Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 658/2006
Húsaleiga Endurgreiðslukrafa
FH ehf. leigði FJ ehf. húsnæði við Sætún í Reykjavík. Ágreiningur reis með aðilum um leigugreiðslur vegna síðasta mánaðar leigutímans, janúar 2004, en FJ ehf. hafði haft húsnæðið á leigu frá febrúar 2002. Taldi FJ ehf. sig hafa frá upphafi ofgreitt húsaleigu þar sem húsnæðið hefði verið minna í fermetrum talið en tilgreint var í leigusamningi og ætti af þeim sökum gagnkröfu á hendur FH ehf. sem dygði til greiðslu leigu vegna janúar 2004. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að FJ ehf. hefði greitt umsamda leigu athugasemdalaust frá febrúar 2002 til og með desember 2003 og fyrst gert athugasemdir um stærð hins leigða við lok leigutímans, tæpum tveimur árum eftir að félagið fékk umráð þess. Yrði því að líta svo á að félagið teldist hafa unað stærð leiguhúsnæðisins, sbr. 1. mgr. 16. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 og gæti ekki haft uppi gagnkröfu á hendur FH ehf. vegna ofgreiðslu húsaleigu. Var krafa FH ehf. um greiðslu vangoldinnar leigu vegna janúar 2004 því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2006. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 875.967 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Esjubergi hf. fyrir Hæstarétt til réttargæslu. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi gerði 3. maí 2002 húsaleigusamning við réttargæslustefnda um nánar tilgreindan eignarhluta að Sætúni 8 í Reykjavík, en stefndi hafði tekið við leiguafnotum af húsnæðinu 1. febrúar það ár. Fram kom í samningnum að stærð hins leigða væri 537,6 fermetrar, grunnverð á fermetra væri 1.150 krónur og leigufjárhæð á mánuði 618.240 krónur. Húsaleiga skyldi samkvæmt samningnum breytast mánaðarlega í samræmi við vísitölu neysluverðs. Þá kom fram í samningnum að stefndi hefði kynnt sé ástand hins leigða og tæki við húsnæðinu í því ástandi sem það var í við upphaf leigutíma. Nokkrar breytingar voru gerðar á leigusamningnum með samkomulagi stefnda og Esjubergs hf. 26. ágúst 2002 og lutu þær meðal annars að tímabundinni lækkun á leigufjárhæð. Réttargæslustefndi framseldi aðild sína að leigusamningnum til Fasteignafélagsins Sætúns 8 ehf. hinn 7. mars 2003, en það félag framseldi áfrýjanda hana 19. desember sama ár. Stefndi samþykkti bæði þessi framsöl fyrir sitt leyti. Stefndi sagði leigusamningnum upp með 6 mánaða uppsagnarfresti 28. júlí 2003 miðað við lok leigutíma 1. febrúar 2004. Í tölvupósti til áfrýjanda 7. janúar 2004 greindi stefndi frá því að hvarflað hefði að sér að „skekkja“ væri milli þeirrar fermetratölu sem hann hefði greitt húsaleigu fyrir og stærðar hins leigða rýmis. Í bréfi til áfrýjanda 24. mars 2004 skýrði stefndi frá því að hann hefði látið nafngreinda verkfræðistofu mæla stærð hins leigða húsnæðis og staðfesti hún grun stefnda. Taldi hann sig af þessum sökum hafa ofgreitt húsaleigu um fjárhæð sem var lítillega hærri en krafa áfrýjanda um leigugjald fyrir janúar 2004, sem var ógreitt og lagði til skuldajöfnuð á þessum kröfum þannig að hvorugur ætti kröfu á hinn. Með bréfi lögmanns áfrýjanda 27. maí 2004 var sjónarmiðum stefnda hafnað og krafist greiðslu á húsaleigunni fyrir janúar 2004 auk dráttarvaxta frá gjalddaga hennar 1. janúar það ár og innheimtukostnaðar. Ágreiningur málsaðila stendur um hvort stefndi eigi gagnkröfu á hendur áfrýjanda vegna ofgreiddrar húsaleigu sem hann getur nýtt til greiðslu húsaleigu fyrir janúar 2004 með skuldajöfnuði. Málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áður er fram komið að stærð hins leigða var tilgreind 537,6 fermetrar í leigusamningi. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvadds manns sem stefndi aflaði undir rekstri málsins í héraði. Taldi matsmaður stærð hins leigða eignarhluta á 5. hæð, fyrir utan hlutdeild í sameign, vera 470,3 fermetra. Hlutdeild eignarhlutans í sameign reiknaðist 71,6 fermetrar, þar af væri 10,91% hlutdeild í geymslurými í kjallara. Samkvæmt því sem upplýst er í málinu virðist stefndi hafa staðið í þeirri trú við gerð leigusamningsins að uppgefin fermetratala svaraði aðeins til 5. hæðar hússins og hlutdeildar í sameign, sem væri einkum anddyri og stigahús, en ekki geymsla. Stefndi greiddi hins vegar athugasemdalaust umsamda leigu frá febrúar 2002 til og með desember 2003. Hann gerði fyrst athugasemdir um stærð hins leigða við lok leigutímans, 7. janúar 2004, tæpum tveimur árum eftir að hann fékk umráð þess. Verður því að líta svo á að hann teljist hafa unað stærð leiguhúsnæðisins, sbr. 1. mgr. 16. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 og geti ekki haft uppi gagnkröfu á hendur áfrýjanda vegna ofgreiðslu á húsaleigu. Verður krafa áfrýjanda um greiðslu vangoldinnar leigu vegna janúar 2004 því tekin til greina, en ekki er deilt um fjárhæð hennar. Krafa áfrýjanda ber dráttarvexti frá samningsbundnum gjalddaga hennar, 1. janúar 2004, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Fjárstoð ehf., greiði áfrýjanda, Fasteignafélaginu Höfða ehf., 875.967 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 13. nóvember 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Fasteignafélaginu Höfða ehf., kt. 681074-0589, Tryggvagötu 11, Reykjavík, gegn Fjárstoð ehf., kt. 571201-2750, Stórhöfða 25, Reykjavík, með stefnu, sem birt var 4. október 2004. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu 875.967 kr. með dráttarvöxtum frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda. Dómkröfur stefnda eru aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda í málinu. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og dráttarvextir aðeins dæmdir frá dómsuppsögudegi. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Málið var áður dómtekið 22. september 2005 og féll dómur 30. sama mánaðar þar sem stefndi var sýknaður af kröfum stefnanda. Hinn 15. desember 2005 skaut stefnandi málinu til Hæstaréttar og með dómi Hæstaréttar 18. maí 2006 var héraðsdómurinn ómerktur og málinu vísað heim til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Forsendur dómsins eru eftirfarandi: Áfrýjandi byggði kröfu sína í héraði meðal annars á því að stefndi hefði nær allan leigutímann greitt uppsetta leigufjárhæð án athugasemda um flatamál hins leigða. Af þessari ástæðu geti stefndi ekki borið fyrir sig að hann eigi gagnkröfu vegna stærðar húsnæðisins á móti kröfu áfrýjanda. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda án þess að tekin væri afstaða til þessarar málsástæðu hans. Þetta fer í bága við f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Helstu málavextir eru að Esjuberg hf. seldi stefnda að leigu húsnæði að Sætúni 8 í Reykjavík „hluta af eignum merktum A og B“. Í húsaleigusamningnum, dags. 3. maí 2002, segir að stærð eignarhluta, sem tekinn er að leigu, sé 537,6 fermetrar og grunnverð á fermetra 1.150 kr. og leigugjald því samtals mánaðarlega 618.240 kr. Húsaleigan skyldi þó breytast í samræmi við hækkun vísitölu neysluverðs, en grunnvísitalan var miðuð við janúar 2001. Með samkomulagi 26. ágúst 2002 var samið um breytingu á umræddum húsaleigusamningi og var m.a. samið um sex mánaða uppsagnarfrest með fyrirvara er bundinn var uppsögn á svokölluðum þjónustusamningi, sem leigusali og leigutaki gerðu sín í milli jafnhliða breytingunni á húsaleigusamningnum. Þann 7. mars 2003 framseldi Esjuberg hf. með samþykki stefnda rétt sinn og skyldur samkvæmt umræddum samningum til Fasteignafélagsins Sætúns 8 ehf. Með bréfi 28. júlí 2003 sagði stefndi upp leigusamningi frá og með næstu mánaðamótum með sex mánaða uppsagnarfresti. Þá segir í bréfi, dags. 19. desember 2003, sbr. dskj. nr. 6.: Hér með framselur Fasteignafélagið Sætún 8 ehf., kt. 420597-2829, leigusamning dags. 3. maí 2002 við Fjárstoð ehf. Kt. 571201-2750 um hluta húsnæðis að Sætúni 8, Reykjavík, nánar tiltekið hluti 0501 af byggingum merktum A og B, til Fasteignafélagsins Höfða, kt. 681074-0589. Framsalið gildir frá og með 19. desember 2003 með öllum þeim skilmálum sem í leigusamningi greinir. Óumdeilt er að stefndi stóð skil á leigu í uppsagnarfresti fyrir ágúst – desember 2003. Leiga fyrir janúar 2004 var hins vegar ekki greidd og bar stefndi því við að húsnæðið, sem hann hafði leigt að Sætúni 8, væri raunar 450-470 fermetrar í stað 537,6 fermetrar, en grunur í þá veru hefði vaknað við flutning stefnda úr Sætúni 8 þann 19. desember 2003 í Stórhöfða 25. Nýja húsnæðið hefði reynst mun rýmra en hið eldra þrátt fyrir að leiga þess miðaðist við um 100 fermetrum minna húsnæði en félagið hafði leigt að Sætúni 8. Af hálfu stefnda var lagt til að húsaleiga stefnda fyrir janúar 2004 og skuld félagsins vegna sameiginlegs kostnaðar yrði skuldajafnað á móti ofgreiddri húsaleigu og um frekari kröfur hvors aðila á hinn yrði ekki að ræða. Tillögu stefnda var hafnað af hálfu stefnanda. Vísað var til þess að verkfræðistofa hefði staðfest með mælingum að grunnflötur 5. hæðar í A - og B - húsi Sætúns 8 væri samtals 471,1 fermetri og hlutdeild 5. hæðar í sameign væri 66,5 fermetrar eða samtals 537,6 fermetrar eins og tilgreint væri í leigusamningi. Mál þetta var eins og áður sagði höfðað með stefnu, sem birt var 4. október 2004. Málið var þingfest 5. sama mánaðar. Á dómþingi 5. nóvember 2004 var tekin fyrir og þingfest beiðni Fjárstoðar ehf. um dómkvaðningu matsmanns, en matsbeiðnin er dagsett 11. október 2004. Málinu var úthlutað í byrjun janúar 2005 til þess dómara, sem nú fer með það. Matsgerð á grundvelli framangreindrar matsbeiðni var lögð fram af stefnda á dómþingi 10. mars 2005. Þar sem málið hafði verið höfðað 4. október 2004, mátti ekki beiðast dómkvaðningar matsmanns 11. sama mánaðar í sérstöku matsmáli, samkvæmt XII. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, vegna matsatriða er vörðuðu mál það, sem hér er til úrlausnar. Verður því að líta á þessa matsgerð með tilliti til þess, sbr. dóma Hæstaréttar nr. 346/1995 og nr. 26/2005. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vanefnt leigusamning aðila, ekki greitt leigu fyrir síðasta mánuð í uppsagnarfresti. Stefnandi hafnar því að stefndi hafi ekki með leigusamningi þeim, sem hér um ræðir, fengið notið þeirrar stærðar af húsnæði sem leigusamningurinn tilgreinir. Byggt er á því að stefndi hafi haft umráð hins leigða húsnæðis allt frá 1. febrúar 2002 til 1. febrúar 2004 og ekki gert athugasemdir við stærð hins leigða fyrr en tæplega tveimur árum eftir að hann tók við umráðum þess og tæplega 30 dögum áður en að samningur aðila féll úr gildi. Tölulega skýrir stefnandi kröfu sína þannig að upphafleg leiga samkvæmt leigusamningi hafi verið 618.240 kr., en hún hafi breyst til hækkunar miðað við vísitölu neysluverðs og numið við útgáfu reiknings 875.967 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. Tekið er fram að húsnæðið sé skráð frjálsri skráningu, sbr. reglugerð nr. 577/1989, og reiknist því virðisaukaskattur á leigugjaldið. Stefndi byggir á því að hann hafi frá upphafi leigutímans að Sætúni 8 í Reykjavík greitt húsaleigu fyrir mun fleiri fermetra en hann hafi haft á leigu þar. Um þetta hafi forráðamönnum Esjubergs ehf., Fasteignafélagsins Sætúns 8 ehf. og stefnanda verið kunnugt. Stefndi hafi í góðri trú greitt húsaleiguna og hafi forráðamenn stefnda ekki áttað sig á þessu fyrr en félagið flutti í annað húsnæði til að minnka við sig, en þá hafi komið í ljós að nýja húsnæðið, 400 fermetrar, var síst minna umfangs en leiguhúsnæðið að Sætúni, þar sem félagið hafi greitt fyrir 537,6 fermetra. Byggt er á því að samkvæmt leigusamningi aðila sé leigufjárhæðin miðuð við 537,6 fermetra leiguhúsnæði með ákveðnu grunnverði á hvern fermetra. Þar af leiðandi eigi hún að skerðast hlutfallslega miðað við hvern fermetra sem í raun hafi vantað til að húsnæðið næði 537,6 fermetrum. Stefndi byggir á því að ógreiddri húsaleigu fyrir janúar 2004 sé skuldajafnað á móti endurgreiðslukröfu á hendur Esjubergi ehf., Fasteignafélaginu Sætúni 8 ehf. og stefnanda. Heimild til að beina skuldajafnaðarkröfu sinni eingöngu að stefnanda verði leidd af því að stefnandi hafi allan rétt sinn gagnvart stefnda frá Fasteignafélaginu Sætúni 8 ehf. sem aftur leiði rétt sinn frá Esjubergi ehf., sem var upphaflegur viðsemjandi stefnda. Með móttöku á rétti samkvæmt leigusamningi hafi félögin einnig tekið á sig allar skyldur og skuldbindingar Esjubergs ehf. sem leigusala. Ein af skyldum leigusala sé að þola endurkröfu vegna ofgreiddrar húsaleigu og sé því heimilt að beina þeirri kröfu eingöngu að stefnanda þótt hún varði einnig þann tíma er Esjuberg ehf. og Fasteignafélagið Sætúni 8 ehf. höfðu stöðu leigusala. Jón L. Árnason, stjórnarformaður stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að stefndi hefði tekið húsnæði að Sætúni 8 á leigu í febrúar 2002. Hann sagði að þeim hafi verið sýnd fimmta hæð hússins, sem þeir hefðu tekið á leigu, anddyrið og stigagangur. Hafi þeim verið tjáð að þetta húsnæði væri 537,6 fermetrar. Þeim hafi hins vegar ekki verið sagt að inni í þessu væru tæp 11% af rúmlega 350 fermetra geymslu í kjallara hússins. Þegar þeir tóku húsnæðið á leigu, sagði Jón, að þeir hefðu fengið lykla að útidyrunum og þannig komist upp á fimmtu hæðina. Hann sagði að þeir hefðu ekki komist niður í kjallara hússins. Þar hafi verið læst og þeir ekki haft lykil að því rými. Jón sagði að þeir hefðu einu sinni farið þangað niður og skoðað aðstæður, sökum þess að þeir voru með mikið af bókhaldsgögnum, gömlum skrifborðum og öðru, sem þeir vildu gjarnan setja í geymslu. Aldrei hafi þó komið til álita að þeir fengju eitthvert rými þar. Í þetta eina skipti er þeir fóru niður í kjallara var fyrirtækið Ó. Johnson og Kaaber, er var með starfsemi í húsinu, með aðstöðu þar og geymslan full af dóti frá þeim. Jón kvaðst hafa séð þessa 350 fermetra geymslu aftur þegar matsfundur var haldinn. Þá hafi honum orðið ljóst, hvers vegna Ó. Johnson og Kaaber voru einir um geymsluna. Geymslan hafi verið opin inn í port á bak við húsið og hluti af húsnæði fyrir lagerinn hjá Ó. Johnson og Kaaber. Ógerningur hafi verið fyrir aðra að ætla sér eitthvert rými þarna. Ályktunarorð: Í húsaleigusamningi, er hér um ræðir, segir undir fyrirsögninni Skilgreining hins leigða: Hið leigða er nánar tiltekið Sætún 8, Reykjavík, hluti af eignum merktum A og B. Húsnæðið leigist leigutaka undir skrifstofur og skyldan rekstur. Um eignarhluta stærðar og leigufjárhæð vísast til neðangreindrar töflu. Eign. m2. eldri merkingar grunnverð pr. m2. samtals verð pr. mán 0501 537,6 A + B hús 1.150,- 618.240 Samtals leigufjárhæð pr. mánuð kr. 618.240. Óumdeilt er að stefndi greiddi stefnanda ekki leigu fyrir síðasta mánuð í uppsagnarfresti leigusamnings aðila, en stefndi telur sig hafa haft heimild til að skuldajafna leigunni á móti því að hafa greitt leigu fyrir 537,6 fermetra húsnæði án þess að vita að í gjaldinu fælist m.a. greiðsla fyrir hluta í vörugeymslu, sem hann hafði engan aðgang að og hafi ekki á neinn hátt verið tiltekin sem hluti af 537,6 fermetrum í leiguhúsnæðinu í ofangreindum leigusamningi. Málsástæða stefnanda í þá veru að stefndi geti ekki borið fyrir sig að hann eigi gagnkröfu vegna stærðar húsnæðisins, þar sem hann hafi nær allan leigutímann greitt uppsetta leigufjárhæð án athugasemda um flatamál hins leigða, verður óhjákvæmilega að skoða í ljósi þess, hvort af gögnum málsins megi álykta að forráðamenn stefnda hefðu vitað, eða þeim mátt vera ljóst, að stefndi var að greiða leigu fyrir stærra húsnæði en leigusalinn veitti honum afnot af. Og þá verður að líta til þess að stefndi greiddi húsaleigu umyrðalaust, allt þar til kom að greiðslu fyrir síðasta mánuð leigutímans, í samhengi við þá málsástæðu stefnda, að forráðamenn stefnda hafi ekki - fyrr en undir lok uppsagnarfrests - vitað að hlutdeild fimmtu hæðar í sameign væri 66,5 fermetrar, sem samanstæðu af hlutdeild fimmtu hæðar í vörugeymslu á jarðhæð, 363,5 fermetrar að flatarmáli, og hlutdeildar í stigagangi niður á jarðhæð. Gegn mótmælum stefnda hefur stefnandi hvorki sýnt fram á né gert sennilegt að stefndi hafi haft vitneskju eða forsendur að öðru leyti til að nota umrædda vörugeymslu. Jafnframt verður að hafna því að forráðamenn stefnda hefðu - út frá almennri þekkingu er þeim hefði borið að hafa - mátt vera ljóst að húsnæðið, sem stefndi hafði raunveruleg afnot af að Sætúni 8, væri tæplega 40 fermetrum minna en leigusamningurinn kveður á um. Við flutning málsins rökstuddi lögmaður stefnda að stefndi hefði á leigutímanum greitt fyrir 38,53 fermetra hluta í vörugeymslunni. Leiga fyrir þennan hluta geymslunnar á leigutímanum væri samtals 986.550 krónur án virðisaukaskatts en með virðisaukaskatti 1.228.254 krónur. Af hálfu stefnanda var á hinn bóginn ekki sýnt fram á að stefndi hefði mátt hafa not af þessari vörugeymslu. Samkvæmt framangreindu verður fallist á með stefnda að hann megi skuldajafna þeirri fjárhæð, er hann hefur greitt hlutfallslega í leigu fyrir vörugeymsluna, á móti krafinni leigu stefnanda fyrir húsnæðið að Sætúni 8. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda. Stefnandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Fjárstoð ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Fasteignafélagsins Höfða ehf. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 339/2003
Gjaldþrotaskipti Riftun
Í málinu krafðist þrotabú P riftunar á nánar tilteknum greiðslum til L, sem farið höfðu fram eftir frestdag. Um var að ræða greiðslur samkvæmt kaupleigusamningi um bifreið og fjármögnunarleigusamningum um tæki til kvikmyndagerðar, sem notuð voru í atvinnurekstri P. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans að þessu leyti, var talið ljóst að samningsgreiðslur hafi verið komnar í vanskil þegar þær voru inntar af hendi og þrátt fyrir eðli samningssambandsins yrði að líta á greiðslu vanskilanna sem greiðslu á skuld í skilningi 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. Ekki þótti sýnt fram á að undanþáguskilyrði sömu lagagreinar væru uppfyllt og var fallist á riftunarkröfu P og L dæmt til að greiða umkrafða fjárhæð. Í dómi Hæstaréttar var upphafsdagur dráttarvaxta ákveðinn mánuði eftir að P setti fram greiðslukröfu sína.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 27. ágúst 2003. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að dæmd fjárhæð verði lækkuð og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms þó þannig, að dráttarvextir dæmist frá 24. júní 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er hann staðfestur um annað en vexti. Dráttarvextir greiðist frá 24. júní 2002 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Rift er greiðslu á skuld stefnda, þrotabús Plútons ehf., við áfrýjanda, Lýsingu hf., að fjárhæð 1.279.000 krónur. Áfrýjandi greiði stefnda 1.279.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júní 2002 til greiðsludags. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2003. Mál þetta sem dómtekið var 30. apríl sl. er höfðað með stefnu birtri 20. júní 2002. Stefnandi er Þrotabú Plútons ehf. Stefndi er Lýsing hf. Suðurlandsbraut 22, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að rift verði með dómi greiðslu á skuld Plútons ehf. við stefnda að fjárhæð 1.279.000,64 krónur. Þess er krafist að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda 1.279.000,64 krónur. Þá er krafist dráttarvaxta af tildæmdri fjárhæð frá 1. ágúst 2001 til greiðsludags, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, en jafnframt er þess krafist að dæmt verði að dráttarvextir leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn 1. ágúst 2002 í samræmi við 12. gr. sömu laga. Loks er krafist málskostnaðar. MÁLSATVIK Dómkröfur stefnda eru þær, aðallega, að stefndi, Lýsing hf, verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda og að tildæmdum bótum verði í því tilviki skuldajafnað á móti bótakröfu stefnda vegna ólögmæts halds á leigutækjum. Þá er og í báðum tilvikum krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Kvikmyndafyrirtækið Plúton ehf, Laugavegi 26, Reykjavík, var úrskurðað gjaldþrota með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum þann 20. september 2001. Frestdagur við skiptin var 23. mars 2001, en þann dag barst dóminum krafa tollstjórans í Reykjavík um að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Var krafan um gjaldþrotaskiptin byggð á árangurslausu fjárnámi sem fram fór 16. febrúar 2001 hjá sýslumanninum í Reykjavík. Auglýsing um gjaldþrotið og innköllun birtist í 130. tbl. Lögbirtingarblaðsins, sem kom út miðvikudaginn 31. október 2001. Innköllunarfresti lauk þann 31. desember 2001 og skiptafundur um lýstar kröfur í þrotabúinu var haldinn 16. janúar 2002. Við athugun skiptastjóra kom í ljós að Plúton ehf. hafi greitt stefnda 771.000,64 krónur þann 25. maí 2001, 388.000 krónur þann 24. júlí 2001 og 120.000 krónur þann 27. júlí 2001. Framangreindar greiðslur hafi allar átt sér stað eftir frestdag við skiptin, sem var eins og áður segir 23. mars 2001. Hafi hér verið um að ræða greiðslur á skuldum hins gjaldþrota fyrirtækis við stefnda vegna fjármögnunarleigusamninga um tæki til kvikmyndagerðar, tilgreind á greiðsluseðlum og í fleiri gögnum sem "Media Composer o.fl.", "Stafræn Digital Betacam" og "Tæki til kvikmyndagerðar" og kaupleigusamnings um bifreiðina IV 042, af gerðinni VW Passat, árg. 1998, en skiptastjóri kvaðst ekki hafa undir höndum nægilega greinargóð gögn til að sundurliða hver hluti greiðslnanna tilheyrði hverju tæki, en fjárhæðir greiðslna og dagsetningar hafi verið upplýstar af stefnda í bréfi, dags. 6. júní 2002, til skiptastjóra. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi byggir á því að greiðsla á skuld Plúton ehf. við stefnda hafi verið innt af hendi eftir frestdag og að reglur XVII. kafla laga nr. 21/1991 hefðu ekki leitt til að skuldin hefði greiðst við gjaldþrotaskiptin, ekki hafi verið nauðsynlegt að greiða til að komast hjá tjóni eða sá sem greiðslu naut hafi vitað eða mátt vita að komið hefði fram krafa um galdþrotaskipti. Skilyrði 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti séu fyrir hendi. Um hafi verið að ræða greiðslu skuldar. Stefndi hafi átt kröfu á hið gjaldþrota félag samkvæmt fjármögnunarleigusamningum og kaupleigusmaningi og skuldin greidd á grundvelli þess. Þá hafi greiðslan verið innt af hendi eftir frestdag sem miðist við 23. mars 2001 og séu því tímamörk ákvæðisins uppfyllt. Reglur XVII. kafla laga nr. 21/1991 hefðu ekki leitt til að skuldin hefði greiðst við gjaldþrotaskiptin, en stefnandi fullyrðir að svo myndi ekki hafa orðið, a.m.k. ekki nema að litlu leyti. Ekki hafi verið nauðsynlegt að greiða til að komast hjá tjóni. Starfsemi PútonS ehf. hafi þessum tíma verið hætt í raun og engar greiðslur fyrir verkefni unnin á þessum tíma sé að finna í bókhaldi félagsins. Þá megi ætla að félagið hefði getað leigt tæki og bifreið, víðlíka þeim sem hér um ræðir, ef einhver verkefni hefðu krafist slíks. Stefndi hafi vitað eða mátt vita að komin hafi verið fram krafa um gjaldþrotaskipti. Er á það bent í þessu sambandi að árangurslaust fjárnám var gert hjá hinu gjaldþrota félagi þann 16. febrúar 2001 hjá sýslumanninum í Reykjavík, en upplýsingar um slíkt séu fjármálafyrirtækjum eins og stefnda aðgengilegar og hafi stefndi mátt vita að komin væri fram krafa um gjaldþrotaskipti á grundvelli hinnar árangurslausu fjárnámsgerðar er hann tók við umræddum greiðslum. Þá er ennfremur bent á að Plúton ehf. hafi, á þeim tíma sem greiðslurnar voru inntar af hendi, verið í miklum vanskilum við stefnda og þess vegna verði að telja að stefndi hafi haft enn frekari ástæðu til að kanna hagi hins gjaldþrota félags áður en umræddar greiðslur hafi verið inntar af hendi. Þá byggir stefnandi sjáfstætt einnig á ákvæði 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og telur að skilyrði lagagreinarinnar séu fyrir hendi. Greiðslan hafi verið ótilhlýðileg sem slík, m.a. vegna grandsemi stefnda um ógjaldfærni Plúton ehf., sbr, það sem áður segi. Greiðsla skuldarinnar hafi verið sumum kröfuhöfum til hagsbóta á kostnað annarra. Plúton ehf. hafi verið ógjaldfært þegar greiðslan var innt af hendi. Loks hafi stefndi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni Plúton ehf. þegar greiðslan var innt af hendi og þau atvik sem gerðu það að verkum að greiðslan var ótilhlýðileg. Stefndi heldur því fram að tilgangur allra riftunarheimilda gjaldþrotaskiptalaga sé sá sami, þ.e. að koma í veg fyrir óeðlilega viðskiptahætti eða óeðlilega mismunun kröfuhafa. Þetta sé að hans mati sú meginregla sem verði að leggja til grundvallar þegar riftunarheimildir skiptaréttarins séu bornar saman við raunveruleg atvik í lögskiptum. Það sé ekki eða hafi nokkurn tímann verið tilgangur riftunarheimilda laganna um gjaldþrotaskipti að stöðva öll viðskipti væntanlegs þrotamanns á því tímabili þegar fari að halla undan fæti og fram að gjaldþrotaúrskurði. Þvert á móti sé það sá tími sem sé þýðingarmest að hann geti haldið sjó og reynt að rétta kúrsinn. Ef riftunarheimildirnar yrðu túlkaðar þannig að strax eftir að fyrirtæki komist í þrengingar þyrftu viðskiptamenn að fara út í sjálfstæðar yfirgripsmiklar rannsóknir á stöðu þeirra og horfum áður en þeir þyrðu að taka við eðlilegum greiðslum og jafnfram að rifta öllum gagnkvæmum samningum þá þegar, væri vá fyrir dyrum í rekstri íslenskra fyrirtækja og næsta víst að ónauðsynlegum gjaldþrotum mundi fjölga gífurlega. Því heldur stefndi því fram að skýra beri 139. og 141. gr. laga nr. 21/1991 með hliðsjón af fyrrgreindum meginsjónarmiðum. Áherslan hljóti því alltaf að liggja á því hvort um einhverjar óeðlilegar greiðslur sé að ræða. Til að meta hvort svo sé í því tilviki sem hér um ræðir vísar stefndi til þess að hér hafi í fyrsta lagi verið um verulegar fjárhæðir að ræða, höfuðstóll þeirra samninga sem um ræði sé 20.471.769 krónur. Í öðru lagi sé um að ræða lungann úr tækjabúnaði fyrirtækisins eins og sjá megi af því hversu vítt svið hinn leigði búnaður spanni. Í þriðja lagi komi fram að eingöngu sé um gagnkvæmt tvíhliða leiguréttarsamband að ræða milli aðila. Í fjórða lagi hafi viðskiptasamband aðila staðið um langan tíma, eða a.m.k. um 5 ár þegar atvik þau urðu sem mál þetta er sprottið af. Í fimmta lagi hafi áfallandi leigugreiðslur vegna samninganna allra numið hærri fjárhæð á því tímabili sem greitt var inn en nam umþrættum innborgununum. Umdeildar greiðslur hafi verið fullkomlega eðlilegar eins og á stóð. Fjöldi og samsetning tækja hafi einnig verið með þeim hætti að tafarlaus riftun á leigusamningum af hálfu stefnda um vorið 2001 hafi ekki getað þýtt neitt annað en lokun fyrirtækisins og sé öllum fullyrðingum um annað mótmælt. Þá sé jafnframt ljóst, eins og komi fram á framlögðum greiðsluyfirlitum og samantekt þeirra, að innborgunargreiðslurnar um vorið og sumarið 2001 nægðu hvergi nærri til þess að halda leigugreíðslum í horfinu, hvað þá að um einhverja greiðslu umfram það væri að ræða. Það getur að mati stefnda skipt máli í þessu sambandi hvort verið sé að greiða á tímabilinu minna eða meira en nemi áfallandi leigugreiðslum. Þannig sé m.a. ljóst að áskilnaði 1. mgr. 139. gr. laga um gjaldþrotaskipti um greiðslu skuldar sé ekki fullnægt og því hafnað að 1. mgr. 139. gr. geti átt við, enda um greiðslu á leigu að tefla en ekki skuld í skilningi greinarinnar. Því er einnig mótmælt að öðrum skilyrðum l. mgr. greinarinnar sé fullnægt, en athygli er vakin á að málssóknin byggir ekki á öðrum málsgreinum tilvitnaðrar 139. gr. en l. mgr. Þannig er því mótmælt að stefndi hafi vitað eða mátt vita um kröfu um gjaldþrotaskipti og enn frekar að hann hafi haft einhverja sérstaka rannsóknarskyldu í þeim efnum. Sönnunarbyrðin hljóti að hvíla á stefnanda um að huglægum skilyrðum sé fullnægt eins og hér standi á. Þá heldur stefndi því fram að starfsemin hefði óhjákvæmilega stöðvast ef stefnandi hefði alveg hætt að borga inn á leigu og þannig þröngvað stefnda til að rifta tafarlaust samningum og vörslusvipta öll umrædd tæki og búnað. Þá er því og sérstaklega mótmælt að 141. gr. gþskl. eigi við, enda skorti öll huglæg skilyrði með vísan í það sem að framan greinir, bæði að því er varði grandsemi og að um einhverjar ótilhlýðilegar ráðstafanir hafi verið að ræða. Varakröfu sína um lækkun krafna styður stefndi þeim rökum sem fram koma hér að framan til lækkunar eftir því sem við á, en einhverjar greiðslur inn á leigusamningana hljóti hvað sem öðru líður öllu falli að vera eðlilegar í þessu sambandi að mati stefnda. Skuldajöfnunarkröfuna styður stefnandi þeim rökum að stefnanda hefði borið samkvæmt samningum aðila og skv. meginreglum samninga-, kröfu-og skaðabótaréttarins að skila leigumununum af sjálfsdáðum m.v. þá fjárhagslegu stöðu sem hann ber nú sjálfur að hann hafi verið í og honum var að sjálfsögðu betur kunnugt um en stefnda. Með því að gera það ekki hafi hann bakað stefnda tjón með verðrýrnun tækjanna, tapi á leigutekjum frá öðrum hugsanlegum leigutaka eða endursölu tækjanna o.fl., sem sé bótaskylt, enda er huglægum skilyrðum væntanlega fullnægt að því er varðar grandsemi, en því til viðbótar lét stefnandi einskis ófreistað til þess að halda tækjunum í sinni vörslu. Sú fjárhæð sem stefnandi hafi þannig haft af stefnda sé a.m.k. jafn há og dómkröfur stefnanda, en líklegast nokkru hærri þar sem ekki er tekið tillit til eftirstöðva samningsfjárhæðanna sem um sé að ræða í máli þessu, þar sem það snúist bara um innborganir inn á leigugreiðslur. Að öðru leyti skýrir skuldajöfnunarkrafan sig sjálf. Vaxtakröfu er mótmælt sem órökstuddri frá fyrri tíma en þingfestingu málsins. Stefndi vísar m.a. til meginreglna samninga-, kröfu- og skaðabótaréttarins og laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, einkum XVI. kafla, 100. gr. XX. kafla laganna, einkum 139. gr. og 141. gr. Um vexti er vísað til vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. nú lög nr. 38/2001, en um málskostnað er vísað til 130. gr., laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 en stefndi, sem er ekki virðisaukaskattskyldur, þarf auk málflutningslauna að fá dóm fyrir virðisaukaskattinum til þess að sleppa skaðlaus frá málssókn þessari. NIÐURSTAÐA Í bréfi stefnda til skiptastjóra stefnanda dagsettu 6. júní 2003 segir m.a. að greiðslur hafi borist stefnda eftir að bifreið hafði verið tekin frá Plúton ehf. vegna ógreiddra reikninga og að fulltrúum fyrirtækisins gert ljóst að tækin sem á leigu væru yrðu sótt í kjölfarið. Bifreiðin hafi verið afhent aftur eftir að greiðsla hefði borist til stefnanda 25. maí 2001 þar sem leiga fyrir janúar og febrúar þess árs var greidd. Þann 6. júlí 2001 hafi Plúton verið send aðvörun um riftun þar sem kaupsamningi hefði verið rift hefði greiðsla ekki borist. Samkomulag hefði komist á um að greiddar yrðu 500.000 krónur til þess að koma í veg fyrir að fyrirtækið missti tækið. Greiðslur hafi borist 24. og 27. júlí 2001. Af þessu má vera ljóst að greiðslur sem hinu gjaldþrota fyrirtæki bar að greiða til stefnda samkvæmt samningi hafi verið komnar í vanskil er þær voru inntar af hendi til hans og samkvæmt nefndu bréfi nema greiðslur þessar samtals sömu fjárhæð og stefnandi krefur um riftun á hér. Þrátt fyrir eðli samningssambands þess sem var með stefnda og Plúton ehf. verður að líta á greiðslu vanskilanna sem greiðslu á skuld í skilningi 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kemur þá til álita hvort hin séstöku undanþáguskilyrði framangreindarar 1. mgr. séu uppfyllt. Er þess fyrst að gæta að ákvæði þessi skýrast þröngt og sönnunarbyrðin um það að þau séu til staðar hvílir á stefnda. Af hans hálfu hefur ekki verið sýnt fram á að reglur XVII. kafla laga um gjaldþrotskipti leiði til að skuldin hefði greiðst við skiptin. Þeirri fullyrðingu stefnanda, að engar greiðslur fyrir verkefni unnin á tímabili því, er atvik máls þessa taka til, sé að finna í bókhaldi stefnanda, er ekki mótmælt og þykir ekki sýnt fram á hér að greiðsla hafi verið nauðsynleg til að komast hjá tjóni. Þá verður litið til þess að stefndi, sem er fyrirtæki sem stundar lánsviðskipti, mátti vita um hvernig komið væri fyrir Plúton ehf. sem var í verulegum vanskilum við stefnda. Verður því ekki fallist á að nefnd undanþáguskilyrði 1. mgr. 139. gr. laga um gjaldþrotaskipti eigi við hér. Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfu stefnanda um riftun greiðslna stefnanda eins og krafist er í stefnu. Eins og að framan greinir voru allar greiðslur vegna samninga aðila í vanskilum og því ekki fallist á lækkunarkröfu stefnda vegna þess að einhverjar greiðslur hafi verið eðlilegar leigugreiðslur. Þá er ekki unnt að taka afstöðu til skuldajafnaðarkröfu stefnda gegnvart stefnanda þar sem óljóst er hvort og þá með hvaða hætti þrotabúið hafi valdið stefnda tjóni. Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga um gjaldþrotskipti o.fl. verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.279.000,64 krónur. Stefnandi krafði stefnda fyrst um greiðslu með bréfi dagsettu 24. maí 2002 og verður stefndi dæmdur til að greiða dráttarvexti frá 24. júní 2001 til greiðsludags. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 300.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Rift er greiðslu á skuld Plútons ehf. við stefnda, Lýsingu hf., að fjárhæð 1.279.000,64 krónur. Stefndi greiði stefnanda 1.279.000,64 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 4. júní 2001 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 405/2006
Lífeyrissjóður
Sveitarfélagið D krafðist þess að viðurkennt yrði að því væri heimilt að greiða iðgjald vegna nafngreinds sveitarstjóra síns til B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins á grundvelli laga nr. 1/1997 um sjóðinn, en sveitarstjórinn hafði greitt iðgjöld til sjóðsins vegna fyrri starfa sinna frá árinu 1968. Sjóðurinn taldi að lagaheimild stæði ekki til þessa. Aðilar málsins deildu um hvernig skýra bæri 5. mgr. 4. gr. laganna þar sem fram kemur að launagreiðendur, sem fengið höfðu heimild fyrir árslok 1996 til að greiða iðgjald til sjóðsins fyrir starfsmenn sína, hafi áfram sömu heimild til að greiða iðgjald til B-deildar sjóðsins fyrir þá starfsmenn sína og aðra sjóðsfélaga sem greiddu iðgjald til sjóðsins fyrir árslok 1996. Talið var, með vísan til athugasemda við greinina sem fylgdu frumvarpi til laganna, forsögu hennar og þeirra almennu markmiða sem lágu til grundvallar setningu laga nr. 1/1997, að greinina bæri að skýra á þann veg að þau sveitarfélög ein teldust hafa heimild á grundvelli hennar til að greiða fyrir starfsmenn sína til lífeyrissjóðsins sem fengið höfðu heimild stjórnar hans til slíks samkvæmt nánar tilgreindu ákvæði í eldri lögum um sjóðinn nr. 29/1963 fyrir árslok 1996. Svo háttaði ekki til um D. Var lífeyrissjóðurinn því sýknaður af viðurkenningarkröfu D.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. júlí 2006. Hann krefst þess að viðurkennd verði heimild sín til að greiða iðgjald til B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins vegna Björns Hafþórs Guðmundssonar, sveitarstjóra áfrýjanda, í samræmi við 4. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Björn Hafþór Guðmundsson var ráðinn sveitarstjóri áfrýjanda á árinu 2002. Fyrir liggur að við ráðningu hans var fallist á af hálfu áfrýjanda að lífeyrissjóðsiðgjöld af launum hans yrðu greidd til B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Hafði Björn Hafþór greitt iðgjöld til þess sjóðs vegna fyrri starfa sinna frá árinu 1968. Stefnda var tilkynnt um þessa ætlan Björns Hafþórs og áfrýjanda. Stefndi hafnaði þessari málaleitan og á þeim grunni að lagaheimild stæði ekki til þess að áfrýjanda væri heimilt að greiða iðgjald til B-deildar stefnda vegna launa Björns Hafþórs. Ágreiningur aðila snýst um þetta. II. Um stefnda gilda lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Með lögum nr. 141/1996 um lífeyrisréttindi starfsmanna ríkisins var meginmál I. kafla þeirra laga fellt inn í eldri lög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 29/1963, með síðari breytingum, og þau gefin út svo breytt sem lög nr. 1/1997. Í 2. gr. til 5. gr. síðastgreindra laga er mælt fyrir um hverjir séu og geti verið sjóðfélagar í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Um heimild launagreiðenda, annarra en ríkissjóðs, til greiðslu iðgjalds til B-deildar sjóðsins eftir gildistöku laganna er mælt fyrir í 5. mgr. 4. gr. þeirra. Þar kemur fram að slíkir launagreiðendur, sem fengið höfðu heimild fyrir árslok 1996 til að greiða iðgjald til sjóðsins fyrir starfsmenn sína, hafi áfram sömu heimild til að greiða iðgjald til B-deildar sjóðsins fyrir þá starfsmenn sína og aðra sjóðfélaga sem greiddu iðgjald til sjóðsins við árslok 1996. Aðilar málsins deila um hvort áfrýjandi, sem er sveitarfélag, hafi haft slíka heimild sem að framan greinir fyrir árslok 1996. Með lögum nr. 101/1943 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins var starfsmönnum sveitarfélaga fyrst gert kleift að greiða til sjóðsins en áskilið var að stjórn hans skyldi veita til þess heimild, sbr. 4. gr. þeirra laga. Slík heimild stjórnar var, að því er sveitarfélög varðar, efnislega óbreytt í lögum um lífeyrissjóðinn allt til 1. janúar 1997 er lög nr. 141/1996 tóku gildi, sbr. nú lög nr. 1/1997. Ákvæðið var síðast að finna í 4. gr. laga nr. 29/1963, eins og henni hafði verið breytt með lögum nr. 65/1990. Með ýmsum breytingum á lögum sem giltu á hverjum tíma um lífeyrissjóðinn var tilteknum hópum starfsmanna, sem ekki voru ríkisstarfsmenn, bætt við þá sem stjórn sjóðsins hafði upphaflega haft heimild til að taka í tölu sjóðfélaga. Óumdeilt er í máli þessu að áfrýjandi fékk aldrei, fyrir gildistöku núgildandi laga, heimild frá stjórn lífeyrissjóðsins til að greiða fyrir starfsmenn sína iðgjald til lífeyrissjóðsins. Áfrýjandi byggir á því að hvað sem því líði hafi hann við gildistöku laga nr. 98/1996 um breyting á lögum nr. 29/1963, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, ásamt síðari breytingum, sem tóku gildi 1. ágúst 1996, öðlast heimild í skilningi 5. mgr. 4. gr. núgildandi laga um lífeyrissjóðinn nr. 1/1997 til að mega greiða iðgjald til sjóðsins fyrir starfsmenn sína, þar á meðal Björn Hafþór Guðmundsson. Með áðurnefndum lögum nr. 98/1996 var ný málsgrein sett á eftir 1. mgr. 3. gr. þágildandi laga nr. 29/1963 og með henni kveðið á um að kennarar og skólastjórnendur, sem ráðnir voru samkvæmt ákvæðum laga um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla og starfa við skóla sem reknir eru af sveitarfélögum samkvæmt lögum um grunnskóla, skyldu vera sjóðsfélagar í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og greiða iðgjöld til sjóðsins að nánari skilyrðum uppfylltum. Byggir áfrýjandi á því að setning þessa lagaákvæðis hafi falið í sér „formlega staðfestingu á sveitarfélögum sem launagreiðendum án nokkurra takmarkana“. Áfrýjandi hafi því fengið heimild fyrir árslok 1996 til að greiða iðgjald til lífeyrissjóðsins fyrir starfsmenn sína í skilningi 5. mgr. 4. gr. núgildandi laga um sjóðinn nr. 1/1997. III. Fram kemur í athugasemdum við 5. mgr. 4. gr. laga nr. 1/1997, sem fylgdu frumvarpi til laganna, að þeir launagreiðendur sem þar um ræðir, og fengið höfðu heimild fyrir árslok 1996 til að greiða iðgjald fyrir starfsmenn sína, væru meðal annars „fjöldi sveitarfélaga og stofnana í eigu sveitarfélaga, stéttarfélög, líknarfélög og heilbrigðisstofnanir á vegum líknarfélaga, stjórnmálaflokkar o.fl. aðilar sem fengið hafa heimild skv. 4. gr. laga nr. 29/1963, ásamt síðari breytingum, til að greiða fyrir starfsmenn sína til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 5. mgr. hafa þessir launagreiðendur „sömu heimild“ til að greiða iðgjald til B-deildarinnar og þeir höfðu til að greiða í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins.“ Með vísan til þessa og forsögu ákvæðisins, sem rakin hefur verið hér að framan, verður 5. mgr. 4. gr. laga nr. 1/1997 skýrð á þann veg að þau sveitarfélög ein teljist hafa heimild á grundvelli ákvæðisins til að greiða fyrir starfsmenn sína til sjóðsins sem fengið höfðu heimild stjórnar lífeyrissjóðsins til slíks samkvæmt 4. gr. laga nr. 29/1963, með síðari breytingum, fyrir árslok 1996, en svo háttar ekki til um áfrýjanda. Samræmist þessi skýring jafnframt þeim almennu markmiðum sem lágu til grundvallar setningu laga nr. 1/1997 að loka eldra réttindakerfi lífeyrissjóðsins, B-deild, fyrir nýjum launagreiðendum. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sýknu stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjanda. Rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 28. apríl 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Djúpavogshreppi, kt. 570992-2799, Bakka 1, Djúpavogi, gegn Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, B-deild, kt. 430269-6669, Bankastræti 7, Reykjavík, með því að sótt var þing af hálfu stefnda við þingfestingu málsins 29. júní 2004. Málið var áður dómtekið 27. maí 2005 og dómur kveðinn upp 10. júní sama ár. Málinu var skotið til Hæstaréttar 9. september sama ár af stefnanda og með dómi Hæstaréttar 16. febrúar 2006 var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkennd verði heimild hans til að greiða iðgjald til B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins vegna Björns Hafþórs Guðmundssonar, sveitarstjóra stefnanda, í samræmi við ákvæði 4. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru að sjóðurinn verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Helstu málavextir eru að stefnandi réð Björn Hafþór Guðmundsson sem sveitarstjóra Djúpavogshrepps á árinu 2002. Björn hafði áður starfað sem grunnskólakennari á Stöðvarfirði á árunum 1968 til 1982, sveitarstjóri Stöðvarhrepps á árunum 1982 til 1991, framkvæmdastjóri sambands sveitarfélaga á Austurlandi 1991 til 1998 og bæjarstjóri Austur-Héraðs 1998 til 2002. Af hálfu stefnanda segir að Björn Hafþór hafi átt aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, B-deild, til febrúarloka 2003. Í bréfi Björns Hafþórs til stefnda 20. desember 2002, dskj. nr. 10, er vísað til þess að sveitarstjórn Djúpavogshrepps hafi samþykkt aðild sveitarfélagsins að B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins vegna lífeyrisgreiðslna hans, enda hafi það verið í samræmi við samkomulag, er gert hefði verið vegna ráðningar hans. Og í bréfinu segir m.a.: „Undirritaður átti símtal við Arnfríði, starfsmann LSR í gær. Í ljós hefur komið að LSR telur sig ekki geta tekið á móti lífeyrisgreiðslum v/undirritaðs í B-deild LSR vegna þess að Djúpavogshreppur mun ekki eiga almenna aðild að LSR, heldur eingöngu v/kennara, sem hófu að greiða í sjóðinn fyrir skipulagsbreytingu á kerfinu undir lok síðustu aldar. ... Með vísun til þess að fram til þessa hefur undirritaður greitt allan starfsferill sinn (og þar af lengstan samfelldan starfstíma í 14 ár sem kennari á Stöðvarfirði), er þess eindregið óskað að LSR samþykki aðild hins aldna kennara að sjóðnum og þar með aðild Djúpavogshrepps að B-deildinni hvað einstaklinginn BJ. Hafþór Guðmundsson varðar. ...“ Hinn 20. janúar 2003 sendi stefndi stefnanda bréf, dskj. nr. 5. Þar segir: „Vísa til erindis þíns til stjórnar LSR, dags. 5. janúar sl. þar sem farið er fram á að greiða áfram til B-deildar sjóðsins af starfi sveitastjóra á Djúpavogi. Erindið var á dagskrá fundar stjórnar LSR þann 15. janúar sl. Stjórnin hafnaði erindinu þar sem ekki er fyrir að fara lagaheimild til að verða við því.“ Stefnandi byggir á því að hafa, bæði fyrir og eftir gildistöku laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997, haft heimild til að greiða iðgjöld til stefnda og vísar þar til 5. mgr. 4. gr. laganna. Stefnandi hafi uppfyllt öll ákvæði laga nr. 29/1963 til að greiða iðgjöld vegna starfsmanna til stefnda. Ákvæði 1. gr. laga nr. 98/1996 um breytingu á lögum nr. 29/1963 hafi öðlast gildi 1. ágúst 1996. Samkvæmt því hafi stefnanda verið veitt formleg heimild til að greiða stefnda iðgjöld vegna starfsmanna sinna eins og mælt sé fyrir um í ákvæði 5. mgr. 4. gr. laga nr. 1/1997. Ekki eigi sér stoð í lögum nr. 1/1997 að aðgreina skuli launagreiðendur á þann hátt að tiltekinn launagreiðandi geti haft heimild til að greiða vegna einhverra starfsmanna og um leið notið viðurkenningar sem slíkur en ekki vegna annarra starfsmanna. Þá er byggt á því að Björn Hafþór hafi átt aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, B-deild, um áratuga skeið. Stefndi hafi enga hagsmuni af að hafna kröfu stefnanda. Stefndi byggir á því að ekki sé heimilt að verða við kröfu stefnanda. Aðild að B-deild sjóðsins hafi lokið við árslok 1996. Stefnandi hafi ekki fyrir árslok 1996 fengið heimild til að greiða fyrir starfsmenn sína í sjóðinn, sbr. 5. mgr. 4. gr. laga nr. 1/1997. Heimild stefnanda til að greiða til B-deildar sé takmörkuð við kennara og skólastjórnendur. Heimild til að greiða iðgjöld starfsmanna til B-deildar hafi verið fyrir hendi fyrir þau sveitarfélög sem sótt hefðu um það og fengið samþykki stjórnar sjóðsins á grundvelli 4. gr. laga nr. 29/1963. Um hafi verið að ræða heimild fyrir stjórn sjóðsins, en stefnandi hafi ekki sótt um samþykki stjórnar sjóðsins, og hafi stefnandi því ekki haft aðild að sjóðnum í árslok 1996 nema fyrir kennara og skólastjórnendur. Ályktunarorð: Hinn 5. júní 1996 var með lögum nr. 98/1996, er taka skyldu gildi 1. ágúst sama ár, gerð sú breyting á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 29/1963 að á eftir 1. mgr. 3. gr. kom ný málsgrein er orðuð er þannig: Kennarar og skólastjórnendur, sem ráðnir eru samkvæmt ákvæðum laga um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla og starfa við skóla sem eru reknir af sveitarfélögum samkvæmt lögum um grunnskóla, skulu vera sjóðfélagar og greiða iðgjöld til sjóðsins, enda uppfylli ráðning þeirra skilyrði a-liðar I. tölul. 1. mgr. um ráðningartíma og starfshlutfall. Kennurum og skólastjórnendum er þó heimilt að greiða í annan lífeyrissjóð, ef viðkomandi sveitarfélag samþykkir aðild þeirra að þeim sjóði. Sama gildir um aðra starfsmenn grunnskóla og fræðsluskrifstofa sem ráðnir voru af ríkinu og áttu aðild að lífeyrissjóðnum 31. júlí 1996 og ráðnir eru til áframhaldandi starfs við grunnskóla sveitarfélaga og skólaskrifstofur þeirra. Í 57. gr. laga um grunnskóla nr. 66/1995 segir að lög þessi öðlist gildi og komi að fullu til framkvæmda 1. ágúst 1996, enda hafi Alþingi þá samþykkt: a. Breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem tryggi öllum kennurum og skólastjórnendum við grunnskóla, sem rétt hafa átt til aðildar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins aðild að sjóðnum. ... Ljóst þykir að tilgangur laga nr. 98/1996 hafi verið að tryggja óbreytta aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins fyrir kennara og skólastjórnendur og aðra starfsmenn grunnskóla. Með öðrum orðum öðlaðist stefnandi heimild til að greiða iðgjald til lífeyrissjóðsins fyrir kennara og skólastjórnendur og aðra starfsmenn grunnskóla hjá sér að því gefnu að þeir uppfylltu önnur skilyrði til aðildar að lífeyrissjóðnum, s.s. um ráðningartíma og starfshlutfall. Lögum nr. 98/1996 var ekki ætlað að veita öðrum starfsmönnum stefnanda aðild að lífeyrissjóðnum og var frekari réttur til slíkra aðildar háður því að heimild yrði fengin á grundvelli 4. gr. laga nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Með lögum nr. 141/1996 var gerð umtalsverð breyting á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og var eldri hluti sjóðsins, sem þá fékk nafnið B-deild, lokaður fyrir nýjum sjóðfélögum og launagreiðendum. Lög Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins voru eftir lagabreytinguna endurútgefin sem lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 4. gr. laganna var áfram tryggður réttur til aðildar að lífeyrissjóðnum fyrir kennara og skólastjórnendur sem fengið höfðu heimild til að greiða fyrir starfsmenn sína í árslok 1996. Af athugasemdum í greinargerð er fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 141/1996 verður ráðið að ákvæði 5. mgr. 4. gr. frumvarpsins vísi til þeirra launagreiðenda sem hefðu fengið heimild lífeyrissjóðsins til að greiða fyrir starfsmenn sína á grundvelli 4. gr. laga nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Naumast verður rýmri skilningur lagður í ákvæðið, enda var skýrt tekið fram í athugasemdum, er fylgdu frumvarpinu er varð að lögum nr. 141/1996, að ætlunin væri að loka eldri hluta sjóðsins en ekki að rýmka aðild að B-deildinni til þeirra sem ekki höfðu haft heimild til að greiða fyrir starfsmenn sína fyrir gildistöku laganna. Þannig verður ákvæði 5. mgr. 4. gr. laga nr. 1/1997, þar sem kveðið er á um sömu heimildir til að greiða iðgjald til B-deildar sjóðsins, ekki talið fela í sér heimild fyrir stefnanda til að greiða vegna Björns Hafþórs Guðmundssonar, sveitarstjóra stefnanda, í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins þar sem slík heimild hafði ekki verið fengin fyrir lagabreytingarnar á árinu 1996. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda, en rétt þykir að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, B-deild, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Djúpavogshrepps. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 446/2016
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem bú B ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu T á grundvelli árangurslauss fjárnáms, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 9. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum sama dag. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. maí 2016 þar sem bú sóknaraðila var tekiðtil gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfuvarnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar, verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður dæmist ekki.DómsorðHinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 27. maí 2016.Með beiðni, dags. 10. desember 2015, sembarst dóminum sama dag, krafðist sóknaraðili, Tollstjóri, kt. [...],Tryggvagötu 19, Reykjavík, þess að bú varnaraðila, Byggingafélagsins Byggðavíkehf., kt. [...], Lækjasmára 17, Kópavogi, yrði tekið til gjaldþrotaskipta meðvísan til 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. Við fyrirtöku gjaldþrotaskiptabeiðninnar 17. mars 2016 var sótt þing afhálfu sóknaraðila og varnaraðila. Varnaraðili mótmælti kröfunni og var þáþingfest ágreiningsmál þetta, sbr. 1. mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegummálflutningi 18. maí 2016. Sóknaraðili krefst þess að bú varnaraðilaverði tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili krefst þess að hafnað veðrikröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þákrefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. I. Í beiðnisóknaraðila kemur fram að varnaraðili eigi ógreidd opinber gjöld samkvæmtframlögðu greiðslustöðuyfirliti. Hinn 24. september 2015 hafi verið gertfjárnám hjá honum sem hafi lokið án árangurs. Skuldastaða hans við embættið sénú eftirfarandi, auk 15.000 kr. gjalds í ríkissjóð vegna kröfu þessarar: Höfuðstóll 1.203.001 kr. Dráttarvextir 2.294.036 kr. Kostnaður 19.100 kr. Samtalskrafa 3.516.137 kr. Krafasóknaraðila um gjaldþrotaskipti sé studd við 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en ekkert gefi til kynna að varnaraðili séfær um að standa í skilum við sóknaraðila nú þegar eða innan skamms tíma. Sóknaraðilikveðst ábyrgjast greiðslu alls kostnaðar af meðferð þessarar kröfu og afgjaldþrotaskiptum ef til þeirra kemur. II. Ígreinargerð varnaraðila segir að varnaraðili hafi sætt skattrannsókn hjá hinuopinbera frá árinu 2007 til ársins 2009. Málið hafi byrjað hjá skattstofuHafnarfjarðar þar sem starfsmaður hafi gert mistök í starfi þegar varnaraðilihafi óskað eftir vsk númeri. Yfirmaður skattstofunnar hafi hótað varnaraðilaskattrannsókn og hún farið fram. Áður en rannsókn hafi lokið hafifyrirsvarsmaður varnaraðila verið kærður. Varnaraðili telur að „yfirvaldið“hafi brotið gegn meginreglum stjórnsýsluréttar. Málsmeðferð hjáskattrannsóknarstjóra ríkisins hafi endanlega lokið 21. júní 2010. Varnaraðilihafi verið afskráður úr hlutafélagskrá með bréfi 14. júní 2010 og verið afskráðí marga mánuði en félagið verið opnað aftur. Varnaraðili hafi ekki getað vegnaágreinings við ríkisskattstjóra starfað sem skyldi, en um sé að ræða margþættbrot yfirvaldsins. Varnaraðili kveðst áskilja sér rétt til skaðabóta og gerakröfu um niðurfellingu krafna á hendur varnaraðila. III. Samkvæmt1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. geturlánardrottinn krafist þess að bú skuldarans verði tekið til gjaldþrotaskipta,hafi fjárnám verið gert hjá skuldaranum án árangurs að einhverju leyti eða ölluá síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag, enda sýni skuldarinn ekki fram á aðhann sé allt að einu fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum þegarþær koma í gjalddaga eða verði það innan skamms tíma. Árangurslaustfjárnám var gert hjá varnaraðila 24. september 2015 vegna ógreiddra opinberragjalda. Fullyrðingar varnaraðila um að brotið hafi verið á honum viðskattrannsókn eru með öllu órökstuddar og fá því ekki hnekkt að árangurslaustfjárnám var gert hjá varnaraðila 24. september 2015. Varnaraðili hefur ekkisýnt fram á að honum sé kleift að standa við skuldbindingar sínar viðsóknaraðila og ber því samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. að fallast á kröfu sóknaraðila, um að bú varnaraðilaverði tekið til gjaldþrotaskipta. Úrskurð þennankveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r or ð: Að kröfusóknaraðila, Tollstjóra, er bú varnaraðila, Byggingafélagsins Byggðavík ehf.,kt. [...], tekið til gjaldþrotaskipta.
Mál nr. 642/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. október 2017, þar sem varnaraðila var gertað sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 17. október 2017 klukkan 16 ogeinangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Varnaraðili er undir rökstuddum grunum brot sem getur varðað fangelsisrefsingu samkvæmt lögum nr. 65/1974 um ávana-og fíkniefni. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. október 2017.Lögreglustjórinn áSuðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X,fd. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 17. október2017 kl. 16:00, og á þeim tíma verði honum gert að sæta einangrun.Kærði mótmælti kröfulögreglustjóra. IÍ greinargerð kemur framað lögreglustjóranum á Suðurnesjum hafi borist tilkynning frá Tollgæslunni íFlugstöð Leifs Eiríkssonar (FLE), aðfararnótt 7. október 2017, um að kærði hefðiverið stöðvaður á tollhliði vegna gruns um að hann hefði fíkniefni falininnvortis. Um svipað leiti hafi einnig borist tilkynning frá Tollgæslunni um aðannar maður, Y, fd. [...], hefði verið stöðvaður í FLE, grunaður um að hafafíkniefni falin innvortis. Hefði skoðun Tollgæslu leitt í ljós að kærði, X,hafði greitt flugmiða Y og þeir verið í sömu bókun að koma frá Amsterdam meðflugi [...]. Í fyrstu hafi kærði ekkert viljað kannast við Y.Við skoðun Tollgæsluhefði einnig komið í ljós að kærði kom hingað til lands þann 28. september sl.þar sem hann hafði jafnframt verið stöðvaður vegna gruns um að hafa fíkniefniinnvortis og hafi sá grunur reynst réttur en kærði hafði þá 9,51 g af kókaíniinnvortis [...].Kærði og Y voru báðirfærðir á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja í því skyni að rannsaka hvort þeir hefðufíkniefni falin innvortis. Við þá skoðun reyndist kærði hreinn en Y hafði 21pakkningu af fíkniefnum innvortis. IILögreglustjóri segirrannsókn þessa máls á frumstigi. Rannsaka þurfi aðdraganda ferðar kærða og Ytil og frá landinu. Þá þurfi ennfremur að rannsaka tengsl þeirra innbyrðis ogvið hugsanlega vitorðsmenn á Íslandi og eða erlendis auk annarra atriða. Magnhinna meintu fíkniefna, sem þegar hafi fundist í fórum kærðu, þyki eindregiðbenda til þess að hin meintu fíkniefni hafi verið ætluð til sölu og dreifingarog að háttsemi hans kunni að varða við ákvæði 173. gr. a almennra hegningarlaganr. 19/1940 auk ákvæða laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Lögregla teljiað ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif ásamseka gangi hann laus.Með vísan til allsframangreinds, rannsóknarhagsmuna, a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, laga nr.65/1974 um ávana og fíkniefni, telji lögreglustjóri brýna hagsmuni standa tilþess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 17.október 2017 kl. 16.00, og að kærði sæti einangrun á þeim tíma.IIISamkvæmt rannsóknargögnummálsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot semfangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er á frumstigi. Haldi kærðióskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrifá samseka eða koma sönnunargögnum undan. Með vísan til a. liðar 1. mgr. 95.gr., og 2. mgr. 98. gr. laga um meðferð sakamála, er fallist á kröfulögreglustjóra um að kærða verði gert að sæta gæsluvarðahaldi og að honum verðigert að sæta eingrun meðan á gæsluvarðhaldi standi eins og krafist er og nánargreinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður uppBogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sætagæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 17. október 2017 kl. 16:00. Kærði sæti einangrun ámeðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 72/2000
Ríkisstarfsmenn Stjórnsýsla Áminning Andmælaréttur Sératkvæði
Framhaldsskólakennaranum A var veitt skrifleg áminning í framhaldi af fundi hjá skólameistara. Að mati Hæstaréttar var meðferð skólameistara á málinu haldin verulegum annmörkum, þar sem A hafði verið boðaður til fundar um málið án hæfilegs fyrirvara og án þess að honum hefði verið tilkynnt um efni fundarins. Þá hafði A ekki verið gefinn kostur á afriti af kvörtunarbréfi frá nemendum, sem var orsök að boðun fundarins, og honum ekki kynnt gögn um fyrri atvik, sem skólameistari skírskotaði til. Ennfremur varð ekki séð, að A hefði verið tjáð með óyggjandi hætti, að áminning í skilningi 21. gr. laga nr. 70/1996 gæti fylgt í kjölfar fundarins. Að auki var efni áminningarinnar talið ófullkomið í ýmsu tilliti. Af atvikum mátti ráða, að skólameistari hafi talið sér fært að fara með málið sem framhald fyrri kvartana og umræðna um kennslustörf A, í stað þess að miða andmælarétt hans og aðra stöðu við hinn beina aðdraganda þess. Staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu héraðsdóms, að áminningin til A hefði ekki fullnægt skilyrðum 21. gr. laga nr. 70/1996, meðal annars vegna þess, að á honum hafi verið brotinn lögvarinn andmælaréttur samkvæmt þeim lögum og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi hefur skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 23. febrúar 2000. Hann krefst þess, að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið, að hann verði sýknaður af kröfum stefnda og stefnda gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Mál þetta varðar starf stefnda við Menntaskólann í Kópavogi, þar sem hann hefur stundað kennslu allt frá árinu 1982. Snýst málið um gildi áminningar á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er skólameistari veitti honum með bréfi 27. nóvember 1998, sem rakið er í héraðsdómi ásamt greinargerð, er því fylgdi. Bréf þetta var gefið út í framhaldi af fundi hjá skólameistara 23. sama mánaðar, sem stefndi sótti samkvæmt munnlegri boðun að morgni þess dags, og að undangenginni öflun skólameistara á tilteknum upplýsingum vegna skriflegrar áskorunar stefnda að fundinum loknum. Hafði skýrsla um þær verið afhent stefnda daginn eftir, en ekki rædd við hann, og til frekari viðræðu kom ekki milli hans og skólameistara, áður en áminningin var veitt. Auk skólameistara og stefnda voru það aðstoðarskólameistari og trúnaðarmaður Hins íslenska kennarafélags við skólann, sem sátu umræddan fund. Tilefni hans var kvörtunarbréf, sem fimmtán nemendur úr hópi þýskunema stefndu höfðu undirritað og afhent aðstoðarskólameistara 10 dögum fyrr. Hafði skólameistari fengið það í hendur hinn 19. nóvember, en ekki rætt efni þess við nemendurna, áður en fundurinn var haldinn. Er bréf þetta einnig rakið í heild í héraðsdómi. Á fundinum var það lesið upp og rætt við stefnda, en honum ekki afhent afrit. Kveðst skólameistari hafa gert honum grein fyrir því, að hún liti efni þess mjög alvarlegum augum. Hún kvaðst einnig hafa rifjað það upp við stefnda í lok fundarins, að málið ætti sér alllanga forsögu, þar sem stjórnendur skólans hefðu áður þurft að eiga fundi með honum um sams konar málefni. Af hans hálfu er það staðfest, að skólameistari hafi tjáð honum, að hún væri að íhuga að veita honum áminningu. Hins vegar hafi hún ekki útskýrt nánar, hvað í því fælist. Um fund þennan liggur ekki fyrir staðfest fundargerð, en skólameistari ritaði um hann minnisblað, sem ekki var borið undir aðra. Um fyrri samskipti stefnda og stjórnenda skólans er þess einkum að geta, að skólameistara höfðu einnig borist kvartanir frá nokkrum nemendum stefnda rúmu ári fyrr, í október 1997. Var hinn 15. þess mánaðar haldinn fundur sömu aðila, þar sem farið var yfir þær kvartanir, og samkvæmt minnisblaði skólameistara um hann varð það að samkomulagi milli þeirra, að stefndi og trúnaðarmaður kennara fengju að skoða málið, áður en til áminningar kæmi. Kveðst skólameistari hafa ritað áminningarbréf ásamt greinargerð nokkrum dögum eftir fundinn, en ekki afhent það stefnda vegna þess, að hann hafi tilkynnt veikindaforföll með læknisvottorði hinn 22. október. Óumdeilt er, að því máli var ekki fylgt eftir að svo stöddu, en stefndi virðist hafa mætt aftur til starfa rúmum tveimur vikum síðar. Að sögn skólameistara vísaði hún til þessara skjala á fundinum 23. nóvember 1998, en óumdeilt er, að þau voru ekki sýnd stefnda þá né fyrr. Fyrir liggur hins vegar, að þau eru nær orðrétt samhljóða áminningarskjölunum frá 27. nóvember 1998. II. Nánari atvikum málsins og málsástæðum aðila er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi telur það þó missagt í VIII. kafla dómsins, að því hafi ekki verið haldið fram af hans hálfu, að stefnda hafi verið kynnt fyrir fundinn 23. nóvember 1998, að skólameistari hefði í hyggju að veita honum áminningu vegna kennslustarfa hans. Af greinargerð áfrýjanda í héraði verður ekki séð, hvort þessi athugasemd er réttmæt eða ekki, en hvað sem því líður verður hún ekki talin raska gildi dómsins, þar sem í honum segir skýrum stöfum, að héraðsdómari telji ósannað, að stefnda hafi verið tilkynnt fyrirfram um tilefni fundarins. Áminning samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 er alvarleg ráðstöfun, sem til þarf að vanda bæði að formi og efni, enda eru við hana bundin þau sérstöku réttaráhrif, að hún geti verið nauðsynlegur undanfari brottvikningar úr starfi, sbr. 44. gr. laganna. Á það verður að fallast með héraðsdómara, að meðferð skólameistara á máli stefnda hafi verið haldin verulegum annmörkum. Þannig var stefndi boðaður til fundar um málið án hæfilegs fyrirvara og án þess að séð verði, að honum hafi verið kynnt tilefni fundarins. Honum var ekki afhent kvörtunarbréfið, sem var orsökin að boðun fundarins, og honum ekki kynnt gögn um þau fyrri atvik, sem skólameistari skírskotaði til í umræðu á fundinum. Þá verður ekki séð, að stefnda hafi verið tjáð með óyggjandi hætti, að áminning í skilningi 21. gr. laga nr. 70/1996 gæti fylgt í kjölfar fundarins, en minnisblað skólameistara um fundinn verður ekki lagt til grundvallar sem fundargerð nema að því marki, sem efni þess hefur verið staðfest af hálfu stefnda og trúnaðarmanns. Erindi þeirra til skólameistara eftir fundinn var ritað þegar að honum loknum og varðaði eingöngu öflun tiltekinna upplýsinga. Eigi að síður verður ekki séð, að skólameistari hafi ætlað stefnda svigrúm til andsvara að þeim fengnum. Álykta verður af öllu þessu, að brýn nauðsyn hafi verið að boða til annars fundar á hæfilegum fresti, þar sem kostur væri að ræða málið til hlítar, áður en áminning yrði afráðin. Jafnframt þessu verður efni áminningarinnar að teljast ófullkomið í ýmsu tilliti. Þannig er áminningarbréfið sjálft ekki markvisst, þar sem staðhæfingar þess um óvandvirkni stefnda og ófullnægjandi árangur hans í starfi eru einungis settar fram með almennu orðalagi 21. gr. laganna. Hinar einstöku ávirðingar, sem um getur í meðfylgjandi greinargerð, hafa ekki verið studdar sannfærandi gögnum að öllu leyti. Í henni er að auki ekki fjallað um árangurinn af kennslu stefnda nema með óbeinum hætti, og sú staðhæfing, að hann hafi verið ófullnægjandi, er í raun ósönnuð í málinu. Af atvikum málsins og málflutningi áfrýjanda verður helst ráðið, að skólameistari hafi litið á kvörtunarbréf nemendanna sem framhald þeirrar umræðu um kennslustörf stefnda, er átt hafði sér stað í október 1997, og talið sér fært að haga meðferð málsins eftir því. Á það verður ekki fallist, að tækt hafi verið að tengja fyrri atburðinn við hinn síðari með slíkum hætti, meðal annars þar sem ósannað er, að stefndi hafi þá verið skilinn eftir í þeirri trú, að hann ætti áminningu samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 yfir höfði sér. Bar skólameistara ótvírætt að miða andmælarétt stefnda og aðra stöðu hans í nóvember 1998 við hinn beina aðdraganda málsins á þeim tíma. Að athuguðu því, sem hér hefur verið rakið, ber að fallast á það með héraðsdómara, að áminningin til stefnda 27. nóvember 1998 hafi ekki fullnægt skilyrðum 21. gr. laga nr. 70/1996, meðal annars þar sem á honum hafi verið brotinn lögvarinn andmælaréttur samkvæmt þeim lögum og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður hinn áfrýjaði dómur þannig staðfestur með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Í héraðsdómi er tekið upp orðrétt bréf skólameistara áfrýjanda til stefnda 27. nóvember 1998, þar sem honum var veitt áminning fyrir „að ná ekki fullnægjandi árangri í starfi og óvandvirkni í starfi sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.“ Með áminningunni fylgdi sérstök greinargerð, sem einnig er tekin upp í héraðsdómi, þar sem nákvæmari grein var gerð fyrir þeim atriðum í störfum stefnda, sem úrskeiðis fóru, og leiddu til þess að áminning var veitt. Fram er komið að hópur fimmtán nemenda stefnda sendi skólayfirvöldum bréf í nóvember 1998, þar sem tíunduð voru margs konar umkvörtunarefni við störf stefnda. Annar nemendahópur hafði ári áður borið upp kvartanir vegna stefnda, sem voru í meginatriðum sama efnis og þær, sem fram komu í nóvember 1998. Bæði skólameistari og aðstoðarskólameistari áfrýjanda gáfu skýrslu fyrir dómi, þar sem brotalamir í störfum stefnda voru nánar skýrðar. Kom meðal annars fram hjá aðstoðarskólameistara að mikið hafi verið kvartað undan störfum stefnda og að bæði nemendur og foreldrar þeirra hafi átt þar hlut að máli. Hins vegar hafi mjög sjaldan verið kvartað undan öðrum kennurum skólans. Teldu foreldrar að nemendur fengju ekki þá kennslu hjá stefnda, sem þeir þyrftu að fá, og að hann kæmi að hluta til illa fram við nemendur og niðurlægði þá. Kvaðst aðstoðarskólameistari hafa nokkrum sinnum rætt þetta við stefnda í kjölfar þess að slík mál komu upp, en viðbrögðin jafnan orðið þau að hann teldi óskiljanlegt hvers vegna þessar kvartanir væru hafðar uppi. Fleiri starfsmenn skólans gáfu skýrslu fyrir dómi og báru um margítrekaðar kvartanir nemenda undan stefnda. Skólameistari lagði það mat á störf stefnda að tilefni væri til að áminna hann fyrir þær ávirðingar, sem tilgreindar eru í áminningarbréfi og greinargerð með því. Eins og málið liggur fyrir eru engin efni til að vefengja það mat skólameistarans eða komast að þeirri niðurstöðu að of langt hafi verið gengið með því að áminna hann fyrir háttsemina, sem telst sönnuð í málinu. Áður en til áminningar kom var haldinn fundur að tilhlutan skólameistara 23. nóvember 1998, en auk skólameistarans sátu hann aðstoðarskólameistari, stefndi og trúnaðarmaður Hins íslenska kennarafélags hjá áfrýjanda. Er meðal málsskjala minnisblað skólameistara um fundinn, sem haldinn var í tilefni áðurnefnds kvörtunarbréfs nemenda fyrr í sama mánuði. Staðfest er með framburði allra fundarmanna fyrir dómi að bréfið hafi verið ítarlega rætt á þessum fundi, sem hafi staðið lengi yfir, og auk þess fyrri kvartanir af sama toga. Er óumdeilt að farið hafi verið yfir bréfið lið fyrir lið og leitað eftir afstöðu stefnda til þeirra atriða, sem þar komu fram. Stefndi ber að bréfið hafi verið lesið upp, en hann hafi ekki fengið að lesa það sjálfur. Aðstoðarskólameistari og trúnaðarmaður HÍK bera hins vegar að bæði hinn síðastnefndi og stefndi hafi fengið það eða afrit þess í hendur til yfirlestrar, en þó þannig að nöfn nemenda á bréfinu fylgdu ekki með. Því er ekki haldið fram að stefndi hafi óskað eftir að fá afrit þess til umráða. Eftir að fundinum lauk rituðu trúnaðarmaðurinn og stefndi skólameistara bréf, þar sem óskað var ýmissa upplýsinga um nemendurna, sem kvartað höfðu undan stefnda í nóvember 1998. Svör voru þegar veitt og fyrir dómi lýsti trúnaðarmaðurinn yfir að þau hafi ekki gefið tilefni til neinna sérstakra viðbragða. Áminning var síðan veitt fjórum dögum eftir að fundurinn var haldinn. Fram er komið að stefndi var munnlega kvaddur til fundarins og án þess að fundarefnið væri sérstaklega tilgreint. Það getur hins vegar engum úrslitum ráðið um niðurstöðu málsins, enda átti hann þess kost að tjá sig ítarlega um efni þess áður en ákvörðun um áminningu var tekin og naut auk þess aðstoðar trúnaðarmanns stéttarfélags síns. Við skýrslugjöf fyrir dómi kannaðist stefndi við að skólameistari hafi í lok áðurnefnds fundar viðhaft þau orð að hann væri alvarlega að hugsa um að veita honum áminningu. Stefndi viðurkennir hins vegar ekki að honum hafi verið ljóst að um væri að ræða áminningu í merkingu starfsmannalaga. Aðrir, sem hafa tjáð sig um þetta, bera á annan veg. Kvaðst skólameistari hafa á fundi árið áður, sem haldinn var vegna kvartana nemenda þá, lesið þá grein starfsmannalaga fyrir stefnda, sem um þetta fjallar, en til áminningar hafi ekki komið í það sinn vegna veikinda stefnda. Trúnaðarmaðurinn bar að þessu leyti á sama veg og að jafnframt hafi verið útskýrt fyrir þeim í hverju það fælist að veita skriflega áminningu og að síðar gæti komið til uppsagnar, ef starfsmaður bætti ekki ráð sitt. Þá er fram komið að stefndi var sjálfur trúnaðarmaður HÍK hjá áfrýjanda 1993 til 1996. Í ljósi þess, sem að framan er rakið, tel ég ókleift að fallast á þá staðhæfingu stefnda að honum hafi ekki verið ljóst hvers konar áminning það var, sem til greina kæmi að veita honum. Að virtu því, sem að framan er rakið, og gögnum málsins að öðru leyti tel ég enga þá annmarka við málsmeðferðina vera í ljós leidda, sem valdið geti því að fella eigi úr gildi þá áminningu, sem stefnda var veitt. Samkvæmt því beri að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda í málinu. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 29. nóvember 1999. Málið höfðaði Allan Rettedal, kt. 250148-8019, Hávallagötu 5, Reykjavík, með stefnu birtri 30. mars 1999 á hendur Menntaskólanum í Kópavogi, kt. 631173-0399, Digranesvegi, Kópavogi. Málið var þingfest 7. apríl og dómtekið 1. nóvember síðastliðinn að loknum munn­legum málflutningi. Stefnandi krefst þess að ógilt verði með dómi áminning sem skólameistari Mennta­skólans í Kópavogi veitti honum 27. nóvember 1998 á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Að auki krefst stefnandi máls­­­kostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins og verði þar tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþjónustu. