankiÍslands lánaði honum íslenskar krónur, sem bundnar væru gengi erlendragjaldmiðla. Sama dag,eða þann 17. febrúar 2004, gerðu stefnandi og Landsbanki Íslands hf. með sérlánssamning nr. 445 að fjárhæð 104.000.000 króna. Umdeilt lán er í lánssamningi aðila sagt verafjölmyntalán að jafnvirði 104.000.000 króna í þar tilgreindum myntum og eruhlutföll myntanna tilgreind. Íútborgunarbeiðni stefnanda fór hann fram á að lánið yrði greitt út í þeimmyntum sem það var tekið í og að greitt yrði beint til Útgerðarfélagsins Tjaldsehf. inn á reikninga sem félagið tilgreinir.Útgerðarfélagið Tjaldur ehf. tilgreindi gjaldeyrisreikninga sína í þeimmyntum og var lánið greitt inn á þá reikninga.Stefnandi byggir kröfur sínar á því aðlánssamningurinn sé verðtryggður við gengi erlendra mynta og að slíkverðtrygging fari í bága við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr.13. og 14. gr. laganna, eins og dómstólar hafi margsinnis staðfest. Stefnandiheldur því fram að samningur þessi sé sams konar og fjallað var um í dómiHæstaréttar Íslands 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, þar sem staðfest hafiverið að samhljóða samningur sé um lán í íslenskum krónum, bundinn meðólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla.Stefndi hefur hafnað ítrekuðum óskumstefnanda um að áðurnefnt lán sem hann tók hjá forvera stefnda verði leiðrétt ísamræmi við þá niðurstöðu Hæstaréttar.Stefndi byggir á því að með undirritunlánssamningsins hafi stefnandi skuldbundið sig til að taka lán í erlendumgjaldmiðlum. Stefnanda beri að efnagerða samninga og virða skuldbindingar sínar.Stefndi telur að krafa hans á hendur stefnanda samkvæmt umdeildumlánssamningi sé skuldbinding í erlendri mynt og falli þess vegna utangildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr.13. gr. sömu laga. Stefndi byggir á þvíað lánssamningurinn og framkvæmd lánveitingarinnar, m.a. útgreiðsla lánsins,beri það með sér að um skuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða og vísar m.a.til dómaframkvæmdar Hæstaréttar. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildarí 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr.125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkjastjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af því var stofnaður Nýi LandsbankiÍslands hf. sem nú ber heiti stefnda.Tók stefndi við ýmsum réttindum og skyldum eldri bankans og er óumdeiltað hann hafi þar á meðal tekið yfir kröfu á hendur stefnanda samkvæmtlánssamningnum frá 17. febrúar 2004.III Ímatsbeiðni stefnanda er óskað eftir því að dómkvaddir verði tveir óvilhallirmatsmenn sem hafi þekkingu á íslenskum reglum um gjaldeyrisjöfnuðfjármálafyrirtækja, þekkingu á alþjóðlegum bankaviðskiptum og þar meðreikningsskilum svonefndra nostro- og vosto-bankareikninga í gjaldeyrisjöfnuði. Tilgangmatsins kveður stefnandi vera að afla sér sönnunar þess að þegar stefndi hafiefnt aðalskyldu sína í árslok 2004 hafi engar færslur erlendra gjaldmiðla áttsér stað, hvorki innan reikninga forvera stefnda á Íslandi né á nostro reikningumforvera stefnda á viðkomandi myntsvæði.Forveri stefnda, sem stefndi leiði rétt sinn af hafi efnt aðalskyldusína samkvæmt lánssamningnum með afhendingu eða skuldbindingu til að afhendaíslenskar krónur, sem bundnar voru við gengi erlendra gjaldmiðla. Af þessu leiði að innistæður IG-reikninga séuí reynd skuldbinding stefnda í íslenskum krónum, sem taki mið af gengi annarragjaldmiðla en íslenskrar krónu. Stefnandikveðst í stefnu m.a. byggja á því að umþrættur lánssamningur sé að formi ogefni samhljóða lánssamningi sem fjallað hafi verið um í dómi Hæstaréttar í málinr. 155/2011. Í þeim dómi hafi veriðkomist að þeirri niðurstöðu, samkvæmt því sem fram komi í útskýringum dómsinssjálfs á málinu í máli réttarins nr. 3/2012, að vísun til erlendra gjaldmiðlaein og sér nægði ekki til þess að lán það, sem þar var deilt um, teldist vera íþeim erlenda gjaldmiðli og yrði því að gæta að því hvernig skyldursamningsaðila hefðu verið efndar. Ífyrrgreindu máli Hæstaréttar nr. 155/2011, hafi svo háttað til að efndir beggjaaðila hafi farið fram með millifærslum á íslenskum krónum. Í þessumáli sé deilt um lánssamning, sem að formi og efni sé samhljóða lánssamningisem deilt hafi verið um í hæstaréttarmáli nr. 155/2011. Efndir aðalskyldna stefnanda séu óumdeildar,en þær hafi farið fram með afhendingu á íslenskum krónum. Stefnandi fullyrðir í stefnu að efndirstefnda á aðalskyldu sinni hafi farið þannig fram að stefndi hafi afhentíslenskar krónur sem bundnar hafi verið gengi annarra gjaldmiðla. Hann kveður stefnda hins vegar fullyrða ígreinargerð sinni að hann hafi afhent erlendan gjaldeyri með innborgun inn áIG-reikninga. Í greinargerð stefnda komieinnig fram að það sé fráleitt af stefnanda að halda því fram, í ljósidómaframkvæmdar, að á IG-reikningum „hvíli ekki raunverulegur gjaldeyrir“, aukþess sem því sé mótmælt að Seðlabanki Íslands líti á skuldbindingar áIG-reikningum sem skuldbindingu í íslenskum krónum með gengisviðmiði. Meðmatsgerð sé það ætlun stefnanda að afla sönnunar þess sem hann telji rétt ogbyggi á gögnum sem hann vísi til. Hannsé að leita þekkingar hjá sérfróðum dómkvöddum matsmönnum, sem sé utanalmennrar þekkingar og almennrar menntunar eða lagaþekkingar. Matsmönnumsé ætlað að svara eftirgreindum spurningum: „1. Gátu greiðslukerfi íslenskra banka á árinu2004 eða síðar millifært inn á bankareikninga á Íslandi, á rafrænan hátt eða áannan hátt, annan gjaldmiðil en íslenskar krónur? 2. Við útgreiðslu matsþola (væntanlegaeignafærsla í bókum matsþola, kreditfærsla, útgáfa skuldbindingar) álánsfjárhæð, sem greidd var inn á IG reikning höfuðbók 38, færist sama fjárhæð(að frádregnum lánskostnaði) af öðrum reikningi í eigu matsþola? 3. Ef svar við spurningu 2 er að fjárhæð færistaf öðrum reikningi í eigu matsþola við útgreiðslu, er þess óskað að matsmennsvari því í hvaða mynt sá reikningur er sem útgreiðslan skuldfærist(debitfærist) af? 4. Í desember 2004 voru í gildi reglurSeðlabanka Íslands, númer 387/2002 um gjaldeyrisjöfnuð bindiskyldralánastofnana og annarra sem leyfi hafa til milligöngu umgjaldeyrisviðskipti. Hvernig skilgreinadómkvaddir matsmenn innstæður á innlendum gjaldeyrisreikningum (IG reikningum,höfuðbók 38), innan skilgreininga Seðlabanka á reglum um gjaldeyrisjöfnuð, semkoma fram í 1. mgr. (gengisbundnir liðir), 2. mgr. (nústaða í gjaldmiðli), 4.mgr. (opin gjaldeyrisstaða, gjaldeyrisáhætta stofnunar) 2. greinar ofangreindrareglna? 5. Hvernig skilgreina matsmenn innstæður forveramatsþola á nostro reikningum matsþola samkvæmt skilgreiningum 1. mgr., 2. mgr.,4. mgr. 2. gr. ofangreindra reglna?“ Þá segirí matsbeiðni að matsins sé óskað í þeim tilgangi að færa sönnur á fullyrðingumatsbeiðanda í stefnu, sem stefndi mótmæli í greinargerð sem ósönnuðum, aðefndir matsþola á aðalskyldu samkvæmt umdeildum lánssamningi, hafi falist í þvíað afhenda inn á reikninga, sem tegundartilgreindir hafi verið af stefnda seminnlendir gjaldeyrisreikningar, skuldbindingar í formi innstæðna í íslenskumkrónum, sem hafi verið bundnar tilgreindu skráðu dagsgengi annarra gjaldmiðlaen íslenskrar krónu. Eins ogáður greinir andmælti stefndi því að dómkvaddir yrðu matsmenn í málinu. Í munnlegum málflutningi um þann ágreiningaðila vísaði stefndi m.a. til 3. mgr. 46. gr. og 2. mgr. 60. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Þá vísaðistefndi til dóma Hæstaréttar m.a. í málum nr. 577/2014, 3/2012, þar sem reynthefði á túlkun sams konar samninga. Þáhefði sams konar málsástæðu verið teflt fram í hæstaréttarmáli nr. 90/2014, enþar hefði því verið haldið fram að gjaldeyrisreikningar væru í raungengistryggðir reikningar og því hefði enginn gjaldeyrir í raun veriðafhentur. Því lægi fullnægjandi sönnunfyrir um réttmæti útgreiðslu láns í því formi sem á reyni í þessu máli. Óþarft væri því að afla frekari sönnunar eðamats. Stefndimótmælti sérstaklega matsspurningu nr. 1 og taldi hana of víðtæka, einnig aðspurningar 4-5 væru of víðtækar og fælu í raun í sér lögspurningu. Þá taldi hann að spurningar 2 og 3 væru allsóþarfar. Stefndivísaði og til þess að í málinu lægi fyrir að greitt hefði verið inn á reikningaí erlendri mynt og að stefnanda hefði boðist að fá lánið greitt í erlendrimynt.IV Íeinkamáli lýtur sönnun einkum að því að leiða í ljós hvort staðhæfing umumdeild atvik teljist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Aðili að einkamáli á að meginstefnu rétt áþví að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Það er því hvorki á valdi stefnda né dómstólaað aftra því nema með stoð í lögum. Afþeim sökum ber dómara að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmennsamkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 nema formskilyrði síðari málsliðar 1. mgr.61. gr. séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði, sem dómari telurbersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða matsbeiðnilúti einvörðungu að atriðum, sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekkisérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61.gr. Í síðastnefnda tilvikinu yrðimatsgerð ávallt tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. Matsbeiðni stefnanda lýtur að því að fá álitsérfróðra matsmanna á greiðslukerfum banka á árinu 2004 og síðar og hvort unnthafi verið að millifæra á Íslandi annan gjaldmiðil en íslenskar krónur. Þá er krafist skilgreiningar matsmanna á innlendumgjaldeyrisreikningum, IG-reikningum með höfuðbók 38, inna skilgreiningarSeðlabanka Íslands á reglum nr. 387/2002, um gjaldeyrisjöfnuð, sem ogskilgreiningar á nostro-reikningum stefnda.Stefnandi kveður tilgang matsins vera að sanna að fullyrðingar hans umað aðalskylda stefnda samkvæmt lánssamningi hafi falist í því að afhenda inn áreikninga sem voru tegundartilgreindir af stefnda sem innlendirgjaldeyrisreikningar, skuldbindingar í formi innstæðna í íslenskum krónumbundnar dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Málsaðilagreinir á um það í málinu hvort samningur stefnanda við Landsbanka Íslands hf.17. febrúar 2004 sé um lán í íslenskum krónum, bundið gengi erlendragjaldmiðla, þannig að skilmálar þess brjóti í bága við 14. gr., sbr. 13. gr.,laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Í dómum Hæstaréttar hefur margsinnis reynt á túlkun sambærilegrasamninga. Hefur Hæstiréttur í dómum sínum um hvort lán sé í erlendri mynt eðaíslenskum krónum bundnum gengi erlendra gjaldmiðla, fyrst og fremst lagt tilgrundvallar skýringu á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hefur gengistundir. Þegar sú textaskýring tekur ekkiaf skarið um hvers efnis skuldbindingin er að þessu leyti hefur verið litið tilatriða sem lúta að því hvernig hún hefur í raun verið efnd og framkvæmd að öðruleyti og hefur þá m.a. verið litið til aðferðar við útborgun lánsfjárins. Í þeim fjölmörgu dómum Hæstaréttar þar semreynt hefur á túlkun sambærilegs samnings og um er deilt í þessu máli hefurverið talið að útborgun inn á gjaldeyrisreikninga í samræmi við ákvæði samningsfæli í sér að fé í erlendum gjaldmiðlum skipti í reynd um hendur. Að því virtu fæst ekki séð að þýðingu getihaft við úrlausn ágreinings sem deilt er um í málinu, að aflað verði mats áþeim atriðum sem tilgreind eru í matsbeiðni, en það getur hvorki verið hlutverkdómkvaddra matsmanna að túlka samning aðila né myndi slík matsgerð nokkrubreyta um þær kröfur sem stefnandi hefur uppi í málinu. Af þeim sökum er sú sönnunarfærsla semstefnandi gerir kröfu um samkvæmt framangreindu bersýnilega þýðingarlaus fyrirmál þetta, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Verður því beiðni hans um dómkvaðningumatsmanna hafnað. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R OR Ð: Hafnað erkröfu stefnanda, Útgerðarfélagsins Hauks hf., um dómkvaðningu matsmanna.