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati dómsins. I. Stefnandi Allan Rettedal er af erlendum uppruna, en talar góða íslensku miðað við mann sem ekki hefur íslensku að móðurmáli. Hann er fæddur í Bandaríkjunum, en flutti til Kanada 1971. Þar lauk hann BA prófi í ensku og þýsku og MA prófi í þýsku og kenndi um skeið. Hann flutti til Íslands 1980 og hóf kennslu á Sauð­ár­króki, en hefur verið tungumálakennari í fullu starfi við Menntaskólann í Kópa­­vogi frá haust­­önn 1982. Hann er nú íslenskur ríkisborgari og fastráðinn kennari við skólann. Haustið 1998 hafði stefnandi umsjón með fjórum áföngum í þýsku og kenndi yfir eitt hundrað nemendum í sex hópum. Hinn 30. október 1998 tóku fimmtán af átján nemendum í þýskuáfanga 302 sig saman og undirrituðu kvörtunarbréf vegna stefnanda, sem einn nemendanna hafði ritað. Efni bréfsins er svohljóðandi: ,,Ágæti skólameistari og aðstoðar skólameistari Við undirrituð viljum koma á framfæri kvörtun vegna eins kennara hér við skólann, sá sem um ræðir er Allan Retterdal (sic) þýskukennari. • Því miður verðum við að segja að okkur finnst kennslan engan vegin (sic) vera fullnægjandi. Skoðun okkar er sú að við gætum allt eins verið að taka p-áfanga þar sem að við fáum enga hjálp. Hann segjir (sic) okkur að spyrja ef það sé eitthvað sem við ekki skiljum, en þegar við spyrjum er svarið ávalt (sic) “þið eigið að kunna þetta”, “þetta stendur í bókinni” eða “lít ég út fyrir að vera orðabók?” Yfir­leitt fylgir svarinu svipur sem gefur til kynna að hans raunverulega meining sé “hvað ert þú að spyrja mig að svona fáránlegum hlutum, þar sem að þú ert nú bara hálfviti sem ert að eyða mínum dýrmæta tíma”. Sem í raun skilur okkur á nákvæmlega sama stað og fyrr. • Okkar meining er sú að þegar þetta er alltaf svarið sem við fáum í stað þess að hlutirnir séu útskýrði (sic) einu sinni, en áfram er haldið með námsefnið á sama hraða og áður hlýtur það að koma niður á okkur fyrr eða síðar. Það liggur í augum uppi að ef við gætum kennt okkur þetta sjálf þá værum við ekki í skóla. • Frímínútur eru eftir hans höfði en ekki eftir bjöllu skólans, sem hefur leitt til þess að nemendur hafa fengið seinnt (sic) fyrir það eitt að fara eftir henni. Ástandið er orðið það slæmt að nemendur eru farnir að taka tíman (sic) á skeiðklukkum til þess að mæta alveg örugglega ekki of seint, eða fara bara ekki í frímínútur yfir höfuð af sömu ástæðu. S.s. nemendur eru hættir að taka mark á bjöllu skólans sem ætti ekki að gerast þar sem að hún ætti einmitt að vera samtenging milli allra nemenda og kennara. • Nafnakall fer fram á meðan fólk er enþá (sic) að setjast niður og því ekki nokkur leið fyrir þá sem eru fremstir í stafrófinu að heyra þegar þeir eru kallaðir upp. Auk þess sem flest öll kennsla fer fram í muldri upp við töflu sem fólk sem situr aftast heyrir ekki, sem aftur á móti leiðir til þess að þeir geta ekki fylgst með því sem er í gangi. Sömu sögu er að segja ef maðurinn er beðin (sic) kurteislega um að hækka röddina aðeins svo að heyrirst (sic) í honum. Svarið við því er: hlusta og þegja þó svo að þögnin sé svo mikil að hægt er að heyra manninn á fremsta borði skrifa. • Annað er að þegar komið er inn í stofuna hvort sem er í byrjun tímans eða eftir frímínútur er tilfinningin ávalt (sic) sú sama “hvað er ég að gera hérna ég er hvort sem er aðeins að eyða hans dýrmæta tíma. Enda er viðmótið það að hann vildi helst vera einhversstaðar (sic) annars staðar. • Í byrjun höfðum við ekki yfir neinu að kvarta en þegar líða tók á önnina breytist ástandið eins og gerist á hverri einustu önn. Við höfum mun meira sem við myndum vilja koma á framfæri enda er þetta bara toppurinn á ísjakanum. Það er okkar ósk að þetta mál verði skoðað og einhverjar bætur gerðar, enda erum við ekki tilbúin til þess að greiða full skólagjöld fyrir eitthvað sem við fáum ekki og neyðumst fá okkur aukakennslu til þess að falla ekki á prófunum.” II. Bréfritari afhenti Erni Sigurbergssyni aðstoðarskólameistara kvörtunarbréfið 13. nóvember 1998, en skólameistari, Margrét Friðriksdóttir, fékk það í hendur 19. sama mánaðar þegar hún kom til starfa eftir orlof. Daginn eftir ræddi hún við Þórdísi Magnús­dóttur trúnaðar­­mann kennara innan Hins íslenska kennarafélags (H.Í.K.) og boðaði hana á fund með sér og aðstoðar­skólameistara 23. nóvember þar sem ræða ætti kvörtunarbréf frá nemendum stefnanda. Stefnandi fékk munnlega boðun til fundarins 23. nóvember. Að hans sögn tilkynnti aðstoðarskólameistari honum um fundinn, lík­lega eftir hádegi þann dag, og sagði það eitt að skólameistari vildi ræða við hann á skrifstofu sinni. Er þeim fram­burði ekki mótmælt af hálfu Arnar Sigur­bergs­sonar, sem kvaðst þó ekki muna hvort hann hefði tilkynnt stefnanda um fundinn. Að sögn Margrétar Friðriksdóttur boðaði hún stefnanda til fundarins og kvaðst hún hafa tjáð honum að ræða ætti kvörtunarbréf nemendanna, án þess að hún hefði minnst á fyrir­hugaða áminningu. Engin fundargerð var rituð á fundinum, sem hófst síðdegis 23. nóvember og stóð hátt á þriðju klukkustund samkvæmt vitnisburði Þórdísar trúnaðarmanns. Fyrir fundinum lá umrætt kvörtunarbréf. Er upplýst að skólameistari hafi lesið efni þess í heyranda hljóði og gefið stefnanda kost á að tjá sig um málið. Samkvæmt bókun sem skólameistari gerði eftir fundinn og ekki var lesin upp eða kynnt öðrum viðstöddum segir svo um viðbrögð stefnanda: ,,Hann áleit þessa kvörtun ekki sanngjarna og taldi nemendur vera að segja hluti sem þeim væri ekki alvara með. Hann sagðist hafa verið veikur á síðasta ári og því hefði ekki allt gengið sem skildi þá en svo væri ekki nú og því væru hlutirnir miklu betri. Hann taldi vera erfiða einstaklinga í hópnum [þýskuáfanga 302] en hópurinn væri þó í heild ekki slæmur og því skildi hann ekki þessa gagnrýni. Allan og trúnaðar­maður skoðuðu bréfið og málið var rætt ítarlegar. Allan fullyrti að nemendur kvörtuðu almennt mikið og að öðruvísi væri tekið á kvörtunum vegna hans en annarra kennara. Skólameistari greindi frá því að mjög sjaldan eða nær aldrei væri kvartað undan kennurum skólans til skólameistara eða aðstoðar­skólameistara og á sl. önnum hefðu einungis borist kvartanir vegna Allans. Í lok fundar útskýrði skólameistari fyrir Allan að efni bréfsins væri af mjög alvarlegum toga og minnti hann á að stjórnendur skólans hefðu, í gegnum árin, átt marga fundi með honum um samskonar mál og því mundi þetta væntanlega leiða til skriflegrar áminningar.” Margrét Friðriksdóttir, Örn Sigurbergsson og Þórdís Magnúsdóttir staðfestu fyrir dómi að umræddur fundur hefði farið fram á þann veg sem lýst er í bókun skóla­meistara. Þó kvaðst Þórdís ekki muna hvort hún og stefnandi hefðu fengið kvörtunar­bréfið í hendur. Stefnandi kvað Margréti skólameistara hafa sagt í upphafi fundarins að meðal nemenda hans væri mikil og almenn óánægja með kennsluhætti hans, en síðan hefði hún dregið úr og sagt að sér hefði borist kvörtunarbréf frá nemendum í þýsku­­áfanga 302. Hún hefði í framhaldi af því lesið bréfið upphátt á fundinum og kannaðist stefnandi við að umkvörtunarefnin hefðu verið rædd lið fyrir lið og að hann hefði þá þegar veitt nokkur andsvör. Samkvæmt dómsframburði stefnanda hefði hann lýst því yfir á fundinum að hann væri ósáttur við gagnrýni nemendanna á kennsluhætti hans og að hann teldi ávirðingar í bréfinu í sinn garð vera rangar og ósannar. Stefnandi kvaðst ekki hafa fengið að sjá bréfið á fundinum. Varðandi niðurlags­orð hinnar til­vitnuðu bókunar (minnisblað skólameistara) staðfesti stefnandi að skóla­meistari hefði í lok fundarins minnst á fyrri fundi þar sem kvartanir sama efnis hefðu verið ræddar án þess að tilteknir fundir hefðu verið nefndir í því sambandi. Hann kvað skólameistara ekki hafa tilgreint sérstakar ástæður til áminningar í skilningi 21. gr. starfsmannalaga og sagði um lokaorð skólameistara samkvæmt bókun hennar eftir fundinn: ,,Ef ég man rétt þá sagði hún að hún væri alvarlega að hugsa um að veita mér áminningu.” Ágreiningslaust er að stefnandi fékk hvorki afhent ljósrit af kvörtunarbréfinu né öðrum gögnum sem skólameistari studdist við á fundinum. Stefnandi kvaðst ekki hafa vitað að önnur gögn hefðu verið þar til umfjöllunar. Að fundi loknum rituðu stefnandi og Þórdís Magnúsdóttir trúnaðarmaður sam­dægurs bréf til skólameistara þar sem óskað var eftir að skoðaðir yrðu eftirfarandi þættir vegna kvörtunarbréfs nemendanna fimmtán: ,,1. Samsetning hópsins sem skrifaði bréfið • Hversu margir nemendur eru í árekstrum í töflu • Veikindi nemenda • Fjarvera vegna barns • Tungumálakunnátta nemenda í íslensku vegna búsetu erlendis • Námsstaða hópsins almennt • Annar hugsanlegur vandi nemenda óháður skóla Þessi atriði gætu hugsanlega skýrt að nemendur telji sig ekki fá viðeigandi kennslu, sem þá gæti verið byggt á misskilningi þeirra. 2. Seinkomur og fjarvistir nemenda í þessum ákveðna hópi verði bornar saman við mætingar þeirra almennt og svo aftur við aðra óskilda hópa. Slík skoðun gæti leitt í ljós að um misskilning væri að ræða hjá nemendum að þeir söfnuðu frekar seinkomum og fjarvistum hjá viðkomandi kennara en hjá öðrum kennurum skólans.” Skólameistari og aðstoðarskólameistari hófu þegar athugun á framangreindum atriðum og luku henni samdægurs með skýrslu til stefnanda og trúnaðarmanns, sem Margrét skólameistari kvaðst hafa afhent þeim daginn eftir, 24. nóvember. Skýrslan er í formi bréfs og er þess ekki getið að stefnanda sé veittur frestur til þess að koma að frekari andmælum. Þórdís trúnaðarmaður kvaðst fyrir dómi ekki vita hvenær hún hefði fengið vitneskju um niðurstöður könnunarinnar og kvaðst ekki hafa vitað fyrr en eftir á að stefnandi hefði hlotið áminningu þremur dögum síðar. Stefnandi kvað skýrsluna hafa verið setta í hólf hans á kennarastofu og hefði Margrét ekki rætt málið frekar áður en til áminningar hefði komið. Örn Sigur­­bergs­son kvaðst halda að skóla­meistari hefði afhent skýrsluna með því að setja hana í hólf stefnanda. Samkvæmt vitnisburði Arnar og Þórdísar töldu þau bæði að gengið hefði verið út frá því í lok fundarins 23. nóvember að stefnandi og trúnaðarmaðurinn fengju tæki­færi til að afla gagna og tjá sig frekar um fram komnar ávirðingar áður en ákvörðun yrði tekin um skriflega áminningu. Kom þetta sérstaklega skýrt fram í vætti Þórdísar, sem taldi að skólameistari hefði veitt þeim frest í ,,viku eða eitthvað slíkt”. Margrét skóla­meistari kvaðst hafa litið svo á að eftir fundinn hefðu stefnandi og trúnaðar­maðurinn fengið ákveðið svigrúm til að koma að frekari athugasemdum og gögnum. Hún taldi að þau hefðu fullnýtt sér þann rétt með ritun bréfsins 23. nóvember, sem svarað hefði verið sam­­dægurs. III. Hinn 27. nóvember 1998 kallaði skólameistari stefnanda á sinn fund og afhenti honum í viðurvist aðstoðarskólameistara áminningarbréf svohljóðandi: ,,Sem skólameistari Menntaskólans í Kópavogi og yfirboðari þinn tel ég mig knúna til að veita þér áminningu fyrir að ná ekki fullnægjandi árangri í starfi og fyrir óvand­virkni í starfi sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Eins og þér var kynnt á fundi með undirritaðri ásamt aðstoðarskólameistara Erni Sigurbergssyni og trúnaðarmanni Þórdísi Magnúsdóttur, þann 23. nóvember sl., lýsir það sér í síendurteknum kvörtunum nemenda og forráðamanna, sjá meðfylgjandi greinargerð. Á framangreindum fundi var þér kynnt efni fyrirhugaðrar áminningar og þér gefinn kostur á að tala máli þínu, í samræmi við 21. gr. laga nr. 70/1996. Framangreind háttsemi telst vera af þeim toga að varði áminningu samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996. Með áminningarbréfi þessu er þér gefinn kostur á að bæta ráð þitt, en verði ekki breyting þar á, leiðir það til uppsagnar á ráðningarsamningi, án frekari fyrirvara.” Hin tilvitnaða greinargerð sem fylgdi áminningunni hljóðar svo: ,,Allan Rettedal hefur verið tungumálakennari við Menntaskólann í Kópavogi frá haustönn 1982. Á undangengnum árum eða a.m.k. frá hausti 1987 hafa borist endur­teknar kvartanir vegna kennslu Allans Rettedal í þýsku og samskiptaörðugleika við nemendur. Kvartanir hafa borist frá einstaka nemendum, nemendahópum og for­eldrum/forráðamönnum. Stjórnendur skólans hafa ítrekað rætt þessar kvartanir við Allan án sýnilegs árangurs til frambúðar. Þá var settur leiðsagnarkennari honum til stuðnings skólaárið 1996-1997. Á haustönn 1997 bárust kvartanir frá nemendum Allans úr þremur áföngum til skólameistara. Einnig frá fulltrúum nemenda í skólaráði á skólaráðsfundi. Á haustönn 1998 hefur borist skrifleg kvörtun í sex liðum frá nemenda­hópi í þýsku. Kvartanir nú og áður felast einkum í: • Kennslan þykir ófullnægjandi; þegar þörf er nánari skýringa á kennsluefninu t.d. hvað varðar málfræði þá er kennarinn ekki tilbúinn til frekari útskýra. Ennfremur neitar kennarinn að aðstoða nemendur í kennslustundum. Þá þykir nemendum þörf á útskýringum með íslenskum dæmum sem þeir telja kennarann ekki hafa á valdi sínu. Nemendur telja kennslustundir ekki skila árangri þar sem litla sem enga leiðsögn er að fá. Nemendur tekja (sic) sig eins geta tekið P-áfanga eins og að sitja í kennslu. • Samskiptaörðugleikar; kvartað er undan óbilgirni af hálfu kennarans þegar nem­endur þurfa að leita til hans með ýmis mál s.s. spurningar varðandi verkefni og aðra vinnu í áföngum. Kvartað er undan ósanngirni og að kennarinn niðurlægi nemendur í kennslustundum. Dæmi eru um að nemendur treysta sér ekki til að mæta í kennslu­stundir ef þeir hafa ekki náð að skilja heimaverkefni til hlítar sökum þeirrar niður­­lægingar sem bíði þeirra af hálfu kennarans, á það jafnt við um duglega nem­endur sem aðra. Nemendur telja sig ekki geta einbeitt sér í kennslustundum sökum neikvæðs aga sem leiðir til mikillar vanlíðunar. • Viðvistarskráning; kvartað er undan ranglátri meðferð fjarvistarskráningar þar sem aðrar reglur gildi hjá Allan Rettedal en almennt í skólanum t.d. þegar um sein­komur er að ræða. • Próf; kvartanir berast frá nemendum Allans og foreldrum þeirra þar sem efast er um réttlátt mat á prófum og verkefnum nemenda. Kvartað er yfir að kennar­inn hafi fyrirfram mótaðar skoðanir á námsgetu einstakra nemenda og erfitt sé að breyta þeirri ímynd. Skólameistari hefur sent prófúrlausnir í endurmat utan skólans. • Úrsögn úr þýsku; nemendur hafa óskað eftir að segja sig úr áföngum af ofan­töldum ástæðum og hafa þeir gengið svo langt að sækja þýsku í öðrum skólum af þeim sökum.” Margrét Friðriksdóttir skólameistari kvaðst fyrir dómi ekki muna hvort hún hefði kynnt stefnanda inntak og réttaráhrif áminningar í skilningi 21. gr. starfsmanna­laga áður eða þegar til áminningar hefði komið í nóvember 1998. Hún kvaðst halda að svo hefði ekki verið og bætti því við að ef ekki, þá hefði hún kynnt honum þau atriði í október 1997 þegar staðið hefði til að veita honum áminningu. Örn Sigur­bergs­son aðstoðar­skólameistari kvaðst ekki muna hvort Margrét hefði kynnt stefnanda hvað fælist í slíkri áminningu. Þórdís Magnúsdóttir trúnaðarmaður bar að Margrét hefði kynnt þetta fyrir stefnanda, annað hvort á fundi í október 1997 eða á fundinum 23. nóvember 1998. Hún kvað skóla­meistara einnig hafa þurft að útskýra þetta fyrir sér þar sem hún hefði ekki vitað hvað fælist í slíkri áminningu. IV. Með bréfi lögmanns stefnanda 17. desember 1998 var þess óskað að skóla­meistari sendi ljósrit ,,af öllum þeim gögnum sem umrædd áminning byggðist á.” Jafnframt tilkynnti lögmaðurinn að stefnandi áskildi sér allan rétt til hvers kyns réttar­úrræða í tilefni af áminningunni. Svarbréf skólameistara frá 30. desember hljóðar svo: ,,Sem svar við bréfi þínu frá 17. desember sl. sendast umbeðin gögn.” Gögnin sem fylgdu svarbréfinu voru þessi: 1. Minnisblað Margrétar Friðriksdóttur frá nóvember 1989, að mestu leyti sama efnis og greinargerðin sem fylgdi áminningarbréfi 27. nóvember 1998. Margrét kom þá að málinu sem aðstoðarskólameistari. 2. Bókun Margrétar eða minnisblað eftir fund hennar og skólameistara með stefnanda 19. júní 1991. Þar er bókað að skólameistari hafi gert stefnanda grein fyrir því að vegna endur­tekinna kvartana sl. ár geti skólameistari ekki mælt með honum til kennslu við skólann til frambúðar nema þessu linnti og jafnframt að skólameistari hafi sagst myndu gefa stefnanda tækifæri næsta vetur. Samkvæmt greindri bókun mun stefnandi hafa svarað gagnrýninni með svipuðum hætti og fram kemur í bókun Margrétar skóla­meistara eftir fundinn 23. nóvember 1998. 3. Bókun eða minnisblað Margrétar skólameistara eftir fund með stefnanda, Erni Sigurbergssyni aðstoðarskólameistara og Þórdísi Magnúsdóttur trúnaðarmanni 15. október 1997. Þar segir að fulltrúar nemenda í þýskuáföngum 302 og 402, þrír aðskildir hópar nemenda, hefðu komið á fund skólameistara og aðstoðarskóla­meistara og borið fram formlegar kvartanir vegna þýskukennslu stefnanda. Kvartanirnar hefðu verið þessar: • ,,Kennari svarar ekki spurningum nemenda eða snýr út úr þeim. Dæmi: “Ég er ekki með orðabók”, nemendur telja hann ekki skilja spurningarnar vegna lélegrar íslensku­kunnáttu. • Niðurlægir nemendur, sérstaklega lögðu stelpurnar áherslu á það. Þær treysta sér ekki til að mæta í tíma hjá honum ef það hefur verið eitthvað í heimaverk­efnum sem þær skildu ekki vegna þess hve Allan gerir þá lítið úr þeim. • Ósanngjarn í mati á verkefnum. • Fjarvistarskáning (sic) en (sic) ekki eins hjá honum og öllum öðrum kennurum skólans. • Nemeendur (sic) lögðu áherslu á það að fá annan kennara á vorönn annars töldu þau sig verða að kosta til dýrra aukatíma.” Fram kemur í bókuninni að skólameistari og aðstoðarskólameistari hafi gert stefnanda grein fyrir framangreindum athugasemdum og að hann hafi sagst ekki skilja þær. Kennslan hefði verið með venjulegu sniði, en hins vegar hefði heilsa hans ekki verið upp á það besta. Hann hefði sagt að hann teldi marga mjög lélega nemendur vera í umræddum hópum og að þeir nemendur sinntu ekki námi. Í niðurlagi bókunarinnar segir orðrétt svo: ,,Skólameistari greindi Allan frá því að þar sem kvartanir hefðu borist undan kennslu hans á nær hverri önn og að sl. skólaár hefði hann verið undir handleiðslu leið­sagnarkennara sæi skólameistari sér ekki annað fært en að veita honum skriflega áminningu. Það varð að samkomulagi milli skólameistara, Allans og trúnaðarmanns að Allan ásamt trúnaðarmanni fengju að skoða málið áður en til áminningar kæmi.” 4. Læknisvottorð dagsett 22. október 1997, en þar segir að stefnandi hafi verið óvinnu­fær vegna sjúkdóms frá 20. október sama ár og að óvíst sé hve lengi svo verði. 5. Óundirritað áminningarbréf Margrétar Friðriksdóttur skólameistara, dagsett 20. október 1997, ásamt meðfylgjandi greinargerð. Að frátöldum dagsetningum eru skjöl þessi nánast orðrétt samhljóða áminningarbréfi því og greinargerð sem stefnanda var afhent rúmlega ári síðar og deilt er um í máli þessu. Á spássíu eldra áminningar­bréfsins er handskrifað: ,,Þessi áminning var ekki afhent vegna vottorðs um veikindi dagsett 22/10 1997. M.F.” 6. Kvörtunarbréf nemendanna fimmtán frá 30. október 1998. 7. Bréf stefnanda og trúnaðarmanns dagsett 23. nóvember 1998. 8. Svarbréf skólameistara dagsett sama dag. 9. Minnisblað skólameistara, sem hún ritaði eftir fundinn 23. nóvember 1998. Aðspurður fyrir dómi kannaðist stefnandi við að hafa setið fundi með skóla­stjórnendum í nóvember 1989, 19. júní 1991 og 15. október 1997, sbr. liðir 1., 2. og 3. að framan og bar ekki brigður á að bókanir eða minnisblöð skólameistara eftir þá fundi gæfu rétta mynd af þeim umkvörtunarefnum sem þar hefðu verið til umfjöllunar hverju sinni. Stefnandi hefði þó ekki verið sammála efni þeirra kvartana sem þar koma fram og kannaðist ekki við að sér hefði verið settur leiðsagnarkennari [Guðrún Helgadóttir] á skólaárinu 1996-1997. Slíkt hefði heldur ekki borið á góma á fundi 15. október 1997. Um niðurlag bókunar Margrétar skólameistara eftir þann fund sagði stefnandi að hún hefði sagt: ,,Ég er alvarlega að hugsa um að veita þér áminningu.” Stefnandi kvað umræddar bókanir hvorki hafa legið frammi á fundinum 23. nóvember 1998 né hafa verið ræddar eða yfirfarnar sem slíkar á þeim fundi. Hann hefði fyrst vitað um þær og átt kost á að kynna sér efni þeirra eftir að lögmaður hans hefði aflað gagnanna í árslok 1998. Hið sama gilti um uppkast að áminningar­bréfi, sbr. lið 5. að framan. Varðandi læknisvottorð, sbr. lið 4., kvaðst stefnandi hafa verið frá vinnu vegna veikinda í rúmar tvær vikur frá og með 20. október 1997. V. Stefnandi byggir á því að hann sé ríkisstarfsmaður í þjónustu stefnda og að um réttindi hans og skyldur fari eftir lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfs­manna ríkisins. Hann bendir á að samkvæmt 44. gr. þeirra laga sé áminning á grund­velli 21. gr. laganna undanfari uppsagnar, ef hún eigi rætur að rekja til ástæðna sem þar eru greindar. Ákvörðun um slíka áminningu sé stjórn­valds­ákvörðun sem Margrét Friðriksdóttir skólameistari stefnda hafi verið bær til að taka. Samkvæmt 49. gr. sömu laga geti stefnandi ekki skotið þeirri ákvörðun til æðra stjórnvalds og því hafi verið óhjákvæmilegt að stefna menntastofnuninni til að fá áminninguna ógilta með dómi. Stefnandi telur að áminning í skilningi 21. gr. starfsmannalaga verði að byggjast á traustum grunni og að sá sem hana veiti verði að fara í einu og öllu eftir ákvæðum laganna, ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og öðrum viðurkenndum megin­­­reglum stjórn­sýslu­réttar þegar hann tekur ákvörðun um slíka aðgerð. Stefnandi telur verulega galla á málsmeðferð skólameistara í þessu tilviki valda því að ógilda beri áminninguna, en byggir ógildingarkröfu sína einnig á því að ekkert tilefni hafi verið til að veita honum áminningu. Málsástæður og lagarök stefnanda eru sem hér segir: Skólameistari hafi augljóslega metið kvörtunarbréf nemendanna fimmtán sem fullgilda sönnun þeirra ávirðinga sem þar séu bornar fram. Stefnanda hafi ekki verið kynnt efni bréfsins og honum gefinn kostur á að tjá sig um það með neinum fyrirvara áður en skólameistari hafi tekið ákvörðun um að veita honum greinda áminningu. Þá hafi stefnanda ekki verið gefið til kynna að önnur gögn lægju til grundvallar þeirri ákvörðun skólameistara. Í ljós hafi komið að ýmis önnur gögn, sum hver margra ára gömul, hafi verið lögð til grundvallar ákvörðuninni. Er að áliti stefnanda dagljóst að með þessari málsmeðferð hafi verið freklega brotið gegn and­mælarétti, sem honum sé tryggður í 21. gr. starfsmannalaga og í 13. gr. stjórn­sýslu­laga. Stefnandi byggir ógildingarkröfu sína einnig á því að ákvörðun skóla­meistara hafi byggst á ófullnægjandi gögnum og að engin tilhlýðileg athugun hafi farið fram á þeim ávirðingum sem nemendurnir fimmtán hafi borið honum á brýn. Sú fá­tæk­lega athugun sem fram hafi farið í framhaldi af ábendingu stefnanda og trún­aðar­­manns H.Í.K. 23. nóvember 1998 hafi verið framkvæmd eftir að ákvörðun hafi verið tekin um áminningu, en að svo miklu leyti sem niðurstöður þeirrar athugunar séu skiljan­legar gefi þær ekkert tilefni til aðgerðar eins og áminningar. Er ógildingar­krafan í þessu sambandi byggð á því að skóla­meistari hafi ekki fullnægt rannsóknar­skyldu sinni sam­kvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga áður en tekin hafi verið ákvörðun um að veita stefnanda áminningu. Stefnandi byggir ógildingarkröfuna enn fremur á því að ólögmætt hafi verið að veita honum áminningu í nóvember 1998 á grundvelli gagna og vangaveltna frá næsta skólaári á undan, þar sem þær hafi þá ekki verið taldar veita ástæðu til áminningar. Upplýst sé að skólameistari hafi á árinu 1997 velt því alvarlega fyrir sér að veita stefnanda áminningu og sett upp drög að greinargerð með áminn­ingar­bréfi, en ekki látið verða af áminningu. Þau gögn sem þá hafi legið á borði skóla­meistara séu nú notuð sem áminningargrundvöllur. Þetta telur stefnandi ólögmæta stjórn­­sýsluhætti. Loks byggir stefnandi ógildingarkröfu sína á því að áminning sé miklu harka­legri aðgerð gagnvart honum en ástæða hafi borið til í þessu tilviki. Skólameistari hafi því farið offari gagnvart stefnanda og þannig brotið gegn meðal­hófs­reglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Auk framangreindra lagaraka vísaði lögmaður stefnanda í málflutningsræðu sinni fyrir dómi til 14., 15. og 18. gr. stjórnsýslulaga framangreindum málsástæðum til stuðnings og rökstuddi kröfu stefnanda um máls­kostnað með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 um með­ferð einkamála og ákvæða laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. VI. Af hálfu stefnda er á því byggt að málatilbúnaður stefnanda sé í heild sinni ranglega byggður á því að ákvörðun skólameistara um að veita honum áminningu hafi verið tekin 23. nóvember 1998. Þessi ranga staðhæfing sé sem rauður þráður í öllum mála­tilbúnaði stefnanda og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda, enda sé krafa hans um ógildingu á áminningu, sem veitt hafi verið 27. nóvember 1998, við þessar aðstæður rökstudd á algerlega röngum grund­velli. Við munnlegan flutning málsins lagði lögmaður stefnda þunga áherslu á þessa máls­ástæðu og taldi jafnvel rök fyrir frávísun málsins frá dómi án kröfu á grundvelli 80. gr., sbr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá mótmælti lögmaðurinn sem of seint fram komnum málsástæðum lögmanns stefnanda sem styðjist við 14., 15. og 18. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda finndi þeirra hvergi stað í umfjöllun um máls­­ástæður í stefnu. Auk framangreindra málsástæðna byggir stefndi á því að andmælareglu 21. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996 og 13. gr. stjórnsýslulaga hafi verið vendi­lega gætt. Stefnanda hafi verið gerð ítarlega grein fyrir því á fundi 23. nóvember 1998 að til stæði að veita honum áminningu í skilningi starfs­­manna­­laga vegna þeirra ávirðinga sem getið sé um í kvörtunarbréfi nemendanna fimmtán. Bréfið, sem verið hafi hið sér­­staka tilefni áminningar, hafi verið lesið upp og rætt lið fyrir lið. Stefnanda hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um öll efnisatriði fram kominna ávirðinga og hafi hann fært fram munnlegar varnir á fundinum og óskað eftir því skriflega að fundi loknum að tiltekin atriði yrðu könnuð nánar. Þau atriði hafi verið rannsökuð gaum­gæfilega og stefnanda verið svarað sam­dægurs. Athugasemdir hans hafi þó ekki verið þess efnis að ástæða þætti til að hverfa frá fyrirhugaðri áminningu. Engu að síður hafi mál hans verið rannsakað og ítarlega upplýst samkvæmt rannsóknarreglu 10. gr. stjórn­sýslu­laga. Áminningin frá 27. nóvember 1998 byggði þannig á traustum grunni og var að áliti stefnda rétt og skylt að veita hana á grundvelli 21. gr. starfsmannalaga, þar sem stefnandi hefði sýnt af sér óvandvirkni og ófullnægjandi árangur í starfi. Af hálfu stefnda er því eindregið mótmælt að ólögmætt hafi verið að veita stefnanda áminningu á grundvelli gagna frá árinu áður. Stefnanda hafi margoft á undan­gengnum árum, meðal annars á fundum í október 1997 og 23. nóvember 1998, verið gert ljóst að óánægja væri með störf hans. Grundvöllur áminningarinnar 27. nóvember 1998 hafi verið kvörtunar­bréf nemendanna fimmtán, sem verið hafi í sam­ræmi við fyrri kvartanir sama efnis. Um allt þetta og forsögu málsins hafi stefnandi fengið að tjá sig, sem hann og hafi gert. Því er og mótmælt að áminningin sem veitt var hafi verið of harkaleg aðgerð. Samkvæmt 21. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996 hafi verið rétt og skylt að veita hana og það í raun verið eina úrræðið, svo sem komið var, til að knýja á um að stefnandi bætti ráð sitt. Skóla­meistari hafi í engu farið offari gagnvart stefnanda. Verði hér að líta til þess lög­boðna hlutverks skólameistara að kappkosta vandaða kennslu í þágu nemenda skólans, sbr. einnig vilja löggjafans í athugasemdum með frumvarpi er varð að lögum nr. 70/1996, varðandi tilgang áminninga. Vísar stefndi einnig til laga nr. 80/1996 um framhaldsskóla og til markmiða skólans. Er því mótmælt að meðal­hófs­regla 12. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin, enda hafi ekkert annað úrræði verið til­tækt en að veita stefnanda áminningu í von um að úrbætur yrðu á kennsluháttum hans. Kvartanir hafi stigmagnast ár frá ári og ekki orðið úrbætur, þótt oft hefði verið fundað með stefnanda og hann fengið leiðsagnarkennara sér til aðstoðar. Áminning hafi því verið gefin til að ná fram lögmætu markmiði og stefnanda gefinn kostur á að bæta ráð sitt. Af framangreindum ástæðum telur stefndi að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda í málinu þar sem veitt áminning sé gild að efni og formi og að ekkert tilefni sé til að ógilda hana með dómi. Jafnframt beri að dæma stefnanda til greiðslu máls­kostnaðar samkvæmt XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. VII. Stefnandi og Margrét Friðriksdóttir skólameistari Menntaskólans í Kópavogi gáfu aðilaskýrslur fyrir dómi. Er áður rakið það helsta úr framburði þeirra og vitnis­burði Arnar Sigur­bergssonar aðstoðarskólameistara og Þórdísar Magnúsdóttur trún­aðar­­manns kennara innan H.Í.K. Því er við að bæta að Margréti og Erni bar saman um að kvartað hefði verið undan stefnanda og kennsluháttum hans á nánast hverri einustu önn og að lítið hefði borið á kvörtunum nemenda og foreldra undan öðrum kennurum skólans. Margrét hóf störf við skólann haustið 1982, hún varð aðstoðar­skóla­meistari 1987 og hefur verið skólameistari frá áramótum 1993/1994. Örn hóf störf við skólann haustið 1988. Einnig komu fyrir dóm sem vitni Jónína Ingunn Jóns­dóttir Blandon fyrrum kennari í M.K., Ingibjörg Haraldsdóttir áfangastjóri hjá M.K., námsráð­gjafarnir Magnea Guð­rún Ingólfsdóttir og Guðrún (Sigríður) Helga­dóttir og loks tólf af þeim fimmtán nemendum sem stóðu að baki kvörtunarbréfinu frá 30. október 1998. Er skemmst frá því að segja að nemendurnir staðfestu efni bréfsins og undirskrift sína, en flestir drógu þó úr einstökum fullyrðingum og alhæfingum sem þar koma fram. Telur dómurinn ekki efni til að rekja framburð einstakra nemenda eða nafn­greina þá hér, en aðeins einn þeirra hefur lokið námi við skólann. Þó skal nefnt að átta af nemendunum tólf sem báru vitni náðu þýskuáfanga 302 hjá stefnanda. Verður nú rakið það helsta úr framburði annarra vitna sem stefndi leiddi til að sýna fram á að áminningin frá 27. nóvember 1998 hefði verið byggð á málefnalegum ástæðum. Vitnið Jónína Ingunn Jónsdóttir Blandon bar að hún hefði verið tungumála­kennari við menntaskólann í 32 ár og tæki enn nemendur heim í aukatíma. Hún kvað nemendur stefnanda hafa leitað til sín í fjöldamörg ár. Þau væru kunnáttu­lítil í þýsku og væru stundum afar sár út í stefnanda. Vitnið kvaðst ekki hafa fengið marga nemendur frá öðrum þýskukennurum við skólann. Hún kvaðst stundum hafa kennt nemendum endurgjaldslaust, en í öðrum tilvikum hefði skólinn greitt fyrir auka­kennsluna. Ingibjörg Haraldsdóttir kvaðst hafa kennt í menntaskólanum frá árinu 1981 og hafa verið áfangastjóri frá 1994. Vitnið bar að frá þeim tíma (1994) hefði hún tekið við kvörtunum frá nemendum stefnanda á nánast hverri önn, einkum frá stúlkum sem hefðu kvartað undan óbilgirni stefnanda, því að hann vildi ekki aðstoða í kennslu­stundum og að hann niðurlægði þær í tímum. Jafnframt hefði talsvert borið á því að nemendur segðu sig úr þýskuáföngum hjá stefnanda vegna kennsluhátta hans. Þeir nemendur hefðu ýmist beðið um annan kennara eða óskað eftir að taka við­komandi áfanga í öðrum skóla, en slíkt sé mögulegt í skólum er byggja á áfangakerfi, svo framar­lega sem nemendur séu reiðubúnir að greiða skólagjöld í öðrum skóla. Magnea Guðrún Ingólfsdóttir kvaðst hafa verið námsráðgjafi við mennta­skólann frá hausti 1992. Vitnið bar að frá þeim tíma, vetrinum 1992, hefðu borist kvartanir frá nemendum stefnanda á hverri einustu önn. Á sama tímabili hefði aðeins einstaka sinnum verið kvartað undan öðrum kennurum skólans. Kvartanir á hendur stefnanda hefðu einkum lotið að því að hann væri ókurteis, niðurlægði nemendur í kennslu­stundum og væri ósanngjarn er kæmi að viðvistarskráningu. Vitnið kvað jafnt nemendur frá stefnanda sem öðrum kennurum hafa sótt aukatíma utan skólans. Guðrún Helgadóttir bar að hún hefði verið stefnanda innan handar í nokkur skipti varðandi ákveðin vandamál í kennslu veturinn 1996-1997 og hefði það tengst störfum hennar þann vetur sem umsjónarkennari nýnema við skólann. Hún kvaðst hafa óskað eftir því við skólameistara að fá að hjálpa stefnanda og hefði hún síðan þá aðstoðað aðra kennara með sama hætti. Vitnið kvað hugtakið ,,leiðsagnarkennari” ekki eiga við um aðstoð sína við stefnanda. Sú hugtakanotkun væri frá skóla­meistara komin. VIII. Samkvæmt lögum nr. 80/1996 um framhaldsskóla ber skólameistara að stjórna daglegum rekstri og starfi framhaldsskóla og gæta þess að skólastarfið sé í samræmi við lög, reglu­gerðir, aðalnámskrá og önnur gildandi fyrirmæli á hverjum tíma. Hlut­verk framhalds­skóla er samkvæmt lögunum að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og búa þá undir störf í atvinnulífinu og frekara nám. Framhaldsskólinn skal leitast við að efla ábyrgðar­kennd, víðsýni, frumkvæði, sjálfstraust og umburðarlyndi nemenda, þjálfa þá í öguðum og sjálfstæðum vinnubrögðum og hvetja til stöðugrar þekkingar­leitar svo að þeir verði sem best búnir undir að taka virkan þátt í lýðræðisþjóðfélagi. Á þessu ber skólameistari framhaldsskóla ábyrgð sem forstöðumaður stofnunar, sbr. 38. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en um skyldur hans er nánar mælt fyrir um í reglugerð nr. 371/1998 um starfslið fram­halds­­skóla. Segir og þar í 5. gr. að skólameistari ráði aðstoðarskólameistara og sé hann stað­­gengill skólameistara og vinni með honum við daglega stjórn skólans og rekstur. Samkvæmt auglýsingu nr. 453/1997 var Margréti Friðriksdóttur sett erindis­bréf skólameistara Menntaskólans í Kópavogi, stefnda í máli þessu, frá 1. júlí 1997 með vísan til 38. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996. Markmiðum þeim sem að framan er lýst verður því aðeins náð í framhalds­skóla að gerðar séu kröfur til starfsliðs skólans, þar á meðal kennara, um að rækja hver sitt starf með alúð og samviskusemi í hvívetna og þannig að gætt sé kurteisi, lipurðar og réttsýni í starfi. Jafnframt verður að gera þær kröfur til starfsmanna að þeir geti unnið saman að umræddum markmiðum. Fer um skyldur fram­halds­skóla­kennara í þessu sambandi eftir ákvæðum IV. kafla starfsmannalaga. Segir þar í 21. gr. að hafi starfsmaður sýnt í starfi sínu óvandvirkni, hafi hann ekki náð fullnægjandi árangri í starfi eða hann brotið gegn skyldum sínum með öðrum þeim hætti sem þar er lýst skuli forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu. Áður skuli þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt. Áminning samkvæmt 21. gr. starfsmannalaganna er íþyngjandi stjórnvalds­ákvörðun og fer um hana eftir almennum sjónarmiðum stjórnsýsluréttar auk þeirra máls­meðferðar­reglna sem fram koma í lögunum, sbr. 2. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í sam­ræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga og bein fyrirmæli 21. gr. starfsmanna­laga ber að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um fyrirhugaða áminningu og einstaka efnis­þætti hennar, ef það er unnt. Að öðrum kosti getur starfsmaður ekki gætt lög­mætra hags­muna sinna. Er einkum brýnt að starfsmanni sé kynnt með óyggjandi hætti að fyrir­huguð stjórnvaldsákvörðun sé áminning í skilningi starfsmannalaga, enda getur hún verið undanfari brottvikningar úr starfi, sbr. 44. gr. laganna. And­mæla­rétturinn er þó ekki skilyrðislaus. Í ákveðnum tilfellum verður talið að óskylt sé að gefa starfsmanni kost á að tjá sig, til dæmis ef öll gögn og upplýsingar liggja fyrir í máli eða ef afstaða starfsmanns liggur þegar fyrir. Í vafatilfellum ber þó að gefa starfs­manni kost á að tjá sig, enda er meginreglan sú að andmælaréttar skuli gætt. Er þetta sérstaklega áréttað í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til 21. gr. starfs­­mannalaga á sínum tíma og styðst jafnframt við andmælareglu 13. gr. stjórn­sýslu­laga. Ágreiningslaust er í því máli, sem hér er til umfjöllunar, að aðstoðarskóla­meistari stefnda tók hinn 13. nóvember 1998 við bréfi fimmtán nemenda stefnanda í þýsku­áfanga 302, þar sem kvartað var í sex liðum undan kennsluháttum stefnanda og ósæmilegri framkomu í garð nemenda og jafnframt gefið í skyn að umkvörtunar­efnin væru mun fleiri. Upplýst er að Margrét Friðriksdóttir skólameistari stefnda fékk um­rætt bréf í hendur fimmtudaginn 19. nóvember og að hún boðaði strax daginn eftir Þórdísi Magnús­dóttur trúnaðarmann H.Í.K. til fundar um efni bréfsins á mánudegi 23. nóvember. Engin tilraun var gerð til að boða stefnanda á fundinn fyrr en á mánudegi. Fundarboðun þann dag var munnleg. Ósannað er að stefnanda hafi verið tilkynnt fyrir­­­fram hvert tilefni fundarins væri. Er meðferð málsins að því leyti sem nú hefur verið rakið andstæð 14. gr. stjórnsýslulaga. Því er ekki haldið fram í málinu að stefnanda hafi verið kynnt fyrirfram að til stæði að veita honum áminningu á fundinum 23. nóvember og hverjar ástæður gætu legið til áminningar. Af gögnum málsins verður ekki séð að rannsókn hafi farið fram á þessu stigi málsmeðferðar skólameistara að öðru leyti en því að svo virðist sem hún hafi viðað að sér ýmsum gögnum sem til voru í skólanum og vörðuðu afgreiðslu skólastjórnenda á eldri kvörtunar­málum vegna stefnanda, allt frá árinu 1989. Gögn þessi eru talin upp í liðum 1., 2., 3. og 5. í kafla IV að framan. Vísast til þess sem þar segir um efni þeirra. Upplýsingar sem þar koma fram lúta sumar hverjar að sömu atriðum og talin eru upp í bréfi nemendanna fimmtán, en í margumræddu kvörtunarbréfi er þó ekki fundið að mati stefnanda á verkefnum og prófum nemenda og ekki getið um úrsagnir nemenda úr þýskuáföngum vegna framkomu og kennsluhátta stefnanda. Skólameistari las umrætt kvörtunarbréf upphátt á fundinum 23. nóvember og gaf stefnanda kost á að tjá sig um einstaka liði þess á fundinum. Er óumdeilt að hann hafi verið ósáttur við gagnrýni nemendanna á kennsluhætti hans og að hann hafi talið ávirðingar í bréfinu vera rangar og ósannar. Þrátt fyrir þá afstöðu stefnanda voru ekki lögð fyrir hann önnur gögn sem skólameistari hafði undir höndum og lauk fundinum án þess að stefnanda væri gerð grein fyrir að önnur gögn en bréfið gætu orðið grund­völlur yfirvofandi áminningar. Ber að líta á bréf það sem stefnandi og trúnaðarmaður rituðu eftir fundinn í þessu ljósi, en þar kemur glöggt fram að óskað var eftir að ákveðin atriði yrðu skoðuð ,,vegna bréfs nemenda” eins og orðrétt segir í fyrrnefnda bréfinu. Fundargerð var ekki rituð á fundinum 23. nóvember. Hefði þó verið full ástæða til, eins og máli þessu er farið, einkum í ljósi viðbragða stefnanda. Í minnis­punktum sem skólameistari ritaði eftir fundinn er þess ekki getið að stefnanda hafi verið kynnt að til stæði að veita honum áminningu í skilningi 21. gr. starfsmannalaga og hverjar nánari ástæður væru fyrir hendi að mati skólameistara sem féllu undir efnislýsingu téðrar lagagreinar. Er ósannað og reyndar ósennilegt með hlið­­sjón af framburði Margrétar Friðriksdóttur og vitnisburði Arnar Sigurbergssonar aðstoðar­skóla­meistara og Þórdísar Magnúsdóttur trúnaðarmanns, sem sátu fundinn, að ákvæði starfsmannalaga hafi verið rædd á þeim fundi. Allan vafa þar að lútandi, sem og vafa um andmæli stefnanda og efni áminningar verður að skýra stefnanda í hag, enda stóð það stefnda nær að tryggja sér sönnun um þessi atriði, til dæmis með ritun fundar­gerðar. Telur dómurinn að málsmeðferð skólameistara að þessu leyti hafi farið í bága við góða stjórnsýsluhætti og brotið gegn rann­sóknar­reglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi fékk ekki afhent afrit af kvörtunarbréfi nemendanna fimmtán, en samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga gat hann fengið í hendur afrit eða ljósrit af því skjali hefði hann óskað þess. Jafnframt átti hann rétt á því að fá að kynna sér skjöl og önnur gögn er vörðuðu málið og tjá sig um efni máls og fram komnar upplýsingar, áður en skóla­meistari tæki ákvörðun um hvort veita bæri honum skriflega áminningu. Var þetta sérstaklega brýnt þegar litið er til þess, að upplýsingar í þeim gögnum sem haldið var frá stefnanda voru honum í óhag, að þær voru umdeildar að hans mati og að skólameistari byggði á þeim við úrlausn sína í málinu. Hafa verður í huga í þessu sambandi, að ekki hefur þýðingu þótt talið yrði að stefnanda hafi mátt vera ljóst að umræddar upplýsingar hefðu verið til staðar í skjalasafni skólans, enda var honum ókunnugt um að gögnin væru komin fram í nýju máls hans og að til greina kæmi að byggt yrði á þeim í því máli. Eins og áður er rakið óskuðu stefnandi og trúnaðarmaður H.Í.K. eftir því við skólameistara, strax að loknum fundi 23. nóvember, að rannsakaðir yrðu tilteknir þættir vegna kvörtunarbréfs nemendanna fimmtán. Ekki liggur nákvæmlega fyrir hvenær stefnandi fékk niðurstöður skólameistara í hendur, en því er ekki mótmælt að svar­bréf hafi borist daginn eftir. Telja verður að skólameistara hafi borið, í sam­ræmi við rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, meginreglu andmælaréttar og góða stjórnsýslu­hætti, að tilkynna stefnanda form­lega um hin nýju gögn og veita honum skamman frest til að kynna sér þau og tjá sig um niðurstöðurnar áður en ákvörðun væri tekin um skrif­lega áminningu, en svo fór að skólameistari byggði áminningu meðal annars á þeim niðurstöðum. Samkvæmt framansögðu voru verulegir annmarkar á málsmeðferð skóla­meistara stefnda. Vegur þar þyngst að stefnanda var ekki gefinn kostur á að kynna sér þýðingar­mikil gögn, sem stefndi byggði á, og tjá sig um þau áður en mál hans var til lykta leitt á stjórnsýslustigi. Var þannig brotinn á stefnanda lögvarinn andmælaréttur samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Áminning sú sem honum var veitt 27. nóvember 1998 fullnægði því ekki formskilyrðum 21. gr. starfsmannalaga og ber að ógilda hana þegar af þeim sökum. Eftir þessum málsúrslitum ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir með hliðsjón af eðli og umfangi máls hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt af mál­flutnings­þóknun lögmanns síns. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Felld er úr gildi áminning, sem skólameistari stefnda, Menntaskólans í Kópa­vogi, veitti stefnanda, Allan Rettedal, með bréfi 27. nóvember 1998. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 493/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2002. Kærumálsgögn bárust réttinum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 13. nóvember nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X verði á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991 gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 13. nóvember 2002, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að um kl. 17.00 í gær hafi lögregla handtekið kærða vegna gruns um innbrot í [...] og [...], þaðan sem m.a. hafi verið stolið erlendum gjaldeyri að andvirði 200.000-300.000 krónur og 15-20 flöskum af sterku áfengi. Vitni hafi séð bifreið af gerðinni MMC Lancer sedan, rauða að lit og hafi fyrstu stafirnir í skráningarnúmerinu verið TT. Í bifreiðinni hafi verið 3-4 manneskjur. Kveðst lögregla telja að um sé að ræða bifreiðina TT-[...] en kærði hafi keypt bifreiðina hinn 23. október sl. Á sama tíma hafi verið gerð húsleit á dvalarstað kærða og fundist talsvert af þýfi m.a. úr innbrotum í [...] og [...]. Þaðan hafi m.a. verið stolið fartölvu, starfrænni myndavél, reiðufé, farsíma og ýmsum skilríkjum. Þá hafi fundist í gær, við leit í ofangreindri bifreið, þýfi úr innbrotinu í [...]. Lögreglan kveður rannsókn málsins vera á frumstigi, m.a. sé talsvert af þýfinu ófundið. Þá hafi lögregla rökstuddan grun um að fleiri en kærði séu viðriðnir brotið. Vegna rannsóknarhagsmuna þyki nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi, svo hann fái ekki tækifæri til að spilla sakargögnum eða hafa samband við aðra þá sem tengst geta málinu eða komist undan. Að mati lögreglunnar séu því miklir hagsmunir af því að orðið verði við kröfu hennar svo ofangreint mál verði upplýst. Kærði sé grunaður um nokkur brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til alls framanritaðs, framlagðra gagna og loks með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að krafan verði tekin til greina eins og hún sé sett fram.
Mál nr. 677/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 22/2009
Umhverfisáhrif Stjórnsýsla
Í tillögu að matsáætlun vegna mats á umhverfisáhrifum lagningar hringvegar um H hafði V lýst þremur framkvæmdakostum. Áfrýjendur lögðu fram tvo framkvæmdakosti til viðbótar, sem þeir færðu rök fyrir að metnir skyldu samhliða kostum V. Í tillögu að matsáætlun sem V sendi til S í október 2006 var fjallað um þá framkvæmdakosti sem áfrýjendur lögðu til og hafnað að þeir yrðu teknir til mats. Í ákvörðun S 5. desember 2006 var fallist á matáætlunina með athugasemdum. V kærði ákvörðunina til umhverfisráðherra, sem með úrskurði 11. maí 2007 féllst á kröfu V um að felldur yrði úr gildi sá hluti hennar sem meðal annars laut að því að V skyldi meta framkvæmdakosti sem áfrýjendur höfðu lagt til. Áfrýjendur höfðuðu mál og kröfðust ógildingar á úrskurði umhverfisráðherra. Talið var að ekki væru slíkir formannmarkar á úrskurði umhverfisráðherra að ógildi varðaði. Þá var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að framkvæmdaaðili hefði forræði á því hvaða framkvæmdakostir uppfylltu markmið framkvæmdar, enda væri mat hans í þeim efnum reist á hlutlægum og málefnalegum grunni. Ekkert hefði komið fram í málinu er gæfi til kynna að leiðaval V hefði ekki verið reist á málefnalegum sjónarmiðum. V hefði rökstutt að önnur leiðin, sem áfrýjendur lögðu til, stytti leiðina minna en aðrir kostir, umferðaröryggi væri áfátt þar sem hún lægi nærri þéttbýli og á henni væru margar tengingar við hliðarvegi. Talið var að þessi sjónarmið væru málefnaleg og vörðuðu tilgang og markmið framkvæmdarinnar með þeim hætti að ekki yrði haggað því mati framkvæmdaaðila að hafna þessum kosti til mats. Þá hefðu áfrýjendur ekki hrakið þau rök að hin leiðin væri innan þess öryggissvæðis sem krafist væri vegna flugvallarins. Var talið að þetta væri málefnaleg forsenda til að hafna sérstöku mati á þessum kosti. Þá fælist í úrskurði umhverfisráðherra að tvær aðrar leiðir, sem deilt var um, kæmu til mats með óbeinum hætti og því væri ekki forsendur til að ógilda hann á þeim grunni að þessar leiðir yrðu ekki metnar. Voru V og Í sýknuð af kröfum áfrýjenda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2009. Þeir krefjast þess að ógiltur verði úrskurður umhverfisráðherra 11. maí 2007 um matsáætlun vegna mats á umhverfisáhrifum lagningar hringvegar um Hornafjarðarfljót. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi Vegagerðin vinnur að undirbúningi lagningar nýs kafla á hringvegi um Hornafjarðarfljót. Vegna fyrirhugaðra framkvæmda fer fram lögbundið ferli við mat á umhverfisáhrifum í samræmi við lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, eins og þeim var breytt með lögum nr. 74/2005. Í tillögu að matsáætlun lýsti stefndi Vegagerðin þremur framkvæmdakostum. Einn þeirra, sem nefndur var leið 1, liggur norðan Hornafjarðarflugvallar, en hinir tveir sem nefndir voru leiðir 2 og 3, sunnan hans. Í kynningarferli matsáætlunarinnar gerðu áfrýjendur margar athugasemdir við fyrirhugaðar framkvæmdir og lögðu fram tvo framkvæmdakosti til viðbótar, sem þeir færðu rök fyrir að metnir skyldu samhliða kostum stefnda Vegagerðarinnar. Lutu þessir kostir báðir að leiðum norðan flugvallar. Þeir voru nefndir leið 4, sem liggur mjög nærri leið 1, en er að mestu leyti sunnan hennar og nær flugbrautarenda og leið 5 sem liggur allmiklu norðar og kemur úr vestri inn á núverandi hringveg áður en hann liggur framhjá þéttbýlinu í Nesjum. Í tillögu að matsáætlun, sem stefndi Vegagerðin sendi til Skipulagsstofnunar í október 2006, var fjallað um þá framkvæmdakosti sem áfrýjendur lögðu til og hafnað að þeir yrðu teknir til mats. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar 5. desember 2006 var fallist á matsáætlunina með athugasemdum og var stefnda Vegagerðinni þar gert að meta umhverfisáhrif af endurbyggingu núverandi vegar og kostum 4, 4a, 5 og 5b, en kostir 4a og 5b eru tilbrigði við þá kosti sem áfrýjendur höfðu áður lagt til og að framan er lýst. Stefndi Vegagerðin kærði ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra og krafðist þess að úr gildi yrði felldur sá hluti hennar sem laut að því að meta skyldi þá framkvæmdakosti, er áfrýjendur lögðu til, sem og endurbyggingu núverandi vegar. Með úrskurði 11. maí 2007 féllst umhverfisráðherra á kröfu stefnda Vegagerðarinnar. Áfrýjendur leita með málsókn þessari ógildingar á þeim úrskurði. Málavöxtum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. II Með lögum nr. 74/2005 voru gerðar umfangsmiklar breytingar á því ferli umhverfismats sem gilt hafði samkvæmt eldri lögum. Þannig tekur Skipulagsstofnun eða umhverfisráðherra á málskotsstigi ekki lengur afstöðu til þess hvort fallist sé á eða lagst gegn framkvæmd, heldur á matsferlið þess í stað að miða að því að matsskýrsla framkvæmdaaðila lýsi sem best öllum veigamiklum umhverfisáhrifum framkvæmdar og athugasemdum umsagnaraðila og almennings um hana. Í áliti Skipulagsstofnunar um endanlega matsskýrslu skal tekin afstaða til þess hvort skýrslan sé í réttu horfi og lýsi umhverfisáhrifum framkvæmdar á fullnægjandi hátt, hvert sé gildi gagna sem búa að baki matinu og hvernig framkvæmdaaðili hafi brugðist við umsögnum og athugasemdum við frummatsskýrslu. Jafnframt var kveðið á um tengsl framkvæmdaleyfis við mat á umhverfisáhrifum og skyldur leyfisveitanda í því sambandi. Samhliða þessum breytingum var málskotsréttur til umhverfisráðherra þrengdur til muna og málskotsréttur til æðra stjórnvalds vegna matsskyldra framkvæmda að mestu bundinn við leyfi til framkvæmda á sveitarstjórnarstigi. Eru þessi meginatriði breytinganna rækilega skýrð í lögskýringargögnum. Í þessu samhengi verður að líta til 3. mgr. 14. gr. laga nr. 106/2000 með síðari breytingum, en samkvæmt henni getur framkvæmdaaðili kært til ráðherra ákvörðun Skipulagsstofnunar eftir 2. mgr. 8. gr. um synjun matsáætlunar eða breytingar á henni. Með þessu ákvæði er með skýrum hætti kveðið á um þrengri aðild að kærumálum hjá æðra stjórnvaldi en leiða myndi af almennum reglum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ekki séu slíkir formannmarkar á úrskurði umhverfisráðherra að ógildi varði. Í héraðsdómi er rakið hvernig tilgangi og markmiði framkvæmdarinnar var lýst í tillögu stefnda Vegagerðarinnar að matsáætlun. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að framkvæmdaaðili hafi forræði á því hvaða framkvæmdakostir uppfylli markmið framkvæmdar, enda sé mat hans í þeim efnum reist á hlutlægum og málefnalegum grunni. Af tillögu að matsáætlun og öðrum gögnum málsins verður glögglega ráðið hvers vegna stefndi Vegagerðin valdi þær þrjár leiðir, sem hann lagði fram til athugunar við mat á umhverfisáhrifum. Þær ástæður eru allar málefnalegar og er tekið undir með héraðsdómi að ekkert hafi komið fram í málinu er gefi til kynna að það leiðaval hafi ekki verið reist á málefnalegum sjónarmiðum. Stefndi Vegagerðin hafnaði rökstuddri kröfu áfrýjenda um að jafnframt yrðu teknar til mats leiðir 4 og 5 ásamt tilbrigðum við þær. Í tillögu að matsáætlun og öðrum gögnum málsins er rökstutt af hálfu stefnda Vegagerðarinnar að leið 5 falli ekki að tilgangi og markmiðum framkvæmdarinnar meðal annars vegna þess að hún stytti leiðina minna en aðrir kostir og umferðaröryggi sé áfátt þar sem hún liggi nærri þéttbýlinu í Nesjum og á henni séu margar tengingar við hliðarvegi. Þessi sjónarmið eru málefnaleg og varða tilgang og markmið framkvæmdarinnar með þeim hætti að ekki verður haggað því mati framkvæmdaaðila að hafna þessum kosti til mats. Stefndi Vegagerðin færði á hinn bóginn í tillögu að matsáætlun þau rök ein fyrir því að hafna mati á leið 4 að hún væri innan þess öryggissvæðis sem Flugmálastjórn krefðist vegna flugvallarins. Áfrýjendur hafa ekki hrakið að sú sé raunin og er þetta málefnaleg forsenda til að hafna sérstöku mati á þessum kosti. Á hinn bóginn segir meðal annars í kæru stefnda Vegagerðarinnar til umhverfisráðuneytisins: „Vegagerðin hefur lagt fram valkost, leið 1, sem liggur norðan flugvallar og kemur ekki til með að raska grunnsævi og strandlengju með þeim hætti sem veglínur 2 og 3 kunna að gera. Veglínur 4 og 4a eru innan framkvæmdasvæðis og því óþarft að tilgreina þær sérstaklega vegna mats á umhverfisáhrifum en eins og fram kemur í hinni kærðu ákvörðun Skipulagsstofnunar munu athuganir og mat á áhrifum framkvæmda á umhverfið ná til þessa svæðis.“ Samkvæmt þessu sýnist stefndi Vegagerðin í kærunni færa þau rök ein gegn því að meta leiðir 4 og 4a að þær liggi svo nærri leið 1 að sérstakt umhverfismat vegna þeirra sé óþarft. Í athugasemdum stefnda Vegagerðarinnar 27. febrúar 2007 til umhverfisráðuneytisins vegna umsagna Umhverfisstofnunar og Skipulagsstofnunar um kæruna kemur einnig fram að unnt yrði að hnika til veglínum innan rannsóknarsvæðis og þá gæti „svo farið að endanleg veglína liggi nálægt leiðum 4 og 4a. Þar sem þær liggja innan rannsóknarsvæðis fyrir leið 1 er ekki þörf á að meta umhverfisáhrif þeirra sérstaklega.“ Verður í ljósi þessa að skilja úrskurð umhverfisráðuneytisins svo að í honum felist að sérstakt mat á kostum 4 og 4a sé óþarft, enda er úrskurðurinn á því reistur að stefndi Vegagerðin hafi forræði á því hvaða kosti hann telji uppfylla markmið framkvæmdarinnar. Í úrskurðinum felst því að leiðir 4 og 4a koma til mats með þessum óbeina hætti og eru því ekki forsendur til að ógilda hann á þeim grunni að þessar leiðir verði ekki metnar. Áfrýjendur hafa ekki fært fram haldbær rök fyrir því að tilskipanir Evrópusambandsins sem innleiddar voru með lögum nr. 106/2000, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, leiði til annarar niðurstöðu um forræði framkvæmdaaðila á því hvaða kostir koma til mats en að framan greinir. Þá skiptir ekki máli fyrir úrlausn um kröfu áfrýjenda í þessu máli hvað gerst hefur í ferli umhverfismats eða skipulagsmála varðandi veg yfir Hornafjarðarðarfljót eftir að úrskurður umhverfisráðherra var kveðinn upp 11. maí 2007. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að efnisannmarkar á úrskurði umhverfisráðherra varði ekki ógildi hans. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að hver aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta sem tekið var til dóms 21. október sl., er höfðað með birtingu stefnu 20. júní 2007. Stefnendur eru Ragnar Stefánsson, Árnanesi 1, Ásgeir Núpan Ágústsson, Árnanesi III, Ásmundur Gíslason og Helga Erlendsdóttir, Árnanesi V, Ragnar Jónsson, Akurnesi, Hjalti Egilsson og Eiríkur Egilsson, Seljavöllum, Bjarni Hákonarson og Finndís Harðardóttir, Dilksnesi, Kristján Jónsson, Dilksneslandi/lóð 2, Kjartan Jónsson og Lovísa Eymundardóttir, Hjarðarnesi, Meðalfell ehf., Meðalfelli, Þorleifur Hjaltason, Hólum, Guðbjörg Ósk Jónsdóttir, Anna Lilja Jónsdóttir og Þorbergur Hjalti Jónsson, Hólum. Stefndu eru íslenska ríkið og Vegagerðin. Stefnendur gera þær dómkröfur að ógiltur verði úrskurður umhverfisráðherra frá 11. maí 2007, mál ráðuneytisins nr. 06120018, vegna kæru Vegagerðarinnar, þar sem hluti ákvörðunar Skipulagsstofnunar frá 5. desember 2006, um matsáætlun vegna mats á umhverfisáhrifum lagningar hringvegar um Hornafjarðarfljót í sveitarfélaginu Hornafirði er felldur úr gildi. Þá krefjast stefnendur þess að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða þeim málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefnda, íslenska ríkið, krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda in solidum, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. Stefnda, Vegagerðin, krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda í málinu. Þá krefst stefnda þess að stefnendum verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Málsatvik. Stefnda, Vegagerðin, vinnur að undirbúningi framkvæmda við lagningu hringvegar um Hornafjarðarfljót. Liður í undirbúningi framkvæmda er lögbundið ferli mats á umhverfisáhrifum framkvæmda í samræmi við lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum með síðari breytingum. Samkvæmt 8. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 skal framkvæmdaraðili gera tillögu að matsáætlun til Skipulagsstofnunar, þar sem lýst er framkvæmd, framkvæmdasvæði og öðrum möguleikum sem til greina koma. Enn fremur skal gefa upplýsingar um skipulag á framkvæmdasvæði og hvernig framkvæmd samræmist skipulagsáætlunum. Tilgangi framkvæmda þeirra er mál þetta lýtur að er lýst svo í tillögu að matsáætlun að hann sé að bæta samgöngur á Suðausturlandi og styrkja byggðarlög á Suðaustur- og Austurlandi með bættu vegasambandi á hringvegi. Vegalengdir milli Austurlands og Suðurlands styttist um a.m.k. 11 km. með nýjum vegi. Markmið með gerð vegarins sé fyrst og fremst að auka umferðaröryggi, draga úr slysahættu og tryggja góðar samgöngur á svæðinu. Stefnda, Vegagerðin, kynnti drög að tillögu að matsáætlun vegna mats á umhverfisáhrifum hinnar fyrirhuguðu vegalagningar, 6. júlí 2006. Þessi drög voru send leyfisveitendum, umsagnar- og samráðsaðilum. Þá voru þau einnig kynnt almenningi og auglýst í fjölmiðlum. Var veittur frestur til að skila inn athugasemdum varðandi drögin. Lögmaður stefnenda skilaði inn athugasemdum fyrir þeirra hönd með bréfi dagsettu 31. júlí 2006. Í bréfinu voru gerðar alvarlegar athugasemdir við hugmyndir um veglínur samkvæmt leiðum 1, 2 og 3. Athugasemdirnar lutu m.a. að náttúru og umhverfi, kostnaði og öðru. Stefnendur rökstuddu tvo kosti sem þeir töldu eðlilegt að metnir yrðu jafnframt tillögum stefndu, Vegagerðarinnar, og nefndu þá leið 4 og 5. Þá var þess krafist að forsendum matsáætlunar yrði jafnframt breytt í nokkrum öðrum veigamiklum atriðum. Með bréfi stefndu, Vegagerðarinnar, frá 14. október 2006, barst Skipulagsstofnun tillaga að matsáætlun vegna hringvegar um Hornafjarðarfljót og var því hafnað að framangreindir kostir sem stefnendur höfðu lagt til, yrðu metnir. Í matsáætlun voru lagðir fram til mats þeir þrír kostir á veglínum sem stefnda, Vegagerðin, telur koma til greina sem framkvæmdakosti með tilliti til meginmarkmiða framkvæmdarinnar. Skipulagsstofnun tók ákvörðun um matsáætlunina 5. desember 2006 og féllst á áætlunina með athugasemdum. Var stefndu, Vegagerðinni, gert að meta umhverfisáhrif af endurbyggingu núverandi vegar og áhrif lagningar vegar samkvæmt valkostum 4, 4a, 5 og 5 b sem stefnendur höfðu sett fram, til viðbótar þeim veglínum sem kynntar voru í tillögu. Stefnda, Vegagerðin, kærði ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra á grundvelli 3. mgr. 14. gr. laga nr. 106/2000. Þess var krafist að felldur yrði úr gildi sá hluti ákvörðunar Skipulagsstofnunar sem fól í sér þá breytingu á matsáætlun stefndu, Vegagerðarinnar, að meta ætti umhverfisáhrif framkvæmdakosta stefnenda. Ennfremur varðaði kæran það álitaefni hvort meta ætti umhverfisáhrif núverandi vegar. Með úrskurði umhverfisráðherra frá 11. maí 2007 var fallist á kröfu stefndu, Vegagerðarinnar. Í úrskurðinum kemur eftirfarandi fram: ,,Lög um mat á umhverfisáhrifum og reglugerð um mat á umhverfisáhrifum, nr. 1123/2005 gefur framkvæmdaraðila rúmt svigrúm til að ákveða hvaða framkvæmdakosti hann telur að til greina komi. Ráðuneytið hefur ítrekað í úrskurðum sínum, þar á meðal frá 16. febrúar 2003 um mat á umhverfisáhrifum lagningar hringvegar um Norðurárdal, Kjálkavegi-Heiðarsporði í Akrahreppi og úrskurði frá 13. maí 2002 um mat á umhverfisáhrifum jarðgangna og vegagerðar á norðanverðum Tröllaskaga milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, að framkvæmdaraðili hafi forræði á hvaða framkvæmdakosti hann telji að uppfylli markmið framkvæmdarinnar og beri því að skoða í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Ráðuneytið telur í ljósi ofangreinds ekki vera forsendur fyrir því að takmarka forræði framkvæmdaraðila á því hvaða framkvæmdakosti hann telur uppfylla markmið framkvæmdarinnar og beri því að skoða í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Ráðuneytið fellst með vísun til ofangreinds á kröfu kæranda um að ákvörðun Skipulagsstofnunar verði breytt á þá leið að fallist verði á matsáætlun hans án þess að meta þurfi umhverfisáhrif lagningar vegar skv. valkostum 4, 4a, 5 og 5b.“ Jafnframt segir í niðurlagi úrskurðar umhverfisráðherra að ráðuneytið hafi í fyrri úrskurðum ítrekað að framkvæmdaraðili hafi forræði á því hvaða framkvæmdakosti hann telji að uppfylli markmið framkvæmdarinnar. Í úrskurði ráðuneytisins frá 28. júní 2005 um mat á umhverfisáhrifum Gjábakkavegar hafi verið settar fram ákveðnar skorður á forræði framkvæmdaraðila varðandi það hvaða framkvæmdakosti honum bæri að meta í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Framkvæmdaraðila hafi í því tilviki verið falið að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum enduruppbyggingar eldra vegstæðis þar sem umhverfismatið uppfyllti ekki formskilyrði laga um að metnir hefðu verið helstu framkvæmdakostir þannig að hægt væri að taka upplýsta afstöðu til hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar. Var þessi undanþága frá meginreglunni um forræði framkvæmdaraðila vegna mjög sérstakra aðstæðna, eins og fram kemur í úrskurði ráðuneytisins. Í lokaorðum niðurstöðu ráðherra segir að í 2. mgr. 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum séu gerðar kröfur til framkvæmdaraðila um að meta umhverfisáhrif helstu framkvæmdakosta sem til greina koma og bera þá saman til þess að leiða í ljós helstu umhverfisáhrif þeirra þannig að hægt sé að taka upplýsta afstöðu til hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar, áður en ákvörðun er tekin um framkvæmd. Í máli þessu liggi fyrir að Vegagerðin hafi sett fram 3 mismunandi framkvæmdakosti, sem að mati framkvæmdaraðila uppfylli þau meginmarkmið sem sett séu fram um styttingu á hringvegi og auki umferðaröryggi. Fyrir liggi að þessir þrír kostir hafi mismunandi áhrif á umhverfið. Ráðuneytið telji að þeir kostir sem framkvæmdaraðili leggi fram uppfylli kröfur 2. mgr. 9. gr. um samanburð á mögulegum valkostum. Með vísun til framangreinds féllst ráðuneytið á þá kröfu kæranda að honum væri ekki skylt að meta í mati á umhverfisáhrifum enduruppbyggingu núverandi vegar, hringvegar um Hornafjarðarfljót. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur stefnendur, Ragnar Jónsson og Anna Lilja Jónsdóttir og vitnin Árni Kjartansson og Erna Bára Hreinsdóttir. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur kveðast fyrst hafa fengið vitneskju um kærumál stefndu, Vegagerðarinnar, þegar úrskurður umhverfisráðherra hafi verið birtur 18. maí 2007. Stefnendum hafi ekki verið tilkynnt um að málið væri til meðferðar í ráðuneytinu, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og hafi ekki verið gefinn kostur á að neyta andmælaréttar og tjá sig um málið. Því telji stefnendur að umhverfisráðherra hafi við meðferð málsins brotið gegn andmælareglu stjórnsýsluréttar, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Ekki liggi fyrir hvort ráðuneytið hafi farið sjálfstætt yfir athugasemdir stefnenda frá 31. júlí og 7. nóvember 2006, en úrskurður umhverfisráðherra bendi ekki til þess að svo hafi verið. Í úrskurðinum sé í raun í engu vikið að athugasemdum stefnenda, nema óbeint með vísun til umsagnar Skipulagsstofnunar. Þetta gefi tilefni til að ætla að ráðuneytið hafi ekki haft undir höndum ítarlegar athugasemdir stefnenda, ásamt fylgiskjölum við úrlausn málsins. Þar af leiðandi telji stefnendur verulegar líkur á því að málið hafi ekki verið nægjanlega upplýst áður en ákvörðun var tekin og því hafi jafnframt verið brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar við meðferð málsins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefnendur byggja samkvæmt framangreindu á því að ákvörðun Skipulagsstofnunar sem kærð var til ráðuneytisins hafi verið stjórnvaldsákvörðun og því hafi reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gilt við meðferð hennar. Verði ekki á það fallist er byggt á því að ákvörðun Skipulagsstofnunar sé í eðli sínu lík stjórnvaldsákvörðun og að meðferð hennar og kæra til æðra stjórnvalds eigi að vera í samræmi við sams konar reglur og gilda um töku stjórnvaldsákvarðana og kæru þeirra samkvæmt stjórnsýslulögum. Varðandi það hugtaksatriði stjórnsýsluákvörðunar, að um sé að ræða ákvörðun er bindi enda á stjórnsýslumál og lúti að efni þess, sé nauðsynlegt að líta til þeirra breytinga sem gerðar hafi verið á lögum nr. 106/2000 með lögum nr. 74/2005. Eftir breytinguna gefi Skipulagsstofnun álit sitt á mati á umhverfisáhrifum en kveði ekki upp úrskurð. Hinu lögbundna ferli mats á umhverfisáhrifum ljúki því ekki með töku stjórnvaldsákvörðunar. Í umræddu ferli taki Skipulagsstofnun einstakar ákvarðanir sem kæranlegar séu samkvæmt lögunum, sbr. 14. gr. þeirra. Fyrir liggi að samkvæmt lögunum verði að taka ákvörðun um matsáætlun, synjun eða samþykki, með eða án skilyrða. Ákvörðunin lúti að efni matsáætlunarinnar, áætlunar um hvaða kostir verði metnir í fyrirhuguðu mati á umhverfisáhrifum. Með ákvörðuninni sé bundinn endi á tiltekinn þátt mats á umhverfisáhrifum. Með ákvörðuninni ráðist hvaða kostir verði metnir í matsferlinu og lúti hún því að efni málsins. Verði ekki talið að um stjórnvaldsákvörðun sé að ræða, sé ljóst, að ákvörðunin sé engu að síður eðlislík slíkri ákvörðun og beri því að fara að sams konar reglum við töku hennar. Við úrlausn vafatilvika sé einmitt litið til þess hvort ákvörðun sé eðlislík stjórnvaldsákvörðun, auk þess sem haft sé í huga að markmið stjórnsýslulaga sé að tryggja réttaröryggi manna í skiptum við stjórnvöld og því þurfi að huga að því hvort í málinu sé nauðsynlegt að veita aðila þá réttarstöðu sem stjórnsýslulögin veiti. Stefnendur byggja kröfur sínar einnig á því að úrskurður umhverfisráðherra sé haldinn efnisannmörkum. Hann brjóti í bága við ákvæði laga nr. 106/2000. Stefnendur benda á að í 2. mgr. 9. gr. laganna, þar sem fjallað sé um innihald frummatsskýrslu, segi að ávallt skuli gera grein fyrir helstu möguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Þá skuli, samkvæmt 13. gr. reglugerðar nr. 1123/2005 um mat á umhverfisáhrifum, í tillögu að matsáætlun koma fram upplýsingar um mögulega framkvæmdakosti sem til greina komi. Ákvæði þessi hafi mikla þýðingu því að samanburður á helstu möguleikum sé forsendan fyrir því að raunveruleg umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar séu metin og að hægt sé að taka upplýsta afstöðu til leyfisveitingar vegna framkvæmdar í kjölfarið. Þá sé markmið laganna að upplýsa um hvaða umhverfisáhrif framkvæmd hafi í för með sér og draga, eins og kostur er, úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmda, stuðla að samvinnu þeirra sem hagsmuna hafi að gæta, eða láti sig málið varða og gefa almenningi kost á að koma að athugasemdum og upplýsingum áður en mat á umhverfisáhrifum liggi fyrir. Mat á því hvaða möguleikar komi til greina, verði að vera málefnalegt og byggjast á hlutlægum grunni. Mat framkvæmdaraðila á því hvaða möguleikar komi til greina og eigi að sæta umhverfismati, hljóti því að sæta málefnalegri endurskoðun þeirra stjórnvalda sem falið sé vald til að endurskoða matsáætlun samkvæmt 8. gr. laga nr. 106/2000. Í tillögu að matsáætlun komi fram að tilgangur framkvæmdar með nýjum vegi sé að bæta samgöngur á Suðausturlandi og styrkja byggðarlög á Suðaustur- og Austurlandi með bættu vegsambandi á hringvegi. Markmið með gerð vegarins sé fyrst og fremst að auka umferðaröryggi, draga úr slysahættu og tryggja góðar samgöngur á svæðinu. Stefnendur telja að sú meginregla sem niðurstaða umhverfisráðherra byggist á, þ.e. að framkvæmdaraðili hafi algert forræði á því hvaða framkvæmdakosti hann telji uppfylla markmið framkvæmdarinnar, gangi í berhögg við markmið laga um mat á umhverfisáhrifum. Ef gengið sé út frá því, eins og gert sé í úrskurði ráðherra, að framkvæmdaraðilar hafi nánast frjálsar hendur um það hvaða kostir séu metnir, án þess að þurfa svo mikið sem að rökstyðja með fullnægjandi hætti að hafnað sé öðrum frambærilegum kostum, sé ferli samkvæmt IV. kafla laganna aðeins sýndarmennska og í raun tilgangslaust. Með því ferli sem þar sé mælt fyrir um, sé stefnt að því að meta kost og löst á mögulegum leiðum og gefa hagsmunaaðilum og almenningi tækifæri til að hafa áhrif á hvaða leið sé valin. Tilgangurinn sé þannig að leita að bestu niðurstöðu og taka upplýsta ákvörðun. Með úrskurði ráðherra sé gert lítið úr umræddu ferli og í raun gefið í skyn að það sé algjörlega þýðingarlaust, þar sem framkvæmdaraðila sé að mestu í sjálfsvald sett hvaða valkostir á vegstæði verði metnir. Þessi niðurstaða sé enn alvarlegri í ljósi þess að af lestri matstillögu stefndu, Vegagerðarinnar, megi ráða að fyrirhugað umhverfismat sé sýndargerningur til að réttlæta fyrirfram gefna niðurstöðu, en ekki faglegt mat á raunhæfum kostum. Stefnendur telja að áður en lagt hafi verið af stað í þá vegferð, sem bæði skipulags- og byggingarlög og lög um mat á umhverfisáhrifum ráðgeri, hafi í raun verið búið að taka þá ákvörðun sem með réttu eigi að koma síðust í því ferli og felist í útgáfu framkvæmdaleyfis fyrir ákveðinni og endanlegri niðurstöðu. Með nokkuð einföldum hætti megi segja að sú atburðarás blasi við þegar matsáætlun sé lesin, að stefnda, Vegagerðin, og sveitarfélagið Hornafjörður hafi samið um að fylgja ekki vegleið á gildandi aðalskipulagi, en sammælst um að fara leið 3 sem sé ódýrari útgáfa af skipulagsleiðinni. Settur hafi verið annar valkostur af sömu leið, (leið 2) þar sem sneitt sé hjá Skarðsfirði, sem er á náttúruminjaskrá. Boðið hafi verið upp á þriðja valkostinn (leið 1), auk 0 leiðar, til þess að uppfylla út á við formlegar kröfur um raunverulegan samanburð. Þegar betur sé að gáð sé sú útfærsla ótæk, enda farið yfir skeiðvöll og reiðleiðir hestamanna, gamlan túngarð mjög nærri heimagrafreit og byggja þyrfti nýja brú á Laxá, rétt neðan við núverandi brú. Þetta samráð um fyrirframtekna ákvörðun skíni því í gegnum tillögu að matsáætlun, þótt formlega sé látið sem svo að engin ákvörðun hafi verið tekin. Til stuðnings framangreindu sé einnig vakin athygli á því að engin tilraun sé gerð af hálfu stefndu, Vegagerðarinnar, til þess að bera saman fyrirfram ákveðna kosti stefnda og tillögur stefnenda með eðlilegum hætti. Í þessu sambandi sé að lokum bent á, að auk þess sem vegkostir stefnenda hafi í för með sér mun minni röskun á eignarréttindum, afkomu og búsetu stefnenda, telji stefnendur að þeir muni valda margfalt minni umhverfis- og náttúruspjöllum. Þeir vegkostir sem stefnendur leggi til, séu jafnframt miklu ódýrari og leiði í stærstu dráttum til sömu niðurstöðu í samgöngulegu tilliti. Synjun á því að meta jafnframt vegkosti stefnenda verði að byggja á afar veigamiklum rökum. Engin slík rök hafi verið færð fram af hálfu stefnda, Vegagerðarinnar, í endanlegri matsáætlun, en allt hafi hins vegar verið gert til þess að réttlæta fyrirfram gefna niðurstöðu. Stefnda, Vegagerðin, vísi í röksemdum sínum til ráðuneytisins, til þess, að í samgönguáætlun sé lögð áhersla á mikilvægi styttingar vegleiða í þjóðvegakerfinu og þar sé ítrekað að stefna beri að 11 km. styttingu hringvegar um Hornafjarðarfljót. Hvorki Skipulagsstofnun né Vegagerðin hafi heimild til að ákveða að valkostur komi til greina, sem samrýmist ekki stefnumótun í samgönguáætlun. Í gildandi samgönguáætlun 2003-2014 sé ekki að finna það markmið að stytta eigi hringveg um Hornafjarðarfljót um 11 km. Samgönguáætlun 2007-2018 hafi ekki verið samþykkt, en þar sé stytting hringvegar um Hornafjarðarfljót um 11 km. nefnd, sem dæmi um mögulegar styttingar á þjóðvegi 1. Vegna þessa skuli sérstaklega bent á að þær leiðir sem stefnendur leggi til, leiði einnig til sambærilegrar styttingar Hringvegar. Af úrskurði umhverfisráðherra megi ráða að af hálfu ráðuneytisins hafi engin efnisleg könnun farið fram á þeim valkostum sem stefnendur hafi lagt til og þeim fjölmörgu athugasemdum sem settar hafi verið fram af þeirra hálfu. Málið hafi fyrst og fremst verið afgreitt með vísan til áðurnefndrar meginreglu um forræði framkvæmdaraðila, sem stefnendur telji að brjóti í bága við ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 og markmið þeirra laga. Stefnendur telja að með úrskurði sínum hafi ráðherra fallist á matsáætlun, sem haldin sé verulegum efnislegum annmörkum og sé beinlínis í andstöðu við lög nr. 106/2000. Mikilvægt sé að útiloka ekki þá kosti sem ódýrastir séu og valdi minnstum áhrifum á náttúru, afkomu og búsetu. Þá styðja stefnendur kröfur sínar þeim rökum að breytingar sem gerðar voru á lögum nr. 106/2000 með lögum nr. 74/2005 leiði til þess að fyrri úrskurðarframkvæmd hafi ekki fordæmisgildi. Eftir þessar lagabreytingar sé það ekki lengur hlutverk Skipulagsstofnunar að kveða upp úrskurð um hvort fallast skuli á fyrirhugaða framkvæmd, með eða án skilyrða, eða leggjast gegn henni vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa. Eftir að lögunum var breytt gefi Skipulagsstofnun álit um mat á umhverfisáhrifum, sbr. 11. gr. laga nr. 106/2000. Álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar bindi ekki leyfisveitanda framkvæmdar. Þessi staðreynd auki mikilvægi þess að allir helstu möguleikar sem til greina koma, séu metnir umhverfismati, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna og verði að skýra inntak ákvæðisins með hliðsjón af því. Í öðru lagi benda stefnendur á að skoða beri það ferli, sem liggur vegagerð af þessum toga til grundvallar, sem eina heild. Þannig sé ekki hægt að skoða matsáætlun með einangruðum hætti, umhverfismatið sjálft með sama hætti, sem og útgáfu framkvæmdaleyfis, mögulegt eignarnám og svo framvegis. Ekki hafi verið sýnt fram á að almannahagsmunir eða almannaþörf, í skilningi 72. gr. stjórnarskrár, réttlæti þá röskun eignarréttinda og annarra hagsmuna stefnenda sem augljóslega muni hljótast af þeim þremur kostum sem lagðir séu til í matsáætlun stefnda og unnt væri að komast hjá eða takmarka miklum mun frekar með öðrum leiðum sem í stærstu dráttum uppfylli markmið framkvæmdarinnar. Í þriðja lagi telja stefnendur að með úrskurði umhverfisráðherra sé brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, enda feli hann í sér að vegkostir, sem hafi í för með sér mun minni umhverfis- og náttúruspjöll og minni skerðingu á hagsmunum stefnenda, séu útilokaðir á fyrstu stigum málsins, þótt með þeim megi ná sömu markmiðum og að er stefnt með framkvæmdinni. Stefnendur leggi áherslu á, að þegar stjórnvöld hafi val um fleiri en eina leið til að ná því markmiði sem að sé stefnt, beri að velja það úrræði sem vægast er og að gagni geti komið. Hér verði að horfa til þess að um sé að ræða framkvæmd á vegum ríkisins og hin óskráða meðalhófsregla stjórnsýsluréttar hafi mun víðtækara gildi en einungis við töku stjórnvaldsákvörðunar. Í fjórða lagi vekja stefnendur athygli á því að af tillögu að matsáætlun verði ekki ráðið að til standi við fyrirhugað umhverfismat að taka til neinnar marktækrar skoðunar hagsmuni stefnenda. Stefnendur benda á að öndvert mörgum dreifbýlisstöðum hafi átt sér stað vöxtur á atvinnurekstri í Nesjum. Taki það til hefðbundins búskapar svo sem sauðfjár- og kúabúskapar, sem verið hafi í stöðugum vexti á svæðinu. Svæðið sé með stærstu kartöfluræktarsvæðum á landinu og sé kartöflurækt stunduð í stórum stíl og með arðbærum hætti, ekki síst á þeim svæðum nær sjó, þar sem tilfærsla veglínu muni augljóslega valda mestri röskun. Þá sé ferðaþjónusta stunduð í Nesjum. Tilfærsla þjóðvegar í veglínur 2 eða 3 myndi ganga af þeim atvinnurekstri dauðum og geti því engan veginn talist í samræmi við það markmið veglagningar að styrkja byggðarlög á Suðausturlandi. Stefnendur minna á að umhverfismat feli í sér, eðli málsins samkvæmt, að metin séu áhrif sem framkvæmd geti haft á umhverfið. Hugtakið umhverfi sé skilgreint svo í k-lið 3 gr. laga nr. 106/2000: ,,Samheiti fyrir menn, dýr, plöntur og annað í lífríkinu, jarðveg, jarðmyndandir, vatn, loft, veðurfar og landslag, samfélag, heilbrigði, menningu og menningarminjar, atvinnu og efnisleg verðmæti.