Mál nr. 745/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. nóvember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum daginn eftir. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 3. nóvember 2016 þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. nóvember 2016 klukkan 16 og einangrun meðaná því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Svo sem greinir í hinum kærðaúrskurði er til rannsóknar hjá lögreglu almannahættubrot og eignaspjöll semfólust í því að brotin var rúða og sprengju kastað inn í atvinnuhúsnæði að [...]í [...] aðfaranótt þriðjudagsins 1. nóvember 2016. Jafnframt eru til rannsóknarætlaðar hótanir í garð þeirra sem eru með atvinnustarfsemi í því húsnæði. Erubrotin talin varða við 1. mgr. 165. gr., 233. gr. og 257. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Í gögnum málsins kemur fram aðlögregla hafi kannað öryggismyndavélar nærri brotavettvangi. Þar megi sjá tvomenn koma á mótorhjóli að húsnæðinu, brjóta rúðu, kasta inn sprengju og aka ábrott. Aftur á móti segir ekkert um að þekkja megi þá einstaklinga sem þar áttuhlut að máli. Þá verður heldur ekki talið að lögregla hafi leitt í ljósrökstuddan grun um að varnaraðili hafi framið brotin með því að vísa tilupplýsinga frá vitnum sem ekki vilja láta nafna sinna getið. Loks kemur ekkifram í gögnum málsins að við húsleit hafi eitthvað fundist sem bendi til að varnaraðilihafi framið brotin. Samkvæmt þessu er ekki fullnægt því frumskilyrðigæsluvarðhalds, sem greinir í upphafsorðum 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, aðrökstuddur grunur beinist að varnaraðila að hafa framið brot. Verður hinn kærðiúrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 3. nóvember 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess fyrir dóminum í dag, að X, kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11.nóvember nk. kl. 16. Þá er þesskrafist að kærðu verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Krafaner reist á a lið 1. mgr. 95. gr. og b lið 1. mgr. 99. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Meintbrot kærðu er talið varða við 1. mgr. 165. gr., 233. gr. og 257. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Kærðamótmælir kröfunni. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir m.a. að lögreglan hafitil rannsóknar mál er varði almannahættubrot, hótanir og eignaspjöll gagnvart A.Aðfaranótt þriðjudagsins 1. nóvember hafi verið óskað eftir aðstoð lögregluvegna elds og sprengingar að [...] í [...]. Í ljós hafi komið að [...] hafðiverið sprengd upp og rýmið verið mikið skemmt af völdum reyks, elds ogsprengingar. Töluverðar skemmdir séu á húsnæðinu en gler og gluggar í kringvoru sprungnir. Í húsnæðinu sé m.a. rekin [...] en eigandi hennar sé A. A hafi áður starfað á [...] en eigendur þeirrarstofu séu þau B og X. A hafi hætt þar ídesember á síðasta ári en síðan hún hætti störfum hafi hún ítrekað fengið hótanirfrá eigendum [...] og öðrum þeim tengdum. Lögreglan hafi haft til rannsóknarþrjú önnur mál er varði ónæði, húsbrot, hótanir og eignaspjöll gagnvart A fráþví í byrjun janúar 2016. Við skoðun á vettvangi og á þeim gögnum semliggja fyrir í málinu megi sjá tvo aðila koma á mótorhjóli að húsnæðinu, brjótarúðu, kasta inn sprengju og aka svo í burtu. Í ljós hafi komið að um hafi veriðað ræða sýningarbombu, tívolísprengju, sem hafi sprungið inn í húsnæðinu. Lögreglu gruni að að baki þessum eignaspjöllumog hótunum standi B og X en fram hafi komið við rannsókn málsins að þau fái Dog E til að hóta A og ónáða hana. Lögreglu hafi undir höndum áreiðanlegarupplýsingar frá aðilum sem vilji ekki láta nöfn sín getið að þeim hafi boristhótanir frá kærðu í málinu vegna tengsla þeirra við A. Þessir aðilar staðfestiframburð A um að kærðu í málinu hafi staðið í hótunum við hana og aðila hennitengdri um nokkurra mánaða skeið. A reki [...] með kærasta sínum, F. Áður en þauopnuðu stofuna hafi þau fengið ítrekaðar hótanir frá þessum sömu aðilum um aðef stofan yrði opnuð myndi hún verða eyðilögð. Þau hafi opnað stofuna þennansama dag og sprengingin varð. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna semlögreglan hafi aflað sé kærði undir rökstuddum grun um aðild að þessu máli. Umsé að ræða alvarlegt mál þar sem brotaþoli í málinu hafi mátt þola ónæði,áreiti, hótanir og eignaspjöll um margra mánaða skeið af hendi kærða og aðilumhonum tengdum. Það að valda sprengingu sem þessari sem varð í húsnæðinu að [...]hefur í för með sér verulega almannahættu og hafi hending ein ráðið því aðenginn skyldi slasast. Eignaspjöllin væru stórfelld. Slíkt brot geti varðaðfangelsisrefsingu eins og tilgreint sé í ákvæði 165. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Þá liggi fyrir ítrekaðar hótanir kærðu í málinu á hendur brotaþolaen slíkar hótanir heyri undir ákvæði 233. gr. almennra hegningarlaga. Eignaspjölliná húsnæðinu að [...] séu stórfelld og varði við 1., sbr. 2. mgr. 257. gr.almennra hegningarlaga. Alls hafi fjórir aðilar vera handteknir semtaldir séu tengjast málinu. Enn sé leitað að meintum samverkamönnum þeirra.Upplýsingar séu enn að berast til lögreglu um aðild fleiri aðila að málinu. Þáhafi lögreglan farið í fjölda húsleita í dag þar sem leitast hafi verið eftirþví að afla sönnunargagna sem skipt geta máli við rannsókn þessa máls. Málið séá frumstigi rannsóknar og sé talin brýn nauðsyn á því á þessu stigi máls aðkærði sæti gæsluvarðhaldi í einangrun þar sem ljóst sé að ef hann gangi lausgeti hann sett sig í samband við meinta samverkamenn sem gangi lausir eða þeirsett sig í samband við hann. Kærði gæti þá komið undan gögnum með sönnunargildisem lögreglan hafi ekki lagt hald á núþegar. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 og til að sæta einangrun samkvæmt b lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga séþess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún sé sett fram. Lögreglan hefur undanfarna daga gert húsleithjá kærðu og ætluðum samverkamönnum hennar og m.a. lagt hald á muni sem nú erutil rannsóknar. Rannsókn málsins er á frumstigi og miklirrannsóknarhagsmunir í húfi. Þegar litið er til gagna málsins er fallist á meðsaksóknara að kærða sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot gegn 1.mgr. 165. gr., 233. gr. og 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 semvarðað getur fangelsisrefsingu. Haldi kærða óskertu frelsi sínu gæti húntorveldað rannsókn málsins, m.a. með því að hafa áhrif á framburð vitorðsmannaeða vitna. Með vísan til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála er því fallist á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald með þeim hættisem nánar greinir í úrskurðarorði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærða, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldiallt til föstudagsins 11. nóvember nk. kl.16:00.Kærða skal sæta einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 402/2011
Kærumál Dánarbússkipti Ábúð Kröfugerð
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi málsaðila sem reis við opinber skipti á dánarbúi E og F. Í héraði var tekin til greina krafa A um að viðurkenndur yrði réttur hans til lífstíðarábúðar á jörðinni K, en hafnað kröfu B, C og D um að viðurkennt yrði að 69 ær, 11 gimbrar og 3 lambhrútar tilheyrðu dánarbúi E og F. Um hið fyrra atriði taldi héraðsdómur að skilyrðum eldri ábúðarlaga fyrir aðilaskiptum á jörðinni K væri fullnægt. Um hið síðara atriði segir að sannað hafi verið með skattframtölum A, E og F að A hafi keypt 69 ær, 11 gimbrar og 3 lambhrúta af þeim E og F og var kröfu varnaraðila því hafnað. Þá vísaði héraðsdómur frá dómi kröfum A um að viðurkenndur yrði réttur hans til endurgjalds fyrir tiltekinn fjölda ærgilda af fullvirðisrétti jarðarinnar við ábúðarlok. A kærði ekki úrskurð héraðsdóms um þetta atriði og því gátu A annars vegar og B, C og D hins vegar ekki haft uppi kröfur fyrir Hæstarétti þar að lútandi. Að öðru leyti voru niðurstöður héraðsdóms staðfestar í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2011, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi málsaðila, sem reis við opinber skipti á dánarbúi E og F. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess í fyrsta lagi að hafnað verði að varnaraðili eigi rétt til lífstíðarábúðar á jörð dánarbúsins, K í [...]hreppi, í öðru lagi að niðurstöðu hins kærða úrskurðar um kröfu varnaraðila „um viðurkenningu á rétti til endurgjalds fyrir tiltekinn fjölda ærgilda af greiðslumarki lögbýlisins verði hrundið þannig að sá þáttur málsins verði tekinn til löglegrar efnismeðferðar að nýju“ og í þriðja lagi að viðurkennt verði „að 69 ær, 11 gimbrar og 3 lambhrútar verði talin til eigna dánarbúsins.