“ Við mat á umhverfisáhrifum þurfi því að huga að þeim atriðum sem áhrif hafi á þessa þætti. Af matsáætlun stefnda verði hins vegar ekki ráðið að til standi við fyrirhugað umhverfismat að taka til neinnar marktækrar skoðunar ofangreinda hagsmuni stefnenda og uppfylli áætlunin því ekki þær efnislegu kröfur sem gera verði til hennar. Að lokum skuli sérstaklega á það bent að í ákvörðun Skipulagsstofnunar komi fram að sveitarstjórn sveitarfélagsins Hornafjarðar þurfi að láta vinna og samþykkja breytingu á aðalskipulagi Hornafjarðar 1998-2018 vegna framkvæmda við fyrirhugaða veglagningu og vegna efnistöku á þeim svæðum sem ekki séu tilgreind sem efnistökusvæði í aðalskipulaginu. Slík breyting sé háð lögum nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana. Í þeim hluta ákvörðunar Skipulagsstofnunar sem eftir standi, þegar ráðuneytið hafi fellt hluta hennar úr gildi, segi m.a: ,,Skipulagsstofnun telur eðlilegt að sveitarstjórn ljúki við breytingu á aðalskipulagi og umhverfismat þess áður en frummatsskýrsla framkvæmdaraðila verður auglýst og kynnt. Þar sem matsvinna vegna framkvæmdarinnar mun vera allangt komin mun Skipulagsstofnun þó ekki gera athugasemd við að auglýsing og kynning á breytingu aðalskipulagsins fari fram samtímis kynningu á frummatsskýrslu. Staðfest breyting á Aðalskipulagi Hornafjarðar 1998-2018 þarf að liggja fyrir við samþykkt sveitarstjórnar á framkvæmdaleyfi vegna fyrirhugaðra framkvæmda.“ Vegna þessa skuli sérstaklega tekið fram að stefnendur byggi á því að þeir valkostir sem þeir hafi lagt fram við meðferð málsins séu þess eðlis að þeir falli undir ,,helstu möguleika sem til greina koma“ í skilningi 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000. Í umhverfisskýrslu skuli samkvæmt f-lið 2. mgr. 6. gr. laga nr. 105/2006 koma fram skilgreining, lýsing og mat á líklegum verulegum umhverfisáhrifum af framkvæmd áætlunarinnar og landfræðilegs umfangs hennar. Eins og fram komi í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 105/2006 sé nokkur munur á umhverfismati áætlana samkvæmt frumvarpinu og mati á umhverfisáhrifum framkvæmda, sbr. lög nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum. Markmið umhverfismats á áætlunarstigi sé að huga að umhverfisáhrifum á fyrri stigum ákvörðunartöku. Þar sem stefnumörkun á áætlunarstigi sé yfirleitt almenns eðlis, samanborið við það sem eigi við um einstakar framkvæmdir sem háðar séu mati á umhverfisáhrifum, verði að ganga út frá því að umhverfismat áætlana sé tiltölulega gróft mat, oft án þess að sérstakar rannsóknir á umhverfi og umhverfisáhrifum fari fram. Stefnendur telji að nauðsynlegt sé að leggja nákvæmt mat á umhverfisáhrif þeirra kosta sem þeir leggi til í samanburði við þá kosti sem stefndi, Vegagerðin, tefli fram. Valkostir sem stefnendur bendi á, verði ekki útilokaðir nema að undangengnu nákvæmu mati. Málsástæður og lagarök stefndu, Vegagerðarinnar. Stefnda bendir á að matsáætlun hafi verið unnin með hliðsjón af hugmyndum sem liggja fyrir um skipulag sveitarfélagsins Hornafjarðar þar sem gert sé ráð fyrir legu hringvegar sunnan flugvallarins í Hornafirði. Haft hafi verið samráð við sveitarfélagið um framkvæmdakosti sem lagðir hafi verið til grundvallar við gerð matsáætlunar með það að markmiði að framlagðir kostir yrðu bæði norðan og sunnan við flugvöllinn. Sunnan flugvallar hafi verið tilgreindir tveir kostir, veglínur 2 og 3, en lína 3 sé sunnar og í bestu samræmi við gildandi aðalskipulag sveitarfélagsins. Veglína 1 sé tilgreind sem kostur norðan flugvallar. Allir þrír kostir sem leggja eigi til grundvallar í mati á umhverfisáhrifum uppfylli ofangreind meginmarkmið samgönguyfirvalda með framkvæmdum, en hafi mismunandi umhverfisáhrif. Fram hafi komið athugasemdir og tillögur að veglínum norðan flugvallar með bréfi lögmanns hóps landeigenda í Nesjum, og í tillögu að matsáætlun hafi verið rökstutt í kafla 1.7 hvers vegna framkomnar tillögur stefnenda að veglínum, sem og enduruppbygging núverandi vegar séu ekki taldar koma til greina með tilliti til meginmarkmiða framkvæmdarinnar. Samkvæmt gildandi samgönguáætlun fyrir árin 2003-2014 sé stytting vegalengda mikilvægur þáttur samgönguáætlunar. Í minnisblaði er fylgdi bréfi Vegagerðarinnar til samgönguráðuneytisins sé enn frekari grein gerð fyrir forsendum þeirrar niðurstöðu að ekki þyki fært að leggja nýjan hringveg við Nesjahverfi eins og stefnendur hafi lagt til. Þar komi fram að gera megi ráð fyrir að unnt verði að ná fram 65% fækkun slysa á vegarkaflanum með færslu hringvegar samkvæmt tillögum framkvæmdaraðila. Vegi þar þyngst færsla hringvegar fjær Nesjahverfi enda sé slysatíðni á þeim hluta vegarins metin þrefalt hærri en landsmeðaltal. Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að stefnendur séu ekki réttir aðilar að málinu og þar sem þeir eigi ekki aðild að því, beri að sýkna stefndu af kröfum þeirra. Stefnda byggir á því að framkvæmdaraðili einn eigi kæruaðild vegna ákvörðunar Skipulagsstofnunar um matsáætlun. Löggjafinn hafi tekið af tvímæli um að aðrir en framkvæmdaraðili geti ekki átt kæruaðild, sbr. skýlaust ákvæði þar um í 3. mgr. 14. gr. laga nr. 106/2000. Aðrir en framkvæmdaraðili eigi þar af leiðandi ekki aðild að dómsmáli vegna úrskurðar í kærumáli á grundvelli ákvæðisins. Stefnda byggir á því að dómur Hæstaréttar í máli nr. 20/2005 hafi fordæmisgildi í málinu og leiði til þess að stefnendur teljist ekki eiga aðild að málinu. Þá hafi stefnendur ólíkra og andstæðra hagsmuna að gæta hvað snerti endanlegt val á veglínu. Röksemdir stefnenda fyrir því að þeir hafi hagsmuna að gæta og beina aðild að málinu lúti að því að eignarréttindi þeirra séu með einhverjum hætti í uppnámi, en ekki verði séð að það geti átt við. Ljóst sé að úrskurður ráðherra geti ekki haft þýðingu varðandi eignarréttindi þeirra allra með sama hætti, þar sem hagsmunir þeirra fari ekki saman. Stefnda byggir á því að röksemdir stefnenda fyrir aðild að málinu geti því ekki byggst á mögulegum eignaskerðingum sem þeir kunni að verða fyrir í kjölfar úrskurðar ráðherra. Stefnda byggir á því að hvorki mat á umhverfisáhrifum sem stefnda láti gera, ákvörðun Skipulagsstofnunar né úrskurður umhverfisráðherra skerði eignarréttindi stefnenda og varði ekki hagsmuni stefnenda með þeim hætti að þeir geti öðlast aðild að dómsmáli er varði gildi úrskurðar umhverfisráðherra. Með vísan til framangreinds og 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er krafist sýknu vegna aðildarskorts stefnenda. Varðandi meinta formágalla á úrskurði umhverfisráðherra kveður stefndi að málsmeðferð ráðherra hafi verið í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000. Úrskurðurinn hafi uppfyllt þær formkröfur sem gerðar séu í stjórnsýslulögum nr. 37/1993 til úrskurða í stjórnsýslumálum eftir því sem við eigi í málinu. Stefnda byggir á því að stefnendur hafi ekki átt aðild að kærumálinu og af þeim sökum hafi ekki verið nauðsynlegt að tilkynna þeim um meðferð málsins samkvæmt 14. gr. stjórnsýslulaga eða gæta andmælaréttar gagnvart þeim samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Stefnda bendir á að stefnendur hafi fengið tækifæri til að koma að sínum sjónarmiðum við umfjöllun um matsáætlun hjá Skipulagsstofnun. Haldnir hafi verið kynningarfundir og fyrirhuguð málsmeðferð auglýst, og almenningi, þar á meðal stefnendum, gefinn kostur á að láta málið til sín taka við vinnslu matsáætlunar. Stefnendur hafi skilað skriflegum athugasemdum við tillögu stefndu að matsáætlun þegar hún hafi legið fyrir. Stefnda hafi fjallað um þær athugasemdir og Skipulagsstofnun hafi byggt ákvörðun sína að hluta á tillögum stefnenda. Stefnda telji samkvæmt framangreindu að sjónarmið stefnenda hafi legið fyrir strax við vinnslu málsins hjá Skipulagsstofnun sem byggt hafi ákvörðun sína að hluta til á tillögum þeirra. Athugasemdir stefnenda hafi fylgt ákvörðun Skipulagsstofnunar sem fylgiskjal og verið lagðar fram með kæru stefndu til umhverfisráðherra. Stefnda byggir á því að sjónarmið stefnenda hafi legið fyrir skriflega í gögnum málsins við meðferð þess á kærustigi hjá umhverfisráðherra. Hvorki hafi verið nauðsynlegt né skylt að gefa stefnendum kost á að koma að frekari athugasemdum við meðferð málsins á kærustigi. Fyrirliggjandi gögn hafi nægt til þess að málið teldist nægilega upplýst þannig að unnt væri að fjalla um álitaefni þau sem stefnda hafi lagt fyrir umhverfisráðherra til úrskurðar. Umhverfisráðherra hafi leitað umsagnar Skipulagsstofnunar og Umhverfisstofnunar um málið. Í umsögnum þeirra hafi m.a. verið fjallað um röksemdir fyrir þeirri niðurstöðu Skipulagsstofnunar að skylda ætti stefndu til að meta umhverfisáhrif af veglínum stefnenda. Þannig hafi verið tryggt að athugasemdir og röksemdir stefnenda fengju ítarlega skoðun og umfjöllun áður en úrskurður hafi verið kveðinn upp. Sjónarmið stefnenda hafi átt sér málsvara við meðferð málsins. Með hliðsjón af framangreindu telji stefnda ljóst að jafnvel þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að gera hefði átt stefnendum aðvart um málið og gefa þeim kost á að skila athugasemdum, hefði það í engu breytt efnislegri niðurstöðu þar sem sjónarmið og framlögð gögn stefnenda hefðu öll legið fyrir við meðferð málsins hjá umhverfisráðuneytinu. Stefnda byggir á því að fylgt hafi verið ítrustu kröfum stjórnsýslulaga og gætt ákvæða laga um mat á umhverfisáhrifum við meðferð málsins. Engin efni séu til að ógilda úrskurð umhverfisráðherra á grundvelli meints formgalla. Varðandi meinta efniságalla á úrskurði umhverfisráðherra byggir stefnda á því að úrskurðurinn hafi verið í samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda með síðari breytingum, þar á meðal markmið laganna, og reglugerð um mat á umhverfisáhrifum nr. 113/2005. Í 1. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 séu skilgreind markmið laganna og byggir stefnda á því að úrskurður umhverfisráðherra um matsáætlun hringvegar um Hornafjarðarfljót sé í samræmi við þessi markmið. Þá byggir stefnda á því að úrskurður umhverfisráðherra feli í sér að umhverfisáhrif fyrirhugaðra framkvæmda verði metin, matsskýrsla unnin í samræmi við fyrirliggjandi matsáætlun stefndu og að Skipulagsstofnun muni fjalla um og gefa álit á umhverfisáhrifum framkvæmda og eftir atvikum kveða á um nauðsynlegar mótvægisaðgerðir á grundvelli framlagðrar matsskýrslu. Kveðið sé á um samráð við landeigendur sem muni eiga möguleika á að koma að sjónarmiðum sínum og fá aðgang að upplýsingum um málið samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum. Stefnda bendir á að með úrskurði umhverfisráðherra hafi verið staðfest að matsáætlun stefndu uppfylli kröfur 8. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 með síðari breytingum. Matsáætlunin hafi verið samþykkt með ákvörðun Skipulagsstofnunar í samræmi við málsmeðferð í ofangreindu ákvæði og með breytingum samkvæmt úrskurði umhverfisráðherra í samræmi við 3. mgr. 14. gr. sömu laga. Stefnda byggir á því að matsáætlun beri það með sér að tryggð verði aðkoma almennings og hagsmunaaðila við gerð mats á umhverfisáhrifum fyrirhugaðra framkvæmda við hringveg um Hornafjarðarfljót. Í matsáætlun stefndu komi skýrt fram að við vinnslu mats á umhverfisáhrifum verði almenningi kynnt fyrirsjáanleg umhverfisáhrif framkvæmda og gefinn kostur á að gera athugasemdir við matsskýrslu á kynningartíma. Samráð verði haft við landeigendur á vinnslustigi mats. Í tillögu að matsáætlun og teikningum sem henni fylgi, sé ítarleg umfjöllun um framkvæmdakosti og staðarval. Gerð sé grein fyrir þremur ólíkum framkvæmdakostum, leiðum 1, 2 og 3. Unnt sé að útfæra þessa framkvæmdakosti sem blöndu af mismunandi kostum. Matsáætlun stefndu uppfylli því kröfur laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 og reglugerðar nr. 1123/2005, hvað snerti umfjöllun um framkvæmdakosti og staðarval með tilliti til mismunandi umhverfisáhrifa. Framkvæmdaraðila sé ekki skylt að meta umhverfisáhrif allra raunhæfra kosta, varðandi staðarval framkvæmdar, eins og stefnendur virðist álíta. Sú ályktun stefnenda sé í ósamræmi við túlkun laga- og reglugerðar um mat á umhverfisáhrifum í úrskurðarframkvæmd til þessa og eigi sér ekki stoð í markmiðum laga um mat á umhverfisáhrifum. Framkvæmdaraðili hafi forræði á að skilgreina tilgang og markmið framkvæmda á sínu verksviði hverju sinni í samræmi við þau fyrirmæli og áætlanir sem stefndu sé ætlað að fara eftir. Framkvæmdaraðili hafi enn fremur forræði á því að meta hvaða kostir komi til greina með tilliti til tilgangs og markmiða framkvæmda. Ekki sé heimilt að skylda framkvæmdaraðila til að kosta mat á umhverfisáhrifum framkvæmdakosta, sem ekki samrýmist tilgangi og markmiðum sem að er stefnt með framkvæmd. Stefnda hafi það hlutverk og beri ábyrgð á að framfylgja stefnu og markmiðum í samgöngumálum hverju sinni. Stefndu sé ókleift að sinna skyldu sinni verði hún svipt forræði á því að ákveða hvaða framkvæmdakostir komi til greina hverju sinni. Stefnda kveður að val á framkvæmdakostum eigi að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og hlutlægum grunni. Val á framkvæmdakostum samkvæmt tillögu að matsáætlun sé byggt á málefnalegum forsendum og hlutlægum grunni. Það byggist á sjónarmiðum um styttingu hringvegar, auknu umferðaröryggi, bættum samgöngum og kostnaðarhagkvæmni og telji stefnda það tvímælalaust vera málefnaleg sjónarmið, byggð á hlutlægum grunni. Málefnaleg rök standi til þess að ekki geti talist ásættanlegt að nýr og endurbættur hringvegur verði lagður um eða við Nesjahverfi eins og stefnendur leggi til með því að krefjast mats á umhverfisáhrifum veglínu 5. Í matsáætlun sé ítarlega rökstutt að lega hringvegar á þessari leið sé óásættanleg með tilliti til umferðaröryggis og kostnaðarhagkvæmni. Engar líkur séu á að umhverfisáhrif leiðar 5, kosts stefnenda muni verða minni en umhverfisáhrif leiðar 1, þannig að tilefni geti verið til að fórna þeim ávinningi sem fást muni af leið 1 fyrir umferðaröryggi og hagkvæmni í samanburði við tillögur stefnenda um legu hringvegar um eða við Nesjahverfi. Stefnda byggir á því að eðlilegt og skylt hafi verið að hafa samráð við sveitarstjórn við val á framkvæmdakostum. Samkvæmt 29. gr. vegalaga nr. 45/1994 skuli leggja þjóðvegi samkvæmt skipulagi. Sveitarstjórn fari með ákvörðunarvald um skipulag samkvæmt skipulags- og byggingalögum nr. 73/1996. Sveitarstjórn veiti framkvæmdaleyfi samkvæmt 27. gr. laganna. Samráð við sveitarstjórn sé því eðlilegur og óhjákvæmilegur hluti undirbúnings og vinnslu mats á umhverfisáhrifum lagningar þjóðvega. Stefnda byggir á því að framkvæmdakostir stefndu séu í betra samræmi við gildandi aðalskipulag sveitarfélagsins heldur en tillögur sem stefnendur telji að eigi að vera metnir. Mismunandi sjónarmið séu innan sveitarfélagsins um legu hringvegar, sem stefnda þurfi að taka mið af. Með framlagningu kosts nr. 1, norðan flugvallar, hafi stefnda í raun gengið mjög langt til að koma til móts við sjónarmið stefnenda, þvert á skýra stefnu gildandi aðalskipulags þar sem ráðgert sé að hringvegur liggi sunnan flugvallar og nær Höfn í Hornafirði. Með þessu telji stefnda sig tvímælalaust hafa gætt meðalhófs gagnvart stefnendum. Það sé á valdi sveitarstjórnar að meta hvort fallist verði á framkvæmd að teknu tilliti til þeirra umhverfisáhrifa sem fyrirhuguð framkvæmd muni fyrirsjáanlega valda. Endanlegt val á veglínu eigi sér ekki stað við val á framkvæmdakostum í mati á umhverfisáhrifum, eins og stefnendur virðist álíta, heldur þegar heimild skipulagsyfirvalda liggi fyrir. Langur vegur sé til þess að ákvörðun verði tekin af hálfu sveitarstjórnar, þó svo að meginmarkmið og helstu kostir hafi verið skilgreindir af hálfu stefndu. Stefnda mótmælir ummælum í stefnu, þar sem reynt er að gera samskipti stefndu og sveitarstjórnar tortryggileg. Ekki sé athugavert að samráð milli stefndu og sveitarstjórnar fari fram á undirbúningsstigi þjóðvegaframkvæmda. Jafnframt mótmælir stefnda sem röngu og tilhæfulausu því sem fram komi í stefnu að fyrirhugað mat stefndu á umhverfisáhrifum Hringvegar um Hornafjarðarfljót sé ,,sýndargerningur til að réttlæta fyrir fram gefna niðurstöðu.“ Stefnda mótmælir einnig þeirri afstöðu stefnenda að tillögum þeirra hafi verið hafnað án marktækrar, hlutlægrar skoðunar á þeim. Stefnda leggur áherslu á að það sé hlutverk og skylda stefndu að skilgreina hvaða leiðir teljist færar með hliðsjón af markmiðum framkvæmda. Jafnframt sé óhjákvæmilegt að horfa til skipulagsáætlana sveitarfélags. Ekki sé fært að skylda stefndu til að meta umhverfisáhrif framkvæmdakosta sem stríði gegn þeim markmiðum sem stefndu sé ætlað að vinna að, s.s. um aukið umferðaröryggi og styttingu leiða. Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins. Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagi byggð á því að stefnendur séu ekki réttir aðilar að máli sem varði úrskurð umhverfisráðherra um matsáætlun meðstefnda. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Komið hafi fram af hálfu stefnenda að þeim hafi ekki verið kynnt kærumálið þegar það hafi verið til meðferðar í ráðuneytinu, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og hafi ekki verið gefinn kostur á að neyta andmælaréttar og tjá sig um málið, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Þá sé því haldið fram að ekki liggi fyrir hvort ráðuneytið hafi farið sjálfstætt yfir athugasemdir þeirra eða þær legið fyrir og með því hafi ráðuneytið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefnda kveður að framkvæmdaraðila beri að kynna almenningi tillögu að matsáætlun eins og áður sé rakið, og þannig sé öllum gefið tækifæri til að tjá sig um tillögurnar og geti almenningur með því haft áhrif á ákvörðunartöku Skipulagsstofnunar um matsáætlun. Andmælaréttur, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, miðist við þann sem er aðili máls. Stefnendur hafi ekki verið aðilar að kærumáli því sem hér sé til umfjöllunar, enda ekki gert ráð fyrir kæruaðild þeirra, samkvæmt 3. mgr. 14. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Samkvæmt því hafi ekki verið brotið gegn andmælareglu stjórnsýslulaga í málinu og ráðuneytinu hafi heldur ekki borið að tilkynna stefnendum um framkomna kæru, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 5. desember 2006 sé gerð grein fyrir þeim umsögnum og tveimur athugasemdum frá stefnendum sem bárust stofnuninni 7. nóvember og hafi þær allar fylgt með sem fylgiskjal með ákvörðun Skipulagsstofnunar með kæru meðstefndu. Þá hafi bréf frá stefnendum frá 31. júlí 2006 verið fylgiskjöl með tillögu að matsáætlun. Gerð sé grein fyrir athugasemdum stefnenda og afstöðu Skipulagsstofnunar til þeirra í ákvörðun Skipulagsstofnunar. Því hafi allar þær athugsemdir sem bárust Skipulagsstofnun legið fyrir þegar ráðuneytið kvað upp úrskurð sinn og þar á meðal athugsemdir stefnenda. Ráðuneytið hafi leitað umsagnar Skipulagsstofnunar og Umhverfisstofnunar um kæru meðstefndu 22. janúar 2007 sem báðar hafi skilað umsögn. Fram komnar umsagnir hafi verið sendar meðstefndu sem kæranda til umsagnar og hafi umsögn hans borist 27. febrúar. Það sé háð mati ráðuneytisins til hvaða gagna og umsagna það telji sig þurfa að vísa, þegar það kveði upp sinn úrskurð, en í úrskurðinum sé m.a. vísað til umsagnar Skipulagsstofnunar til ráðuneytisins vegna kærumálsins. Rannsóknarskyldu ráðuneytisins hafi verið fullnægt með því umsagnarferli sem átt hafi sér stað í kærumálinu og með yfirferð þeirra gagna sem legið hafi fyrir í málinu, þar á meðal athugasemdir sem borist hafi á kynningartíma til Skipulagsstofnunar og athugasemdir meðstefndu, Vegagerðarinnar, til ráðuneytisins. Stefndi vísar því á bug að sú meginregla sem niðurstaða umhverfisráðherra byggist á, þ.e að framkvæmdaraðili hafi forræði á vali á þeim framkvæmdakostum sem hann telji uppfylla markmið framkvæmdarinnar, gangi í berhögg við 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum og markmið þeirra laga. Ráðuneytið hafi í úrskurði sínum frá 11. maí 2007 fjallað ítarlega um forræði framkvæmdaraðila við val á þeim framkvæmdakostum sem hann telji uppfylla markmið hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar. Í lögum um mat á umhverfisáhrifum sé gerð krafa um, sbr. 1. mgr. 8. gr. þeirra laga, að framkvæmdaraðili geri tillögu að matsáætlun eins snemma á undirbúningsstigi framkvæmdar og kostur er. Í tillögu framkvæmdaraðila beri honum að lýsa framkvæmdinni, framkvæmdarsvæði og öðrum möguleikum sem til greina komi og hvernig framkvæmd samrýmist skipulagsáætlunum. Í 2. mgr. 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, þar sem fjallað sé um innihald frummatsskýrslu vegna hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar segi: ,,Ávallt skal gera grein fyrir helstu möguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman “. Lög um mat á umhverfisáhrifum og reglugerð um mat á umhverfisáhrifum nr. 1123/2005 gefi framkvæmdaraðila rúmt svigrúm til að ákveða hvaða framkvæmdakostir hann telji að til greina komi. Ráðuneytið hafi, eins og fram komi í úrskurðinum, ítrekað lýst því áliti í úrskurðum sínum, þar á meðal frá 16. febrúar 2003 og úrskurði frá 13. maí 2002, að framkvæmdaraðili hafi forræði á hvaða framkvæmdakosti hann telji að uppfylli markmið framkvæmdarinnar og beri því að skoða í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Ráðuneytið hafi aðeins einu sinni vikið frá ofangreindri meginreglu um forræði framkvæmdaraðila, en það hafi verið í úrskurði ráðuneytisins um mat á umhverfisáhrifum Gjábakkavegar frá 28. júlí 2005. Í þeim úrskurði hafi framkvæmdaraðila verið falið að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum enduruppbyggingar eldra vegstæðis þar sem umhverfismatið uppfyllti ekki formskilyrði laga um að metnir hefðu verið helstu framkvæmdakostir þannig að hægt væri að taka upplýsta afstöðu til hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar. Í því máli hafi verið fyrir hendi mjög sérstakar aðstæður. Í máli því sem hér sé til úrlausnar, hafi framkvæmdaraðili hins vegar lagt fram þrjá mismunandi framkvæmdakosti sem að hans mati uppfylltu þau meginmarkmið sem sett hafi verið fram um styttingu á hringvegi og til að auka umferðaröryggi. Fyrir hafi legið að mati ráðuneytisins að þeir þrír kostir hefðu mismunandi áhrif á umhverfið. Ráðuneytið hafi talið að þeir kostir sem framkvæmdaraðili hafi lagt fram, uppfylltu kröfur 1. mgr. 8. gr., sbr. og 2. mgr. 9. gr. um samanburð á mögulegum valkostum og því talið að ekki væri hægt að skylda framkvæmdaraðila til að meta aðrar veglínur og þar með takmarka forræði hans á framkvæmdinni. Túlkun ráðuneytisins á forræði framkvæmdaraðila á framkvæmdakostum sem skoðaðir voru við gerð matsáætlunar hafi því verið í fullu samræmi við 1. mgr. 8. gr., 2. mgr. 9. gr. og markmiðsákvæði 1. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Stefndi bendir á að í greinargerð með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000 og skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, með síðari breytingum, sem orðið hafi að lögum nr. 74/2005, sé ítarlega fjallað um ástæður þeirra breytinga, að Skipulagsstofnun sé ekki lengur ætlað að kveða upp úrskurð um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda heldur gefa álit sitt á matsskýrslu framkvæmdaraðila. Þar komi fram að ætlast sé til að matsferlið miði að því að matsskýrsla framkvæmdaraðila lýsi sem best og dragi fram öll veigamikil umhverfisáhrif framkvæmdarinnar og geri grein fyrir athugasemdum almennings og umsagnaraðila við framkvæmdina. Enn fremur að það verði síðan í höndum leyfisveitanda að taka ákvörðun um hvort leyfa skuli framkvæmdina þegar fyrir liggi matsskýrsla framkvæmdaraðila og álit Skipulagsstofnunar. Með þeirri breytingu sem gerð hafi verið á lögum um mat á umhverfisáhrifum með lögum nr. 74/2005, hafi málsmeðferð vegna matsáætlana ekki verið breytt. Framangreind breyting á lögunum gefi ekkert tilefni til þeirrar ályktunar stefnenda að forræði framkvæmdaraðila á því hvaða framkvæmdakosti hann telji rétt að meta hafi breyst. Fremur megi halda hinu gagnstæða fram, enda segi í framangreindri greinargerð um 8. gr. frumvarpsins um breytingu á 9. gr. laganna að: ,,Tekið sé fram með skýrum hætti að ábyrgð á gerð matsskýrslu sé í höndum framkvæmdaraðila“. Því telji stefndi túlkun stefnanda ekki á rökum reista. Stefndi fellst ekki á að með úrskurði ráðuneytisins hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins. Málsmeðferð ráðuneytisins hafi verið í fullu samræmi við þær kröfur sem settar hafi verið í lögum um mat á umhverfisáhrifum og reglugerð um mat á umhverfisáhrifum. Þá kveður stefndi að ekki fáist staðist að ráða megi af tillögu að matsáætlun að ekki standi til taka til neinnar marktækrar skoðunar hagsmuni stefnenda. Hið gagnstæða komi skýrt fram í matsáætlun meðstefnda. Stefndi byggir á að stefnendur hafi haft átt þess kost að koma á framfæri athugasemdum við matsáætlun framkvæmdaraðila, samkvæmt 8. gr. laganna, og eiga þess kost einnig á síðari stigum málsins gagnvart frummatsskýrslu sbr. 9. gr. laganna og þar með matsskýrslu samkvæmt 10. gr. þeirra. Samkvæmt skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 fari sveitarstjórnir með skipulagsvald í sveitarfélögum og þurfi hin umdeilda framkvæmd að vera í samræmi við aðal- og deiliskipulag þess sveitarfélags þar sem hún er staðsett, komi til þess að leyfi verði veitt fyrir framkvæmdinni. Stefnendur hafi því einnig tækifæri til að koma að athugasemdum sínum við framkvæmdina við gerð aðal- og deiliskipulags í sveitarfélaginu í samræmi við skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 og njóti eftir atvikum kæruréttar í því sambandi í samræmi við þau lög. Niðurstaða. Sýknukrafa stefndu byggist í fyrsta lagi á því að stefnendur séu ekki réttir aðilar að málinu. Í dómi Hæstaréttar nr. 114/2008 frá 14. mars 2008, þar sem fjallað var um kæru stefnenda á frávísunarúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, kemur fram að stefnendur eigi lögvarinna hagsmuna að gæta að fá úr því skorið hvort matsáætlun stefndu, Vegagerðarinnar, um vegarleiðir um jarðir og lönd þeirra uppfylli það skilyrði að litið hafi verið til framkvæmdakosta sem til greina koma þannig að upplýst val á besta kosti á vegarleið, á grundvelli málefnalegra sjónarmiða, geti farið fram þegar matsskýrslan liggur endanlega fyrir. Af þessum sökum hafi stefnendur jafnframt lögvarinna hagsmuna að gæta við að fá úr því skorið hvort úrskurður umhverfisráðherra frá 11. maí 2007 sé gildur að lögum. Þegar litið er til framangreindrar niðurstöðu Hæstaréttar verður ekki fallist á sýknukröfu stefndu sem byggist á því að stefnendur eigi ekki aðild að máli þessu. Stefnendur byggja á því að úrskurður umhverfisráðherra sé haldinn verulegum formannmörkum, þar sem ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga við meðferð kærumálsins hjá ráðuneytinu og því beri að ógilda hann. Þeir byggja á því að ráðherra hafi ekki gætt að 10., 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga við meðferð málsins. Í gögnum málsins liggur fyrir að stefnendur komu á framfæri athugasemdum sínum og sjónarmiðum við Skipulagsstofnun og í ákvörðun Skipulagsstofnunar er gerð grein fyrir afstöðu stefnenda. Athugasemdir þeirra fylgdu ákvörðun Skipulagsstofnunar sem fylgiskjal og voru lagðar fram með kæru stefndu, Vegagerðarinnar, til umhverfisráðherra. Í umsögn Skipulagsstofnunar frá 2. febrúar 2007 til Umhverfisráðuneytisins er einnig gerð grein fyrir athugasemdum stefnenda. Af framansögðu verður ekki annað ráðið en að sjónarmið og athugasemdir stefnenda hafi legið fyrir skriflega í gögnum málsins þegar ráðherra kvað upp úrskurð sinn. Er því ekki fallist á að ráðherra hafi við meðferð málsins brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Í 3. mgr. 14. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum er kveðið á um að framkvæmdaraðili geti kært til ráðherra ákvörðun Skipulagsstofnunar samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laganna um synjun matsáætlunar eða breytingar á henni. Með þessu ákvæði hefur löggjafinn sett skýr ákvæði um kæruaðild og bundið aðildina við framkvæmdaraðila, þegar mál varðar synjun matsáætlunar eða breytingar á henni. Stefnendur áttu ekki aðild að kærumáli til ráðherra og var því ráðherra ekki skylt samkvæmt stjórnsýslulögum að tilkynna þeim um framkomna kæru samkvæmt 14. gr. stjórnsýslulaga eða gæta að andmælarétti þeirra, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Er því ekki fallist á með stefnendum að úrskurður ráðherra hafi verið haldinn þeim formannmörkum að leitt geti til ógildingar hans. Stefnendur byggja kröfur sínar einnig á því að úrskurður umhverfisráðherra sé haldinn efnisannmörkum og að hann brjóti í bága við lög nr. 106/2000. Í 1. gr. laga nr. 106/2000 segir að markmið laganna sé að tryggja að áður en leyfi er veitt fyrir framkvæmd, sem kunni að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif hafi farið fram mat á umhverfisáhrifum viðkomandi framkvæmdar. Þá skuli draga eins og kostur er, úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmdar, stuðla að samvinnu þeirra aðila sem hagsmuna hafa að gæta eða láta sig málið varða vegna framkvæmda sem falla undir ákvæði laganna, og að kynna fyrir almenningi umhverfisáhrif framkvæmda sem falla undir ákvæði laganna og mótvægisaðgerðir vegna þeirra og gefa almenningi kost á að koma að athugasemdum og upplýsingum áður en álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar liggi fyrir. Í 2. mgr. 9. gr. laganna, þar sem fjallað er um innihald frummatsskýrslu segir að ávallt skuli gera grein fyrir helstu möguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Þá skuli, samkvæmt 13. gr. reglugerðar nr. 1123/2005 um mat á umhverfisáhrifum, í tillögu að matsáætlun koma fram upplýsingar um mögulega framkvæmdakosti sem til greina koma. Í máli þessu reynir á það hvort stefnda, Vegagerðin, hafi forræði á því að meta hvaða framkvæmdakostir sem til greina koma séu mögulegir. Stefnda, Vegagerðin, starfar á grundvelli laga nr. 45/1994. Samkvæmt 5. gr. þeirra laga er stefnda, Vegagerðin, veghaldari þjóðvega og samkvæmt 29. gr. laganna skulu vegir lagðir í samræmi við skipulag. Í tillögu að matsáætlun lagði stefnda fram þrjár leiðir til skoðunar á mati á umhverfisáhrifum, leið 1, 2 og 3. Ítarleg grein var fyrir því gerð í tillögu að matsáætlun hvers vegna þeir kostir voru valdir. Þar var einnig gerð grein fyrir því hvers vegna aðrir kostir, sem komið höfðu fram tillögur um, voru ekki lagðir fram til skoðunar á mati á umhverfisáhrifum. Í hinum kærða úrskurði kemur fram að lög um mat á umhverfisáhrifum gefi framkvæmdaraðila rúmt svigrúm til að ákveða hvaða framkvæmdakosti hann telji að til greina komi. Ráðuneytið hafi ítrekað í úrskurðum sínum að framkvæmdaraðili hafi forræði á hvaða framkvæmdakosti hann telji að uppfylli markmið framkvæmdarinnar og beri því að skoða í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Ekki séu því forsendur fyrir því að takmarka forræði framkvæmdaraðila á því hvaða framkvæmdakosti hann telji uppfylla markmið framkvæmdarinnar og beri því að skoða í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Fallast ber á það mat ráðherra að framkvæmdaraðili hafi, að meginstefnu til, forræði á því hvaða framkvæmdakosti hann telji uppfylla markmið tiltekinnar framkvæmdar, enda sé mat hans á því byggt á málefnalegum og hlutlægum grunni. Markmiði framkvæmdar þeirrar er mál þetta lýtur að er svo lýst í tillögu að matsáætlun að bæta samgöngur á Suðausturlandi og styrkja byggðarlög á Suðaustur- og Austurlandi með bættu vegasambandi á hringvegi. Vegalengdir milli Austurlands og Suðurlands styttist um a.m.k. 11 km með nýjum vegi. Markmið með gerð vegarins er fyrst og fremst að auka umferðaröryggi, draga úr slysahættu og tryggja góðar samgöngur á svæðinu. Stefnda, Vegagerðin, skilgreinir tilgang og markmið framkvæmda hverju sinni og ber ábyrgð á að framfylgja stefnu og markmiðum í samgöngumálum. Af tillögu að matsáætlun verður glögglega ráðið hvers vegna stefnda hefur valið þær þrjár leiðir sem hún lagði fram til skoðunar á mati á umhverfisáhrifum og hafnaði öðrum kostum. Það er skylda stefndu að skilgreina hvaða leiðir teljist færar með hliðsjón af markmiðum framkvæmda en ekki er unnt að skylda stefndu til að meta umhverfisáhrif framkvæmdakosta sem stríða gegn þeim markmiðum sem stefndu ber að vinna að. Það er álit dómsins með hliðsjón af framangreindu, að ekkert hafi komið fram í málinu sem gefi til kynna að val stefndu hafi ekki verið byggt á málefnalegum sjónarmiðum. Breytingar sem gerðar voru á lögum nr. 106/2000 með lögum nr. 74/2005, breyttu ekki þeirri úrskurðarframkvæmd sem mótast hafði um það að framkvæmdaraðili hafi forræði á að meta hvaða kostir þjóni því markmiði sem að er stefnt, enda kemur glögglega fram í athugasemdum með 8. gr. frumvarpsins um breytingu á 9. gr. laganna að ábyrgð matsskýrslu sé í höndum framkvæmdaraðila og ekkert sem bendir til að skýra verði inntak ákvæðis 2. mgr. 9. gr. laganna þannig að framkvæmdaraðili hafi ekki forræði á því að meta hvaða kostir þjóni því markmiði sem að er stefnt. Eins og að framan greinir er það mat dómsins að stefnda, Vegagerðin, hafi forræði á að meta hvaða kostir þjóni því markmið sem að er stefnt með veglagningu þeirri sem mál þetta snýst um. Í tillögu að matsáætlun er skýr grein gerð fyrir því hvers vegna þeir kostir voru valdir til mats á umhverfisáhrifum, en ekki aðrir kostir sem stefnendur höfðu lagt til. Með mati á umhverfisáhrifum framkvæmda eru ekki teknar ákvarðanir um að leyfa ákveðnar framkvæmdir, heldur eru þar umhverfisáhrif hugsanlegra framkvæmdakosta skoðuð. Ekki hefur verið sýnt fram á af hálfu stefnenda að unnt hafi verið að ná sama markmiði og að var stefnt með vægari hætti. Þannig er ekki fallist á að ráðuneytið hafi með úrskurði sínum brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Í tillögu að matsáætlun voru teknar til skoðunar þær leiðir sem stefnendur lögðu til að valdar yrðu til mats á umhverfisáhrifum og því lýst á málefnalegan hátt hvers vegna þær leiðir þóttu ekki koma til greina. Því er ekki fallist á með stefnendum að tillögum stefnenda hafi verið hafnað án hlutlægrar skoðunar á þeim. Þegar allt framangreint er virt eru stefndu, Vegagerðin og íslenska ríkið, sýknuð af kröfum stefnenda. Í ljósi atvika málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndu, Vegagerðin og íslenska ríkið, eru sýknuð af kröfum stefnenda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 376/1998
Lögvarðir hagsmunir Bókhald Lögmaður Málsástæða
Lögmaðurinn J áfrýjaði dómi héraðsdóms þar sem hann var dæmdur til að láta R í té bókhaldsgögn um greiðslur til R, en J hafði haft með höndum umsýslu tiltekinna fjármuna hans. Talið var, að sú málsástæða J, að þjónusta hans við R hefði ekki verið venjuleg umsýsla lögmanns heldur vinargreiði, væri of seint fram komin til að á henni yrði byggt. Þótti R eiga rétt á skýringum J á greiðslunum, en uppgjör J við R, sem fyrir lá í málinu og R hafði ritað á samþykki sitt nokkrum árum áður, þótti ekki fullnægjandi að þessu leyti. Þar sem J hafði ekki sýnt fram á, að honum væri ekki unnt að framvísa einstökum gögnum, var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, að honum væri skylt að láta R þau í té.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Málinu var skotið til Hæstaréttar 4. september 1998. Áfrýjandi krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Til vara er krafist sýknu. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því, að ekki er lengur krafist gagna um greiðslu 27. maí 1992 að fjárhæð 1.000.000 króna. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Áfrýjandi virðist reisa ómerkingarkröfu sína á því annars vegar, að stefndi hafi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta í málinu, þar sem bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 26. júní 1995, en hins vegar á því, að sér sé ekki unnt að hlíta dómsorði héraðsdóms, þar sem umrædd gögn séu ekki til í bókhaldi sínu. Af gögnum málsins verður ekki séð, að fyrri málsástæðan hafi verið höfð uppi fyrir héraðsdómi. Samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994, kemur hún ekki til álita fyrir Hæstarétti nema að því leyti, sem rétturinn gætir þess af sjálfsdáðum, hvort vísa skuli máli frá dómi. Síðari málsástæðan myndi leiða til sýknu en ekki frávísunar, ef á hana yrði fallist. Sýknukrafa áfrýjanda fyrir Hæstarétti er meðal annars byggð á því, að meðferð hans á ávísun að fjárhæð 5.151.830 krónur, sem gefin var út í tengslum við uppgjör vegna sölu á fasteign stefnda, hafi ekki verið venjuleg umsýsla lögmanns í þágu umbjóðanda síns heldur vinargreiði, sem enga þóknun hafi átt að taka fyrir. Því geti bókhaldslög ekki átt hér við. Af héraðsdómi, greinargerð áfrýjanda í héraði og öðrum gögnum málsins verður ekki ráðið, að þessari málsástæðu hafi verið hreyft í héraði. Fyrir liggur, að áfrýjandi annaðist margvíslega aðra umsýslu fyrir stefnda vegna fjárhagsörðugleika hans í aðdraganda gjaldþrotsins 1995 og í bréfi áfrýjanda til lögmanns stefnda 18. janúar 1995 er rætt um ógreiddar þóknanir fyrir margvísleg störf í hans þágu. Fyrir Hæstarétti verður ekki byggt á þessari málsástæðu, sem þykir með nokkrum ólíkindum. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hefur stefndi ritað undir uppgjörsblað frá áfrýjanda 10. júlí 1992 og staðfest, að rétt væri með farið, þar á meðal um greiðslur til sín. Engu að síður telur hann sig nú þurfa nánari skýringar frá áfrýjanda af ástæðum, sem fjallað er um í héraðsdómi. Eins og aðstæðum er háttað þykir stefndi eiga rétt á þeim. Áfrýjanda, sem er hæstaréttarlögmaður og bókhaldsskyldur samkvæmt lögum nr. 145/1994 um bókhald, sbr. áður lög nr. 51/1968, ber að gera skýra grein fyrir meðferð þeirra fjármuna stefnda, sem hér er um að ræða, þar á meðal greiðslum til hans sjálfs. Áfrýjandi hefur ekki nægilega fullnægt þessari skyldu sinni með uppgjörsblaðinu 10. júlí 1992, þótt stefndi hafi ritað samþykki sitt á skjalið. Gera verður ráð fyrir því, að greiðslur samkvæmt því skjali hafi átt sér stað með atbeina banka, að minnsta kosti að meginstefnu til. Hefur áfrýjandi ekki gert sennilega grein fyrir því, hvers vegna hann geti ekki framvísað einstökum gögnum, er staðfesti sundurliðun greiðslna samkvæmt uppgjörsblaðinu. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjanda, Jóni Gunnari Zoëga, er skylt að láta stefnda, Ragnari Guðmundssyni, í té fylgiskjöl úr bókhaldi sínu um eftirfarandi greiðslur til stefnda samkvæmt lokauppgjöri 10. júlí 1992: Greiðslu á 300.000 krónum 4. maí 1992, greiðslu á 1.000.000 króna 12. maí 1992, greiðslu á 400.000 krónum 18. maí 1992 og greiðslu á 2.000.000 króna 29. júní 1992. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 1998. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 14. júlí 1997. Stefnandi er Ragnar Guðmundsson, kt. 100267-3269, Ofanleiti 3, Reykjavík. Stefndi er Jón G. Zoëga, kt. 090643-2239, Reynimel 29, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur, að viðlögðum dagsektum kr. 10.000 pr. dag, til að: 1) Gera stefnanda skilagrein fyrir fjármunum sem hann móttók af fé stefnanda, nánar tiltekið skv. eftirfarandi: þann 02.04. 19925.151.800,00; þann 28.07.1992500.000,00; þann 01.10.1992500.000,00; þann 18.06.1992400.000,00. 2) að veita eftirfarandi upplýsingar: a)hvenær greiðslum þessum var skilað, b) í hvað þeim var ráðstafað, c) hver móttók hverja greiðslu fyrir sig. 3) Að láta í té eftirfarandi gögn: a)ljósrit kvittana sem stefndi gaf þegar hann móttók greiðslurnar, b)ljósrit kvittana sem stefndi fékk þegar hann innti greiðslurnar af hendi, c)ljósrit af öllum tékkum eða sambærilegum úttektum af bankareikningum þegar stefndi innti greiðslur af hendi, d) ljósrit allra reikninga sem gerðir hafa verið á stefnanda vegna greiddrar þóknunar til stefnda. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Málsatvik, málsástæður og lagarök. Stefnandi kveðst hafa leitað til stefnda um lögmannsaðstoð í mars eða apríl 1992. Hafi hann þá átti í miklum fjárhagsörðugleikum og við borð legið að hann yrði lýstur gjaldþrota. Stefnda hafi verið falið að taka við peningum og ganga til uppgjörs við lánardrottna og freista þess að greiða úr fjárhagsmálum stefnanda. Hafi stefnandi verið andlega miður sín og vart með sjálfum sér vegna áfalla sem á honum hefðu dunið og sett allt sitt traust á stefnda og raunar verið mikill léttir þegar stefndi hefði verið farinn að vinna í hans málum. Um mitt ár 1992 hafi farið að renna tvær grímur á stefnanda vegna starfa stefnda. Hafi hann verið tíður gestur á skrifstofu stefnda til að spyrja um gang mála. Á þessum tíma hafi stefndi sagt stefnanda að nú væri búið að gera það í málunum sem unnt væri, rétt honum uppgjör sem frammi liggur í máli þessu með bréfi stefnda frá 18. janúar 1995. Hefði stefnandi, sem þá hafi verið andlega langt niðri skrifað undir skjalið í trausti þess að stefndi kæmi gögnum og upplýsingum til hans en þau hafi ekki borist stefnanda með öðrum hætti en að framan sé rakið. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefnda sé í fyrsta lagi skylt að hafa í sínu bókhaldi umbeðnar upplýsingar. Í öðru lagi sé honum skylt að láta þær af hendi þegar þess sé beiðst og í þriðja lagi að honum sé fært að verða við þessu. Stefnandi vísar um ofangreint til þess að stefndi sé bókhaldsskyldur og séu upplýsingar þessar hluti þess sem eigi að vera til reiðu í bókhaldi hans sbr. þágildandi bókhaldslög nr. 51/1968 einkum 9. tl. B liðar 2. gr. og reglugerð nr. 417/1982, 2. mgr. 5. gr, 3.tl. og 7. tl. 4. mgr. 9. gr. Einnig byggist þetta á 8. og 15. gr. laga nr. 61/1942 um málflytjendur o.fl. og Codex Ethicus einkum 3. mgr. 14. gr. og 2. mgr. 16. gr. Loks sé á því byggt í fyrsta lagi að stefndi eigi að hafa öll tiltæk gögn skv. framansögðu. Í öðru lagi hljóti hann að geta aflað þeirra frá þeim aðilum sem hann hefði átt skipti við. Í þriðja lagi geti geti stefndi fengið hjá bönkum ljósrit af öllum færslum sem lagðar hafi verið inn á reikning hans og gætu varðað mál þetta og sömuleiðis ljósrit af öllum tékkum og slíku út af reikningi hans sem einnig gætu varðað mál þetta. Kæmi þar að öllum líkindum fram nauðsynlegar upplýsingar svo sem hver hefði innleyst tékka. Stefndi hafi þegar gefið yfirlit sem fylgt hafi bréfi hans til lögmanns stefnanda dagsettu 18. janúar 1995. Stefnandi geti þó ekki metið hvað orðið hafi um fjármuni hans á því yfirliti, enda hafi hann ekki móttekið allt það fé sem þar er greint heldur hafi stefndi haldið því fram að hann hafi nýtt þessa peninga í þágu stefnanda. Stefnandi þurfi frekari útskýringar á því, svo sem hverjum hafi verið afhentir peningarnir og í hvaða tilgangi og ennfremur gögn sem sýni fram á fjárstreymið. Af hálfu stefnda er málsatvikum og málsástæðum lýst svo að hann hafi aðstoðað stefnanda á árunum 1992 og 1993 við ýmis verkefni, en þó helst við fjármál hans og fyrirtækis hans Hlunna hf. Hafi stefndi gert stefnanda fullnægjandi skil á öllum greiðslum sem hann tók á móti í nafni stefnanda og afhent stefnanda öll gögn hvað þau varðar. Í stefnu sé krafist skýringa um ráðstöfun fjögurra meintra greiðslna. Krafist sé skýringa á því hvernig stefndi hafi ráðstafað 5.151.800 krónum. Með bréfi stefnda til lögmanns stefnanda dagsettu 18. janúar 1995 sé nákvæm skýrsla frá stefnda um hvernig þeirri upphæð hafi verið varið. Stefnandi hafi ritað undir uppgjörið að þar sé allt rétt og hefði fengið öll greiðslugögn sem tengist því uppgjöri. Þá sé krafist skýringa á tveimur greiðslu sem stefnandi telji að stefndi hafi tekið á móti við sölu sumarhúss síns. Greiðandi þessara greiðslna og kaupandi sumarhússins, Gísli Örn Lárusson, hafi samkvæmt kaupsamningi greitt kaupanda 500.000 krónur við undirskrift samnings. Stefndi hafi ekki tekið á móti þeirri greiðslu. Gísli hafi afhent stefnanda víxil fyrir hinum helmingi útborgunar fjárins 500.000 krónur. Af augljósum ástæðum geti stefndi ekki gert grein fyrir þeirri upphæð sem stefnandi hafi sjálfur tekið á móti án milligöngu stefnda. Hins vegar hafi stefndi tekið að sér að selja víxilinn að fjárhæð 500.000 krónur og selt hann í viðskiptabanka sínum, Íslandsbanka. Gerð sé grein fyrir söluandvirði víxilsins í fylgiskjali með áðurnefndu bréfi frá 18. janúar 1995. Loks sé krafist skýringa á móttekinni greiðslu frá Herluf Clausen að fjárhæð 400.000 krónur segna kaupa Herlufs á hlutabréfum í Hlunna hf. Svo sem fram komi í fyrrnefndu bréfi hafi stefnanda verið færðar til tekna 400.000 krónur 18. júlí 1992. Stefndi hafi því móttekið þessa fjárhæð og kvittað fyrir. Stefnandi krefjist ákveðinna upplýsinga í öðrum tölulið dómkrafna í stefnu. Samkvæmt fylgiskjali með margnefndu bréfi frá 18. janúar 1995 séu dagsetningar við hverja greiðslu og hvernig þeim hefði verið ráðstafað. Einnig komi fram hver hafi tekið við þeim en það hafi stefnandi gert í öllum tilvikum. Í þriðja tölulið dómkrafna í stefnu sé krafist ýmissa skjala sem stefndi hafi ekki undir höndum. Stefnandi hafi þegar fengið öll þau gögn og afrit gagna sem stefndi hafi haft við lokauppgjör. Stefnandi hafi ekki greitt stefnda þóknun fyrir störf hans og stefnandi ekki skrifað reikning vegna þeirrar vinnu. Allar upplýsingar sem stefnandi krefji um í stefnu séu fyrir hendi. Stefnandi hafi kvittað fyrir öllum mótteknum greiðslum og viðurkennt þær. Hvernig hann hafi ráðstafað greiðslum sem hann hafi fengið frá stefnda geti stefnandi einn sagt frá. Málssókn þessi sé því algerlega tilefnislaus þar sem allt málið sé löngu upplýst og uppgert. Niðurstaða. Fram er komið í málinu að stefndi tók við greiðslum þeim sem greinir við dagsetningarnar 2. apríl og 18. júní 1992 í 1. lið kröfugerðar stefnanda. Þá kom fram við meðferð málsins að stefnandi telur það kunni að vera, að hann hafi fengið greiðslu þá sem greind er 28. júlí 1992 að fjárhæð 500.000 og ennfremur að honum hafi borist greiðsla sú sem greind er 1. október að fjárhæð 500.000 krónur. Skilagrein sú sem fylgdi bréfi stefnda frá 18. janúar 1995 tekur til þessa kröfuliðar svo langt sem hún nær og þykja ekki efni til að leggja fyrir stefnda að gefa frekari upplýsingar en þegar liggja fyrir í málinu um það hverjum greiðslum hann tók við fyrir hönd stefnanda. Í gögnum málsins kemur fram að stefndi heldur því fram að hann hafi afhent stefnanda fé hans á tilteknum dögum sem greinir í fylgiskjali með bréfi hans frá 18. janúar 1995, sjá hér á eftir, og þykir mega við það sitja um upplýsingar sem krafið er um í þessum kröfulið. Mál þetta á rætur að rekja til þess er stefndi gegndi lögmannstörfum fyrir stefnanda á árinu 1992. Stefnandi hefur sjálfur lagt fram bréf stefnda til lögmanns stefnanda frá 18. janúar 1995. Því bréfi fylgja tvö fylgiskjöl. Á öðru þeirra er yfirlit um ráðstöfun á 5.151.830 króna greiðslu sem stefndi hafði tekið við og 400.000 króna greiðslu frá 18. júní 1992 sem stefndi hafði einnig tekið við. Síðara yfirlitið þykir ekki skipta máli hér. Fyrrgreint yfirlit er svohljóðandi: Móttekið kr. 250.068 og að allir reikningar að ofan eru réttir. Ragnar Guðm. (sign) “ Fram kom við aðalmeðferð málsins að stefnandi kannaðist við að hafa fengið 200.000 krónur 30. apríl 1992, 1.762 krónur 20. maí s.á., 400.000 krónur 10. júní s.á. og 250.068 krónur 10. júlí s.á. sem reyndar er kvittað fyrir af stefnanda. Samkvæmt þessu þykir ekki sýnt fram á að stefnandi þurfi frekari gögn um þessar 4 greiðslur. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 51/1968 um bókhald sem í gildi voru er atvik máls þessa áttu sér stað skal haga bókhaldi svo að rekja megi viðskipti og notkun fjármuna. Verður hér og að líta til reglu þeirrar er fram kemur í 3. mgr. 14. gr. Codex Ethicus fyrir Lögmannafélag Íslands sem höfð verður hliðsjón af við úrlausn þessa. Í ákvæðinu kemur fram að uppgjör og skil lögmanns til skjólstæðings skulu vera greinargóð, og ber lögmanni við lokauppgjör máls að láta skjólstæðingi í té sundurliðaðan reikning yfir verkkostnað í því máli. Framangreint yfirlit sem ber heitið lokauppgjör uppfyllir ekki ofangreind skilyrði til þess að geta talist fullnægjandi greinargerð um ráðstöfun þeirra fjármuna stefnanda sem þar eru greind. Með því að hér er um að ræða uppgjör lögmanns við skjólstæðing sem falið hefur honum að annast fjárvörslu þykir undirritun stefnanda á plagg þetta ekki leysa stefnda undan þeirri skyldu sinni að gefa greinargott uppgjör til skjólstæðings síns. Þykir því, eins og hér háttar til, mega taka 3. tölulið kröfugerðar stefnanda til greina með því að gera stefnda að leggja fram fylgiskjöl þau úr bókhaldi hans sem liggja til grundvallar færslum um greiðslur til stefnanda svo sem nánar greinir í dómsorði. Eftir atvikum þykja ekki alveg nægjanleg efni til þess að taka kröfu stefnanda um að stefndi verði dæmdur til greiðslu dagsekta verði hann ekki við skyldum sínum samkvæmt dómi þessum enda á stefnandi þess kost að leita fullnustu með aðfarargerð. Eftir úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 65.000 krónur í málskostnað og er þá litið til reglna um greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dóm þennan kvað upp Allan V. Magnússon héraðsdómari. Dómsorð: Lagt er fyrir stefnda, Jón G. Zoëga, að láta stefnanda, Ragnari Guðmundssyni, í té fylgiskjöl úr bókhaldi sínu vegna eftirfarandi greiðslna til stefnanda skv. lokauppgjöri frá 10. júlí 1992: 4. maí 1992 300.000 krónur; 12. maí 1992 1.000.000 króna; 18. maí 1992 400.000 krónur; 27. maí 1992 1.000.000 króna og 29. júní 1992 2.000.000 króna. Stefndi greiði stefnanda 65.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 413/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, verði á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. október nk., kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. október 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 165/2017
Kærumál Rannsókn Hljóðupptaka
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu um heimild til að koma fyrir og nota hljóðupptökubúnað á heimili X þar sem ekki hefðu verið færð fram fullnægjandi rök fyrir því að uppfyllt væru skilyrði 83. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Karl Axelsson og Benedikt Bogason.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 10. mars 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. mars 2017, þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um heimild til að koma fyrir og nota hljóðupptökubúnað áheimili varnaraðila að [...] í Reykjavík í því skyni að hlusta, hljóðrita ognema samtöl og önnur hljóð, sem þar fara fram, án þess að þeir sem í hlut eigaviti af því, frá og með 10. mars til og með 7. apríl 2017. Kæruheimild er í i.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefstþess að framangreind krafa verði tekin til greina.Varnaraðili hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti.Samkvæmt 1. mgr. 83. gr. laga nr. 88/2008er það skilyrði fyrir fyrir þeirri rannsóknaraðgerð, sem hér um ræðir, aðástæða sé til að ætla að upplýsingar, sem skipt geti miklu fyrir rannsókn máls,fáist með þeim hætti. Jafnframt er það skilyrði fyrir rannsóknaraðgerðinni eftirfyrri málslið 2. mgr. sömu lagagreinar að rannsókn beinist að broti sem varðaðgetur að lögum sex ára fangelsi og að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunirkrefjist þess. Í greinargerð sóknaraðila til stuðningskröfunni er fjallað með almennum hætti um ætlaða þátttöku varnaraðila ískipulagðri brotastarfsemi, sem einkum er talin tengjast stórfellduminnflutningi fíkniefna og peningaþvætti. Sóknaraðili hefur um nokkurt skeið neyttþeirra rannsóknarúrræða að hlusta síma varnaraðila og hafa eftirfararbúnað ábifreið hans, án þess að ráðið verði af gögnum málsins að það hafi leitt tilþess að hann verði tengdur við tiltekin brot. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili ekkifært fullnægjandi rök fyrir því að uppfyllt séu skilyrði 83. gr. laga nr.88/2008 til þess að fallist verði á framangreinda kröfu hans. Verður hinn kærðiúrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness,föstudaginn 10. mars 2017Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjanessúrskurði um heimild til að koma fyrir og nota hljóðupptökubúnað á heimilikærða, X, kt. [...], að [...], í því skyni að hlusta, hljóðrita, nema samtöl ogönnur hljóð sem þar fara fram, án þess að þeir sem í hlut eiga viti af því fráog með 10. mars til og með 7. apríl 2017. IÍgreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að lögreglan hafi tilrannsóknar mál er varði stórfelldan innflutning fíkniefna og peningaþvætti hérá landi. Málið sé rannsakað sem liður í starfsemi skiplagðra brotasamtaka enkærðu í málinu séu taldir hafa það að meginmarkmiði að fremja með skipulegumhætti refsiverðan verknað sem varði allt að 12 ára fangelsi. Lögregla hafifyrst hafið rannsókn á málinu eftir að ítrekaðar upplýsingar hafi borist þessefnis að hér á landi væri starfræktur hópur einstaklinga sem stæði skipulega aðinnflutningi, framleiðslu og sölu fíkniefna sem og peningaþvætti. Lögregla hafiverið að vinna í því að skoða þær upplýsingar sem borist hafi úr ýmsum áttum ogsetja upp mynd af grunuðum brotahóp. Lögreglan hafi unnið að rannsókn þessari ísamstarfi við erlend yfirvöld. „Umer að ræða einstaklinga sem tengjast fyrirtækjunum [...], kt. [...], sem er[...] hér á landi, og [...], kt. [...] sem er [...]. Þessi fyrirtæki eru í eiguA, kt. [...] og X, kt. [...]. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins [...] er B, kt.[...]. Þessum einstaklingum tengjast svo þeir C, kt. [...], D, kt. [...] og E,kt. [...]. Höfuðpaurarhópsins munu vera þeir A og X. C er búsettur í Hollandi en hann mun vera sáaðili sem útvegar hluta fíkniefnanna. X mun vera sá sem stjórnar hópnum hér álandi. Upplýsingar liggja fyrir um að fyrirtækin [...] og [...] séu notuð tilað þvætta ávinning af brotastarfsemi þessara einstaklinga. Umer að ræða umfangsmikla rannsókn þar sem ofangreindur hópur er vel skipulagðurog hver aðili virðist hafa sitt hlutverk. Brot kærðu eru margþætt en viðrannsókn málsins hingað til hefur grunur lögreglu um innflutning og framleiðsluá fíkniefnum sem og peningaþvætti styrkst. Þá hefur lögregla einnig orðið þessvar að kærðu standa skipulega að öðrum brotum hér á landi, t.a.m. fjársvikum,þjófnuðum og sölu á fíkniefnum. Lögregluhafi ítrekað borist upplýsingar þess efnis að hópurinn standi að innflutningi ákókaíni og MDMA töflum, ásamt því að framleiða kannabisefni og flytja inn ogselja amfetamín í miklu mæli hér á landi. Samkvæmt þeim upplýsingum sem hafaborist eru fíkniefni falin með matvörum sem eru fluttar inn til landsins ítengslum við [...], en hópurinn mun einnig hafa útvegað burðardýr til að flytjaefnin inn með flugi. Lögreglu hefur einnig borist upplýsingar þess efnis aðþessi sami hópur hefði flutt inn til landsins tugi kílóa af amfetamíni meðskipi, og að sú leið væri notuð reglubundið. Í október sl. barstgreiningardeild Ríkislögreglustjóra upplýsingar um að ákveðið skip væri að komahingað til lands með miklu magni af amfetamínbasa, sem notað er til að vinnaamfetamín úr og voru ofangreindir aðilar nafngreindir í tengslum við þanninnflutning. Við skoðun lögreglu á komu þessa skips kom í ljós að það hefurtvisvar sinnum komið hingað til lands á síðasta ári. Þessar upplýsingar komaheim og saman við þær upplýsingar sem lögreglu hefur áður borist. Lögreglanhefur með heimild héraðsdóms aflað gagna að því er varðar ofangreinda einstaklinga,símagagna og bankagagna. Þá hefur lögregla hlustað og hljóðritað símtöl í og úrfarsíma kærða sem og komið fyrir eftirfararbúnaði í bifreið hans. Við skoðun ásímagögnum kærða má sjá að hann er í samskiptum við stóran hluta afofangreindum hópi. Við hlustun á síma kærða hefur ítrekað komið fram að hann ermeð annað símtæki sem lögreglu hefur ekki tekist að hafa upp. Þá hefur komið íljós að hann hefur verið í samskiptum við fleiri aðila sem mögulega tengjastofangreindum hóp og stunda fíkniefnaviðskipti. Þá hafa einnig komið framathyglisverð tengsl kærða við aðila að nafni F, en hann er félagi hans íviðskiptum. En lögregla hafði ekki tekist að afla þeirra upplýsinga úropinberum gögnum. F virðist sjá um fjárfestingar fyrir [...] og á í raun helmingí félaginu sem rekur [...], en X er skráður stjórnarmaður [...] meðprófkúruumboð. Peningaþvættisskrifstofu hefur borist tilkynningar um ætlaðpeningaþvætti F, en háar fjárhæðir af reiðufé hafa verið lagðar inn á hansperónulega bankareikninga og síðan inn á bankareikninga félags í hans eigu. Ftók nýverið við umboðið [...] og er starfsstöð félagsins nú í [...] að [...].Sem umboðsaðili fyrir [...] er F í góðri aðstöðu til að geta þvættað peninga ogtil að koma þeim úr landi án mikillar fyrirhafnar. Viðskoðun lögreglu á fjármálum meintu höfuðpaura hópsins, þeirra A og X ogfyrirtækjanna tveggja, má sjá að árið 2013 var A með rúmar 2 milljónir ítekjur, en það sama ár staðgreiddi hann íbúð að fjárhæð 26 milljónir króna. Átímabilinu frá júlí 2014 til janúar 2015 má sjá að lagðar voru inn samtals 23milljónir af reikningi [...], yfir á reikning í eigu fyrirtækisins [...]. Þávoru 16 milljónir teknar út í reiðufé af þeim reikning í þremur færslum, en Atók út a.m.k. 12 milljónir af þessum 16 milljónum. Í lok september á síðastaári voru millifærðar af reikningi [...] samtals sex milljónir inn á reikninga Aog X. Hlustunog hljóðritun á símum kærðu í málinu hefur nýst lögreglu vel við rannsóknmálsins, en með því hefur lögreglan náð að skoða betur tengsl og hlutverk hverseinstaklings inn í ofangreindum hóp. Þá hefur lögreglu einnig tekist aðfylgjast með því þegar aðilar málsins funda, en þeir óska ítrekað eftir því viðhvorn annan að funda á einhverjum ákveðnum stað. Lögreglu er það ljóst aðaðilar málsins tala allir varlega í símann af ótta við það að lögreglan sé aðhlusta. Viðhlustun á síma kærða hefur komið fram að hann er í samskiptum við aðila hér álandi sem eru þekktir hjá lögreglu vegna fíkniefnamála. Kærði hefur óskað eftirþví að koma „prufu“ til annarra og telur lögregla að hann eigi þar við prufu affíkniefnum. Þáhefur komið fram í hlustun að kærði er í samskiptum við aðila að nafni G, enhann býr að [...]. Við eftirlit lögreglu hefur komið í ljós að kærði og G fundasaman á þeim stað, en G er einnig til rannsóknar í málinu þar sem hann stendurí sölu og dreifingum á fíkniefnum og er það ætlun lögreglu að hann sé að seljafyrir kærða. Núnaí lok febrúar kom hingað til lands pólskur maður að nafni H á Audi A6 bifreiðmeð ferjunni Norrænu. H og bifreiðin voru tekin til skoðunar hjá Tollgæslu. Hkvaðst vera að koma hingað í viku gerð að heimsækja vin sinn I. H var með tvosíma meðferðis, annars vegar Iphone síma og hins vegar lítinn ódýran takkasímameð tveimur simkortum. Slíkir símar eru oft nefndir „burner phones“ þar semþeir eru notaðir í ákveðnum verkefnum og svo hent. I reyndi að hringja ítakkasímann á meðan H var í haldi Tollgæslunnar, en I er í nánum tengslum viðkærða, X, en hann er starfsmaður [...]. Hann fékk í fyrra senda tvo Blackberrysíma frá Hollandi frá umræddum stjórnanda [...] brotasamtakanna. Lögreglanhefur áður séð Blackberry síma senda frá Hollandi í tengslum við fíkniefnasmyglen hægt er að kaupa sérhannaða Blackberry síma í Hollandi. Úr þeim hefur veriðfjarlægður míkrafónn og síminn notaður eingöngu til að senda dulkóðuðtextaskilaboð. Ekki er staðfest að um þessa tegund Blackberry síma sé að ræða.Í bifreið H voru þrír fimm lítra brúsar af bláum rúðuvökva en enginn rúðuvökvivar á bifreiðinni sjálfri. Á brúsunum stóð að 5% alcohol innihald væri ívökvanum. Við prófun á vökvanum hjá Tollgæslu kom fram að alcoholmagn vökvansværi um 30 %. Það er því ljóst að innihaldið er ekki það sama og á brúsanumstendur. Í bifreiðinni var sterk kemísk lykt og var H með pappíra þar sem stóðað kemískt efni sem notað er til þess að fæla villisvín hafi hellst niður íbílinn og því væri þörf á að skipta innréttingum bifreiðarinnar út. Efnin verðanú á næstu dögum send til frekari greiningar erlendis. Þávar H með pappíra sem sýndu að eigandi bifreiðarinnar sendi 630 dollara tilKína þann 3. febrúar sl. Samkvæmt upplýsingum frá Europol er það þekkt aðferðmeðal [...] brotahópa að panta svokölluð forefni (precursor) tilamfetamínframleiðslu í Kína og smygla í rúðuvökva. Hvar sleppt úr haldi tollgæslu og ók hann sem leið lá til Reykjavíkur. Lögreglanmissti sjónar af bifreiðinni og fannst hún ekki fyrr en um sólarhring síðar.Með heimild héraðsdóms kom lögreglan fyrir eftirfararbúnaði í bifreiðinni ásamtþví sem hún hlustaði og hljóðritaði símtöl í og úr farsíma H. Við hlustun ásíma H vaknaði grunur lögreglu að H hafi farið með bifreiðina á verkstæði þegarhann kom með hana til Reykjavíkur. Lögreglatelur líklegt að ferð H hingað til lands hafi verið í saknæmum tilgangi og að íbifreiðinni hafi verið fíkniefni eða efni til fíkniefnaframleiðslu þó að leittollvarða hafi ekki skilað árangri. En þekkt er að fíkniefni séu það vel faliní bifreiðum að ítarleg leit tollgæslu skili ekki árangri. Eftirað lögreglan hafði upp á bifreiðinni gat hún fylgst með ferðum hennar. H fórásamt aðila að nafni J með bifreiðina á bílasölur og reyndi að selja hana árúmar 7 milljónir þrátt fyrir að engin aðflutningsgjöld hafi verið greidd afhenni. Nokkrum dögum síðar fór J á bifreiðinni og hitti þar annan aðila út áSeltjarnarnesi. Þeir óku út að Gróttuvita og varð lögreglan vitni að því eraðilinn á hinni bifreiðinni ók á miklum hraða inn í bifreið J, [...]. Þeir hafaþegar sótt um bætur vegna tjóns á bifreiðinni. Tryggingafélagið hefur nú haftsamband við lögreglu og hefur tekið bílinn í sínar vörslur. Skoðunarmaðurtryggingafélagsins tilkynnti það að búið væri að eiga við og opna holrúm undirbílnum. Lögregla telur að þarna hafi mögulega verið geymslustaður fíkniefna. Þann3. mars sl. fór lögreglan í verslun kærða, [...], til að birta honum fyrirkall.Sáu lögreglumann hvar bifreið kærða var fyrir utan verslunina. Er lögreglan kominn hitti hún fyrir framkvæmdastjóra verslunarinnar, B. Hann sagði X ekki veravið en bauð lögreglumönnum að koma inn fyrir og leita. Lögreglan fann hvergi X,en vakti það athygli lögreglu að sími hans var á gólfinu í versluninni. Telurlögreglan það ekki útilokað að X hafi í flýti forðað sér er hann varð lögregluvar. Fíkniefnaleitarhundur var fenginn til að aðstoða við leit og merkti hannstaði inn í versluninni. Við leit fannst smáræði af amfetamíni inn á lagerverslunarinnar. Við hlustun á símum kærðu í málinu eftir að þetta atvik áttisér stað hefur komið í ljós að X er nú í felum.“ IIViðrannsókn málsins mun hafa ítrekað komið fram að X sé með annað símanúmer semlögreglu hafi ekki tekist að bera kennsl á. Kærði í málinu tali ítrekað mjögvarlega í síma af ótta við að lögregla sé að hlusta. Við rannsókn stórfelldrafíkniefnalagabrota hafi það nýst vel að hlusta og hljóðrita samtöl sem eigi sérstað inni í íbúð kærðu þar sem þeir notist oft við samskiptaforrit á netinu tilað ræða málin nánar sín á milli. Telji lögregla því nauðsynlegt til að haldaáfram með rannsókn málsins að koma fyrir búnaði inni í íbúð X og hlusta oghljóðrita þar samtöl sem eiga sér stað. Vitað sé að X sé farinn erlendis og séekki væntanlegur fyrr en þann 17. mars nk. Vilji lögreglan því nýta tækifæriðog fá heimild til að koma fyrir búnaði á meðan kærði er ekki inni á heimilinu. Umsé að ræða umfangsmikla rannsókn lögreglu á skipulögðum brotasamtökum þar semmargir aðilar komi við sögu og séu brotin margþætt. Rannsóknin sé að hluta tilunnin í samstarfi við erlend yfirvöld. Lögreglan telji að ríkiralmannahagsmunir séu fyrir því að hafa upp á þeim einstaklingum sem starfræktireru í brotasamtökunum og stöðva ofangreinda brotastarfsemi. Til rannsóknar sébrot sem varðað geti allt að 12 ára fangelsi. Lögreglan telji að ástæða sé tilað ætla að leit á heimili kærða geti skipt miklu máli fyrir rannsókn málsinsfáist með þessum hætti.Þesssé krafist að krafan verði tekin fyrir á dómþingi án þess að kærði verðikvaddur á dómþingið, með vísan til rannsóknarhagsmuna í málinu. Vísað sé til 1.mgr. 103. gr., sbr. 1. mgr. 104. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Vísaðer til framangreinds, framlagðra gagna og a. liðar 82. gr., sbr. 1. mgr. 83.gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. IIIFyrirþingfestingu málsins féllst dómari á kröfu lögreglustjóra þess efnis að krafa hanshlyti meðferð fyrir dómi, án þess að kærði yrði kvaddur á dómþing, sbr. ákvæði1. mgr. 103. gr. og 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, enkærða var skipaður lögmaður skv. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. gr.laga nr. 103/2016. Lögmaður kærða mótmælti kröfunni og krefst þess að henniverði hafnað og telur að ekki séu lagaskilyrði til þess að fallast á kröfulögreglustjóra. Lögreglustjóri krefst þess með vísan til a.liðar 82. gr., sbr. 83. gr., laga nr. 88/2008, að honum verði heimilað að komafyrir upptökubúnaði á heimili kærða. Til þess að mögulegt sé að koma þeimbúnaði fyrir var jafnframt óskað húsleitar hjá kærða með sérstakri beiðni.Verða því, auk þeirra skilyrða sem lögreglustjóra vísar nú til, að verauppfyllt ákvæði 1. mgr. 75. gr. , sbr. 1. – 3. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008.Íúrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. [...] sem kveðinn var upp í dag, var komistað þeirri niðurstöðu að skilyrði til þess að fallast á húsleit væru ekki tilstaðar. Verður þegar af þeirri ástæðu að hafna beiðni lögreglustjóra umframkomna kröfu, enda húsleitin nauðsynlegt skilyrði þess að hægt sé að komabúnaðinum fyrir. Þeimrannsóknarheimildum sem að framan er getið, eru settar þröngar skorður vegnafriðhelgi einkalífs manna skv. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr.lög nr. 33/1944. Fyrir liggur að lögreglustjóri hefur nú þegar og hefur haft umnokkuð langan tíma, aðrar heimildir í þágu rannsóknar sem beinast gegn kærða, ágrundvelli a. og c. liðar 82. gr. laga nr. 88/2008, um símhlustun ogeftirfarabúnað, án þess að séð verði af gögnum málsins að þær upplýsingar semþannig hafi fengist, tengi kærða við ákveðin brot eða hafi að öðru leyti skilaðverulegum árangri við rannsókn málsins. Er að mati dómsins nú þegar um að ræðamikla skerðingu á friðhelgi einkalífs kærða með nefndum aðgerðum. Ætlamá að sú aðgerð sem lögreglustjóri óskar nú eftir, eigi að ná til hlustunar áöllu sem fram fer á heimili kærða, án þess að séð verði að það heimili tengistsérstaklega meintum brotum þess hóps sem lögregla rannsakar, og án tillit tilþess hver kann að eiga í hlut á því heimili, en óupplýst er í gögnum málsinshvort aðrir séu þar búsettir. Þá virðist sem beiðnin sé sett fram vegnaupplýsinga um að kærði verði að heiman um einhvern tíma og því sé hentugt aðnýta það tækifæri, en ekki hafi aðrar forsendur legið fyrir.Meðvísan til framangreinds, væri að mati dómsins allt of langt gengið viðskerðingu á friðhelgi einkalífs kærða væri fallist á umbeðna kröfulögreglustjóra og verður henni því að hafnað eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Úrskurðþennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐHafnaðer kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um heimild til að koma fyrir ognota hljóðupptökubúnað á heimili kærða X, kt. [...], að [...], í því skyni aðhlusta, hljóðrita, nema samtöl og önnur hljóð sem þar fara fram, án þess aðþeir sem í hlut eiga viti af því frá og með 10. mars til og með 7. apríl 2017.Þóknun skipaðs talsmanns varnaraðila, Dórisar Óskar Guðjónsdóttur hdl.,er ákveðin 42.160 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 437/2017
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L ehf. um að bú H ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta á þeim grundvelli að krafa L ehf. á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. yrði ekki byggð á árangurslausri kyrrsetningargerð sem fram fór eftir frestdag.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 5. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2017, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimilder í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilikrefst þess að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnaðeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, LOB ehf., greiði varnaraðila, H96 ehf., 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur miðvikudaginn 28. júní 2017Krafa sóknaraðila,LOB ehf., kt. [...], Engjaási 2, Borgarnesi um að bú varnaraðila, H96 ehf., kt.[...], Áslandi 3, Mosfellsbæ, verði tekið til gjaldþrotaskipta, barst dóminum22. febrúar sl.Við fyrirtöku beiðninnar 22. mars sl. var sótt þing af hálfubeggja aðila. Varnaraðili mótmælti kröfunni og var þá þingfest ágreiningsmálþetta, sbr. 1. mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málinuvar frestað til 5. apríl sl. til framlagningar greinargerðar af hálfuvarnaraðila og var hún lögð fram af hans hálfu í þinghaldi þann dag. Málinu varþá frestað til 19. apríl sl. í því skyni að sóknaraðili gæti kynnt sérframkomin gögn. Í þinghaldi þann dag var málinu frestað til 3. maí sl. tilframlagningar greinargerðar af hálfu sóknaraðila og var hún lögð fram af hanshálfu í þinghaldi þann dag. Sóknaraðili krefst þess að bú varnaraðila verði tekið tilgjaldþrotaskipta. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila.Varnaraðilikrefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar úrhendi sóknaraðila.Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi15. júní sl. IMálsatvikKrafa sóknaraðila umgjaldþrotaskipti á búi varnaraðila er studd við 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laganr. 21/1991 og byggir á árangurslausri kyrrsetningu sem fram fór hjávarnaraðila 2. desember 2016. Verulegurágreiningur er um tilurð kröfunnar og málsatvik. Fyrir liggur að meðverksamningi 18. mars 2014 milli SA Verks ehf., kt. 660213-0820, sem verkkaupa,og sóknaraðila, sem verktaka, tók sóknaraðili að sér að framleiða og reisaforsteyptar einingar í hótelbyggingu á fjórum hæðum og bílastæðakjallara viðHverfisgötu 103 í Reykjavík. Samkvæmt samningnum skyldi SA Verk ehf. greiðasóknaraðila 228.226.829 krónur fyrir verkið. Þar af skyldi greiða 15.000.000króna innan 30 daga frá undirritun samnings en eftirstöðvarnar, að fjárhæð213.226.829 krónur, skyldi greiða eftir framvindu verksins. Tekið var fram aðsamningsupphæðir tækju breytingum til hækkunar samkvæmt byggingarvísitölu,miðað við stöðu vísitölunnar í nóvember 2013, 119,0 stig. Tekið er fram ísamningnum að við gerð hans hafi ekki legið fyrir fullunnar verkfræðiteikningarog séu magntölur áætlaðar. Varnaraðili segir að verksamningnum hafi verið breytt íoktóber 2014 og hafi umsamið verð þá verið samtals 240.919.789 krónur meðvirðisaukaskatti og að teknu tilliti til samningsafsláttar. Varnaraðili kveðstþegar hafa greitt sóknaraðila 238.496.830 krónur, en þar af séu um 7.000.000króna vegna aukaverka og breytinga sem varnaraðili hafi samþykkt.Að sögn sóknaraðila hafi drög að teikningum, sem lágu fyrirvið gerð verksamningsins, tekið verulegum breytingum samkvæmt ákvörðunvarnaraðila áður en framkvæmdir hófust og hafi kostnaður við verkið því orðiðumtalsvert meiri en upphaflega hafi verið gert ráð fyrir. Einnig hafi miklarbreytingar orðið á upphaflegri verkáætlun, sem skýrist fyrst og fremst af þvíað hönnun hússins, sem teikni- og verkfræðistofa á vegum SA Verks ehf. hafihaft umsjón með, hafi tekið mun lengri tíma en gert hafi verið ráð fyrir.Ferlið hafi einnig tafist vegna athugasemda skipulagsyfirvalda í Reykjavík.Varnaraðili kveður hins vegar að miklar tafir hafi orðið á verkinu vegna atvikaer varði sóknaraðila. Illa hafi gengið að hanna teikningar samkvæmtfyrirliggjandi hönnunargögnum byggingarinnar og þær hafi ekki uppfyllt kröfur. Samkvæmt samningnum áttu teikningar að vera klárar til aðhefja einingaframleiðslu 1. apríl 2014 og uppsteypu átti að vera lokið 30.september sama ár. Takmarkað byggingarleyfi var að sögn sóknaraðila gefið út29. júlí 2014 sem heimilaði uppsteypu á sökklum, botnplötu og lögnum í jörð, enbyggingarleyfi hafi ekki legið fyrir fyrr en í janúar 2015. Þá fyrst hafisóknaraðila verið mögulegt að hefja umfangsmestu verkþætti á verkstað og hafiverkinu miðað samkvæmt áætlun frá þeim tíma. Sóknaraðili staðhæfir einnig aðuppsteypu og reisingu byggingarinnar hafi lokið 22. maí 2015 þegar þakplöturhafi verið steyptar og hafi verulegum hluta verksins þá verið lokið.Varnaraðili segir að verulega hafi tafist að hefja verkið sem jafnframt hafitekið lengri tíma en umsamið hafi verið. Af þessum sökum hafi afhendingverksins til varnaraðila dregist um rúma þrjá mánuði. Hinn 27. maí 2015 mun sóknaraðili hafa tilkynnt SA Verki ehf.með tölvupósti um stöðvun framkvæmda við Hverfisgötu 103 þar sem síðarnefndafélagið hafi ekki greitt þrjá tilgreinda reikninga. Með bréfi, dags. 28. maí2015, tilkynnti SA Verk ehf. sóknaraðila að félagið mótmælti greiðsluskyldusamkvæmt einum reikningi og teldi sig eiga skaðabótakröfu á hendur sóknaraðilatil skuldajafnaðar við kröfu samkvæmt hinum tveimur reikningunum, sem væri tilkomin vegna vanefnda sóknaraðila. Með bréfi, dags. 10. júní 2015, mótmæltisóknaraðili þessum staðhæfingum. Með kaupsamningi 25. júní 2015 keypti SA Verk ehf. alla hlutií H96 ehf. Hinn 29. júní 2015 mun SA Verk ehf. hafa lýst yfir riftunverksamnings við sóknaraðila. Sóknaraðili óskaði eftir kyrrsetningu hjá SAVerki ehf. fyrir kröfu að fjárhæð 96.252.677 krónur, en þar af var höfuðstóllkröfunnar 94.346.645 krónur. Hinn 27. júlí 2015 gerði sýslumaðurinn í Reykjavíkkyrrsetningu fyrir kröfunni í rétti SA Verks ehf. til kaupsamningsgreiðslusamkvæmt þinglýstu kauptilboði þriðja aðila í fasteignina að Hverfisgötu 103,með fastanúmerið 200-3628, og til fasteignarinnar sjálfrar, félli kauptilboðiðniður. Að því marki sem kaupsamningsgreiðsla næði ekki til lúkningar kröfusóknaraðila voru kyrrsett hlutabréf SA Verks ehf. í H96 ehf. Hinn 1. október 2015tók sýslumaður við greiðslu á 96.252.677 krónum og varðveitir sýslumaður hana ísamræmi við 1. mgr. 19. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl.Sóknaraðili höfðaði mál á hendur SA Verki ehf. til greiðslu á sömu fjárhæð ogstaðfestingar á kyrrsetningunni. Stefna málsins var birt fyrir lögmanni stefnda12. ágúst 2015 og þingfest 1. september 2015. Dómur mun ekki enn vera fallinn ímálinu.Á hluthafafundum SA Verks ehf. og H96 ehf. 3. maí 2016 varsamþykktur samruni félaganna í samræmi við áður gerða samrunaáætlun. Viðsamrunann var H96 ehf. yfirtökufélag og var SA Verki ehf. slitið. Fjárnám var gert 18. október 2016 að kröfu Landsbankans hf.hjá varnaraðila, H96 ehf., fyrir kröfu að fjárhæð 107.977.881 krónu. Aðábendingu varnaraðila var gert fjárnám í innstæðu þeirri sem sýslumaðurvarðveitir vegna ofangreinds kyrrsetningarmáls. Sóknaraðili óskaði eftir kyrrsetningu hjá varnaraðila fyrirsömu kröfu. Beiðnin var móttekin hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 25.nóvember 2016 og tekin fyrir 2. desember 2016 og var gerðinni lokið ánárangurs.Sóknaraðili kveður að ógreiddir séu 22 reikningar, samtals aðfjárhæð 94.346.645 krónur. Uppreiknuð krafa með dráttarvöxtum sé 113.909.421króna miðað við 25. nóvember 2016.Hinn 14. nóvember 2016 barst dóminum beiðni sóknaraðila um aðbú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli árangurslaussfjárnáms að hluta sem gert var hjá varnaraðila 18. október 2016. Varnaraðili tók til varna og með úrskurðidómsins 15. febrúar sl. í máli nr. X-33/2016 var kröfu sóknaraðila hafnað. IIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðili byggir kröfu sína um að bú varnaraðila verði tekið tilgjaldþrotaskipta á ákvæði 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. en árangurslaus kyrrsetning hafi farið fram hjávarnaraðila 2. desember 2016. Með hliðsjón af orðalagi 1. mgr. 2. gr. laga nr.21/1991 sé rétt að miða frestdag við 22. febrúar sl., en þann dag hafi beiðnisóknaraðila borist dóminum. Með þessu sé fallið frá þeirri kröfu sem gerð sé íþeirri beiðni um að frestdagur verði ákveðinn 14. nóvember 2016. Sóknaraðilikveðst þannig með þessu draga úr upphaflegum kröfum sínum og rúmist sú breytingvel innan þeirra málsástæðna sem séu settar fram í beiðni sóknaraðila. Allt aðeinu sé það í höndum dómara að leggja mat á það við hvaða tímamark skuli miðafrestdag.Sóknaraðili kveður óumdeilt að hanneigi lögvarða kröfu á hendur varnaraðila. Í greinargerð sinni til dómsins hafivarnaraðili viðurkennt að tilteknir framvindureikningar, sem sóknaraðili byggikröfu sína á, séu réttmætir. Sóknaraðili hafnar því að varnaraðilieigi skaðabótakröfu á hendur honum, sem hann hafi skuldajafnað gegn kröfumsóknaraðila. Í fyrsta lagi byggi varnaraðili á drögum að verksamningi fráoktóber 2014 sem hafi að geyma breytingatillögur og yfirstrikanir yfir tiltekinsamningsákvæði. Það sé rangt að aðilar hafi gert með sér nýjan verksamning íoktóber 2014. Unnið hafi verið að uppfærslu á verksamningnum, en þau drög hafialdrei verið kláruð. Þá sé ljóst af samanburði á skjalinu sem unnið hafi veriðmeð í október 2014 og hinum undirritaða verksamningi að fyrst og fremst hafiaðilar verið að bæta við verk- og kostnaðarliðum sem mönnum hafi orðið ljósirfrá vori fram á haust 2014. Ódagsett og óundirrituð drög að verksamningi milliaðila hafi ekkert sönnunargildi um efnisatriði málsins. Þvert á móti verði aðbyggja á undirrituðum verksamningi aðila frá mars 2014. Þar sé í grein 4 gerðurfyrirvari um endanlega fjárhæð verksins og í grein 5 sé gerður fyrirvari umafhendingu þar sem teikningar frá aðalhönnuði hússins hafi ekki legið fyrir, enhönnun hússins hafi verið á ábyrgð varnaraðila.Í öðru lagi kveðst sóknaraðili mótmælaþví að hann beri ábyrgð á töfum á verkinu. Umræddar tafir hafi orðið vegna þesshve hönnun hússins tók langan tíma, vegna athugasemda skipulagsyfirvaldaReykjavíkurborgar og vegna þess hversu seint byggingarleyfi hafi verið gefiðút. Ekki sé deilt um að byggingarleyfi hafi ekki verið gefið út fyrr en íjanúar 2015. Ekki hafi verið samið um afhendingu í október 2014, líkt ogvarnaraðili byggi á.Sóknaraðili kveðst ekki hafa áttaðkomu að samningi varnaraðila og þriðja aðila um kaup á fasteigninni aðHverfisgötu 103 í Reykjavík, né heldur hafi hann nokkuð haft um það að segja aðþessir aðilar hafi samið um dagsektir vegna afhendingardráttar. Aðilar þessamáls hafi ekki samið um dagsektir og sé áhætta varnaraðila af ákvæði umdagsektir í kaupsamningi við þriðja mann um framangreinda fasteign því alfariðá ábyrgð varnaraðila. Hið sama megi segja um lánssamninga varnaraðila viðlánveitendur sína. Sóknaraðili hafi ekki átt aðkomu að þeim samningum og getiþví ekki borið ábyrgð á meintu tjóni varnaraðila vegna fjármagnskostnaðar semsé til kominn vegna afhendingardráttar, sem sóknaraðili beri ekki ábyrgð á. Meðhliðsjón af þessu byggir sóknaraðili á því að hann hafi ekki orðiðskaðabótaskyldur vegna afhendingardráttar.Í þriðja lagi andmæli sóknaraðili þvíað vankantar séu á þeim reikningum sem hann byggi kröfur sínar á. Allirreikningarnir séu lagðir fram, þeir séu sundurliðaðir og járnamagn hafi veriðreiknað niður á hverja einingu að beiðni verkkaupa.Í fjórða lagi sé skuldajöfnuður, hvaðsem öðru líði, ekki tækur í málinu þar sem varnaraðili eigi ekki gilda, skýraog ótvíræða gagnkröfu á hendur sóknaraðila.Í fimmta lagi eigi varnaraðili ekkilengur meinta skaðabótakröfu á hendur sóknaraðila. Krafan hafi verið framseldtil Víghóls ehf., en eigandi þess félags sé jafnframt eigandi varnaraðila. Einugildi þótt við umrætt framsal hafi verið tekið mið af fyrrnefndumskuldajöfnuði. Kröfur sóknaraðila séu mun hærri en sem nemi þeim kröfum semvarnaraðili hafi beinlínis viðurkennt sem réttmætar. Mál sé nú rekið fyrirHéraðsdómi Vesturlands vegna ágreinings um þær kröfur, sem og um hina meintuskaðabótakröfu varnaraðila sem hann hafi nú framselt. Þá veki athygli að íársreikningi varnaraðila fyrir árið 2016 virðist hin meinta skaðabótakrafa hanseignfærð í heild sinni, án tillits til þess skuldajöfnuðar sem varnaraðilitelji að hafi farið fram. Samkvæmt öllu þessu hafi varnaraðili ekki sýnt fram áað kröfur sóknaraðila séu þegar greiddar.Sóknaraðili byggi á því að varnaraðilisé ófær um að standa skil á gjaldföllnum skuldbindingum sínum. Sóknaraðilivísar til þess að kyrrsetning á eigum varnaraðila hafi verið árangurslaus. Værivarnaraðili raunverulega gjaldfær hefði honum verið í lófa lagið að afstýragerðinni með því að leggja fram tryggingu, sbr. 10. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl. Þá hafi Landsbankinn hf., sem virðist vera stærstikröfuhafi varnaraðila, gert fjárnám hjá varnaraðila í október 2016 vegnagjaldfallinnar kröfu.Niðurstaða ársreiknings varnaraðilafyrir árið 2016 veki ekki von um að varnaraðili geti staðið í skilum meðskuldbindingar sínar, eða muni geta það innan skamms tíma. Þannig hafi reksturvarnaraðila á árinu 2016 skilað hagnaði upp á einungis um 100.000 krónur enárið 2015 hafi afkoman verið neikvæð um tæpar 100.000.000 króna. Samkvæmtefnahagsreikningi varnaraðila hafi eignir hans í árslok 2016 numið 217.000.000króna. Varnaraðili hafi, að því að virðist, kosið að eignfæra meintaskaðabótakröfu sína á hendur sóknaraðila að fullu leyti, eða sem nemi tæpum 84000.000 króna, án tillits til þess skuldajöfnuðar sem varnaraðili kveði að hafifarið fram. Athygli veki að umrædd krafa hafi ekki komið fram í reikningumvarnaraðila fyrir árið 2015. Þá hafi hin meinta skaðabótakrafa nú veriðframseld til tengds aðila, en ekki hafi verið upplýst hvort og þá hvaðagagngjald hafi fengist fyrir hana. Á sama tíma séu bókfærðar skammtímaskuldirvarnaraðila talsvert hærri en eignir hans, eða rúmlega 234.000.000 króna. Ekkisé unnt að greina út frá reikningnum hvort á skuldahliðinni hafi verið tekiðtillit til kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila. Samkvæmt þessu sévarnaraðili ófær um að standa í skilum með gjaldfallnar skuldbindingar sínarauk þess sem skuldir séu umtalsvert hærri en eignir. Sóknaraðili byggi enn fremur á því aðvarnaraðili sé ekki fær um að standa við skuldbindingar sínar innan skammstíma. Þau verkefni varnaraðila sem hann lýsi í greinargerð sinni verði þesshvorki valdandi að hann teljist gjaldfær nú eða verði það innan skamms tíma.Lóðinni við Desjamýri 9 hafi Víghóll ehf. skilað í desember 2016 og þriðjiaðili hafi óskað eftir að fá lóðinni úthlutað. Hvað varði hin tvö verkefnin þásé Víghóll ehf. eigandi/lóðarhafi að Desjamýri 8 og SA Byggingar ehf. hafifengið gefið út takmarkað byggingarleyfi að Hverfisgötu 94-96. Í báðum tilvikumsé varnaraðili einungis skráður byggingarstjóri en hægur leikur sé að skipta umbyggingarstjóra og verktaka á síðari stigum, þannig að meintur ábati af þessumverkefnum renni annað en til varnaraðila. Varnaraðili, Víghóll ehf. og SAByggingar ehf. séu öll í eigu sama aðila. Fyrirsvarsmönnum þessara félaga hafihingað til ekki þótt tiltökumál að selja verkefni og lóðir sín á milli, tiltjóns fyrir kröfuhafa sína. Jafnvel þótt meintur ábati myndi renna tilvarnaraðila sé með öllu óljóst hvort og þá hversu mikill hagnaður verði afumræddum verkefnum. Yfirlýsingar endurskoðanda og byggingartæknifræðings, semvarnaraðili hafi aflað einhliða, geti ekki talist sönnun þar um. Ef marka megimálatilbúnað varnaraðila sé auk þess ljóst að slíks ábata sé ekki að vænta fyrren seint á árinu 2017 og um mitt ár 2018. Varnaraðili hafi samkvæmt þessu ekkisýnt fram á að hann verði gjaldfær innan skamms tíma.Loks kveðst sóknaraðili vísa til þessað skilyrðum 1. töluliðar 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 sé ekki fullnægt.Þeir fjármunir sem hafi verið kyrrsettir að kröfu sóknaraðila og vistaðir áreikningi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu verði að óbreyttu ekki til staðartil tryggingar á kröfum sóknaraðila, þar sem Landsbankinn hf. hafi gert fjárnámí þeim. Þetta sé varnaraðila fullljóst, en í skýringu 4 í ársreikningivarnaraðila fyrir árið 2016 komi fram að skuld við bankann verði gerð upp meðútgreiðslu á geymslufé hjá sýslumanni. Varnaraðili sé ógjaldfær og handveð íhlutum hans geti því ekki talist fullnægjandi í skilningi 1. töluliðar 3. mgr.65. gr. laga nr. 21/1991. Í greinargerð varnaraðila sé fullyrt að kaupverðvegna sölu byggingarréttar við Laugaveg 77 í Reykjavík til tengds aðila hafiverið að fullu greitt með reiðufé, en þetta hafi varnaraðili ekki sannað.Þegar allt framangreint sé haft í hugakveðst sóknaraðili telja ljóst að skilyrði laga nr. 21/1991 til þess aðgjaldþrotaskipti fari fram á búi varnaraðila séu uppfyllt. Sóknaraðili eigikröfu á varnaraðila og varnaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann sé gjaldfæreða verði gjaldfær innan skamms tíma. Þá sé krafa sóknaraðila ekki tryggð meðöðrum hætti. Því beri að fallast á kröfu hans um gjaldþrotaskipti á búivarnaraðila.IIIMálsástæður og lagarök varnaraðila Varnaraðili mótmælirþví að krafa um gjaldþrotaskipti verði byggð á árangurslausri kyrrsetningu semfram hafi farið 2. desember 2016. Með úrskurði dómsins í máli nr. X-33/2016,sem hafi verið rekið um sama ágreiningsefni, hafi dómurinn hafnað því að krafaum gjaldþrotaskipti yrði byggð á slíkri gerð sem greinir í 1. tölulið 2. mgr.65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. sem fram hafi farið eftirfrestdag. Þessi niðurstaða sé eðlileg og rökrétt, enda sé kröfuhöfum ekki stættá að krefjast gjaldþrotaskipta áður en þeir afli heimildar fyrir þeirri kröfusinni. Óumdeilt sé að frestdagur teljist í máli þessu vera 14. nóvember 2016,en beiðni sóknaraðila hafi borist innan mánaðar frá því að fyrri kröfu hans varhafnað, sbr. 4. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991, líkt og sóknaraðili hafi fariðfram á í beiðni sinni. Orðalag ákvæðisins verði ekki skilið á neinn annan hátt.Varnaraðili kveðst byggja á því að sóknaraðili eigi ekkiógreidda kröfu á hendur varnaraðila. Sóknaraðili telji sig eiga kröfu á hendurvarnaraðila að fjárhæð um 94.000.000 króna á grundvelli 22 reikninga.Reikningarnir hafi flestir verið gefnir út 9. júní 2015, eftir að varnaraðili hafðilýst yfir skuldajöfnuði við ógreidda framvindureikninga sóknaraðila ogsóknaraðili hafði lýst yfir stöðvun verkframkvæmda.Reikningarnir eigi flestir sammerkt að vera útgefnir vegnakostnaðar sóknaraðila sem ýmist eigi að vera innifalinn í samningsverðiverksins eða vegna kostnaðar sem eigi sér ekki stoð í verksamningi aðila.Varnaraðili hafi aldrei fengið fregnir af þessum viðbótarkröfum fyrr en í júní2015. Sóknaraðila beri samkvæmt meginreglum verktakaréttar um viðbótarkröfur aðsanna rétt sinn. Ekkert liggi fyrir í gögnum málsins sem renni stoðum undirréttmæti viðbótarkrafna sóknaraðila, hvorki fyrirmæli varnaraðila um tiltekinverk né yfirlýsingar sóknaraðila um aukinn kostnað vegna slíkra verka. Þá fylgireikningunum engar skýringar, sundurliðanir eða upplýsingar um hvenær eðahvernig stofnað hafi verið til kostnaðarins. Sóknaraðili vísi til þess að kostnaður vegna verksins hafiorðið umtalsvert meiri en upphaflega hafi verið gert ráð fyrir. Niðurstaðadómkvadds matsmanns hafi verið sú að teikningar hafi ekki tekið verulegumbreytingum. Breytingarnar hafi ekki verið þess eðlis að réttlætt gæti veruleganviðbótarkostnað. Varnaraðili kveðst árétta að aðilar hafi unnið eftir samningifrá október 2014. Í þeim samningi hafi verið tekið tillit til ýmissa atriða semekki hafi verið gert í upphaflegum samningi aðila. Ýmsum verkþáttum hafi veriðbætt við og einingaverð og magn lagað að breyttum forsendum. Þá hafisamningsverð verið hækkað úr 228.000.000 króna í 240.000.000 króna. Mestu máliskipti að í samningnum hafi verið áætlað að verkinu yrði lokið í febrúarlok2015. Þegar sóknaraðili hafi lýst yfir stöðvun verkframkvæmda í lok maí 2015hafi verkinu þó ekki enn verið lokið. Því hafi verið að minnsta kosti þriggjamánaða tafir á verkframkvæmdum sem hafi valdið varnaraðila verulegu tjóni.Þrátt fyrir að undirritaður samningur liggi ekki fyrir renni gögn og athafnirsóknaraðila stoðum undir þá staðreynd að samningur hafi verið í gildi milliaðila og eftir honum hafi verið unnið. Varnaraðili vísi í þessu sambandi tilreikninga sem sóknaraðili hafi gefið út og verkfundargerða.Líkt og staðfest sé í matsgerð hafi hönnun og framleiðslaeininga getað hafist 22. ágúst 2014. Þá hafi vinna við byggingu sökklabotnplötu og kjallaraveggja getað hafist 3. september 2014, svo fremi semhönnun, jarðvinnu og annarri undirbúningsvinnu hafi verið lokið fyrir þanntíma. Þessi vinna hafi hins vegar ekki hafist fyrr en í nóvember 2014 vegnaatvika sem varði sóknaraðila, sérstaklega vegna tafa á hönnun og framleiðslueininga. Þær tafir sem urðu á verkinu hafi valdið varnaraðila tjóni.Afhending byggingarinnar til kaupanda hennar hafi átt að fara fram 15. maí2015. Sú afhending hafi miðast við að varnaraðili fengi bygginguna afhenta úrhendi sóknaraðila í febrúar 2015. Við gerð kaupsamnings í janúar 2015 hafiafhendingu verið seinkað til 1. júní 2015 vegna tafa sem þá höfðu þegar orðið áverkinu en eftir þann dag hafi varnaraðili átt að greiða kaupanda tafabætur.Afhending hafi farið fram 1. október 2015, fjórum mánuðum eftir umsaminnafhendingardag. Hluta tafanna megi rekja til kyrrsetningargerðar sóknaraðilasem hafi farið fram í júlí 2015. Kaupsamningsgreiðslur hafi verið kyrrsettarsem hafi verulega tafið uppgjör kaupverðsins. Því hafi tafabætur verið greiddarfrá 1. júní 2015 til 1. september 2015.Vegna tafa á afhendingu byggingarinnar til kaupanda hafivarnaraðili ekki getað greitt framkvæmdalán sem hafi verið á gjalddaga 1. maí2015. Varnaraðili hafi verið neyddur til að framlengja gjalddaga lánsins til 1.september 2015 með tilheyrandi vaxtakostnaði. Tjón varnaraðila nemi 8,45%ársvöxtum af 828.710.650 krónum frá 1. maí 2015 til 1. september 2015. Auk þesshafi varnaraðili orðið fyrir tjóni vegna aukins kostnaðar aðalhönnuðar viðleiðréttingar á einingateikningum sóknaraðila, ásamt því að varnaraðili hafiþurft að fjarlægja byggingarkrana sóknaraðila af byggingarlóðinni.Skaðabótakrafa varnaraðila nemi 85.801.378 krónum, miðað við1. september 2015 og sé sundurliðuð með eftirfarandi hætti:Greiddar tafabætur55.662.500 krónurVaxtagjöld af fjármögnun23.342.017 krónurVinna við einingateikningar4.408.000 krónurNiðurtekt byggingarkrana2.388.861 krónaSamtals85.801.378 krónurVarnaraðili hafi lýst yfir skuldajöfnuði við kröfursóknaraðila, fyrst með bréfi, dags. 28. maí 2015, og aftur í gagnstefnu oggreinargerð í máli nr. E-90/2015 sem sé rekið milli aðila fyrir HéraðsdómiVesturlands.Í úrskurði dómsins í máli nr. X-33/2016 segi að varnaraðilihafi að mati dómsins ekki sýnt nægilega fram á að hann eigi skaðabótakröfu áhendur sóknaraðila, en ekki kæmi fram með skýrum hætti hve há sú krafa væri eðagögn henni til stuðnings. Hefði varnaraðili því ekki sýnt fram á að krafasóknaraðila samkvæmt tveimur framvindureikningum væri greidd. Varnaraðili byggiá því að með ofangreindri umfjöllun og framlögðum gögnum hafi hann sýnt fram ámeð fullnægjandi hætti að hann eigi kröfu á hendur sóknaraðila sem sé töluverthærri en krafa sóknaraðila samkvæmt ógreiddum framvindureikningum. Yfirlýsingum skuldajöfnuð hafi þau áhrif að báðum kröfum ljúki og þær falli niðursamtímis um leið og yfirlýsing sé komin til móttakandans. Krafa sóknaraðila séþví að fullu greidd. Framsal kröfunnar til Víghóls ehf. hafi ekki áhrif ágreiðslu kröfu sóknaraðila með áðurnefndum yfirlýsingum um skuldajöfnuð, endahafi framsalið tekið mið af því að hluta kröfunnar hafi verið ráðstafað meðþeim hætti. Verði umdeildar kröfur sóknaraðila á hinn bóginn samþykktar íheild eða hluta með dómi kveðst varnaraðili vera fullfær um að standa skil áskuldbindingum sínum við sóknaraðila, sbr. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Ásíðasta hluta ársins 2016 hafi tvö ný verkefni hafist hjá varnaraðila. Annað sébygging um það bil 1.800 m2 iðnaðarhúsnæðis við Desjamýri 8 íMosfellsbæ. Áætluð verklok þess verkefnis séu í ágúst 2017. Hitt verkefnið sébygging um 5.000 m2 íbúða- og verslunarhúsnæðis við Hverfisgötu94-96 í Reykjavík. Áætluð verklok þar séu í maí 2018. Varnaraðili sébyggingarstjóri og aðalverktaki við bæði verkin. Þá sé þriðja verkefnið íundirbúningi sem sé bygging um 2.600 m2 byggingar við Desjamýri 9 íMosfellsbæ. Áætlað sé að framkvæmdir hefjist við verkið vorið 2017 og ljúki umáramótin 2017/2018. Varnaraðili verði byggingarstjóri og aðalverktaki við þaðverk. Fyrstu tvö verkin séu metin á ríflega 1,3 milljarða króna og þar af séáætluð framlegð um 235.000.000 króna. Framangreint sé staðfest í yfirlýsinguskoðunarmanns og verkfræðings. Samkvæmt upplýsingum í ársreikningi varnaraðilafyrir árið 2016 hafi varnaraðili verið með sex manns í vinnu á árinu 2016.Rekstrarafkoma varnaraðila hafi verið jákvæð, öfugt við neikvæða rekstrarafkomuá árinu 2015. Neikvætt eigið fé hafi lækkað um rúmlega 80.000.000 króna og sénú um 18.000.000 króna. Staða varnaraðila fari því batnandi og verði betri meðhverjum mánuði sem líði, nú þegar ofangreind verkefni séu komin vel af stað.Þá sé krafa sóknaraðila nægilega tryggð, enda hafi hlutir ívarnaraðila verið kyrrsettir til tryggingar á ætlaðri kröfu sóknaraðila. Sútrygging standi óhögguð eftir sameiningu varnaraðila og SA Verks ehf. undirkennitölu þess fyrrnefnda. Samruninn hafi með engu móti rýrt verðmæti hinskyrrsetta hlutafjár. Eins og fyrr greini hafi varnaraðili tekið að sér verkefnisem muni skila umtalsverðum verðmætum til félagsins. Sala byggingarréttar hafiverið óhjákvæmileg, enda hafi ekki fengist lánsfjármögnun tilbyggingaframkvæmda á lóðinni vegna kyrrsetningargerðar sóknaraðila. Kaupverðiðsé 603.000.000 króna og sé það eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir lóðina.Kaupverðið hafi að fullu verið greitt með fégreiðslu. Sóknaraðili fullyrði aðkaupverð fyrir byggingarrétt sem varnaraðili seldi SA Byggingum ehf. hafi aðmestu verið greitt með yfirtöku skulda sem hafi tilheyrt hinu eldra SA Verkiehf. og hafi samruni félaganna leitt til þess að eigið fé varnaraðila hafi veriðþurrkað út. Hið rétta sé að þær skuldir sem SA Byggingar ehf. hafi ætlað aðyfirtaka hafi tilheyrt H96 ehf., líkt og lánssamningur beri með sér. Bankinnhafi hins vegar neitað að skuldskeyta láninu vegna kyrrsetningargerðarsóknaraðila og hafi lánið því verið greitt upp. Því sé ekki rétt að greitt hafiverið fyrir eignina með skuldum sem ekki hafi tilheyrt H96 ehf.Jafnframt varðveiti sýslumaður rúmar 96.000.000 króna inni áreikningi til tryggingar meintum kröfum sóknaraðila. Landsbankinn hf. hafi fengiðfjárnám gert í þessum fjármunum en sóknaraðili hafi skotið gildi þeirrar gerðartil dóms. Samkvæmt þessu sé hin meinta krafa sóknaraðila því nægilega tryggð,sbr. 1. tölulið 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991.IVNiðurstaðaÍ máli þessu krefst sóknaraðili gjaldþrotaskipta á búi varnaraðila ágrundvelli 1. töluliðar 2. mgr.65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. vegna árangurslausrarkyrrsetningar sem fram fór hjá varnaraðila 2. desember 2016. Samkvæmt því ákvæði getur lánardrottinnkrafist þess að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta ef kyrrsetning, löggeymsla eða fjárnámhefur verið gert hjá skuldaranum án árangurs að einhverju leyti eða öllu ásíðustu þremur mánuðum fyrir frestdag, enda sýni skuldarinn ekki fram á að hann sé allt að einu færum að standa full skil á skuldbindingum sínum þegar þær koma í gjalddaga eðaverði það innan skamms tíma. Sóknaraðili krafðist þessupphaflega að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta með beiðni sembarst dóminum 14. nóvember 2016. Varnaraðili tók til varna gegn þeirri kröfu ogmeð úrskurði dómsins 15. febrúar sl. í máli nr. X-33/2016 var kröfu sóknaraðilahafnað. Í því máli byggði sóknaraðili meðal annars á áðurnefndri sömuárangurslausu kyrrsetningu sem fram fór hjá varnaraðila 2. desember 2016.Dómurinn hafnaði því að krafa um gjaldþrotaskipti yrði byggð á þeirri gerð meðeftirfarandi rökum: ,,Krafa sóknaraðila um töku bús varnaraðila tilgjaldþrotaskipta barst dóminum 14.nóvember 2016. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991 telst sá dagur verafrestdagur í máli þessu. Í 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 kemurskýrt fram að kyrrsetning, löggeymsla eða fjárnám geti einungis veriðgrundvöllur að töku bús skuldara til gjaldþrotaskipta að slík gerð hafi fariðfram án árangurs að einhverjuleyti eða öllu á síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag. Enginlagaheimild er fyrir því að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta vegnaslíkrar gerðar sem farið hefur fram án árangurs eftir frestdag.“ Eins og fyrr greinir byggir krafa sóknaraðila í þessu máli, umað bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta, á sömu árangurslausukyrrsetningargerð frá 2. desember 2016. Beiðni sóknaraðila barst dóminum 22.febrúar sl., eða viku eftir uppkvaðningu úrskurðar dómsins í málinu nr. X-33/2016.Í beiðninni kom fram að með vísan til 4. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. væri þess krafist að frestdagur væri ákveðinn 14.nóvember 2016, sbr. dagsetningu fyrri kröfu um gjaldþrotaskipti, enda væri hinnýja krafa sett fram innan mánaðar frá því að fyrri kröfu var hafnað. Ígreinargerð sóknaraðila til dómsins segir hins vegar að með hliðsjón aforðalagi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991 sé rétt að miða frestdag við 22.febrúar sl., þann dag er beiðni sóknaraðila barst dóminum. Sóknaraðili dragiþannig úr upphaflegum kröfum sínum og rúmist sú breyting vel innan þeirramálsástæðna sem séu settar fram í beiðni sóknaraðila. Allt að einu sé það íhöndum dómara að leggja mat á það við hvaða tímamark skuli miða frestdag.Ákvæði um frestdag koma fram í 2. gr.laga nr. 21/1991. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. telst frestdagur vera sá dagur semhéraðsdómara berst beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leitanauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti, svo og dánardagur manns ef fariðer með dánarbú hans eftir lögunum, en komi fleiri en einn þessara daga tilálita teljist sá fyrsti þeirra frestdagur, sbr. þó ákvæði 2. til 4. mgr.greinarinnar. Í 4. mgr. 2. gr. laganna segir að sá dagur sem héraðsdómaraberist krafa um gjaldþrotaskipti teljist frestdagur, þótt krafan sé afturkölluðeða henni hafnað, ef honum berst ný krafa um gjaldþrotaskipti eða beiðni umheimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings innan mánaðar fráþví það gerðist. Þessi ákvæði 1. og 4. mgr. 2. gr. laganr. 21/1991 eru skýr og afdráttarlaus og gefa, að mati dómsins, ekki tilefnitil annarrar túlkunar en eftir orðanna hljóðan. Frestdagur ræðst samkvæmtþessum ákvæðum alfarið af því hvenær beiðni eða krafa berst héraðsdómara og erþað ekki á forræði dómara að ákveða frestdag á annan veg en fyrirmæliáðurnefnds ákvæðis gera ráð fyrir. Krafa sóknaraðila í þessu máli barst innanmánaðar frá því fyrri kröfu hans var hafnað og af 4. mgr. 2. gr. laga nr.21/1991 leiðir því að frestdagur telst vera sá sami og í hinu fyrra máli, eða14. nóvember 2016. Með vísan til hinna tilvitnuðu raka í úrskurði dómsins ímáli nr. X-33/2016 verður krafa sóknaraðila ekki byggð á hinni árangurslausukyrrsetningargerð frá 2. desember 2016. Verður kröfu sóknaraðila því hafnaðþegar af þessari ástæðu. Vegna þessarar niðurstöðu gerist þess ekki þörf aðtaka afstöðu til þess hvort sóknaraðili eigi lögvarða og ógreidda kröfu áhendur varnaraðila eins og málið liggur nú fyrir dóminum.Með vísan til úrslita málsins, og meðhliðsjón af málatilbúnaði aðila, verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 550.000 krónur í málskostnað og er þá litiðtil umfangs málsins og reksturs þess fyrir dóminum. Af hálfu sóknaraðila flutti málið EvaHalldórsdóttir hdl. en af hálfu varnaraðila Sara Rut Sigurjónsdóttir hdl.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómarikvað upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 22. mars sl.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kröfu sóknaraðila, LOB ehf., um að bú varnaraðila, H96 ehf.,verði tekið til gjaldþrotaskipta, er hafnað.Sóknaraðili greiði varnaraðila 550.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 22/2018
Kærumál Kæruheimild Lögjöfnun Stefna Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var dómur Landsréttar þar sem máli O ehf. á hendur R var vísað frá héraðsdómi. Kæra dómsins til Hæstaréttar var talin heimil í skjóli a. liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í héraðsdómsstefnu hefði O ehf. vísað til tiltekinna dómskjala til að lýsa sundurliðun kröfu þeirrar, sem málið var höfðað um, og reikningum að baki henni. Talið var að án tillits til þess að slík almenn skírskotun í stefnu fullnægði ekki áskilnaði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 hefðu dómskjölin, sem vitnað hefði verið til á þennan hátt, bætt síst nokkru við í raun til reifunar á grundvelli málsins. Var dómur Landsréttar því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 11. október 2018, en kærumálsgögn bárust réttinum 17. samamánaðar. Kærður er dómur Landsréttar 28. september 2018, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Um kæruheimild vísarsóknaraðili til a. liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Hann krefstþess aðallega að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsréttað taka málið til efnismeðferðar, en til vara að því „verði einungis vísað fráhéraðsdómi að því leyti sem varðar kröfur vegna reikninga sóknaraðila semgefnir voru út áður en notendaskilmálar sóknaraðila voru samþykktir þann 31. ágúst2015.“ Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili þess að ákvörðun um málskostnað íhinum kærða dómi verði hrundið og hann látinn falla niður, en varnaraðila verðigert að greiða sér kærumálskostnað.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða dómsog kærumálskostnaðar.Landsréttur kvað á um frávísun máls þessa fráhéraðsdómi með fyrrnefndum dómi, svo sem heimilt er samkvæmt 4. málslið 2. mgr.164. gr. laga nr. 91/1991. Þótt mælt sé svo fyrir í a. lið 1. mgr. 167. gr.sömu laga að úrskurðir Landsréttar sæti kæru til Hæstaréttar sé kveðið þar á umfrávísun máls frá héraðsdómi, en í engu vikið að því hvort sama heimild tilmálskots sé fyrir hendi ef ákvörðun er tekin um slík málalok í dómi, verðureðli máls samkvæmt að beita lögjöfnun frá lagaákvæði þessu um þær aðstæður, semuppi eru í málinu. Er kæra dómsins til Hæstaréttar þannig heimil í því skjóli.Eftir gögnum málsins á það rætur að rekja tilsamnings, sem Landgræðsla ríkisins gerði 18. október 1985 sem eigandi jarðarinnarStóra-Klofa við fjóra hreppa um nýtingu jarðhita á Baðsheiði í landi hennar ogLitla-Klofa fyrir starfsemi klakstöðvar til fiskeldis. Í samningnum var meðalannars kveðið á um það að fengist meira heitt vatn úr borholum í landinu enverja þyrfti til þeirrar starfsemi yrði „landeigendum heimilt að nýta alla þáorku, sem umfram er, án sérstaks endurgjalds, enda beri hrepparnir ekki kostnaðaf þeirri nýtingu og hún fari fram án áhættu fyrir nýtingu í þáguklakstöðvarinnar.“ Eftir ákvæðum samningsins var þessi heimild eigendaStóra-Klofa og fleiri tilgreindra jarða þó bundin við not „til eigin þarfavegna heimilis- og búrekstrar“ og skyldu þeir í því skyni „tengja heimæðar viðstofnlögnina að klakstöðinni“. Móðir varnaraðila, sem mun hafa verið ábúandi áStóra-Klofa, fékk 15. nóvember 2005 afsal fyrir hluta jarðarinnar, sem varnaraðilikveður hafa verið „heimalandið“ innan jarðarinnar. Er óumdeilt að við það hafi móðirvarnaraðila gengið inn í rétt til nýtingar á heitu vatni, sem landeigendum varáskilinn í samningnum 18. október 1985, en jarðarhluti þessi mun nú vera í eiguvarnaraðila og bróður hennar. Þá liggur fyrir að sóknaraðili sé kominn í staðhreppanna fjögurra, sem stóðu að þeim samningi við Landgræðslu ríkisins, ensamkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila er sá hluti jarðarinnar Stóra-Klofa, þar semjarðhitasvæðið á Baðsheiði liggur, enn í eigu þeirrar ríkisstofnunar.Sóknaraðili kveðst sjálfur og forverar hans þar áður margoft hafa reynt aðinnheimta hjá móður varnaraðila og síðar henni „kostnað sem hlaust af því aðkoma heitavatni til Stóra-Klofa“ og meðal annars boðist á árinu 1998 til aðgera samning um slíkan kostnað í tilefni af byggingu sumarhúss í landinu. Fyrirliggur að ekki varð af þeim samningi og hefur varnaraðili neitað að inna afhendi greiðslur til sóknaraðila í tengslum við nýtingu á heitu vatni á þeimgrunni að henni sé í samningnum frá 18. október 1985 áskilinn réttur til þessaán endurgjalds. Gagnstætt þessu virðist sóknaraðili hafa byggt á því að sá rétturvarnaraðila sé bundinn við það að hún sé undanþegin „greiðslu fyrir heitavatnið sjálft“, en henni beri á hinn bóginn að inna af hendi greiðslur til að„mæta kostnaði við rekstur sóknaraðila“, svo sem komist er að orði ígreinargerð hans til Hæstaréttar. Eigi þetta jafnframt við um aðralandeigendur, sem eins sé ástatt um, en hér sé um að ræða almennanrekstrarkostnað sóknaraðila ásamt útgjöldum hans í tengslum við „öflun ogdreifingu á heitu vatni auk kostnaðar við viðhald búnaðar og tækja.“ Átímabilinu frá 18. febrúar 2014 til 25. nóvember 2016 gaf sóknaraðili eftirgögnum málsins út samtals 25 reikninga á hendur varnaraðila að fjárhæð alls1.016.487 krónur, sem hún hefur hafnað að greiða. Höfðaði sóknaraðili því málþetta með stefnu 1. mars 2017 til heimtu þeirrar fjárhæðar ásamt dráttarvöxtumog málskostnaði.Í héraðsdómsstefnu gerði sóknaraðili einkum greinfyrir atvikum að baki málinu, starfsemi sinni og hvers eðlis sá kostnaður sé,sem falli til af henni, ásamt viðhorfum sínum um réttarsamband aðilanna. Um þákröfu, sem málið var höfðað um, og reikningana að baki henni sagði á hinnbóginn einungis eftirfarandi: „Um sundurliðun dómkröfu og frekari útlistunhennar vísast til yfirlitsskjals og útgefinna reikninga á dskj. nr. 40.“Yfirlitsskjalið, sem þannig var vísað til, hefur aðeins að geyma upptalningu áreikningunum, þar sem greint er frá útgáfudegi þeirra, númeri, fjárhæðhöfuðstóls og virðisaukaskatts ásamt samtölu og eindaga, en að auki erutilteknir áfallnir dráttarvextir á tímabili, sem ekki er nánar getið, og aðendingu heildarfjárhæð að þeim vöxtum meðtöldum. Á framlögðum reikningumsóknaraðila á hendur varnaraðila, sem stafa frá áðurnefndu tímabili, er í 22tilvikum aðeins sagt að „vöruheiti“ sé „heitt vatn“ tiltekna mánuði, einsvonefnd eining hverju sinni fyrir tiltekið einingarverð, en í sumum tilvikumer þess jafnframt getið að þeir tengist Stóra-Klofa og í öðrum að þeir varðisumarhús. Á tveimur af þessum reikningum segir að auki að um sé að ræða„áætlun“. Að öðru leyti kemur fram á tveimur reikningum að svonefnt vöruheitisé „fastagjald heitt vatn“, hálf eining hvort skiptið á ákveðnu einingarverði,og loks er á einum reikningi tiltekið að hann varði annars vegar „fastagjald“fyrir sumarhús, refahús og íbúðarhús og hins vegar „notkun“ í sömu húsum, meðeinni einingu í hverjum lið fyrir tilgreint einingarverð. Hvorki kemur þannigfram í reikningunum né yfirlitsskjalinu nokkur frekari skýring á forsendum aðbaki þeim, en vart verður séð hvernig reikningarnir, sem í flestum tilvikum erugerðir um endurgjald fyrir „heitt vatn“ eða „notkun“ og í tveimur þeirrasamkvæmt „áætlun“, beri með sér að með þeim hafi sóknaraðili ekki krafiðvarnaraðila um greiðslu fyrir notkun á heitu vatni, heldur hlutdeild í ótilgreindumkostnaði af rekstri sínum. Án tillits til þess að almenn skírskotun í stefnu afframangreindum toga til tiltekinna dómskjala til að lýsa sundurliðun kröfu ogefnisatriðum að baki henni fullnægir ekki áskilnaði e. liðar 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991 háttar svo til í málinu að dómskjölin, sem vitnað var til áþennan hátt, bæta síst nokkru við í raun til reifunar á grundvelli þess. Íöðrum málatilbúnaði sóknaraðila er ekki bætt úr þessu með því að skýra áviðhlítandi hátt fyrir hverju einstakir reikningar hans á hendur varnaraðilahafi verið gerðir og hvernig fjárhæð þeirra hafi verið fundin. Að þessu virtueru ekki efni til að hnekkja því mati Landsréttar að málið sé af þessum sökumótækt til efnisdóms og verður því að staðfesta niðurstöðu hins kærða dóms.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði dómur skal veraóraskaður.Sóknaraðili, OrkuveitaLandsveitar ehf., greiði varnaraðila, Ruth Árnadóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Dómur Landsréttar 28. september 2018.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Oddný Mjöll Arnardóttir ogRagnheiður Harðardóttir.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Áfrýjandi skaut málinu tilLandsréttar 5. febrúar 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. janúar2018 í málinu nr. E-1024/2017.2. Áfrýjandi krefst þessaðallega að málinu verði vísað frá dómi. Til vara krefst áfrýjandi þess að húnverði sýknuð af öllum kröfum stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrirhéraðsdómi og Landsrétti.3. Stefndi krefst þess aðkröfu áfrýjanda um frávísun málsins verði hafnað og að hinn áfrýjaði dómurverði staðfestur. Jafnframt krefst stefndi málskostnaðar fyrir Landsrétti.4. Málið var flutt í einu lagi um formsatriði og efni, sbr. lokamálslið 2.mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsatvik 5. Hinn 18. október 1985 gerðiLandgræðsla ríkisins vegna jarðarinnar Stóra-Klofa samning við Ása-, Djúpár-,Holtamanna- og Landmannahrepp þar sem hreppunum var veitt heimild til borunarog nýtingar á heitu vatni í Baðsheiði í landi Stóra-Klofa í þágu klakstöðvarsem hrepparnir voru að koma á fót.6. Móðir áfrýjanda, HrefnaKristjánsdóttir, undirritaði samninginn sem ábúandi jarðarinnar Stóra-Klofa, envatnsleiðslur lágu um ábúðarjörð hennar. Í 6. gr. samningsins sagði aðhrepparnir væru tilbúnir að heimila eftir nánara samkomulagi tilgreindum bæjum,þar á meðal Stóra-Klofa, að tengja heimæðar við stofnlögnina að klakstöðinnitil eigin þarfa vegna heimilis- og búrekstrar, enda gæfi holan nægilegtvatnsmagn að lokinni tilraunadælingu. Í greininni sagði einnig að þessi notkunteldist hluti af heimiluðu orkumagni og gæti numið allt að 0,75 l/sek. vegnaStóra-Klofa, en þó hefði klakstöðin ákveðinn forgangsrétt að fyrstu 10 l/sek.Jafnframt sagði í 7. gr. samningsins að öll réttindi hreppanna til framkvæmdaog til nýtingar á heitu vatni samkvæmt samningnum væru án endurgjalds eðaannarra skuldbindinga af nokkru tagi, annarra en þeirra sem í samningnumgreindi. Í samræmi við heimild samningsins var tengd heimæð við stofnlögnina oghún lögð að Stóra-Klofa. Munu ábúendur Stóra-Klofa hafa nýtt heitt vatn úrstofnlögninni án endurgjalds og munu engar athugasemdir hafa verið við þaðgerðar fyrr en áfrýjandi reisti sumarhús á jörðinni og lét tengjaheitavatnslögn við heimæðina að Stóra-Klofa. Gerðu þá Holta- og Landsveit,Ásahreppur og Djúpárhreppur, sem „handhafar virkjunar- og nýtingarréttar áheitu vatni í landi Stóra-Klofa“, drög að samningi 22. maí 1998 þar sem framkom að áfrýjanda, sem afnotahafa, væri heimilt að tengja hitaveituæð aðsumarhúsi sínu við stofnlögn hreppanna til fiskeldisstöðvarinnar til eiginþarfa. Væri afnotahafa heimilt að nota orkumagn úr vatnsæðinni sem svaraði til4 l/mín. af heitu vatni meðan nægilegt vatn fengist úr virkjaðri borholu. Í 2.gr. samningsdraganna sagði að afnotahafi greiddi allan stofn-, viðhalds- ogrekstrarkostnað sem leiddi af framkvæmdum við að leggja heimæð frá stofnlögn aðsumarbústað sínum og sæi um viðhald og allan rekstur heimæðarinnar undireftirliti hreppanna. Áfrýjandi undirritaði ekki samninginn fyrir sitt leyti, enhún hélt áfram nýtingu vatns úr borholunni endurgjaldslaust.7. Með kaupsamningi og afsali15. nóvember 2005, seldi landbúnaðarráðherra fyrir hönd jarðadeildarlandbúnaðarráðuneytisins heimaland jarðarinnar Stóra-Klofa til móður áfrýjanda.Með kaupsamningnum voru vatns- og jarðhitaréttindi, umfram heimilisþarfirábúanda jarðarinnar, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta þau réttindi,undanskilin sölunni. Í samningnum var sérstaklega kveðið á um að kaupandiskyldi áfram fá heitt vatn til heimilis- og búrekstrar á Stóra-Klofa í samræmivið ákvæði 6. gr. samningsins frá 18. október 1985. Áfrýjandi mun nú veraeigandi heimalandsins.8. Hinn 22. janúar 2013 fékkforveri stefnda, Íslensk matorka ehf., á grundvelli laga nr. 57/1998 umrannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, nýtingarleyfi hjá Orkustofnun áheitu vatni úr borholunni á Baðsheiði. Orkuveita Landsveitar ehf., stefndiþessa máls, var stofnuð 17. september 2013 og var áfrýjandi meðal stofnenda.Framangreint nýtingarleyfi var framselt stefnda 18. desember 2013 sem rekur núhitaveitu á svæðinu. 9. Með bréfi 18. desember 2013var áfrýjanda tilkynnt um fyrirhugaða innheimtu gjalda vegna „dreifingar áheitu vatni“ frá hitaveitunni sem miðast ætti við 1. október sama ár. Í bréfi tilnotenda stefnda í desember sama ár kom jafnframt fram að hafin væri vinna viðgerð gjaldskrár og ætti innheimta gjalda að fara fram mánaðarlega. Á aðalfundistefnda 31. ágúst 2015 voru notendaskilmálar fyrir félagið samþykktir oggreiddi áfrýjandi atkvæði á móti þeim. Jafnframt var rætt um gjaldskrá stefnda,en tillögur að gjaldskrá voru samþykktar á stjórnarfundi stefnda 21. ágúst 2015.Gjaldskrá tók gildi 1. september sama ár. 0. Í 3. gr.notendaskilmálanna greinir að stefndi innheimti gjöld af þeim aðilum semtengist stofnæð veitunnar til að standa straum af kostnaði við reksturveitunnar. Til kostnaðar teljist meðal annars dæling vatns frá borholum veitunnar,viðhald á bordælum og öðrum búnaði, endurbætur á búnaði, sem og kostnaður viðviðhald nýtingarleyfa, tryggingar, reikningsgerð, bókhald og aðkeypta þjónustu.Jafnframt segir í 3. gr. að við ákvörðun gjaldskrár skuli þess gætt aðgjaldtakan standi undir eðlilegum rekstrarkostnaði, afskriftum ogfjármagnskostnaði veitunnar og gætt sé að eðlilegri hlutdeild þeirra semtengist stofnæðum í þeim kostnaði sem til falli við rekstur veitunnar.1. Í gjaldskrá stefnda segirmeðal annars að í gjaldskrám orkuveitna sé ýmist byggt á föstu gjaldi auknotendatengds gjalds eða eingöngu á notendatengdu gjaldi. ,,Hér [sé] gert ráðfyrir að vera bæði með fast gjald auk innheimtu eftir notkun“. Í gjaldskránnier fast árgjald vegna sumarhúss 30.000 krónur, fast gjald vegna lögbýlis án ábúðar35.000 krónur, fast gjald vegna lögbýlis með ábúð 70.000 krónur og fast gjaldvegna útihúss 10.000 krónur.2. Áfrýjandi hefur mótmæltþeim reikningum sem kröfugerð stefnda er reist á og hafnað greiðsluskyldu meðvísan til fyrrgreinds samnings frá 18. október 1985. Niðurstaða 3. Áfrýjandi krefst aðallegafrávísunar málsins frá héraðsdómi á þeim grundvelli að stefna málsins sévanreifuð og uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.Héraðsdómari hafnaði þeirri kröfu með úrskurði 30. júní 2017, sbr. 3. málslið3. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 sæta úrskurðir héraðsdómara um þau atriði sem þar eru talin kæru tilLandsréttar. Þar á meðal er ekki að finna heimild til að kæra úrskurð um að hafnafrávísunarkröfu. Var því áfrýjanda sá einn kostur fær að leita endurskoðunar áþeirri niðurstöðu héraðsdóms undir áfrýjun málsins.4. Í stefnu krefst stefndigreiðslu úr hendi áfrýjanda á 1.016.487 krónum með dráttarvöxtum. Engin greiner fyrir því gerð hver fyrirsvarsmaður stefnda er, sbr. b-lið 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991.5. Í málsástæðukaflastefnunnar greinir að „um sundurliðun dómkröfu og frekari útlistun hennarvísast til yfirlitsskjals og útgefinna reikninga“, en í stefnunni sjálfri erenga slíka sundurliðun að finna. 6. Í yfirlitsskjalinu erureikningarnir sem eru 25 talsins tilgreindir og þar getið höfuðstóls, virðisaukaskatts,eindaga og dráttarvaxta. Reikningarnir eru gefnir út á tímabilinu frá 18.febrúar 2014 til 25. nóvember 2016. Í öllum tilvikum er um tvo reikninga vegnasama tímabils að ræða, að undanskildum síðasta reikningnum, 25. nóvember 2016.Í flestum tilvikum eru reikningarnir annars vegar vegna sumarhúss og hins vegarvegna Stóra-Klofa. Í reikningum 5. desember 2014, 28. janúar 2016 og 12. maí2016 er þó ekki tilgreind staðsetning þeirrar eignar sem innheimt er vegna. Ílangflestum reikninganna er eina skýring þeirra tilgreind sem „heitt vatn“fyrir tilgreint tímabil og ákveðin fjárhæð tilgreind, án sundurliðunar. Í öðrumtveggja reikninga 27. október 2015 segir að hann sé vegna sumarhúss „heitt vatnsept/okt Áætlun“. Í hinum er á sama hátt um Stóra-Klofa tilgreint að reikningurinnsé vegna heits vatns fyrir sama tímabil „Áætlun“. Reikningar 5. ágúst 2016tilgreina að um sé að ræða annars vegar „fastagjald heitt vatn sumarhús“ oghins vegar „fastagjald heitt vatn Stóri-Klofi“ án tilgreiningar á tímabili. Íreikningi 25. nóvember 2016 er tilgreint að um sé að ræða annars vegar „fastagjald“vegna sumarhúss, refahúss og íbúðarhúss og hins vegar „notkun“ vegna sömufasteigna.7. Um rökstuðning fyrirstefnukröfu vísar stefndi til notendaskilmála sem samþykktir voru á aðalfundistefnda 31. ágúst 2015 og kveður þá skilmála taka til áfrýjanda. Beri áfrýjandaskylda til að greiða sína hlutdeild í rekstrarkostnaði hitaveitunnar. Þágreinir í stefnu að eftir 1. september 2015 byggist kröfur stefnda á gjaldskráhans, sem flokki notendur í fjóra flokka eftir tegund húsnæðis og sé „fastgjald“ breytilegt eftir því hver tegund húsnæðisins sé. Einnig segir í stefnuað jafnvel þótt áfrýjanda sé endurgjaldslaus hlutdeild í sjálfu heita vatninu,sem nemi 0,75 l/ sek., beri henni skylda til greiðslu þess kostnaðar semstefndi hafi af því að veita áfrýjanda heitt vatn. Enn fremur segir þar aðaðstaða í máli þessu sé svipuð þeim kostnaði sem eigendur í fjölbýlishúsi beriaf rekstri hússins, en lagaskylda hvíli á þeim samkvæmt 2. tölulið 13. gr. laganr. 26/1994 um fjöleignarhús til að greiða hlutdeild í sameiginlegum kostnaði. 8. Eins og rakið hefur veriðspanna reikningar stefnda tímabilið frá 18. febrúar 2014 til 25. nóvember 2016.Þótt fram komi í stefnu að notendaskilmálar stefnda, sem samþykktir voru áaðalfundi hans 31. ágúst 2015, taki til áfrýjanda og að henni beri skylda tilað greiða hlutdeild í rekstrarkostnaði hitaveitunnar, er engin grein fyrir þvígerð á hvaða grundvelli fjárhæð reikninganna er reist fyrir tímabilið áður ennotendaskilmálar stefnda voru samþykktir. Enn fremur skortir með öllu aðtilgreint sé í stefnu hvernig reikningar stefnda endurspegla ætlaða hlutdeildáfrýjanda í rekstrarkostnaði. Einungis er vísað til reikninganna ogyfirlitsskjals, án frekari rökstuðnings fyrir því hvernig hlutdeild áfrýjanda íþeim kostnaði er reiknuð. Þá verður hvorki af stefnu ráðið né reikningum þeimsem lagðir eru fram hvort innheimta stefnda á hendur áfrýjanda lúti einungis aðhlutdeild hennar í rekstrarkostnaði hitaveitunnar samkvæmt notendaskilmálumhennar eða hvort hún lúti einnig að notkun áfrýjanda á heitu vatni sem stefnditelur þó að henni beri endurgjaldslaus afnot af að 0,75 l/sek. samkvæmtsamningnum 18. október 1985. Í öllum reikningunum er tilgreint að innheimt sé fyrir„heitt vatn“ og síðustu reikningar stefnda bera með sér að auk fastagjalds lútiinnheimta að heitu vatni samkvæmt áætlun eða notkun. 9. Samkvæmt ölluframangreindu er málatilbúnaður stefnda svo óskýr að áfrýjanda er gert erfittum vik að grípa til tölulegra varna í málinu. Þar sem stefna málsins fer að þessuleyti svo í bága við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 verður fallist ákröfu áfrýjanda um að vísa beri málinu frá héraðsdómi. 20. Í hinum áfrýjaða dómi ertekin orðrétt upp lýsing stefnanda á málsatvikum, í stað þess að semja hlutlægalýsingu á málsatvikum í samræmi við d-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Erþetta aðfinnsluvert.21. Með vísan til 2. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað ábáðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir ídómsorði.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráhéraðsdómi. Stefndi, Orkuveita Landsveitarehf., greiði áfrýjanda, Ruth Árnadóttur, 2.000.000 krónur í málskostnað íhéraði og fyrir Landsrétti.
Mál nr. 480/2017
Kærumál Símahlerun Fjarskipti
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L um heimild til að hlusta á og taka upp símtöl og önnur fjarskipti við síma X, svo og heimild til að fá ýmsar aðrar upplýsingar frá fjarskiptafyrirtækjum um símtöl og önnur fjarskipti við símanúmerið á nánar tilgreindu tímabili, og eftir atvikum önnur símanúmer sem X kynni að hafa umráð yfir. Var m.a. skírskotað til þess að skilyrði 2. mgr. 83. gr. laga nr. 88/2008, um að ríkir almannahagsmunir krefðust þess að heimildin yrði veitt, væri ekki fyrir hendi í málinu.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24.júlí 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Suðurlands 21. júlí 2017 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að fjarskiptafyrirtækjum yrði gert skylt að leyfa honum „aðhlusta á og hljóðrita símtöl úr og í símanúmerið [...]“ svo og önnur símanúmerog símtæki sem varnaraðili ætti eða hefði umráð yfir „frá og með úrskurðardegitil og með 7. ágúst 2017.“ Þess var einnig krafist að heimildin næði „til þessað skrá upplýsingar um úr og í hvaða símanúmer er hringt úr og í framangreintsímanúmer sem og önnur símanúmer og símtæki“ sem varnaraðili ætti eða hefðiumráð yfir á sama tímabili „og skrá IMEI númer sem framangreint símanúmer munnota á sama tímabili, ásamt því að skrá samtöl við talhólf framangreinds númersog sendar og mótteknar SMS sendingar á tímabilinu, en jafnframt verði upplýsthverjir eru rétthafar allra þeirra númera sem þannig munu tengjast téðu númeriá sama tíma.“ Kæruheimild er í i. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa verði tekin tilgreina þannig að honum verði veitt umbeðin heimild „frá því dómur gengur ímálinu til og með 7. ágúst 2017.“Af hálfu varnaraðila er krafiststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að varnaraðili ségrunaður um brot, sem varðað getur að lögum sex ára fangelsi, sbr. 2. mgr. 83.gr. laga nr. 88/2008, en samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- ogfíkniefni getur brot á þeim lögum varðað fangelsi allt að 6 árum. Í samræmi viðþað er jafnframt fullnægt skilyrði 1. mgr. 83. gr. laga nr. 88/2008 um aðsóknaraðili hafi sýnt fram á að ætla megi að upplýsingar, sem skipt geta miklufyrir rannsókn máls, fáist með því að hlusta á og taka upp símtöl eða önnurfjarskipti við síma varnaraðila, sbr. 81. gr. laganna.Eins og málatilbúnaðisóknaraðila er háttað stendur eftir að taka afstöðu til þess hvort ríkiralmannahagsmunir krefjist þess að fallist verði á beiðni hans um heimild til aðhlusta á símtöl og fylgjast með öðrum fjarskiptum varnaraðila við aðra, svo semáskilið er í 2. mgr. 83. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. gr. laga nr. 103/2016.Sóknaraðili hefur sem fyrr segir fært að því rök að varnaraðili stundidreifingu á fíkniefnum, þar á meðal kókaíni, sem lýst er refsiverð í 1. mgr. 4.gr. a., sbr. 5. gr. laga nr. 65/1974. Hins vegar hefur sóknaraðili ekki sýntfram á að sú dreifing sé svo stórfelld að hún falli undir 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki talið að þau brot,sem varnaraðili er grunaður um, réttlæti á grundvelli almannahagsmuna svotilfinnanlega skerðingu á friðhelgi einkalífs sem fólgin er í því að hlusta ásímtöl hans og fylgjast með öðrum fjarskiptum hans við aðra án vitundar hanssjálfs. Í beiðni sóknaraðila er ekkiaðeins farið fram á heimild til að hlusta á símtöl og fylgjast með fjarskiptumvarnaraðila við aðra, heldur er þar einnig leitað eftir því að lagt verði fyrirfjarskiptafyrirtæki að veita margvíslegar upplýsingar sem falla undir 80. gr.laga nr. 88/2008. Vegna þess að með aðgangi að slíkum upplýsingum eftir á ergengið mun skemur í þá átt að skerða friðhelgi einkalífs sakbornings en meðaðgerðum samkvæmt 81. gr. laganna, er aðeins sett það efnisskilyrði fyrir þeimaðgangi að ástæða sé til að ætla að upplýsingar, sem skipt geta miklu fyrirrannsókn máls, fáist með þeim hætti, sbr. 1. mgr. 83. gr. þeirra. Hins vegar erenginn greinarmunur gerður á þessu tvennu í beiðni sóknaraðila og svo virðistsem þar sé gert ráð fyrir að þær upplýsingar, sem hér um ræðir, verði veittarjafn óðum og þær verða til. Að þessu virtu og með vísan til þess, sem að framangreinir, verður ekki hjá því komist að hafna beiðninni í heild sinni.Samkvæmt öllu framansögðuverður hinn kærði úrskurður staðfestur.Eins og fram kemur í úrskurðinumvar varnaraðila samkvæmt 2. mgr. 84. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. gr. laga nr.103/2016, skipaður lögmaður til að gæta hagsmuna hans og hefur lögmaðurinn gertáðurnefnda kröfu í þágu hans hér fyrir dómi á grundvelli 2. mgr. 194. gr. laganr. 88/2008, sbr. 4. gr. laga nr. 103/2016. Eftir 3. mgr. 220. gr. laga nr.88/2008 og í samræmi við framangreinda niðurstöðu verður kostnaður af rekstrikærumáls þessa felldur á ríkissjóð, þar með talin þóknun lögmannsins hér fyrirdómi sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Kostnaðurvið rekstur kærumáls þessa greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns varnaraðila, Jóns Páls Hilmarssonar héraðsdómslögmanns, 124.000krónur.ÚrskurðurHéraðsdóms Suðurlands föstudaginn 21. júlí 2017 Lögreglustjórinn í Vestmannaeyjum hefurgert þá kröfu með vísan til 80. gr. og 81. gr., sbr. a. lið 1. mgr. 82. gr.,83. gr. og 1. mgr. 84. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, að úrskurðaðverði að fjarskiptafyrirtækjum verði gert skylt að leyfa lögreglunni íVestmannaeyjum að hlusta á og hljóðrita símtöl úr og í símanúmerið [...] svo ogönnur símanúmer og símtæki sem varnaraðili, X, kt. [...], [...] í [...], hefurí eigu sinni eða umráðum frá og með úrskurðardegi til og með 7. ágúst 2017.Þess er einnig krafist að heimildin nái til þess að skrá upplýsingar um úr og íhvaða símanúmer er hringt úr og í framangreint símanúmer sem og önnur símanúmerog símtæki sem ofangreindur aðili hefur í eigu sinni eða umráðum á samatímabili og skrá IMEI númer sem framangreint símanúmer mun nota á tímabilinu,ásamt því að skrá samtöl við talhólf framangreinds númers og sendar ogmótteknar SMS sendingar á tímabilinu, en jafnframt verði upplýst hverjir erurétthafar allra þeirra númera sem þannig munu tengjast téðu númeri á sama tíma. Íkröfu lögreglustjórans kemur fram að til rannsóknar sé hvort varnaraðili stundiumfangsmikla sölu og dreifingu fíkniefna í Vestmannaeyjum, en lögreglu hafiítrekað borist ábendingar um að hann selji fíkniefni og hafi stundað þaðundanfarið. Samkvæmt upplýsingaskýrslu dags. 15. desember sl. hafi lögregluborist ábending um að varnaraðili væri að selja fíkniefni og hafi gert það ínokkurn tíma. Hann væri aðallega að selja kókaín en einnig aðrar tegundirfíkniefna. Ábendingunni hafi fylgt upplýsingar um að sést hafi til varnaraðilaafhenda öðrum aðila fíkniefni á skemmtistaðnum [...]. Samkvæmtupplýsingaskýrslu dags. 8. janúar sl. hafi lögreglu borist á ný ábending um aðvarnaraðili væri að selja og dreifa fíkniefnum í Vestmannaeyjum. Hann væristærsti fíkniefnasalinn á eyjunni og væri mest að selja kókaín. Hafi fylgtábendingunni að varnaraðili hafi stundað sölu fíkniefna í einhvern tíma. Enn áný hafi lögreglu borist ábending um að varnaraðili væri að selja kókaín íVestmannaeyjum, sbr. upplýsingaskýrslu dags. 21. mars sl. Hafi viðmælandilögreglu talið sig vita þetta fyrir víst þar sem hann þekki vel til ífíkniefnaheiminum í Vestmannaeyjum. Þá hafi lögreglu borist ábending um að varnaraðiliværi að selja fíkniefni í Vestmannaeyjum, aðallega kókaín, og hann væri stærstikókaínsalinn í Vestmannaeyjum, sbr. upplýsingaskýrslu dags. 2. apríl sl.Samkvæmt upplýsingaskýrslu dags. 9. júní sl. hafi lögreglu borist ábending umað varnaraðili væri að selja fíkniefni í Vestmannaeyjum og væri búinn að stundaþá iðju lengi. Hafi fylgt ábendingunni að varnaraðili væri mest að selja kókaínen einnig önnur efni. Eftir goslokahátíðina í Vestmannaeyjum, eða þann 11. júlísl., hafi lögreglu borist upplýsingar um að varnaraðili hafi verið stórtækur ísölu fíkniefna yfir hátíðina. Hafi sést til hans afhenda fíkniefni tvívegis bakvið verslunina [...] en einnig hafi sést til hans fara inn á heimili [...]fjórum sinnum aðfaranótt sunnudagsins í mjög stuttan tíma í senn en varnaraðilihafi verið með fíkniefni á heimili [...] meðan hátíðin stóð yfir og hafi efninkomið til Vestmannaeyja á miðvikudeginum fyrir hátíðina. Að mati lögreglu séu framangreindar ábendingar ogupplýsingar áreiðanlegar. Á því er byggt að lögreglan íVestmannaeyjum hafi til rannsóknar hvort varnaraðili stundi umfangsmikla sölu og dreifingufíkniefna í Vestmannaeyjum þar sem lögreglu hafi ítrekað borist ábendingar ogupplýsingar um að svo sé og telji lögreglan upplýsingarnar áreiðanlegar. Varnaraðilisé fíkniefnaneytandi og eigi að baki langan sakarferil eins og sakavottorð hansberi með sér. Honum hafi m.a. þrisvarsinnum verið gerð refsing fyrir brot á fíkniefnalöggjöf en hann hafi skrifaðundir sektargerð þann [...] fyrir vörslur fíkniefna. Þá hafi hann hlotið dómfyrir sams konar brot þann [...] og [...] Þá hafi varnaraðili þrisvar hlotiðdóm fyrir að aka bifreið undir áhrifum fíkniefna, fyrst þann [...], í annaðsinn þann [...] og nú síðast þann [...]. Lögreglan Í Vestmannaeyjum hafi einnigtil meðferðar tvö mál þar sem varnaraðili hafi réttarstöðu sakbornings. Annarsvegar mál nr. [...] varðandi vörslur varnaraðila á 4,21 grammi af kókaíni, enefnið hafi fundist við húsleit á heimili hans þann [...]. Varnaraðili hafiviðurkennt að eiga efnin og væru þau ætluð til einkanota. Við húsleitina hafilögreglan greinilega fundið ummerki um fíkniefnaneyslu og hafi fundist fleirikrukkur sem fíkniefnahundur hafi merkt og lyktað hafi af kannabis. Hins vegarhafi lögreglan til meðferðar mál nr. [...] varðandi ætlað vopnalagabrotvarnaraðila þann 2. mars sl., en lögregla hafi verið kölluð að heimilivarnaraðila vegna lyfjainntöku og meðvitundarleysis. Varnaraðili hafi verið að „sniffa“ kókaín og stuttu síðarmisst meðvitund. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi hann verið kominntil meðvitundar en bróður hans hafi tekist að vekja hann með því að sprauta áhann köldu vatni. Leitað hafi verið ííbúðinni en engin fíkniefni hafi fundist en í skáp hafi fundistheimatilbúin keðjukylfa. Samkvæmt þeim ábendingum og upplýsingum sem lögregluhafi borist undanfarið varðandi sölu og dreifingu varnaraðila á fíkniefnum íVestmannaeyjum, telji lögreglustjórinn nauðsynlegt að fá heimild til að hlustaá símtöl sem berast í og úr ofangreindu símanúmeri sem og öðrum símanúmerum semvarnaraðili kunni að vera með enda telji lögregla að þær upplýsingar ogábendingar sem lögreglu hafi borist séu áreiðanlegar. Lögreglustjórinn byggir á þvíað samkvæmt 1. mgr. 83. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 séu skilyrði fyrirsímahlustun skv. 80.- 82. gr. laganna að ástæða sé til að ætla að upplýsingarsem geti skipt miklu máli fyrir rannsókn málsins fáist með því að beitaúrræðinu. Telur lögreglustjórinn að framangreint skilyrði sé uppfyllt þar semalmennt hvíli mikil leynd yfir fíkniefnaviðskiptum og erfitt sé að upprætaslíka starfsemi og því sé mikilvægt fyrir rannsókn slíkra mála að lögregla getifengið heimild til að grípa til úrræða á borð við símahlustun til að fáupplýsingar um umfang fíkniefnaviðskipta og uppræta þau. Þá sé það einnigskilyrði að rannsókn beinist að broti sem geti að lögum varðað allt að sex árafangelsi og að ríkir almannahagmunir eða einkahagsmunir krefjist þess aðsímahlerun sé beitt sbr. 2. mgr. 83. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 103/2016um breytingu á lögum um meðferð sakamála sem tóku gildi þann 1. janúar sl.Telur lögreglustjórinn að framangreind tvö skilyrði séu einnig uppfyllt. Salaog dreifing fíkniefna varði við 2., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- ogfíkniefni nr. 65/1974 en brot gegn ákvæðum laganna geti varðað allt að sex árafangelsi, sbr. 5. gr. laganna. Háttsemivarnaraðila myndi falla undir framangreind ákvæði laga um ávana- og fíkniefnien eins og fram hafi komið hafi lögreglu ítrekað borist upplýsingar ogábendingar um að varnaraðili stundi sölu og dreifingu fíkniefna, sbr.meðfylgjandi upplýsingaskýrslur og þá komi fram í skýrslum að sést hafi tilvarnaraðila afhenda fíkniefni. Þá komi fram í upplýsingaskýrslu dags. 21. marssl. að viðmælandi lögreglu viti það fyrir víst að varnaraðili stundi sölufíkniefna þar sem hann þekki vel til í þeim heimi. Þá séu almannahagsmunirfyrir því að lögregla grípi til rannsóknaraðgerða á borð við símahlustun til aðupplýsa og uppræta sölu og dreifingu varnaraðila á fíkniefnum eins og frekast sékostur svo vernda megi borgarana fyrir aðila sem sé virkur ífíkniefnaviðskiptum en slík brot leiði oft af sér önnur alvarleg brot eins ogumferðarlagabrot og ofbeldisbrot eins og þekkt sé. Þá sé þjóðhátíð íVestmannaeyjum á næsta leiti og sé það reynsla lögreglu að mikið magn affíkniefnum sé í umferð yfir hátíðina og þeir sem stundi sölu fíkniefna jafnanstórtækir í sölu um og yfir hátíðina. Þá sé það einnig reynsla lögreglu aðtalsvert magn af fíkniefnum sé komið í umferð nokkru áður en hátíðin hefjist ogþví mikilvægt að fá heimild til að hlera síma og símanúmer aðila sem lögreglahafi áreiðanlegar upplýsingar um að stundi sölu fíkniefna í aðdragandahátíðarinnar. Þúsundir gesta sæki hátíðina og því telji lögregla ríkarialmannahagsmuni en ella að uppræta umfangsmikla sölu fíkniefna í Vestmannaeyjumfyrir og yfir verslunarmannahelgina. Lögreglustjórinn fari þvíþess á leit við dóminn að ofangreindar rannsóknaraðgerðir verði heimilaðar meðúrskurði. Rannsókn málsins sé á frumstigi og varði alvarlegt sakarefni semerfitt sé að rannsaka þar sem lögreglu hafi eingöngu borist ábendingar um aðvarnaraðili stundi sölu og dreifingu fíkniefna frá aðilum sem vilji eðlilegaekki láta nafns síns getið og því verði að grípa til úrræða á borð viðsímahlustun við rannsókn málsins til að afla upplýsinga um umsviffíkniefnaviðskiptanna og til að uppræta þau. Til þess sé nauðsynlegt að fá aðhlera alla síma og símanúmer varnaraðila en þekkt sé að seljendur fíkniefnaskipti ört um síma til að torvelda lögreglu rannsóknir mála. Með hliðsjón aföllu framangreindu telji lögreglustjórinn nauðsynlegt að fá nefndan úrskurð,sbr. tilvitnuð lagaákvæði enda séu öll skilyrði 83. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008 uppfyllt. Niðurstaða. Í 81. gr. laga nr. 88/2008segir að með þeim skilyrðum sem greind eru í 83. gr. og 1. mgr. 84. gr. séheimilt í þágu rannsóknar að leggja fyrir fjarskiptafyrirtæki að leyfa aðhlustað sé á eða tekin séu upp símtöl eða önnur fjarskipti við tiltekinn síma,tölvu eða annars konar fjarskiptatæki ellegar við síma, tölvu eða annars konarfjarskiptatæki í eigu eða umráðum tilgreinds manns. Með sömu skilyrðum erheimilt að leyfa lögreglu að fylgjast með eða taka upp fjarskipti með þar tilgerðum búnaði. Í 1. mgr. 83. gr. laganna segirað skilyrði fyrir aðgerðum skv. 80.–82. gr. sé að ástæða sé til að ætla aðupplýsingar, sem skipt geta miklu fyrir rannsókn máls, fáist með þeim hætti. Þásegir í 2. mgr. 83. gr. laganna, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr.103/2016, að auk þess sem segi í 1. mgr. verði þau skilyrði að vera fyrirhendi, svo að gripið verði til aðgerða skv. 81. gr. og 1. mgr. 82. gr., aðrannsókn beinist að broti sem varðað geti að lögum sex ára fangelsi og að ríkiralmannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess. Þaðer þannig skilyrði þess að slíkar rannsóknaraðgerðir verði heimilaðar semkrafist er, að rannsókn beinist að broti sem varðað geti að lögum sex árafangelsi og að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess. Í athugasemdum við frumvarp þaðsem varð að lögum nr. 103/2016 kom fram að þessar aðgerðir skerði friðhelgieinkalífs á mjög tilfinnanlegan hátt þar sem þær eigi það allar sam­eigin­legtað til þeirra verði aðeins gripið að þeir, sem þær beinast að, viti ekki afþeim. Af þeim sökum þótti því ástæða til að setja þeim ströng skilyrði og yrðiheimild í öllum tilvikum að réttlætast af því að ríkir almanna- eðaeinkahagsmunir krefðust þess. Í greinargerð lögreglustjóra ogrannsóknargögnum kemur fram að lögreglu hafi ítrekað borist upplýsingar og ábendingarum að varnaraðili stundi sölu og dreifingu fíkniefna og þá sé talið aðvarnaraðili muni stunda sölu fíkniefna á þjóðhátíð í Vestmannaeyjum fyrir ogyfir komandi verslunarmannahelgi. Uppfyllt er það skilyrðiframangreindra laga að varnaraðili sé grunaður um brot sem varðað geti að lögumsex ára fangelsi og kemur þá til skoðunar hvort einnig sé uppfyllt það skilyrðiað ríkir almanna- eða einkahagsmunir krefjist þess að þessar rannsóknaraðgerðirverði heimilaðar. Varnaraðili hefur vissulega hlotið dóma fyrir brot gegnfíkniefnalöggjöf og þá hafa lögreglu borist upplýsingar frá ónafngreindumaðilum um að grunur leiki á því að hann stundi sölu á fíkniefnum. Lögreglustjóri byggir á því að það séualmannahagsmunir að lögregla grípi til rannsóknaraðgerða á borð við símahlustuntil að upplýsa og uppræta sölu og dreifingu varnaraðila á fíkniefnum eins ogfrekast sé kostur svo vernda megi borgarana fyrir aðila sem sé virkur ífíkniefnaviðskiptum en slík brot leiði oft af sér önnur alvarleg brot eins ogumferðarlagabrot og ofbeldisbrot eins og þekkt sé. Þá telji lögregla ríkarialmannahagsmuni en ella að uppræta umfangsmikla sölu fíkniefna í Vestmannaeyjumfyrir og yfir verslunarmannahelgina þegar þjóðhátíð sé haldin. Að virtri dómaframkvæmd ogþegar litið er til þess að skilyrði þess að fallist verði á umræddarrannsóknaraðgerðir hafa verið þrengd, þykir lögreglustjóri ekki hafa sýnt framá að skilyrðið um ríka almanna- eða einkahagsmuni sé uppfyllt. Verður því ekkihjá því komist að hafna kröfu lögreglustjóra í málinu. Í samræmi við 2. mgr. 84. gr.laga nr. 88/2008, sbr. 2. gr. laga nr. 103/2016 var Jón Páll Hilmarsson hdl.skipaður talsmaður varnaraðila og undirritaði hann drengskaparheit í samræmivið framangreind lagafyrirmæli. Ber að greiða þóknun hans úr ríkissjóði, sbr.2. mgr. 84. gr. og 3. mgr. 38. gr. sömu laga, en hún telst hæfilega ákveðin110.670 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Hjörtur O.Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð:Framangreindrikröfu lögreglustjórans í Vestmannaeyjum er hafnað.Þóknun talsmanns varnaraðila, Jóns Páls Hilmarssonar hdl. 110.670 krónurað meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 40/2007
Kærumál Aðalmeðferð Kæruheimild
X kærði ákvörðun héraðsdóms, sem fól í sér að endurtaka skyldi skýrslugjöf hans og vitna í máli ákæruvaldsins gegn honum, en það hafði þá tvívegis verið munnlega flutt og dómtekið. Ekki var talið að ákvörðun sem þessi væri kæranleg til Hæstaréttar, sbr. 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, og málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Vestfjarða 10. janúar 2007, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að aðalmeðferð og skýrslutaka í máli sóknaraðila gegn varnaraðila skyldi ekki fara fram að nýju, eins og settur dómstjóri Héraðsdóms Vestfjarða hafði boðað 22. desember 2006. Um kæruheimild vísar varnaraðili til 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hann krefst þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að skýrslutökur og málflutningur í framangreindu máli skuli ekki fara fram að nýju. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Aðalmeðferð í máli þessu fór fram á dómþingi 16. janúar 2006, sem haldið var af dómstjóra Héraðsdóms Vestfjarða, og það dómtekið að því loknu. Það var aftur tekið fyrir 22. júlí sama ár og fór munnlegur málflutningur þá fram að nýju án þess að varnaraðili og vitni gæfu skýrslu fyrir dómi. Að því loknu var málið dómtekið. Dómur í því hafði ekki verið kveðinn upp þegar settur dómstjóri tók við málinu í nóvember 2006. Með framangreindu bréfi 22. desember 2006 tilkynnti hann að endurtaka þyrfti skýrslutökur og málflutning óháð því hver myndi að lokum leggja dóm á málið. Boðaði hann því til nýrrar aðalmeðferðar er skyldi fara fram 30. janúar 2007. Aðalmeðferð í þessu máli hófst samkvæmt framansögðu 16. janúar 2006 og hefur það tvívegis verið munnlega flutt og dómtekið. Hin kærða ákvörðun felur í raun í sér að endurtaka eigi skýrslugjöf ákærða og vitna fyrir dómi, en ekki að hefja eigi aðalmeðferð á nýjan leik. Samkvæmt 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 verða úrskurðir og ákvarðanir dómara eftir að aðalmeðferð máls er hafin ekki kærðir til Hæstaréttar, nema um þau atriði, sem sérstaklega eru tilgreind í einstökum stafliðum málsgreinarinnar, eða að vikið sé frá þessari reglu í öðrum ákvæðum laganna. Í lögum nr. 19/1991 er ekki vikið að því hvort ákvörðun sem þessi sé kæranleg til Hæstaréttar, en heimild til kæru hennar verður ekki reist á fyrirmælum 2. mgr. 142. gr. laganna. Hin kærða ákvörðun sætir því ekki kæru og ber að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 289/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. og 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en gæsluvarðhaldstími styttur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júlí 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 21. desember 1999 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar úrskurðar verður fallist á að skilyrðum a. og b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Að virtum gögnum málsins þykja skilyrði 2. mgr. 103. gr. laganna einnig vera fyrir hendi. Verður varnaraðili látinn sæta gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans í héraði, þó eigi lengur en til 1. desember 1999 kl. 16. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans í héraði, þó eigi lengur en til 1. desember 1999 kl. 16.
Mál nr. 446/2012
Kærumál EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
B kærði úrskurð héraðsdóms þarsem hafnað var að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánartilgreind atriði í tengslum við mál B og K hf. sem rekið var fyrir héraðsdómi.Taldi Hæstiréttur að ekki yrði séð að svör EFTA-dómstólsins við þeim spurningumsem B vildi fá svarað gætu haft þýðingu við úrlausn málsins. Brystu þvískilyrði samkvæmt 1. gr. laga nr. 21/1994 til að óskað yrði eftir ráðgefandiálits EFTA-dómstólsins í málinu. Með vísan til þessa staðfesti Hæstirétturniðurstöðu hins kærða úrskurðar.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson ogGarðar Gíslason. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júní 2012 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4.júní 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál sem þar er rekiðmilli aðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álitsEFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðilikrefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara aðleita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á þeim álitaefnum sem krafa sóknaraðilalýtur að. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Íhinum kærða úrskurði er lýst efni þeirra samninga sem sóknaraðili reisir kröfursínar á hendur varnaraðila á og framkvæmd þeirra. Fallist er á það mat sem framkemur í úrskurðinum, að ekki verði séð að svör EFTA-dómstólsins við þeimspurningum, sem sóknaraðili vill fá svarað og þar eru greindar, geti haftþýðingu við úrlausn málsins. Brestur því skilyrði samkvæmt 1. gr. laga nr.21/1994 til að óska ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í málinu á þeimspurningum. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir ídómsorði. Dómsorð: Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,BNAP S.A.R.L., greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 250.000 krónur íkærumálskostnað.