“ Í öllum tilvikum krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en verði hrundið niðurstöðu úrskurðarins um lífstíðarábúð varnaraðila á áðurnefndri jörð krefst hann þess til vara að viðurkenndur verði réttur hans til endurgjalds frá dánarbúinu fyrir „andvirði 161,4 ærgilda af greiðslumarki jarðarinnar“, að því frágengnu fyrir „155,6 ærgilda fullvirðisrétti“, en til ítrustu vara fyrir „25 ærgilda fullvirðisrétti af greiðslumarki jarðarinnar“. Í öllum tilvikum krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Með hinum kærða úrskurði var tekin til greina krafa varnaraðila um að viðurkenndur yrði réttur hans til lífstíðarábúðar á jörðinni K, en hafnað kröfu sóknaraðila um að viðurkennt yrði að 69 ær, 11 gimbrar og 3 lambhrútar tilheyrðu dánarbúi E og F. Þá var vísað frá dómi kröfum varnaraðila um að viðurkenndur yrði réttur hans til endurgjalds fyrir tiltekinn fjölda ærgilda af fullvirðisrétti jarðarinnar við ábúðarlok. Varnaraðili hefur ekki fyrir sitt leyti kært úrskurð héraðsdóms til að fá hnekkt niðurstöðu hans um frávísun síðastgreindra krafna. Hann getur því ekki haft uppi fyrir Hæstarétti áðurnefndar varakröfur um viðurkenningu á rétti sínum til endurgjalds úr hendi dánarbúsins, en með því leitar hann dóms um kröfur, sem ekki hefur verið leyst úr að efni til í héraði. Enn síður er á færi sóknaraðila að leitast við að fá fellt úr gildi ákvæði úrskurðarins um frávísun þessara krafna gagnaðila síns og krefjast efnisdóms um þær, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 8. maí 1998 í máli nr. 186/1998, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1793. Að gættu framangreindu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, B, C og D, greiði í sameiningu varnaraðila, A, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 357/2006
Ávana- og fíkniefni Rof á reynslulausn Vörslur
K og X voru ákærðir fyrir að hafa 9. nóvember 2006 haft í vörslum sínum fíkniefni sem lögreglumenn fundu við leit á heimili K. X játaði að vera eigandi umræddra fíkniefna og að hafa beðið K um að geyma þau fyrir sig degi fyrir húsleitina. Að virtum framburði K og aðstæðum var talið hafið yfir skynsamlegan vafa að honum hlyti að vera ljóst að pakkinn, sem hann tók að sér að geyma fyrir X, kynni að innihalda fíkniefni. Þrátt fyrir það hefði hann ekki kannað innihaldið heldur látið sér það í léttu rúmi liggja. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var talið sannað að K hefði gerst sekur um þá háttsemi sem hann var sakaður um í ákæru. Með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga og forsendna héraðsdóms var staðfest niðurstaða hans um að K skyldi sæta fangelsi í 12 mánuði, en ekki þótti fært að skilorðsbinda refsinguna vegna sakaferils K og þess að hann rauf reynslulausn með broti sínu. Með játningu X var talið ljóst að hann hefði haft umrædd fíkniefni í vörslum sínum 8. nóvember 2006 og afhent þau K þann dag. Hann var hins vegar ekki ákærður fyrir þá háttsemi heldur gefið að sök að hafa haft fíkniefnin í vörslum sínum 9. nóvember þegar húsleit fór fram á heimili K og miðaðist allur málatilbúnaður ákæruvaldsins við það. Af hálfu ákæruvaldsins var því haldið fram að X hefði haft vörslur fíkniefnanna síðastnefndan dag þar sem hann hefði verið eigandi þeirra og haft fullan aðgang að þeim. Ekki var talið að sýnt hefði verið fram á að X hefði dvalið á heimili K eða haft aðgang að því að eigin vild. Var því ekki fallist á að hugtakið varsla í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni tæki til þessara aðstæðna. Samkvæmt því var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu X af sakargiftum samkvæmt ákæru.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. júní 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða Kristjáns Markúsar Sívarssonar, en jafnframt af hálfu ákæruvalds á hendur báðum ákærðu. Ákæruvaldið krefst þyngingar á refsingu ákærða Kristjáns Markúsar. Þá er þess krafist að ákærði X verði sakfelldur samkvæmt ákæru og hann dæmdur til refsingar. Ennfremur er krafist staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um upptöku fíkniefna. Ákærði Kristján Markús krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að refsing verði milduð. Ákærði X krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms. Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík 21. mars 2006, þar sem ákærðu var gefið að sök fíkniefnabrot með því að hafa ,,miðvikudaginn 9. nóvember 2005 í félagi haft í vörslum sínum 70,58 g af hassi og 0,75 g af tóbaksblönduðu kannabisefni, sem lögreglumenn fundu við leit á heimili ákærða Kristjáns Markúsar að undanskildum 5,49 g af hassi sem fundust við leit á honum.“ Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði Kristján Markús sakfelldur samkvæmt ákæru, en ákærði X sýknaður. Í frumskýrslu lögreglu kom fram að ákærði Kristján Markús hafi framvísað við húsleit á heimili hans 9. nóvember 2005 þeim fíkniefnum sem voru í kommóðuskúffu. Fyrir dómi staðfesti ákærði og tveir lögreglumenn þetta. Ákærði Kristján Markús sagði fyrir dómi að meðákærði hafi komið í heimsókn daginn áður en húsleitin fór fram og beðið sig um að geyma fyrir hann pakka. Hann hafi sagt meðákærða að koma pakkanum fyrir í einhverri hillu, en ekki grunað að um væri að ræða fíkniefni. Kvaðst hann hafa vitað að meðákærði væri í ,,veseni“, en með því ætti hann við að meðákærði væri „kannski í neyslu”. Aðspurður um hvernig tóbaksblandað hass hefði komist á borð í stofu þar sem það fannst við húsleit kvað hann einhvern hafa verið að reykja þarna og að það hefði örugglega verið meðákærði eða annar nafngreindur maður. Við leitina fundust hluti fíkniefnanna í vasa á buxum sem hann var í. Þegar framburður ákærða og framangreindar aðstæður eru virtar er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða Kristjáni Markúsi hlaut að vera ljóst að pakkinn kynni að innihalda fíkniefni. Þrátt fyrir það kannaði hann ekki innihaldið heldur lét sér það í léttu rúmi liggja. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er sannað að ákærði Kristján Markús hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er sakaður um í ákæru. Ákærði gekkst undir viðurlagaákvörðun eftir uppsögu héraðsdóms vegna fíkniefnabrots 17. febrúar 2005 með greiðslu 28.000 króna sektar. Sú ákvörðun hefur ekki áhrif á refsingu ákærða í máli þessu. Með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða. Ekki þykir fært að skilorðsbinda refsinguna vegna sakaferils ákærða og þess að hann rauf reynslulausn með broti sínu. Ákærði X hefur játað að vera eigandi umræddra fíkniefna og að hafa beðið meðákærða um að geyma þau fyrir sig 8. nóvember 2005. Hafði ákærði X því fíkniefnin í vörslum sínum þann dag og afhenti þau meðákærða. X er hins vegar ekki ákærður fyrir þessa háttsemi heldur er honum gefið að sök að hafa haft fíkniefnin í vörslum sínum 9. nóvember, er lögregla gerði húsleit á heimili meðákærða, og hefur allur málatilbúnaður ákæruvaldsins miðast við það. Af hálfu ákæruvaldsins hefur því verið haldið fram að ákærði X hafi haft vörslur fíkniefnanna síðarnefndan dag þar sem hann hafi verið eigandi þeirra og haft fullan aðgang að þeim á heimili meðákærða. Ekki er fram komið í málinu að ákærði X hafi dvalið á heimili meðákærða eða að hann hafi átt að því aðgang að eigin vild. Er ekki unnt að fallast á með ákæruvaldinu að hugtakið varsla í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni taki til þessara aðstæðna. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu ákærða X af sakargiftum samkvæmt ákæru. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað eru staðfest. Í yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað kemur fram að enginn sakarkostnaður hafi verið vegna áfrýjunar málsins. Eftir framgreindum úrslitum málsins verður ákærði Kristján Markús dæmdur til að greiða málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, en málsvarnarlaun verjanda ákærða X fyrir Hæstarétti greiðast úr ríkissjóði og eru þau ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Kristján Markús Sívarsson, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur, greiðast úr ríkissjóði. Málið er höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 21. mars sl. á hendur ákærðu, Kristjáni Markúsi Sívarssyni, kt. 231080-4499, Skúlagötu 62, Reykjavík, og X, kt. [...],Reykjavík, „fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 9. nóvember 2005 í félagi haft í vörslum sínum 70,58 grömm af hassi og 0,75 grömm af tóbaksblönduðu kannabisefni, sem lögreglumenn fundu við leit á heimili ákærða Kristjáns Markúsar, að undanskildum 5,49 grömmum af hassi sem fundust við leit á honum. Ákæruvaldið telur þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65,1974, sbr. lög nr. 13,1985, og lög nr. 68,2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233,2001, sbr. reglugerð nr. 848,2002. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og jafnframt að framangreind fíkniefni, sem hald var lagt á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65,1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233,2001.” Ákærðu krefjast þess að verða sýknaðir af refsikröfu. Málavextir Samkvæmt staðfestri skýrslu Jens Gunnarssonar rannsóknarlögreglumanns, var það síðdegis miðvikudaginn 9. nóvember 2005 að lögreglumenn héldu að heimili ákærða, Kristjáns Markúsar, í leit að föður hans. Reyndist faðir Kristjáns ekki vera í íbúðinni en lögreglumenn sáu á stofuborði efni sem ákærði sagði vera tóbaksblandað hass. Ákærði kvað A vera eiganda íbúðarinnar og samþykkti hún húsleit. Ákærði framvísaði fíkniefnum sem voru í kommóðuskúffu í stofu. Þá fundust fíkniefni í buxnavasa hans. Fíkniefnin voru rannsökuð hjá tæknideild lögreglunnar í Reykjavík. Niðurstaðan var að í buxnavasa ákærða hefðu verið 5,49 grömm af hassi, 65,09 grömm í stofuskáp, og tóbaksblandað hass á stofuborði vó 0,75 grömm. Lögregla tók skýrslu af ákærða, Kristjáni Markúsi, seinna sama dag. Ákærði sagði vin sinn, X, eiga öll fíkniefnin sem fundust hjá ákærða, hann hefði komið með þau daginn áður og beðið sig að geyma þau. Ákærði kvað X aldrei hafa beðið ákærða um að geyma fyrir sig fíkniefni fyrr, og sagðist ekki vita hvers vegna hann bað hann um það. Lögregla tók skýrslu af ákærða, X, þennan sama dag. Viðurkenndi hann að vera eigandi hassins sem fannst við leit hjá meðákærða. Kvaðst hann hafa farið heim til meðákærða 8. nóvember, og sett hass í skúffu í stofunni, án þess að meðákærði vissi af því. Hefðu þetta verið um 70 til 80 bútar af hassi. Þá hefði ákærði skipt um buxur heima hjá Kristjáni Markúsi og sex hassbútar verið í vasa á buxum sem hann skildi eftir. Kvað ákærði þetta hafa verið um 70 grömm af hassi alls. Ákærði sagðist hafa keypt 100 gramma plötu umrætt sinn og borgað um 150.000 krónur fyrir, hefði hann verið búinn að reykja um það bil 20 grömm af því sem hann keypti. Ákærði kvað efnin hafa verið ætluð til einkaneyslu. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. Ákærði, Kristján Markús, neitar sök. Hann kveðst hafa dvalið í íbúðinni sem um ræðir á þessum tíma. Hann kveðst ekki hafa haft vitneskju um þessi fíkniefni. Hann segist hafa vísað á það sem meðákærði hafði beðið hann um að geyma. Segir hann meðákærða hafa komið í heimsókn og haft með sér tösku. Hafi hann fengið að skipta um buxur hjá ákærða og beðið hann um að “geyma eitthvað”. Kveðst ákærði ekki hafa velt fyrir sér hvað var í þessum pakka sem hann samþykkti að geyma. Hafi hann sagt meðákærða að setja þetta í hillu eða skúffu. Hann skýrir tóbaksblandað hass á borðinu með því að einhver hafi verið “að reykja þarna”, meðákærði eða einhver annar. Sjálfur segist hann ekki nota kannabisefni eða fíkniefni. Hann segist hafa vitað að meðákærði væri í “veseni” en ekki að hann væri í fíkniefnum. Hafi ekki hvarflað að honum að meðákærði hefði komið með fíkniefni með sér, enda hefðu þeir verið vinir í 10 ár án þess að annað eins og þetta kæmi uppá hjá þeim. Hann kveðst ekki hafa vitað að þarna væri um að ræða fíkniefni fyrr en eftir að hann hafði afhent lögreglu þau. Hann kveðst hafa farið að athuga hvað hann hafði tekið að sér að geyma, enda sé meðákærði vandræðapési. Um efnin í buxunum segir ákærði að hann hafi verið í fötum af meðákærða og ekki orðið var við efnin. Hafi þeir haft buxnaskipti, meðákærði og hann. Ekki viti hann hvers vegna þeir skiptust á buxum. En þeir eigi til að geri slíkt þar sem þeir séu góðir vinir. Hafi þessar buxur verið “ótrúlega flottar”. Ákærði, X, kveðst hafa átt fíkniefnin sem um ræðir í málinu. Kveðst hann hafa komið til meðákærða daginn áður og fengið að skipta um föt og beðið meðákærða um að geyma dálítið fyrir sig. Meðákærði hafi “náttúrulega” ekki vitað að þar hafi verið um að ræða hass. Þegar hann hafði skipt um buxur hafi hann farið með hassið fram í stofu og sett þar í skúffu. Hann kveðst aldrei fyrr hafa beðið meðákærða um að gera neitt þessu líkt fyrir sig áður. Hann segist ekki hafa verið í fíkniefnaneyslu á þessum tíma. Hafi hann notað fíkniefni um ævina en um það hafi meðákærða ekki verið kunnugt. Hann kveðst hafa átt fíkniefnin sem fundust í buxunum og á stofuborðinu. Meðákærði hafi ekki sýnt því neinn áhuga sem ákærði fékk að geyma hjá honum og ekki vitað að það voru fíkniefni. Jens Gunnarsson rannsóknarlögreglumaður, hefur skýrt frá því að þeir lögreglumennirnir hafi verið að leita að föður ákærða, Kristjáns Markúsar, þegar þeir knúðu dyra hjá honum. Hafi þeim verið hleypt inn og þá séð það sem þeir álitu vera kannabisefni á borði. Hafi ákærði kannast við þessi efni. Þegar húsráðandinn, unnusta ákærða, hafði veitt húsleitarheimild hafi þeir spurt ákærða hvort “hann vildi framvísa einhverju” og hafi hann þá framvísað efnum sem voru í hirslu í stofunni. Þá hafi ákærði verið með sex kannabisbúta í vasanum. Ákærði hafi hins vegar ekki viðurkennt að eiga þessi efni. Þegar skýrslan var tekin af ákærða á lögreglustöðinni kveðst lögreglumaðurinn hafa skráð samviskusamlega eftir ákærða það sem hann sagði. Hann kveðst ekki muna betur en ákærði hafi lesið yfir skýrslu sína áður en hann skrifaði undir hana. Hafi ekkert komið fram hjá ákærða í þá veru að hann hafi ekki vitað að um fíkniefni væri að ræða. Kjartan Ægir Kristinsson rannsóknarlögreglumaður, hefur skýrt frá því að þeir lögreglumenn hafi komið heim til ákærða, Kristjáns Markúsar, að leita að föður hans. Hafi þeir þá séð á stofuborði það sem þeir töldu vera kannabis. Hafi þeir fengið heimild til þess að leita í íbúðinni. Kristján Markús hafi þá verið spurður hvort meiri fíkniefni væru í íbúðinni en það sem var á stofuborðinu og hafi hann þá framvísað efni sem var í skúffu í stofunni. Hafi hann sagt að þetta væri hass þegar hann vísaði á efnið. Þá hafi hann einnig reynst vera með á sér fíkniefni. Hann kveður sig minna að hafa verið viðstaddur yfirheyrslu yfir Kristjáni Markúsi seinna þennan dag en hann kveðst ekki muna hvernig hún fór fram. Niðurstaða Fíkniefnin sem um ræðir fundust í hirslu á heimili ákærða, Kristjáns Markúsar, og í vasa á buxum sem hann var í. Báðir bera þeir að ákærði, Kristján Markús, hafi ekki vitað um fíkniefnin margnefndu. Um þetta hefur ákærði, X, verið óstöðugur í skýrslum sínum og framburður ákærðu er auk þess bæði ruglingslegur og ótrúverðugur um þetta. Þykir saga þeirra um buxnaskiptin kostuleg. Þá er framburður þeirra í ósamræmi við framburð lögreglumannanna um orð ákærða, Kristjáns Markúsar, og gerðir við húsleitina hjá honum. Verður að hafna framburði ákærðu um þetta atriði og telja sannað að ákærði Kristján Markús hafi vitandi vits haft í vörslu sinni fíkniefnin sem fundust hjá honum og ákært er fyrir. Hefur ákærði orðið sekur um brot gegn þeim lagaákvæðum, sem tilfærð eru í ákærunni. Af hálfu ákærða, X, hefur því verið haldið fram í málflutningi að ákærði hafi ekki haft efnin sem um ræðir í vörslu sinni og eins og ákærunni sé háttað geti ekki komið til greina að sakfella hann í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65,1974 er “varsla og meðferð” þeirra ávana- og fíkniefna, sem talin eru upp í 6. gr. laganna, óheimil. Fyrir liggur í málinu að ákærði var hvorki húsráðandi í íbúðinni né dvaldi hann þar að ekki heldur. Verður ekki talið að hann hafi haft efnin í vörslu sinni eftir að hann fékk að geyma þau þar. Álítur dómurinn að athæfi ákærða hafi verið “meðferð” fíkniefna en ekki varsla þeirra og þurfi að lýsa athæfi hans í samræmi við það svo að sakfella megi hann fyrir brot að því leyti. Ber því að sýkna ákærða af ákærunni. Viðurlög og sakarkostnaður Sakaferil ákærða, Kristjáns Markúsar Sívarssonar, má rekja til ársins 1996. Var hann síðast dæmdur 8. maí 2003 í fangelsi í þrjú ár og sex mánuði fyrir líkmasárásir, þjófnað og tilraun til þjófnaðar. Honum var veitt reynslulausn 17. febrúar 2005 í tvö ár á eftirstöðvum refsingar, 330 dögum. Með broti því sem ákærði er nú fundinn sekur um rauf hann skilyrði reynslulausnarinnar. Ber að dæma upp reynslulausn þessa og gera ákærða refsingu í einu lagi. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Dæma ber að upptæk séu 71,33 g af kannabisefnum. Ákærði greiði verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun en úr ríkissjóði ber að greiða verjanda ákærða, X, Kristjáni Stefánssyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun. Virðisaukaskattur er innifalinn í málsvarnarlaununum. Ekki er að sjá að frekari kostnað hafi leitt af málarekstrinum. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, er sýkn af ákæru í máli þessu. Ákærði, Kristján Markús Sívarsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði sæti upptöku á 71,33 g af kannabisefnum. Ákærði Kristján Markús greiði verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun en úr ríkissjóði greiðist verjanda ákærða X, Kristjáni Stefánssyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun.