Mál nr. 436/2010
Kærumál Skipulag Stjórnvaldsákvörðun Lögvarðir hagsmunir Stjórnarskrá Flýtimeðferð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
Kærumál. Skipulag. Stjórnvaldsákvörðun. Lögvarðir hagsmunir. Stjórnarskrá. Flýtimeðferð. Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar en til vara að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verði látinn niður falla. Um meðferð þessa máls fer samkvæmt XIX. kafla laga nr. 19/1991. Mál þetta er risið vegna ákvörðunar umhverfisráðherra 29. janúar 2010 um að synja staðfestingar þess hluta aðalskipulags sóknaraðila 2006 – 2018 í fyrrum Villingaholtshreppi, sem varðar Urriðafossvirkjun í Þjórsá. Dómkröfur sóknaraðila í stefnu voru auk kröfu um málskostnað í fyrsta lagi að framangreind ákvörðun umhverfisráðherra yrði ógilt en í öðru lagi að viðurkennt yrði með dómi að umhverfisráðherra bæri að staðfesta fyrrgreint skipulag sóknaraðila. Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði, en með honum var málinu í heild vísað frá dómi. Eftir að umhverfisráðherra tók hina umdeildu ákvörðun 29. janúar 2010 ákvað sóknaraðili að hefja að nýju ferli við gerð aðalskipulags fyrir fyrrum Villingaholtshrepp í samræmi við ákvæði 16. til 19. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 eins og nánar er lýst í hinum kærða úrskurði. Þótt slíkt ferli sé hafið hefur ný tillaga að aðalskipulagi ekki verið samþykkt af sveitarstjórn sóknaraðila og send Skipulagsstofnun til afgreiðslu, sbr. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 73/1997. Af því leiðir að ný tillaga að slíku skipulagi hefur ekki verið send ráðherra til staðfestingar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Ferli við gerð aðalskipulags er flókið og tímafrekt. Enda þótt sóknaraðili hafi hafið undirbúning þess að nýju er ferlinu ekki lokið og er það á hans valdi hvort því verði fram haldið. Meðan svo er skiptir það sóknaraðila máli að lögum að fá úrlausn dómstóla um gildi framangreindrar ákvörðunar umhverfisráðherra. Hann hefur því lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um fyrri kröfu sína og verður því lagt fyrir héraðsdómara að taka þá kröfu til efnismeðferðar eins og í dómsorði greinir. Í annan stað krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði með dómi að umhverfisráðherra beri að staðfesta fyrrgreint aðalskipulag. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 73/1997 er aðalskipulag háð staðfestingu ráðherra. Enda þótt dómstólar skeri samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og geti þannig ógilt ákvarðanir framkvæmdavaldshafa ef þeim er áfátt að formi eða efni leiðir af þrískiptingu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar, að almennt er ekki á færi dómstóla að taka nýjar ákvarðanir um málefni sem stjórnvöldum eru falin með lögum í stað stjórnvaldsákvarðana sem ógiltar kunna að verða með dómi. Verður þessari kröfu sóknaraðila því vísað frá dómi og hinn kærði úrskurður því staðfestur er hana varðar. Ákvörðun um málskostnað í héraði bíður efnisdóms í málinu. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi sú niðurstaða í hinum kærða úrskurði að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila, Flóahrepps, um að ógilt verði ákvörðun umhverfisráðherra 29. janúar 2010 um synjun staðfestingar þess hluta aðalskipulags sóknaraðila 2006 – 2018 í fyrrum Villingaholtshreppi, sem varðar Urriðafossvirkjun, og er lagt fyrir héraðsdómara að taka þá kröfu til efnismeðferðar. Staðfest er niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila um að viðurkennt verði að umhverfisráðherra beri að staðfesta aðalskipulag sóknaraðila 2006 – 2018 í fyrrum Villingaholtshreppi. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila 300.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 30. júní 2010. I Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda föstudaginn 11. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Flóahreppi, kt. 660606-1310, Þingborg, Selfossi, með stefnu birtri 28. apríl sl., á hendur íslenzka ríkinu. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. Að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda 29. janúar 2010 um synjun staðfestingar þess hluta aðalskipulags stefnanda 2006–2018 í fyrrum Villingaholtshreppi sem varðar Urriðafossvirkjun. 2. Að viðurkennt verði með dómi að stefnda beri að staðfesta aðalskipulag stefnanda 2006-2018 í fyrrum Villingaholtshreppi. 3. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við munnlegan flutning málsins og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að máli þessu verði vísað frá dómi og stefnda tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins, til vara, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins, og til þrautavara, að stefnukröfurnar verði lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla. II Málavextir Málavextir, eins og þeim er lýst í stefnu, eru óumdeildir. Eru þeir þessir: Aðalskipulag stefnanda í fyrrum Villingaholtshreppi Á fundi sveitarstjórnar stefnanda hinn 14. marz 2007 var tekin til fyrri umræðu tillaga að aðalskipulagi stefnanda í fyrrum Villingaholtshreppi 2006–2018 ásamt greinargerð. Skipulagsstofnun fór yfir matslýsingu vegna aðalskipulagsvinnunnar samkvæmt fyrirmælum laga nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana þann 4. apríl 2007. Kynning á skipulagstillögu, með og án Urriðafossvirkjunar, var haldin á íbúafundi í félagsheimilinu að Þjórsárveri 25. júní 2007. Á fundi sveitarstjórnar stefnanda hinn 2. júlí 2007 var samþykkt að fresta ákvörðun um tillögu til auglýsingar að aðalskipulagi fyrrum Villingaholtshrepps, þar til fyrir lægju nánari upplýsingar um áhættu af hugsanlegri Urriðafossvirkjun, en vinna við áhættumat var þegar hafin. Sveitarstjórn lagði jafnframt áherzlu á að ljúka þyrfti samningaviðræðum, sem í gangi hefðu verið milli fulltrúa Landsvirkjunar og stefnanda frá janúar 2007. Tekið var fram, að í þeim viðræðum hefði verið unnið að því að fá fram, hvaða hugsanlegar mótvægisaðgerðir Landsvirkjun myndi ráðast í, ef af framkvæmdum við Urriðafossvirkjun yrði í nánustu framtíð. Þann 19. júlí 2007 undirritaði sveitarstjóri stefnanda, með fyrirvara um staðfestingu sveitarstjórnar, samkomulag við Landsvirkjun um mál, er varða byggingu og rekstur Urriðafossvirkjunar vegna aðalskipulags stefnanda. Í samkomulaginu er með ítarlegum hætti gerð grein fyrir aðdraganda þess og tilurð, sbr. liði A, B, C og D. Í E-lið samkomulagsins er fjallað um viðræður Landsvirkjunar og sveitarstjórnar stefnanda og tilgreind helztu umhverfisáhrif virkjunarinnar fyrir sveitarfélagið og íbúa þess. Þá var kveðið á um, að Landsvirkjun skyldi bera kostnað vegna gerðar deiliskipulags af virkjunarsvæðinu, sem og kostnað vegna aukinnar vinnu og álags fyrir sveitarstjórn við aðal- og deiliskipulagsvinnu vegna virkjunarinnar. Var sérstaklega tekið fram, að samkomulagið tæki gildi við staðfestingu aðalskipulags, en félli niður, yrði ekki af staðfestingu þess. Á fundi sveitarstjórnar stefnanda hinn 1. ágúst 2007 var frekari umræðu um aðalskipulag frestað, þar til áhættumat lægi fyrir. Á fundi 14. nóvember 2007 var fjallað um aðalskipulag Villingaholtshrepps hins forna og m.a. farið yfir greint samkomulag við Landsvirkjun og mótvægisaðgerðir, sem og niðurstöður áhættumats. Á fundinum samþykkti sveitarstjórn samhljóða að auglýsa tillögu A að aðalskipulagi fyrrum Villingaholtshrepps, þar sem gert er ráð fyrir Urriðafossvirkjun. Sérstaklega var tekið fram, að samþykkt um auglýsingu tillögunnar fæli ekki í sér ákvörðun um framkvæmdaleyfi vegna Urriðafossvirkjunar. Þá staðfesti sveitarstjórn á sama fundi fyrirgreint samkomulag við Landsvirkjun um mál, er varða byggingu og rekstur hugsanlegrar Urriðafossvirkjunar. Tillaga að aðalskipulagi var samþykkt í sveitarstjórn 19. marz 2008 til auglýsingar samkvæmt 18. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Skipulagsstofnun afgreiddi tillögu að aðalskipulagi Flóahrepps 2006–2018 í fyrrum Villingaholtshreppi, uppdrætti og greinargerð, samkvæmt 2. mgr. 17. gr. skipulags- og byggingarlaga, með bréfi, dagsettu 22. apríl 2008. Skipulagsstofnun gerði í bréfi sínu ekki athugasemdir við, að tillagan yrði auglýst samkvæmt 18. gr. laganna, að gerðum tilteknum breytingum. Aðalskipulagstillagan var auglýst frá 19. júní 2008 til 31. júlí 2008. Frestur til að skila athugasemdum var til 1. ágúst 2008. Auglýsingar birtust í Lögbirtingablaðinu, Fréttablaðinu, Sunnlenska fréttablaðinu, Glugganum og Dagskránni. Aðalskipulagstillagan, ásamt umhverfisskýrslu, var til sýnis á skrifstofu Flóahrepps í Þingborg og hjá Skipulagsstofnun. Einnig voru skipulagsgögn aðgengileg á heimasíðu sveitarfélagsins, www.floahreppur.is. Alls bárust 215 athugasemdir við auglýsta skipulagstillögu frá einstaklingum, auk athuga-semda frá Umhverfisstofnun. Flestar athugasemdanna voru samhljóða og fjölluðu um sömu efnisatriði, einkum fyrirhugaða byggingu Urriðafossvirkjunar. Umhverfisstofnun gerði athugasemdir við umfjöllun um vatnsvernd og stærð og staðsetningu byggðasvæða. Sveitarstjórn stefnanda sendi 25. september 2008 bréf til Skipulagsstofnunar og allra þeirra, sem gerðu athugasemdir við tillöguna, þar sem greint var frá því, að vegna fjölda athugasemda þyrfti sveitarstjórn að taka sér lengri frest til þess að yfirfara athugasemdir en þær átta vikur, sem lög gerðu ráð fyrir. Á fundi sveitarstjórnar stefnanda 4. desember 2008 var tillaga að aðalskipulagi stefnanda samþykkt samkvæmt 18. gr. skipulags- og byggingarlaga. Þeir aðilar sem gerðu athugasemdir við aðalskipulagstillöguna fengu senda umsögn sveitarstjórnar um athugasemdirnar. Skipulagsstofnun sendi aðalskipulagið til staðfestingar stefnda umhverfisráðherra með bréfi, dagsettu 4. marz 2009. Stofnunin taldi, að tillagan uppfyllti form- og efniskröfur skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en benti á, að umboðsmaður Alþingis væri að fjalla um úrskurð samgönguráðuneytisins varðandi samkomulag stefnanda og Landsvirkjunar, m.a. með tilliti til hæfis sveitarstjórnarmanna og þar af leiðandi lögmæti ákvarðana sveitarstjórnar við meðferð tillögunnar. Taldi stofnunin æskilegt, að niðurstaða umboðsmanns í málinu lægi fyrir, áður en aðalskipulagið yrði staðfest samkvæmt 19. gr. skipulags- og byggingarlaga. Stjórnsýslukærur og úrskurðir. Ölhóll ehf. kærði samkomulag Landsvirkjunar og sveitarstjórnar stefnanda til samgönguráðherra 11. marz 2008 og gerði kröfu um, að samkomulagið yrði ógilt, en til vara að það yrði lýst ólögmætt. Með úrskurði samgönguráðherra 20. ágúst 2008 var öllum kröfum Ölhóls ehf. hafnað. Ölhóll ehf. kvartaði yfir úrskurðinum til umboðsmanns Alþingis 28. ágúst 2008. Umboðsmaður gaf út álit í tilefni af kvörtuninni 24. marz 2009, sbr. mál nr. 5434/2008. Voru þrjú nánar tilgreind atriði tekin til athugunar af hans hálfu. Í fyrsta lagi hvort ráðherra hefði, við úrlausn kæru Ölhóls ehf., borið að taka sérstaka afstöðu til þess, hvort ákvæði 6. gr. samkomulagsins samræmdust ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um greiðslu kostnaðar við gerð skipulagsáætlana. Í öðru lagi hvort ráðherra hefði gætt að ákvæði 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hvað varðaði 5. gr. samkomulagsins og hugsanleg áhrif á hæfi þeirra sveitarstjórnarmanna, sem tóku þátt í afgreiðslu þess. Í þriðja lagi sá tími, sem það tók ráðuneytið að úrskurða í málinu, og hvort reglur stjórnsýslulaga um tilkynningarskyldu stjórnvalda um fyrirsjáanlegar tafir hefðu verið virtar. Niðurstaða umboðsmanns var að beina því til ráðuneytisins að taka mál Ölhóls ehf. til endurskoðunar, kæmi fram beiðni þar um, og haga úrlausn málsins í samræmi við þau sjónarmið, sem umboðsmaður lýsti í áliti sínu. Í kjölfar slíkrar beiðni frá Ölhóli ehf. 26. marz 2009 var málið tekið til meðferðar á ný hjá samgönguráðuneytinu. Með bréfum til stefnda umhverfisráðherra, dags. 18. maí og 10. júní 2009, óskaði stefnandi eftir upplýsingum um, hvað liði afgreiðslu aðalskipulagstillögunnar. Engin svör bárust frá ráðuneytinu. Með úrskurði, dags. 31. ágúst 2009, komst samgönguráðherra að eftirfarandi niðurstöðu varðandi kæruefni Ölhóls ehf.; a. Ekki var talið, að stefnanda hefði verið heimilt að semja við Landsvirkjun með þeim hætti, sem greindi í 6. gr. samkomulagsins um greiðslu kostnaðar vegna skipulagsvinnu, með vísan til 23. og 34. gr. skipulags- og byggingarlaga. Ráðuneytið taldi því ákvæði 6. gr. samkomulagsins ólögmætt. b. Ekki var talið, að ákvæði 5. gr. samkomulagsins væri ólögmætt. c. Ekki var talið, að á fundum sveitarstjórnar þann 13. og 15. júní 2007 hefðu verið teknar ákvarðanir, sem kæranlegar væru til ráðuneytisins. d. Þá var fyrri úrskurður samgönguráðherra endurupptekinn í heild sinni, og taldi ráðuneytið, að málaefnaleg sjónarmið hefðu legið að baki gerð hins umdeilda samkomulags og því ekki ólögmætt að standa að gerð þess að öðru leyti en 6. gr. þess. Í samræmi við framangreint var kröfu Ölhóls ehf. um, að samkomulag sveitarstjórnar stefnanda og Landsvirkjunar yrði ógilt, hafnað. Þá var varakröfu Ölhóls ehf. um, að samkomulagið yrði lýst ólögmætt að öðru leyti, einnig hafnað, en ákvæði 6. gr. þess lýst ólögmætt. Þann 29. september 2009 var gerður viðauki við samkomulag sveitarstjórnar stefnanda og Landsvirkjunar. Með viðaukanum komu aðilar sér saman um, að ákvæði 6. gr. í samkomulagi aðila frá 19. júlí 2007 skyldi falla brott í heild sinni, og að í stað þess kæmi ný 6. gr. svohljóðandi: „Sveitastjórn Flóahrepps er heimilt að krefja Landsvirkjun sem framkvæmdaraðila um kostnað vegna framkvæmda í samræmi við 7. mgr. 6. gr. og 53. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Landsvirkjun kostar eigin tillögur til sveitarstjórnar að deiliskipulagi eða breytingu á því, sbr. 1. mgr. 23. gr. skipulagslaga nr. 73/1997.“ Að öðru leyti voru ákvæði samkomulags aðila frá 19. júlí 2007 óbreytt. Þá endurgreiddi Flóahreppur þær greiðslur, sem Landsvirkjun hafði þegar innt af hendi til hreppsins vegna skipulagsvinnu á grundvelli 6. gr. samkomulagsins, samtals kr. 6.552.662. Sérstaklega var tekið fram í viðaukanum, að með þessu fælist ekki samþykki fyrir niðurstöðu samgönguráðuneytisins á ólögmæti 6. gr., og fyrirvari var gerður við réttmæti úrskurðar ráðuneytisins. Stefnda umhverfisráðherra var kynntur viðaukinn með bréfi sveitarstjóra, dags. 8. október 2009, og að sveitarstjórn hefði samþykkt hann á fundi sínum 7. október 2009. Kostnaðurinn var síðan endurgreiddur Landsvirkjun 20. október 2009 Ákvörðun stefnda umhverfisráðherra. Með bréfi stefnda umhverfisráðherra, dags. 29. janúar 2010, var sveitarstjórn stefnanda kynnt sú ákvörðun stefnda að synja staðfestingar þess hluta aðalskipulags Flóahrepps, er varðar Urriðafossvirkjun. Benti ráðherra þó á, að í ljósi meðalhófsreglu stjórnsýslulaga gæti það staðfest aðalskipulagið, ef því yrðu sendir nýir skipulagsuppdrættir, útfærðir í samræmi við ákvörðunina varðandi Urriðafossvirkjun. Um rökstuðning fyrir ákvörðuninni vísaði stefndi til þess, að gerð og samþykkt aðalskipulagsins hefði verið reist á ólögmætum forsendum, þ.e. andstæðum fyrirmælum 34. gr. skipulags- og byggingarlaga, svo og réttaröryggissjónarmiðum þeim, sem búa að baki lögunum, sbr. 1. gr. skipulags- og byggingarlaga. Einnig vísaði stefndi til lögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Þá kom fram í bréfinu, að upplýsingar vegna málsins hefðu verið að berast stefnda umhverfisráðherra fram til loka síðasta árs. Ekki var þess þó gætt að kynna sveitarstjórn stefnanda þau gögn, sem borizt höfðu. Stefndi kveður þá ákvörðun ráðherra að synja staðfestingar á þeim hluta aðalskipulags Flóahrepps, er varðar Urriðafossvirkjun, vera alfarið reista á því, að gerð og samþykkt aðalskipulags Flóhrepps hafi að því leyti verið byggð á forsendum, sem hafi verið ólögmætar, þar sem þær hafi verið andstæðar 34. gr. skipulags-og byggingarlaga nr. 73/1997, svo og réttaröryggissjónarmiðum, sem búi að baki lögunum, og sem líta beri til, sbr. 1. gr. laganna. Hafi sú ákvörðun umhverfisráðherra verið byggð á afstöðu ráðherra til lögmætis kostnaðarþátttöku við aðalskipulagsgerð, sem kveðið hafi verið á um í 6. gr. samkomulags, sem gert hafi verið milli Flóahrepps og Landsvirkjunar 19. júlí 2007, og áhrifum þess ákvæðis á lögmæti gerðar umrædds aðalskipulags, en í ákvæðinu hafi verið kveðið á um, að samkomulag væri um það, að Landsvirkjun bætti sveitarfélaginu að fullu þann kostnað, sem það kynni að verða fyrir við aðal- og deiliskipulagsvinnu vegna virkjunarinnar. Hafi ákvörðun umhverfisráðherra um þýðingu umrædds ákvæðis gagnvart lögmæti samþykktar sveitarstjórnar Flóahrepps m.a. grundvallazt á þeim lagasjónarmiðum, sem fram hafi komið í áliti umboðsmanns Alþingis, svo og niðurstöðu í úrskurði samgönguráðuneytisins frá 31. ágúst 2009 um lögmæti 6. gr. samkomulagsins. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því, að ákvörðun stefnda um synjun staðfestingar greinds aðalskipulags sé ólögmæt, bæði að formi og efni til. Leitist hann því við að fá ákvörðunina ógilta með dómi og enn fremur, að viðurkennt verði með dómi, að stefnda beri að staðfesta skipulagið í samræmi við fyrirmæli skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Ákvörðun stefnda umhverfisráðherra sé eingöngu byggð á einu atriði, sem lúti að greiðslu Landsvirkjunar á kostnaði vegna vinnu við aðalskipulag stefnanda samkvæmt 6. gr. samkomulags stefnanda og Landsvirkjunar frá 19. júlí 2007. Telji stefndi, að það ákvæði og greiðsla á grundvelli þess hafi brotið gegn 34. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, og sé gerð og samþykkt aðalskipulagsins ólögmæt af þeim sökum. Þá hafi stefndi lagt til, að nýr skipulagsuppdráttur, án virkjunar, yrði lagður fram og staðfestur af hálfu ráðherra. Mál um ógildingu ákvörðunarinnar verði því eingöngu rekið á þeim grundvelli, að niðurstaða ráðuneytisins um áðurgreind atriði sé röng og að gallar séu á ákvörðuninni að því leyti. 1. Krafa um ógildingu ákvörðunar umhverfisráðherra. Stefnandi byggi kröfur sínar um ógildingu ákvörðunarinnar á því, að ákvörðunin sé haldin formlegum og efnislegum annmörkum og sé óframkvæmanleg. Í II. kafla skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 sé fjallað um stjórn skipulags- og byggingarmála. Með lögum nr. 73/1997 hafi orðið sú breyting, að frumkvæði og forræði varðandi gerð skipulagsáætlana hafi verið fært til sveitarstjórna. Umhverfisráðherra hafi ekki boðvald yfir sveitarstjórnum á sviði skipulags- og byggingarmála nema á grundvelli sérstakra lagaheimilda, er fyrst og fremst lúti að samræmingu skipulagsáætlana, komi í ljós ágreiningur milli sveitarfélaga, eða ósamræmi í landnotkun milli einstakra skipulagsáætlana. Skipulagsáætlun um þróun og mótun byggðar sé stjórntæki sveitarstjórna, og því hafi, við setningu laga nr. 73/1997, eins og segi í athugasemd við II. kafla frumvarpsins, verið talið eðlilegt, að þær tækju við því hlutverki, jafnframt því sem þær tryggi eftirlit með því, að mannvirkjagerð falli að skipulagsáætlunum og þeim almennu gæðakröfum, sem gerðar séu til bygginga á hverjum tíma. Sé það og í samræmi við ákvæði 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 16. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, um sjálfstæði sveitarfélaga. Þá sé í 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 kveðið á um almennar skyldur og heimildir sveitarfélaga, en þeim sé skylt að annast þau verkefni, sem þeim séu falin í lögum og ráði sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð, sbr. 1. mgr. 1. gr. sömu laga. A. Formlegir annmarkar 1. Ákvörðun stefnda er í andstöðu við lögmætisreglu íslensks réttar. Stefnandi byggi á því, að ákvörðun stefnda umhverfisráðherra eigi sér hvorki stoð í skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, skipulagsreglugerð nr. 400/1998 né öðrum lögum og reglugerðum. Fari ákvörðunin því gegn lögmætisreglu íslenzks réttar, en í henni felist, að ákvörðun stjórnvalds megi ekki vera í andstöðu við lög og verði að auki að eiga stoð í lögum. Stefnandi telji, að ákvörðun stefnda sé andstæð skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997. Eigi framangreint annars vegar við um afstöðu ráðherra til greiðslu kostnaðar við gerð aðalskipulags og hins vegar framlagningu nýs skipulagsuppdráttar án Urriðafossvirkjunar. 1.1 Útlagður kostnaður við gerð aðalskipulags. Stefnandi byggi á því, að ákvæði skipulags- og byggingarlaga leggi ekki bann við, að sveitarfélög afli tekna til að standa straum af kostnaði við gerð aðalskipulags frá öðrum en Skipulagsstofnun. Í 3. tl. 1. mgr. 34. gr. skipulags- og byggingarlaga sé kveðið á um, að helmingur allra innheimtra skipulagsgjalda skuli yfirfærður til sveitarsjóðs úr Skipulagssjóði. Þá segi í 4. tl. 1. mgr. 34. gr., að þar sem sérstakar aðstæður ríki, t.d. ef þörf er á óvenju umfangsmikilli skipulagsvinnu í fámennu sveitarfélagi, sé unnt að semja um hærri kostnaðarþátttöku Skipulagssjóðs. Í 34., sbr. 35. gr. laganna, sé þó ekkert, sem beinlínis leggi bann við, að sveitarfélög afli tekna frá öðrum aðilum en Skipulagsstofnun, þó að tekið sé fram, að Skipulagsstofnun yfirfæri fjárhæðir úr Skipulagssjóði. Samgönguráðherra hafi komizt að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum 31. ágúst 2009, að ekki væri í skipulags- og byggingarlögum að finna heimild til að aðrir gætu borið kostnað, sem hlytist af aðalskipulagi, líkt og leyfilegt sé varðandi kostnað, sem hljótist af deiliskipulagi, þegar framkvæmdaraðili leggi sjálfur fram tillöguna, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga. Ákvæði 6. gr. samkomulags stefnanda og Landsvirkjunar um kostnað vegna aðal- og deiliskipulags hafi einungis lotið að kostnaði, sem félli til vegna fyrirhugaðrar virkjunar sérstaklega, en ekki annarra þátta, sem skipulagið gerði ráð fyrir. Umrætt ákvæði samkomulagsins hafi sótt stoð í 1. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga, sem og 1. mgr. 1. gr. og 7. gr. sveitarstjórnarlaga, sbr. og 78. gr. stjórnarskrárinnar. Sveitarstjórn beri ætíð ábyrgð á skipulagsgerð sinni, hvort heldur um sé að ræða aðalskipulag eða deiliskipulag. Stefnanda sé skylt að vinna heildstætt aðalskipulag, sem taki til alls lands innan sveitarfélagsins og beri ábyrgð á því að lögum. Í samræmi við sjálfsákvörðunarrétt stefnanda taki sveitarstjórn ákvörðun um skilgreinda landnotkun í aðalskipulagi sínu og taki þá tillit til skipulagsáætlana aðliggjandi sveitarfélaga. Aðkoma framkvæmdaraðila að því, hvort heldur með greiðslu á hluta af kostnaði sveitarfélags við aðalskipulagsgerð eða með því að vinna deiliskipulagstillögu á sinn kostnað, breyti engu um skyldu sveitarstjórna til að annast gerð skipulagsáætlana sinna og bera ábyrgð á þeim að lögum. Fyrirkomulag varðandi greiðslu kostnaðar breyti engu í því sambandi. Þá hafi ekki falizt í samkomulagi stefnanda og Landsvirkjunar fyrir fram samþykki við tillögunni, eða skuldbinding um fyrir fram afgreiðslu hennar, fremur en að um deiliskipulagstillögu hefði verið að ræða. Af greindum ákvæðum skipulags- og byggingarlaga felist fyrst og fremst, að sveitarstjórn geti ekki fyrir fram gert kröfu til þess, að framkvæmdaraðili greiði kostnað við gerð aðalskipulags, sem kunni að snúa að fyrirhuguðum framkvæmdum hans, en ákvæði laganna séu því ekki til fyrirstöðu, að samið sé sérstaklega um slíkan kostnað við framkvæmdaraðila, sé hann því samþykkur. Eins og málum sé háttað, hafi Landsvirkjun, sem sjálfstæður lögaðili, óskað eftir því að fá að greiða kostnað, sem hljótist af gerð aðalskipulagsins. Sé það, eins og áður segi, umfram skyldu og sé Landsvirkjun það fullheimilt. Ekki sé þörf á neinni sérstakri lagaheimild til að réttlæta, að stefnandi þiggi slík framlög eða greiðslur vegna þátttöku í kostnaði. Verði hér og að hafa í huga, að um sé að ræða mikla og kostnaðarsama aukningu við vinnu aðalskipulags, sem með öllu sé óeðlilegt, að fámennt og tekjulítið sveitarfélag þurfi að bera. Í þessu samhengi verði og að hafa í huga, að stefnandi eigi ekki rétt til framlags úr Skipulagssjóði vegna kostnaðar við gerð aðalskipulagsins samkvæmt 3. tl. 34. gr. skipulags- og byggingarlaga, enda ekki unnt að innheimta sérstakt skipulagsgjald í sveitarfélaginu af fyrirhuguðum mannvirkjum Landsvirkjunar samkvæmt 35. gr. sömu laga. Stafi þetta af því, að umrædd mannvirki verði ekki staðsett innan staðarmarka stefnanda. Fyrirmæli 34. og 35. gr. þeirra geti því ekki átt við í þessu samhengi. Hvað sem öllu framangreindu líði, sé í öllu falli ljóst, að samkomulagið og/eða umfjöllun um, að einhver annar en sveitarsjóður taki þátt í greiðslu hluta kostnaðar við gerð aðalskipulags, hafi ekki áhrif á gildi aðalskipulagsins sem slíks, eða ákvörðun stefnanda. Enn fremur hafi stefnanda verið skylt að gera grein fyrir þessari tilteknu landnotkun í aðalskipulagi sínu samkvæmt 1. og 3. mgr. 16. gr. skipulags- og byggingarlaga. Af framangreindu sé ljóst, að ekki sé unnt að fallast á, að lög girði fyrir, að sveitarfélögum sé heimilt að semja við framkvæmdaraðila um kostnað við gerð aðalskipulags. Þar sem það sé eina ástæða stefnda umhverfisráðherra fyrir synjun á staðfestingu aðalskipulags stefnanda, sé synjunin orðin að engu, og ákvörðun stefnda eigi því ekki við rök að styðjast. Verði því þá þegar að fallast á ógildingarkröfu stefnanda. 1.2. Framlagning nýs aðalskipulagsuppdráttar án virkjunar. Um aðalskipulag séu fyrirmæli í 16.–22. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Frumkvæði og forræði að gerð skipulagsáætlana sé, eins og áður segi, í höndum sveitarstjórnar. Sérstaklega sé gert ráð fyrir því, að samræmis sé gætt við gerð aðalskipulags við skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga, sbr. 3. mgr. 16. gr. og 7. mgr. 9. gr. skipulags- og byggingarlaga, sem og ákvæði gr. 3.1.1. skipulagsreglugerðar nr. 400/1998. Til að aðalskipulag öðlist gildi, þurfi staðfestingu umhverfisráðherra samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laganna. Telji ráðherra, að ósamræmi sé milli skipulagsáætlana, eða að aðrir hagsmuna­árekstrar séu um landnotkun, hafi hann eftirfarandi heimildir samkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga: a) Að skipa sérstaka nefnd, að höfðu samráði við forsætisráðherra og Samband íslenskra sveitarfélaga, til að gera tillögur um samræmingu, þar sem komið hafi í ljós ósamræmi eða aðrir hagsmunaárekstrar um landnotkun milli einstakra skipulagsáætlana, sbr. 2. mgr. 11. gr. b) Að skipa sérstaka nefnd til að gera tillögu að svæðisskipulagi á svæðum, þar sem ágreiningur sé milli sveitarstjórna um landnotkun, eða þar sem stefnumörkun í landnotkun varði verulega hagsmuni þeirra, sem búi utan viðkomandi svæðis, sbr. 6. mgr. 12. gr. c) Að fresta staðfestingu á aðalskipulagi fyrir ákveðið landsvæði, að fenginni umsögn Skipulagsstofnunar, þó ekki lengur en um fjögur ár í senn, ef nauðsyn þyki til að samræma betur skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga, sbr. 2. mgr. 20. gr. Í tilviki stefnanda hafi þurft að gæta samræmis við fyrirliggjandi skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga, sbr. 3. mgr. 16. gr. skipulags- og byggingarlaga, en gert sé ráð fyrir Urriðafossvirkjun í aðalskipulagi Skeiða- og Gnúpverjahrepps, Ásahrepps og Rangárþings ytra, sem stefndi hafi þegar staðfest lögum samkvæmt. Samkvæmt 16. gr. skipulags- og byggingarlaga og gr. 3.1.1. skipulagsreglugerðar skuli, í aðalskipulagi, fjalla um allt land innan marka sveitarfélags og því ljóst, að skilgreina þurfi það svæði, sem Urriðafossvirkjun nái yfir á einhvern hátt. Miðað við ákvæði laganna sé þó ekki hægt að gera ráð fyrir annarri landnotkun á þessu svæði, t.d. landbúnaðarsvæði, þar sem það myndi fela í sér ósamræmi í landnotkun aðliggjandi sveitarfélaga, sbr. 3. mgr. 16. gr. Ákvörðun um framlagningu nýs skipulagsuppdráttar, án virkjunar, verði ekki reist á heimildum stefnda samkvæmt 2. mgr. 11. gr., 6. mgr. 12. gr. eða 2. mgr. 20. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 til aðgerða vegna ósamræmis í skipulagsáætlunum aðliggjandi sveitarfélaga. Verði að telja, að í greindum ákvæðum séu þær aðgerðir, sem ráðherra séu heimilar, tæmandi taldar. Þá verði ákvörðun stefnda heldur ekki reist á öðrum ákvæðum laganna. Samkvæmt framansögðu eigi ákvörðun stefnda sér því ekki stoð í skipulags- og byggingarlögum og sé auk þess andstæð lögunum og markmiðum þeirra, þar sem fyrir liggi, að niðurstaða stefnda miði ekki að því að samræma skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga, heldur þvert á móti. Auk þess yrði að telja það til verulegrar breytingar á aðalskipulagsuppdrætti að fella út skilgreinda landnotkun fyrir Urriðafossvirkjun og þyrfti að auglýsa tillöguna á nýjan leik samkvæmt 4. mgr. 18. gr. skipulags- og byggingarlaga, ef svo ætti að gera. Ákvörðun ráðherra sé því enn fremur að þessu leyti ólögmæt og beri því að fallast á ógildingarkröfu stefnanda. 2. Brotið gegn andmæla- og upplýsingarétti stefnanda. Stefnandi byggi og á því, að brotið hafi verið gegn lögmæltum andmæla- og upplýsingarétti hans, meðan greint mál var til meðferðar stefnda. Fyrir liggi, að fjöldi gagna hafi borizt stefnda við meðferð málsins. Stefndi hafi hins vegar alveg látið ógert að kynna stefnanda umrædd gögn, eða gefa honum kost á að tjá sig um þau, sbr. 13. og 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Framangreind gögn virðist hafa skipt verulegu máli um niðurstöðu stefnda, og sé vísað til þeirra í ákvörðun hans. Eigi þetta einkum við um fjölda erinda frá Ölhóli ehf. Stefnandi telji, að umræddur ágalli á málsmeðferð stefnda leiði einn og sér til ógildingar hans. 3. Brot á rannsóknar- og upplýsingaskyldu stefnda. Með því að stefndi hafi ekki kynnt stefnanda ný gögn, sem borizt höfðu í málinu, og ekki gefið honum kost á að koma á framfæri athugasemdum sínum við þau, hafi málið ekki verið nægilega rannsakað og upplýst, þegar stefndi tók hina umþrættu ákvörðun, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Leiði þetta sömuleiðis til ógildingar ákvörðunar stefnda. Enn fremur hafi stefndi ekki skoðað, áður en hann tók ákvörðun sína, hvort móttaka samningsbundinnar greiðslu af hálfu stefnanda hafi getað haft einhver þau áhrif á ákvarðanatökuna, sem gætu talizt óeðlileg eða ólögmæt. Það verði ekki ráðið af hinni umdeildu ákvörðun. Að mati stefnanda leiði það sjálfstætt til ógildingar. 4. Jafnræðisregla brotin. Stefnandi byggi á því, að stefndi hafi, með ákvörðun sinni, brotið gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar með því að synja aðalskipulaginu staðfestingar á þeim grundvelli einum, að framkvæmdaraðili hafi gert samkomulag við sveitarstjórn um að kosta framkvæmdir af aðalskipulaginu (þrátt fyrir að leyst hafi verið úr þeim annmarka, áður en stefndi tók ákvörðun sína). Vísi stefnandi í þessum efnum til 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Gangi þetta gegn þeirri framkvæmdarvenju sem tíðkazt hafi á undanförnum árum. Hafi umhverfisráðherra margsinnis staðfest aðalskipulagstillögur, þar sem þeir aðilar, sem að framkvæmdunum standi, hafi kostað breytingar á aðalskipulagi. Þar með hafi ekki verið gætt jafnræðis af hálfu stefnda gagnvart stefnanda. Leiði það eitt og sér til ógildingar ákvörðunar stefnda. 5. Meðalhófsregla brotin. Stefnandi byggi á því, að ráðherra hafi ekki gætt meðalhófs við ákvörðun sína, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, þar sem ekkert tillit hafi verið tekið til þess, að stefnandi hefði þegar verið búinn að leysa úr þeim meinta annmarka, sem ráðherra hafði talið vera á afgreiðslu aðalskipulagsins. Í tillögu Skipulagsstofnunar, sem ráðuneytinu hafi borizt með bréfi, dags. 3. marz 2009, hafi verið mælt með staðfestingu aðalskipulagsins, en þó tekið fram að athugasemdir hefðu borizt varðandi greiðslu kostnaðar vegna vinnu sveitarstjórnar við aðalskipulagið. Í ljósi samkomulags á milli stefnanda og Landsvirkjunar um brottfall 6. gr. fyrra samkomulags þeirra, hafi eina ábending Skipulagsstofnunar, sem hugsanlega hafi staðið í vegi fyrir staðfestingu aðalskipulagsins, heyrt sögunni til. Í bréfi stefnda umhverfisráðherra, dags. 29. janúar 2010, til sveitarstjórnar stefnanda, hafi stefndi bent á, að í ljósi meðalhófssjónarmiða, sbr. einkum 12. gr. stjórnsýslulaga, gæti það staðfest aðalskipulagið, ef því yrðu sendir nýir skipulagsuppdrættir, útfærðir í samræmi við ákvörðunina varðandi Urriðafossvirkjun. Stefndi hafi þó enga efnislega afstöðu tekið til þess, að sveitarstjórn stefnanda hefði, á fundi sínum 7. október 2009, samþykkt viðauka, dags. 29. september 2009, við samkomulagið frá 19. júlí 2007, um að fella 6. gr. samkomulagsins á brott í heild sinni. Verði ekki séð, hvernig stefnandi hefði átt að útfæra aðalskipulagsgögnin á annan hátt en einmitt þann að fella á brott þann hluta samkomulagsins, sem ráðherra byggi synjunina á. Hafi ráðuneytinu verið kynnt ákvörðunin um endurgreiðslu kostnaðar vegna þeirra fjárhæða, sem inntar hefðu verið af hendi til sveitarstjórnar af hálfu Landsvirkjunar, og þar með hafi verið búið að greiða úr meintum annmarka. Ráðherra virði það engu að síður að vettugi og gæti ekki meðalhófssjónarmiða. 6. Rökstuðningi stefnda áfátt. Verulega skorti á rökstuðning af hálfu stefnda fyrir ákvörðun sinni um að synja staðfestingar á hluta af skipulaginu með vísan til 19. gr. laga nr. 73/1997. Synjun samkvæmt ákvæðinu geti einungis komið til, hafi formgallar verið á afgreiðslu sveitarstjórnar, eða efnislegir annmarkar á gerð skipulagsins. Að því sé í engu vikið í ákvörðuninni. Þá sé ekkert fjallað um það í ákvörðun stefnda, hvort, og að hvaða leyti, endurgreiðsla á kostnaði við gerð skipulags hafi áhrif á gildi aðalskipulagsins sem slíks, og ákvörðun stefnanda, einkum í ljósi fyrirmæla 1. og 3. mgr. 16. gr. skipulags- og byggingarlaga, sbr. og umfjöllun í kafla B.3. Þá sé þess að geta, að niðurstaða ráðherra sé m.a. rökstudd með vísan til meintra ágalla á kostnaði við aðalskipulagið, þrátt fyrir að sá meinti ágalli ætti ekki við lengur, þar sem 6. gr. í samkomulagi stefnanda og Landsvirkjunar hafi verið fellt úr gildi og stefnandi endurgreitt Landsvirkjun þær fjárhæðir, sem sveitarfélaginu hafi borizt frá henni. Geti slíkt á engan hátt talizt fullnægjandi afgreiðsla stjórnsýslumáls. Allt leiði þetta til þess að ógilda verði ákvörðun stefnda. 7. Málshraði. Þá byggi stefnandi á því, að ráðherra hafi brotið gegnum meginreglum stjórnsýsluréttar um málshraða. Skipulagsstofnun hafi sent aðalskipulagið til staðfestingar umhverfisráðherra hinn 4. marz 2009. Hin umdeilda ákvörðun ráðherra hafi verið tekin um 11 mánuðum eftir að hann fékk málið til meðferðar. Brjóti það gegn meginreglum stjórnsýsluréttar um málshraða, sbr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Einkum hafi verið brýnt að málsmeðferð yrði hraðað, þar sem um staðfestingu á heildstæðu aðalskipulagi hafi verið að ræða og ekki unnt að heimila framkvæmdir í sveitarfélaginu, fyrr en að fenginni staðfestingu ráðherra samkvæmt skipulags- og byggingarlögum. Leiði þetta, að mati stefnanda, eitt og sér til ógildingar ákvörðunar stefnda. B. Efnisannmarkar Stefnandi byggi á því, að ákvörðun umhverfisráðherra sé efnislega röng. Þau ágreiningsefni, sem hér séu til skoðunar, lúti að afstöðu ráðherra til greiðslu framkvæmdaraðila á útlögðum kostnaði vegna aðalskipulagsvinnu, skila á aðalskipulagsuppdrætti án virkjunar, og hvort það eitt, að greiddur sé hluti af útlögðum kostnaði sveitarfélags vegna aðalskipulagsvinnu, geti leitt til ógildingar þess. 1. Framkvæmdaraðila heimilt að greiða hluta af kostnaði vegna aðalskipulags. Í þessu efni vísist til þess, sem fyrr segi. Lög banni ekki framkvæmdaraðila að greiða hluta af kostnaði vegna aðalskipulagsvinnu, enda beri stefnandi sem fyrr ábyrgð á skipulaginu sem slíku og hafi því borið að gera grein fyrir fyrirhugaðri virkjun í aðalskipulagi sínu samkvæmt 1. og 3. mgr. 16. gr. skipulags- og byggingarlaga. Vinna við aðalskipulagið, hvort heldur sé kynning, auglýsing, gerð uppdrátta, yfirferð og svör athugasemda, sem og samþykktir sveitarstjórnar stefnanda, hafi að öllu leyti verið í samræmi við fyrirmæli skipulags- og byggingarlaga. Leiðir framangreint til þess að ógilda verði ákvörðun stefnda. 2. Ekki er unnt að framfylgja ákvörðun umhverfisráðherra, sem er í andstöðu við lög. Stefndi byggi ákvörðun sína um framlagningu nýs skipulagsuppdráttar án virkjunar ekki á ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, og ákvörðun hans miði ekki að því að samræma skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga. Ákvörðun stefnda sé því andstæð skipulags- og byggingarlögum og sé auk þess óframkvæmanleg af hálfu stefnanda. Leiði það eitt og sér til þess að fallast verði á ógildingarkröfu stefnanda. 3. Greiðsla á kostnaði vegna aðalskipulags getur ekki leitt til ógildingar. Það eitt, að Landsvirkjun hafi greitt hluta af útlögðum kostnaði vegna aðalskipulagsvinnu stefnanda, geti ekki leitt til ógildingar aðalskipulagsins og þar með synjunar stefnda á staðfestingu þess, jafnvel þótt fallizt yrði á, að greiðslan hafi ekki átt sér stoð í lögum. Meint ólögmæt innheimta samningsbundinnar greiðslu vegna útlagðs kostnaðar geti ekki leitt til ógildingar aðalskipulags stefnanda. Skilja verði á milli greiðslu kostnaðarins annars vegar og ákvörðunar stefnanda um samþykkt aðalskipulagsins hins vegar. Samkvæmt meginreglum stjórnsýsluréttar þurfi annmarki á málsmeðferð og afgreiðslu stjórnvalds að teljast verulegur til þess að unnt sé að ógilda ákvörðun. Þá verði ákvörðun ekki ógilt, ef rök mæli gegn ógildingu. Til að synja aðalskipulagi staðfestingar samkvæmt 19. gr. laga nr. 73/1997 þurfi stefndi að rökstyðja, að um slíkan verulegan annmarka sé að ræða, sem leiði til ógildingar aðalskipulagsins og ákvarðana hlutaðeigandi stjórnvalda. Af rökstuðningi ákvörðunar stefnda verði ekki séð, að ráðherra hafi skoðað, hvort greiðsla á útlögðum kostnaði hafi getað haft einhver þau áhrif á ákvarðanatöku stefnanda, sem óeðlileg gætu talizt og ólögmæt. Slík skoðun hefði leitt til þeirrar niðurstöðu, að svo væri ekki. Sé ekki reynt að leita svara við því af hálfu stefnda, af hverju greiðsla útlagðs kostnaðar ætti að hafa áhrif á ákvarðanatöku stefnanda, eða hvaða hagsmunir stefnanda eða ólögmætu sjónarmið gætu leitt til þess, að endurgreiðsla slíks kostnaðar hefði áhrif á ákvarðanatöku stefnanda. Það eitt og sér, að ekki sé með skýrum hætti mælt fyrir í lögum um heimild til að taka við greiðslu frá öðrum en Skipulagssjóði, leiði ekki sjálfkrafa til þess, að slíkt sé bannað, og að efnisleg ákvörðun um samþykkt aðalskipulags sé ólögmæt. Þá verði ekki séð, hvernig réttaröryggi hafi verið raskað í því tilviki, sem hér um ræði. Reglan um, að óheimilt sé að krefjast gjalda, nema samkvæmt heimild í lögum, sé sett til að vernda almenna borgara gegn innheimtu af hálfu stjórnvalda, en ekki af ástæðum, sem lúti að reglum um hæfi. Hér sé ekki um gjaldtöku stefnanda að ræða. Landsvirkjun, greiðandinn í þessu tilviki, hafi boðizt til að inna af hendi umrædda greiðslu með sama hætti og hún hafi greitt fyrir slíkar breytingar síðastliðna áratugi. Þá hafi ekki á neinn hátt verið sýnt fram á, að sveitarstjórnarmenn hafi, með ákvörðuninni, verið að skara eld að sinni köku. Í þessu sambandi megi minna á, að í frumvarpi til skipulagslaga, sem lagt var fyrir Alþingi af umhverfisráðherra á 135. löggjafarþingi 2007-2008, þingskjal 616, hafi beinlínis verið gert ráð fyrir, að sveitarfélögum væri heimilt að innheimta kostnað sem þennan, sbr. 20. gr. frumvarpsins. Ljóst megi vera, að stefndi hafi, á þeim tíma, ekki talið, að slíkt ákvæði, eða samningar, gætu raskað réttaröryggi. Einungis hafi verið um endurgreiðslu á útlögðum kostnaði að ræða, sem ekki hafi, með nokkrum hætt, verið gert að skilyrði fyrir afgreiðslu skipulagsins. Þá hafi stefnanda verið skylt að gera ráð fyrir virkjun í skipulagsáætlunum sínum vegna fyrirmæla skipulags- og byggingarlaga um samræmt skipulag aðliggjandi sveitarfélaga, sem geri ráð fyrir virkjun. Óháð þessum kostnaði og greiðslu Landsvirkjunar hafi stefnandi því þurft að skilgreina landnotkun á fyrirhuguðu virkjunarsvæði með þeim hætti, sem gert var. Sé því ljóst, að greiðsla Landsvirkjunar hafi engin áhrif getað haft á aðalskipulag stefnanda eða málsmeðferð af hans hálfu. Þá hafi umhverfisráðherra áður úrskurðað, að framkvæmdin samræmist lögum um umhverfismat. Í ljósi þessa hafi einungis verið eftir að skilgreina landnotkunina með nákvæmum hætti. Af því hafi eðlilega hlotizt kostnaður. Staðan, sem sveitarstjórnarmenn hafi staðið frammi fyrir, hafi verið að velta þessum kostnaði yfir á íbúa sveitarfélagsins, án þess að sá kostnaður fengist nokkurn tíma endurgreiddur, þar sem ekki verði innheimt skipulagsgjöld af framkvæmdunum innan sveitarfélagsins, eða láta væntanlegan framkvæmdaraðila borga, svo sem hann hafi boðizt til og gert. Í ljósi alls framangreinds sé á því byggt, að greiðsla Landsvirkjunar á útlögðum kostnaði geti ekki talizt verulegur annmarki, þannig að leitt geti til ógildingar á aðalskipulagi stefnanda og þar með synjunar stefnda umhverfisráðherra á staðfestingu þess. Þá séu veigamikil rök, sem mæla gegn synjun staðfestingar aðalskipulags stefnanda, jafnvel þótt greiðsla kostnaðarins væri talin andstæð skipulags- og byggingarlögum. Í fyrsta lagi sé brýnt fyrir stefnanda, að heildstætt skipulag taki gildi, sem sé í samræmi við skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga. Í öðru lagi felist í þessu mikið óhagræði og tjón fyrir sveitarfélagið, sem og íbúa þess, að geta ekki byrjað framkvæmdir, þar sem aðalskipulag hafi ekki tekið gildi. Í þriðja lagi hafi umræddur kostnaður verið endurgreiddur hinn 20. október 2009. 2. Krafa um að viðurkennt verði að stefnda beri að staðfesta aðalskipulag stefnanda. Af hálfu stefnanda sé í máli þessu gerð krafa um að ákvörðun stefnda 29. janúar 2010 verði ógilt með dómi, þar sem á henni séu bæði formlegir og efnislegir annmarkar. Nái sú krafa fram að ganga eigi eftir að staðfesta umrætt aðalskipulag af hálfu stefnda samkvæmt fyrirmælum 19. gr. skipulags- og byggingarlaga. Þar sem búið sé að ryðja úr vegi þeirri einu ástæðu, sem staðið hafi í vegi fyrir staðfestingu aðalskipulags af hálfu stefnda og stefndi hafi ekki tínt til önnur atriði, beri að staðfesta aðalskipulagið. Uppfylli aðalskipulagið að öllu leyti ákvæði skipulags- og byggingarlaga og skipulagsreglugerðar nr. 400/1998, um efni og meðferð máls. Beri stefnda því að staðfesta aðalskipulag stefnanda 2006-2018 í fyrrum Villingaholtshreppi samkvæmt 1. mgr. 19. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Geri stefnandi því þá kröfu, að viðurkennt verði, að stefnda sé skylt að staðfesta aðalskipulagið, enda hafi stefnandi af því verulega lögvarða hagsmuni. Verði samkvæmt framansögðu að fallast á þá kröfu stefnanda. Um lagarök vísi stefnandi einkum til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum II. og III. kafla laganna, skipulagsreglugerðar nr. 400/1998, einkum gr. 2.3, 2.9, 3.1.1. og 3.1.3, meginreglna stjórnsýsluréttar og stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 9.-15. gr. laganna, 7., 8. og 9. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 og 75. og 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 16. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Um málskostnað sé byggt á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður stefnda Aðalkrafa stefnda sé sú, að máli þessu verði vísað frá dómi og er sá þáttur þess einungis hér til umfjöllunar. Stefndi byggir á því, að í stefnu sé í engu gerð grein fyrir því, að í kjölfar ákvörðunar ráðherra 29. janúar 2010 hafi verið ákveðið á fundi sveitarstjórnar Flóahrepps hinn 18. febrúar 2010 að hefja að nýju ferli aðalskipulagsgerðar fyrir fyrrum Villingaholtshrepp í samræmi við 16.-19. gr. skipulags-og byggingalaga nr. 73/1997, þar sem byggt væri á þeim grunni, sem samþykktur hafi verið í sveitarstjórn 4. desember 2008. Sú eina greinargerð með aðalskipulagi, sem lögð sé fram af hálfu stefnanda í máli þessu, sé á dskj. nr. 4, og sé hún dags. 1. marz 2010 og tilheyri hinu nýja aðalskipulagsferli. Á bls. 11 og 13 í greinargerðinni sé greint frá ákvörðun sveitarstjórnar frá 18. febrúar 2010, og að tillögur á endurgerðu aðalskipulagi myndu liggja frammi á skrifstofu Flóahrepps frá og með 1. marz 2010. Samkvæmt auglýsingum á dskj. nr. 72 og 73 hafi tillagan verið auglýst til kynningar skv. 1. mgr. 17. gr. skipulags- og byggingarlaga frá 1.- 2. marz, og auglýst hafi verið eftir skriflegum athugasemdum skv. 18. gr. laganna með auglýsingu, birtri 8. apríl. Hafi frestur til að skila skriflegum athugasemdum runnið út hinn 21. maí 2010. Af framangreindu megi ljóst vera, að stefnandi hafi í verki fallizt á þá ákvörðun umhverfisráðherra, sem hann í máli þessu krefjist ógildingar á. Hafi stefnandi hafið nýtt, lögformlegt aðalskipulagsferli, eftir að bætt hafi verið úr þeim annmarka, sem ráðherra hafi talið vera á fyrri samþykkt, hvað varðaði Urriðafossvirkjun, vegna samnings, sem þá hafi verið til staðar um greiðsluþátttöku Landsvirkjunar, í aðalskipulagsgerð. Aðalkröfu stefnda um frávísun máls þessa frá dómi sé reist á því, að stefnandi hafi, sbr. framangreint, ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dæmt um þær kröfur, sem hann hafi uppi í máli þessu, og feli málsóknin í sér beiðni um lögfræðilega álitsgerð dómstóls, andstætt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá fáist heldur ekki séð, að það geti verið á valdi dómstóls að leysa úr því, hvort stefnda sé skylt að staðfesta aðalskipulagið og viðurkenna, að ráðherra beri að staðfesta það, eins og gerð sé krafa um í dómkröfulið 2. Kröfuliðinn reisi stefnandi alfarið á því, að verði ógildingarkrafa hans tekin til greina, beri ráðherra að staðfesta aðalskipulagið. Ógildingarkrafan sé hins vegar byggð á fjölmörgum ætluðum forms- og efnisannmörkum við meðferð ráðherra, sem, ef réttir reyndust, leiði til þess, að málið væri þá á ný komið inn á borð ráðherra til nýrrar ákvörðunar, þar sem bætt væri úr ætluðum annmörkum. Sé því utan við lögsögu dómstóla að taka kröfulið þennan til efnismeðferðar, sbr. 1. mgr. 24. gr. og 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi krefst þess í þessum þætti málsins, að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað og stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað fyrir þennan þátt málsins sérstaklega, en til vara að ákvörðun málskostnaðar bíði efnisdóms. Í máli þessu liggur fyrir, að stefnandi hóf nýtt ferli aðalskipulagsgerðar fyrir fyrrum Villingaholtshrepp hinn 18. febrúar 2010, en greinargerð vegna þess er dagsett 1. marz 2010. Þá liggur fyrir, að ný tillaga að aðalskipulagi var auglýst til kynningar samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 17. gr. skipulags- og byggingarlaga frá 1.- 2. marz, bæði í dagblöðum hinn 25. febrúar 2010, og á heimasíðu Flóahrepps. Hinn 8. apríl var síðan auglýst eftir skriflegum athugasemdum við hinni nýju tillögu að aðalskipulagi, með vísan til ákvæða 18. gr. laganna. Frestur til að skila skriflegum athugasemdum rann út hinn 21. maí 2010. Ekkert liggur fyrir um það í málinu, að tillaga að nýju aðalskipulagi hafi verið dregin til baka af hálfu stefnanda. Með því að stefnandi hefur sett fram tillögu að nýju aðalskipulagi, sem komin er í lögformlegt ferli samkvæmt skipulags- og byggingalögum, hefur hann ekki sýnt fram á, að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínar í máli þessu, heldur sýnist málsókn hans fela í sér beiðni um lögfræðilega álitsgerð. Er sú krafa í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og ber því þegar af þeim sökum að vísa málinu frá dómi í heild sinni. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Málinu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 689/2016
Tollur Aðflutningsgjald Endurgreiðslukrafa
Með tveimur úrskurðum tollstjóra voru aðflutningsgjöld vegna innflutnings E ehf. á tilteknum hönskum endurákvörðuð með vísan til þess að hanskarnir hefðu verið ranglega tollflokkaðir við innflutninginn. Í málinu krafðist E ehf. endurgreiðslu þess fjár sem hann hafði greitt á grundvelli úrskurða tollstjóra sem og endurgreiðslu vegna þegar greiddra aðflutningsgjalda vegna sex sendinga sem ekki hafði verið fjallað um í úrskurðunum. Byggði E ehf. á því að hanskana bæri að flokka undir tollskrárnúmer 4015.1901 sem „öryggishanskar, viðurkenndir af Vinnueftirliti ríkisins samkvæmt reglum nr. 501 31. ágúst 1994“, en í úrskurðum tollstjóra höfðu hanskarnir verið felldir undir tollskrárnúmer 4015.1909 sem nefndur var „annars“. Fallist var á með Í að nokkuð skorti á tengsl milli vörunnar og þeirra vottorða sem fyrir lágu í málinu og voru þau því ekki lögð til grundvallar sem sönnun þess að hún ætti að flokkast undir tollskrárnúmer 4015.1901. Á hinn bóginn þóttu upplýsingar á umbúðum hanskanna fremur benda til þess að um væri að ræða einfaldar persónuhlífar í flokki 1, sem féllu undir tollskrárnúmer 4015.1909. Þá var ekki fallist á með E ehf. að þau viðbótarskilyrði sem sett væru fyrir vottun vara og merkingu umbúða samkvæmt reglum nr. 501/1994 væru svo flókin og ströng að í bága færi við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfu E ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, og Ólafur BörkurÞorvaldsson.Áfrýjandi skautmálinu upphaflega til Hæstaréttar 15. ágúst 2016. Ekki varð af fyrirhugaðriþingfestingu þess 28. september 2016 og áfrýjaði hann öðru sinni 10. októbersama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 8.747.202,63krónur með vöxtum samkvæmt 2. mgr. 125. gr. tollalaga nr. 88/2005, sbr. 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af nánar tilgreindumfjárhæðum frá 4. febrúar 2011 til 22. september 2014, en af framangreindri fjárhæðfrá þeim degi til 13. janúar 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann aðallega málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niðurá báðum dómstigum.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Eignarhaldsfélagið Áfangarehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 600.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2016.Málþetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 10. maí sl., er höfðaðmeð stefnu sem árituð var um birtingu 13. janúar 2015.Stefnandier Eignarhaldsfélagið Áfangar ehf., Hafnargötu 90, Reykjanesbæ, en stefndi eríslenska ríkið vegna Tollstjórans í Reykjavík, og var fjármálaráðherra stefntfyrir þess hönd.Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum8.747.202,63 krónur, auk almennra vaxta samkvæmt 2. mgr. 125. gr. tollalaga nr.88/2005, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af634.600 krónum frá 4. febrúar 2011 til 11. apríl 2011, frá þeim degi af1.292.216 krónum til 21. júní 2011, frá þeim degi af 3.181.208,63 krónum til 5.júlí 2011, frá þeim degi af 3.763.476,63 krónum til 19. september 2011, frá þeimdegi af 4.457.324,63 krónum til 17. janúar 2012, frá þeim degi af 5.302.285,63krónum til 10. janúar 2014, frá þeim degi af 6.157.491,63 til 22. september2014, frá þeim degi af 8.747.202,63 krónum til þess dags er stefna var birtstefnda, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að matidómsins.Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar sér til handa.Aukfjárkröfu sinnar krafðist stefnandi þess upphaflega að úrskurðir Tollstjóra nr.1/2014 END frá 20. janúar 2014 og nr. 7/2011 frá 5. maí 2001 yrðu felldir úrgildi, svo og að viðurkennt yrði að hanskar sem stefnandi flutti inn tillandsins skyldu flokkast undir tiltekið tollskrárnúmer. Með úrskurði dómsins28. janúar sl. var þeim kröfum vísað frá dómi. Því er aðeins fjárkrafastefnanda hér til úrlausnar.MálsatvikStefnandi flutti inn til landsins tiltekna gerð afhönskum úr latex og nitrile fyrir milligöngu hollenska fyrirtækisins CemexTrescon. Með úrskurði Tollstjóra í máli nr. 7/2011 END 5.maí 2011 voru aðflutningsgjöld vegna sjö vörusendinga til stefnandaendurákvörðuð, en stefnandi hafði fengið þær vörur tollafgreiddar á tímabilinufrá 19. maí 2009 til 8. júní 2010. Taldi Tollstjóri að stefnandi hefði ranglegatollflokkað hanskana sem hanska tilskurðlækninga undir tollskrárnúmer 4015.1100, í stað hanskar, annars, undir tollskrárnúmer 4015.1909, en hanskar undirþví tollskrárnúmeri bera 15% toll. Þrátt fyrir úrskurð Tollstjóra hélt stefnandiáfram að tollflokka vörusendingar sínar undir tollskrárnúmerinu 4015.1100. Meðúrskurði Tollstjóra nr. 1/2014 20. janúar 2014 voru því aðflutningsgjöld afsendingum hans á tímabilinu frá 21. maí 2012 til 4. desember sama ár einnigendurákvörðuð. Við meðferð þess máls fór stefnandi þess á leit að hanskarniryrðu flokkaðir undir tollskrárnúmer 4015.1901, sem öryggishanskar, viðurkenndir af Vinnueftirliti ríkisins samkvæmt reglumnr. 501 31. ágúst 1994. Því hafnaði Tollstjóri og taldi að sendingarnarættu að falla undir tollskrárnúmer 4015.1909, sem hanskar, annars. Stefnandi kærði þann úrskurð tilRíkistollanefndar, sem staðfesti úrskurð Tollstjóra með úrskurði nr. 4/2014 8.september 2014. Stefnandi byggir á því að tollflokka beri umræddarvörusendingar undir tollskrárnúmer 4015.1901 og krefst því endurgreiðslu þessfjár sem hann hefur þegar greitt á grundvelli endurákvarðana Tollstjóra.Jafnframt krefst hann endurgreiðslu af þegar greiddum aðflutningsgjöldum vegnasex sendinga af sömu vörum, sem allar voru tollflokkaðar undir tollskrárnúmeri4015.1909, en ekki var fjallað um í áðurnefndum úrskurðum Tollstjóra.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir á því aðumþrættar vörusendingar hans eigi að tollflokka undir tollskrárnúmer 4015.1901,en ekki tollskrárnúmer 4015.1909 líkt og tollayfirvöld hafi talið rétt, enda séum að ræða öryggishanska sem uppfylli Evrópustaðla nr. NEN-EN 374 1-2-3, EN 4551-2-3, EN 420 og AQL 1,5 og falli þar með í flokk 3 (Cat III) sem flóknarpersónuhlífar. Upplýsingar sem staðfesti þetta komi skýrlega fram á pakkningumvörunnar og í vottorðum frá viðurkenndri skoðunarstofu. Er það mat stefnanda aðsú tollafgreiðsla sem sendingarnar hlutu sé af þessum sökum bæði í andstöðu viðákvæði tollskrár og túlkunarreglur hennar, sem og 40. gr. og 1. mgr. 77. gr.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefnandi bendir á að hugtakið öryggishanskar séhvergi skilgreint í reglum nr. 501/1994, um gerð persónuhlífa, en þar sem um séað ræða reglur um persónuhlífar sé eðlilegt að líta svo á að allir hanskar semfalli þar undir séu öryggishanskar, óháð því hvort um sé að ræða einfaldarpersónuhlífar, flóknar persónuhlífar eða hvorki einfaldar né flóknar, enda náireglur nr. 501/1994 yfir persónuhlífar án nánari skilgreiningar. Þröng túlkunstefnda á hugtakinu öryggishanskar sé því ótæk og sérlega íþyngjandi. Hvað varðar tollflokkun hanskanna undirtollskrárnúmer 4015.1901 telur stefnandi þann áskilnað stefnda að hanskarnirhafi hlotið vottun viðurkenndrar skoðunarstofu í samræmi við 2. mgr. 8. gr.reglna nr. 501/1994 óhóflega, auk þess áskilnaðar að umbúðir slíkra hanskaþurfi að uppfylla ákveðin viðbótarskilyrði. Slík túlkun sé til þess fallin aðstrangari og flóknari skilyrði séu sett um tollflokkun. Brjóti slíkt í bága viðáðurnefnd ákvæði stjórnarskrárinnar. Um sé að ræða íþyngjandi ákvörðun sem eigisér enga lagastoð. Og jafnvel þótt fallist yrði á hina ströngu túlkun stefnda á hugtakinu öryggishanskar,féllu þeir engu að síður undir þá túlkun, enda uppfylli hanskarnir skilyrðiþess að teljast til flókinna persónuhlífa og hafi vottun viðurkenndrarskoðunarstofu þess efnis. Telur stefnandi að framkvæmd og túlkun stefnda hafiverið óljós og staðfesti að lýsing tollflokksins sé ófullnægjandi.Máli sínu til frekari stuðningsvísar stefnandi til fyrirliggjandi skoðunarvottorða, sem gefin eru út af SATRA,viðurkenndri skoðunarstofu í samræmi við reglur nr. 501/1994, sem votti aðframleiðsluferli hanskanna sé í samræmi við þá Evrópustaðla sem bæði eruritaðir á vottorðin og umbúðir umræddra hanska. Stefnandi hafi auk þess lagt fram yfirlýsingu frá seljandahanskanna, þess efnis að skoðunarvottorðin eigi við um umrædda hanska. Loksliggi fyrir tölvupóstsamskipti milli seljanda og framleiðanda sem sýni svo ekkiverði um villst að framlögð skoðunarvottorð séu komin frá framleiðandahanskanna. Með vísan til ofangreinds telurstefnandi ljóst að verulegir annmarkar hafi verið á tollmeðferð stefnda á vörumstefnanda og að með réttu hefði átt að flokka títtnefnda hanska undirtollskrárnúmer 4015.1901. Krafa hans sundurliðast þannig:Samkvæmt úrskurði Tollstjóra nr. 7/2011 kr. 1.888.992,63 Samkvæmt úrskurði Ríkistollanefndar nr. 4/2014 kr. 2.589.711,- Samkvæmt tollafgreiðslu sendingar nr. E DET 07 01 4 NL RTM V987 10.janúar 2014 kr. 855.206,-Samkvæmt tollafgreiðslu sendingar nr. E GOD 17 01 2 NL RTM W051 17. janúar2012 kr. 844.961,-Samkvæmt tollafgreiðslu sendingar nr. L EAH 18 09 1 NL RTM G004 19.september 2011 kr. 693.848,-Samkvæmt tollafgreiðslu sendingar nr. L FCA 03 07 1 NL RTM G004 5. júlí2011 kr.582.268,-Samkvæmt tollafgreiðslu sendingar nr. L WCO 10 04 1 NL RTM G004 11. apríl2011 kr. 657.616,-Samkvæmt tollafgreiðslu sendingar nr. L WCO 31 01 1 NL RTM G008 þann 4.febrúar 2011 kr. 634.600,-Samanlagt nemur því krafa stefnanda 8.747.202,63 krónum. Um lagarök vísar stefnandi til 2.mgr. 125. gr. tollalaga nr. 88/2005, sbr. 1. gr. laga nr. 29/1995, umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, og 40. gr. og 1. mgr. 77. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Krafa um vexti og dráttarvextistyðst við 2. og 4. mgr. 125. gr. tollalaga nr. 88/2005, sbr. og lög um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafan er reist á 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málsástæður oglagarök stefndaStefndi mótmælir því að tollflokkun umdeildravörusendinga sé í andstöðu við ákvæði tollskrár og túlkunarreglur hennar, semog 40. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.Jafnframt mótmælir hann fullyrðingu stefnanda þess efnis að tollflokkun vörufeli í sér íþyngjandi ákvörðun, enda sé við tollflokkun ekki horft til gjaldavið hvert tollskrárnúmer, heldur fari hún fram eftir orðalagi vöruliða,athugasemdum og almennum túlkunarreglum tollskrár. Gjöld, sem sett séu á hinaýmsu tollflokka, séu síðan ákveðin af Alþingi og því sé uppfyllt skilyrði umlagastoð fyrir gjaldtöku á grundvelli tollskrár. Stefndi vísar til 5. gr. tollalaga nr. 88/2005,þar sem kveðið sé á um tollskyldar vörur og tollskrá, en samkvæmt 1. málslið 1.mgr. 5. gr. skuli greiða toll af vörum sem fluttar séu inn á tollsvæðiríkisins, eins og mælt sé fyrir í tollskrá í viðauka I með téðum lögum.Tollskrá í viðauka I við tollalög nr. 88/2005 hafi verið birt í A-deildStjórnartíðinda 18. maí 2005. Þau tollskrárnúmer sem deila aðila snúist um komifram í VII. flokki tollskrár. Í vörulið 4015 segi orðrétt:4015 Fatnaður oghlutar hans (þar með taldir hanskar, belgvettlingar og vettlingar), til hverskonar nota, úr vúlkaníseruðu gúmmíi, þó ekki harðgúmmíi: - Hanskar,belgvettlingar og vettlingar:4015.1100-- Til skurðlækninga-- Aðrir:4015.1901--- Öryggishanskar,viðurkenndir af Vinnueftirliti ríkisins samkvæmt reglum nr. 501 31. ágúst 19944015.1909--- AnnarsSamkvæmt 1. og 6. túlkunarreglutollskrár komi fram að fyrirsagnir á flokkum, köflum og undirköflum séueinungis til leiðbeiningar og að flokkun vara í undirliði einstakra vöruliðaskuli í lagalegu tilliti byggð á orðalagi undirliðanna og sérhverri tilheyrandiathugasemd við undirliði, og að breyttu breytanda öðrum túlkunarreglumtollskrár, en með því fororði að aðeins jafnsettir undirliðir verði bornirsaman. Þá segi í 1. málslið a-liðar 3. túlkunarreglu að vöruliður sem feli ísér nákvæmustu vörulýsingu skuli tekinn fram fyrir vörulið með almennrivörulýsingu. Af þessu megi ráða að fatnaður eða hlutar fatnaðar sem falli ekkiundir tollskrárnúmerin 4015.1100 eða 4015.1901 skuli flokkaður undirtollskrárnúmerið 4015.1909. Byggir stefndi á því að umdeildar vörusendingareigi að tollflokka undir tollskrárnúmerið 4015.1909.Stefndi hafnar þeirri staðhæfingustefnanda að framkvæmd og túlkun stefnda hafi verið óljós og að lýsingtollflokksins sé ófullnægjandi. Í því sambandi bendir stefndi á að lýsingtollskrárnúmersins 4015.1901 sé eftirfarandi: Öryggishanskar, viðurkenndir af Vinnueftirliti ríkisins samkvæmt reglumnr. 501 31. ágúst 1994. Við skýringu þess hvort umræddir hanskar falliundir orðalag tollskrárnúmersins verði því að taka afstöðu til þess hvorthanskarnir geti talist öryggishanskar, viðurkenndir af Vinnueftirliti ríkisinssamkvæmt framangreindum reglum. Í þessu skyni vísar stefndi til þess að íreglum nr. 501/1994, um gerð persónuhlífa, sem sæki stoð sína í 38. og 47. gr.laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sé aðfinna skilgreiningu á hugtakinu persónuhlíf. Það hugtak sé síðan flokkað í þrjáundirflokka samkvæmt tilskipun nr. 89/686/EBE, sem liggi m.a. að baki gildandireglum nr. 501/1994, þ.e. í einfaldar persónuhlífar (flokkur 1), hvorkieinfaldar né flóknar persónuhlífar (flokkur 2) og flóknar persónuhlífar (flokkur3). Tekur stefndi fram að samkvæmt áðurnefndri tilskipun séu einfaldarpersónuhlífar (flokkur 1) skilgreindar á þann hátt að notandinn geti metið þávernd sem hlífin veitir gegn minni háttar hættum (e. minimal risk) og geri sérörugglega grein fyrir því tímanlega.Stefndi byggir á því að einungis þeir hanskar semfalli í flokk 3 (flóknar persónuhlífar) teljist öryggishanskar. Í þann flokkfalli þær hlífar sem vísað sé til í 9. gr. reglna nr. 501/1994. Þær séugerðarprófaðar og skuli það koma fram á prófunarvottorði, sbr. 14. gr.reglnanna. Til viðbótar skuli framleiðandi persónuhlífa í flokki 3 sjá til þessað sérstakt eftirlit sé haft með framleiðslu þeirra í samræmi við viðauka VIIvið reglurnar, sbr. 9. gr. Persónuhlífarnar beri CE-merki, auk tilvísunar íviðeigandi staðal. Þá sé áskilið í 1. tölulið 11. gr. reglnanna að þegarsamþykktur aðili taki þátt í eftirliti með framleiðslukerfinu samkvæmt VII.viðauka, beri að bæta kenninúmeri hins samþykkta aðila við CE-merkinguna. Íflokk 1 (einfaldar persónuhlífar) falli á hinn bóginn þær hlífar sem vísað sétil í 2. tölulið 8. gr. reglnanna, t.d. uppþvottahanskar og regnfatnaður.Búnaður í þessum flokki beri CE-merki sem framleiðanda sjálfum sé heimilt aðsetja á vöruna á sína ábyrgð, ásamt tilvísun í viðeigandi staðal. Hins vegarséu þessar vörur undanþegnar þeirri EB-gerðarprófun sem vísað sé til í viðaukaVI við reglur nr. 501/1994. Samkvæmt þessu telur stefndi ljóst að búnað íflokki 3 skuli, auk CE-merkis, merkja með kenninúmeri samþykkts aðila (prófunarstofu),sem hafi með höndum sérstakt eftirlit, sbr. VI. kafla reglna nr. 501/1994, auktáknmynda til merkis um hve mikla vernd búnaðurinn veiti. Stefndi bendir á aðskoðunarvottorðin frá SATRA, sem stefnandi hafi lagt fram í málinu, beri þaðmeð sér að varan sem skoðuð var, sé EB-gerðarprófuð í samræmi við 10. gr.tilskipunar 89/686/EBE og að hún hafi uppfyllt kröfur sem gerðar séu tilflókinna persónuhlífa. Á umbúðum vörunnar sem um sé fjallað í þessu máli, komifram nafn seljanda vörunnar í Hollandi „CMT“ og að varan sé framleidd íMalasíu, en ekkert komi hins vegar fram um nafn framleiðandans í Malasíu. Þá séCE-merkið tilgreint á umbúðunum, en ekki getið um kenninúmer vottunaraðila einsog áskilið sé í 11. gr. reglna nr. 501/1994, hvorki á vörunni sjálfri né áumbúðum hennar. Ekki komi heldur fram á umbúðum hanskanna að þeir séu flókinpersónuhlíf í flokki 3. Hins vegar séu umbúðirnar merktar „Minimal risk only“,sem gefi til kynna að hanskana eigi fremur að telja til persónuhlífa í flokki1. Þá beri umbúðirnar það einnig með sér að hanskarnir séu „non sterile“ eðaósótthreinsaðir. Telur stefndi augljóst að hanskar sem ætlaðir séu fyrir„Minimal risk only“ og séu jafnframt ósótthreinsaðir, geti ekki á sama tímaverið ætlaðir til þess að vernda gegn lífshættu eða alvarlegu, varanleguheilsutjóni. Loks vísar stefndi til upplýsinga frá skoðunarstofunni SATRA um aðþegar svo standi á að varan sé ekki merkt upprunalegum framleiðanda, heldurseljanda innan ESB, beri að gefa út sérstakan viðauka við vottorð („Extensioncertificates“). Þetta hafi stefnandi ekki gert.Með vísan til framangreinds telur stefndi að þráttfyrir að á umbúðum umræddra hanska sé tilvísun í viðeigandi staðla, skortitöluvert á að hanskarnir og umbúðir þeirra beri með sér svo óyggjandi sé að umsé að ræða flókna persónuhlíf í skilningi reglna nr. 501/1994. Upplýsingar umhanskana og framsetning þeirra á umbúðum sé ekki í samræmi við reglurnar ogbendi frekar til þess að um einfaldar persónuhlífar sé að ræða. Þá hafieftirlitsaðilinn SATRA lýst því yfir að framlögð skírteini vegna hanskanna séuekki gefin út í samræmi við reglur, þar sem gefa þurfi út sérstökviðaukaskírteini þegar seljandi sé ekki framleiðandi vörunnar. Tekur stefndiþví undir það mat í fyrirliggjandi úrskurðum Tollstjóra nr. 7/2011 og 1/2014,svo og úrskurði Ríkistollanefndar nr. 4/2014, að það skorti á tengsl á millihinnar innfluttu vöru og þeirra vottorða sem liggi fyrir í málinu. Verðivottorðin því ekki lögð til grundvallar því að umrædd vara teljist flókinpersónuhlíf, sem flokka beri undir tollskrárnúmer 4015.1901. Þvert á móti beriað flokka hanskana undir tollskrárnúmer 4015.1909, líkt og gert hafi verið íáðurnefndum úrskurðum. Hinu sama gegni um þær sex sendingar sem tollafgreiddarvoru á tímabilinu frá 4. febrúar 2011 til 10. janúar 2014, enda hafi þar veriðum sams konar hanska að ræða.Með vísan til ofanritaðs krefst stefndi sýknu afkröfum stefnanda.NiðurstaðaÍ máli þessu deila aðilar um hvernig tollflokkaskuli tiltekna gerð af hönskum úr latex og nitrile sem stefnandi flutti inn tillandsins fyrir milligöngu fyrirtækisins Cemex Trescon í Hollandi, en hanskarþessir voru framleiddir af fyrirtækinu Top Glove í Malasíu. Stefnandi byggir áþví að hanskana beri að tollflokka undir tollskrárnúmer 4015.1901, sem Öryggishanskar, viðurkenndir afVinnueftirliti ríkisins samkvæmt reglum nr. 501 31. ágúst 1994, en stefndibyggir á því að hanskana eigi að flokka undir tollskrárnúmer 4015.1909, sem Annars. Af vörum sem falla undir fyrratollskránúmerið er ekki greiddur A-tollur, en vörur sem flokkast undir þaðsíðara bera 15% A-toll. Í greinargerð sinni vekur stefndi athygli á því aðstefnandi hafi ekki upplýst um hverjir hafi keypt hanskana hér á landi, né tilhverra nota þeir voru ætlaðir. Undir rekstri málsins lagði stefnandi fram fjóravörureikninga vegna sölu á hönskum til þriggja fyrirtækja, en af þeim verður þóekki ráðið til hlítar til hverra nota hanskarnir voru ætlaðir. Stefnandi byggir á því aðframlögð skoðunarvottorð frá vottunaraðilanum SATRA í Bretlandi staðfesti aðumræddir hanskar falli í flokk flókinna persónuhlífa (flokk 3) og eigi því aðflokkast undir tollskrárnúmerið 4015.1901, sem öryggishanskar, viðurkenndir afVinnueftirliti ríkisins samkvæmt reglum nr. 501/1994, um gerð persónuhlífa.Eins og áður greinir eru reglur þessar settar samkvæmt heimild í 38. og 47. gr.laga nr. 46/1980, um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum, og fela í sérinnleiðingu á tilskipun 89/686/EBE, um samræmingu laga aðildarríkjanna umpersónuhlífar. Í V. kafla reglnanna, sbr. og VI. viðauka við þær, er fjallað umEB-gerðarprófun. Þar segir m.a. að Vinnueftirlit ríkisins viðurkenni þá aðilasem taki að sér gerðarprófanir samkvæmt ákvæðum reglnanna og eru á skrá hjástjórnvöldum aðildarríkjanna innan EES, sbr. 13. gr. reglna nr. 501/1994. Ekkier um það deilt að vottunaraðilinn SATRA hefur slíka viðurkenningu hér a landi.Samkvæmt reglum nr. 501/1994 ogtilskipun 89/686/EBE er persónuhlífum skipt í þrjá flokka eftir þeim kröfum semgerðar eru til þeirra. Þar sem ágreiningur aðila lýtur aðeins að því hvortflokka eigi umræddar vörur í flokk 1, sem einfaldar persónuhlífar, eða í flokk3, sem flóknar persónuhlífar, verður hér aðeins fjallað um hvað skilur þáflokka að samkvæmt téðum reglum.Í 2. tölulið 8. gr. reglna nr. 501/1994, sbr. og3. tölulið 8. gr. tilskipunar 89/686/ EBE er fjallað um einfaldarpersónuhlífar. Er þar gengið út frá því að notandinn geti metið þá vernd semhlífin veitir gegn minni háttar hættum („minimal risk“) og geri sér örugglegagrein fyrir því tímanlega, t.d. uppþvottahanskar og regnfatnaður. Búnaður íþessum flokki ber CE-merki sem framleiðanda sjálfum er heimilt að setja ávöruna á sína ábyrgð ásamt tilvísun í viðeigandi staðal. Vörur þessar eruundanþegnar þeirri EB-gerðarprófun sem vísað er til í viðauka VI við reglur nr.501/1994. Um flóknar persónuhlífar er hins vegar fjallað í9. gr. áðurnefndra reglna og 4. tölulið 8. gr. tilskipunar 89/686/EBE. Þarkemur fram að hlífar þessar séu ætlaðar sem vernd gegn lífshættu eðaalvarlegri, varanlegri hættu, þar sem notandinn geti ekki gert sér grein fyrirhættunni í tíma. Í dæmaskyni eru nefndar öndunarfærahlífar með síu,fallvarnarbúnaður og persónuhlífar, m.a. hlífðarhanskar fyrir rafmagnsvinnu ogtil að verjast miklum hita (yfir 100°). Þessar persónuhlífar eru gerðarprófaðarog skal það koma fram á prófunarvottorði, sbr. 14. gr. reglnanna. Til viðbótarskal framleiðandi sjá til þess að sérstakt eftirlit sé haft með framleiðsluþeirra í samræmi við viðauka VII við reglurnar. Þá skulu persónuhlífarnar beraCE-merki, auk tilvísunar í viðeigandi staðal. Jafnframt er áskilið í 1. tölulið11. gr. reglna nr. 501/1994 að þegar samþykktur aðili tekur þátt í eftirlitimeð framleiðsluferlinu samkvæmt VII. viðauka, beri að bæta kenninúmeri hinssamþykkta aðila við CE-merkinguna.Áðurnefnd skoðunarvottorð fráSATRA bera með sér að þau eru gefin út til framleiðandans Top Glove í Malasíu,en ekki er getið um nafn seljandans í Hollandi, Cemex Trescon. Í vörulýsingu ávottorðunum eru hanskarnir annars vegar nefndir „Nitrile Examination Gloves“ oghins vegar „Latex Examination Gloves“. Þá segir þar að varan hafi veriðEB-gerðarprófuð í samræmi við 10. gr. tilskipunar 89/686/EBE, um persónuhlífar,og að varan uppfylli kröfur sem gerðar séu til flókinna persónuhlífa. Meðal gagna málsins er einnig ljósrit af umbúðumumræddra hanska. Þar kemur fram að umbúðirnar innihaldi 100 ósótthreinsaðalatex hanska. Einnig er þar áletrun um nafn seljanda vörunnar í Hollandi,„CMT“, og að varan sé framleidd í Malasíu, en án þess að getið sé um nafnframleiðandans þar í landi. CE-merkið er tilgreint á umbúðunum, en ekki ergetið um númer vottunaraðila eins og áskilið er samkvæmt 1. tölulið 11. gr.reglna nr. 501/1994. Þá kemur þar hvergi fram að varan sé flókin persónuhlíf íflokki 3. Hins vegar bera umbúðirnar áletrunina „Minimal risk only“ og „Class1“. Af þessu má ráða að upplýsingar á umbúðum hanskanna og framsetning þeirraer ekki í samræmi við títtnefndar reglur nr. 501/1994. Þá liggja fyrir í málinutölvupóstar frá vottunaraðilanum SATRA, þar sem fram kemur að þegar seljandi séekki framleiðandi vörunnar beri að gefa út sérstakan viðauka við vottorð. Hefurstefnandi ekki framvísað slíku vottorði. Með vísan til ofanritaðs er fallist á það meðstefnda að nokkuð skorti á tengsl milli þeirrar vöru sem hér er um fjallað ogþeirra vottorða sem liggja fyrir. Verða vottorðin því ekki lögð til grundvallarsem sönnun þess að vörurnar eigi að flokkast undir tollskrárnúmer 4015.1901.Upplýsingar á umbúðum hanskanna þykja á hinn bóginn fremur benda til þess að umsé að ræða einfaldar persónuhlífar í flokki 1, sem falli undir tollskrárnúmer4015.1909. Stefnandi byggir einnig á því aðþau viðbótarskilyrði sem sett eru fyrir vottun vara og merkingu umbúða ísamræmi við reglur nr. 501/1994 séu svo flókin og ströng að í því felist brotgegn 40. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir þeimtollskrárnúmerum og orðalagi þeirra vöruliða sem deila aðila snýst um. Umræddtollskrárnúmer er að finna í flokki VII í tollskrá, en samkvæmt 1. mgr. 5. gr.tollalaga nr. 88/2005 skal greiða toll af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæðiríkisins, eins og mælt er fyrir í tollskrá í viðauka I með þeim lögum.Tollskráin var birt í A-deild Stjórnartíðinda 18. maí 2005, en hefur sættnokkrum breytingum frá þeim tíma. Ljóst er því að gjöld sem hinir ýmsutollflokkar bera eru ákveðin með lögum, og því uppfyllt skilyrði um lagastoðfyrir gjaldtöku á grundvelli tollskrár. Þá telur dómurinn að þær reglur sem hérhefur verið fjallað um, og liggja til grundvallar tollflokkun umræddra vara,séu skýrar og afdráttarlausar um hvaða eiginleikum vörurnar þurfi að vera búnarog hvernig háttað skuli merkingum þeirra. Ber því að hafna þeirri málsástæðustefnanda að tollflokkun varanna brjóti í bága við 40. og 77. gr.stjórnarskrár.Samkvæmt öllu framanrituðu er þaðniðurstaða dómsins að rétt hafi verið af stefnda að tollflokka umræddarvörusendingar undir tollskrárnúmerið 4015.1909. Ber því að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þeim málsúrslitum og með vísan til1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnandidæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Þykir hann hæfilega ákveðinn 800.000krónur.Ingimundur Einarsson dómstjórikvað upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaf kröfum stefnanda, Eignarhaldsfélagsins Áfanga ehf. Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 98/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 10. febrúar 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. mars2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími,en að því frágengnu að varnaraðila verði gert að halda sér á ákveðnum stað eðainnan ákveðins svæðis.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Varnaraðili, X, skal sæta áframgæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. mars 2016 klukkan 16. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 10. febrúar 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurgert þá kröfu að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X, kt. [...], verði gert aðsæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. mars nk. kl. 16:00.Í greinargerð sækjanda kemur fram að klukkan 15:50föstudaginn 5. febrúar sl. hafi mætt á lögreglustöðina [...], A, kt. [...],og tilkynnt að hún hefði fyrrum daginn orðið fyrir árás og frelsissviptingu af hálfu kærða, X, sem sésambýlismaður hennar, á heimili þeirra að [...]. Í skýrslutöku hafi A lýst því að hún væri búin að veraí sambúð með kærða um nokkurra mánaða skeið. Hann hafi beitt hana miklulíkamlegu og andlegu ofbeldi bróðurpartinn af þeim tíma eða frá því í októberen þá hafi komið upp annað mál sem tilkynnt hafi verið til lögreglu. ( Mállögreglu nr. 007-2015-[...]). Hann hafi slegið hana, sparkað í hana m.a. í höfuð hennar, hárreitthana, kýlt í síðuna á henni af og til á þessu tímabili eða fram til dagsins ídag. Hafi hann framkvæmt þetta þannig að ekki sæist á henni. Kvað hún börn sínoft hafa orðið vitni að ofbeldinu. Kvað hún hann síðustu daga hafa vænt hana umað vera í liði með mönnum sem væru að leita að honum. Þegar einn af mönnunumhafi mætti heim til hennar að leita að kærða hafi hún hringt í kærða og látiðhann ræða við manninn. Kvaðst hún kærða hafa orðið mjög reiðan vegna þess ogvænt hana um að vera í sambandi við umrædda menn og hafi hann í kjölfariðkrafist þess að fá aðgang að fésbókarsíðu hennar sem hún hafi orðið við. Kærðihafi jafnframt haldið því fram að hann hafi séð nektarmyndir af henni á netinuen það ætti sér enga stoð. Um hádegisbilið föstudaginn 5. febrúar hafi hannbyrjað að hafa í líflátshótunum við hana og ráðist á hana. Kvað hún hann hafakýlt hana með hnefanum í síðuna og höfuðið mörgum sinnum og í eitt skiptið hafijaxl brotnað. Síðan hafi hann sparkað í síðuna og lappirnar þar sem hún hafi legiðá gólfinu. Hann hafi síðan sagt henni að setjast á stól en í hvert skipti semhún hafi sest hafi hann sparkað í stólinn þannig að hún féll í gólfið. Hannhafi öskrað á hana að hún ætti að setjast þegar hann segði henni að setjast. Íeitt skiptið sem hún gerði tilraun til þess að flýja út úr íbúðinni hafi hannnáð henni áður en hún komst út og haldið ofbeldinu áfram. Hafi hann sagt henniað ef hún reyndi að flýja myndi hún hafa enn verra af. Hann hafi svo haldiðáfram að kýla hana í andlitið og höfuðið auk þess að rífa mikið í hárið á henni. Hún kvaðst svo hafa náð aðkomast út úr íbúðinni en hann hefði þá náð henni á pallinum fyrir framan oggert sig líklegan til þess að kasta henni fram af svölunum þar. Hann hafi síðandregið hana á hárinu aftur inn í íbúðina hent henni á bekk í forstofunni ogkýlt hana. Hann hafi síðan sagt henni að setjast í sófann og segja sannleikannannars myndi hann brjóta myndaramma á höfðinu á henni. Þá hafi hann hótað aðsetja stóra eldhúspönnu í gegnum höfuðið á henni ef hún hlýddi honum ekki.Hann hafi síðan skipað henni að fara í sturtu því hanngæti ekki farið með henni út svona útlítandi og að hún ætti að gera síg fína.Þá hafi hann sagt henni að falsa umboð til þess að hægt væri að sækja bifreiðsem skráð er á föður hans á lögreglustöðinaí [...]. Kærði hafi síðan farið útmeðan hún hafi verið í sturtu að skipta um dekk á bifreiðinni hennar en þegarhann hafi komið aftur inn hafi hannorðið brjálaður þar sem hún hafi ekki verið búin að gera umboðið. Hann hafieinnig verið mjög æstur yfir því að vinkona hennar, B, sem hafi átt að skutlaþeim að ná í startkapla væri ekki komin og hafi endalaust verið að biðja hanaað hringja í hana. Kærði hafi síðan sagt að A yrði að spyrja B hvort hún gætiskutlað henni [...] meðfalsaða umboðið til þess að sækja bílinn fyrir hann. Þarna kvaðst A hafa séðflóttaleið. B hafi ekki tekið vel í það að skutla henni en hún hafi náð að gera henni grein fyriralvarleika málsins og hún þá fallist á það. Áður en B hafi komið hafi kærðifarið með hana inn í herbergi þar sem hann vildi fá sönnun fyrir því aðframangreind nektarmynd á netinu væri ekki af henni. Hafi hann skipað henniað girða niður um sig og vildi skoðahvort rassinn á henni væri eins og á stelpunni á myndinni. Hann hafi tekið myndir af rassi hennar ogkynfærum og vildi meina að þetta væri eins. Hún hafi sagt við hann að það væriekki rétt þar sem hún hafi rifnað viðfæðingu sonar síns. Hann hafi þá skoðað kynfæri henni með vasaljósi sem henni hafifundist svo óþægilegt að hún fór að gráta. Hann hafi síðan beðið hana að hafavið sig við munnmök en hún bent honum á að hann hafi brotið í henni jaxl oghenni væri mjög illt í munninum vegna þess og í hálsi eftir hálstak. Honum hafiverið alveg sama um það, ýtt henni niður og neytt hana til að framkvæma munnmök gegn vilja sínum. Húnhafi reynt að fá hann ofan af því að stunda kynlíf en það hafi ekki gengið.Vegna þess hve illt henni hafi verið í munninum hafi hún beðið hann að klárameð „hefðbundnum kynmökum“. Aðspurðsagðist hún ekki hafa viljað neitt kynlíf en af tvennu illu við þessar aðstæðurhafi hún frekar viljað hefðbundið kynlíf en munnmök. Hann hafi hins vegarheimtað að klára með endaþarmsmökum og hún gefið eftir með það til þess aðlosna úr aðstæðunum. Eftir þetta hafi hann skipað henni að fara í sturtu.Kvaðst hún hafa reynt að halda ró sinni þangað til B kæmi og hún kæmist undankærða. Kvað hún kærða hafa haldið sér inn í íbúðinni og beitt sig framangreinduofbeldi frá hádegi til rúmlega þrjú þegar B kom. Kvað hún [...] ára son sinn hafa orðið vitniað ofbeldinu og grátið allan tímann. Vitnið B hafi borið í skýrslutöku hjá lögreglu að Ahefði hringt í hana um tíuleytið föstudaginn 5. febrúar 2016. Hún hafi beðið Bum að hjálpa sér að fá start á bílinn. Kvaðst hún hafa ekki getað sinnt þessustrax þar sem hún þurfti að gera annað. Kvaðst hún svo hafa fengið smáskilaboðfrá A kl. 14.07 þar sem A bað hana um að koma eins fljótt og hún gæti heim tilhennar að [...].Kvaðst hún hafa brugðist strax við þar sem hún þekkti ástandið á heimlinu enskv. vitninu hafði A ítrekað orðið fyrir ofbeldi af hálfu kærða. Er hún hafikomið að heimilinu hafi A og kærði komið strax út að bílnum hennar. A hafi haldiðá [...] árs syni sínum og hafi komiðhonum strax fyrir í bílstól í bíl hennar. Hafi hún tekið það sem vott um aðeitthvað alvarlegt hefði komið fyrir A. Kærði hafi beðið hana um að skrifa semvottur undir umboð til þess að mega sækja bíl hans á lögreglustöðina [...]. Fram hafi komið hjá vitninuað um falsað umboð væri að ræða þar sem kærði hefði verið búinn að skrifa nafnföður síns á umboðið.B kvað að þau hefðu öll farið í bílinn til hennar oghún hefði ekið kærða á smurstöð í [...] þar sem hann hafi fengið lánaða startkapla. Þau hafisvo farið tilbaka þar sem kærði hefði yfirgefið bílinn en hafði áður fengiðloforð hjá þeim að þær myndu sækja bílinn á lögreglustöðina [...].B kvaðst strax hafa áttað sig strax á að eitthvað mikiðgengi á þar sem ástand A hafi verið hrikalegt. Hún hafi svo ekið að að [...]lauginni þar sem A hafi sagthenni frá því að kærði hefði kýlt hana í aðra kinnina, þar sem hún hélt á synisínum. Höggið hafi verið svo fast að jaxl í munni hennar brotnaði. Hann hafisvo tuskað hana til með höggum og spörkum og látið hana setjast á stól ogsparkað stólnum undan henni.B hafi sagt að A hefði einnig sagt að kærði hefðiásakað hana um að hafa sett nektarmynd af sjálfi sér á netið, sem hún hafðineitað. A hafi sýnt henni umrædda mynd af síma sínum. Myndin hafi verið afnakinni konu. Myndin hafði verið tekin aftan á konuna þannig að rass, kynfæri ogbak konunnar blöstu við. A hafi sagt að kærði hefði skipað henni að fara úrfötunum, stilla sér upp í sömu stöðu og konan á myndinni og tekið myndir af henniþannig á síma hennar. A hafi svo sagt frá því að kærði hafi þvingað hana tilmunnmaka þrátt fyrir að hún hefði mótmælt og meðal annars sagt að hún gætiþetta ekki þar sem hann væri nýbúinn að brjóta jaxl í munni hennar. Aðspurðsagði B að A hefði verið marin og með sár á enninu. Hún hafi jafnframt veriðöll lemstruð, bæði í síðunni og á hendinni.B kvað hún hafi svo ekið A beint á lögreglustöðina [...]. Hún hafi sjálf tekið að sérson A og kvað hún barnið hefði sagt henni að kærði hefði slegið hann og ogverið að lemja mömmu hans.A hafi farið í skoðun neyðarmóttöku fyrir þolendurkynferðisofbeldis. Skv. vottorði þaðan lýsti hún atburðum þar á sama hátt oghún hefur gert í skýrslutöku hjá lögreglu. Í vottorði komi fram að hún sé meðmar á höfði, bæði enni og hársverði og brotinn jaxl í efri góm vinstra megin.Þá sé hún með eymsli víða um líkamann sem samsvari lýsingum um barsmíðar. Við rannsókn lögreglu á vettvangi að [...] hafi A bent lögreglu á hvarbrot úr tönn sem kærði hafði slegið úr henni væri að finna. A hafði sett brotiðá hillu í eldhúsinu. Meðal gagna málsins sé mynd úr síma A sem tekin hafi veriðsíðastliðinn föstudag kl. 12:29 og sýnir rass og læri og hendi sem er að glennasundur rasskinnarnar. Þá var önnur mynd í símanum sem hafði verið send í hannþann 4. febrúar sl. kl. 20:42. Sú myndhafi sýnt beran kvenmann að aftan þannig að sást í rass, kynfæri ogbakhluta.Kærði hafi neitað sök í skýrslutökum. Í fyrri skýrslukvað hann að einhverjir menn væru á eftir honum, aðallega vegna mála ertengjast fíkniefnum. Kvaðst hann hafa frétt að mennirnir hefðu komið heim tilhans og A að leita að honum. Kvað hann þá hafi komið er hann var að tala við Aí síma aðfaranótt síðastliðins föstudags og hefði A þá afhent þeim símann ogþeir rifið kjaft við hann. Kvað hann A hefði látið menn lemja sig nokkrumsinnum vegna þess að hún væri afbrýðisöm og héldi oft að hann væri að haldafram hjá henni. Kvaðst hann hafa ætlað að ræða um þess menn við A síðastliðinföstudag en bara í góðu. Kvaðst hann hafa spurt A út í mennina en hún hefði þáfarið mikla vörn og byrjaði að öskra á hann. Kærði sagði að A hafi orðið mjögæst og ráðist á hann þar sem hann sat í sófa inn í stofu. Að sögn kærða varsonur A á milli þeirra þegar hún réðst á hann. Kærði sagði lögreglu að hannhafi náði að halda A frá sér en hafi síðan tekið hana og hent henni af sér meðþeim afleiðingum að hún lenti á dyrakarminum á herberginu þeirra. Eftir þettahafi hún ætlað að hlaupa út en hlaupið á útidyrahurðina. Eftir þetta kvað hann þau hafa farið inn í herbergi ogreynt að ræða málin í rólegheitum. Kærði kvað að A hafi farið að gráta en tókfram að það hefðu ekki sést neinir áverkar á henni þegar þau komu inn íherbergið fyrir utan smá kúlu á höfði eftir hún hljóp á útidyrahurðina. Eftirsmá stund hafi þau ákveðið að leggjast í rúmið og talað þar saman og í framhaldiaf því stundað kynlíf. Kærði kvað að kynlífið hafi verið með hennar samþykki.Kærði kvað að hann hefði farið í sturtu eftir kynlífið og einnig A. Stuttuseinna hafi B vinkona A komið og skutlað kærða á N1 til að útvega startkapla.Því næst hafi B, A og sonur A farið og hann hafi svo reynt að ná í A í síma enán árangurs. Aðspurður um hvort A hefði meitt sig þegar hann hentihenni þannig að hún lenti á dyrakarmi svaraði kærði því játandi. Hann hann ekkigetað lýst því nánar en sagði að hún hefði öskrað eitthvað. Aðspurður um hvortþau hafi rætt um nektarmynd sem hann sá á netinu kvað hann það hafa veriðumræðuefni þeirra aðfaranótt síðastliðins föstudags. Kvað hann A næstum hafahaldið að myndin væri af henni. Kærði hafi alfarið hafnað lýsingum A á atburðumog tók fram að tönnin sem hafi brotnað hafi verið ónýt fyrir.Í síðari skýrslutöku af honum hélt hann sig við fyrriframburð. Er framangreind mynd úr síma A hafi verið borin undir hann þá hafihann neitað að hafa tekið hana en viðurkennir að hann hafi verið einn heima meðA er myndin hafi verið tekin ásamt ungum syni hennar. Lögregla hafi annað mál til rannsóknar þar sem kærðisé undir sterkum grun um að hafa ráðist á A, mál lögreglu nr. 007-2015-[...]. Þann 29. október sl. varlögregla kölluð að heimili kærða og A þar sem tilkynnt var um átök þar og aðkonan væri komin með hamar í hendi til þess að verja sig. Á vettvangi hafi Aborið að kærði hefði ráðist á sig, rifið í hár hennar, haldið henni og kýlthana nokkrum sinnum í andlitið. Kvaðst hún hafa reynt að klóra og slá frá sértil að losna en síðan náð í hamar til þess að verja sig gegn kærða. Vitni semstatt hafi verið á vettvangi kvaðst hafa vaknað við að A kallaði á hjálp.Vitnið hefði svo komið að þar sem kærði hélt A niðri á hárinu og A hefði veriðmeð hamar í hendi. Í skýrslu lögreglu sétekið fram að blóðblettir hafi verið á gólfinu í íbúðinni og að A hafi veriðmeð skurð sem blæddi mikið úr á hægri hlið höfuðs í hársverðinum auk þess aðvera áberandi marin og bólgin á nefi og enni. Kærði hafi verið blóðugur á báðumhöndum og klóraður á hálsi og aftan við eyra.Kærði hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald ágrundvelli rannsóknarhagsmuna með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur þann 7.febrúar sl.Það sé mat lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu aðlagaskilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt, enda er kærði undirsterkum grun um að hafa framið brot sem varðað getur allt að 16 ára fangelsi oger þess eðlis að almannahagsmunir krefjast gæsluvarðhalds. Telja verði að umrættbrot sé í eðli sínu svo svívirðilegt að gangi kærði frjáls ferða sinna myndiþað valda hneykslan í samfélaginu og særa mjög réttarvitund almennings.Rannsókn málsins sé á lokastigi. Beðið sé eftirskýrslum tæknideildar vegna málsins. Verði málið sent embætti héraðssaksóknaraeins fljótt og unnt sé. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan náifram að ganga.Niðurstaða: Með vísan til þess sem rakið er í greinargerðsóknaraðila og fram kemur í rannsóknargögnum málsins er á það fallist að kærðisé undir sterkum grun um að hafa svipt sambúðarkonu sína frelsi sínu og beitthana líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi þannig að það geti varðað við 1. mgr.194. gr., 1. mgr. 218. gr. og 226. gr. almennra hegningarlaga. Þau brot semkærði er undir sterkum grun um að hafa framið varða meira en 10 ára fangelsi.Þá er á það fallist að brot þessi séu þess eðlis að varðhald sé nauðsynlegt meðtilliti til almannahagsmuna. Skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er þvífullnægt og verður því fallist á kröfu sóknaraðila um að kærði sætigæsluvarðhaldi eins og í úrskurðarorði greinir. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R OR ÐKærði, X, kt. [...] , skal áfram sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. mars nk. kl. 16:00.