Mál nr. 140/2006
Kærumál Matsbeiðni
Matsbeiðandi kveður málavexti vera þá að Logn ehf. hafi keypt fasteignir að Berg­þórugötu 23 og Laugavegi 5 með kaupsamningi 16. janúar 2004. Með í kaup­unum að Bergþórugötunni hafi fylgt ónýttur byggingarréttur. Fljótlega eftir kaupin hafi fasteignirnar og rekstur þeirra verið færð yfir í sérstakt félag sem er matsþoli. Í mats­beiðni segir svo um þau viðskipti: “Matsþoli tók yfir veðskuldir fasteignanna með yfirlýsingu, dags. 29. janúar 2004, en greiddi hins vegar ekki mismun skulda og mark­aðsvirðis fasteignanna til Logns ehf., eins og eðlilegt er í fasteignaviðskiptum. Eftir það sendi matsþoli inn fyrirspurn til byggingarfulltrúa þar sem spurt var hvort heimilað yrði að byggja 3ja hæða viðbyggingu ásamt þakhæð með samtals 4 íbúðum við norðurhlið Bergþórugötu 23. Hlaut sú fyrirspurn jákvætt svar þann 17. febrúar 2004.” Logn ehf. var úrskurðað gjaldþrota 29. júní 2005.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2006, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og hafnað beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Íslensk fasteign ehf., greiði varnaraðila, þrotabúi Logns ehf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 267/2008
Kærumál Öryggisgæsla Aðfinnslur
Hafnað var kröfu skipaðs tilsjónarmanns A um að aflétt yrði í áföngum öryggisgæslu, sem honum hafði verið gert að sæta með dómi Hæstaréttar frá 2004.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar 2. maí 2008. Skilja verður kæru hans svo að hann geri fyrir Hæstarétti sömu kröfu og í héraði, að hann verði leystur úr öryggisgæslu í áföngum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Tilsjónarmaður sóknaraðila bar erindi hans, sem um er fjallað í þessu máli, undir Héraðsdóm Suðurlands með bréfi 30. janúar 2006. Fyrst með bréfi 29. ágúst 2006 óskaði dómstjóri héraðsdómsins eftir því við Magnús Skúlason yfirlækni við réttargeðdeildina að Sogni að hann léti dóminum í té skriflega umsögn um erindið, þar sem meðal annars skyldi koma fram „lýsing á klínísku ástandi A við komu hans á Sogn, breytingum á því og klínísku ástandi nú, og þá sérstaklega með sérstöku tilliti til innsæis hans í ástand sitt og getu til að bregðast við því. Þá verði greint frá lyfjameðferð hans, hvaða breytingar hafi orðið á henni og á hvaða lyfjum hann sé í dag.“ Þá var þess farið á leit að læknirinn léti í té álit á hvort breyta mætti öryggisgæslu þeirri eða meðferð sem sóknaraðili sætti og fleiru sem tengist svari við þessu. Með bréfum 16. febrúar, 1. október og 29. nóvember 2007 ítrekaði dómstjórinn erindið við lækninn og gerði alvarlegar athugasemdir við tafir sem orðnar væru á svörum hans. Það var svo ekki fyrr en 4. mars 2008 að læknirinn sendi héraðsdóminum bréf til svars við erindinu. Tafir þær sem orðið hafa á afgreiðslu erindis sóknaraðila af framangreindum sökum eru aðfinnsluverðar, ekki síst vegna þess að af 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður ráðið að maður sem sætir öryggisgæslu geti borið erindi undir héraðsdóm um breytingu á henni á að minnsta kosti árs fresti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. I. Mál þetta var þingfest 14. desember sl. og tekið til úrskurðar 7. mars s.l. að lokinni skýrslutöku og munnlegum málflutningi. Sóknaraðili er B, skipaður tilsjónarmaður, f.h. A, kt. [...], Sogni, Ölfusi. Varnaraðili er dómsmálaráðherra, en ríkissaksóknari hefur annast meðferð málsins fyrir hans hönd. Endanlegar dómkröfur sóknaraðila eru að A verði leystur úr öryggisgæslu í áföngum þannig að honum verði heimiluð daglöng dvöl utan Réttargeðdeildarinnar á Sogni án fylgdar tvisvar í mánuði í þrjá mánuði og svo vikulega næstu þrjá mánuði sé hann hæfur til þess að mati yfirlæknis Réttargeðdeildarinnar að Sogni Heimilt verði á þessu tímabili eða að því loknu að A flytji á sambýli þar sem hann njóti eftirlits heilbrigðisstarfsmanna Sogns í 12 mánuði en á eigin vegum eftir þann tíma teljist hann hæfur til þess að mati yfirlæknis Réttargeðdeildarinnar að Sogni. Krafist er málskostnaðar í samræmi við framlagt málskostnaðaryfirlit. Sóknaraðila var veitt gjafsókn með bréfi dómsmálaráðherra 3. maí 2006. Af hálfu varnaraðila er þess krafist að kröfu sóknaraðila verði hafnað. II. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 23. desember 2003, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar Íslands 13. maí 2004, var A gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Dómurinn taldi sannað að A hefði að kvöldi fimmtudagsins [dags.] 2002, veist að C, fæddum [...], á heimili hans að [...],og stungið hann með hnífi í brjóst, kvið og tvívegis í hægri framhandlegg, með þeim afleiðingum að C lést skömmu síðar af völdum stungusárs í brjóst sem náði inn í hjarta. Var þessi háttsemi talin varða við 211. gr. sömu laga. Þá var talið sannað að A hefði framið brot gegn valdstjórninni með því að hafa, fimmtudaginn 27. desember 2001, veist að D, kennitala [...], gæslumanni á réttargeðdeildinni að Sogni, sparkað í bak D bitið sundur málmól á armbandsúri hans og slegið hann tvö hnefahögg í vinstri vanga, með þeim afleiðingum að hann marðist á baki, marðist og hruflaðist á vinstri úlnlið, marðist á vinstri kinn, fékk glóðarauga og brotnaði upp úr fjórum tönnum. Þessi háttsemi var talin varða við 1. mgr. 106. gr. sömu laga. Með bréfi, dagsettu 30. september 2002, óskaði fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík eftir því við Sigurð Pál Pálsson geðlækni að hann framkvæmdi geðrann­sókn á ákærða. Í niðurstöðu þeirrar rannsóknar hans, sem dagsett er 22. desember 2002, segir: „1. Það er niðurstaða mín að A sé sakhæfur. Gögn málsins benda til þess að A hafi ekki haft geðrofseinkenni við morðið. Þetta styðst einnig af geðskoðun undirritaðs sem fann engin merki alvarlegs geðsjúkdóms nokkrum dögum eftir morðið. Engin einkenni rugls komu fram en ranghugmyndir og ofskynjannir komu fram nokkrum vikum seinna við breytingar og álag. A var í neyslu fyrir mann­drápið. Þó finnast enginn spor um eiturlyf í blóði eða þvagi. A var hinsvegar undir talsverðum áhrifum prómethazine þegar morðið var framið. A hefur þá líklegast verið undir niðri mjög ör, spenntur, tortrygginn og léttilega árásargjarn. Stutt hefur þá verið í ofsafengin viðbrögð ef hann hefur talið sér ógnað. Vímuáhrif þessi breyta þó í engu um sakhæfi hans. 2. Erfitt er að meta hvort A þoli fangavist en ljóst er þó að A hefur áður verið vistaður í langan tíma í fangelsi og þá liðið misvel. Neysla A innan og utan fangelsis gæti verið að auka einkenni hans á köflum. A hefur hingað til haft mjög stutt tímabil án misnotkunar fíknilyfja. Refsing hefur hingað til komið að litlu gagni. 3. A þarf vegna geðrofseinkenna sinna á tímabilum að hafa þétta læknismeðferð. Ljóst er að geðlæknir þarf að meta hverju sinni hvar best sé að vista A. Geðrofs sjúkdómsmynd A nú breytir í engu sakhæfi hans. 4. A hefur á tímabilum verið vistaður á Sogni vegna geðrofseinkenna og annarra vandamála og eðlilegt er að taka slíka vistun til athugunar reglulega. Þó virðist ljóst að A hefur ekki nýtt sér ágætis meðferðar prógram þar á réttan hátt. Forsenda og markmið fyrir vistun að Sogni þarf að vera skýr svo og hvernig skuli tekið á sífelldum agabrotum A. Það að einstaklingur sé erfiður er ekki forsenda vistunar. A er og mun verða erfiður á tímabilum breyti hann ekki hegðun sinni. Þess á milli er hann ljúfur og þægilegur. Fíknisjúkdómur A er líklegast stærsti einstaki þátturinn sem útskýrir geðsveiflur, ranghugmyndir og árásargirni.“ Í tengslum við rekstur sakamálsins voru dómkvaddir tveir matsmenn, Sigmundur Sigfússon geðlæknir og Helgi Garðar Garðarsson geðlæknir til að meta hvort A væri sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga og ef niðurstaðan yrði sú að hann væri sakhæfur yrði metið hvort ætla mætti að refsing gæti borið árangur sbr. 16. gr. sömu laga. Matsgerð er dagsett 8. september 2003. Í kaflanum „Samantekt og álit” segir svo: “A er tæplega 37 ára gamall karlmaður sem ákærður er fyrir að hafa banað manni með hnífsstungum hinn [...]. A fékk fyrstu einkenni um alvarlegan geðsjúkdóm með geðrofi árið 1987, 21 árs gamall. Hann hafði þá um margra ára skeið haft sjúkdómseinkenni sem samrýmast forstigum geðklofasjúkdóms. Við álítum að A hafi þegar á árinu 1987 uppfyllt skilmerki um aðsóknargeðklofa (Schizoprenia paranoides). Það er einkum lýsing móður A á ástandi hans í aðdraganda fyrstu innlagnar hans á geðdeild Landspítala 14.10. 1987 sem gefur okkur skýrar vísbendingar um þetta. Allt frá barnsaldri hefur A átt í verulegum erfiðleikum með sjálfan sig og samskipti sín við annað fólk. Þetta birtist í viðkvæmni hans, litlu kvíða- og mótlætisþoli, lítilli hvata- og reiðistjórn, þunglyndi með sjálfsvígshugsunum og verulegum erfiðleikum í félagslegum samskiptum. Allt líf A hefur síðan markast af þessum sjúklegu einkennum með ósveigjanlegum hætti og komið í veg fyrir að hann hafi getað aðlagað sig umhverfi sínu og nýjum viðfangsefnum. Þessi einkenni hafa komið í veg fyrir að góð greind A hafi nýst honum í lífsbaráttunni sem skyldi. Hann hefur ekki getað fundið lífi sínu uppbyggilegan farveg. Einkennin hafa haft í för með sér skaðlegar afleiðingar, bæði fyrir A sjálfan og þá sem lent hafa í samskiptum við hann. Við teljum engan vafa leika á því að A var haldinn alvarlegri persónu­leika­röskun allt frá 10 ára aldri. Rannsóknir hafa sýnt að einstaklingar með persónu­leikaröskun hafa mun oftar en aðrir önnur geðræn vandamál, til dæmis þunglyndi, hugrof (dissociation) og fíknisjúkdóma. Umdeilt er hvort beint samband sé milli persónuleikaröskunar og geðrofssjúkdóms. A hefur allt frá unglingsárum á löngum tímabilum misnotað áfengi og önnur fíkniefni í þeim mæli að það hefur skaðað hann og umhverfi hans og spillt enn frekar hæfni hans til félagslegra samskipta. Við teljum, metið út frá gögnum og lýsingum viðmælenda okkar á A, að hann hafi verið í geðrofsástandi nær óslitið frá 21 árs aldri og því sé afar ólíklegt að hann hafi ekki verið í geðrofsástandi á þeim tímapunkti sem hann framkvæmdi verknaðinn [dags.]. Við álítum að A hafi sökum geðveiki verið ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem hann framdi verknaðinn hinn [dags.]. Við álítum hann því vera ósakhæfan.“ Álitaefnið um sakhæfi A var lagt fyrir læknaráð með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga um læknaráð nr. 14/1942. Svar læknaráðs barst með bréfi dagsettu 19. nóvember 2003. Þar segir m.a.: „Svör læknaráðs við spurningum Héraðsdóms Reykjavíkur eru eftirfarandi og byggja á niðurstöðum réttarmáladeildar: 1. Spurning: Er læknaráð sammála niðurstöðu Sigurðar Páls Pálssonar, geðlæknis um sakhæfi ákærða, sbr. það sem segir í skýrslu hans, dagsettri 22. desember 2002, bls. 30. Svar: Nei. Með vísan til ofangreindra gagna telur læknaráð flestar líkur benda til þess að A eigi við alvarlegan geðsjúkdóm að stríða (geðklofi með ofsóknarkennd). Læknaráð telur því líklegt að sakhæfi A hafi verið skert á þeirri stundu er umræddur verknaður var framinn þó ekki hafi verið sýnt fram á að hann hafi verið haldinn ranghugmyndum eða ofskynjunum í nánasta aðdraganda verknaðarins. Eðli umrædds sjúkdóms, vitræn geta viðkomandi og flkniefnaneysla geta torveldað greiningu og mat á sjúkdómsferli. 2. Spurning: Er læknaráð sammála niðurstöðu geðlæknanna Helga Garðars Garðarssonar og Sigmundar Sigfússonar um sakhæfi, sbr. það sem segir í matsgerð þeirra, dagsettri 8. september 2003, bls. 24. Svar: Læknaráð telur ekki að sýnt hafi verið fram á að A hafi átt við geðrofsástand að stríða nær óslitið frá 21 árs aldri. Læknaráð fellst á niðurstöður geðlæknanna Helga Garðars Garðarssonar og Sigmundar Sigfússonar að því er varðar 3. mgr. spurningarinnar. Læknaráð telur sbr. að ofan að flestar líkur bendi til þess að sakhæfi A hafi verið skert á þeim tíma er viðkomandi verknaður var framinn en telur ekki að sýnt hafi verið fram á að A hafi á þeirri stundu verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. 3. Spurning: Ef læknaráð er sammála niðurstöðum Helga Garðars Garðarssonar og Sigmundar Sigfússonar, telur þá ráðið að: a) ákærði hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem hann framdi brotin og því skuli eigi refsa ákærða, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. b) ákærði hafi ekki verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem hann framdi brotið og að refsing geti borið árangur, sbr. l. mgr. 16. gr. sömu laga? Svar: Læknaráð telur að A hafi ekki verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem umræddur verknaður var framinn en telur hins vegar að flestar líkur bendi til þess að ákvæði 16. greinar almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eigi við í þessu tilviki. Læknaráði þykir ljóst að A þurfi á reglubundnu eftirliti og meðferð geðlækna að halda.“ Í niðurstöðu dómsins segir svo: „Það er niðurstaða dómsins að ákærði, A, hafi framið þau brot sem lýst er í ákæru frá 31. janúar 2003 og í 1. lið ákæru frá 4. apríl sama ár, en að ósannað sé að háttsemi hans hafi verið eins og lýst er í í 2. lið sömu ákæru. Deilt er um sakhæfi ákærða. Fyrir liggur geðheilbrigðisrannsókn Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis, dagsett 22. desember 2002, og matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna, geðlæknanna Helga Garðars Garðarssonar og Sigmundar Sigfússonar, dagsett 8. september 2003, og loks álit læknaráðs, dagsett 19. nóvember 2003. Framangreindir þrír læknar hafa einnig komið fyrir dóminn og gert nánari grein fyrir rannsóknum sínum á ákærða. Hafa álitin og vætti þeirra verið rakin hér að framan. Voru þeir sammála um það að ákærði hefði alvarlega persónuleikaröskun og fíknisjúkdóm, en ósammála um hvort hann skyldi greindur með aðsóknargeðklofa. Vitnið Sigurður Páll telur þetta ekki hafa verið staðfest, og telur ákærða ekki hafa átt nægilega löng tímabil án neyslu til þess að unnt sé að skera úr um hvort geðklofi sé í raun til staðar. Hann telur ákærða sjálfan bera ábyrgð á mikilli lyfja- og fíkniefnaneyslu og á því að nýta ekki læknismeðferð sem honum hafi staðið til boða. Matsmennirnir eru hins vegar sammála um að ákærði hafi greinst með geðklofa árið 1992 og ítrekað síðar og að afbrotasaga hans styðji þessa greiningu. Telja þeir báðir að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum þegar hann varð C að bana. Vitnið Sigurður Páll telur fullnægjandi aðstæður vera til staðar í fangelsum til að veita ákærða þá læknismeðferð og eftirlit sem hann þurfi. Matsmenn telja viðunandi aðstæður ekki vera til staðar í fangelsum þar sem ákærði þurfi hjúkrunarfólk með sér öllum stundum. Þegar framangreind álit sérfræðinga hafa verið skoðuð og sakarferill ákærða, virðist vera ljóst að hæfni hans til að stjórna viðbrögðum sínum sé skert og að minnsta kosti á stundum sé hann haldinn ranghugmyndunum og líklegur til að rangtúlka aðstæður þegar hann telur sér ógnað. Virðast þessi einkenni koma fram í báðum þeim málum, sem hér hafa verið til meðferðar, og hann er talinn hafa gerst brotlegur í. Telur dómurinn því að fallast beri á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um að ákærði sé ósakhæfur og að sýkna beri hann af kröfu ákæruvaldsins um refsingu, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig er fallist á það álit matsmanna að ákærði sé hættulegur. Réttaröryggis vegna skal því gera ráðstafanir til að varna því að hann valdi skaða. Þykir rétt að ákærði sæti öryggisgæslu samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 á viðeigandi stofnun.“ III. Vegna kröfu sóknaraðila um lausn úr öryggisgæslu hefur dómurinn fengið umsögn fagaðila á Réttargeðdeildinni að Sogni og tekið skýrslur af sóknaraðila og vitnum eins og nú verður rakið. Í umsögn Magnúsar Skúlasonar, yfirlæknis, dagsettri 4. mars sl. segir að á ýmsu hafi gengið á Sogni hjá sóknaraðila. Hann sé karlmenni hið mesta að burðum og hafi ýmsum staðið beygur af honum. Hann hafi undanfarið verið að breytast hægt og bítandi og hafi árekstrum stórfækkað. Enda þótt ekki verið fullyrt um traustleika batans á núverandi stigi, t.d. einkum mótlætisþol og mótlætisviðbrögð, sé ljóst að nú sé tímabært að leika jákvæðum mótleik og viðurkenna með því ferlið og viðleitni sóknaraðila og sveigja aðstæður í samræmi við það í átt til aukins tilvistarlegs svigrúms. Magnús taldi æskilegast að sóknaraðili gæti dvalist á vistunar- eða meðferðarheimili sem hefði metnað til að ástunda uppbyggingu, hvatningu og endurhæfingu á sem breiðustum grundvelli svo lengi sem þörf krefði, samhliða liðveislu og eftirliti. Magnús kom fyrir dóm og staðfesti umsögn sína. Lögð hefur verið fram í málinu greinargerð John Donne De Niet, geðlæknis, dags. 26. febrúar sl. Hann kvaðst hafa kynnst sóknaraðila þegar hann hóf störf að Sogni í september 2006. Hann væri með geðklofa með aðsóknarhugmyndum samhliða andfélagslegri persónuleikaröskun. Hann telur tímabært að leysa sóknaraðila undan öryggisgæslu með skilyrðum. Hann gæti búið á stuðningsheimili þar sem væri sólarhringsgæsla með endurhæfingarmeðferð. Hann þyrfti að vera áfram á lyfjameðferð og njóta geðlæknismeðferðar. John kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Lögð hefur verið fram í málinu samantekt Víðis Hafberg Kristinssonar, sálfræðings dags. 20. febrúar sl. Þar kemur fram að sóknaraðili hafi á köflum verið mjög erfiður og hafi í einhver skipti orðið að vista hann í „sellu“, jafnvel með lögregluaðstoð og jafnvel hafi hann verið fluttur í rammgerðari öryggisgæslu að Litla-Hrauni. Hann hafi valdið skemmdum á húsnæði og lausafjármunum og á löngum tímabilum hafi fólk velt því fyrir sér hvort hann væri yfir höfuð meðferðarhæfur og hvort það þjónaði einhverjum tilgangi að hafa hann á stað eins og Sogni. Fyrir einu og hálfu ári hafi farið að bóla á breytingum hjá honum eins og hann skynjaði að hegðun hans sjálfs hefði eitthvað með það að gera hvort hann losnaði einhvern tíma úr öryggisgæslu. Hann hafi sýnt góðar hliðar, verið jákvæður og umtalsgóður en svo hafi komið geðræn sprengigos með ruddafengnum ummælum og framkomu. Skoðuð hafi verið ýmis vistunarúrræði fyrir sóknaraðila, t.d. sambýli að X í Reykjavík, en í lok febrúar hafi sóknaraðili lýst því yfir að hann vildi ekki nýta sér þann möguleika þar sem hann teldi það of nálægt því umhverfi sem hann hafi verið í áður. Víðir mælt með því að yrði fallist á rýmkun öryggisgæslu A til handa, yrði honum fyrst veitt aukið ferðafrelsi frá Sogni og hafi þar búsetu fram á haust en flytji síðan í annað vistunarpláss. Víðir kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Atvikaskráning er tekin saman 8. nóvember 2007 af Drífu Eysteinsdóttur, deildarstjóra að Sogni og aðstoðardeildarstjórunum þar, þeim Hrafnhildi Guðmundsdóttur og Önnu Maríu Gunnarsdóttur, hjúkrunarfræðingi. Þar kemur fram að dvöl sóknaraðila á Sogni hafi meira og minna einkennst af miklum skapofsa og frekju á köflum en þess á milli hafi hann sýnt þokkalegt jafnvægi. Þau atvik sem leitt hafi til skapofsa og reiði sóknaraðila séu í framhaldi af því að hann fái ekki það sem hann vilji og virðist hann ekki kunna önnur viðbrögð en að sýna líkamlegt ofbeldi. Hins vegar líði alltaf lengri tími á milli slíkrar framkomu. Hann hafi óhikað slegið til starfsfólks og lögreglu og hafi komið fyrir að menn hafi meiðst, þó ekki mjög alvarlega. Síðasta atvik af þessari stærðargráðu hafi verið í júlí 2007, en þá hafi hann ráðist á starfsfólk af svipuðu tilefni og áður og m.a. bitið einn öryggisgæslumann í öxlina. Þá hafi lyfjalöngun hans verið mikil, bæði í