Mál nr. 500/2016
Frávísun frá héraðsdómi Vanreifun
A höfðaði mál á hendur T ehf. og krafðist endurgjalds fyrir vinnu í þágu félagsins og leigu á þremur bifreiðum fyrir starfsemi þess. Í stefnu A til héraðsdóms kom fram að munnlegur samningur þeirra vegna viðskiptanna hefði falið það í sér að stofnaðir yrðu reikningar í bókhaldi T ehf. fyrir hvert og eitt ökutæki. Inn á þá reikninga yrðu færðar tekjur sem tilheyrðu hverju ökutæki en af þeim yrði staðið skil á nánar tilgreindum kostnaði. Það sem eftir stæði ætti síðan að renna til A. Þrátt fyrir þann málsgrundvöll gaf A út reikning á hendur T ehf. vegna vinnu og leigu á bifreiðum og höfðaði málið til heimtu hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í stefnu væri með engu móti skýrt á hvaða grunni reikningurinn væri gefinn út miðað við hvernig A sjálfur lýsti lögskiptunum. Væri málatilbúnaðurinn því svo óglöggur að vísa yrði málinu frá héraðsdómi vegna vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar7. júlí 2016. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér6.130.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 9. maí 2015 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrirsitt leyti 27. september 2016.Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómurverði staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjanda verði gert aðgreiða í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IGagnáfrýjandi er fyrirtæki í ferðaþjónustu semsinnir einkum skipulagningu ferða og farþegaflutningum hér á landi.Aðaláfrýjandi mun um árabil hafa annast viðhald á bifreiðum fyrirgagnáfrýjanda. Um sumarið 2013 lét aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda í té þrjárbifreiðar fyrir starfsemi félagsins, auk þess sem aðaláfrýjandi ók einnibifreiðinni þá um sumarið í ferðum á vegum gagnáfrýjanda.Haustið 2013 reis ágreiningur milli málsaðila umuppgjör vegna viðskiptanna um sumarið. Af því tilefni ritaði fyrirsvarsmaðurgagnáfrýjandi ódagsett bréf til aðaláfrýjanda sem mun hafa borist honum íoktóber það ár. Í héraðsdómi er vikið að efni þessa bréfs, en þar kom meðalannars fram að fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda hafnaði kröfu um að aðaláfrýjandifengi í sinn hlut helming hlutafjár í gagnáfrýjanda. Aftur á móti gerðifyrirsvarsmaðurinn tillögu að uppgjörinu fyrir þjónustu aðaláfrýjanda og tókfram að hann væri jafnframt reiðubúinn til að greiða skaðabætur efaðaláfrýjandi teldi það nauðsynlegt. Einnig óskaði hann eftir áframhaldandisamstarfi við aðaláfrýjanda.Aðaláfrýjandi ritaði gagnáfrýjanda innheimtubréf4. febrúar 2014, en efni þess er að nokkru rakið í hinum áfrýjaða dómi. Íbréfinu kom fram að munnlegur samningur aðila gerði ráð fyrir því að stofnaðuryrði reikningur í bókhaldi gagnáfrýjanda fyrir hvert og eitt ökutæki sem nýttværi í rekstrinum. Inn á þann reikning skyldu færðar þær tekjur sem tilheyrðuhverju ökutæki fyrir sig en af þeim yrði staðið skil á nánar tilgreinumkostnaði. Eftirstöðvarnar kæmu síðan í hlut aðaláfrýjanda. Í samræmi við þettakrafðist aðaláfrýjandi greiðslu samtals að fjárhæð 5.465.000 krónur miðað viðáætlaðar tekjur af þeim bifreiðum sem aðaláfrýjandi lagði gagnáfrýjanda til aðfrádregnum nánar tilteknum kostnaði. Þetta erindi var ítrekað meðinnheimtubréfi 27. febrúar 2014. Þessum bréfum svaraði gagnáfrýjandi með bréfi 30.maí sama ár þar sem kröfum aðaláfrýjanda var hafnað.Með bréfi 17. september 2014 var gagnáfrýjandasend innheimtuviðvörun vegna kröfu að fjárhæð 6.130.000 krónur fyrir vinnuaðaláfrýjanda í þágu gagnáfrýjanda og „leigu á tækjum og öðrum kostnaði þvítengdu.“ Nánar tiltekið var um að ræða leigu á bifreiðinni AN 467 í 64 daga miðaðvið 40.000 krónur á dag, bifreiðinni MN 573 í 57 daga miðað við 30.000 krónur ádag og bifreiðinni ED 009 í 40 daga miðað við 30.000 krónur á dag. Þessu næstgaf aðaláfrýjandi út reikning á hendur gagnáfrýjanda 5. mars 2015 að sömufjárhæð vegna „vinnu og leigu á bílum í trúss sumarið 2013“. Samhliða ritaðiaðaláfrýjandi bréf 6. sama mánaðar til gagnáfrýjanda með skýringum ogsundurliðun kröfunnar, en hún var sú sama og kom fram í fyrrgreindriinnheimtuviðvörun 17. september 2014. Loks áréttaði aðaláfrýjandi kröfuna meðinnheimtuviðvörun 9. apríl 2015. Hann höfðaði síðan málið 1. september sama áreins og greinir í hinum áfrýjaða dómi.IIÍ e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála er kveðið á um að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verðamá málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarfað greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skalvera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þá gildirsú meginregla í einkamálaréttarfari að sé málatilbúnaður stefnanda svo óljós aðekki verði lagður dómur á mál beri að vísa því sjálfkrafa frá dómi.Í stefnu aðaláfrýjanda til héraðsdóms erlögskiptum aðila lýst þannig að munnlegur samningur vegna viðskipta þeirra hafifalið það í sér að stofnaðir yrðu reikningar í bókhaldi fyrirtækisins fyrirhvert og eitt ökutæki. Inn á þá reikninga yrðu færðar tekjur sem tilheyrðuhverju ökutæki en til frádráttar kæmi kostnaður vegna launa ökumanns,eldsneyti, þóknun til gagnáfrýjanda, auk viðgerðar og viðhaldskostnaðarbifreiðarinnar. Það sem eftir stæði ætti síðan að renna til aðaláfrýjanda. Súkrafa sem aðaláfrýjandi beindi að gagnáfrýjanda með innheimtuviðvörun 4.febrúar 2014 var reiknuð á þessum grundvelli. Gagnáfrýjandi leggur einnig tilgrundvallar að hann hafi haft umsýslu með rekstri bifreiðanna.Þrátt fyrir þennan málsgrundvöll gaf aðaláfrýjandiút reikning á hendur gagnáfrýjanda 5. mars 2015 vegna vinnu og leigu ábifreiðum og hefur höfðað málið til heimtu hans. Í stefnu til héraðsdóms er meðengu móti skýrt á hvaða grunni þessi reikningur var gefinn út miðað við hvernigaðaláfrýjandi sjálfur lýsir lögskiptunum. Er þess þá að gæta að leiga á munumer frábrugðin viðskiptum þar sem munir eru teknir til umsýslu miðað við tekjurog kostnað af rekstrinum. Að þessu gættu er málatilbúnaðurinn svo óglöggur aðvísa verður málinu frá héraðsdómi vegna vanreifunar.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr.91/1991 verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað á báðumdómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Aðaláfrýjandi, Agnar Einar Knútsson, greiðigagnáfrýjanda, This is Iceland ehf., samtals 1.500.000 krónur í málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. apríl 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 16. febrúar síðastliðinn, erhöfðað 1. september 2015.Stefnandi er Agnar Einar Knútsson, Kaplahrauni 76,Hafnarfirði.Stefndi er This is Iceland ehf., Ásbrekku 9, Garðabæ.Stefnandi krefst þess að stefndi greiði honum6.130.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 9. maí 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndikrefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess aðdómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist skuldajöfnunarfyrir allri stefnukröfunni. Loks krefst stefndi málskostnaðar. IÞann 4. febrúar 2014 sendi stefnandi stefndainnheimtubréf og krafðist greiðslu á 5.465.000 krónum án dráttarvaxta oginnheimtukostnaðar. Í bréfinu segir að stefnandi og fyrirsvarsmaður stefnda,Klemenz Geir Klemenzson, hafi gert með sér munnlegan og handsalaðanstarfssamning á árinu 2013 um aðkomu stefnanda að fyrirtækinu This is Icelandehf. Kveðið hafi verið á um það í samningnum að stefnandi skyldi gerasthluthafi í fyrirtækinu. Þá hafi verið kveðið á um það að stofnaðir yrðureikningar í bókhaldi stefnda fyrir hvert og eitt ökutæki sem væri nýtt írekstrinum. Inn á þann reikning skyldu færðar þær tekjur sem tilheyrðu hverjuökutæki fyrir sig, það er þær tekjur sem stæðu eftir þegar búið væri að standaskil á eftirfarandi kostnaði: Launum ökumanns, olíu og þóknun til stefnda semskyldi vera 5.000 krónur fyrir hvern flutning. Af eftirstöðvum skyldi greiðaviðgerðar- og viðhaldskostnað ökutækisins. Þær tekjur sem þá yrðu eftir skyldurenna til þess aðila sem hafi lagt ökutækið í reksturinn eða hafi selt stefndaökutækið. Þá er fullyrt í stefnu að stefndi hafi rift samningi aðila með bréfisem hafi borist í október 2013. Í fyrrnefndu innheimtubréfi segir að Klemenz Geirhafi rift samningi milli stefnanda og stefnda með bréfi í október 2013. Í þvíbréfi komi fram að stefndi muni greiðastefnanda allt það sem hann hafi lagt til fyrirtækis stefnda á árinu 2013.Einnig muni stefndi greiða stefnanda fyrir vinnuframlag hans, og fyrir afnot afökutækinu AN-467, varahluti, ásamt þeim afföllum sem orðið hefðu af þeimökutækjum stefnanda sem hafi verið nýtt í reksturinn ásamt tryggingum ogbifreiðagjöldum af þeim. Í bréfinu lýsir stefndi því jafnframt yfir að hann sétilbúinn að greiða stefnanda skaðabætur vegna riftunar á samningi aðila og þessforsendubrests sem orðið hafi við riftun samningsins. Loks segir að eftir aðKlemenz Geir hafi rift samningi aðila hafi hann lýst því yfir munnlega þremurvikum síðar að hann ætlaði ekki að standa við yfirlýsingar varðandi uppgjörmilli aðila sem vikið hafi verið að í riftunarbréfinu. Þá hafi hann heldurekkert kannast við samning aðila um að hann hefði óskað eftir því við stefnandaað smíða bifreiðina AN-467 fyrir rekstur stefnda. Í svarbréfi stefnda 30. maí 2014 er kröfumstefnanda hafnað á þeirri forsendu að þær eigi sér enga stoð. Sagt er að aðilarhafi átt í viðskiptum um árabil sem hafi verið á þann veg að stefnandi hafi séðum viðhald bifreiða í eigu stefnda og hafi allir reikningar vegna þess verið aðfullu greiddir. Einnig hafi stefndi leigt bifreið og/eða bílstjóra af stefnandaí ákveðin verkefni veturinn 2012-2013 og hafi einnig verið greitt fyrir það. Þásegir að kröfur stefnanda séu almennt byggðar á ágiskunum, áætlunum og tilbúnumreikningum. Stefnandi sendi stefnda innheimtuviðvörun vegnakröfunnar 17. september 2014. Þar segir að krafa stefnanda byggist á óuppgerðrivinnu stefnanda í þágu stefnda, leigu á tækjum og öðrum kostnaði sem þvítengist. Í greinargerð stefnda er aðdraganda að samskiptumog samstarfi stefnanda og stefnda lýst á þann veg að stefnandi hafi séð um viðhald bifreiða í eigu stefnda ígegnum tíðina og alltaf fengið greitt fyrir þá vinnu. Tekist hafi góðurvinskapur á milli stefnanda og fyrirsvarsmanns stefnda og hafi stefnandi komiðmeð þá hugmynd að hann og stefndi myndu eiga með sér nánara samstarf, semfælist í því að stefnandi myndi útvega bifreið sem breytt yrði á þann hátt aðhún nýttist stefnda yfir sumartímann en stefnanda hina níu mánuði ársins.Bifreiðin yrði í eigu stefnanda, en um vinnuskipti yrði að ræða sem báðiraðilar myndu hagnast á. Vildi stefnandi einnig nýta sumrin til að keyra fyrirstefnda. Var samstarfið hugsað sem nokkurs konar vinnuskiptafyrirkomulag semgert yrði upp reglulega með skuldajöfnuði. Úr varð að aðilar fóru í slíktsamstarf. Öll viðskipti skyldi gera upp eftir hendinni og óljóst hafi veriðhvað hvor aðili hefði innt mikla vinnu af hendi og hversu mikið fé af hendi tilhins. Haustið 2013 hafi stefnandi talið að farið væri að halla á hann íviðskiptum aðila. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi ekki frekar en stefnandi haftnægilega góða innsýn í hver staðan væri. Hafi stefnandi krafist peninga og hafistefndi greitt tvær greiðslur 12. ágúst og 4. desember 2013, 1.200.000 krónur íhvort sinn, þrátt fyrir að stefnandi gæti ekki með nokkru móti sýnt fram á að áhann hallaði í viðskiptunum, en á þeim tíma hafði stefnandi hvorki sent stefndareikning né nokkrar sundurliðanir á stöðunni. Hafi bróðir Klemenzar, ErlingurReyr Klemenzson, reynt að miðla málum milli aðila um miðjan janúar 2014 ogfundað með stefnanda og fengið frá honum óljósar kröfur á þremur handskrifuðumblöðum vegna bifreiðarinnar MN-573. Þann 5. mars 2015 gaf stefnandi út reikningstílaðan á stefnda að fjárhæð 6.130.000 krónur án virðisaukaskatts.Reikningurinn er sagður tilkominn vegna vinnu stefnanda sem hann hafi lagt frampersónulega og gjaldi fyrir leigu á tækjum og þremur bifreiðum í eigu stefnandasem hafi verið notuð í þágu stefnda á árinu 2013. Vinna stefnanda er sögð hafaverið vegna farangursflutninga eða flutninga á svonefndu „trússi“ fyrirstefnda. Í stefnu segir að farangur hafi verið fluttur um „Laugaveginn“ á milliLandmannalauga og Þórsmerkur, auk ferða upp á Fimmvörðuháls. Reikningnum fylgdisvofelld sundurliðun:Ökutæki: AN-467 Leiga tækis (64dagar x 40.000kr.) 2.560.000krónur Efni vegna smíði -1.000.000 krónurDekk -500.000 krónurEfni frá KristniBergssyni -150.000 krónurSamtals: 910.000 krónurÖkutæki MN-573 Leiga tækis (57dagar x 30.000) 1.710.000 krónurVinna akstur(bílstjóri) (57 dagar x 30.000) 1.710.000krónurÁlag vegnatvöfalds trússLeiga tækis(20x15.000) 300.000 krónurVinna við akstur(bílstjóri) (20x15.000) 300.000 krónurSamtals 4.020.000krónurÖkutæki: RauðurPatrol (ED-009)Leiga tækis (40x 30.000) 1.200.000krónurSamtals 1.200.000krónurHeildarsamtala 6.130.000krónur Súskýring sem er gefin á því að reikningurinn hafi ekki verið gefinn út fyrr erað stefnandi hafi reynt að semja við Klemenz Geir um uppgjör allt fráhaustdögum 2013, en án árangurs. Lögmaður stefnanda sendi stefnda innheimtuviðvörunvegna kröfunnar 9. apríl 2015. Var stefnda gefinn sjö daga frestur til aðgreiða kröfuna ella yrði krafan vaxtareiknuð á hæstu lögleyfðu vöxtum.Stefnandi sendi stefnda innheimtubréf 17. apríl 2015 og höfðaði málið 1.september 2015. II Stefnandi kveður kröfu sínabyggða á reikningi útgefnum 5. mars 2015, að fjárhæð 6.130.000 krónur, sem sétilkomin vegna vinnu stefnanda sem hann hafi innt sjálfur af hendi, og gjaldifyrir leigu á tækjum og þremur ökutækjum í eigu stefnanda, sem notuð hafi veriðí þágu starfsemi stefnda á árinu 2013. Starfsframlag stefnanda, leiga á tækjumog ökutækjum hafi falist í farangursflutningum eða svokölluðu „trússi“ í þágustefnda. Farnar hafi verið ferðir um„Laugaveginn“ og hafi farangur verið fluttur á milli Landmannalauga ogÞórsmerkur, auk ferða upp á Fimmvörðuháls. Hafistefnandi og framkvæmdastjóri og stjórnarformaður stefnda, Klemenz GeirKlemenzson, gert með sér munnlegan og handsalaðan samstarfssamning vorið 2013um aðkomu stefnanda að stefnda. Í samningnum hafi verið kveðið á um aðstefnandi skyldi gerast hluthafi í stefnda. Einnig hafi verið kveðið á um aðstofnaðir yrðu reikningar í bókhaldi stefnda fyrir hvert og eitt ökutæki semnýtt yrði í rekstrinum. Inn á þann reikning skyldu færðar þær tekjur semtilheyrðu hverju ökutæki fyrir sig, það er þær tekjur sem eftir stæðu þegarbúið væri að standa skil á eftirfarandi kostnaði: launum ökumanns, olíu ogásamt þóknun til stefnda sem skyldi vera 5.000 krónur fyrir hvern flutning.Eftirstöðvar skyldu færðar inn á reikning hvers ökutækis og af þeim tekjumskyldi síðan greiða viðgerðar- og viðhaldskostnað ökutækisins. Þær tekjur eðahagnaður sem eftir stæði skyldi síðan renna til þess aðila sem legði framökutækið í reksturinn eða þess aðila sem seldi fyrirtækinu ökutækið. Stefndihafi rift samningi aðila með bréfi sem barst stefnanda í október 2013. Íbréfinu komi fram að stefndi muni greiða stefnanda allt það sem hann hafi lagttil fyrirtækis stefnda á árinu 2013. Jafnframt sé kveðið á um að stefndi munigreiða stefnanda fyrir vinnuframlag hans, og fyrir afnot af ökutækinu AN-467,varahluti, ásamt þeim afföllum sem orðið hefðu af þeim ökutækjum stefnanda semhafi verið nýtt í reksturinn ásamt tryggingum og bifreiðagjöldum af þeim. Íbréfinu lýsi stefndi því jafnframt yfir að hann sé tilbúinn að greiða stefnandaskaðabætur vegna riftunar á samningi aðila og þess forsendubrests sem orðiðhafi við riftun samningsins. ÖkutækiðAN-467 sem sé í eigu stefnanda hafi verið notað í flestar þær ferðir semstefndi hafi farið í fyrir fyrirtækið Fjallaleiðsögumenn ásamt því að hafafarið í einhverjar af þeim ferðum sem farið hafi verið í fyrir ArcticAdventure. Ökutækið AN-467 hafi farið í nær allar þær ferðir sem tilgreindarséu á yfirliti frá Fjallaleiðsögumönnum eða samtals í um 13 ferðir, fyrir utaneina viku þegar ökutækið hafi bilað. Ferðirnar hafi að jafnaði verið farnar frámánudegi til sunnudags. Stefnandi leggi fram myndir af ökutækinu AN-467 þegarþað hafi verið í vinnu fyrir stefnda, meðal annars við Kaldaklof og Dalamót. ÖkutækiðMN-573 sem sé í eigu stefnanda hafi verið notað í þær ferðir sem stefndi hafifarið í fyrir Artic Adventures ehf. og Fjallaleiðsögumenn, en samkvæmtupplýsingum úr bókhaldi félaganna hafi verið farið í að minnsta kosti 18 ferðirá ökutækinu sem hafi að jafnaði verið í fimm daga. Ökutækið MN-573 hafi veriðnýtt í allar þær ferðir sem farið hafi verið í fyrir Artic Adventures frá ogmeð 24. júní 2013. Stefnandi leggi fram myndir af ökutækinu MN-573 þegar þaðhafi verið í vinnu fyrir stefnda við Kaldaklof og Emstrur, og við Dalamót,Laugafell og við Bláfjallakvísl. Stefnandi hafi verið bílstjóri á ökutækinu íöllum þeim ferðum sem MN-573 hafi farið í fyrir stefnda og hafi stefndi ekkistaðið skil á greiðslum til stefnanda fyrir það vinnuframlag sem hann hafi inntaf hendi sjálfur fyrir stefnda. ÖkutækiðED-009 sem sé í eigu stefnanda hafi verið notað í þær ferðir sem stefndi hafifarið í fyrir fyrirtækið 66 de nord sem sé franskt fyrirtæki sem sérhæfi sig íferðaþjónustu. Um hafi verið að ræða fjórar 10 daga ferðir. Stefnandi hafikeypt ED-009, rauðan Patrol, þegar ökutæki stefnda TV-608, Nissan Patrol, hafibilað á þriðja degi fyrstu ferðar sumarsins. Rauði Patrolinn ED-009, sem sé íeigu stefnanda, hafi síðan verið notaður áfram út sumarið í þær ferðir semstefndi hafi farið í fyrir hönd félagsins 66 de nord. Stefnandi leggi frammyndir af ökutækinu þegar það hafi verið notað í vinnu fyrir stefnda. Fyrstaferðin hafi verið farin í byrjun júlí 2013 og síðan hafi verið farnar þrjáraðrar 10 daga ferðir á ökutækinu, samtals 40 dagar. Samkvæmtvenju í greininni þar sem vinna aðila felst farangursflutningum fyrirferðalanga fái bílstjórar almennt greiddar 30.000 krónur á dag fyrirstarfsframlag sitt og fyrir leigu á jeppa í einn dag séu greiddar 30.000 krónur.Ökutækið AN-467 sé sérsmíðaður bíll sem taki tvöfalt „trúss“ og leigist því aðlágmarki fyrir 40.000 krónur á dag, það er á sambærilegu verði og greitt séfyrir einn jeppa og góða kerru í greininni. Krafastefnanda er sundurliðuð eftir ökutækjum með þeim hætti sem greinir í I. kaflaað framan. Skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir ítrekaða viðleitnistefnanda til að semja við stefnda um greiðslu vegna vinnuframlags stefnanda oggreiðslu vegna leigu á tækjum og ökutækum í eigu stefnanda sem hafi verið notuðí þágu stefnda á árinu 2013. Um greiðsluskyldu stefnda vísar stefnandi tilmeginreglna samningaréttar og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og umefndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fær meðal annars stoð í 45., 47., 52.og 54. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Jafnframt er vísað til annarraalmennra reglna fjármunaréttar, kröfuréttar og samningaréttar. Um gjalddagakröfunnar er einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Enn fremur er vísaðtil 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Einnig er byggt á lögum nr.91/1991 um meðferð einkamála. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi viðreglur 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Dráttarvaxta er krafist frá þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því aðstefnandi sendi innheimtuviðvörun. Krafa um málskostnað styðst við 129. gr.,sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að auki er vísaðtil laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað. Um varnarþing er vísaðtil 32. gr. laga nr. 91/1991. IIIStefndikveðst meðal annars byggja sýknukröfu sína á því að reikningur sá sem stefnandibyggi kröfur sínar á uppfylli ekki skilyrði laga um virðisaukaskatt og sé þvíólögmætur. Þar af leiði að ekki sé hægt að byggja kröfur á honum. Ljóst sé aðstarfsemi sú sem stefnandi krefjist greiðslu fyrir sé virðisaukaskattsskyldstarfsemi og samkvæmt 20. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt beri honum aðgefa út reikninga vegna þjónustu sinnar þar sem fram komi meðal annarseiningaverð og heildarverð reikninganna og hvort virðisaukaskattur séinnifalinn. Samkvæmt 15. gr. sömu laga beri skattskyldum aðilum að greiða íríkissjóð mismun innskatts og útskatts hvers uppgjörstímabils, sbr. 24. gr.laganna. Reikningur sá sem stefnandi hafi gefið út 5. mars 2015 og byggi kröfursínar á sé sagður vera „vegna vinnu og leigu á bílum í trúss sumarið 2013“. Leiga á bílum sévirðisaukaskattsskyld og ekki sé gert ráð fyrir undanþágu sem taki mið af því íhvaða tilgangi bifreiðin skuli notuð. Jafnvel þótt starfsemin sé undanþeginvirðisaukaskatti þurfi söluaðili eða leigusali samt að innheimtavirðisaukaskatt af leigu bifreiðarinnar. Vinna vegna aksturs sévirðisaukaskattsskyld af sömu ástæðu og leiga á bílum. Sama eigi við um leiguaf tækjum. Ljóst sé því að reikningur stefnanda hefði átt að vera að fullu meðvirðisaukaskatti. Þar sem reikningur sásem stefnandi hafi gefið út hafi verið fyrir ofan það lágmark sem gefið sé ílögum um virðisaukaskatt, sbr. 3. tölulið 4. gr., hafi stefnanda borið að gefaút reikninginn með virðisaukaskatti. Þábyggi stefndi sýknukröfu sína á því að kröfur stefnanda séu of seint framkomnar. Kröfur stefnanda hafi ekki komið fram í núverandi mynd fyrr en meðbréfi frá lögmanni stefnanda 9. apríl 2015. Það sé óumdeilt. Bæði kröfugerð ogfjárhæðir hafi verið allt aðrar. Kröfur stefnanda byggist á því að stefnandihafi verið leigutaki að umræddum bifreiðum. Áður hafi kröfugerð stefnanda hinsvegar tekið mið af því að stefndi hefði verið umsýsluaðili með rekstribifreiðanna. Kröfur á því byggðar hafi komið fram í febrúar 2014. Stefndi hafisvarað kröfum stefnanda með bréfi 30. maí 2014, þar sem kröfum stefnanda hafiverið hafnað, enda hafi verið ljóst að stefndi ætti að minnsta kosti jafn háarréttmætar gagnkröfur á stefnanda. Þeim kröfum hafi stefnandi ekki haldið tilstreitu. Síðan hafi stefnandi sett fram nýjar kröfur á hendur stefnanda tæpuári eftir bréf stefnda með innheimtubréfi 9. apríl 2015. Hefði stefnandi áttréttmætar kröfur á hendur stefnda hafi honum því borið að gera þær innaneðlilegs tíma og í síðasta lagi innan eðlilegs tíma eftir að stefndi hafnaðikröfum hans með bréfi 30. maí 2014. Augljóst sé að stefnandi hafi aldrei vitaðum hvað hafi verið samið, hvers hann ætti að krefjast eða hvernig hann ætti aðbyggja upp kröfur sínar. Stefnandi hafi því þurft tæplega eitt og hálft ár tilað komast að niðurstöðu um það hvernig hann ætti að haga kröfum sínum, hvernighann ætti að sundurliða þær og gefa út reikning byggðan á þeim. Þá hafistefnandi ekki sjálfur lagt fram í máli þessu þau bréf og samskipti sem aðilarhafi áður átt vegna innheimtutilrauna stefnanda snemma árs 2014, þar sem kröfurstefnanda, málatilbúnaður og fjárhæðir, hafi verið allt aðrar en í núverandimálatilbúnaði stefnanda. Allt framangreint og reikningur sá sem gefinn hafiverið út af stefnanda 5. mars 2015, og stefndi hafi fyrst séð meðinnheimtuviðvörun 9. apríl 2015, sé dæmi um haldlausan málatilbúnað stefnanda.Að auki sé byggt á því að stefnandi hafi, með tómlæti við að koma fram kröfumsínum og sundurliða þær, glatað rétti sínum til að halda kröfum sínum uppi,hafi stefnandi átt slíkan rétt. Samkvæmt þessu sé krafist sýknu af öllum kröfumstefnanda. Stefndihafi ekki leigt bifreiðarnar af stefnanda heldur hafi hann séð um umsýsluþeirra fyrir hönd stefnanda. Málatilbúnaður stefnanda hafi tekið á sig nýjamynd frá upphaflegum kröfum sem hafi tekið mið af því að stefndi væriumsýsluaðili. Málatilbúnaður stefnda taki mið af því að stefndi hafi veriðumsýsluaðili, enda sé það að auki staðfest af stefnanda sjálfum aðviðskiptasamband þeirra hafi verið með þeim hætti, þótt stefnandi hafi íútreikningum sínum tekið mið af óraunhæfu umsýslugjaldi til stefnda. Hvaðvarði bifreiðina AN-467 þá hafi það verið tjónabíll sem stefnandi hafði festkaup á veturinn 2012-2013, en hann hafi viljað breyta honum í pickup. Stefndiog stefnandi hafi komist að þeirri niðurstöðu að þeir gætu samnýtt bílinn ogþví hafi verið ákveðið að ráðast í vinnu við hann á fyrrgreindum forsendum.Stefndi hafi lagt til að grind bifreiðarinnar yrði lengd um 108 cm, þar sem súlengd myndi passa vel fyrir aksturinn á sumrin, en stefnandi hafi viljað lengjagrindina um 90 cm, sem hafi orðið ofan á þrátt fyrir hugmyndir stefnda, endaeigi stefnandi bifreiðina. Það sé rangt að bifreiðinni hafi verið sérstaklegabreytt að óskum stefnda, eða að stefnandi hafi smíðað bifreiðina fyrir reksturstefnda, enda hefði bifreiðin litið allt öðruvísi út ef svo hefði verið.Fyrirsvarsmaður stefnda hafi síðan unnið við breytingar á bifreiðinni ásamtstefnanda veturinn 2012/2013, alls 450 klukkustundir, sem hafi átt að reikna á3.000 krónur á klukkustund auk virðisaukaskatts, eða samtals 1.674.000 krónur ívinnuskiptum aðila, en stefndi hafi meðal annars gert athugasemd vegna þessa íbréfi til lögmanns stefnanda 30. maí 2014. Þá hafi stefndi lagt til efni tilsmíðinnar að fjárhæð 1.200.000 krónur, hurð og sæti í bifreiðina að fjárhæð50.000 krónur. Þá hafi stefndi lagt til dekk fyrir 500.000 krónur og efni fráKristni Bergssyni fyrir 200.000 krónur. Stefndi hafi því lagt til efni og vinnuí bifreiðina samtals að fjárhæð 3.624.000 krónur. Þetta hafi stefndi gert semhluta af samkomulagi aðila, sem hafi verið hugsað báðum aðilum til hagsbóta.Sem endurgjald myndi stefnandi láta stefnda sjá um umsýslu bifreiða og inna afhendi vinnu fyrir stefnda við akstur. Það hafi orðið raunin. Stefndi hafi séð bifreiðunumfyrir verkefnum og hafi stefndi greitt allan kostnað vegna daglegs rekstursbifreiðanna. Það eina sem stefnandi hafi gert hafi verið að útvegabifreiðarnar. Stefndi sé ferðaþjónustufyrirtæki sem hafi skipulagt ferðirnar ogséð um allt vegna þeirra, verkefnaöflun, skipulagningu, samninga umvinnutilhögun, verð, innheimtu og bókhald. Bifreiðinni hafi verið ekið ísamtals 70 daga á tímabilinu. Tekjur af bifreiðinni hafi verið 4.760.000krónur, það er 68.000 krónur á dag í 70 daga. 25% umsýslugjald stefnda sé1.190.000 krónur, ökumaður (sem hafi verið fyrirsvarsmaður stefnda) í 70 daga á35.000 krónur á dag nemi samtals 2.450.000 krónum. Þá hafi olíukostnaður verið500.000 krónur og smurning 17.370 krónur. Krafa stefnanda vegna bifreiðarinnarsundurliðist því réttilega svo: Tekjur af AN-467 4.760.000krónur Umsýslugjald stefnda -1.190.000krónur Bílstjóri í 70 daga á kr. 35.000á dag -2.450.000krónur Olíukostnaður -500.000krónur Smurning -17.370krónur Samtals 602.630krónur Þetta uppgjör sé rétt vegnaumsýslu stefnda með bifreiðinni og sé í samræmi við viðtekna venju í greininnium slík uppgjör og enn fremur í samræmi við upphaflega kröfu stefnanda sjálfs.Öllum kröfum og málsástæðum stefnanda sem leiði til niðurstöðu umfram þessafjárhæð sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Þetta sé síðan fyrir utan vinnustefnda við bifreiðina, sem hafi skapað stefnanda um leið mikinn virðisauka.Vinna og útlagður kostnaður stefnda vegna bifreiðarinnar sundurliðist þannig: Vinna stefnda, 450 klst. á kr.3.000, auk vsk. 1.674.000krónur Efni til smíði bifreiðarinnar 1.200.000krónur Hurð og sæti í bifreiðina 50.000krónur Dekk 500.000krónur Efni frá Kristni Bergssynio.fl. 200.000krónur Samtals 3.624.000krónur Stefndi kveðst gera gagnkröfutil skuldajafnaðar sem taki mið af framangreindu. Hvað varði bifreiðina MN-573 þásé það rétt að stefnandi hafi ekið bifreiðinni í 55 daga. Áætlun hans uminnkomu á bifreiðina sé nærri lagi. Olíukostnaður samkvæmt stefnanda hafi verið430.000 krónur. Í ferðaþjónustu á Íslandi tíðkist það að greiða umsýslugjaldtil þeirra sem selji ferðir fyrir aðra aðila. Sé gjaldið almennt 20% þóttekkert sé gert annað en að afhenda auglýsingabækling fyrir þann sem skipuleggiferðina sem síðan leiði til sölu ferðarinnar. Allar ferðir sem stefnandi hafifarið í hafi stefndi útvegað. Stefnandi hafi ekki útvegað svo mikið sem einndag í vinnu fyrir bíla sína eða fyrir bíla stefnda. Öll vinna við að aflaverkefna og við skipulagningu ferða, þar með talin færsla bókhalds oginnheimta, hafi verið í höndum stefnda. Þykir því ekki ofáætlað að stefndi taki25% umsýslugjald, enda hafi stefnandi haft aðgang að allri slíkri þjónustu frástefnda. Stefnandi geti ekki ætlast tilað fá slíka þjónustu á betra verði en aðrir. Þá verði heldur ekki framhjá þvílitið að til að sinna þeim verkefnum sem stefnandi hafi tekið að sér hafi bæðiþurft bíl og kerru. Kerrurnar hafi stefnandi fengið lánaðar hjá stefnda.Stefnandi, eins og aðrir í sömu stöðu, verði að greiða stefnda leigugjald fyrirafnot af kerrum stefnda, en slíkar kerrur leigi stefndi út á 10.000 krónurfyrir hvern dag. Um það sé stefnanda kunnugt þótt málatilbúnaður hans taki miðaf því að hann vilji aðeins greiða 8.000 krónur á dag fyrir leigu á kerru.Stefnandi fái ekki slíka þjónustu á betra verði en aðrir, heldur sama verði.Krafa stefnanda vegna bifreiðarinnar sundurliðast því réttilega svo: Tekjur af MN-573 5.000.000krónur Olíukostnaður -430.000krónur Bílstjóri (eigandi ökutækis) -0krónur Umsýslugjald stefnda -1.250.000krónur Leiga á kerru í 55 daga -550.000krónur Samtals 2.770.000krónur Uppgjör þetta hefði verið réttvegna umsýslu stefnda með bifreiðinni. Sé það í samræmi við viðtekna venju ígreininni og enn fremur í samræmi við upphaflega kröfu stefnanda sjálfs. Öllumkröfum og málsástæðum stefnanda sem leiði til niðurstöðu umfram þessa fjárhæðsé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Bifreiðin ED-009 hafi upphaflegaverið keypt í varahluti fyrir bifreiðina TV-680 sem sé í eigu stefnda. TV-680hafi verið notuð í þeim ferðum sem stefnandi krefjist greiðslu fyrir og því sékrafan haldlaus. Því hafi stefndi áður lýst yfir í bréfi til stefnanda 30. maí2014. Bifreiðin ED-009 hafi ekki verið á númerum á því tímabili sem um ræði, ensamkvæmt staðfestu afriti frá Samgöngustofu hafi númer bifreiðarinnar veriðlögð inn og ekki tekin út aftur fyrr en 26. nóvember 2013. Krafa stefnandavegna bifreiðarinnar sé því réttilega 0 krónur. Heildarkröfur stefnanda vegnavinnu hans og leigu á bifreiðum til stefnda séu því réttilega alls 3.372.630krónur, (602.630 + 2.770.000) þegar dreginn hafi verið frá útlagður kostnaður,umsýsla og vinna stefnda. Sé sú krafa stefnanda viðurkennd þannig, en mótmæltsé sem röngum og ósönnuðum kröfum og málsástæðum stefnanda er leiði til niðurstöðuumfram þá fjárhæð. Varðandi þetta sé enn fremur vísað til gagnkröfu stefnda.Þetta sé einnig fyrir utan aðrar gagnkröfur stefnda, en gerð sé gagnkrafa tilskuldajafnaðar í samræmi við framangreinda umfjöllun. Þá sé eftir að reiknagagnkröfu stefnda vegna vinnu hans og útlagðs kostnaðar í þágu stefnanda vegnabifreiðarinnar AN-473, sem sé 3.624.000 krónur. Stefndi hafi greitt stefnanda2.400.000 krónur með tveimur greiðslum á árinu 2013, þá fyrri 12. ágúst 2013 ogþá síðari 4. desember 2013, vegna meintrar skuldar stefnda við stefnanda sem núhafi verið höfðað mál vegna. Þetta hafi stefndi gert þrátt fyrir að það væri áþessum tíma óljóst hver væri staðan í viðskiptum þeirra og þrátt fyrir aðstefnandi hefði ekki sent stefnda upplýsingar, hvað þá reikning, vegnaviðskiptanna. Eigi að síður hafi stefndi greitt stefnanda í þeirri trú að hannfengi það á móti. Stefndi hafi þó reynt að fá stefnanda til að senda sérreikninga, til dæmis með SMS-skeyti til stefnanda þann 10. nóvember 2013 þarsem segir orðrétt: „Komdu til mín reikningi svo ég geti byrjað að borga.“ Þráttfyrir að reikningur hafi ekki borist og að staða í viðskiptum á milli aðilaværi fullkomlega óljós hafi stefndi greitt stefnanda aðra af fyrrnefndumgreiðslum fáeinum vikum eftir þetta skeyti, það er 4. desember 2013 og án þessað nokkuð bólaði á umbeðnum reikningi. Þeir reikningar hafi ekki skilað sér,þótt þeir hefðu skilað sér löngu síðar dagsettir aftur í tímann, en grundvöllurþeirra reikninga hafi þó að stórum hluta til verið upplogin vinna ætluð til aðnúlla út fyrrgreindar greiðslur. Stefndi hafi fengiðinnheimtubréf frá stefnanda, dagsett 4. febrúar 2014, þar sem stefnandi rekióljósa kröfu sína. Í bréfinu sé stefndi krafinn um áætlaðar heildartekjur afökutækjum sem séu meira og minna úr lausu lofti gripnar. Allar fjárhæðir séu íbréfinu sagðar vera gefnar upp með virðisauka. Í fyrsta lagi þá sé gerð greinfyrir reikningum sem stefnandi hafði fjöldaframleitt og dagsett aftur í tímann,eða 27. desember 2013, og sé augljóst að tilgangur þeirra hafi að stórum hlutatil verið sá að núlla út þær greiðslur sem stefnandi hafði innt af hendi tilstefnda að fjárhæð 2.400.000 krónur. Viðurkennt sé af stefnanda sjálfum íSMS-samskiptum að reikningar höfðu verið gefnir út 23. janúar 2014 og hafi þessirreikningar dúkkað upp rúmum 10 dögum síðar, dagsettir í lok desember 2013.Reikningar þessir séu að stórum hluta til skáldaðir upp af hálfu stefnanda ogmikið af þeirri vinnu sem þeir byggist á eigi sér enga stoð í raunveruleikanum,líkt og stefndi hafi gert athugasemd um í bréfi til stefnanda 30. desember 2014þar sem stefndi hafi hafnað reikningunum. Reikningarnir séu samtals að fjárhæð2.323.060 krónur, sem sé nánast sama fjárhæð og stefndi hafi eins og fyrr segigreitt stefnanda. Fyrir utan vinnu og efni, semstefndi hafi lagt stefnanda til, hafi stefndi lagt stefnanda til aukahluti íbifreiðina MN-573 að fjárhæð 84.631 króna, varahluti í bifreið af gerðinniNissan Patrol í eigu stefnanda, að fjárhæð 100.000 krónur, auk ýmissa hluta,sem stefndi hafi keypt fyrir verkstæði stefnanda og ekki hafi verið skilað, aðverðmæti 189.067 krónur. Samtals sé annað efni sem stefndi hafi lagt út fyrir íþágu stefnanda 373.698 krónur. Þegar viðskipti aðila séu dregin saman sé staðaná milli aðila sé eftirfarandi: Uppgjör vegna leigu á AN-467 602.630kr. Uppgjör vegna leigu og bílstjóraá MN-573 2.770.000kr. Vinna og útlagður kostnaðurstefnda vegna AN-467 -3.624.000kr. Leiðrétt uppgjör vegna reikninga173, 174, 175 og 176 -1.308.600kr. Annað efni -373.698kr. Samtals -1.933.068kr. Samkvæmt þessu standi stefnandií skuld við stefnda en ekki öfugt. Stefnanda má hafa verið kunnugt um hver væristaðan í viðskiptum þeirra, að minnsta kosti það vel til að átta sig á því aðþað væri í raun hann sem skuldaði stefnda peninga, en ekki öfugt. Hann hafi þvífarið í mál þetta að tilefnislausu og gegn betri vitund. Réttmætar kröfurstefnanda á stefnda séu því samtals 3.372.630 krónur. Réttmætar gagnkröfurstefnda, fyrir utan gagnkröfur stefnda sem komi til og séu þegar reiknaðar semhluti rétts og viðurkennds uppgjörs vegna bifreiðanna og hinna röngu reikninga,séu því 5.305.698 krónur. Samkvæmt framangreindu eigi stefndi því 1.933.068króna hærri kröfu á stefnanda en öfugt. Byggt sé á því að skilyrði skuldajafnaðarséu fyrir hendi í málinu. Kröfurnar séu á milli sömu aðila, báðar um greiðslupeninga, séu báðar gildar og báðar fallnar í gjalddaga. Krafa þessi sé reist á1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Svo sem fram er komið viðurkennistefndi kröfu stefnanda upp á 3.372.630 krónur þegar dregnar hafi verið frákröfur stefnda. Kröfum stefnanda umfram það sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum.Réttmæt gagnkrafa stefnda sé því mun hærri en réttmæt krafa stefnanda. Á þeimgrundvelli krefjist stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda.Dráttarvaxtakröfustefnanda sé sérstaklega mótmælt, enda sé stefndi ekki í skuld við stefnanda.Að öllu framansögðu sé krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þar sem telja verði að stefnandihafi farið í mál þetta án tilefnis og gegn betri vitund, er að auki krafistálags á dæmdan málskostnað í samræmi við heimild í 131. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Hvaðlagarök varðar vísar stefndi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 1. mgr.28. gr. og 131. gr. Þá er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt ogalmennra reglna samninga-, kröfu- og skaðabótaréttar varðandi sýknukröfustefnda. Vísað er til almennra reglna um tómlæti og reglna laga nr. 50/2000 umlausafjárkaup varðandi tómlætissjónarmið. Þá er vísað til laga nr. 42/2000 umþjónustukaup. Krafa stefnda um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991. Krafa stefnda um virðisaukaskatt ámálskostnað er byggð á lögum nr. 50/1988.IV Í máli þessu krefur stefnandistefnda um endurgjald fyrir vinnu í þágu stefnda og fyrir leigu á bifreiðum tilfarangursflutninga sumarið 2013. Svo sem rakið er í kafla I að framan gafstefnandi út reikning 5. mars 2015 fyrir kröfunni stílaðan á stefnda.Reikningnum fylgdi sundurliðun fjárhæða skipt eftir bifreiðunum AN-467, MN-573og ED-009. Krafa stefnanda er studd skírskotun til munnlegs samnings stefnandaog fyrirsvarsmanns stefnda vorið 2013 um aðkomu stefnanda að rekstri stefnda.Fullyrðir stefnandi að í samningnum hafi verið kveðið á um að hann skyldi gerasthluthafi í hinu stefnda félagi og að stofnaðir yrðu reikningar í bókhaldistefnda fyrir hverja bifreið fyrir sig sem væri nýtt í rekstri stefnda. Inn áþann reikning skyldu færðar tekjur sem tilheyrðu hverju ökutæki fyrir sig, þaðer tekjur sem stæðu eftir þegar búið væri að standa skil á tilteknum kostnaði,svo sem launum ökumanns, olíu og tilgreindri þóknun fyrir hvern flutning. Afeftirstöðvum skyldi greiða viðgerðar- og viðhaldskostnað ökutækisins. Þærtekjur sem þá yrðu eftir skyldu renna til þess aðila sem hafi lagt ökutækið íreksturinn eða hafi selt stefnda ökutækið. Mynda þær reiknuðu tekjur dómkröfustefnanda að viðbættum launum hans fyrir akstur bifreiðarinnar MN-573 í 57 dagasumarið 2013. Varnir stefnda byggjast á því aðútgefinn reikningur stefnanda uppfylli ekki skilyrði laga um virðisaukaskatt ogkæmi stefnda ekki „að neinu gagni í bókhaldi hans“. Þá er byggt á því að kröfurstefnanda séu of seint fram komnar og hafi stefnandi glatað hugsanlegum kröfumvegna tómlætis. Þá teflir stefndi fram þeim vörnum að hann eigi gagnkröfu tilskuldajafnaðar sem sé jafnhá kröfu stefnanda. Í greinargerð stefnda að finnasundurliðaðar tekjur af þeim bifreiðum sem um ræðir að teknu tilliti til þeirrakostnaðarliða sem stefndi telur að taka beri tillit til með frádrætti íuppgjöri. Mótmælir stefndi öllum kröfum og málsástæðum stefnanda sem leiða tilannarrar niðurstöðu en hann heldur fram sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi og fyrirsvarsmaðurstefnda lýsa atvikum málsins hvor með sínum hætti og eru þeir ekki á einu málium umfang viðskipta þeirra á milli. Fyrir dómi greindi stefnandi frá því aðhann hefði starfað við farangursflutninga fyrir stefnda sumarið 2013. Fólstvinna stefnanda í því að flytja farangur á „Laugaveginum“ á bifreið hans, MN-573, en auk þess lagði stefnandi til tvo aðra bíla, AN-467 og ED-009. Þá hafistefnandi séð um allt viðhald á bifreiðum og kerrum sem hafi verið notaðar ístarfseminni. Fram kom hjá stefnanda að hann hefði litið svo á að hann væri ísamstarfi við stefnda um reksturinn. Aksturinn hafi staðið í þrjá mánuði ogviðhald og undirbúningur þar á undan í tvo mánuði. Ökutækið MN-573 hafi veriðnotað í 57 daga í þágu stefnda, AN-467 í 64-70 daga og ökutækið ED-009 hafiverið notað í þágu stefnda í fjórar 10 daga ferðir. Aðspurður kannaðiststefnandi ekki við að umsýslugjald væri greitt í farangurskeyrslu. Þá kom framhjá stefnanda að hann hefði ekki haldið nákvæma skrá yfir fjölda daga sem hannók, en vinnustundir við viðgerðir hafi verið skráðar. Fyrirsvarsmaður stefnda, KlemenzGeir Klemenzson, sagði fyrir dómi að stefnandi hefði séð um viðhald á tækjumfyrir stefnda sem greitt hefði verið fyrir. Hann kvaðst sjálfur hafa eyttmörgum stundum á verkstæðinu við að hjálpa stefnanda við viðgerðir. Hafi þaðverið jafnað út eftir hendinni, en stundum hafi hann verið í mínus og þá hefðistefnandi rukkað hann. Fyrirsvarsmaður stefnda greindi einnig frá því aðstefnandi hefði veikst sumarið 2012 og í framhaldi af því hafi stefnandi fariðað tala um að hann vildi komast meira út af verkstæðinu því að það væri óholltað vera þar. Taldi hann sig geta gert stefnanda mögulega gott með því að fástefnanda til að vinna fyrir stefnda á fjöllum. Í upphafi hafi allt litið velút og ekki annað að sjá en gott væri að eiga samstarf við stefnanda. Bifreiðhafi verið útbúin fyrir sumarið 2013 sem nýtast skyldi báðum, stefnda yfirsumarið og stefnanda yfir veturinn. Bíllinn átti að verða eign stefnda og íþetta hafi farið mikill tími og kostnaður. Á haustdögum 2013 hafi stefnandigert þá kröfu að hann fengi 50% hlut í fyrirtækinu, annars yrði ekkert affrekari samstarfi. Því hafi verið hafnað og eftir það hafi vægast sagt orðiðstirt um samskipti á milli þeirra og hafi þeir hvorki náð samkomulagi sín ámilli um endurgjald fyrir vinnu stefnanda né fyrir notkun bifreiðarinnarAN-467. Fjárhæð endurgjalds hafi ekki verið rædd á milli þeirra fyrr en eftirað allt hafi verið komið í háa loft. Hafi stefnandi viljað fá sex milljónirfyrir bifreiðina og þrjár milljónir fyrir vinnu. Aðspurður staðfestifyrirsvarsmaður stefnda að hafa skrifað stefnanda óundirritað framlagt bréf ímálinu, það er bréf það sem stefnandi kveður fela í sér riftun á ætluðumsamningi aðila. Spurður um það hvort starfsmenn stefnda hafi almennt greittumsýslugjald til stefnda svaraði Klemenz því að umsýslugjald væri greitt afmillilið sem komi á viðskiptum. Starfmenn stefnda hafi fengið 20-30 þúsundkrónur greiddar fyrir akstur hvern dag, en upphæðin færi eftir reynsluviðkomandi. Þá kvaðst fyrirsvarsmaður stefnda sjálfur hafa unnið langmest á bifreiðinniAN-467 sem væri í eigu stefnanda. Stefnandi hafi ekið MN-573 sem hann eigi. Súbifreið hafi verið 57 daga á fjalli. Allur málatilbúnaður stefnandaog dómkrafa hans er á því byggð að stefnandi og framkvæmdastjóri stefnda hafigert með sér munnlegan samning vorið 2013 um aðkomu stefnanda að rekstrifélagsins. Skýrir stefnandi ætlaðan samning aðila þannig að tekjur af bifreiðumsem nýttar væru í rekstri stefnda og kostnaði af rekstrinum, það er launbílstjóra, eldsneyti, þóknun til stefnda, viðgerðar- og viðhaldskostnaði skyldivera sérgreindur í bókhaldi stefnda. Þá skyldi hagnaður af rekstri hverrarbifreiðar fyrir sig renna til þess aðila sem hafi lagt bifreiðina í reksturinneða þess aðila sem hafi selt stefnda viðkomandi bifreið. Fullyrðir stefnandi að„samkvæmt venju í greininni“ séu greiddar 30.000 krónur á dag fyrir starfbílstjóra í farangursflutningum eða svonefndu „trússi“ og sama upphæð fyrirleigu á jeppa í einn dag. Þá segir að bifreiðin AN-467 sé sérsmíðuð og takitvöfalt „trúss“ og leigist því að lágmarki fyrir 40.000 krónur á dag, eða þaðsama og greitt sé fyrir jeppa og góða kerru. Samkvæmt þessu krefst stefnandiþess að stefndi greiði honum 40.000 krónur í 64 daga fyrir bifreiðina AN-467eða 2.560.000 krónur. Frá þeirri upphæð dregur stefnandi 1.650.000 krónur vegnaefniskostnaðar og dekkja. Nemur krafa stefnanda vegna þessarar bifreiðar því910.000 krónum. Þá krefst stefndi 30.000 króna leigu fyrir bifreiðina MN-573 í57 daga og sömu fjárhæðar vegna vinnu við akstur bifreiðarinnar í samadagafjölda, eða samtals 3.420.000 króna. Auk þess krefst stefnandi samtals600.000 króna álags vegna „tvöfalds trúss“ í 20 daga, 15.000 króna fyrir hverndag. Samtals nemur krafa stefnanda vegna bifreiðarinnar 4.020.000 krónum. Lokskrefst stefnandi 30.000 króna leigu í 40 daga fyrir rauðan Patrol, sem ekið varí þágu stefnda á skráningarnúmerunum ED-009, eða 1.200.000 króna. Samtals nemurkrafa stefnanda á hendur stefnda 6.130.000 krónum (910.000 + 4.020.000 +1.200.000 krónum). Með bréfi fyrirsvarsmannsstefnda til stefnanda 30. maí 2014 var öllum kröfum stefnanda hafnað. Þá varþví hafnað að aðilar hafi gert með sér munnlegan og handsalaðansamstarfssamning árið 2013 um að stefnandi gerðist hluthafi í félaginu, aðreikningar félagsins yrðu aðgreindir á hverja bifreið, starfsmenn eða aðraþætti og að hagnaður rynni til eiganda ökutækis sem leigt yrði til hversverkefnis. Samkvæmt þessu og því sem fram kom í aðilaskýrslum fyrir dómigreinir aðila á um það hvort samningur hafi komist á á milli þeirra og uminntak hans. Meðal ágreiningsefna þeirra er hvort stefndi hafi leigt bifreiðaraf stefnanda eða séð um „umsýslu“ þeirra fyrir hönd stefnanda. Þá greinir aðilajafnframt á um það hvor hafi slitið samskiptum þeirra haustið 2013. Heldurstefnandi því fram að stefndi hafi „rift samningi aðila með bréfi“ sem boristhafi stefnanda í október 2013, en stefndi fullyrðir í fyrrnefndu bréfi 30. maí2014 að stefnandi hafi á haustdögum 2013 tilkynnt stefnda að hann myndi slítaöllum viðskiptum við stefnda nema hann fengi 50% hlut í félaginu. Það hafiverið óásættanlegt, enda hafi stefnandi ekki komið að uppbyggingufyrirtækisins, þó að félagið hafi keypt af honum ýmsa þjónustu sem það hafigreitt fyrir að fullu. Stefnandi hefur sönnunarbyrðinafyrir þeirri fullyrðingu sinni að hann og fyrirsvarsmaður stefnda hafi samiðsín á milli með hætti sem málatilbúnaður hans er reistur á. Þannig berstefnanda að sanna fullyrðingar sínar um að stefnda beri að greiða honumumkrafið einingarverð í leigugjald fyrir nefndar bifreiðar hvern dag sem þærvoru nýttar í þágu stefnda og ennfremur þá upphæð sem hann krefst í laun fyrirhvern dag sem ökumaður bifreiðarinnar MN-573. Ekkert þeirra vitna sem komufyrir dóminn við aðalmeðferð málsins staðfesti að stefnandi og stefndi hefðugert með sér samning með þeim ákvæðum sem stefnandi fullyrðir eða bar um inntakslíks samnings, hafi hann verið til staðar, í þá veru að aðkoma stefnanda aðrekstri félagsins yrði með þeim hætti að stefnandi gerðist hluthafi í hinustefnda félagi. Sama á við um það hvort aðilar hefðu samið sín á millifyrirfram um tiltekið endurgjald fyrir vinnu stefnanda í þágu stefnda og fyrirleigu á bifreiðum í eigu stefnda sem nýttar voru í rekstri stefnda. Þvert ámóti bendir framburður aðila sjálfra til þess að þeir hafi ekki gert með sérsamkomulag um tiltekið fyrirfram ákveðið endurgjald fyrir vinnu stefnanda íþágu stefnda og fyrir þær bifreiðar sem stefnandi lagði til og notaðar voru írekstrinum sumarið 2013. Þá haga aðilar uppgjöri á viðskiptum á milli þeirrahvor með sínum hætti og byggja á ólíkum forsendum. Sem fyrr segir mótmælirstefndi málsástæðum og kröfum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Sú ályktun aðsamningur hafi komist á á milli aðila verður ekki dregin af efni þess bréfs semfyrirsvarsmaður stefnda ritaði stefnanda í október 2013. Riftun á „samningi“ erþar ekki nefnd og þrátt fyrir að þar komi fram ýmis fyrirheit stefnda um aðgreiða stefnanda fyrir það sem hann „hefur lagt til fyrirtækisins frá í vor,vinnu, pikkupinn og alla varahluti, afföll af bílnum þínum, tryggingar ogbifreiðagjöld ...“ og jafnvel skaðabætur, hefur bréfið hvorki að geyma slíktgreiðsluloforð að bindandi sé fyrir stefnda um fjárhæðir né að efni þess styðjifullyrðingar stefnanda um ætlaðan samning á milli aðila sem kröfur hans erubyggðar á. Samkvæmt framangreindu erniðurstaða dómsins sú að stefnandi hafi ekki fært fyrir því haldbær rök aðkomist hafi á bindandi samningur á milli stefnanda og stefnda um endurgjald tilstefnanda fyrir vinnu hans í þágu stefnda og leigugjald fyrir bifreiðar þær semnýttar voru í þágu stefnda sumarið 2013 og voru í eigu stefnanda, en á þeirrieinu málsástæðu hvílir allur málatilbúnaður stefnanda. Að þessari niðurstöðufenginni ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Hefur því ekkiþýðingu í málinu að fjalla um mótbárur stefnda á borð við það að kröfurstefnanda séu of seint fram komnar og að stefnandi hafi glatað hugsanlegumrétti vegna tómlætis eða um ætlaða gagnkröfu stefnda til skuldajafnaðar sem séjafnhá kröfu stefnanda í málinu. Að virtum aðdraganda málsins og öllum atvikum þess, og með vísan til 3.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaðurmilli aðila falli niður. Dóm þennan kveður upp JónHöskuldsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr.115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.D ó m s o r ð: Stefndi, This is Iceland ehf.,skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Agnars Einars Knútssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 1/2000
Bifreið Líkamstjón Örorka Ökumannstrygging Gjafsókn
J, sem var við vinnu á dráttarvél, sem dró heybindivél, festi hægri hönd sína í heybindivélinni þegar hann gekk aftur með vélinni og hrasaði. Hann krafði vátryggingafélagið S um bætur úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt þágildandi 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrir tjón sitt. Talið var að sá þáttur í starfi J, að stíga niður af drátttarvélinni til að huga að búnaði heybindivélarinnar, hefði ekki lotið að stjórn dráttarvélarinnar sem vélknúins ökutækis í merkingu 92. gr. umferðarlaga. Þá væri einnig til þess að líta að meiðsl J hefðu orðið af völdum sérstaks vinnutækis, en ekki dráttarvélarinnar sem ökutækis. Var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að vátrygging samkvæmt 92. gr. umferðarlaga hefði ekki tekið til tjóns J og að sýkna bæri S af kröfum J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. janúar 2000. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmur til að greiða sér 23.741.235 krónur með 2% ársvöxtum af 18.838.114 krónum frá 17. september 1997 til 29. apríl 1999, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 23.741.235 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann 21.622.875 króna með 2% ársvöxtum af 16.719.784 krónum frá 17. september 1997 til 29. apríl 1999, en dráttarvöxtum af 21.622.875 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst hann 15.162.709 króna með 2% ársvöxtum af 10.259.618 krónum frá 17. september 1997 til 29. apríl 1999, en dráttarvöxtum af 15.162.709 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst hann 13.086.739 króna með 2% ársvöxtum af 8.183.648 krónum frá 17. september 1997 til 29. apríl 1999, en dráttarvöxtum af 13.086.739 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem rakið er í héraðsdómi á ágreiningur málsaðila rætur að rekja til slyss, sem áfrýjandi varð fyrir 17. september 1997. Ók hann í umrætt sinn dráttarvél, sem dró heybindivél, en búnaður hennar var tengdur aflvél dráttarvélarinnar. Þegar áfrýjandi hafði stöðvað dráttarvélina og gengið aftur með heybindivélinni hrasaði hann og festi hægri hönd sína í henni með þeim afleiðingum að handlegginn tók af neðan við öxl. Krefur hann stefnda um bætur á grundvelli þeirrar vátryggingar, sem ökumaður naut samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 eins og það ákvæði hljóðaði fyrir breytingu með 2. gr. laga nr. 32/1998. Er málsástæðum aðila, svo og afleiðingum slyssins nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Vátrygging samkvæmt þágildandi 92. gr. umferðarlaga tók til ökumanns, er stjórnaði skráningarskyldu vélknúnu ökutæki. Áfrýjandi varð fyrir slysinu þegar hann hafði stigið niður af dráttarvélinni til að huga að búnaði heybindivélarinnar. Sá þáttur í starfi hans laut ekki að stjórn dráttarvélarinnar sem vélknúins ökutækis í merkingu 92. gr. umferðarlaga. Þá er einnig til þess að líta að meiðsl áfrýjanda urðu af völdum sérstaks vinnutækis, en ekki dráttarvélarinnar sem ökutækis. Getur þá ekki ráðið úrslitum að aflvél hennar var jafnframt nýtt til að knýja það tæki, sem tjóninu olli. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að vátrygging samkvæmt 92. gr. umferðarlaga hafi ekki tekið til tjóns áfrýjanda. Verður héraðsdómur samkvæmt því staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarlaun. Hvor aðili skal bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti er ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Jómundar Ólasonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal þóknun lögmanns hans, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 1999. Mál þetta, sem er höfðað er með stefnu, þingfestri 29. apríl síðastliðinn, var dómtekið var 7. þessa mánaðar að loknum munnlegum málflutningi, en endurupptekið og dómtekið að nýju 20. sama mánaðar. Stefnandi er Jómundur Ólason, kt. 180859-3659, Skarðshömrum, Borgarbyggð. Stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Aðalkrafa: að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 23.451.835 kr. með 2% ársvöxtum af 18.838.144 kr. frá 17. september 1997 til 29. apríl 1999, en með dráttarvöxtum af 23.451.835 kr. samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. l. varakrafa: að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 21.622.875 kr. með 2% ársvöxtum af 16.719.784 kr. frá 17. september 1997 til 29. apríl 1999, en með dráttarvöxtum af 21.311.475 kr. samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. 2. varakrafa: að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 15.162.709 kr. með 2% ársvöxtum af 10.259.618 kr. frá 17. september 1997 til 29. apríl 1999, en með dráttarvöxtum af 14.873.309 kr. samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. 3. varakrafa: að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 13.086.739 kr. með 2% ársvöxtum af 8.183.648 kr. frá 17. september 1997 til 29. apríl 1999, en með dráttarvöxtum af 12.797.339 kr. samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að verða sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þá krafðist stefndi upphaflega til vara lækkunar á stefnukröfum vegna eigin sakar stefnanda og niðurfellingar málskostnaðar, en féll frá þeirri kröfu eftir skýrslu stefnanda við aðalmeðferð málsins. I. Málsatvik Samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Borgarnesi barst henni tilkynning kl. 19.20 að kvöldi 17. september 1997 um, að maður hefði misst handlegg í vinnuslysi við bæinn Hraunsnef í Norðurárdal. Í skýrslunni kemur fram, að hinn slasaði, stefnandi í máli þessu, hefði verið við heyskap á engjum niður við Norðurá, ásamt Elvari, bróður sínum. Hafi stefnandi verið á dráttarvélinni ZO-530, sem var með Deutz-Fahr heybindivél driftengda aftan í sér, og verið að binda heyrúllur. Á vettvangi hittu lögreglumenn fyrir áðurnefndan bróður stefnanda. Í skýrslunni er haft eftir honum, að um kl. 19.00 hafi hann verið á dráttarvél skammt frá stefnanda, er hann hafi skyndilega séð, hvar stefnandi lá á jörðinni og veifaði til hans. Hafi hann strax farið til stefnanda, sem hafi legið skammt frá dráttarvélinni ZO-530, og þá séð, að hann hafði misst hægri handlegginn. Hafi stefnandi skýrt honum frá því, að hann hefði farið úr dráttarvélinni og verið að lagfæra bandið á heybindivélinni, er hann hefði hrasað og lent með peysuna í bindivélinni. Hefði handlegginn dregist inn í vélina, þar til hann brotnaði af ofan við olnboga. Í umsögn Vinnueftirlits ríkisins um slysið segir, að stefnandi hafi greint sinn farið út úr dráttarvélinni og upp á beisli rúllubindivélarinnar, til að athuga hana eða til að laga bindigarn. Hafi hann hrasað og peysa hans lent í rúllubindivélinni og hægri handleggur hans dregist inn í vélina, þar til hann brotnaði af ofan við olnboga. Engar athugasemdir voru gerðar við vélina af hálfu vinnueftirlitsins og var allur hlífðarbúnaður hennar í lagi. Fyrir dómi skýrði stefnandi hins vegar svo frá, að hann hefði heyrt hávaða greint sinn, farið út úr dráttarvélinni og aftur fyrir rúllubindivélina. Taldi stefnandi, að hljóðin hefðu sennilega stafað frá steinum í völsum vélarinnar. Kvaðst stefnandi hafa hlaupið við fót meðfram vélinni, en hrasað og brugðið hendinni fyrir sig. Við það hefði peysan, sem hann var í, fest í nálunum eða garninu [í heybindivélinni]. Hefði stefnandi reynt að slíta hana út, en það ekki tekist, fyrr en hann hefði brotið hana af. Ekki reyndist unnt að græða handlegginn á. Stefnandi var til endurhæfingar­meðferðar fram til mánaðarmóta nóvember/desember 1997. Í mars 1998 fékk hann gervihandlegg, sem nýtist þó einungis að takmörkuðu leyti, en stefnandi er rétthentur. Stefnandi var skráður eigandi dráttarvélarinnar. Hún var tryggð hinum lögboðnu tryggingum samkvæmt XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987 hjá stefnda. Samkvæmt álitsgerð örorkunefndar frá 23. mars 1999 gat stefnandi ekki vænst frekari bata af afleiðingum slyssins eftir l. október 1998. Var hann talinn hafa hlotið 65% varanlegan miska og 75% varanlega örorku af völdum slyssins. Stefndi hefur ekki viðurkennt bótaskyldu. Með bréfi, dagsettu 6. maí 1998, var stefnanda veitt gjafsókn til reksturs málsins. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því, að slysið hafi orðið við stjórn ökutækis í skilningi 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt 2. gr. umferðarlaga sé dráttarvél vélknúið ökutæki, sem aðallega sé hannað til að draga annað ökutæki og draga, ýta, flytja og knýja vinnutæki og sé á hjólum og/eða beltum. Náin tengsl séu þannig milli vinnutækis og dráttarvélar og milli notkunar dráttavélar og notkunar vinnutækis, sem er tengt henni. Skipti þá ekki síst máli, að heybindivélin, sem stefnandi slasaðist við, hafi verið knúin áfram af vélarafli dráttarvélarinnar. Þá er bent á, að stjórnenda ökutækis beri lögum samkvæmt að halda tækjum því tengdu í góðu ástandi, sbr. 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga. Það sé því ljóst, að slysið hafi orðið, er stefnandi sinnti lögboðnum skyldum sínum sem stjórnandi dráttarvélarinnar og þar af leiðandi verið við stjórn hennar í skilningi 92. gr. umferðarlaga. Stefnandi sé af þessum sökum, sem vátryggjandi dráttarvélarinnar, bótaskyldur gagnvart stefnanda. 2. Fjárhæð bóta. Stefnandi byggir kröfugerð sína á skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996. Krafist er bóta fyrir þjáningar, miska, tímabundið tekjutap, varanlega örorku og annað fjártjón. Allar bótafjárhæðir taki mið af lánskjaravísitölu á þingfestingardegi (3661). Munur á aðalkröfu og 1. og 2. varakröfu skýrist af mismunandi kröfum um bætur fyrir varanlega örorku. 2.1. Þjáningar. Krafist er bóta fyrir þjáningar frá slysdegi til 1. október 1998.Stefnandi hafi frá slysdegi þjáðst af þrálátum verkjum, m.a. slæmum drauga­verkjum, sem hafi verið meðhöndlaðir með lyfjum, raförvun og deyfingum, án sjáanlegs bata. Þessir verkir hrjái stefnanda enn og leiði til þess, að hann teljist hafa verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga allt fram til l. október 1998. Þann 15. mars 1998 hafi stefnandi fengið gervihandlegg og sé litið svo á, að hann hafi verið rúmliggjandi fram til þess tíma. Krafa um þjáningabætur meðan stefnandi var rúmliggjandi (185 dagar x kr. 1.450) nemi 268.250 kr. Krafa um þjáningabætur, meðan stefnandi var veikur, en ekki rúmliggjandi (195 dagar x kr. 780), nemi 152.100 kr. Samtals nemi krafa um þjáningabætur því 420.350 kr. 2.2. Varanlegur miski. Krafa um bætur fyrir varanlegan miska miðist við mat örorkunefndar, 65%. Krafa um bætur fyrir varanlegan miska nemi skv. þessu (65% x 4.462.000) 2.900.300 kr. 2.3. Tímabundið tekjutjón. Ekki hafi farið fram mat á tímabundinni óvinnufærni stefnanda, en krafa um bætur fyrir tímabundið tekjutjón miðist við, að stefnandi hafi verið óvinnufær að öllu leyti fram til þess tíma, þegar hann gat ekki vænst frekari bata af afleiðingum slyssins, þ.e. fram til 1. október 1998. Mótmæli stefndi þessu, byggir stefnandi á því, að sönnunar­byrðin um hið gagnstæða hvíli á stefnda. Bótakrafa stefnanda fyrir tímabundið tekjutjón byggir á meðaltalstekjum. Stefnandi hafi lagt stund á sjálfstæðan búrekstur, og sé ljóst, að hann hafi orðið fyrir tímabundnu tekjutjóni. Um það sé vísað til hruns á tekjum stefnanda af rekstrinum eftir slysið. Um þær tekjur vísist til sérstakra yfirlita meðfylgjandi skattframtölum áranna 1994 -1999. Á árinu 1998 verði megnið af tekjum stefnanda rakið til óreglulegra tekna í formi styrks til úreldingar á mjólkurframleiðslu. Sé litið fram hjá þeim styrk og öðrum óreglulegum tekjum (söluhagnaði) séu rekstrartekjur ársins 1998 3.029.896 kr., meðan rekstrargjöld séu 7.117.545 kr., eða nettótap upp á 4.087.649 kr. Árið, sem slysið átti sér stað, 1997, hafi nettótap stefnanda af búrekstrinum verið 1.505.599 kr. Árin fyrir slys, þ.e. 1996, 1995, 1994 og 1993, hafi stefnandi hins vegar haft hagnað af búrekstrinum. Nettótekjurnar þessi ár hafi í sömu röð verið 127.645 kr., 82.284 kr., 1.186.952 kr., 374.705 kr., eða að jafnaði 442.897 kr. Engin ástæða sé til að ætla annað, en rekstrarafkoma stefnanda af búrekstrinum hefði orðið sambærileg árin 1997 og 1998 og verið hafði fram að þeim tíma, hefði slysið ekki átt sér stað. Það leiði til þess, að stefnandi eigi rétt á bótum fyrir tímabundið tekjutjón á árinu 1997, að fjárhæð 1.948.496 kr., sem sé nettótap ársins 1997, að viðbættum meðalnettóhagnaði undangenginna ára (1.505.599 kr. + 442.897 kr.). Stefnandi hafi ekki getað vænst frekari bata vegna afleiðinga slyssins þann 1. október 1998 og eigi hann því rétt á bótum fyrir tímabundið tekjutjón 2/3 hluta ársins 1998. Fjárhæð bóta vegna þess tímabils sé 2.315.195 kr., eða 2/3 hlutar nettótaps ársins 1998, að viðbættum meðalnettóhagnaði áranna fyrir slys (2/3 af 3.029.896 kr. + 442.897 kr.). Heildarkrafa stefnanda um bætur fyrir tímabundið tekjutjón nemi þannig 4.263.691 kr. 2.4. Varanleg örorka. Kröfur stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku miðist í aðalkröfu, 1. varakröfu og 3. varakröfu við mat örorkunefndar, þ.e. 75%. Í 2. varakröfu er byggt á mati örorkunefndar á varanlegum miska, þ.e. 65%. Stefnandi hafi verið 38 ára, er hann slasaðist. Bótaskerðing vegna aldurs, sbr. 1. mgr. 9. gr. skaðabótalaga, sé því í öllum tilvikum 13%. Aðalkrafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku taki mið af reiknuðu endurgjaldi hans vegna búrekstursins árið fyrir slys, að viðbættri þeirri duldu verðmæta­aukningu, sem fólst í rétti hans til að krefjast styrks til úreldingar mjólkur­framleiðslu sinnar. Reiknað endurgjald stefnanda af búrekstrinum árið 1996, en aðalkrafa stefnanda er miðuð við það, hafi verið 674.856 kr. Þar að auki sé rétt að líta svo á, að úreldingarréttur stefnanda séu tekjur, sem hafi orðið til yfir árabilið frá því ákvæði um slíkan rétt voru fyrst tekin í lög (lög nr. 112/1992), er tekið hafi gildi í árslok 1992) og þangað til stefnandi seldi úreldingarréttinn vorið 1998 fyrir 17.403.662 kr. Eins og sjá megi í fylgigögnum með skattframtali 1999 teljist einungis helmingur þeirrar greiðslu til tekna, en hinn helmingur afrakstur af sölu eignar. Tekjur, sem jafnist yfir tímabilið ársbyrjun 1993 til loka apríl 1998, séu því 8.701.831 kr., sem geri 1.631.593 kr. á ári. Tekjur á árinu 1996 teljist samkvæmt þessu hafa verið 2.306.449 kr. Við þetta bætist svo 10.000 kr. tekjur frá Sparisjóði Mýrasýslu árið 1996. Heildartekjur árið 1996 séu því 2.316.449 kr. Að teknu tilliti til vísitöluuppfærslu samkvæmt 2. mgr. 1 gr. skaðabótalaga verði tekjuviðmið samkvæmt 7. gr. laganna, miðað við þessar forsendur, samtals 2.378.160 kr. (3661/3566 x 2.316.449 kr.). Þar sem hér sé miðað við tekjur af sjálfstæðum búrekstri, sé ekki gerð krafa um 6% framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Aðalkrafa um bætur fyrir varanlega örorku sé þannig samkvæmt reiknireglu 6. gr. skaðabótalaganna 17.836.200 kr. (2.378.160 kr. x 10 x 75%) og að teknu tilliti til aldursskerðingar samtals 15.517.494 kr. l. varakrafa. Fallist dómurinn ekki á tekjuviðmiðun í aðalkröfu sé byggt á því, að leggja eigi til grundvallar meðaltekjur iðnaðarmanna. Ástæða þess sé sú, að stefnandi hafi lagt stund á sjálfstæðan búrekstur, sem lúti flóknum reglum og sæti verulegum afskiptum hins opinbera, njóti styrkja og byggist á framleiðslustýringu, sem dylji að miklu leyti raunverulega tekjusköpun í atvinnurekstrinum. Þar fyrir utan sé bent á, að ýmislegt hagræði fylgi búsetu í sveit, sem ekki komi fram í tekjum á skattframtali. Það sé t.d. ljóst, að fólk, sem hafi með höndum búskap, framleiði til eigin þarfa ýmis matvæli, og sé sjálfu sér nægilegt um mun fleiri aðföng til heimilisins, heldur en venjulegur launamaður í þéttbýli. Framangreindar aðstæður víki frá því, sem almennt tíðkist, og heimili, að vikið sé frá viðmiðunartekjum árið fyrir slys, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Meðaltekjur iðnaðarmanna á slysdegi hafi verið 1.887.000 kr. Að teknu tilliti til vísitöluhækkunar og skyldu vinnuveitanda að inna af hendi 6% mótframlag í lífeyrissjóð, verði tekjuviðmið 2.053.507 kr. (3661/3566 x 1.887.000 kr. x 106%). 1. varakrafa um bætur fyrir varanlega örorku sé þannig samkvæmt reiknireglu 6. gr. skaðabótalaganna 15.401.303 kr. (2.053.507 kr. x 10 x 75%) og að teknu tilliti til aldursskerðingar samtals 13.399.134 kr. 2. varakrafa. Vilji dómurinn ekki fallast á forsendur í aðalkröfu og 1. varakröfu er byggt á því, að stefnandi falli undir reglu 8. gr. skaðabótalaga. Byggist það á þeirri sérstöðu, sem felist í búrekstri. Slíkur rekstur leiði ekki til mikilla beinna vinnutekna í formi reiðufjár, heldur feli í sér hagræði um öflun aðfanga, sem fólk í þéttbýli þurfi jafnan að afla gegn greiðslu í reiðufé. Fallist dómurinn því ekki á aðalkröfu og l. varakröfu, sé í versta falli ljóst, að aðstæður stefnanda leiði til þess, að hann verði felldur undir ákvæði 8. gr. skaðabótalaga. Krafa um bætur vegna þessa sé samkvæmt 4. mgr. 8. gr. laganna 7.975.825 kr. (2.900.300 kr. x 275%) og að teknu tilliti til aldursskerðingar samtals 6.938.968 kr. 3. varakrafa. Fallist dómurinn ekki á neina framangreindra krafna um bætur fyrir varanlega örorku er byggt á því, að stefnandi eigi rétt til bóta miðað við reiknað endurgjald af búrekstri hans árið 1996, þ.e. 674.856 kr., að viðbættum 10.000 kr. í tekjum frá Sparisjóði Mýrasýslu, samtals 684.856 kr. Tekjuviðmiðun með vísitölubótum og tillagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð verði samkvæmt þessu 745.287 kr. Krafa um bætur samkvæmt þessu verði því 5.589.653 kr. (745.287 kr. x 10 x 75%) og að teknu tilliti til aldursskerðingar samtals 4.862.998 kr. 2.5. Annað fjártjón. Ljóst sé, að slysið hafi valdið stefnanda margvíslegum útgjöldum, sem hafi ekki fengist bætt. Hér megi nefna lækniskostnað, lyfjakostnað, kostnað vegna gervilims, kostnað vegna endurhæfingar og sjúkraþjálfunar, kostnað vegna langra ferða til og frá meðferðaraðilum. Varlega áætlaður sé þessi kostnaður 350.000 kr., og er gerð krafa um greiðslu þeirrar fjárhæðar. Krafist er 2% vaxta af bótum fyrir þjáningar, miska og varanlega örorku frá slysdegi til þingfestingardags, sbr. 16. gr. skaðabótalaga. Þá er krafist dráttarvaxta af öllum kröfuliðum frá þingfestingardegi sbr. 4. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 4. gr. laga nr. 67/1989. III. Málsástæður og lagarök stefnda Aðalkröfu um sýknu byggir stefndi á því, að í 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, eins og hún var á slysdegi, komi fram, að vátrygging samkvæmt þeirri grein gildi fyrir hvern ökumann, sem tækinu stjórnar, og að hún skuli tryggja bætur vegna slyss, sem ökumaður kann að verða fyrir við starfa sinn. Í dómaframkvæmd hafi Hæstiréttur staðfest þann skilning, að trygging samkvæmt 92. gr. taki til slysa, sem stafa af notkun skráningarskylds ökutækis í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga, sbr. H 1995.856, H 1995.1727 og H 1997.3287. Samkvæmt því verði, við ákvörðun um rétt til bóta úr tryggingu samkvæmt 92. gr., að leggja dóm á það, hvort slysatvik hafi stafað af notkun dráttarvélarinnar í skilningi 1. mgr. 88. gr. Stafi slysið ekki af notkun í þeim skilningi, sé ekki um bótaskyldu að ræða. 88. gr. umferðarlaga nái einvörðungu til notkunar skráningarskyldra ökutækja, þ.m.t. dráttarvéla, en ekki til vélknúinna vinnuvéla eða annarra tækja, sem við þau eru tengd og sérbúnaðar þeirra. Gildi það, hvort heldur aflvél kyrrstæðrar dráttarvélar er aflgjafi vinnutækisins, eða annars konar aflvél. Stefnandi hafi slasast af völdum heybindivélarinnar, án þess að það væri tengt nokkru því, sem varðaði stjórnun dráttarvélarinnar. Hafi slysið ekki hlotist af dráttar­vélinni sjálfri, búnaði hennar, drifskafti eða tengibúnaði milli dráttarvélarinnar og heybindivélarinnar, heldur af búnaði heybindivélarinnar. Hættueiginleikar dráttar­vélarinnar sem ökutækis og dráttartækis hafi þannig engan þátt átt í slysinu. Sé slys stefnanda í þeim tengslum einum við dráttarvélina, að hún var aflgjafi heybindi­vélarinnar. Dráttarvélin sjálf, sem hafi verið kyrrstæð, er slysið varð, eða búnaður hennar, hafi að öðru leyti ekki komið við sögu. Hafi slysið því ekki stafað af notkun dráttarvélarinnar í skilningi 88. gr. umferðarlaga, heldur hafi hún verið sem hver annar aflgjafi fyrir heybindivélina. Tengist athugun eða lagfæring bindigarns heybindivélar ekki þeim starfa ökumanns að stjórna ökutæki í skilningi 92.gr. umferðarlaganna. Slysið hafi hins vegar tengst sérstökum útbúnaði bindivélarinnar sem slíkrar. Heybindivélin sé sjálfstætt vinnutæki, en ekki hluti dráttarvélarinnar. Þetta megi sjá glöggt af 2. gr. umferðarlaga, en þar sé tekið fram, að dráttarvél sé ,,vélknúið ökutæki, sem aðallega sé hannað til að draga annað ökutæki og draga ýta, flytja og knýja vinnutæki og er á hjólum og/eða beltum.” Skýr greinarmunur sé því gerður á dráttar­vélinni sjálfri og því vinnutæki, sem hún sé hönnuð til að draga, ýta, flytja og knýja. Hvergi komi fram í gögnum málsins, að það hafi verið dráttarvélin, sem hafi valdið því, að stefnandi hrasaði og lenti í bindivélinni. Hafi slysið verið óhappatilvik, sem tengist á engan hátt dráttarvélinni og notkun hennar sem ökutækis. Þeirri málsástæðu stefnanda, að stefnandi hafi verið að sinna lögboðnum skyldum sínum samkvæmt 3. mg. 59. gr. umferðarlaga, er mótmælt. Greinin beri það með sér, að tilgangur hennar sé, að ökumaður sjái til þess, að ökutæki sé þannig búið, að það skapi ekki hættu í umferðinni. Samkvæmt greininni skuli sérstaklega gæta að því, að stýris­búnaður, hemlar, merkjatæki og ljósabúnaður séu í lögmæltu ástandi og virki örugglega, og sé tekið fram, að það sama eigi við um eftirvagna og tengitæki, svo og tengingu þeirra og tengibúnað. Athugun heybindivélar eða bindigarns í henni falli augljóslega ekki undir 3. mgr. 59. gr. Þjáningabætur. Eigi stefnandi rétt til bóta, sé ljóst, að þar á meðal séu þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga. Kröfu stefnanda um þjáningabætur fyrir 185 daga rúmliggjandi er mótmælt. Sjúkrahúsvist og meðferð á Reykjalundi hafi lokið 30. nóvember 1997, það er 74 dögum eftir slys. Eftir þann tíma geti stefnandi ekki hafa talist rúmliggjandi, þrátt fyrir að hann hafi ekki fengið gervihandlegg, fyrr en 15. mars 1998. Eigi þá stefnandi rétt á þjáningabótum sem rúmliggjandi í 74 daga, þ.e. 1.450 kr. x 74 = 107.300, og þjáningabótum sem veikur, án þess að vera rúmliggjandi, í 306 daga, þ.e. 780 kr. x 306 = 238.680. Alls næmu þá þjáningabætur 345.980 kr. Bæri þá og að lækka þjáningabætur samkvæmt 3. málsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabóta­laga nr. 50/1993, þar sem þjáningabætur samkvæmt þessum útreikningi fari fram úr marki 3. málsliðar 1. mgr. 3. gr. Tímabundið atvinnutjón. Útreikningi stefnanda á tímabundnu atvinnutjóni er mótmælt. Með tímabundnu atvinnutjóni í 2. gr. skaðabótalaga, sé átt við tímabundinn missi á launatekjum eftir slys, ekki sé átt við bætur vegna minnkaðra tekna í eigin atvinnurekstri. Ekki verði séð af skattframtölum, að reiknað endurgjald stefnanda vegna eigin atvinnureksturs á árunum 1997 og 1998, hafi vikið í miklum mæli frá því, sem það hafi verið á árunum fyrir slysið. Stefnandi hafi því ekki sýnt fram á tímabundið atvinnutjón, og þar sem hann beri sönnunarbyrði fyrir umfangi tjóns síns, beri að sýkna af þessum kröfulið. Varanleg örorka. Samkvæmt því, sem fram komi í álitsgerð örorkunefndar, hafi stefnandi stundað búskap allt frá árinu 1980, eða um 18 ára skeið. Stefnandi hafi því stundað sjálfstæðan atvinnurekstur þennan tíma. Tekjur hans hafi því verið af tvennum toga, annars vegar reiknuð laun af atvinnu við búskapinn og hins vegar tekjur af atvinnurekstrinum sjálfum, þar á meðal tekjur atvinnurekstursins, sem mynduðust af vinnu annarra, sem við búskapinn kunna að hafa unnið. Þetta verði að hafa í huga, þegar kröfugerð stefnanda er athuguð. Ekki megi blanda saman einkatekjum stefnanda sjálfs og tekjum hins sjálfstæða atvinnureksturs. Jafnframt verði að hafa í huga, að verðmætamyndun, sem fólst í uppsöfnuðum rétti til úreldingar mjólkurframleiðslu, hafi orðið á öllum tímanum frá 1980, þótt ákvæði um úreldingarréttinn sjálfan tækju ekki gildi, fyrr en frá árinu 1992. Einnig gildi um þessa verðmætamyndun hið sama og aðrar tekjur af hinum sjálfstæða atvinnurekstri, hún kunni að hafa myndast vegna vinnuframlags annarra við búið, og verði þá ekki litið á hana sem einkatekjur stefnanda sjálfs í skilningi 7. gr. skaðabótalaga. Aðalkröfu stefnanda vegna varanlegrar örorku er mótmælt og vísað til þess, er að framan greinir. Þegar varanleg örorka er metin skuli leggja til grundvallar árslaun tjónþola. Með árslaunum sé átt við heildarvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári fyrir þann dag, sem tjón varð, sbr. 7. gr. skaðabótalaga. Hér eigi við sama röksemd og áður um tímabundið atvinnutjón, þ.e. ekki beri að leggja til grundvallar tekjur í atvinnurekstrinum sjálfum. Fyrstu varakröfu stefnanda er einnig mótmælt. Stefnandi sé ekki iðnmenntaður, hafi ekki starfað við slík störf, né verið líklegur til slíkra starfa í framtíðinni, áður en slysið varð, og styðjist ekki við nein rök að miða við meðaltekjur iðnaðarmanna við útreikning á bótum fyrir varanlega örorku. Væri nær að miða við meðaltekjur bænda, án tillits til úreldingarréttar. Stefnandi telur, að búsetu í sveit og búskap fylgi dulið hagræði, sem ekki komi fram á skattframtölum. Jafnvel þótt slíkt dulið hagræði væri viðurkennt, sé ekki þar með sagt, að það eigi einhliða að reiknast til hækkunar tekna, enda sé í rökstuðningi stefnanda ekki tekið tillit til þess, að á móti þessu dulda hagræði, gæti jafnframt komið óhagræði, sem stafi af búsetu í dreifbýli. Annarri varakröfu er mótmælt. Samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga verði greininni beitt um börn og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig, að þeir hafi engar eða takmarkaðar vinnutekjur. 8. gr. skaðabótalaga eigi því ekki við um stefnanda. Samkvæmt framlögðum skattframtölum fyrir árin 1993 -1998 hafi stefnandi haft atvinnutekjur. Í þriðju varakröfu stefnanda sé réttilega miðað við reiknað endurgjald af búrekstri, auk tekna frá Sparisjóði Mýrasýslu. Stefnandi eigi þó ekki rétt á því, að til viðbótar tekjum eigi að reiknast mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð, þar sem um sjálfstæðan atvinnurekstur stefnanda sé að ræða og gögn málsins beri það ekki með sér, að þetta mótframlag hafi áður verið greitt. Annað fjártjón. Kröfu stefnanda um annað fjártjón er mótmælt. Um ýmsa þá liði, sem stefnandi tilgreini, sé augljóst, að auðveldlega hefði mátt leggja fram reikninga til sönnunar tjóni, en það hefur stefnandi ekki gert. Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar megi vera, að stefnandi eigi rétt á nokkrum bótum fyrir annað fjártjón samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga, en 350.000 kr. séu fjarri lagi. Að lokum krefst stefndi þess, að dráttarvextir verði ekki lagðir á, fyrr en frá dómsuppsögu­degi, sbr. 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. IV. Forsendur og niðurstaða Stefnandi krefst bóta úr hendi stefnda úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Áður en lagagreininni var breytt með lögum nr. 32/1998, er tóku gildi 1. júlí 1998, var hún orðuð þannig, að slysatryggingin gilti fyrir hvern ökumann, sem tækinu stjórnaði og skyldi vátryggingin tryggja bætur vegna slyss, sem ökumaður kynni að verða fyrir við starfa sinn. Hefur Hæstiréttur skýrt umrætt lagaákvæði þannig, að tryggingin taki til tjóns, sem ökumaður verður fyrir við stjórnun ökutækis og jafnframt, að slysið verði rakið til notkunar ökutækisins í skilningi 1. mgr. 88. gr. laganna, sbr. dóma réttarins 23. mars 1995 í máli nr. 369/1992, 15. júní sama ár í máli nr. 11/1993, 13. nóvember 1997 í máli nr. 47/1997 og 21. október 1999 í máli nr. 116/1999. Aðilar eru sammála um að leggja skýrslu stefnanda fyrir dómi til grundvallar um atvik að slysinu. Samkvæmt henni var aðdragandi þess sá, að stefnandi heyrði einhvern hávaða greint sinn frá heybindivélinni, sem tengd var drifskafti dráttarvélarinnar. Hljóp stefnandi við fót meðfram vélinni, en hrasaði og brá fyrir sig hendinni. Við það festist peysa, sem hann klæddist, í nálum eða garni ofan á heybindivélinni með þeim afleiðingum, er að framan greinir. Samkvæmt 2. gr. umferðarlaga er dráttarvél vélknúið ökutæki, sem aðallega er hannað til að draga annað ökutæki og draga, ýta, flytja og knýja vinnutæki og er á hjólum og/eða beltum. Til þess að bótaábyrgð verði lögð á stefnda samkvæmt framansögðu þurfa tvö skilyrði að vera uppfyllt; annars vegar, að stefnandi hafi verið við stjórn dráttarvélarinnar og hins vegar, að slysið verði rakið til notkunar hennar í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Ekki verður fallist á með stefnanda, að hann hafi umrætt sinn verið að sinna því lögboðna hlutverki sínu sem ökumanns samkvæmt 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga að gæta að því, að ökutækið væri í góðu ástandi, enda laut athugun stefnanda ekki að stjórntækjum dráttarvélarinnar sem ökutækis eða öðrum útbúnaði hennar, heldur að sérstökum búnaði heybindivélarinnar. Verður því ekki talið, að slysið verði rakið til lögboðinna skyldna stefnanda sem ökumanns dráttarvélarinnar. Dráttarvélin var kyrrstæð og ekki í notkun að öðru leyti, en að hún var aflgjafi fyrir heybindivélina. Áttu hinir sérstöku hættueiginleikar dráttarvélarinnar sem vélknúins ökutækis þannig engan þátt í slysinu, heldur hlaust það af sérbúnaði heybindivélarinnar. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu, en eftir atvikum er rétt, að málskostnaður falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsins, þar með talin laun lögmanns stefnanda, Jóns Steinars Gunnlaugssonar hrl., sem eru hæfilega ákveðin 450.000 krónur, og útlagður kostnaður, 88.271 króna, eða samtals 538.271 króna, greiðist úr ríkissjóði. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Jómundar Ólasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 538.271 króna, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Jóns Steinars Gunnlaugssonar hrl., 450.000 krónur.