róandi lyf og alls konar önnur lyf, en hún hafi farið þverrandi. Skráð hafi verið sérstaklega átök í 19 skipti sem oftast hafi verið að frumkvæði sóknaraðila en stundum annarra sjúklinga. Hafi sóknaraðili sýnt skapofsa, frekju og yfirgang og verið með hótanir við starfsfólk og vistmenn. Í júlí 2004 hafi hann dvalið á Litla-Hrauni í 8 daga vegna þess að hann hefði brotið allt og bramlað og slasað öryggisgæslumann. Hafi þurft aðstoð lögreglu við að halda honum í skefjum. Hafi stundum þurft að kalla á aðstoð lögreglu vegna átaka og sprautugjafa en sóknaraðili virðist sjá að sér við að sjá lögregluna. Hafi þessi átök yfirleitt endað með selluvist í 1 til 4 sólarhringa eða hann hafi verið læstur inni á herbergi sínu frá nokkrum klukkustundum upp í 1 sólarhring. Sóknaraðili hafi bætt hegðun sína árið 2007 með nokkrum undantekningum. Í janúar og júlí hafi hann lent í átökum við vistmann og í framhaldi af því í stimpingum við hjúkrunarfræðing og gæslumenn. Um páskana hafi hann látið senda sér 50 töflur af Ritalini í páskaeggi. Fram kemur í skýrslunni að síðan í júlí hafi orðið miklar breytingar til hins betra á sóknaraðila. Hann hafi haft mikið gagn af sporavinnu sem AA félagi hafi farið í gegnum með honum. Hann sé orðinn meðvitaðri um hvað skapofsinn og ógnandi framkoma hafi fráhrindandi áhrif á samferðafólkið. Hann hafi loks þorað að sýna almennilegheit og kurteisi og uppskeri þá allt annað viðmót hjá fólki. Að mati höfunda skýrslunnar sé nauðsynlegt að sóknaraðili fái að spreyta sig úti í samfélaginu. Komi þar einna helst til greina þjónustuíbúðir fyrir geðfatlaða en ekki komi annað til greina en að 2 menn séu á vakt. Þær Drífa og Hrafnhildur komu fyrir dóm og staðfestu ofangreinda skýrslu. E, tengiliður sóknaraðila, kom fyrir dóm og kvaðst hafa aðstoðað hann í tengslum við starf AA samtakanna, þ.e.a.s. unnið með honum í 12 spora kerfinu. Hann kvað sóknaraðila hafa náð árangri í þessari vinnu sinni í baráttu við áfengisfíknina og hafi það komið honum á óvart. F, gæslumaður á Réttargeðdeildinni, kom fyrir dóm og kvað sóknaraðila hafa tekið gífurlegum framförum síðustu ár, hann væri í betra jafnvægi og yfirvegaðri en áður. Hann kvað tímabært að leyfa honum að dvelja utan Sogns að einhverju marki. Sóknaraðili kom fyrir dóminn og kvað tímabært að öryggisgæslunni yrði aflétt en taldi þó rétt að farið væri varlega í þeim efnum. Hann kvað hafa tekist að koma lyfjamálum sínum í rétt horf, en hann kvaðst vera fíkill og hafi átökin á Sogni snúist um að koma böndum á þau. Sóknaraðili var viðstaddur vitnaleiðslur og kom þá í ljós verulegt hömluleysi hjá honum gagnvart framburði sumra vitnanna. IV. Í 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 kemur fram að ákveða megi í dómi, ef nauðsynlegt þykir vegna réttaröryggis, að gerðar skuli ráðstafanir til varnar því að háski verði af manni sem hefur verið sýknaður samkvæmt ákvæðum 15. gr. laganna. Á grundvelli þessa ákvæðis var sóknaraðila gert að sæta öryggisgæslu með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 23. desember 2003, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar Íslands 13. maí 2004. Ótímabundin og algjör öryggisgæsla eru ýtrustu úrræði, en þeim skal aðeins beita komi vægari ráðstafanir, svo sem trygging, bann við dvöl á ákveðnum stöðum eða svipting lögræðis ekki að notum, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga. Framangreind úrræði 62. gr. eru ekki tæmandi talin. Ákvæðið hefur verið skýrt svo, að dómstólar geti breytt fyrri ákvörðun, ákveðið vægari úrræði en algjöra öryggisgæslu, eða hert gæslu allt eftir aðstæðum og nauðsyn hverju sinni. Einnig er litið svo á, og eru dómafordæmi fyrir því, að lausn eða mildun öryggisgæslu megi vera háð skilyrðum. Nauðsynlegt er að úrræði eða rýmkun á öryggisgæslu séu ákveðin svo skýrt sem verða má, þannig að viðeigandi stjórnsýsluaðili megi framfylgja þeim og sá sem í hlut á viti sem gleggst hvaða skilyrðum hann þurfi að hlíta. Samkvæmt gögnum málsins er sóknaraðili haldinn geðklofa með aðsóknar- hugmyndum samhliða andfélagslegri persónuleikaröskun. Samkvæmt upplýsingum starfsfólks Réttargeðdeildarinnar að Sogni hefur hann sýnt þar af sér ofbeldisfulla og ógnandi hegðun á köflum þannig að þurft hefur að kalla eftir aðstoð lögreglu og í sumum tilvikum hefur þurft að færa hann í rammgerðari mannvirki. Síðast er skráð atvik af þessu tagi í júlímánuði 2007. Sóknaraðili hefur hins vegar tekið verulegum framförum undanfarið og hefur árekstrum fækkað. Það er þó mat hjúkrunarfræðinga á Sogni að rétt sé að hafa a.m.k. tvo starfsmenn á vakt vegna hans. Fram kemur í læknisfræðilegum gögnum að sóknaraðili hafi náð ákveðnum bata en þar er ekki fullyrt að um varanlegan bata sé að ræða. Sóknaraðili hefur sjálfur lýst því yfir að rétt sé að fara varlega verði öryggisgæsla rýmkuð. Dómendur urðu þess varir í vitnaleiðslum að verulegt hömluleysi virðist enn hrjá sóknaraðila Dómurinn hefur virt og metið allt það sem hér að framan hefur verið rakið um sjúkdóm, meðferð, bata og batahorfur sóknaraðila, viðhorf hans sjálfs til geðheilsu sinnar og aðstæðna allra. Saga sóknaraðila bendir ótvírætt til þess að hann sé hættulegur umhverfi sínu og hefur ekki verið sýnt fram á að öryggi annarra verði tryggt með minni gæslu en nú er veitt. Þar sem gögn málsins benda til þess að verulegur vafi leiki á því hvort ástand sóknaraðila sé orðið nægilega stöðugt til að raunhæft sé að reyna önnur úrræði en dvöl að Sogni í öryggisgæslu verður ekki hjá því komist að hafna kröfu hans um lausn úr öryggisgæslu eða rýmkun hennar. Þessi niðurstaða kemur þó ekki í veg fyrir að sóknaraðila verði heimilað að fara á kaffihús eða í aðrar stuttar heimsóknir í fylgd gæslumanna eftir nánari ákvörðun yfirlæknis Réttargeðdeildarinnar á Sogni. Í ljósi þess hve ógnvekjandi og hættuleg hegðun sóknaraðila hefur verið á köflum gagnvart starfsfólki Réttargeðdeildarinnar, bendir dómurinn á að nauðsynlegt gæti verið að afla mats dómkvaddra geðlækna á ástandi sóknaraðila til viðbótar við mat starfsmanna og sérfræðinga Réttargeðdeildarinnar að Sogni komi til þess að sóknaraðili sæki aftur um lausn úr öryggisgæslu. Málskostnaður er felldur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, en hann er málflutningsþóknun lögmanns hans, Björns L. Bergssonar, hæstaréttarlögmanns, þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur utan virðisaukaskatts og greiðist úr ríkissjóði. Úrskurðinn kveður upp Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, ásamt Ástríði Grímsdóttur, héraðsdómara og Kristni Tómassyni, geð- og embættislækni. Uppkvaðning úrskurðar hefur dregist vegna embættisanna dómenda. Úrskurðarorð: Kröfu B, skipaðs tilsjónarmanns, f.h. A, um að aflétt verði öryggisgæslu sem A var gert að sæta samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, upp kveðnum 23. desember 2003 og staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 13. maí 2004, er hafnað. Kröfu sóknaraðila um rýmkun öryggisgæslunnar er einnig hafnað. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, málflutningsþóknun lögmanns hans, Björns L. Bergssonar, hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur utan virðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 437/1998
Umferðarlög Bifreið Ölvunarakstur Blóðsýni
K var ákærður fyrir ölvunarakstur. Niðurstöður rannsókna á alkóhólmagni í blóði K sýndu alkóhólmagn annars vegar 0,59‰ og hins vegar 0,58‰. Þegar reiknað var með 10% fráviki vegna hugsanlegrar ónákvæmni í mælingu var endanleg niðurstaða um alkóhól í blóði talin vera 0,53‰. Við rannsóknina var beitt nýrri aðferð við mælingu alkóhóls í blóði, en við eldri framkvæmd höfðu skekkjumörk verið talin meiri eða 0,10‰. Samkvæmt eldri aðferð hefði endanleg niðurstaða um áfengismagn í blóði ákærða orðið 0,49‰ og þar með undir lágmarki 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Talið var að ekki hefði verið sýnt fram á með viðhlítandi hætti að næg ástæða væri til þess að breyta frá fyrri dómafordæmum með því að leggja til grundvallar lægri vikmörk við greiningu blóðsýna en verið hefði. Ákæruvaldið var ekki talið hafa sannað að alkóhól í blóðsýni K hafi náð 0,50‰ og var K sýknaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar samkvæmt áfrýjun ákærða með stefnu 14. október 1998, og krefst staðfestingar héraðsdóms, þó þannig að ákvörðun saksóknar- og málsvarnarlauna sæti endurskoðun til jöfnunar. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara að hann verði einungis dæmdur til að þola vægustu viðurlög sem lög leyfa. I. Ákærði var stöðvaður af lögreglu vegna gruns um að hann hefði ekið bifreið sinni of hratt á Suðurlandsvegi við Hellu fimmtudaginn 2. júlí 1998. Þegar lögreglumennirnir töluðu við hann fundu þeir mikla vínlykt og var hann beðinn að blása í öndunarsýnismæli. Niðurstaða mælisins staðfesti alkóhól í útöndunarlofti. Í framhaldi af því var ákærði fluttur á heilsugæslustöðina á Hellu, þar sem læknir tók honum blóðsýni til alkóhólgreiningar. Í héraðsdómi er lýst niðurstöðu Rannsóknastofu í lyfjafræði 14. júlí 1998, þar sem tvær mælingar úr blóðsýni ákærða sýndu alkóhólmagn annars vegar 0,59‰ og hins vegar 0,58‰. Þegar reiknað væri með 10% fráviki vegna hugsanlegrar ónákvæmni í mælingu var endanleg niðurstaða um alkóhól í blóði ákærða talin vera 0,53‰. Í héraðsdómi er því ennfremur lýst, að þarna hafi verið beitt nýrri aðferð við að mæla alkóhól, og rakin eru að nokkru bréfaskipti rannsóknarstofunnar og ríkislögreglustjóra um breytt vinnubrögð við rannsókn blóðsýna og breytta framsetningu rannsóknarstofunnar á niðurstöðum sínum. Er ágreiningslaust að miðað við eldri framkvæmd hafi skekkjumörk í málinu verið talin meiri, eða 0,10‰ en ekki 10%, sem samkvæmt nýrri viðmiðun fól í sér 0,6‰ frávik. Hefði endanleg niðurstaða um áfengismagn í blóði ákærða því orðið 0,49‰ samkvæmt eldri aðferð og þar með undir lágmarki 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Krafa ákærða um sýknu er á því reist, að ósannað sé að hann hafi ekið umrætt sinn undir áhrifum áfengis. Ekki liggi fyrir nein vísindaleg rök sem réttlæti þær nýju forsendur, sem lagðar séu til grundvallar sakfellingu hans í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Leggja verði þá skyldu á herðar ákæruvaldsins að sýnt verði fram á með gildum vísindalegum rökum að réttmætt sé að notast við annað frávik í niðurstöðum alkóhólmælinga í blóði en það, sem til þessa hafi verið miðað við. Þá gagnrýnir hann sérstaklega þá aðferð rannsóknarstofunnar að telja meðaltal mælinganna vera hærri mælitöluna, þ.e. 0,59‰, en það eitt sé augljóslega andstætt reglum um að allur vafi skuli teljast ákærða í vil. II. Með ákvörðun Hæstaréttar 1. febrúar 1999 var lagt fyrir ákæruvaldið að afla skýringa Rannsóknastofu í lyfjafræði á breyttum vikmörkum (öryggismörkum) við ákvörðun á etanóli í blóði. Sérstaklega var óskað eftir umsögn um hvort aðferðir, sem nú er beitt, veiti nákvæmari niðurstöðu um alkóhól í blóði en eldri aðferðir. Með bréfi ríkissaksóknara 3. febrúar 1999 til rannsóknarstofunnar var óskað svara við fyrirspurninni. Hinn 4. febrúar 1999 svaraði dr. Þorkell Jóhannesson bréfi þessu f.h. Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði/Lyfjafræðistofnunar. Bréfið er svohljóðandi: „Meginreglan í vísindalegri vinnu er að láta í té hið besta mögulega mælingagildi og skilgreina trúverðugleika þess. Varðandi ákvörðun á etanóli er þetta upphaflega gert í ritgerð Jóhannesar Skaftasonar og Þorkels Jóhannessonar: Ákvarðanir á alkóhóli (etanóli) í blóði (Tímarit lögfræðinga 1975, 25, 1-13). Í þessari sömu ritgerð er þó tekið tillit til hagkvæmnisatriða og venju sem Hæstiréttur kom á með dómi sínum árið 1966. Með bréfi dagsettu 27.2.1998 (fylgiskjal 1) víkur ríkislögreglustjóri að ósk um breytta skráningu mælingagilda þannig, að um „endanlega niðurstöðu“ sé að ræða. Með öðru bréfi, sem dagsett er 27.4.1998 (fylgiskjal 2), rekur ríkislögreglustjóri málið áfram. Með þessu bréfi fylgir tillaga til framsetningar niðurstöðutalna. Bréfi þessu svaraði svo Rannsóknastofan 12.5.1998 (fylgiskjal 3) og hafi þá í stórum dráttum fallist á beiðni ríkislögreglustjóra. Að undangengnum ítarlegum staðtölulegum útreikningum (Jakob Kristinsson, dósent og forstöðumaður réttarefnafræðideildar og Kristín Magnúsdóttir, forstöðumaður alkóhóldeildar) setti Rannsóknastofan fram endanlegar reglur að þessu lútandi í bréfi, sem dagsett er 27.5.1998 (fylgiskjal 4). Samkvæmt þessum vinnureglum á endanleg niðurstaða að tryggja, „að minni líkur en 1 á móti 1000 eru á því, að þéttni etanóls í blóði eða þvagi manns hefði getað verið minni.“ Rannsóknastofa í lyfjafræði varð þannig við tilmælum ríkislögreglustjóra um framsetningu niðurstöðutalna, þegar nægjanlega tryggt þótti að undangengnum ítarlegum staðtölulegum útreikningum, að aðferðin stæðist vísindalega gagnrýni.” III. Í dómum Hæstaréttar 1983, bls. 406 og 1988, bls. 346 var lagt til grundvallar, að ef þéttni alkóhóls í blóði væri meiri en 1‰ væru vikmörk frá miðtölugildi mest 10%, en ef þéttni alkóhóls í blóði væri 1‰ eða minni væri venja að telja vikmörk frá miðtölugildi 0,10‰. Í því efni var stuðst við álit dr. Þorkels Jóhannessonar. Eins og greint er hér að framan hafa nú verið teknar upp nýjar vinnureglur við að ákvarða alkóhól í blóði. Gerðar eru tvær sjálfstæðar mælingar í stað einnar áður og tekið meðaltal. Má helst ráða, að þessi breyting á vinnureglum sé talin réttlæta að vikmörk frá miðtölugildi séu nú ákvörðuð lægri en 0,10‰, sem fram til þessa hefur verið miðað við. Ekki er getið um breytingu á aðferð við að efnagreina blóðsýni (gasgreining á súlu). Séu þannig minni líkur en 1 á móti 1000 á því, að þéttni alkóhóls í blóði manns hefði getað verið minni. Í framangreindum dómum Hæstaréttar lá fyrir álitsgerð dómkvaddra manna, sem töldu að það gerðist sjaldnar en í eitt skipti af 1000 að blóð með etanólinnihaldi, sem væri minna en 0,50‰, ákvarðist 0,58‰ við mælingu eða meira. Varð þó niðurstaða í fyrrnefnda dóminum, að ekki þótti rétt að hverfa frá þeirri venju að ætla vikmörk frá miðtölugildi 0,10‰. Var til þess vísað, að við mat á niðurstöðum alkóhólákvarðana í blóði hefði um langt skeið verið gert ráð fyrir, að möguleiki væri á nokkurri ónákvæmni, þannig að mæling gæti sýnt nokkru meira eða minna alkóhólinnihald en raunverulega væri í blóði. Í hinum síðarnefnda dómi var fylgt fordæmi þess fyrra. Svo sem áður greinir var með ákvörðun Hæstaréttar 1. febrúar 1999 sérstaklega óskað eftir umsögn um hvort aðferðir, sem nú er beitt, veiti nákvæmari niðurstöðu um alkóhól í blóði en eldri aðferðir. Í umsögn rannsóknarstofunnar kom ekki fram skýrt svar við þessu. Eins og málið hefur verið lagt fyrir hefur ekki verið sýnt fram á með viðhlítandi hætti, að næg ástæða sé til að breyta frá fyrri dómafordæmum með því að leggja nú til grundvallar lægri vikmörk við greiningu blóðsýna en verið hefur. Hefur ákæruvaldið ekki sannað með framlögðum gögnum að alkóhól í blóðsýni því, sem ákærða var tekið, hafi náð 0,50‰. Verður ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Eftir þessum úrslitum skal greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Kristþór Breiðfjörð Hauksson, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Sigurðar Sigurjónssonar héraðsdómslögmanns, 45.000 krónur, og skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Héraðsdómur Suðurlands 18. september 1998. Ár 1998, föstudaginn 18. september er í Héraðsdómi Suðurlands í máli S-57/1998: Ákæruvaldið gegn Kristþóri Haukssyni kveðinn upp svohljóðandi dómur Mál þetta var höfðað með ákæru sýslumannsins á Hvolsvelli 9. ágúst sl. á hendur Kristþóri Haukssyni, kt. 281236-2459, Laufskálum 13, Hellu. Ákærða er gefið að sök brot gegn 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, „ með því að hafa, fimmtudaginn 2. júlí 1998, ekið bifreiðinni R-21190 undir áhrifum áfengis frá Móeiðarhvoli í Hvolhreppi vestur Suðurlandsveg, þar til lögregla stöðvaði aksturinn við Langasand á Hellu.” Ákæruvald krefst refsingar, sviptingar ökuréttar og greiðslu saksóknarlauna auk alls annars sakarkostnaðar. Verjandi ákærða krefst sýknu, til vara vægustu refsingar. Ekki er ágreiningur um að ákærði ók umrætt sinn eins og lýst er í ákæru. Í skýrslu hjá lögreglu er ákærði staðfesti fyrir dómi segir hann að hann hafi drukkið pilsner skömmu fyrir aksturinn og ekki fundið til áfengisáhrifa. Tekið var blóðsýni úr ákærða og í niðurstöðu Rannsóknarstofu í lyfjafræði sem dagsett er 14. júlí segir að niðurstöður mælingar 1 hafi verið 0,59‰ og mælingar 2 hafi verið 0,58‰. Rannsóknarstofan telur meðaltal vera 0,59‰ og reiknar með fráviki 0,06‰ þannig að endanleg niðurstaða sé 0,53‰. Jafnframt tók lögregla af ákærða öndunarsýni og á S-D2 mæli sýndi það 000,55. Um allangt skeið hefur verið stuðst við það í réttarframkvæmd að nákvæmni mælingar á alkóhólmagni í blóði væri ekki meiri en svo að þegar sönnunargildi niðurstaðna er metið hefur verið dregin lína við að skekkjumörk séu almennt 10%, þó aldrei lægri en 0,1‰. Miðað við þessa framkvæmd hefði ekki komið til þess að mál þetta hefði verið höfðað, þar sem ekki hefur verið talið sannað að áfengismagn í blóði sé yfir mörkum nema niðurstaða mælingar sé 0,6‰ eða hærri. Í máli þessu hafa verið lögð fram bréf sem skýra nokkuð breytt vinnubrögð við meðferð og rannsókn blóðsýna og breytta framsetningu Rannsóknastofu í lyfjafræði á niðurstöðum sínum. Í bréfi Ríkislögreglustjóra til Rannsóknastofunnar, dags. 27. apríl 1998, eru skýrðar breytingar á formi beiðna um alkóhólrannsókn. Samkvæmt því skyldi Rannsóknastofan framvegis gefa upp tvær mælingar og meðaltal þeirra. Jafnframt skyldi hún tilgreina reiknað frávik og síðan endanlega niðurstöðu. Í svarbréfi Rannsóknastofunnar, dags. 12. maí 1998, er tekið fram að hvor mæling um sig muni byggjast á tveimur sjálfstæðum ákvörðunum og því sé meðaltalið tekið af fjórum ákvörðunum. Frávik muni verða reiknað af meðaltalinu, hugsanlega muni verða tilgreind tvö frávik. Með bréfi 27. maí 1998 áréttaði Rannsóknastofan að reiknað frávik eða öryggismörk við ákvörðun á etanóli í blóði og þvagi yrði 10% af meðaltali mælinga 1 og 2 að 1,50‰, en yrði 0,15‰ af meðaltali mælinga 1 og 2 frá 1,51‰ og að 3,15‰. Þá segir í þessu bréfi að endanleg niðurstaða þannig fengin merki, að minni líkur en 1 á móti 1.000 séu á því að þéttni etanóls í blóði eða þvagi hefði getað verið minni en þar greinir. Samkvæmt framansögðu verður nú að byggja á því að með hinni varfærnu niðurstöðu Rannsóknastofu í lyfjafræði sé fram komin nægileg sönnun um að ákærði hafi umrætt sinn verið undir áhrifum áfengis í þeim mæli að akstur hans hafi falið í sér brot gegn 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Verður að ákvarða honum viðurlög samkvæmt því. Er þetta og í samræmi við niðurstöðu sem greind er um öndunarsýni af ákærða. Ákærði hefur tvívegis verið sakfelldur fyrir ölvunarakstur. 27. desember 1989 gekkst hann undir sekt og 12 mánaða ökuleyfissviptingu og 16. nóvember 1993 gekkst hann undir sekt og tveggja ára ökuleyfissviptingu. Í samræmi við dómaframkvæmd verður ákærði nú dæmdur til að sæta varðhaldi í 30 daga og sviptur ökurétti ævilangt. Þá ber honum að greiða allan sakarkostnað. Saksóknarlaun verða ákveðin kr. 30.000, en málsvarnarlaun kr. 45.000. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Kristþór Hauksson, sæti varðhaldi 30 daga. Ákærði skal sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.á.m. saksóknarlaun til ríkissjóðs, kr. 30.000, og málsvarnarlaun verjanda síns, kr. 45.000.