Mál nr. 237/2017
Fasteign Kaupsamningur Tilboð Fyrirvari
J höfðaði mál gegn H og krafðist þess meðal annars að H yrði gert að gefa út afsal til sín fyrir fasteign í samræmi við undirritað kauptilboð. Fyrir lá að í framhaldi af því að H setti íbúðina í sölu kom í ljós að á henni hvíldi lán sem nafngreindur maður hafði tekið og mun sá samkvæmt gögnum málsins hafa falsað nafnritun H á veðleyfi vegna lánsins og skilmálabreytingar. J gerði H tilboð í íbúðina sem H svaraði með gagntilboði sem aðilar undirrituðu daginn eftir. Var tilboðið gert með fyrirvara um annars vegar greiðslumat J og hins vegar sölu á fasteign hans. Talið var sannað að báðum fyrirvörunum hefði verið fullnægt innan þeirra tímamarka sem í tilboðinu greindi, H hefði verið tilkynnt um það og að fjármögnun íbúðarkaupanna væri tryggð af hálfu J. Komist hefði á bindandi kaupsamningur milli aðila um fasteignina þegar J undirritaði gagntilboð H, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Hefði H verið fullkunnugt um að umrætt lán hvíldi á eign hennar þegar hún gerði J gagntilboðið. Gæti tilvist lánsins eins og atvikum háttaði ekki gefið H réttmætt tilefni til að falla frá gagntilboðinu eftir að kominn var á bindandi samningur um kaup íbúðarinnar. Var H því gert að gefa út afsal til J fyrir íbúðinni gegn greiðslu og að greiða J kostnað vegna leigu á geymslu fyrir búslóð. H var hins vegar sýknuð af kröfu J um greiðslu stimpilsektar og leigugreiðslur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og GretaBaldursdóttir og Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2017. Hún krefstsýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Í aðalsök krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms. Hannáfrýjaði héraðsdómi upphaflega fyrir sitt leyti 20. júní 2017. Ekki varð affyrirhugaðri þingfestingu gagnsakar 19. júlí 2017 og gagnáfrýjaði hann öðrusinni 3. ágúst sama ár. Hann krefst þess í gagnsök að aðaláfrýjanda verði gertað greiða sér 2.424.200 krónur með vöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 28. júní 2016 til 28. júlí sama ár en dráttarvöxtumsamkvæmt 3. mgr. 5. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefsthann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaðurverði látinn falla niður á báðum dómstigum. Aðaláfrýjandi setti íbúð sína aðSkeljagranda 2 í Reykjavík í sölu hjá fasteignasölunni Miklaborg í apríl eðamaí 2015. Í framhaldi af því mun hafa komið í ljós að á fimmta veðréttiíbúðarinnar hvíldi lán sem nafngreindur maður hafði árið 2004 tekið hjáLífeyrissjóði verslunarmanna og mun sá samkvæmt gögnum málsins hafa falsaðnafnritun aðaláfrýjanda á veðleyfi vegna lánsins og skilmálabreytingar. Meðbréfi til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 21. september 2015 kærði aðaláfrýjandiumræddan mann fyrir að hafa án vitundar og heimildar sinnar fært nafn hennar áveðskuldabréfið „þannig að áritun bréfsins virtist stafa frá kæranda.“ Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaðadómi gerði gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda tilboð í íbúðina að Skeljagranda 2 þann 24.nóvember 2015 að fjárhæð 35.500.000 krónur sem aðaláfrýjandi svaraði meðgagntilboði daginn eftir að fjárhæð 36.500.000 krónur. Það tilboð var eins ogtilboð gagnáfrýjanda gert í fyrsta lagi með fyrirvara um greiðslumat kaupanda„og skal svar við því liggja fyrir innan 15 virkra daga frá samþykkigagntilboðs, ella hefur seljandi heimild til að rifta tilboði þessu.“ Í öðrulagi var fyrirvari þess efnis að sala á eign kaupanda „að Hjarðarhaga ... gangieftir innan 20 daga frá samþykki gagntilboðs. Hafi kaupandi ekki staðfest innanþess tíma að eign hans sé seld eða að hann falli frá þessum fyrirvara, hefurseljandi heimild til að falla frá gagntilboði þessu án nokkurra bóta til handakaupanda. Kaupandi fer fyrst í kaupsamning á sölu á Hjarðarhaga áður en fariðverður í kaupsamning vegna Skeljagranda.“ Með skírskotun til forsendna hinsáfrýjaða dóms telst sannað að báðum framangreindum fyrirvörum hafi veriðfullnægt innan þeirra tímamarka sem í gagntilboðinu greindi, aðaláfrýjanda hafiverið tilkynnt um það og að fjármögnun íbúðarkaupanna væri tryggð af hálfugagnáfrýjanda.Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup er samningur um kaup á fasteign bindandi þegarskriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift endafelist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingufasteignar. Að virtu því sem að framan er rakið komst á bindandi kaupsamningurmilli aðila um fasteignina Skeljagranda 2 þegar gagnáfrýjandi undirritaðigagntilboð aðaláfrýjanda 25. nóvember 2015. Aðaláfrýjanda var eins og greinir íhinum áfrýjaða dómi fullkunnugt um að umrætt lán frá Lífeyrissjóðiverslunarmanna hvíldi á eign hennar að Skeljagranda 2 þegar hún gerðigagnáfrýjanda gagntilboðið. Fram er komið í málinu að öll lánsskjöl af hálfugagnáfrýjanda voru tilbúin til undirritunar fyrir lok desember 2015 og að þærtafir sem urðu á því að gengið yrði frá kaupsamningi um eignina stöfuðueingöngu af umræddu láni frá Lífeyrissjóði verslunarmanna og hvernig með það skyldifarið. Unnið var að lausn málsins fyrir milligöngu fasteignasölunnarMikluborgar í samvinnu aðaláfrýjanda, gagnáfrýjanda og lánastofnana sem hlutáttu að máli í janúar og febrúar 2016 og fannst lausn sem nánari grein er gerðfyrir í hinum áfrýjaða dómi. Gat tilvist lánsins eins og atvikum háttaði ekkigefið aðaláfrýjanda réttmætt tilefni til að falla frá gagntilboðinu eftir aðkominn var á bindandi samningur um kaup íbúðarinnar. Er samkvæmt þessu staðfestniðurstaða hins áfrýjaða dóms um skyldu aðaláfrýjanda til þess að gefa út afsaltil gagnáfrýjanda fyrir íbúðinni að Skeljagranda 2 gegn greiðslu á 36.500.000krónum og um skyldu hennar til að greiða gagnáfrýjanda kostnað vegna leigu ágeymslu fyrir búslóð. Þá er með skírskotun til forsendna staðfest niðurstaðahins áfrýjaða dóms um sýknu aðaláfrýjanda af kröfum gagnáfrýjanda um greiðslustimpilsektar og leigugreiðslur.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað eru staðfest.Eftir framangreindum úrslitum verðuraðaláfrýjandi dæmd til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Aðaláfrýjandi, Hulda BjörkIngibergsdóttir, greiði gagnáfrýjanda, Jóhannesi Braga Bjarnasyni, 700.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. janúar 2017.Málþetta, sem þingfest var 15. desember sl., er höfðað með stefnu fyrir HéraðsdómiReykjavíkur þingfestri þann 28. júní 2016 af Jóhannesi Braga Bjarnasyni,Hvassaleiti 85, Reykjavík, á hendur Huldu Björk Ingibergsdóttur, Skeljagranda2, 107 Reykjavík.I. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðstefnda verði dæmd til að gefa út afsal til stefnanda fyrir eignarhluta merktum010201, fastanúmer 2023694 í fasteigninni Skeljagranda 2, 107 Reykjavík, ásamtöllu sem fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, þ.m.t. tilheyrandi hlutdeildí sameign og lóðarréttindum gegn greiðslu stefnanda á 36.500.000 kr., allt ísamræmi við undirritað gagntilboð aðila, dagsett 25. nóvember 2015. Þá krefst stefnandi þess að stefndaverði dæmd til að greiða stefnanda 743.062 kr. með vöxtum skv. 3. gr. laga nr.38/2001 frá þingfestingu og með dráttarvöxtum skv. 3. mgr. 5. gr. sömu laga fráþví mánuði eftir þingfestingu þessa máls til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndaverði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað. Stefnda krefst þess að hún verðisýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiðahenni málskostnað eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Í greinargerð sinni krafðist stefndaþess aðallega að kröfum stefnanda yrði vísað frá dómi. Kröfu stefndu umfrávísun var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 3. nóvember2016 og ákveðið að ákvörðun um málskostnað biði efnislegrar niðurstöðu ímálinu. Í þinghaldi 17. nóvember 2016 féllstefnandi frá þriðju dómkröfu sinni, um úrskurð þess efnis að stefnu þessarieða útdrætti úr henni verði þinglýst á Skeljagranda 2, 107 Reykjavík,eignarhluta merktum 010201, fastanúmer 2023694 í samræmi við 1. mgr. 28. gr.þinglýsingalaga, nr. 39/1978.II.Málsatvik Helstu málsatvik eru þau að stefnda bauð eign sína, Skeljagranda 2, Reykjavík, íbúð á 2.hæð, merkta 010201, fastanúmer 2023694, til sölu í gegnum fasteignasölunaMikluborg ehf. Stefnandi gerði kauptilboð í eignina þann 24. nóvember 2015 aðupphæð 35.500.000 kr. Stefnda gerði síðan gagntilboð sem var undirritað afstefnanda og stefndu þann 25. nóvember 2015. Kaupverð í gagntilboði var36.500.000 kr., við undirritun kaupsamnings greitt með peningum úr eigntilboðsgjafa að Hjarðarhaga, ný veðbréf 26.500.000 kr. frá viðurkenndrilánastofnun og 6.500.000 kr. úr eign tilboðsgjafa að Hjarðarhafa 44 15. febrúar2016. Afhending eignar var tilgreind við undirritun kaupsamnings. Viðskiptabankistefnanda tilkynnti honum 14. desember 2015 að hann myndi standast greiðslumat.Stefnandi hringdi sama dag til fasteignasalans og tilkynnti honum þetta ogfelldi um leið niður fyrirvarann. Í kjölfar þessa, þann 17. desember 2015,sendi Landsbankinn stefnanda formlega staðfestingu á því að hann myndifjármagna íbúðarkaupa stefnanda. Í gagntilboðinu var jafnframt fyrirvari um aðstefnandi næði að selja eign sína að Hjarðarhaga 44 í Reykjavík innan 20 dagafrá samþykki gagntilboðs. Samþykkt kauptilboð um þá eign lá fyrir þann 25.nóvember 2015 og var því sá fyrirvari felldur niður. Fasteignasalan Miklaborgsá einnig um sölu á fasteign stefnanda. Kaupsamningur um fasteign stefnanda aðHjarðarhaga 44 var svo undirritaður þann 25. janúar 2016. Starfsmennfasteignasölunnar Mikluborgar hófu undirbúning kaupsamningsgerðar í kjölfariðog sóttu um skilyrt veðleyfi hjá Íslandsbanka, Íbúðalánasjóði og Lífeyrissjóðiverslunarmanna en veðleyfin lágu fyrir dagana 28. desember og 29. desember2015. Á sama tíma var stefnandi tilbúinn með lánaskjöl sín og fjármögnun hjáLandsbanka Íslands hf. Í upphafi árs2016 kom fram hjá stefndu að lán sem hvíldi á 5. veðrétti eignar hennar,útgefið 26. janúar 2007, og stafaði frá Lífeyrissjóði verslunarmanna hefði ekkiverið samþykkt og undirritað af henni. Henni bæri því ekki skylda til að greiðaþað og það ætti ekki að hvíla á eign hennar. Í málinu liggur fyrir kæraþáverandi lögmanns stefndu þar sem hann kærir fyrir hennar hönd fyrrveranditengdason hennar fyrir að hafa án vitundar og heimildar hennar fært inn nafnhennar á umrætt veðskuldabréf og síðan í tvígang ritað undir skilmálabreytingará bréfinu. Í framhaldinuhófust starfsmenn fasteignasölunnar handa við að reyna að leysa málin viðLífeyrissjóð verslunarmanna þannig að hægt væri að ganga frá kaupunum. Stefndavar síðan í smáskilaboðasamskiptum við sölumenn og löggiltan fasteignasala áMikluborg. Þannig var hún í samskiptum við Jason Ólafsson hjá Mikluborg dagana7. janúar 2016 til 15. febrúar 2016. Ísamskiptunum þann 7. janúar 2016 spyr sölumaðurinn stefndu hvað sé að frétta af„Verslunarmannaláninu“. Stefnda svarar því til að það sé hjá lögreglunni en húnhafi beðið lögfræðing sinn að skoða málið. Ætlaði hann að gera það og kvað hannað það væri ekkert mál að taka lánið með á Lundahólana, en það var eign semstefnda á þeim tíma hugðist kaupa ásamt dóttur og tengdasyni. Sölumaðurinnkvaðst þá ætla að láta skjalagerðina vita af því. Áfram héldu samskiptin enþann 27. janúar 2016 spurði sölumaðurinn stefndu hvenær hún gæti hitt þau áfasteignasölunni til að fara yfir stöðuna. Hann spurði jafnframt hvenær hennarmaður kæmi í bæinn og átti þá við Guðjón, tengdason stefndu, sem var að aðstoðahana. Stefnda svaraði því til að hún skyldi spyrja tengdasoninn og sendi líkabroskall með skeytinu. Stefnda sendi í kjölfarið skeyti þar sem hún tilkynntiað tengdasonurinn kæmi ekki í bæinn fyrr en 12. febrúar en síminn hjá honumværi 7745530 og að hann héti Guðjón. Aftur fylgdu broskallar með skeytinu.Aftur voru samskipti við sölumanninn þann 12. febrúar 2016 er sölumaðurinnsendi henni skeyti þar sem fram kom að númerið sem hún hefði gefið honum værirangt. Stefnda svaraði samdægurs með leiðréttu númeri, 7745030. Seinustusamskipti sölumannsins og stefndu voru þann 15. febrúar 2016 þegar hann spurðistefndu hvenær hún kæmi til landsins en hún svaraði samdægurs að hún kæmi þann20. febrúar en hún hafði farið utan til Flórída þann 12. sama mánaðar. Lögmaðurstefndu sendi Jasoni Guðmundssyni fasteignasla tölvupóst þann 26. febrúar 2016með spurningu um það hvort öllum fyrirvörum kaupsamningsins hefði verið mætt.Jason svaraði þann sama dag að þeim hefði verið mætt og spurði hvort það ættiekki að stefna að kaupsamningsfundi þann 29. febrúar 2016. Lögmaður stefndusendi bréf, dagsett 1. mars 2016, þar sem lýst var yfir niðurfellingu/riftun ákauptilboði, dagsettu 25. nóvember 2015. Lögmaður stefnanda mótmæltiyfirlýsingu stefnda með tölvupósti strax daginn eftir þar sem áréttað var aðstefnandi hefði mætt öllum fyrirvörum auk þess sem því var mótmælt að seljandikæmi svona löngu seinna og reyndi að halda því fram að fyrirvörum hefði ekkiverið mætt. Lögmaðurstefnanda sendi í kjölfarið áskorun til lögmanns stefndu með tölvupósti semlögmaður stefndu staðfesti móttöku á athugasemdalaust. Í áskoruninni var skorað á stefndu að mæta til kaupsamningsfundará fasteignasölunni Mikluborg ehf. þann 10. mars 2016 klukkan 13. Stefnandimætti til boðaðs fundar, lýsti yfir greiðslugetu og bauð fram greiðslu enstefnda mætti ekki. Stefnandilagði síðan samþykkt og undirritað kauptilboð inn til þinglýsingar þann 8. mars2016 og var því þinglýst á eignina þann 16. mars 2016. Stefnandi greiddi stimpilsekt vegna þess hve seint kauptilboðiðkom inn til þinglýsingar og hóf í kjölfarið þinglýsingar gagntilboðsins oggreiðslu lögbundinna brunatrygginga af húseigninni. Lögmaðurstefnanda tilkynnti lögmanni stefndu með tölvupósti, dags. 30. mars 2016, aðhann hygðist leita réttar síns fyrir dómstólum. Í þessum tölvupósti voru ýmissjónarmið stefnanda reifuð en lögmaður stefnda svaraði um hæl samdægurs þar semlýsingu stefnanda var mótmælt. III.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á þvíað fyrirvörum gagntilboðs hafi verið mætt og bindandi samningur hafi veriðkominn á. Með undirritun og samþykktgagntilboðsins þann 25. nóvember 2015 hafi verið kominn á bindandikaupsamningur. Stefnandi byggir á 7. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 enlagagreinin sé skýr um það að sé í tilboðinu kveðið á um skuldbindingu tilgreiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar sé kominn á bindandisamningur. Samkvæmt samþykktu og undirrituðu gagntilboði hafi verið kveðið á umað stefnandi skyldi greiða 36.500.000 kr. með nánar tilgreindum hætti ogstefndi skyldi afhenda íbúðina við kaupsamning. Því sé ljóst að bindandi kaupsamningurvar kominn á milli aðila. Samkvæmt undirrituðu gagntilboði aðilavoru þrennir fyrirvarar í tilboðinu. Allir fyrirvararnir voru tímabundnir ogþví komi 8. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 ekki til skoðunar. Umræddlagagrein gildi einungis um ótímabundna fyrirvara en um það vitni ummæli ígreinargerð um 8. gr. laganna sem og fordæmi Hæstaréttar. Fyrsti fyrirvari gagntilboðsins sé umgreiðslumat stefnanda. Samkvæmt fyrirvaranum skyldi „svar við því liggja fyririnnan 15 virkra daga frá samþykki gagntilboðs ...“. Hringt hafi verið ístefnanda úr Landsbankanum og honum þann 14. desember 2015, sem sé innan 15virkra daga frestsins, þess efnis að fjármögnun væri tryggð. Strax í kjölfarsímtalsins þann sama dag hafi stefnandi hringt í þann löggilta fasteignasalasem sá um söluna og tjáð honum að svar lægi fyrir varðandi greiðslumatið og þvískyldi fella fyrirvarann niður sem hafi og verið gert. Þetta hafifasteignasalinn Jason Guðmundsson staðfest í tölvupósti til lögmanns stefnda. Ífyrirvaranum, að svar skyldi liggja fyrir innan 15 virkra daga frá samþykkigagntilboðs, hafi ekki verið tekið fram á hvaða formi svar skyldi liggja fyrirog því hafði stefnandi val um það á hvaða formi svarið kæmi, enda gæti hannsýnt fram á slíkt síðar meir ef deilt yrði um það. Stefnandi bendir á að skýra berifyrirvara í kaupsamningum um fasteignir þrengjandi skýringu ef fleiri kostirvið skýringu eru fyrir hendi og að þeim verði ekki beitt í ríkara mæli en efnifyrirvarans gefi tilefni til. Samkvæmt þessu beri að skýra fyrirvarann skv.orðanna hljóðan en fyrirvarinn sé skýr um það að svar skuli liggja fyrir innan15 virkra daga frá samþykki gagntilboðs. Í ljósi þess að ekkert sé tekið framum á hvaða formi svar skuli liggja fyrir sé munnlegt svar nægjanlegt. Samkvæmtalmennum sönnunarreglum beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að svar hafilegið fyrir innan frests og þá sönnunarbyrði hafi stefnandi axlað meðframlagningu tölvupósts. Samkvæmt fyrirvara nr. 2 ígagntilboðinu skyldi sala á eign stefnanda ganga eftir innan 20 daga frásamþykki gagntilboðsins. Hefði stefnandi ekki staðfest innan þess tíma að eignhans væri seld eða að hann félli frá þessum fyrirvara, hefði stefnda heimildtil að falla frá gagntilboðinu án nokkurra bóta til handa stefnanda. Samþykktkauptilboð í eign stefnanda hafi legið fyrir þann 25. nóvember 2015 og þar meðhafi fyrirvarinn verið felldur úr gildi. Stefnandi hafi því verið búinn aðselja eign sína innan 20 daga frá undirritun gagntilboðsins. Stefnandi undirritaðisíðar, þ.e. 25. janúar 2016, formlegan kaupsamning um sölu á eign sinni. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 70/2015, umsölu fasteigna og skipa, hafi fasteignasali réttindi og beri skyldur semopinber sýslunarmaður. Yfirlýsingu fasteignasalans á dskj. 7 beri að skoða ogtúlka í því ljósi en samkvæmt 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991,um meðferðeinkamála, skuli efni opinbers skjals talið rétt þar til annað sannast ef þaðvarðar tiltekin atvik sem er sagt að hafi gerst í embætti eða sýslan útgefanda.Stefnandi áréttar að hanntelji fyrirvarana hafa verið fellda niður með réttmætum hætti. Þá telurstefnandi að yfirlýsing stefndu á dskj. 9, um niðurfellingu/riftunkauptilboðsins, sé alltof seint fram komin og því eigi sjónarmið um tómlætistefndu við. Stefnandi og stefnda rituðu undir kauptilboð þann 25. nóvember2015. Fyrirvararnir hafi því gilt til 16. desember 2015. Hefði stefnda ætlað aðbera fyrirvarana fyrir sig og rifta/fella niður gagntilboðið hefði hún þurft aðgera það strax, eða að minnsta kosti mjög fljótlega eftir að þeir runnu sittskeið á enda. Þess í stað hafi stefnda beðið í þrjá og hálfan mánuð með aðtilkynna stefnanda að hún hygðist fella niður/rifta gagntilboðinu en á þeimtíma var stefnandi í óða önn að gera allt klárt fyrir flutninga enda ekki búistvið öðru en að staðið yrði við kaupin. Þá beri líka að líta til þess að stefnda var í samskiptum viðfasteignasöluna Mikluborg vegna sölunnar fram til 15. febrúar 2016 þar sem húnveitti atbeina sinn til að salan gæti farið fram, sbr. dskj. 15 og 16. Íþessum samskiptum hafi stefnda í raun verið að stuðla að því að kaupin gætufarið fram enda hafi hún alltaf svarað smáskilaboðum starfsmannafasteignasölunnar fljótt og yfirleitt með mjög jákvæðum hætti, þ.e. meðbrosköllum. Í þessum samskiptum hafi stefnda aldrei minnst á að fyrirvörum hafiekki verið mætt og hún ætlaði af þeim sökum að rifta/fella niður gagntilboðiðeins og eðlilegt hefði verið ef hún hefði haft hug á því. Þá hafi aldrei neittneikvætt komið frá stefndu allan þann tíma sem hún var í samskiptum viðstarfsmenn fasteignasölunnar. Á þessum tíma megi segja að með gjörðum sínumhafi stefnda verið búin að fyrirgera rétti sínum til að bera fyrir sigfyrirvarana. Þá beri að geta þess að á þeim tíma semstefnda var í samskiptum við fasteignasöluna, þ.e. í janúar og febrúar 2016,hafi stefnandi verið tilbúinn með fjármögnun og skilyrtu veðleyfin legið fyrir.Þá hafi fasteignasalan Miklaborg verið búin að útbúa drög að kaupsamningi, semer dagsettur 12. febrúar 2016, sem tókst á við vandamálið vegna lánsins hjáLífeyrissjóði verslunarmanna. En líkt og sjá megi af gögnum málsins vorustarfsmenn fasteignasölunnar í miklum samskiptum við lánardrottna stefndu vegnamálsins allan janúar og meirihluta febrúar 2016. Í raun hafi allt verið tilbúiðfyrir undirritun kaupsamnings og enginn hafði hugmynd um að stefnda hefði hug áað rifta/fella niður gagntilboðið. Það eina sem vantaði hafi verið að stefndamætti til kaupsamnings þegar hún, síðan öllum að óvörum, lét lögmann sinn sendaniðurfellingu/riftun kauptilboðs þann 1. mars 2016, meira en þremur mánuðumeftir undirritun gagntilboðsins. Í seinni málsgrein yfirlýsingar stefnduum niðurfellingu/riftun, dags. 1. mars 2016, komi fram að stefnda telji aðforsendur kauptilboðs hafi verið rangar þar sem veðbönd fasteignar voruvantalin og eignarhluti stefndu því minni sem því nemur. Telji stefnda þvíkauptilboðið ekki skuldbindandi fyrir sig og að hún hafi mátt treysta sérfræðiráðgjöffasteignasala í þeim efnum. Stefnandi vill í fyrsta lagi benda á aðhann geti ekki borið ábyrgð á vantöldum veðböndum í gagntilboði stefndu. Í öðrulagi vill stefnandi benda á að það hljóti að standa stefndu nær að hafa yfirsýnyfir hvaða veðbönd hvíla á eign hennar og því sé ekki hægt að fella niður eðarifta kauptilboði á þeim grundvelli. Í þriðja lagi bendir stefnandi á að hannog stefnda undirrituðu veðbandayfirlit, sem prentað er þann 26. nóvember 2015eða daginn eftir að gagntilboðið var undirritað. Þá þegar hafði stefndavitneskju um veðbönd á eign sinni og hefði getað gert athugasemd við vantalinveðbönd í gagntilboði sínu teldi hún tilefni til. Það hafi hún ekki gert og þvístoði ekki fyrir hana að koma löngu seinna með mótbárur þess efnis að veðböndhafi verið vantalin. Stefnandi bendir á að skv. 1. mgr. 31.gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, geti kaupandi haldið fast við kaup ogkrafist efnda, ef það er á valdi seljanda að bæta úr og efndir myndu ekki leiðatil slíks óhagræðis eða kostnaðar fyrir hann að það væri í verulegu ósamræmivið hagsmuni kaupanda af því að fá réttar efndir. Í máli þessu sé ljóst aðstefnandi getur haldið fast við kaupin og krafist efnda, enda sé það á valdistefndu sem þinglýsts afsalshafa að afsala eigninni til stefnanda gegn greiðslukaupverðsins. Þá sé og ljóst að sú kvöð á stefndu að standa við gerða samningamyndi ekki leiða til slíks óhagræðis eða kostnaðar fyrir hana enda bauð húneignina upphaflega til sölu í gegnum fasteignasölu, gerði gagntilboð gegnupphaflegu kauptilboði stefnanda, auk þess sem hún fengi greitt fyrir eigninasamkvæmt samningi aðila. Þá vísar stefnandi til þess að hann var að kaupa þessaeign í kjölfar skilnaðar og því gríðarlegt hagsmunamál fyrir hann að fá eigninaafhenta en hann hafi verið búinn að sýna börnunum sínum eignina og geraráðstafanir í tengslum við það. Stefnandi er nú þegar farinn að hugsaum eignina líkt og hún væri hans eigin og greiði lögbundna brunatryggingu aukþess sem hann hafi þinglýst gagntilboðinu á eignina. Varðandi fjárkröfu þá hafistefnanda verið gert að greiða stimpilsekt að fjárhæð 24.200 kr. þegar hannþinglýsti samþykktu gagntilboði á eignina. Stimpilsektir byggi á heimild ílögum um stimpilgjald nr. 138/2013 en í 8. gr. laganna sé fjallað um álag ástimpilgjald. Ástæða þessa hafi verið að stefnda dró að mæta til undirritunarkaupsamnings. Þá hafi stefnandi þurft að geyma búslóð sína í leiguhúsnæði oghann hafi þegar greitt 118.862 kr. vegna þessa. Stefndu beri að greiðasér bætur vegna þessa kostnaðar þar sem hún rifti/felldi niður gagntilboðið meðólögmætum hætti. Þá þurfi stefnandi að greiða leigu þar sem hann búi nú, sem séhjá foreldrum hans. Stefnandi krefst þess að honum verði dæmdar bætur vegnaþessa að álitum en telur hæfilega viðmiðunarupphæð 150.000 kr. frá og með 1.mars 2016 þar til hann fái eignina afhenta. Hann miði við dagsetninguna 1. mars2016 vegna þess að á þeim degi lýsti stefnda yfir riftun/niðurfellingu ágagntilboði og því varð á þeim degi útséð með að stefnda myndi uppfylla skyldursínar skv. kaupsamningi aðila. Stefnandi byggir kröfur sínar ámeginreglum samningaréttar, kröfuréttar og fasteignakauparéttar, á lögum nr.40/2002, um fasteignakaup, aðallega 7. gr., 8. gr., 30. gr., 31. gr. og 34.gr.. Kröfu um málskostnað byggir stefnandiá 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og kröfu sína umvirðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt,þar sem hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur.Málsástæðurog lagarök stefndu Stefnda byggir á því að gagntilboðið íeign stefndu hafi innihaldið fjóra fyrirvara en ekki þrjá líkt og fram komi ístefnu. Sá fyrirvari sem snúi að húsfélagskostnaði kalli ekki á sérstakaumfjöllun. Þeir fyrirvarar, sem hafi á hinn bóginn verulega meiri þýðingu fyrirmál þetta, séu tveir tímabundnir fyrirvarar og einn ótímabundinn. Í fyrsta lagi sé fyrirvari um að greiðslumat skuli liggjafyrir innan 15 virkra daga, en þar segi að liggi greiðslumat ekki fyrir innanþess tíma skuli seljanda heimilt að rifta tilboðinu. Í öðru lagi sé gerður sáfyrirvari að tilboðsgjafi selji eign sína að Hjarðarhaga 44 innan 20 daga, enþar segi að hafi seljandi ekki staðfest innan þess tíma eða að hann falli fráfyrirvaranum innan sama tíma, heimili það seljanda að falla frá gagntilboðinuán nokkurra bóta fyrir kaupanda, og síðast en ekki síst sé gerður sá fyrirvariað kaupandi fari fyrst í kaupsamning á Hjarðarhaga áður en farið verði íkaupsamning um Skeljagranda. Þessi fyrirvari sé ótímabundinn. Þrátt fyrir framangreinda fyrirvara ogskyldu stefnanda að uppfylla þá og tilkynna stefndu, þá hafi allir frestirliðið án þess að tilkynningar bærust stefndu. Það hafi heimilað stefndu aðrifta/falla frá gagntilboðinu. Þá hafi veðskuldir verið vantaldar, hvorttveggja í gagntilboðinu um eign stefndu, sem og í söluyfirliti eignarinnar. Ábæði skjölin hafi vantað veðskuldir sem komu fram á veðbandayfirliti, sem sótthafi verið einum degi eftir undirritun gagntilboðsins. Telur stefnda að slíkarlykilforsendur hefði þurft að leiðrétta áður en til undirritunar kom, endabeinlínis rangt það sem segi í 16. gr. gagntilboðsins um að við tilboðsgerð ogsamþykki tilboðs hafi aðilar kynnt sér gaumgæfilega eftirtalin gögn sem skoðastsem hluti af kaupsamningi, það er þinglýsingarvottorð, vottorð FMR ogsöluyfirlit. Þá segi jafnframt í 19. gr. skilmála gagntilboðsins: „Tilboðiðbyggir á því að eignin sé án frekari kvaða og veðbanda en í því segir“. Því tilviðbótar segi í fyrirsögn, þar sem veðskuldir eignar eru tilgreinar:„Gagntilboð þetta byggir á því að eftirtaldar áhvílandi veðskuldir séu kaupandaóviðkomandi og að þeim skuli aflýst svo fljótt sem verða má:“ Fylgi þar á eftir listi yfir áhvílandi veðskuldir á 1. og 2.veðrétt eignarinnar. Þrátt fyrir framangreint ákvæði 16. gr.skilmálanna, liggi fyrir að aðilum hafi ekki verið kynnt veðbandayfirliti fyrren einum degi eftir undirritun og samþykki gagntilboðsins í eign stefndu.Veðskuldir sem taldar séu upp í gagntilboðinu séu þær sömu og tilgreindar eru ísöluyfirliti. Veðbandayfirlit hafi ekki verið undirritað fyrr en einum degieftir undirritun gagntilboðsins. Þá sé einnig ljóst að mistökin í gagntilboðinuvoru ekki leiðrétt en jafnframt ljóst að einum degi síðar hafi aðilar veriðlátnir skrifa undir veðbandayfirlitið eitt og sér. Stefnda hafi treystvinnubrögðum fasteignasölunnar, enda sé hún komin á áttræðisaldur og hafi lítiðsem ekkert vit á fasteignaviðskiptum. Engar tilkynningar hafi borist stefnduum að nokkrum þeim fyrirvörum sem gerðir voru hafi verið mætt. Stefnda hafiverið stödd í Bandaríkjunum fyrrihluta árs 2016 og hafi talið að framangreindkaup væru niður fallin. Hins vegar, og þó nokkru eftir undirritun gagntilboðsog eftir að frestir runnu út, hafi starfsmenn fasteignasölunnar Mikluborgarfarið að setja sig í samband við stefndu, og beint að henni ýmsum spurningum íformi smáskilaboða. Á stefndu hafi runnið tvær grímur þegar smáskilaboðstarfsmanna Mikluborgar tóku að innihalda skírskotun í „lögfræðinga og vesen“. Stefnda hafi óskað eftir aðstoðlögmanns, sem þann 26. febrúar 2016 sendi starfsmanni Mikluborgar tölvupóst þarsem kallað var eftir upplýsingum um hvort fyrirvörum í gagntilboði hefði veriðmætt. Í ljósi svara, sem bárust við fyrirspurn lögmanns, og, þrátt fyrir allt,bentu til þess að stefnandi hygðist ætla halda fast við samninginn, sendilögmaður fyrir hönd stefndu þann 1. mars 2016 bréf með yfirlýsingu umniðurfellingu/riftun á gagntilboðinu í eign stefndu. Þar hafi verið áréttað aðstefnda hefði fallið frá gagntilboðinu vegna fyrirvara sem ekki voruuppfylltir. Áréttað hafi verið að stefnda nýtti heimildir sínar samkvæmtgagntilboðinu til að falla frá/rifta gagntilboðinu. Enn fremur var því lýstyfir að vegna vantalinna veðbanda í kauptilboði hefði kauptilboðið þá þegarekki skuldbindingargildi fyrir stefndu. Þessu var mótmælt og í raun svarað meðáskorun, dags. 7. mars 2016, um að mæta til undirritunar kaupsamnings þann 10.mars 2016. Til þessa kaupsamningsfundar hafi stefnda ekki mætt og þann 22. mars2016 hafi borist staðfesting frá starfsmanni fasteignasölunnar Mikluborgar umað stefnandi hafi mætt til boðaðs kaupsamningsfundar þann 10. mars 2016 og lýstyfir greiðslugetu, ásamt því að „skjöl hefðu legið fyrir“ eins og greinir í tölvupóstinum. Í málavaxtalýsingu í stefnu sé því lýstað stefnda hafi skyndilega farið að halda því fram að lán sem hvíldi á eignhennar og stafaði frá Lífeyrissjóði verslunarmanna hafi ekki verið samþykkt ogundirritað af henni. Í þessu sambandi sé vísað í dskj. 43, sem innihaldi kærutil lögreglu, dags. 21. september 2015, vegna meintra brota gegn ákvæðum 1. mg.155. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Mál það varði fölsun RúnarsÁstþórs Ólafssonar, sem játað hafi á sig að hafa falsað undirritun stefndu álánaskjöl í því skyni að veita veðrétt í fasteign sinni. Enn hafi þessiveðréttur ekki verið afmáður þar sem málið sé enn í meðferð lögreglu. Stefndahafi ekki samþykkt þetta lán sem hluta af áhvílandi skuldum, enda sé það hvorkitalið fram á undirrituðu gagntilboði né söluyfirliti. Sýknu byggir stefnda á því aðfyrirvari er snýr að því að fyrst skyldi stefnandi fara í kaupsamning umfasteign sína að Hjarðarhaga áður en farið yrði í kaupsamning vegnaSkeljagranda, sé ótímabundinn. Gildi því fullum fetum ákvæði 8. gr. laga umfasteignakaup nr. 40/2002, sem kveði á um að kaupsamningur sem bundinn séfyrirvara um atvik, sem ekki hefur gengið eftir, falli sjálfkrafa niður aðtveimur mánuðum liðnum frá því að hann komst á. Þá hafi stefnanda borið að tilkynnastefndu að hann myndi standast greiðslumat innan 15 virkra daga frá undirritungagntilboðsins. Þá hafi honum einnig borið að tilkynna innan 20 daga frásamþykki gagntilboðsins að sala á fasteign hans að Hjarðarhaga 44 hefði gengiðeftir. Stefnandi hafi hvorki tilkynnt sér um fjármögnunina né söluna á eignsinni innan þess frests sem samið var um. Skjal frá stefnanda beri með sér aðhann hafi fyrst fengið staðfestingu á því að hafa staðist greiðslumat 17.desember 2015. Þá sanni framlögð skjöl að sala á fasteign stefnanda aðHjarðarhaga gekk ekki eftir innan 20 daga. Síðast sé þess að geta að gagntilboðaðila var undirritað 25. nóvember 2015 og með því tókst með aðilum skilyrturkaupsamningur. Fyrirvara stefnanda, að hann gengi fyrst til kaupsamnings umfasteign sína að Hjarðarhaga, hafi verið ótímabundinn og því samningur aðilafallið úr gildi 25. janúar 2016, sbr. 8. gr. laga nr. 40/2002, umfasteignakaup. Þess beri að geta að réttaráhrif 8. gr.laga nr. 40/2002, um fasteigakaup, sem eigi við um ótímabundna fyrirvara semþann síðastnefnda, séu þau, með hliðsjón af ákvæðinu sjálfu, lögskýringargögnumog dómaframkvæmd Hæstaréttar, að gagntilboðið féll sjálfkrafa niður og hafi þvíorðið ógilt tveim mánuðum frá undirritun þess. Því þurfti stefnda ekki aðtilkynna sérstaklega um það heldur gerðist það sjálfkrafa. Umniðurfellingu/riftun vegna tveggja fyrri fyrirvaranna tilkynnti stefndastefnanda með fullnægjandi hætti, sbr. 16. gr. laga nr. 40/2002, umfasteignakaup. Stefnda hafnar þeirri málsástæðustefnanda í stefnu þar sem vísað er í réttarstöðu fasteignasala, sbr. 8. gr.laga nr. 70/2015, um sölu fasteigna og skipa. Þrátt fyrir orðalag 1. mgr. 8.gr. laganna, sem kveður á um að fasteignsali hafi réttindi og beri skyldur semopinber sýslunarmaður, þá leiði það ekki til þess að tölvupóstar hafi slíkáhrif. Hvað þá þau afturvirku áhrif að stefnda teljist hafa fengið tilkynninguum að fyrirvaranum væri fullnægt áður en tímamark þeirra rann út. Tölvupósturfrá fasteignasala teljist ekki opinbert skjal í skilningi 3. mgr. 71. gr. laganr. 91/1991, þrátt fyrir tilgreiningu á réttarstöðu fasteignasala í 8. gr. lagaum sölu fasteigna og skipa nr. 70/2015. Sú tilgreiningin verði ekki skilin áannan hátt en þann að strangt sakarmat og sérfræðiábyrgð gildi um störffasteignasala. Í öllu falli geti fullyrðing fasteignasala, sem send er löngueftir að tilkynningarfrestur er runninn út, ekki haft þau réttaráhrif að húnteljist þar með hafa komið til stefndu, sem í öllu falli hefði þurft aðtilkynna um að fyrirvari væri uppfylltur innan þess frests sem áskilið var. Þaðsé ekki nægjanlegt að senda tilkynningu með þeim hætti að það fullnægi 16. gr.laga um fasteignakaup, heldur verður sendingin að fara á réttan stað ogmóttakandi hennar að vera réttur. Fullyrða megi að samningsaðilar séu alltafréttir viðtakendur slíkra tilkynninga nema annað sé beinlínis tekið fram ísamningi, eða leiði af honum. Í samningum um fasteignakaup komi einnig oftastfram, hvert sé heimilisfang (póstfang) samningsaðila, símanúmer og eftiratvikum tölvupóstfang. Það sé á áhættu sendanda að hann beini tilkynningum áréttan áfangastað. Fasteignasali, starfsmenn hans eða aðrir, sem komið hafafram fyrir hönd aðila við kaupin, verði almennt ekki taldir réttir viðtakendurslíkra tilkynninga. Þessum tilhæfulausu tilraunum til að aflétta fyrirvara, þarsem vísað er í tölvupóst fasteignasala sem segist hafa fengið símtal 14.desember, er alfarið hafnað sem ósönnuðum og röngum. Eina gagnið í málinu ervarðar fjármögnun virðist hafa borist fasteignasala 17. desember 2015. Beri þaðaugljóslega með sér að þá fyrst hafi legið fyrir að stefnandi fengi fjármögnun.Það breyti þó ekki þeirri staðreynd að stefndu var ekki tilkynnt þetta, hvorkiaf stefnanda, þrátt fyrir að hann hefði allar upplýsingar um hana, þ.e.símanúmer, tölvupóst, heimilisfang o.fl., né var henni tilkynnt þetta af hálfufasteignasala innan frestsins. Þar af leiðandi voru allar tilkynningar íalgjöru ósamræmi við áskilnað um fyrirkomulag tilkynninga samkvæmt lögum umfasteignakaup, sbr. 16. gr. laganna. Ekki hafi verið boðað tilkaupsamningsfundar fyrr en 2. mars 2016. Stefnandi hafði þá þegar samþykktgagntilboð í fasteignina að Hjarðarhaga. Það tilboð hafi verið bundið fyrirvaraum greiðslumat og fyrirvara um að hið samþykkta kauptilboð skyldi verða aðkaupsamningi fyrir 15. desember 2015 ella hefðu aðilar heimild til að riftakaupum. Stefnandi gekk hins vegar ekki til kaupsamnings um fasteignina aðHjarðarhaga fyrr en tæpum tveimur mánuðum frá því að kauptilboð var undirritað25. janúar 2016, en stefndi hafi gert ótímabundinn fyrirvara í kauptilboði, umað fyrst skyldi gengið til kaupsamnings um fasteignina að Hjarðarhaga áður enaf kaupsamningi yrði um Skeljagranda. Stefnda hafi með réttu talið að kaupinhefðu fallið niður. Stefnda hafi ekki notið leiðsagnar fasteignasalans um rétthennar í kjölfar þess að stefndi fullnægði ekki fyrirvörum kauptilboðsins. Stefnda byggir á því að henni hafi ekkiverið kunnugt um að stefnandi hygðist halda sig við kaupin fyrr en eftir að húnsneri heim úr ferð sinni til Bandaríkjanna eða 20. febrúar 2016. Þess beri aðgeta að ekki var sérstök þörf á tilkynningu eða yfirlýsingu frá stefndu til aðsamningurinn félli niður, heldur gerðist það sjálfkrafa.Sönnunarbyrðium það hvort skilyrðum fyrirvara hafi verið fullnægt hvíla á þeim sem skyldanhvílir á um að uppfylla fyrirvarann. Sú skylda hvíldi á stefnanda, sem ekkitilkynnti stefndu um að fyrirvara hefði verið mætt. Því féll samningur niður þáþegar, án tilkynningar. Stefnda telur að telja verði þaðmeginforsendu í fasteignakaupum að áhvílandi veðskuldir séu rétt tilgreindar ísöluyfirliti og í tilboði í ljósi þess að eignarréttur yfir fasteignum sé háðurþinglýsingu. Þá kemur einnig fram í 8. tölulið upplýsingaskjals fyrir seljendurfasteigna, sbr. dskj. 17, sem stefnda undirritaði á fasteignasölunni Mikluborg:„Allar breytingar sem kunna að verða á lánsfjárhæðum frá kauptilboði tilkaupsamnings eru háðar samþykki seljanda og alfarið á ábyrgð kaupanda aðgagnvart seljanda.“ Stefnda mótmælir því sem fram kemur ístefnu um að stefnda hafi fyrirgert rétti sínum til að beita fyrir sigfyrirvörum, eins og þar sé haldið fram. Stefnda hafi verið í samskiptum viðfasteignasölu eða öllu heldur svarað fyrirspurnum fasteignasölu, sem samkvæmtgögnum málsins voru stutt smáskilaboð um hvenær stefnda kæmi til landsins, hverværi síminn hjá tengdasyni hennar og hvernig staðan væri á láninu sem stafaðiaf fölsun á veðskuldabréfi. Öllum fyrirspurnum hafi verið svarað og það verðiekki metið stefndu til sakar að hafa ekki tekið sérstaklega fram í þessumsamskiptum að fyrirvörum væri ekki mætt. Það hafi hún hins vegar gert með þeimhætti sem áskilinn sé um tilkynningar í fasteignakaupum skv. 16. gr. laga nr.40/2002, um fasteignakaup, er hún óskaði aðstoðar lögmanns vegna málsins. Þá séeign ekki seld ef samningurinn er haldinn fyrirvörum. Því sé mótmælt málsástæðustefnanda um að eignin teljist hafa verið „seld“ í skilningi fasteignakaupalagastrax og skilyrt tilboð var undirritað þann 24. nóvember 2015. Tilvísanir íbroskalla og textaskilaboð í stefnu séu aðeins fyrirsláttur og sýni hvorki nésanni að stefnda hafi samþykkt framlengingu á neinum fyrirvörum. Þó stefndasvari skilaboðum eða öðrum erindum fasteignasala, hvort sem er með brosköllumeða ekki, þá hafi það ekki þau réttaráhrif að fyrirvörum sé aflétt. Kurteisistefndu í garð fasteignasala verði ekki metin henni í óhag, enda feli efnislegtinnihald umræddra skilaboða ekki í sér samþykki fyrir einu né neinu. Þvert ámóti mátti stefnda treysta því að samskipti hennar við fasteignasala, sem bæriþá skyldu að lögum að gæta hagsmuna hennar í hvívetna, yrðu ekki notuð gegnhenni á þann hátt sem málatilbúnaður stefnanda ber með sér. Málsástæðu stefnanda um að vantalinveðbönd hafi engin áhrif sé harðlega mótmælt. Beinlínis verði talið að afmálatilbúnaði stefnanda hafi hann sjálfur alls ekki talið gagntilboðið bindandiþar sem stefnandi vísi til þess í stefnu að veðbandayfirlit hafi veriðundirritað degi eftir undirritun gagntilboðs. Í því sambandi megi reyndar bendaá að stefnandi haldi því á sama tíma fram að aðilar hafi kynnt sér öll gögn viðundirritun gagntilboðs og vísi þar í staðlaða samningsskilmála sem algengir eruí kauptilboðum og kaupsamningum. Þá segi á síðu 7 í stefnu að „Þá þegar hafistefnda vitneskju um veðbönd á eigninni ...“en þar sé verið að vísa í að undirritun hafi átt sér stað daginn eftir. Orðalagí stefnu leiði til þess að stefnanda var ljóst að stefnda hafði ekki vitneskjuum vantalin veðbönd áður en kom að undirritun þessari, sem stefnda hafi gert ígóðri trú um að allt væri með felldu í þessum viðskiptum. Hún einfaldlega hafimátt treysta fasteignasalanum. Að öllu framangreindu sögðu beri einnigað sýkna stefndu af öllum öðrum kröfum stefnanda, enda byggjast þær á þeirrilykilforsendu að kaupsamningur aðila sé í gildi. Til viðbótar tilvitnuðum lagaákvæðumbyggir stefnda á meginreglum samninga- og kröfuréttar. Einnig byggi hún ámeginreglum réttarfars um skýra og ljósa kröfugerð, sbr. d- og e-lið 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þá er byggt á lögum nr.40/2002, um fasteignakaup, og lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991.Málskostnaðarkrafastefndu byggir á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum á 3.mgr. 129. gr., sbr. 1. mgr. 130. gr. laganna. Stefnda krefst þess að viðákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til áhrifa virðisaukaskatts, sbr. lögnr. 50/1988. Stefnda nýtur gjafsóknar samkvæmtgjafsóknarleyfi, útgefnu 7. júlí 2016, og krefst þess að málskostnaður verðidæmdur eins og málið sé eigi gjafsóknarmál.IV.Niðurstaða Fyrir liggur að gagntilboð sem stefndagerði stefnanda var samþykkt og undirritað af aðilum þann 25. nóvember 2015. Ísamningi aðila voru fyrirvarar, auk þess sem áskilið var að fyrir lægiyfirlýsing húsfélags sem leggja átti fram innan fimm virkra daga frá samþykkigagntilboðs. Ágreiningur aðila snýr ekki að yfirlýsingu húsfélags. Fyrirvarivar um greiðslumat stefnanda og svar við því skyldi liggja fyrir innan 15virkra daga frá samþykki gagntilboðs, ella hefði seljandi heimild til að riftatilboðinu. Jason Guðmundsson, löggiltur fasteignasali og eigandifasteignasölunnar Mikluborgar, sem annaðist sölumeðferð eignar stefndu, bar ívitnaskýrslu við aðalmeðferð að greiðslumatið hefði legið fyrir innantilskilins frests. Lánveitnandi hafi hringt í stefnanda 14. desember 2015 oghann hefði svo tilkynnt sér þetta símleiðis sama dag. Seljanda væri í slíkumtilvikum kynnt niðurstaðan, ýmist með tölvupósti eða símleiðis. Varðandifyrirvarann um sölu fasteignar stefnanda innan 20 daga þá hafi samþykktkauptilboð í hana legið fyrir 25. nóvember og þeim fyrirvara hafi því veriðrutt úr vegi þar sem komin var á sala á eigninni. Jason Kr. Ólafsson,aðstoðarmaður fasteignasala á Mikluborg, sem tók niður tilboð stefndu og var ísamskiptum við stefndu eftir að gagntilboð var undirritað, gaf einnig skýrsluvið aðalmeðferð. Hann kvaðst hafa hitt stefndu og farið yfir stöðu mála og húnhafi verið látin vita að fjármögnun kaupanna væri klár af hálfu stefnanda. Húnhafi ekki gert neinar athugasemdir og hann hafi aldrei grunað að stefnda myndiekki standa við samninginn eða haft uppi mótbárur fyrr í lok febrúar 2016. Í gagntilboði var jafnframt áskilnaðurfrá stefnanda um að fyrst yrði farið í kaupsamning um eign stefnanda áður enfarið yrði í kaupsamning um Skeljagranda. Líta verður svo á að stefnandi hafiþarna verið að tryggja sig fyrir því að þurfa ekki að inna greiðslu af hendivið undirritun kaupsamnings fyrr en hann hefði fengið greiðslu við kaupsamningum sölu eignar sinnar með því að fá samþykki stefndu fyrir því. Ekki verðurhins vegar litið svo á að stefnanda hefði ekki verið heimilt að leysa þáfjármögnun með öðrum hætti. Ekki verður því fallist á með stefndu að hér sé umað ræða fyrirvara sem falli undir 8. gr. fasteignakaupalaga og leiði til þessað kaupsamningur falli niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á. Vitnið, Jason Guðmundsson fasteignasali,bar við aðalmeðferð að öll lánaskjöl hefðu verið tilbúin af hálfu stefnandafyrir lok desember 2015 og þær tafir sem urðu á því að gengið var tilkaupsamnings hafi stafað af láni, upphaflega að fjárhæð 3.500.000 kr., útgefnu26.1.2007, hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna sem hvíldi á 5. veðrétti umræddrarfasteignar stefndu, sem stefnda byggir á að samþykki sitt fyrir veðsetningu áhafi verið falsað. Stefnda byggir á því að við tilboðsgerðog samþykki tilboðs hafi veðskuldir, sem fram komu á veðbandayfirliti veriðvantaldar, sem og á söluyfirliti eignarinnar eignarinnar, Veðbandayfirlit hafiverið sótt einum degi eftir undirritun gagntilboðsins og henni kynnt það fyrstþá. Jason Guðmundsson fasteignasali bar að undantekningarlaust lægju öll gögn,svo sem veðbandayfirlit, þinglýsingarvottorð og söluyfirlit, fyrir viðundirritun tilboða og kaupsamning. Þá sé tekið fram í 16. gr. kaupsamnings aðaðilar hafi við tilboðsgerð og samþykki tilboðs kynnt sér gaumgæfilega gögn semteldust hluti af kaupsamningi og undir tilboðið ritar stefnda þann 25. nóvember2015. Veðbandayfirlit, dags. daginn eftir, er framlagt í málinu og á það ritarstefnda upphafsstafi sína og ekkert liggur fyrir um að hún hafi þá gert athugasemdirvarðandi þetta atriði, enda mátti henni sem eiganda fasteignarinnar vera ljósthvaða veðbönd hvíldu á henni. Þá liggur fyrir í málinu kæra þáverandi lögmannsstefndu, dags. 21. september 2015, vegna meintra brota gegn ákvæðum 1. mgr.155. gr. almennra hegningar laga, nr. 19/1940, þar sem fram kemur aðnafngreindur aðili hafi án vitundar og heimild stefndu fært inn nafn hennar áumrætt veðskuldabréf, sem hvílir á 5. veðrétti. Enginn vafi leikur þannig á þvíað stefndu var fullkunnugt um að umrætt lán hvíldi á eigninni. Fram kom ívitnisburði Jasonar Guðmundssonar að algengt væri að fólk kysi að birta ekkiöll áhvílandi lán í söluyfirliti þar sem það færi í birtingu á netinu. Ástæðaþess að í gagntilboði vantaði veðskuldir væri að tilboðið væri prentað vélræntút úr söluyfirlitinu. Alkunna væri að við frágang kaupsamnings hefðu oft orðiðbreytingar á veðböndum frá tilboðsgerð og jafnvel komin fjárnám á eignir, en úrslíkum málum væri leyst við kaupsamningsgerð. Vitnin Jason Guðmundsson fasteignasali,Jason Kr. Ólafsson, aðstoðarmaður fasteignasala, og Ólafur Finnbogason,löggiltur fasteignasali hjá Mikluborg, báru allir við aðalmeðferð að í janúarog febrúar 2016 hefði verið unnið að því að leysa vandamál varðandi áhvílandilán hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna í samvinnu við stefndu, stefnanda ogLífeyrissjóð verslunarmanna til þess að stefnda þyrfti ekki að greiða uppumrætt lán meðan kærumálið væri til meðferðar hjá lögreglu. Þegar lausn hafilegið fyrir, sem var á þá leið að lífeyrissjóðurinn féllst á að hleypa lánistefnanda fram fyrir sitt lán og að stefnandi gæti greitt af láninu þangað tilniðurstaða fengist í kærumálinu, hafi ekkert verið til fyrirstöðu um að gangafrá kaupsamningi. Ólafur Finnbogason bar við aðalmeðferð að hann hefði komið aðmálinu í janúar 2016 og þá hafi þeir átt fund með stefndu. Rædd hafi veriðóvissan með lífeyrissjóðslánið. Þá kvaðst hann hafa verið í símasambandi viðstefndu. Þá hafi hann verið í sambandi við Guðjón, tengdason hennar, sem húnmuni hafa leitað til varðandi aðstoð. Ólafur kvaðst hafa fengið símanúmerGuðjóns hjá stefndu og sent henni tölvupóst 12. febrúar 2016 þar sem stefnandivar farinn að ókyrrast og hafi viljað klára málið. Hann kvaðst hafa haftsamband við Guðjón eftir að stefnda hafði sent honum símanúmer hans um miðjanfebrúar og gert honum grein fyrir því að stefnda væri bundin af gagntilboðinu.Ólafur bar að stefnda hefði aldrei í ferlinu gert athugasemdir við fjármögnunstefnanda eða haldið fram að hún hafi ekki fengið tilkynningar varðandi fyrirvarana.Með vísan til framburð framangreindra vitna er ósönnuð sú fullyrðing stefndu ígreinargerð að henni hafi fyrst orðið kunnugt um að stefnandi héldi fast viðefndir á samningi aðila þann 20. febrúar 2016. Í aðilaskýrslu við aðalmeðferð bar stefndaþví við að hún hefði síðast verið í sambandi við fasteignasöluna í febrúar 2016og hefði litið svo á að málið væri úr sögunni. Stefnda kvaðst ekki hafa áttaðsig á því hvað verið var að ræða á tveimur fundum í janúar og febrúar 2016,þetta hafi verið of flókið. Þá kvaðst hún hafa verið erlendis 12.-20. febrúar2016 og ekki hafa verið boðuð til kaupsamningsfundar þann 10. mars 2016.Aðspurð kvað stefnda aðalástæðu þess að hún vildi ekki standa við samninginnvera umrætt lán hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna. Boðað var til kaupsamnings þann 10.mars 2016 og mætti stefnandi þar og lýsti yfir greiðslugetu og bauð framgreiðslu, en stefnda mætti ekki. Ekkert liggur fyrir um það í málinu aðstefnda hafi gert athugasemdir við það að sér hafi ekki verið tilkynnt um aðfyrirvörum í samningi aðila hafi verið mætt, fyrr en með bréfi lögmanns hennar1. mars 2016. Í tölvupósti, dags. 26. febrúar 2016, staðfesti Jason Guðmundssoní svari við fyrirspurn þáverandi lögmanns stefndu að öllum fyrirvörum kaupsamningshefði verið mætt, fyrirvari um fjármögnun og greiðslumat hefði fallið niður 14.desember 2015 og samþykkt kauptilboð í eign stefnanda hafi legið fyrir þann25.11.2015. Þá lagði hann til að stefnt yrði að kaupsamningi á mánudeginum áeftir. Það var síðan fyrst, sem áður segir, með bréfi lögmanns stefndu, dags.1. mars 2016, að stefnda lýsir því yfir að hún telji sig ekki bundna aðundirritun kauptilboðs, dags. 25.11.2015. Þar er byggt á því að stefnandi hafiekki uppfyllt þau skilyrði og þá fyrirvara sem tilgreindir hafi verið ítilboði. Þá er vísað til þess að veðbönd hafi verið vantalin í kauptilboði.Stefnda rifti því kauptilboði, dags. 25.11.2015. Hefði stefnda ætlað að bera fyrir sigað fyrirvörunum hafi ekki verið mætt hefði hún þurft að gera það strax eðafljótlega eftir að þeir runnu skeið sitt á enda, en hún var í samskiptum viðfasteignasöluna allt til 15. febrúar 2016 og sýndi með því af sér tómlæti. Þáþykir ósannað að stefnda hafi ekki notið leiðsagnar starfsmanna fasteignasölunnar,en fyrir liggur að þeir lögðu í umtalsverða vinnu við að leysa vandamálvarðandi umrætt lífeyrissjóðslán á fasteign stefndu. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr.40/2002, um fasteignakaup, er samningur um kaup á fasteign bindandi þegarskriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, endafelist í því skuldbinding um greiðslu tiltekins kaupverðs og afhendingufasteignar. Að því virtu sem að framan er rakið komst á bindandi kaupsamningurum fasteignina Skeljagrandi 2, 107 Reykjavík, eignarhluti merktur 010201,fastanúmer 2023694, með undirritun stefndu og stefnanda þann 25. nóvember 2015.Þá liggur fyrir skv. framansögðu að fyrirvörum í tilboði var mætt. Þrátt fyrirað ekki komi fram í samþykktu gagntilboði fjárhæð umræddrar veðskuldaráhvílandi á 5.veðrétti umræddrar fasteignar þá liggur fyrir lausn á því málisem ekki er íþyngjandi fyrir stefndu eða leiðir til slíks óhagræðis fyrirstefndu að það væri í verulegu ósamræmi við hagsmuni stefnanda af því að fáréttar efndir, sbr. 31. gr. fasteignakaupalaga, nr. 40/2002. Með vísan tilþessa verður fallist á 1. dómkröfu stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði. Varðandi fjárkröfu stefnanda þá gerirhann kröfu um greiðslu stimpilsektar vegna þinglýsingar á samþykktu gagntilboði,þar sem skv. 8. gr. laga nr. 138/2013 kemur fram að álag greiðist til viðbótarstimpilgjaldi ef gjaldskylt skjal er afhent til þinglýsingar eftir eindaga, semer tveimur mánuðum eftir að það er undirritað. Dráttur á því að gengið væri tilkaupsamningsgerðar var af ástæðum er vörðuðu stefndu en stefnanda hefði verið ílófa lagið að þinglýsa umræddu skjali innan frestsins til þess að komast hjágreiðslu álags á stimpilgjald. Stefnda verður því sýknuð af þessari kröfustefnanda. Stefndi gerir kröfu um að stefnda greiði sér kostnað sem hann hafilagt út vegna leigu á geymslu fyrir búslóð sína frá frá 4. mars 2016 til 31.maí 2016, samtals 118.862 kr., þar sem til þessa kostnaðar hefði ekki komið efstefnda hefði ekki rift gagntilboðinu með ólögmætum hætti. Fallast ber á þessakröfu með vísan til 30. gr., sbr. 34. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup.Stefnda greiði stefnanda þessa fjárhæð með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.frá því mánuði eftir þingfestingu þessa máls til greiðsludags. Ekki verður hins vegar fallist á kröfustefnanda um greiðslu leigu að álitum, þar sem ekki liggur fyrir um aðstefnandi hafi innt af hendi leigu en hann kveðst búa hjá foreldrum sínum, ogverður stefnda því sýknuð af þessari kröfu. Að fenginni þessari niðurstöðu ber aðdæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað eins og nánar greinir ídómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þar meðtalin málflutningsþóknun lögmanns hennar, telst hæfilega ákveðinn eins og nánarer kveðið á um í dómsorði. Vegna embættisanna dómara hefuruppkvaðning dóms dregist umfram frest skv. 115. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Aðilar eru sammála dómara um að ekki sé þörf áendurflutningi málsins.ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð: Stefnda, Hulda Björk Ingibergsdóttir,gefi út afsal til stefnanda, Jóhannesar Braga Björnssonar, fyrir eignarhlutamerktum 010201, fastanúmer 2023694, í fasteigninni Skeljagranda 2, 107Reykjavík, ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, þ.m.t.tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum, gegn greiðslu stefnanda á36.500.000 kr. allt í samræmi við undirritað gagntilboð aðila, dags. 25.nóvember 2015. Stefnda greiði stefnanda 118.862 kr.með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá 15. janúar 2016 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 1.900.000 kr.í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jóhannesar Más Sigurðarsonarhdl., 1.700.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 38/2016
Kærumál Varnarþing
H kærði úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem ógildingarmáli hans gegn handhafa veðskuldabréfs var vísað frá dómi á þeirri forsendu að málið hefði verið höfðað á röngu varnarþingi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að mál til ógildingar á veðskuldabréfi skyldi höfða í þeirri þinghá þar sem bréfinu var eða yrði þinglýst, sbr. 2. mgr. 120. gr. laga nr. 91/1991. Bréfinu hafði upphaflega verið þinglýst á eign í Reykjavík árið 1988, en flutt yfir á fasteign í Garðabæ tveimur árum síðar. Samkvæmt þessu bar að höfða málið í þinghá Héraðsdóms Reykjaness, en í henni væri eignin sem veðskuldabréfið var þinglýst á. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa málinu frá héraðsdómi því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. janúar 2009, en kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur handhafa veðskuldabréfs var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í kæru kemur fram að lögmanni sóknaraðila hafi borist vitneskja um hinn kærða úrskurð 28. desember 2015 og eru ekki efni til að miða við annað en að svo hafi verið. Barst kæran því innan lögbundins kærufrests, sbr. 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. 120. gr. laga nr. 91/1991 skal höfða mál til ógildingar á veðskuldabréfi í þeirri þinghá þar sem því var eða yrði þinglýst. Veðskuldabréfi því, sem um ræðir í málinu, var þinglýst 26. júlí 1988 hjá Borgarfógetaembættinu í Reykjavík á tilgreinda fasteign að Stigahlíð 35 í Reykjavík. Hinn 23. október 1990 var bréfinu síðan þinglýst á fasteignina Naustahlein 7 í Garðabæ og fyrrnefnda fasteignin jafnframt leyst undan veðbandi. Samkvæmt þessu ber að höfða málið í þinghá Héraðsdóms Reykjaness, en í henni er eignin sem veðskuldabréfinu var þinglýst á svo sem rakið hefur verið, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla og reglugerð nr. 395/1998 um dómþinghár og þingstaði, eins og henni var breytt með með reglugerð nr. 1109/2010. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 107/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. febrúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. febrúar 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 21. febrúar 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 720/2016
Gjaldþrotaskipti Riftun Framsal kröfu Réttaráhrif dóms Auðgun
Þb. M ehf. höfðaði mál aðallega á hendur A ehf. en til vara gegn K, S og F og krafðist þess aðallega að A ehf. en til vara K, S og F yrði gert að greiða sér 970.103.914 krónur með dráttarvöxtum. Var krafa þb. M gegn A ehf. reist á því að hún hefði myndast við kaup A ehf. á hlutabréfum í L&H hf. af L&H ehf. Hafði L&H ehf. framselt kröfu sína um söluverð bréfanna til M ehf. og síðar hafði M ehf. framselt kröfuna til L Ltd. Þb. M ehf. vísaði til þess að með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2012 hefði framsali M ehf. á kröfunni til L Ltd. verið rift og væri því þb. M ehf. réttur aðili að kröfunni. A ehf. bar því meðal annars við að krafan hefði liðið undir lok með samkomulagi um niðurfellingu kröfu L Ltd. á hendur A ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkomulag um eftirgjöf kröfunnar hefði hvorki verið bindandi gagnvart þb. M ehf. né hefði A ehf., sem var grandsamur um riftun framsalsins, losnað á þennan hátt undan skuldbindingu sinni. Þá var í dómi Hæstaréttar vísað í dóm réttarins frá 2. júní 2016 í máli nr. 479/2015 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að með því að fá fyrrnefndan héraðsdóm birtan fyrir L Ltd. og lýsa því jafnframt yfir að felld væri niður skuld félagsins samkvæmt viðskiptareikningi hefði þb. M ehf. fullnægt skilyrðum þess dóms og hefði hann því að svo búnu farið með umrædd kröfuréttindi. Samkvæmt því var talið að þb. M ehf. væri réttur aðili til að sækja mál til efnda á þessum kröfuréttindum sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá bar A ehf. fyrir sig að yrði dómkrafa þb. M ehf. á hendur sér tekin til greina myndi þrotabúinu hlotnast óréttmæt auðgun, þar sem honum hefði ekki verið gert að standa L Ltd. aftur skil á endurgjaldi sem hann hefði notið úr hendi þess félags fyrir framsal kröfunnar á A ehf. Var talið að það væri ekki á færi A ehf. að leitast við að rétta hlut L Ltd. vegna afleiðinga fyrrnefnds héraðsdóms enda hefði félaginu verið í lófa lagið að gæta hagsmuna sinna af því tilefni eftir reglum 2. málsl. 143.gr., sbr. 6. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var krafa þb. M ehf. gegn A ehf. því tekin greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og MarkúsSigurbjörnsson.ÁfrýjandinnAurláki ehf. skaut málinu til Hæstaréttar 20. október 2016. Hann krefst sýknuaf kröfu áfrýjandans þrotabús Milestone ehf. og málskostnaðar úr hendi hans íhéraði og fyrir Hæstarétti.Áfrýjandinnþrotabú Milestone ehf. skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2016. Hannkrefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjandanumAurláka ehf. gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti, en málskostnaðurmilli sín og gagnáfrýjenda verði felldur niður. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjendumverði gert óskipt að greiða sér 970.103.914 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. mars 2012 tilgreiðsludags ásamt málskostnaði í héraði og fyrir Hæstarétti, en málskostnaðurmilli sín og áfrýjandans Aurláka ehf. verði þá felldur niður á báðum dómstigum.Gagnáfrýjandinn Karl EmilWernersson áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. janúar 2017. Hann krefstsýknu af kröfu áfrýjandans þrotabús Milestone ehf. og málskostnaðar úr hendihans í héraði og fyrir Hæstarétti.Steingrímur Wernersson áfrýjaðihéraðsdómi fyrir sitt leyti 18. janúar 2017, en bú hans var tekið tilgjaldþrotaskipta 1. nóvember sama ár. Hefur þrotabúið tekið við aðild að málinuog krefst þess aðallega að „varasökinni verði vísað heim í hérað til munnlegrarmeðferðar og dómsálagningar“, en til vara að það verði sýknað af kröfuáfrýjandans þrotabús Milestone ehf. Þá krefst gagnáfrýjandinn málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti úr hendi þess áfrýjanda.Gagnáfrýjandinn Friðrik Arnar Bjarnasonáfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. janúar 2017. Hann krefst aðallegasýknu af kröfu áfrýjandans þrotabús Milestone ehf., en til vara að fjárhæðhennar verði lækkuð. Þá krefst hann þess að þeim áfrýjanda verði gert að greiðasér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. IMilestone ehf. mun hafa veriðstofnað á árinu 1988 sem hlutafélag og borið þá annað heiti, sem breytt var íþetta horf 2004 þegar hluthafar munu hafa verið gagnáfrýjandinn Karl, bróðirhans Steingrímur Wernersson og systir þeirra. Samkvæmt ársreikningi fyrirsamstæðu Milestone ehf. vegna ársins 2007, sem gerður var 14. febrúar 2008,voru hluthafar í félaginu þá orðnir Leiftri Ltd. með 44,6% hlut,gagnáfrýjandinn Karl með 28,2% og Steingrímur með 22,2%, en ekki var þar getiðum eignarhald að félaginu að öðru leyti. Þeir tveir síðastnefndu sátu þá ístjórn Milestone ehf., gagnáfrýjandinn Karl sem formaður, og var jafnframtnafngreindur maður í starfi forstjóra. Undir samstæðuna heyrðu ýmis dótturfélögí fullri eigu Milestone ehf., þar á meðal L&H eignarhaldsfélag ehf., semmun þá hafa átt næstum öll hlutabréf í Lyfjum og heilsu hf. Samkvæmtársreikningnum voru heildareignir samstæðunnar taldar að andvirði391.627.000.000 krónur í árslok 2007 og eigið fé hennar 69.513.000.000 krónur.Eins og nánar er rakið í dómi Hæstaréttar 28.apríl 2016 í máli nr. 74/2015 mun Leiftri Ltd. hafa verið skráð ífyrirtækjaskrá Bresku Jómfrúareyjanna 25. maí 2005 með hlutafé að nafnvirði39.733 evrur og gagnáfrýjandinn Karl þá átt sæti í stjórn félagsins ásamtfjórum öðrum mönnum. Mun heimilisfesti Leiftra Ltd. hafa verið flutt fráupphaflegu aðsetri til Hollands í nóvember 2007 og hluthafar í félaginu þá veriðgagnáfrýjandinn Karl með um 65% hlut og Steingrímur með um 35% hlut.Af gögnummálsins verður ráðið að áfrýjandinn Aurláki ehf. hafi verið stofnaður í febrúar2008 og upphaflega borið heitið GÓ1 ehf., en á hluthafafundi, sem gagnáfrýjandinnKarl hélt 31. mars 2008 ásamt Steingrími Wernerssyni, var heiti félagsinsbreytt og gagnáfrýjandinn kjörinn formaður stjórnar þess en Steingrímurstjórnarmaður. Samkvæmt fyrirliggjandi fundargerð var jafnframt samþykkt þar aðáfrýjandinn Aurláki ehf. myndi kaupa allt hlutafé í Lyfjum og heilsu hf. aðnafnverði 296.500.000 krónur. Yrði kaupverðið alls 3.442.000.000 krónur, en þaraf yrðu greiddar 2.545.542.592 krónur með „yfirtöku skulda“, sem vísað var tilyfirlits frá Glitni banka hf. um, og með „skammtímaláni að fjárhæð 896.457.408ISK.“ Var nafngreindum forstjóra Milestone ehf. „veitt fullt og ótakmarkaðumboð til þess að skrifa undir samninga og önnur nauðsynleg skjöl vegnakaupanna.“2Í málinuliggur fyrir samningur dagsettur 31. mars 2008 milli L&H eignarhaldsfélagsehf. og áfrýjandans Aurláka ehf. Samkvæmt samningnum seldi fyrrnefnda félagiðáfrýjandanum hlutabréf að nafnverði 295.162.350 krónur í Lyfjum og heilsu hf.eða 99,9% alls hlutafjár í því félagi. Kaupverðið væri 3.441.622.800 krónur ogyrði það greitt með tvennu móti. Annars vegar með því að kaupandinn tæki yfirskuldir að fjárhæð 2.545.542.592 krónur, en í samningnum var vísað um þær tilyfirlits, sem teldist viðauki með samningnum. Í málinu liggur fyrir yfirlit,sem þar virðist hafa verið átt við. Í því voru talin upp fjórtán „langtímalán“í erlendum gjaldmiðlum með tilgreindum númerum, samtals að fjárhæð2.295.988.743,46 krónur með vöxtum, og í fimm liðum undir fyrirsögninni „PM“skuldir með tilteknum númerum, ýmist í innlendum eða erlendum gjaldmiðli, alls249.553.848,99 krónur með vöxtum, eða samanlagt 2.545.542.592,45 krónur. Áyfirliti þessu kemur ekki fram frá hverjum það stafaði, við hvern þessarskuldir hafi verið eða hver hafi borið þær, en efst á því stendur „L&Heignarhaldsfélag ehf. (kt. 681103-2440)“. Hins vegar átti eftir samningnum aðgreiða 896.457.408 krónur af kaupverðinu á þann hátt að sú fjárhæð skyldi vera„viðskiptaskuld milli kaupanda og seljanda og greiðast við fyrsta hentugleika.“Var því bætt við að vextir ættu að „reiknast í samræmi við lánasamning semgerður verður.“ Einnig var tekið fram í samningnum að hinir seldu hlutir væru„veðbanda- og kvaðalausir.“ Af hálfu seljandans var samningurinn undirritaðuraf forstjóra Milestone ehf., en af öðrum starfsmanni þess félags fyrir höndkaupandans „skv. umboði“.Þá liggurfyrir í málinu annar samningur dagsettur 31. mars 2008 milli Milestone ehf.,sem var nefndur kaupandi, og Moderna ehf., sem var sagður seljandi, enkennitala þess félags, sem tilgreint var í samningnum, var það sama og L&Heignarhaldsfélag ehf. bar samkvæmt áðursögðu. Í samningnum sagði að seljandinnætti kröfu á hendur áfrýjandanum Aurláka ehf. að fjárhæð 970.103.914 krónur ogværi hún seld með samningnum fyrir sömu upphæð. Væri kaupverðið greitt annarsvegar með kröfu kaupandans á hendur seljandanum og hins vegar með því aðseljandinn eignaðist kröfu á hendur kaupandanum að fjárhæð 189.998.648 krónur.Ofan við undirritanir á samningnum var heiti seljandans tilgreint sem „L&Heignarhaldsfélag ehf.“ Óumdeilt er í málinu að krafan á hendur áfrýjandanumAurláka ehf., sem framseld var á þennan hátt, hafi að stofni til verið sú, sem myndaðistmeð fyrstnefndum samningi og var að fjárhæð 896.457.408 krónur, en við hanabættust 73.646.506 krónur, sem hermt er í gögnum málsins að L&Heignarhaldsfélag ehf. hafi greitt fyrir áfrýjandann Aurláka ehf. af ótilgreindutilefni.Einnsamningur enn, einnig dagsettur 31. mars 2008, liggur fyrir í málinu, en hannvar milli Leiftra Ltd. sem kaupanda og Milestone ehf. sem seljanda. Í þessumsamningi sagði að seljandinn ætti kröfu á hendur áfrýjandanum Aurláka ehf. aðfjárhæð 970.103.914 krónur og væri hún seld kaupandanum fyrir þá upphæð. Værikaupverðið greitt með kröfu kaupandans á hendur seljandanum, en eftirviðskiptin stæðu eftir af henni 36.725.306 krónur. Samkvæmtútskrift af viðskiptareikningi Leiftra Ltd. úr bókhaldi Milestone ehf., sem tóktil tímabilsins frá 11. ágúst 2006 til 31. desember 2008, stóð Milestone ehf. ískuld við Leiftra Ltd. að fjárhæð 462.977.430 krónur áður en færsla var gerðvegna viðskipta, sem síðastnefndi samningurinn tók til. Sú færsla var dagsett31. mars 2008 með textanum „skuldajafnað“ og fjárhæðin 970.103.914 krónur tekinupp Leiftra Ltd. til skuldar, þannig að úr varð inneign Milestone ehf. hjáLeiftra Ltd., 507.126.484 krónur. Sú inneign leið undir lok og gott betur meðþví að Leiftra Ltd. voru með færslu dagsettri 1. september 2008 eignfærðar924.000.000 krónur vegna arðs á árinu 2007, en henni var á hinn bóginn eytt meðbakfærslu dagsettri 31. desember 2008. Um leið var Leiftra Ltd. færð nýfjárhæð, 220.836.000 krónur, til eignar vegna arðs á árinu 2007, en að þessugerðu stóð Leiftri Ltd. í skuld við Milestone ehf. samkvæmtviðskiptareikningnum, sem nam 286.290.484 krónum. Í skýrslu, sem áfrýjandinnþrotabú Milestone ehf. aflaði 12. mars 2010 frá nafngreinduendurskoðunarfyrirtæki, var lýst nokkrum atvikum varðandi áðurnefnda færslu meðdagsetningunni 31. mars 2008 og dregin af þeim sú ályktun að það „virðist þvísem viðskiptin með kröfuna á Aurláka ehf. hafi í raun átt sér stað í febrúar2009, en hafi hinsvegar verið dagsett aftur í tímann og færð á dagsetninguna31. mars 2008.“ Á þessu er ekki sérstaklega byggt í málinu.3BúMilestone ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 18. september 2009. Skiptastjórií þrotabúinu beindi 12. júlí 2010 samhljóða bréfum annars vegar tilgagnáfrýjandans Karls og hins vegar Steingríms Wernerssonar, í báðum tilvikumfyrir hönd Leiftra Ltd. Í bréfunum, sem send voru í ábyrgðarpósti, var vísaðtil kaupa Leiftra Ltd. á kröfu að fjárhæð 970.103.914 krónur af Milestone ehf.og staðhæft að síðarnefnda félagið hafi orðið ógjaldfært rúmlega hálfu árifyrir dagsetningu þeirra kaupa, en með þeim hafi Leiftri Ltd. fengið greiddakröfu á hendur Milestone ehf. að fjárhæð 462.977.430 krónur með skuldajöfnuði.Sú greiðsla hafi farið fram með óvenjulegum greiðslueyri og að auki verið áótilhlýðilegan hátt til hagsbóta Leiftra Ltd. á kostnað annarra lánardrottnaMilestone ehf. Af þeim sökum væri greiðslan riftanleg samkvæmt 134. og 141. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en að auki hafi í þessu tilvikiskort skilyrði til skuldajafnaðar og greiðsla að því leyti verið riftanleg,sbr. 100. og 136. gr. sömu laga. Með kaupunum hafi Milestone ehf. jafnframtveitt Leiftra Ltd. lán að fjárhæð 507.126.484 krónur, sem hafi verið óheimiltsamkvæmt 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, enda hafi lántakinnverið hluthafi í lánveitandanum. Samkvæmt því lagaákvæði bæri lántakanum aðendurgreiða fjárhæð lánsins með dráttarvöxtum. Þá hafi skuld Leiftra Ltd. viðMilestone ehf. verið lækkuð um 220.836.000 krónur 31. desember 2008 vegna arðsaf hlutum fyrrnefnda félagsins í því síðarnefnda. Ekki hafi verið fyrir hendiskilyrði samkvæmt XII. kafla laga nr. 138/1994 til að greiða arð til hluthafa íMilestone ehf. þegar ákvörðun hafi verið tekin um það á aðalfundi í félaginu14. febrúar 2008 og liti þrotabúið því á greiðsluna sem gjöf í skilningi 131.gr. laga nr. 21/1991. Með vísan til alls þessa var lýst yfir riftun á þessumráðstöfunum og þess krafist að Leiftri Ltd. greiddi áfrýjandanum þrotabúiMilestone ehf. 970.103.914 krónur með dráttarvöxtum. Af gögnum málsins verðurekki séð að þessum bréfum hafi verið svarað.Með ábyrgðarbréfitil áfrýjandans Aurláka ehf. 15. október 2010 tilkynnti skiptastjóri íáfrýjandanum þrotabúi Milestone ehf. að hann liti svo á að sú „ráðstöfun að losaAurláka ehf. undan skuld félagsins við Milestone ehf.“ hafi í senn falið í sérgjöf og verið ótilhlýðileg í skilningi 131. og 141. gr. laga nr. 21/1991 oghafi henni „nú verið rift.“ Af þessum sökum var skorað á áfrýjandann Aurlákaehf. að greiða þrotabúinu 970.103.914 krónur, sbr. 142. gr. sömu laga. Þessusvaraði lögmaður áfrýjandans Aurláka ehf. með bréfi 26. sama mánaðar, þar semfram kom að félaginu væri „fyrirmunað að skilja“ hvernig þrotabúið teldifélagið hafa auðgast með framsali kröfu Milestone ehf. til Leiftra Ltd., semþað hafi engan hlut átt að. Sagði einnig að krafan félli „í gjalddaga ídesember 2010 og mun umbjóðandi okkar efna skuldbindingu sína samkvæmt kröfunniá gjalddaga hennar.“4Áfrýjandinnþrotabú Milestone ehf. höfðaði mál, sem þingfest var í héraði 13. janúar 2011,á hendur Leiftra Ltd., áfrýjandanum Aurláka ehf., gagnáfrýjandanum Karli ogSteingrími Wernerssyni. Þar krafðist þrotabúið þess aðallega að rift yrði gjöfMilestone ehf. til Leiftra Ltd., sem hafi falist í afhendingu kröfu á henduráfrýjandanum Aurláka ehf. að fjárhæð 970.103.914 krónur, svo og greiðslumMilestone ehf. til Leiftra Ltd. annars vegar 31. mars 2008 á 462.977.430 krónumog hins vegar 31. desember sama ár á 220.836.000 krónum. Einnig var þesskrafist að „Leiftri ltd. skili stefnanda kröfu á hendur stefnda Aurláka ehf. aðupphæð kr. 970.103.914,-, gegn því að stefnandi felli niður skuld áviðskiptareikningi stefnda Leiftra ltd. að fjárhæð kr. 286.290.484,-.“ Þá varþess krafist að áfrýjandinn Aurláki ehf., gagnáfrýjandinn Karl og SteingrímurWernersson yrðu dæmdir óskipt til að greiða þrotabúinu 970.103.914 krónur meðdráttarvöxtum frá 13. febrúar 2011 til greiðsludags. Til vara gerði þrotabúiðsömu dómkröfur og að framan greinir að því frátöldu að þar var ekki höfð uppikrafa um skil á kröfunni á hendur áfrýjandanum Aurláka ehf., auk þess semgreiðslukröfu var þar ekki beint að þeim áfrýjanda, en í hans stað að LeiftraLtd. Í úrskurði í því máli, sem var kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjavíkur 7.febrúar 2012, var greint frá því að af hálfu Leiftra Ltd. hafi verið mætt viðþingfestingu málsins, en þingsókn síðan fallið niður án þess að félagið tækitil varna. Aðrir stefndu í málinu hafi á hinn bóginn tekið til varna og krafistþess aðallega að því yrði vísað frá dómi. Með úrskurðinum var orðið við þeirrikröfu að því er varðaði aðra stefndu í málinu en Leiftra Ltd. Í dómi í þvímáli, sem var síðan kveðinn upp 10. febrúar 2012, voru allar aðalkröfuráfrýjandans þrotabús Milestone ehf. á hendur Leiftra Ltd. teknar til greinaásamt því að félaginu var gert að greiða þrotabúinu 700.000 krónur ímálskostnað.Áfrýjandinnþrotabú Milestone ehf. lét birta framangreindan dóm ásamt enskri þýðingu fyrirLeiftra Ltd. 8. mars 2012 í Tortola á Bresku Jómfrúareyjunum. Í vottorði umbirtinguna kom fram að dómurinn hafi verið birtur fyrir nafngreindumfyrirsvarsmanni Belmont Trust Ltd., sem væri skrásettur umboðsmaður LeiftraLtd. Þá sendi skiptastjóri í áfrýjandanum þrotabúi Milestone ehf. bréf tiláfrýjandans Aurláka ehf. 11. apríl 2012, þar sem kynnt var að dómur hafi gengið10. febrúar sama ár í máli þrotabúsins á hendur Leiftra Ltd. og var dómsorðhans tekið þar orðrétt upp. Sagði jafnframt í bréfinu að með dóminum hafi orðið„kröfuhafaskipti að skuld Aurláka ehf.“ að fjárhæð 970.103.914 krónur og bæriþví að greiða hana þrotabúinu en ekki Leiftra Ltd. Var skorað á áfrýjandannAurláka ehf. að verða við þeirri skyldu. Þessu svaraði lögmaður þesssíðastnefnda með bréfi 27. apríl 2012, þar sem því var mótmælt að aðilaskiptihafi orðið að kröfunni með dóminum og þeirri skoðun lýst að þrotabúið yrði aðleita fullnustugerðar til að koma þeim fram. Einnig var skírskotað til þess aðkröfu á hendur áfrýjandanum Aurláka ehf. hafi verið vísað frá dómi með áðurnefndumúrskurði 7. febrúar 2012 og væri dómurinn því ekki bindandi gagnvart honum. Íniðurlagi bréfsins sagði síðan: „Allt að einu er sú krafa sem um ræðir ekkilengur til og umbjóðandi okkar því eðli máls samkvæmt ekki lengur skuldarihennar. Réttast er þó að Leiftri Ltd. upplýsi þrotabúið um það enda um að ræðalögskipti þrotabúsins og þess aðila. Verður ekki séð að nein slík skylda getihvílt á umbjóðanda okkar.“ Í framhaldi af þessu ritaði skiptastjórinn bréf tilLeiftra Ltd. 31. júlí 2012. Þar var vísað til dómsins frá 10. febrúar 2012 og tekiðfram að í stefnu í því máli hafi verið lýst yfir að skuld Leiftra Ltd. við þrotabúiðsamkvæmt viðskiptareikningi, 286.290.484 krónur, yrði felld niður ef kröfurþess um riftun næðu fram að ganga. Því til samræmis hafi skuldin verið felldniður sama dag og dómurinn gekk og hafi því þrotabúið frá uppkvaðningu dómsins„verið réttur eigandi og framsalshafi framangreindrar kröfu á hendur Aurlákaehf. að fjárhæð kr. 970.103.914,-.“ Í niðurlagi bréfsins sagði eftirfarandi:„Þrotabú Milestone ehf. hefur þegar hafist handa við að innheimta kröfuna hjáAurláka ehf. Hins vegar hefur Aurláki ehf. lýst því yfir að krafan sé ekkilengur til. Sé fullyrðing Aurláka ehf. rétt er óskað eftir því að Leiftri Ltd.upplýsi hvenær og hvernig skuld Aurláka ehf. var felld niður.“ Bréf þetta ásamtenskri þýðingu á því var birt 15. ágúst 2012 í Tortola fyrir þeimfyrirsvarsmanni Belmont Trust Ltd., sem áður var getið. Ekki verður séð afgögnum málsins að bréfinu hafi verið svarað.IIÁfrýjandinnþrotabú Milestone ehf. höfðaði mál þetta 1. ágúst 2012 aðallega á henduráfrýjandanum Aurláka ehf., en til vara gagnáfrýjandanum Karli og SteingrímiWernerssyni. Krafðist þrotabúið þess aðallega að áfrýjandanum Aurláka ehf. yrðigert að greiða sér 970.103.914 krónur með dráttarvöxtum frá 10. mars 2012 tilgreiðsludags auk málskostnaðar, en til vara var sömu kröfu beint aðgagnáfrýjandanum og Steingrími. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var krafaþrotabúsins gagnvart áfrýjandanum Aurláka ehf. reist á því í héraðsdómsstefnu aðhún hafi myndast við kaup hans á hlutabréfum í Lyfjum og heilsu hf. og veriðframseld Milestone ehf., en með dóminum 10. febrúar 2012 hafi verið riftframsali Milestone ehf. á kröfunni til Leiftra Ltd. og þannig aftur orðiðaðilaskipti að kröfunni án þess að annað þyrfti að koma til. Væri þrotabúiðþannig réttur aðili að kröfunni og lægi ekkert fyrir um að hún hefði veriðgreidd eða fallið niður á annan hátt. Varakrafa á hendur gagnáfrýjandanum Karliog Steingrími var á hinn bóginn reist á því að ef ráðstafanir þeirra 31. mars2008 eða síðar hefðu leitt til þess að þrotabúinu væri ekki unnt að endurheimtaverðmæti með aðalkröfu sinni bæru þeir af nánar tilgreindum ástæðumskaðabótaábyrgð á því gagnvart þrotabúinu.2ÁfrýjandinnAurláki ehf., gagnáfrýjandinn Karl og Steingrímur Wernersson tóku allir tilvarna í málinu. Í greinargerð, sem rituð var í einu lagi fyrir þá tvofyrstnefndu og lögð var fram á dómþingi 22. nóvember 2012, kom meðal annarsfram að skuldir áfrýjandans Aurláka ehf. og Lyfja og heilsu hf. hafi orðiðslíkar eftir haustið 2008 að félögin hafi ekki að óbreyttu getað staðið undirþeim. Stærsti lánardrottinn þeirra hafi verið Íslandsbanki hf. og hafi lán hanstil áfrýjandans verið í vanskilum frá því í janúar 2010, en til tryggingar lánunumhafi bankinn átt veð í hlutabréfum áfrýjandans í Lyfjum og heilsu hf., 98,45%alls hlutafjár í því félagi, sem hafi jafnframt verið eina eign áfrýjandans.Eftir langar viðræður hafi tekist samkomulag milli bankans, áfrýjandans ogLyfja og heilsu hf. 8. desember 2011 um fjárhagslega endurskipulagningu, semhafi falið í sér að „gegn tilteknum greiðslum inn á lán þeirra yrðuútistandandi lán Íslandsbanka hf. lækkuð um tilteknar fjárhæðir“, en fyrirþessu hafi bankinn sett „umfangsmikil skilyrði“. Viðauki við samkomulagið hafisíðan verið gerður 23. sama mánaðar og þar komið fram að þau skilyrði hafiverið uppfyllt, en jafnframt að „það væri forsenda fjárhagslegrarendurskipulagningar Aurláka ehf. að aðrir óveðtryggðir kröfuhafar felldu niðurkröfu sína á hendur félaginu.“ Samkvæmt verðmati á Lyfjum og heilsu hf. hafi hlutabréfí því félagi verið „mun minna virði en krafa Íslandsbanka hf.“ Með því aðbankinn hafi notið veðréttar í hlutabréfunum „væri ljóst að krafa Leiftra Ltd.á stefnda Aurláka ehf. væri verðlaus.“ Hafi því verið kveðið svo á í viðaukanumað Leiftri Ltd. felldi að fullu niður kröfu sína á hendur áfrýjandanum Aurlákaehf. gegn því að eignast 2% hlutafjár í honum þegar eigið fé hans yrði orðiðjákvætt, þó ekki síðar en 3. janúar 2018. Þá var þess og getið ígreinargerðinni að gagnáfrýjandinn Friðrik hafi með kaupsamningi 19. desember2011 keypt öll hlutabréf í Leiftra Ltd. og tekið við stöðu stjórnarformanns ogframkvæmdastjóra félagsins, en gagnáfrýjandinn Karl hafi ekkert forræði haftyfir því þegar ákvörðun hafi verið tekin um að fella niður kröfu þess á henduráfrýjandanum Aurláka ehf.Þess erað geta að ekki verður séð af fyrirliggjandi gögnum að nokkuð hafi verið minnstá þessi atvik í málinu, sem áfrýjandinn þrotabú Milestone ehf. þingfesti 13.janúar 2011 á hendur Leiftra Ltd., áfrýjandanum Aurláka ehf., gagnáfrýjandanumKarli og Steingrími Wernerssyni, en það var munnlega flutt í héraði 30. janúar2012 um frávísunarkröfu þeirra þriggja síðastnefndu, sem tekin var til greinaeins og áður sagði með úrskurði 7. febrúar sama ár.3Með framangreindrigreinargerð áfrýjandans Aurláka ehf. og gagnáfrýjandans Karls í máli þessu varmeðal annars lögð fram útskrift úr hlutaskrá fyrir Leiftra Ltd. frá 19.desember 2011, þar sem fram kom að gagnáfrýjandinn Friðrik ætti alla hluti ífélaginu. Þá var lögð fram fundargerð frá hluthafafundi í félaginu 20. samamánaðar, sem gagnáfrýjandinn hafi sótt einn, en þar var þess getið að fyrirhafi legið bréflegar beiðnir tveggja nafngreindra manna frá 24. desember 2009um að þeir yrðu leystir frá stöðum framkvæmdastjóra í félaginu, svo og aðgagnáfrýjandinn Friðrik hafi á fundinum verið tilnefndur í þeirra stað. Einnigvar lögð fram fundargerð frá öðrum hluthafafundi 22. sama mánaðar, þar semgreint var frá samkomulagi, sem yrði undirritað næsta dag og fæli meðal annarsí sér niðurfellingu á kröfu Leiftra Ltd. á hendur áfrýjandanum Aurláka ehf. Afþessum gögnum verður ekki ráðið að framangreindar breytingar á forræði yfirLeiftra Ltd. hafi verið tilkynntar til erlendrar fyrirtækjaskrár, en í gögnunumkom fram að heimilisfang félagsins væri á tilteknum stað í Tortola á Bresku Jómfrúareyjunum.Með greinargerðáfrýjandans Aurláka ehf. og gagnáfrýjandans Karls var einnig lagt framsamkomulag dagsett 23. desember 2011 „um fjárhagslega endurskipulagninguAurláka ehf.“ milli þess félags, Íslandsbanka hf., Leiftra Ltd. og AMK ehf.,sem laut stjórn gagnáfrýjandans Karls. Þar var vísað til samkomulags frá 8.sama mánaðar milli bankans, áfrýjandans Aurláka ehf. og Lyfja og heilsu hf.,sem hafi falið í sér að bankinn myndi lækka kröfur sínar á hendur áfrýjandanumí 1.200.000.000 krónur. Væru þessar kröfur tryggðar með veði í öllumhlutabréfum áfrýjandans í Lyfjum og heilsu hf., þau væru eina eign hans og samkvæmt„óháðu verðmati“ væru þau „mun minna virði en sem nemur hinni veðsettu kröfuÍslandsbanka.“ Ákveðið hafi verið að AMK ehf. keypti nýja hluti í áfrýjandanumAurláka ehf. fyrir nafnverð þeirra, 400.000.000 krónur. Jafnframt hafi LeiftriLtd. samþykkt að fella niður kröfu sína á hendur áfrýjandanum Aurláka ehf. gegnþví að fá 2% hlut í félaginu þegar eigið fé þess yrði orðið jákvætt, en þó ekkisíðar en 3. janúar 2018. Í tengslum við þetta var tekið fram að það hafi veriðforsenda fjárhagslegrar endurskipulagningar á áfrýjandanum Aurláka ehf. að „aðriróveðtryggðir kröfuhafar“ felldu niður kröfur sínar á hendur honum, en ljóstværi að krafa Leiftra Ltd. væri verðlaus sökum þess að eina eign áfrýjandansværi veðsett Íslandsbanka hf. „til tryggingar mun hærri kröfu“ en næmi andvirðiþeirrar eignar. Samkomulagfrá 8. desember 2011, sem hér var vísað til, hefur ekki verið lagt fram ímálinu. Þá er þess að geta að samkvæmt framlögðum upplýsingum úr hlutafélagaskráfrá 24. janúar 2013 var hlutafé í áfrýjandanum Aurláka ehf. á þeim tíma enn íupphaflegu horfi eða 500.000 krónur.4Í tilefniaf framangreindum vörnum áfrýjandans Aurláka ehf. og gagnáfrýjandans Karlshöfðaði áfrýjandinn þrotabú Milestone ehf. sakaukasök á hendur gagnáfrýjandanumFriðriki 25. janúar 2013 og krafðist þess að hann yrði dæmdur óskipt meðgagnáfrýjandanum Karli og Steingrími Wernerssyni til að greiða áðurnefndavarakröfu í frumsök. Gagnáfrýjandinn Friðrik tók til varna með greinargerð, semlögð var fram í héraði 19. mars 2013.Aðundangenginni aðalmeðferð í máli þessu í héraði var kveðinn upp dómur í því 20.apríl 2015 og var honum áfrýjað til Hæstaréttar 20. júlí sama ár. Sá dómur varómerktur með dómi réttarins 2. júní 2016 í máli nr. 479/2015 og var málið þátekið á ný til meðferðar í héraði, sem lauk með hinum áfrýjaða dómi 26. ágúst2016.IIIUm riftunráðstafana til endurheimtu verðmæta við gjaldþrotaskipti gilda sérstök ákvæði íXX. kafla laga nr. 21/1991, sem snúa einkum annars vegar að heimildum til aðbeita riftun til að hnekkja tilteknum tegundum ráðstafana og hins vegar aðuppgjöri í kjölfar hennar. Að því leyti, sem þau ákvæði fela ekki annað í sér,verða almennar reglur kröfuréttar að gilda um riftun á grundvelli þeirra, þar ámeðal um áhrif yfirlýsingar um hana. Samkvæmt þeim reglum er yfirlýsing umriftun ákvöð, sem bindur viðtakanda þegar hún hefur borist honum, og falla meðhenni niður frá þeim tíma réttaráhrif löggernings, sem riftun snýr að, með þaðað markmiði að hlutaðeigendur verði eins settir og ef hann hefði aldrei veriðgerður. Gagnvart þessum áhrifum yfirlýsingar um riftun breytir engu að síðarkunni að þurfa að fylgja henni eftir með málsókn til að eyða ágreiningi umréttmæti hennar eða koma fram uppgjöri lögskipta. Ráðstafi sá, semyfirlýsingunni er beint að, allt að einu í kjölfar hennar þeim hagsmunum, semhann hafði á hendi á grundvelli rifts löggernings, ber hann áhættu afvanheimild sinni ef riftun verður ekki síðar hnekkt og binda þá slíkarráðstafanir hvorki þann, sem rift hefur, né geta þær haft áhrif gagnvart þriðjamanni, sem grandsamur er um riftun.Eins ogáður greinir sendi skiptastjóri í áfrýjandanum þrotabúi Milestone ehf. tvösamhljóða bréf í ábyrgðarpósti 12. júlí 2010, sem stíluð voru á Leiftra Ltd.,annars vegar til gagnáfrýjandans Karls og hins vegar til SteingrímsWernerssonar. Eftir gögnum málsins munu þeir tveir hafa átt á þessum tíma öllhlutabréf í Leiftra Ltd. Áfrýjandinn staðhæfði við munnlegan flutning málsinsfyrir Hæstarétti að þessi bréf hafi komist til skila og var því ekki andmælt. Íbréfum þessum var sem fyrr segir lýst yfir riftun á ýmsum ráðstöfunum Milestoneehf. og verður að líta svo á að meðal þeirra hafi verið framsal kröfu félagsinsá hendur áfrýjandanum Aurláka ehf. til Leiftra Ltd. Þessi riftun var jafnframttilkynnt áfrýjandanum Aurláka ehf. með bréfi 15. október 2010. Hafi nokkurtvímæli getað leikið á því til hverra ráðstafana yfirlýsing áfrýjandansþrotabús Milestone ehf. 12. júlí 2010 um riftun hafi náð voru þau öll tekin afmeð höfðun máls hans, sem þingfest var í héraði 13. janúar 2011. Þótt þvídómsmáli hafi ekki lokið fyrr en annars vegar með úrskurði 7. febrúar 2012 og hinsvegar dómi 10. sama mánaðar, þar sem látin var standa óröskuð riftunáfrýjandans þrotabús Milestone ehf. á framsali kröfunnar, var Leiftri Ltd.samkvæmt framansögðu ekki bær að lögum til að ráðstafa þessari kröfu með áðurnefndusamkomulagi 23. desember 2011. Eftirgjöf kröfunnar, sem kveðið var á um ísamkomulaginu, var því hvorki bindandi gagnvart áfrýjandanum þrotabúi Milestoneehf. né losnaði áfrýjandinn Aurláki ehf., sem var grandsamur um riftunframsalsins, á þennan hátt undan skuldbindingu sinni. Verður því hafnaðmálsástæðum áfrýjandans Aurláka ehf., sem lúta að því að krafan hafi liðiðundir lok með yfirlýsingu Leiftra Ltd. 23. desember 2011 um eftirgjöf hennar.Í málinr. 479/2015, sem lokið var með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 2. júní 2016,kröfðust áfrýjandinn Aurláki ehf., Steingrímur Wernersson og gagnáfrýjendurnirKarl og Friðrik þess aðallega að máli þessu yrði vísað frá héraðsdómi. Í dóminumtók rétturinn afstöðu til allra röksemda, sem krafa þessi var studd við, og varhenni hafnað. Meðal þeirra röksemda var sú að í skilningi 1. mgr. 26. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála hafi áfrýjandinn þrotabú Milestone ehf. höfðaðhér mál um ætlaða skyldu, sem ekki væri enn orðin til. Þrotabúið hefði ekkifengið kröfuréttindi á hendur áfrýjandanum Aurláka ehf. framseld, en í því efnidygðu ekki ein út af fyrir sig áðurgreind ákvæði í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur10. febrúar 2012 um skyldu Leiftra Ltd. til að skila þrotabúinu þessum réttindum.Í dómi Hæstaréttar var komist að þeirri niðurstöðu að með því að fá þannhéraðsdóm birtan fyrir Leiftra Ltd. og lýsa því jafnframt yfir að felld væriniður skuld félagsins samkvæmt viðskiptareikningi að fjárhæð 286.290.484 krónurhafi áfrýjandinn þrotabú Milestone ehf. fullnægt skilyrðum þess dóms og hafihann farið með þessi kröfuréttindi að svo búnu. Þá niðurstöðu verður að leggja hértil grundvallar og skortir því ekkert á að þrotabúið sé réttur aðili til aðsækja mál til efnda á þeim kröfuréttindum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991.ÁfrýjandinnAurláki ehf. hefur meðal annars borið fyrir sig að verði dómkrafa áfrýjandansþrotabús Milestone ehf. á hendur sér tekin til greina muni þeim síðarnefndahlotnast á þann hátt óréttmæt auðgun, þar sem honum hafi ekki verið gert aðstanda Leiftra Ltd. aftur skil á endurgjaldi sem hann hafi notið úr hendi þessfélags fyrir framsal kröfunnar á áfrýjandann Aurláka ehf. Í þessu sambandi hefursá síðastnefndi jafnframt borið brigður á réttmæti niðurstöðu dóms HéraðsdómsReykjavíkur 10. febrúar 2012. Um þetta verður að gæta að því að samkvæmt 1.mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 er sá dómur bindandi gagnvart Leiftra Ltd. umriftun á framsali kröfunnar og jafnframt samkvæmt áðursögðu um að áfrýjandinnþrotabú Milestone ehf. hafi þar með orðið réttur eigandi hennar, sbr. dómHæstaréttar í máli nr. 479/2015. Er þess einnig að geta að samkvæmt gögnum, semlögð hafa verið fram hér fyrir dómi, hafnaði endurupptökunefnd með úrskurði 21.nóvember 2016 beiðni Leiftra Ltd. um endurupptöku málsins, sem dæmt var 10.febrúar 2012. Ekki er á færi áfrýjandans Aurláka ehf. að leitast í máli þessuvið að rétta hlut Leiftra Ltd. vegna afleiðinga þess dóms, enda hefur þvífélagi verið í lófa lagið að gæta hagsmuna sinna af því tilefni eftir reglum 2.málsliðar 143. gr., sbr. 6. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991. Hugsanlegvangæsla Leiftra Ltd. á að neyta heimilda sinna eftir þeim reglum getur ekkiorðið áfrýjandanum Aurláka ehf. hér til hagsbóta með framangreindri málsvörn,sem verður því hafnað.Samkvæmtöllu framangreindu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um kröfu þrotabúsMilestone ehf. á hendur áfrýjandanum Aurláka ehf., svo og um málskostnað milliþeirra. Af þeirri niðurstöðu leiðir að gagnáfrýjendur eru sýknir af kröfu þrotabúsins.ÁfrýjandanumAurláka ehf. verður gert að greiða áfrýjandanum þrotabúi Milestone ehf.málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms ummálskostnað milli áfrýjandans þrotabús Milestone ehf. og gagnáfrýjenda erstaðfest, en rétt er að málskostnaður milli þeirra falli niður fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi Aurláki ehf. greiðiáfrýjanda þrotabúi Milestone ehf. 2.000.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður hér fyrir dómi.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 26. ágúst 2016Mál þetta var höfðað með birtingustefnu 1. ágúst 2012 og sakaukastefnu 25. janúar 2013. Það var dómtekið 25.ágúst 2016.Stefnandi gerir þær dómkröfur aðaðalstefndi Aurláki ehf. greiði stefnanda 970.103.914 kr. auk dráttarvaxta skv.1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 10. mars 2012til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.Stefnandi gerir þær endanlegudómkröfur í varasök að varastefndu Karl Emil Wernersson, Steingrímur Wernerssonog Friðrik Arnar Bjarnason greiði stefnanda óskipt 970.103.914 kr. aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá10. mars 2012 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendivarastefndu sameiginlega.Aðalstefndi og varastefndi KarlEmil Wernersson krefjast sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefjast þeirmálskostnaðar. Varastefndi SteingrímurWernersson krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur áhendur honum verði felldar niður eða lækkaðar verulega. Þá krefst hannmálskostnaðar.Varastefndi Friðrik ArnarBjarnason krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara sýknu að svostöddu. Til þrautavara krefst hann þess að kröfur á hendur honum verðilækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar.I.Málavextir Málavextir eru þeir helstir aðMilestone ehf., sem var í eigu varastefndu Karls Emils og SteingrímsWernerssona og Leiftra Ltd., félags á Tortola, bresku Jómfrúaeyjunum, var tekiðtil gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 18. september2009. Frestdagur var 22. júní 2009. Varastefndu Karl Emil ogSteingrímur voru einnig eigendur aðalstefnda Aurláka ehf. og Leiftra Ltd. enbáðir sátu í stjórn fyrrnefnds félags, og varastefndi Karl Emil í þvísíðarnefnda, allt til 19. desember 2011 en þá var allt hlutafé keypt afFriðriki Arnari Bjarnasyni af Leiftra Ltd. Var honum sakaukastefnt tilvaraaðildar undir rekstri málsins og teljast skilyrði 3. mgr. 19. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála uppfyllt.Þann 31. mars 2008 áttu sér staðþrír gerningar. Sá fyrsti með kaupsamningi á milli aðalstefnda Aurláka ehf. ogL&H eignarhaldsfélag ehf. þar sem aðalstefndi keypti alla hluti félagsins,samtals 99,9% í Lyfjum og heilsu hf. Í samningnum segir að kaupverðið sé3.441.622.800 kr. og hinir seldu hlutir veðbanda- og kvaðalausir. Kaupverðiðskyldi greitt annars vegar með yfirteknum skuldum að fjárhæð 2.545.542.592 kr.og hins vegar fært sem viðskiptaskuld milli kaupanda og seljanda að fjárhæð896.457.408 kr. „og greiðast við fyrsta hentugleika“. Þá keypti aðalstefndi0,01 % eignahlut Racon Holdings II. AB í félaginu. L&H eignarhaldsfélagehf. og Racon Holdings II AB voru í eigu Milestone ehf. á þessum tíma.Þá tók stefndi Aurláki ehf.einnig að sér greiðslu vegna lána til Glitnis banka hf. að upphæð 73.646.506kr. Eftir þessi viðskipti átti L&H eignarhaldsfélag ehf. kröfu á hendurstefnda Aurláka ehf. að fjárhæð 970.103.914 kr. Næsti gerningur fólst íkaupsamningi Milestone ehf. og Moderna ehf. (áður L&H með sömu kt.) þar semfélagið seldi Milestone ehf. viðskiptakröfu á hendur Aurláka ehf. upp á970.103.914 kr. Milestone ehf. greiddi kröfuna að fullu annars vegar meðniðurfellingu á viðskiptakröfu sem félagið átti á hendur Moderna ehf. aðfjárhæð 780.105.266 kr. og hins vegar með því að stofna til viðskiptaskuldarvið það félag að fjárhæð 189.998.648 kr. Síðasti gerningurinn fólst íkaupsamningi Milestone ehf. og Leiftra Ltd. þar sem félagið keyptiviðskiptakröfu Milestone ehf. á hendur stefnda Aurláka ehf. að fjárhæð970.103.914 kr. Kaupverðið var greitt með niðurfellingu á viðskiptakröfu semLeiftri Ltd. átti á hendur Milestone ehf. Segir í kaupsamningnum að eftir þessiviðskipti eigi Milestone ehf. viðskiptakröfu á hendur Leiftra Ltd. að fjárhæð36.725.306 kr. Með bréfi dagsettu 12. júlí 2010 til varastefndu KarlsEmils og Steingríms, f.h. Leiftra Ltd. lýsti stefnandi yfir riftun á gjöfMilestone ehf. frá 31. mars 2008 og krafðist greiðslu 970.103.914 kr. Í bréfinusegir að Leiftri Ltd. hafi greitt kröfuna að hluta til með skuldajöfnun aðupphæð 462.977.430 kr. en afgangur kaupverðsins hafi verið færður til skuldar áviðskiptareikningi Leiftra Ltd. að upphæð 507.126.484 kr. Sú krafa hafi svolækkað þegar arðgreiðsla félagsins fyrir árið 2007, sem mun hafa numið220.836.000 kr., var færð til lækkunar skuldinni. Samkvæmt þessu hafi skuldLeiftra Ltd. við Milestone ehf. vegna viðskiptanna verið 286.290.484 kr. viðgjaldþrot félagsins. Í málinu er ekki ágreiningur um að ofangreindir gerningarhafi átt sér stað og eru fjárhæðir óumdeildar. Þá var aðalstefnda sent bréf, dagsett 15. október 2010,þar sem lýst var yfir riftun ofangreindrar skuldajöfnunar og arðgreiðslu ogkrafist greiðslu 970.103.914 kr. Í bréfinu er því lýst að sú ráðstöfun að losaaðalstefnda undan skuld félagsins við stefnanda hafi falið í sér gjafagerning ískilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Bréfi þessu var svarað af hálfu lögmannsaðalstefnda þann 26. október 2010 og því hafnað að þrotabúið ætti kröfu áaðalstefna. Þá segir í bréfinu um greiðslu 970.103.914 kr.: „Umrædd krafafellur í gjalddaga í desember 2010 og mun umbjóðandi okkar efna skuldbindingusína samkvæmt kröfunni á gjalddaga hennar.“Með stefnubirtingum dagana 9.-19. nóvember 2010 höfðaðistefnandi riftunarmál á hendur Aurláka ehf., Karli Emil og SteingrímiWernerssonum og Leiftra Ltd. Mál nr. E-121/2011 var þingfest í HéraðsdómiReykjavíkur þann 13. janúar 2011 og féll dómur í málinu 10. febrúar 2012.Nánari grein er gerð fyrir þessum þætti í niðurstöðukafla.Áður en ofangreindur dómur féll eða þann 19. desember2011 seldu varastefndu Karl Emil og Steingrímur varastefnda Friðriki ArnariBjarnasyni allt hlutafé sitt í Leiftra Ltd. Í kjölfarið, eða þann 23. desember2012, var gert samkomulag um „fjárhagslega endurskipulagningu Aurláka ehf.“ enaðilar þess auk ofangreindra voru Leiftri Ltd., Íslandsbanki hf. og AMK ehf.,en annar stjórnarmaður þess félags var varastefndi Karl Emil. Samkomulagið varviðauki við samkomulag á milli bankans, aðalstefnda og Lyfja og heilsu ehf. frá8. desember 2011 vegna „mögulegrar fjárhagslegrar endurskipulagningar Auláka ogLyfja og heilsu“. Í samkomulaginu frá 23. desember 2011 kemur eftirfarandi framí lið 1.2: „Í samkomulaginu felst að Íslandsbanki sem er helsti kröfuhafiAurláka mun, að uppfylltum skilyrðum samkomulagsins, lækka kröfur sínar áhendur félaginu í 1200 milljónir kr. Kröfur bankans eru tryggðar með veði íöllum hlutum Aurláka í Lyfjum og heilsu. Hlutafjáreignin í Lyfjum og heilsu ereina eign Aurláka. Samkvæmt óháðu verðmati er eignahlutur Aurláka í Lyfjum ogheilsu mun minna virði en sem nemur hinni veðsettu kröfu Íslandsbanka“. Þásegir í lið 2.2 í 2. kafla samkomulagsins um uppgjör: „Leiftri á einnig kröfu áhendur Aurláka. Þar sem eina eign félagsins er veðsett Íslandsbanka tiltryggingar mun hærri kröfu en sem nemur verðmæti hennar er ljóst að krafaLeiftra er verðlaus. Er það forsenda fjárhagslegrar endurskipulagningar Aurlákaað aðrir óverðtryggðir kröfuhafar felli niður kröfur sínar á hendur félaginu.“Jafnframt segir í lið 2.3: „Í því ljósi samþykkir Leiftri með undirritunsamkomulags þessa að fella kröfu sína niður að fullu með undirritun samkomulagsþessa. Sem endurgjald fyrir niðurfellingu fær Leiftri 2% hlutafjár í félaginuþegar eigið fé félagsins er orðið jákvætt, þó í síðasta lagi þann 3. janúar2018. Er heimilt að inna endurgjaldið af hendi hvort sem er með útgáfu nýrrahluta eða með framsali frá AMK.“ Eins og hér er lýst felldi Leiftri Ltd. niðurkröfu sína á hendur aðalstefnda á grundvelli ofangreinds samkomulags en aðilarmálsins deila m.a. um gildi þess.Með bréfi til aðalstefnda dags.11. apríl 2012, var þess krafist með vísan til ofangreinds dóms að félagiðgreiddi stefnanda 970.103.914 kr., auk dráttarvaxta. Því hafnaði aðalstefndimeð bréfi dagsettu 27. apríl 2012. Í bréfinu kemur fram að félagið hafnigreiðsluskyldu á þeim grunni að dómsorðið lúti að lögskiptum á milli stefnandaog aðalstefnda. Stefnandi verði að fullnusta kröfuna um skil viðskiptakröfusinnar á hendur Leiftra Ltd., fyrr geti hann ekki öðlast kröfu á henduraðalstefnda. Þá segir í bréfinu: „Allt að einu er sú krafa sem um ræðir ekkilengur til og umbjóðandi okkar því eðli máls samkvæmt ekki lengur skuldarihennar. Réttast er þó að Leiftri Ltd. upplýsi þrotabúið um það [...]Með bréfi til Leiftra Ltd.,dagsettu 31. júlí 2012, tilkynnti stefnandi félaginu um niðurfellinguviðskiptaskuldar og framsal kröfu á hendur aðalstefnda til stefnanda. Í bréfinuer vísað til þess að dómur í máli E-121/2011 hafi verið birtur Leiftra Ltd. meðstefnuvotti þann 9. mars 2012 og hafi ofangreind viðskiptaskuld félagsins viðstefnanda að fjárhæð 286.290.484 kr. verið felld niður samdægurs. Þá segir aðfrá og með uppkvaðningu hafi stefnandi verið réttur eigandi og framsalshafi áhendur aðalstefnda að fjárhæð 970.103.914 kr. Hafi búið þegar hafið innheimtuaðgerðirgagnvart honum. Óskað er eftir því að Leiftri Ltd. upplýsi um hvenær og hvernigskuld aðalstefnda hafi verið felld niður eins og fram hafi komið íbréfasamskiptum við aðalstefnda.Mál þetta var höfðað í kjölfarþessara samskipta eða í ágúst 2012. Flutningur um frávísunarkröfu stefndu fórfram 4. október 2013 og var kröfu þeirra hafnað með úrskurði réttarins þann 9.október 2013.Með dómi Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 479/2015 frá 2. júní 2016 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísaðheim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju þar sem ekkihafði verið tekin afstaða til málskostnaðarkröfu varastefndu, svo sem skylthefði verið skv. h. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.II.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi vísar til þess að hinn31. mars 2008 hafi aðalstefndi stofnað til skuldar sem var að fjárhæð970.103.914 kr. Krafan hafi myndast við kaup aðalstefnda á Lyfjum og heilsuehf. Óumdeilt sé einnig að aðalstefnda beri að standa skil á greiðslu skuldarinnar,á grundvelli almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Deilt sé um hver séréttur kröfuhafi að skuldinni, stefnandi eða Leiftri Ltd. Gjalddagi kröfunnarsé fyrir löngu kominn, án þess að stefnandi hafi fengið neinar greiðslur ágrundvelli hennar. Krafa stefnanda á henduraðalstefnda byggi á dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-121/2011, uppkveðnum 10. febrúar 2012. Samkvæmt dómnum sé stefnandi eigandi 970.103.914 kr.kröfu á hendur aðalstefnda en framsali kröfunnar frá Milestone ehf. til LeiftraLtd. hafi verið rift með dóminum.Með dómsorði héraðsdóms hafiverið mælt fyrir um aðilaskipti að kröfunni á hendur aðalstefnda þannig aðstefnandi varð kröfuhafi í stað Leiftra Ltd. Þar sem dómurinn hafi bundiðLeiftra Ltd., aðalstefnda og stefnanda hafi aðilaskiptin verið fullkomnuð meðdóminum. Kröfuhafaskipti fari fram með bindandi yfirlýsingum, oftast af hálfukröfuhafa, en í þessu tilviki með dómi sem bindi bæði kröfuhafa og skuldara. Aðalstefndi hafi haldið því framað krafan væri „ekki lengur til“ án þess þó að upplýsa með hvaða hætti krafanhafi verið greidd eða hún felld niður. Það hafi ekki verið fyrr en stefndulögðu fram greinargerð sína í Héraðsdómi Reykjavíkur sem í ljós hafi komið hverörlög kröfunnar höfðu orðið. Aðalstefndi hafi verið aðili aðdómsmáli nr. E-121/2011 og þannig grandsamur um kröfuhafaskiptin. Hafi honumþannig verið kunnugt um að stefnandi teldi sig vera réttan kröfuhafa frá því íjúlí 2010, er fyrsta kröfubréf vegna viðskiptanna hafi verið sent stefnda.Stefnandi byggir á því að allt frá því að aðalstefndi hafi vitað um höfðundómsmálsins nr. E-121/2011 hafi félaginu verið óheimilt að líta á Leiftra Ltd.sem kröfuhafa sinn. Kveður stefnandi greiðslur,löggerninga og aðrar aðgerðir skuldara sem beinist að öðrum en kröfuhafa ekkilækka skuld þeirra við raunverulegan kröfuhafa. Eftir málshöfðunriftunarmálsins hafi allar aðgerðir aðalstefnda, þar sem hann hafi komið frameins og skuldari kröfu gagnvart Leiftra Ltd., verið ólögmætar og markleysa.Slíkar aðgerðir leiði ekki til lækkunar á skuldinni gagnvart stefnanda endahafi aðalstefndi vitað að Leiftri Ltd. væri ekki lengur réttur kröfuhafi. Fráog með málshöfðun hafi aðalstefndi verið grandsamur um betri rétt stefnanda. Eftir höfðun dómsmálsins nr.E-121/2011 hafi Leiftra Ltd. sömuleiðis verið óheimilt að taka á móti greiðslumkröfunnar frá aðalstefnda eða að taka þátt í löggerningum eða öðrum aðgerðumsem hafi falið í sér niðurfellingu kröfunnar, að hluta eða í heild. Gangi dómur ekki á henduraðalstefnda byggir stefnandi kröfu sína á hendur varastefndu á því að ljóstmegi vera að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem felist í því að hann fái ekkifullnustu kröfunnar hjá skuldara. Upphæð tjónsins sé hin sama og upphæðkröfunnar og því sé gerð sama krafa á hendur varastefndu og aðalstefnda.Stefnandi telur að allt frá 31.mars 2008 hafi allar athafnir varastefndu, Karls og Steingríms, miðað að því aðvalda stefnanda tjóni. Eigi það jafnt við um upphaflegu gerningana hinn 31.mars 2008 og aðrar ráðstafanir allt til dagsins í dag. Gerningarnir frá 31.mars 2008 hafi fært hluti í Lyfjum og Heilsu hf. út úr Milestone ehf.samstæðunni og til stefnda Aurláka ehf., sem var félag utan samstæðunnar en íeigu varastefndu Karls og Steingríms. Verðmætin hafi farið út úr Milestone ehf.til aðalstefnda án þess að nokkuð kæmi í staðinn til Milestone ehf. TjónMilestone ehf. nemi eftirstöðvum á söluverði hlutanna í Lyfjum og Heilsu hf.,970.103.914 kr., en Milestone ehf. hafi átt kröfu á hendur Aurláka ehf. fyrireftirstöðvunum. Varastefndu Karl og Steingrímur hafi verið aðaleigendur ogstjórnarmenn þeirra félaga sem voru aðilar að gerningunum hinn 31. mars 2008 ogallir stjórnunar­þræðir félaganna hafi verið í þeirra höndum. Þá hafisakaukastefndi verið aðaleigandi Leiftra Ltd. þegar hann ritaði undirsamkomulag um fjárhagslega endurskipulagningu Aurláka ehf., dags. 23. desember2011, sem hafi falið í sér eftirgjöf kröfunnar á hendur Aurláka ehf.Stefnandi hafi reynt aðendurheimta þau verðmæti sem hafi glatast við þessa gerninga. Strax á árinu2010 hafi stefnandi upplýst aðalstefnda, varastefndu Karl og Steingrím og félögí þeirra eigu um það að gerningarnir frá 31. mars 2008 væru riftanlegir og aðstefnandi teldi sig réttan kröfuhafa að skuld Aurláka ehf. Varastefndu Karl og Steingrímur séuennþá eigendur og stjórnendur stefnda Aurláka ehf. Þá hafi þeir verið eigendurog stjórnendur Leiftra Ltd. til 19. desember 2011 þegar sakaukastefndi keyptiallt hlutafé í félaginu. Hafi þeir haft alla þræði í hendi sér þegarlöggerningarnir hafi farið fram 31. mars 2008. Það hafi þeir einnig haft ásamtmeðstefnda Friðriki í lok árs 2011. Komi í ljós að ómögulegt sé að endurheimtakröfuna beri varastefndu sameiginlega skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda semhljótist af því. Kröfurnar séu jafnháar peningakröfur á hendur öllum stefndu ogeigi allar rætur að rekja til sama löggernings eins og fram hafi komið, þ.e.stofnunar kröfu á hendur aðalstefnda. Kröfur á hendur öllum séu reistar áþeirri kröfu sem hafi stofnast á hendur aðalstefnda 31. mars 2008 og afdrifumhennar. Sömu málsatvik séu að baki kröfunum, sami löggerningur og sama aðstaða.Krafan á hendur varastefndubyggir á almennum reglum skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni og 108. gr. laganr. 138/1994, um einkahlutafélög, en báðir varastefndu Karl og Steingrímur hafisetið í stjórn Milestone ehf. þegar upphaflegu viðskiptin áttu sér stað hinn31. mars 2008. Sakaukastefndi hafi veriðaðaleigandi Leiftra Ltd. þegar krafa félagsins á hendur aðalstefnda hafi veriðfelld niður þrátt fyrir að honum hafi verið fyllilega ljóst að félagið stæði írekstri dómsmáls gegn stefnanda og beri því ábyrgð með vísan til almennuskaðabótareglunnar. Þá byggir krafan á réttarreglumum ábyrgð skuggastjórnenda, þ.e. raunverulegra stjórnenda félaga eða samstæðufélaga, sem hafa alla þræði félaganna í hendi sér.Stefnandi telur skilyrði fyrirskaðabótaábyrgð varastefndu, sem lúti að huglægri afstöðu, uppfyllt, en teljaverði háttsemi þeirra fela í sér ásetning eða í það minnsta stórkostlegtgáleysi. Háttsemi þeirra sé ólögmæt enda hafi tilgangurinn með upphaflegugerningunum, hinn 31. mars 2008, verið beinlínis sá að færa verðmæti til félagaí eigu Karls og Steingríms án þess að nokkur verðmæti kæmu í staðinn tilstefnanda. Þá hafi tilgangurinn með gerningunum 19. og 23. desember 2011 veriðað fella niður kröfu til þess að stefnandi gæti ekki innheimt hana.Orsakatengsl séu á milli tjóns Milestone ehf. og ólögmætra athafna varastefndu.Þá sé tjón stefnanda einnig sennileg afleiðing háttseminnar.Stefnandi telur að gerningarnir frá31. mars 2008, 19. desember 2011 og 23. desember 2011, hafi einir og sér eðafleiri saman, leitt til þess að stefnanda hafi í kjölfar þeirra reynstómögulegt að endurheimta verðmætin, sem þá hafi runnið út úr Milestone ehf., ogberi varastefndu ábyrgð á því. Löggerningarnir hafi allir verið gerðir tilmálamynda í þeim eina tilgangi að færa verðmæti úr Milestone ehf. samstæðunni.Sú háttsemi stjórnenda og hluthafa að nýta félög með þessum hætti í eigin þágusé ólögmæt. Eigi það sérstaklega við í þessu tilviki þegar gjaldþrot Milestoneehf. hafi verið óumflýjanlegt og verðmætin því tekin undan sameiginlegrifullnustugerð kröfuhafa félagsins. Stefnandi telur ljóst að hinn 31.mars 2008 hafi varastefndu Karl og Steingrímur brotið gegn skyldum sínum semstjórnendur og hluthafar Milestone ehf. Þeir hafi m.a. brotið gegn skyldumsínum sem fram koma í lögum um einkahlutafélög, einkum í IX., X. og XI. kaflalaganna, en einnig hafi varastefndu Karl og Steingrímur brotið gegn óskráðumreglum félagaréttar og skaðabótaréttar. Í aðal- og varasök er krafistdráttarvaxta frá 10. mars 2012, þ.e. mánuði eftir að dómur í málinu nr.E-121/2011 var kveðinn upp. Er krafan byggð á 3 mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu. Stefnandi vísar til almennrareglna samningaréttar, m.a. um skuldbindingargildi samninga, og almennra reglnakröfuréttar, m.a. um efndir kröfuréttinda og kröfuhafaskipti. Einnig vísarstefnandi til laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, einkum IX. kafla umákvarðanatöku félagsstjórnar og XII. kafla um arðsúthlutun, lánveitingar o.fl.Málskostnaðarkrafa stefnanda á sér stoð í 129. og 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 32. gr. sömulaga. III.Málsástæður og lagarök aðalstefndaAðalstefndi byggir sýknukröfusína í fyrsta lagi á því að „sú tiltekna ætlaða krafa“ sem stefnandi byggimálatilbúnað sinn á sé niður fallin. Sú krafa, sem hafi verið í eigu félagsinsLeiftra Ltd., hafði hins vegar verið felld niður með samkomulagi Íslandsbankahf., Leiftra Ltd., Aurláka ehf. og félagsins AMK ehf., þann 23. desember 2011. Aðalstefndi byggir á því að þaðsé meginregla að við aðilaskipti að kröfuréttindum geti framsalshafi aldreieignast meiri rétt en framseljandi hafi átt við aðilaskiptin. Jafnvel þóttfallist yrði á þann málatilbúnað stefnanda að aðilaskipti hafi orðið aðkröfunni þann 12. febrúar 2012, hafi efni kröfunnar þann dag ekki verið á þannveg sem lýst sé í stefnu. Hafi stefnandi þann dag ekki öðlast kröfu á henduraðalstefnda sem nemi stefnufjárhæðinni, enda hafi ætlaður framseljandi, LeiftriLtd., ekki átt þann rétt þann dag. Þegar af þeirri ástæðu verði að sýknaaðalstefnda af kröfu stefnanda.Aðalstefndi byggir jafnframt áþví að sýkna beri hann af kröfum stefnanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr.16. gr. eml. Þannig hafi stefnandi, með vísan til þess sem hefur verið rakið,enga kröfu átt á hendur honum við höfðun málsins. Verði ekki fallist á framangreintbyggir aðalstefndi á því að í öllu falli verði að sýkna hann að svo stöddu afkröfum stefnanda, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála. Byggir súmálsástæða á því að aðilaskipti hafi ekki orðið að ætlaðri kröfu með dómiHéraðsdóms Reykjavíkur, dags. 12. febrúar 2012, eins og rakið hefur verið.Þannig sé stefnandi ekki orðin kröfuhafi þeirrar tilgreindu kröfu sem mál þettaer höfðað til greiðslu á. Dómsorð Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-121/2011hafi kveðið á um að Leiftri Ltd. skilaði stefnanda umræddri kröfu. Séustefnanda ýmis úrræði fær til að fullnusta þá skyldu á hendur Leiftra Ltd. Aðalstefndi mótmælir upphafstímadráttarvaxta sem röngum. Um lagarök vísar aðalstefndi til umfjöllunarvarastefnda Karls Emils.IV.Málsástæður og lagarök varastefnda KarlsEmilsVerði fallist á málsástæður fyrirsýknukröfu byggir varastefndi hana í fyrsta lagi á því að sýkna beri hann afkröfum stefnanda þar sem grundvöllur málatilbúnaðar hans á hendur varastefndasé brostinn. Vísar varastefndi til þess að krafa stefnanda á hendur varastefndasé grundvölluð á því að hann hafi orðið fyrir tjóni, sem felist í því að fáekki fullnustu kröfunnar hjá aðalstefnda.Verði aðalstefndi sýknaður að svostöddu á þeim grundvelli að aðilaskipti að ætlaðri kröfu hafi ekki farið framog stefnandi sé þannig ekki orðinn kröfuhafi telur aðalstefndi að sýkna verðivarastefnda, í það minnsta að svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga um meðferðeinkamála. Að mati varastefnda sé þá ljóst að ekkert liggi fyrir um hvort dómurmuni ganga á hendur aðalstefnda, eða hvort mögulegt verði að endurheimtakröfuna. Þar með sé allur málatilbúnaður stefnanda á hendur varastefndabrostinn. Verði ekki fallist áframangreint, byggir varastefndi sýknukröfu sína í þriðja lagi á því aðskilyrði skaðabótaskyldu séu ekki uppfyllt í málinu. Varastefndi hafnar því aðMilestone ehf. hafi verið ógjaldfært þann 31. mars 2008 og að tilteknarráðstafanir þann dag hafi þar með verið riftanlegar enda leitt til tjónsstefnanda. Rekur hann ástæður þess í stefnu. Þá vísaði varastefndi ímálflutningi sínum til matsgerðar sem lögð var fram af stefnanda sem hann telurstyðja mál hans. Telur hann það skipta máli við mat á ætlaðri saknæmri háttsemivarastefnda.Varastefndi rekur jafnframt ogtelur ljóst af umfjöllun sinni að skuldari hafi visst svigrúm til þess að ráðabót á fjárhagslegum erfiðleikum sínum. Telur hann að með vísan til orðalags 2.mgr., sbr. 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti ofl. megi ráðaað fjárhagsleg endurskipulagning, sem felist í því að skuldarinn taki fé aðláni og/eða gangi á eignir sínar, falli þar undir. Varastefndi telur ljóst aðMilestone ehf. hafi augljóslega staðið við skuldbindingar sínar allt fram aðhruni íslenska fjármálakerfisins í lok ársins 2008, m.a. með því að ganga áeignir sínar eða taka fé að láni. Ekki hafi verið fyrirséð að fjármögnunarþörfMilestone ehf. myndi aukast og ekki útlit fyrir annað en að félagið hefðitrausta fjármögnun hjá aðalviðskiptabanka samstæðunnar, Glitni banka hf. Þarsem Milestone ehf. hafi getað endurfjármagnað sig og komið í veg fyrir aðskuldir þess féllu í gjalddaga hafi félagið ekki verið ógreiðslufært fyrr eneftir fall bankakerfisins. Sé því mótmælt að það hafi verið orðiðfyrirsjáanlegt að Milestone ehf. hafi ekki getað staðið í skilum við kröfuhafasína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga. Varastefndi byggir á því aðstefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni, sem rekja megi til sölu áhlutabréfum í Lyfjum og heilsu hf. til aðalstefnda þann 31. mars 2008 eðaeftirfarandi atburða. Byggir varastefndi á því að hin seldu hlutabréf hafiverið að fullu veðsett til tryggingar á skuldbindingum L&Heignarhaldsfélags ehf. við Íslandsbanka hf. Þær skuldbindingar hafi þegar íkjölfar sölunnar orðið hærri en sem nemi verðmæti Lyfja og heilsu hf. og eruástæður þess ítarlega raktar í greinargerð. Hvað varði ætlað tjón stefnandavegna ráðstafana þann 31. mars 2008 sem að hans mati leiddu til þess aðverðmæti hafi runnið út úr félaginu, án þess að endurgjald hafi komið ístaðinn, benti varastefndi á að dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 12. febrúar2012 hafi ekki verið bindandi fyrir hann. Jafnvel þó að um riftanlega gerningahefði verið að ræða, breyti það því ekki að verðmæti hafi sannanlega komið ístað þeirra verðmæta sem runnið hafi úr félaginu. Þegar af þeirri ástæðu verðiað sýkna varastefnda af skaðabótakröfu stefnanda enda ekkert tjón fyrir hendi.Varastefndi byggir jafnframt á því að önnur skilyrði skaðabótaskyldu séu ekkifyrir hendi. Varastefndi byggir á því að þeirgerningar sem um ræðir hafi verið fyllilega lögmætir og framkvæmdir í eðlilegumviðskiptalegum tilgangi. Allar ákvarðanir hans hafi því verið teknar áviðskiptalegum forsendum en ekki með annarlega hagsmuni í huga. Til þess sé aðlíta að varastefndi hafi ekki getað upp á sitt eindæmi tekið ákvörðun innanstjórnar. Þá hafi varastefndi hvorki haft prókúruumboð fyrir félagið né umsjónmeð daglegum rekstri. Bendir varastefndi á að það sé framkvæmdastjóri L&Heignarhaldsfélags ehf. sem undirriti umræddan kaupsamning fyrir hönd félagsinsen ekki varastefndi. Hafi ráðgjafar talið það þjóna hagsmunum Milestone ehf.best að selja Lyf og Heilsu og eyða áhættu Milestone ehf. gagnvart félaginu.Aðalstefndi hafi viljað kaupa félagið áþví virði sem KPMG ráðgjöf hafði verðmetið það. Hafi félagið því verið selt áeðlilegum markaðskjörum án þess að ráðast þyrfti í kostnaðar- og tímafrektsöluferli. Að sama skapi hafi það að mati varastefnda verið eðlilegviðskiptaleg ákvörðun að framselja kröfuna á hendur aðalstefnda og þjónað velhagsmunum félagsins að greiða með þeim hætti.Varastefndi telur að stefnandihafi ekki orðið fyrir neinu tjóni við það eitt að krafa Leiftra Ltd. á henduraðalstefnda hafi verið felld niður, enda hafi hann þegar fengið verðmæti semsvöruðu til virðis Lyfja og heilsu hf. í sínar hendur. Þá sé því mótmælt aðvarastefndi hafi hagnast á þessum viðskiptum enda órökstutt með öllu. Einnigmótmælir varastefndi upphafstíma dráttarvaxtakröfu sem röngum.Stefndu vísa málatilbúnaði sínumtil stuðnings m.a. til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum XX.kafla laganna. Þá vísa stefndu til almennra reglna kröfu- og skaðabótaréttar.Vísað er til 16. og 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem og 80.gr. laganna. Um málskostnað vísa stefndu til 1. mgr. 130. gr. laganna. Krafavarastefnda um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988,þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni.Varastefndi er ekki virðisaukaskattskyldur og því ber honum nauðsyn til að fádóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda.V.Málsástæður og lagarök varastefndaSteingríms Wernerssonar Varastefndibyggir á því, verði það niðurstaða dómsins að sýkna beri aðalstefnda, alfariðeða að svo stöddu, að þá þegar séu allar forsendur brostnar fyrir málatilbúnaðistefnanda á hendur varastefnda Steingrími. Því beri að sýkna hann alfarið eðaað svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði ekki fallist á framangreindrök varastefnda Steingríms, byggir hann sýknukröfu sína á því að skilyrði fyrirskaðabótaskyldu hans séu ekki uppfyllt í málinu. Varastefndi Steingrímur hafnarþví jafnframt að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi. Varastefnditekur undir sjónarmið og rök aðalstefnda og varastefnda Karls að Milestoneehf., hafi verið orðið ógjaldfært í lagalegum skilningi þess orðs í kjölfarbankahrunsins í lok árs 2008. Varastefndi dragi sérstaklega fram það sem framkomi í greinargerð aðalstefndu og varastefnda Karls Emils um að framsalkröfunnar til stefnda Leiftra Ltd. geti augljóslega ekki talist gjafagerningurí skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti ofl., enda hafi veriðum að ræða greiðslu á skuld annars vegar og hins vegar greiðslu upp í arð. Þaðsama gildi um að framsali kröfunnar verði ekki rift á grundvelli 141. gr. laganr. 21/1991 þar sem skilyrði greinarinnar hafi ekki verið uppfyllt. Annarsvegar hafi verið um að ræða greiðslu skuldar á sama tíma og aðrar gjaldfallnarskuldir hafi verið greiddar og hins vegar greiðslu upp í arð á grundvellilögmætrar ákvörðunar aðalfundar. Þá hafi félagið verið gjaldfært á þessum tímaog útilokað að stefndi Steingrímur hafi verið grandsamur um meinta ógjaldfærniMilestone ehf. Leggur varastefndi áherslu á að vegna stöðu varastefnda innanMilestone ehf., hafi hann hvergi komið nálægt þeim fjármálagerningum sem málþetta lúti að. Þá liggi ekkert fyrir, á þessu stigi máls, hvort stefnandi hafiorðið fyrir tjóni og þá hvert tjónið hafi verið. Vísar varastefndi í þessusambandi til umfjöllunar í greinargerð aðalstefnda og varastefnda Karls Emils. Varastefndibyggir á því að önnur skilyrði skaðabótaskyldu varastefnda séu ekki fyrirhendi, þ.e. með því að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að svo hafi verið. Varastefndi hafi hvergi komið nærriþví að fella niður hina umdeildu kröfu og geti þegar af þeirri ástæðu ekkiborið skaðabótaábyrgð á niðurfellingu hennar. Þá sé því mótmælt að varastefndihafi hagnast á viðskiptum þessum. Staðhæfingar um það hafi verið settar fram ánhaldbærs rökstuðnings.Varastefndi kveðst ekki hafakomið nærri hinum umdeildu fjármálagerningum f.h. Milestone ehf. eða haftmilligöngu um að koma þeim á. Telur hann að þegar af þeirri ástæðu verði hannekki gerður ábyrgur fyrir meintu tjóni stefnanda. Þá áréttar varastefndi aðhann hafi verið í góðri trú um sterka fjárhagslega stöðu Milestone ehf., alltfram til þess tíma að íslensku bankarnir féllu, haustið 2008. Á því er byggt afhálfu stefnda að stefnanda hafi ekki tekist að færa fram lögfulla sönnun fyrirógjaldfærni Milestone ehf., fram til þess tíma. Á því er byggt af hálfuvarastefnda, að öll skilyrði, m.a. skv. XII. kafla laga nr. 138/1994, umeinkahlutafélög, til greiðslu arðs til hluthafa í greint sinn hafi verið fyrirhendi. Varastefndi byggir á því að arðsúthlutun úr Milestone ehf. til hluthafahafi verið lögmæt og eðlileg og ákvörðun þar að lútandi tekin á lögformlegan ogréttan hátt. Sé því hafnað að varastefndi beri persónulega ábyrgð á meintutjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna hinnar meintu ólögmætuarðsúthlutunar. Í þessu vísar varastefndi til 77. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.Á því er byggt af hálfuvarastefnda að skilyrði fyrir skaðabótaábyrgð hans séu ekki fyrir hendi eins ogmálið liggi fyrir og eigi það við um huglæga afstöðu hans, auk þess semstefnandi hafi hvorki sýnt fram á né fært lögfulla sönnun fyrir þeimstaðhæfingum sínum að orsakatengsl séu milli meintrar háttsemi varastefndaog/eða athafnaleysis hans sem og að meint tjón félagsins verði talið sennilegafleiðing háttseminnar.Varastefndi mótmælir upphafstímavaxtakröfu af bótakröfu stefnanda og gerir þá kröfu, verði hún tekin til greinaað öllu leyti eða að hluta, að dæmdar bætur beri dráttarvexti frá dómsuppsögusbr. lokamálslið 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. IV.Málsástæður og lagarök sakaukastefndaFriðriks Arnars BjarnasonarVarastefndi byggir í fyrsta lagiá því að verði fallist á málsástæður aðalstefnda fyrir sýknu eða sýknu að svostöddu, beri jafnframt að sýkna hann af kröfum stefnanda þar sem grundvöllurmálatilbúnaðar hans á hendur sakaukastefnda sé brostinn. Eftir atvikum beri aðsýkna hann að svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Varastefndi byggir sýknukröfusína í öðru lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hafistefnandi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til undirritunar samkomulagsÍslandsbanka hf., aðalstefnda, Leiftra Ltd. og AMK ehf. þann 23. desember 2011,þá séu tjónvaldar og réttir aðilar máls þessa þeir aðilar sem staðið hafi aðsamkomulaginu. Varastefndi beri ekki persónulega ábyrgð á gjörðum Leiftra Ltd.sem sé sjálfstæður lögaðili og eigi því ekki aðild að máli þessu. Verði tjóniðrakið til atburða fyrir desembermánuð árið 2011 eigi varastefndi enn síðuraðild að málinu enda hafi hann hvergi komið nálægt þeim atburðum sem þágerðust. Varastefndi byggir sýknukröfusína einnig á því að ósannað sé að skilyrði skaðabótaskyldu séu uppfyllt. Þáhafi varastefndi engan þátt átt í þeim atburðum sem áttu sér stað fyrirdesembermánuð árið 2011 og getur ekki borið skaðabótaábyrgð á þeim. Þar fyrirutan hafnar sakaukastefndi því að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi meðundirritun samkomulags 23. desember 2011 þar sem krafa Leiftra Ltd. á henduraðalstefnda var felld niður. Varastefndi hafi ritaði undir samkomulagið fyrirhönd Leiftra Ltd. Sé efni þess saknæmt þá sé hin saknæma háttsemi félagsins enekki hans.Fyrir liggi að eina eignaðalstefnda hafi verið veðsett Íslandsbanka til tryggingar kröfu sem hafi veriðhærri en verðmæti eignanna. Krafa Leiftra Ltd. hafi því verið verðlaus. Telurvarastefndi það ekki geta talist saknæma háttsemi að fella niður verðlausakröfu fáist endurgjald fyrir, líkt og raun hafi verið í þessu tilviki. Í þvíljósi hafi beinlínis verið um eðlilega og skynsamlega ráðstöfun að ræða fyrirLeiftra Ltd.Þá hafi varastefndi ekki vitað afþví að stefnandi teldi sig réttan kröfuhafa kröfunnar og hafi ekki veriðupplýstur um að krafa hefði verið gerð fyrir dómstólum um að Leiftra Ltd. væriskylt að afhenda stefnanda kröfuna. Þegar varastefndi keypti félagið þann 19.nóvember 2011 hafi samningaviðræður við Íslandsbanka þegar verið langt á vegkomnar og varastefndi talið sig fyrst og fremst vera að kaupa félag sem myndiverða hluthafi í aðalstefnda. Varastefndi hafi því ekki aðhafst í slæmri trú ogekki vitað að undirritun samkomulagsins gæti haft áhrif á hagsmuni annarra enaðila þess. Sé því mótmælt að varastefndi hafi hagnast á þessum viðskiptum eðaað það hafi á nokkurn hátt þjónað hagsmunum hans að svipta stefnanda kröfum.Skilyrði sakarreglunnar séu því ekki uppfyllt og verði að sýkna sakaukastefndaaf öllum kröfum í málinu. Varastefndi byggir sýknukröfu að auki á því aðstefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni sem rekja megi til háttsemi hans. Verði talið að meint tjónstefnanda megi rekja til atvika sem gerðust fyrir desembermánuð árið 2011 berisakaukastefndi bersýnilega ekki skaðabótaábyrgð á því. Verði talið sannað aðhann hafi valdið stefnanda tjóni krefst hann lækkunar enda geti tjónið aldreinumið fjárhæð stefnukröfu. Lækkunarkrafa sakaukastefnda byggir á því aðstefnandi hefði í öllu falli aldrei getað innheimt nema lítinn hluta kröfunnarog tjón stefnanda jafngildi eingöngu þeim hluta kröfunnar sem hann hefði fengiðgreiddan ef ekki hefði verið fyrir meinta saknæma háttsemi sakaukastefnda.Dráttarvaxtakröfu stefnanda er mótmælt enda sé hún órökstudd með öllu ogupphafsdagur dráttarvaxta rangur. Um málskostnað vísarsakaukastefndi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Krafa varastefnda um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr.50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustusinni. Varastefndi er ekki virðisaukaskattskyldur og því beri honum nauðsyn tilað fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda.IV. Niðurstaða Þann31. mars 2008 keypti aðalstefndi Aurláki efh. Lyf og heilsu hf. af RaconHoldings II AB og L&H eignarhaldsfélagi ehf. Kaupverðið var eins og áður erlýst í kaupsamningi við síðargreinda félagið 3.441.622.800 kr. en greiðslafyrir félagið fólst í yfirtöku skulda L&H eignarhaldsfélags ehf. við Glitnibanka hf. að fjárhæð 2.545.542.592 kr. og með stofnun kröfu L&Heignarhaldsfélags ehf. á aðalstefnda í formi viðskiptaskuldar að fjárhæð896.457.408 kr. auk greiðslu aðalstefnda á lánum við bankann að fjárhæð73.646.506 kr. Varð þannig til fjárkrafa félagsins á hendur aðalstefnda samtalsað fjárhæð 970.103.914 kr. Sama dag og þessi viðskipti áttusér stað voru undirritaðir tveir aðrir gerningar þar sem umrædd krafa á henduraðalstefnda var framseld fyrst frá L&H. ehf. til Milestone ehf. og þaðantil Leiftra Ltd., sem greiddi með skuldajöfnun við Milestone ehf. að fjárhæð462.977.430 kr. en afgangurinn var færður til skuldar við félagið. Tilfrádráttar þeirri skuld kom arðgreiðsla Milestone ehf. til félagsins fyrir árið2007, samtals 220.836.000 kr. Eftirstandandi skuld Leiftra Ltd. við Milestoneehf. var þannig 286.290.484 kr. og var hún færð á viðskiptareikning. Milestoneehf. og Leiftri Ltd. voru á þessum tíma í eigu varastefndu Karls Emils ogSteingríms Wernerssona. Félögin Racon Holdings II AB og L&H eignarhaldsfélögvoru dótturfélög Milestone ehf. og í 100% eigu þess. Aðalstefndi var og er enní eigu varstefndu Karls Emils og Steingríms en félagið stendur utansvokallaðrar Milestone ehf. samsteypu. Þann19. desember 2011 var Leiftri Ltd. selt varastefnda Friðriki Arnari. Milestoneehf. var tekið til gjaldþrotaskipta eins og áður segir með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 18. september 2009 en frestdagur var 22. júní 2009.Með stefnubirtingum dagana 9.-19. nóvember 2010 höfðaðistefnandi mál á hendur aðalstefnda og varastefndu Karli Emil og Steingrími ogLeiftra Ltd. Málið sem var nr.E-121/2011 var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 13. janúar 2011. Í málinu var á því byggt af hálfu stefnanda að meðframsali Milestone ehf. á kröfu félagsins á hendur Aurláka ehf. til LeiftraLtd. hafi orðið til riftanlegur gerningur, en stefnandi hafi ekki getað krafiðfélagið um greiðslu kröfunnar, þar sem Leiftri Ltd. hafi verið orðinn eigandihennar. Með úrskurði dómsins þann 7. febrúar 2012 var kröfum stefnanda á henduraðalstefnda og varastefndu Karli Emil og Steingrími vísað frá dómi þar semtalið var, með vísan til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,að stefnandi ætti ekki kröfu á hendur þeim. Með dómi í málinu frá 10. febrúar 2012 var fallist áriftunarkröfur stefnanda með vísan til 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 enmálið var dæmt sem útivistarmál þar sem þingsókn Leiftra Ltd. féll niður frá20. október 2011. Dómsorð var svohljóðandi: „Rift er gjöfMilestone ehf. til stefnda Leiftra Ltd., dags. 31. mars 2008, sem fólst íafhendingu kröfu á hendur stefnda Aurláka ehf. að fjárhæð 970.103.914 kr.Rift er greiðslu Milestone ehf.til stefnda Leiftra Ltd., dags. 31. mars 2008, að fjárhæð 462.977.430 kr.Rift er greiðslu Milestone ehf.til stefnda Leiftra Ltd, dags. 31. desember 2008, að fjárhæð 220.836.000 kr.Stefndi Leiftri Ltd. skilistefnanda kröfu á hendur stefnda Aurláka ehf. að fjárhæð 970.103.914 kr. gegnþví að stefnandi felli niður skuld á viðskiptareikningi stefnda Leiftra Ltd. aðfjárhæð 286.290.484 kr.Stefndi Leiftri Ltd. greiði stefnanda þb. Milestone ehf. 700.000 kr. ímálskostnað.“ Íkafla um helstu málsástæður og lagarök stefnanda sem vísað er til í dóminumsegir: „Stefnandi krefst þess, með stoð í 144. gr. gþl., að stefndi LeiftriLtd. skili stefnanda aftur kröfunni á hendur stefnanda Aurláka ehf. að fjárhæð970.103.914 krónur. Verði stefnda Leiftra Ltd. gert að skila stefnanda kröfunnimuni stefnandi ekki gera neina fjárkröfu í kjölfar hinna riftanlegu ráðstafana.Þá muni stefnandi einnig fella niður eftirstöðvar skuldar stefnda Leiftra Ltd.vegna kröfunnar að fjárhæð 286.290.484 krónur.“ Í forsendum dómsins segir m.a.: „Fallist er á að riftaberi framsali kröfu Milestone ehf. á hendur Aurláka ehf. að fjárhæð 970.103.914kr. til stefnda Leiftra Ltd. með vísan til 131. gr. laga nr. 21/1991 þar semstefndi hefur ekki gefið viðhlítandi skýringar á kröfunni. Er því fallist á aðhún sé gjafagerningur í skilningi 131. gr. laganna.“ Greiðslum að baki þeirriráðstöfun, 220.836.000 kr. og 462.977.430 kr., var jafnframt rift og stefnandagert að fella niður skuld á viðskiptareikningi stefnda Leiftra Ltd. að fjárhæð286.290.484 kr. Samkvæmt ofangreindu dómsorði var þannig afdráttarlaustkveðið á um að kröfunni skyldi skilað til stefnanda gegn niðurfellingu skuldarLeiftra Ltd. á viðskiptareikningi hans hjá stefnanda. Þá voru með riftuninniónýttar ofangreindar ráðstafanir með afturvirkum hætti en þær fólust ífyrrgreindum gerningum, annars vegar greiðslu með skuldajöfnuði og hins vegar arðgreiðslu.Eins og rakið er í málavaxtalýsingu seldu varastefnduKarl Emil og Steingrímur varastefnda Friðriki Arnari allt hlutafé sitt íLeiftra Ltd. þann 19. desember 2011.Þann 23. desember 2011 gerðist Leiftri Ltd. aðili að samkomulagi umfjárhagslega endurskipulagningu aðalstefnda og felldi niður 970.103.914 kr.kröfu félagsins á hendur aðalstefnda.Fram kom í skýrslu varastefnda Karls Emils fyrir dómi aðLeiftri Ltd. hefði verið selt til þess að „gera það formlegra að krafan yrðifelld niður“. Nánast ekkert endurgjald hafi komið í staðinn fyrir félagið. Þámundi hann ekki hvort Íslandsbanka og Friðriki Arnari hefði verið kunnugt ummálaferli vegna riftunar. Að mati dómsins hefur það enga þýðingu að LeiftriLtd. hafi með áðurgreindu samkomulagi við Íslandsbanka hf. fellt niður kröfunaá hendur aðalstefnda áður en dómur í máli nr. E-121/2011 var kveðinn upp. Berallt að sama brunni hvað aðrar eftirfarandi aðgerðir varðar. Þær aðgerðirbreyta engu um kröfu stefnanda sem hann átti með réttu þrátt fyrir hiðriftanlega framsal. Verður því ekki fallist á það með aðalstefnda aðniðurfelling kröfunnar eigi að leiða til sýknu. Aðalstefndi byggir einnig á því að stefnandi geti ekkibeint kröfu að honum fyrr en reynt hafi á fullnustu ofngreindrar kröfu, eftiratvikum með atbeina sýslumanns. Beri því að sýkna hann að svo stöddu með vísantil 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi reisir kröfu sína á hinn bóginná almennum reglum samninga- og kröfuréttar um efndir á fjárskuldbindingum.Heldur stefnandi því fram að þar sem um almenna kröfu hafi verið að ræða hafi íreynd verið óþarft að fullnusta hana með öðrum hætti en gert var, þ.e. meðformlegri kröfu um efndir. Dómurinn hafi nægt í þessu sambandi sem fullgildskilríki og hafi stefnanda því verið rétt að beina fjárkröfu að aðalstefnda. Óumdeilt er að Milestone ehf.átti kröfu á hendur aðalstefnda að fjárhæð 970.103.914 kr. áður en hún varframseld Leiftra Ltd. Með dómi í ofangreindu máli fóru fram aðilaskipti aðkröfunni. Þá var greiðslu með skuldajöfnuði að fjárhæð 462.977.430 kr. rift ogsömuleiðis arðgreiðslu að fjárhæð 220.836.000 kr. Enn fremur var stefnanda gertað fella niður skuld á viðskiptareikningi Leiftra Ltd. að fjárhæð 286.290.484kr. en fyrir liggur að félaginu var tilkynnt um það í kjölfar dómsins.Jafnframt liggur fyrir málflutningsyfirlýsing lögmanns stefnanda viðaðalmeðferð málsins um niðurfellingu kröfunnar.Þar sem stefnandi hefur sýnt nægilega fram áað hann sé réttur aðili að kröfunni er honum heimilt að beina henni að skuldarakröfunnar, þ.e. aðalstefnda. Var ekkinauðsyn á því, eins og hér háttar til, að grípa til frekari aðgerða en gert varaf hálfu stefnanda til að hann öðlaðist full yfirráð hennar. Af hálfu allra stefndu allra erþví haldið fram að niðurstaða dóma Hæstaréttar í málum 578/2015 og 579/2015,frá 28. apríl 2016, svo og í máli 574/2015, frá 4. maí 2016, um að ósannað væriað Milestone ehf. hafi orðið ógjaldfært fyrr en 7. október 2008 erFjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf. ogskilanefnd var skipuð, leiði til þess að verulegur vafi leiki á því aðstefnandi eigi tilkall til hinnar umdeildu kröfu. Líkur séu á því aðfyrrnefndur dómur Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 121/2011 í útivistarmáli stefnandagegn Leiftra Ltd. hafi verið efnislega rangur. Af því tilefni hafi dómfelldimeð beiðni til endurupptökunefndar dagsettri 28. júlí sl., óskað endurupptöku ádóminum og vísi í því sambandi til 167. gr. laga nr. 91/1991. Dómurinn telur að líta verði tilþess að dómfelldi leitaði ekki eftir endurupptöku dómsins eftir uppkvaðninguhans árið 2011 þrátt fyrir að honum hafi verið ljós réttaráhrif hans. Það gerðihann hins vegar nýverið með fyrrgreindum röksemdum. Dómurinn hafnaði beiðniaðalstefnda um frestun aðalmeðferðar þar til endanleg niðurstaða lægi fyrir ítengslum við málið en af hálfu stefnanda var frestun málsins af þessum sökumandmælt. Við svo búið og með vísan til þeirrar niðurstöðu að stefnandi fariréttilega með kröfuna á hendur aðalstefnda verður fallist á fjárkröfu á hendurhonum en um kröfufjárhæð er ekki tölulegur ágreiningur. Að þessu virtu eru ekkiefni til þess að fjalla frekar um kröfur á hendur varastefndu.Stefnandi gerir kröfu umdráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 10. mars 2012 til greiðsludags. Upphafstími umkrafinna dráttarvaxta erþannig mánuði eftir dómsuppsögu í máli nr. E-121/2011. Fyrir liggur að meðbréfi stefnanda, dagsettu 11. apríl 2012, var aðalstefndi krafinn um greiðslukröfunnar. Rétt þykir að upphafstími dráttarvaxta verði mánuði síðar. Verðurþví fallist á dráttarvaxtakröfu stefnanda eins og í dómsorði greinir. Með hliðsjón af niðurstöðumálsins ber aðalstefnda að greiða stefnanda málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem þykir hæfilegur 1.200.000 kr. og erþá tekið tilliti til þóknunar vegna flutnings um frávísunarkröfu svo ogreksturs málsins fyrir dómi eftir að málinu var vísað í hérað að nýju.Rétt þykir að málskostnaður ámilli stefnanda og varastefndu falli niður.Sigríður Hjaltested héraðsdómarikveður upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð:Aðalstefndi, Aurláki ehf., greiðistefnanda, þrotabúi Milestone ehf., 970.103.914 krónur auk dráttarvaxta skv. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 11. maí 2012 tilgreiðsludags.Aðalstefndi greiði stefnanda1.200.000 krónur í málskostnað.Málskostnaður á milli stefnandaog varastefndu fellur niður.
Mál nr. 223/1999
Opinberir starfsmenn Niðurlagning stöðu Bætur Sératkvæði
M var ráðin ótímabundið til starfa hjá Ríkisútvarpinu árið 1990. Staða hennar var lögð niður 1. október 1997, en þá höfðu tekið gildi lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. M krafðist bóta sem næmu launum hennar í sex mánuði frá og með 1. október 1997 á grundvelli 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996. Í mótmælti kröfu M og vísaði til fordæma Hæstaréttar um skýringu 14. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins því til stuðnings, að draga ætti frá bótunum laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti M. Talið var, að lýsing 5. mgr. ákvæðisins til bráðabirgða á inntaki réttar starfsmanns vegna niðurlagningar starfs væri ekki óbreytt frá eldri starfsmannalögum, þar sem nú væri tekið fram berum orðum, að um væri að ræða bætur og bótarétt. Takmarkaðist rétturinn af því einu, að starfsmaður nyti ekki launa í öðru starfi á tímabilinu. Með hliðsjón af dómaframkvæmd um takmörkun biðlaunaréttar samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 var talið, að löggjafinn hefði þurft að tiltaka það með tvímælalausum hætti, ef bótarétturinn ætti að sæta frekari skerðingum eftir gildistöku laga nr. 70/1996 en leiddi af launum í öðru starfi. Samkvæmt þessu þóttu eldri dómsúrlausnir Hæstaréttar um skerðingu biðlauna vegna launa í uppsagnarfresti ekki hafa fordæmisgildi við úrlausn málsins og var fallist á þá niðurstöðu héraðsdómara, að M bæru bætur sem næmu launum í sex mánuði frá og með 1. október 1997.
Dómur Hæstaréttar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu 8. júní 1999. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess, að fjárhæð greiðslu til stefndu verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í málinu er deilt um greiðslu bóta til stefndu af því tilefni, að henni var gert að láta af starfi við Ríkisútvarpið á árinu 1997, eftir sjö ára þjónustu hjá stofnuninni. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi og þar er einnig rakin 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem við á, þegar lögð er niður staða manns, sem skipaður hafði verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins í gildistíð eldri laga. Eru kröfur stefndu í málinu reistar á þessu ákvæði og 34. gr. sömu laga, sem þar er vísað til. Ágreiningslaust er, að staða stefndu var lögð niður 1. október 1997 og lét hún þá af störfum. Telur hún sig eiga rétt til bóta fyrir stöðumissinn, er svari til launa næstu sex mánuði eða tímabilið október 1997 – mars 1998, en hún tók ekki á þeim tíma við starfi hjá öðrum. Áfrýjandi telur hins vegar, að Ríkisútvarpinu hafi ekki borið að greiða henni laun nema í þrjá mánuði til viðbótar eða til desemberloka 1997, svo sem gert var. Stefndu hafi verið tilkynnt um það með fyrirvara, er svaraði til þriggja mánaða uppsagnarfrests hennar samkvæmt ráðningarsamningi, hvenær hún ætti að láta af störfum. Þá mánuði sé skylt að telja til þess tíma, sem rétti hennar til bóta hafi verið markaður með áðurnefndu ákvæði til bráðabirgða, sbr. 34. gr. laga nr. 70/1996. Að því er ágreining málsaðila varði séu þessi lagaákvæði ekki breytt frá því, sem kveðið hafi verið á um í 14. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, eins og hún hafi verið skýrð í dómaframkvæmd. II. Með lögum nr. 70/1996 hafa verið sett ný heildarlög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem fela í sér ýmsar breytingar á réttarstöðu manna í opinberri þjónustu. Meðal þeirra er sú ákvörðun löggjafans, að horfið skuli frá fyrri meginreglu um fasta og ótímabundna skipun eða ráðningu ríkisstarfsmanna, sem um var mælt í 4. gr. laga nr. 38/1954. Samkvæmt hinum nýju reglum verður skipun að jafnaði tímabundin, sbr. 23. gr. laganna, en ráðning ótímabundin með gagnkvæmum uppsagnarfresti, sbr. 41. gr. Samfara þessari nýbreytni voru lögfest ný ákvæði um rétt starfsmanna í því tilviki, að staða þeirra verði lögð niður, sbr. áður 14. gr. laga nr. 38/1954. Réttur til biðlauna í slíkum tilvikum nær aðeins til skipaðra embættismanna samkvæmt V. kafla laga nr. 70/1996. Um þessi biðlaun er fjallað í 34. gr. laganna, sbr. og 35. gr. Er rétturinn til þeirra takmarkaðri en eftir fyrri lögum að því leyti, að biðlaunin sæta ekki einungis frádrætti eða niðurfellingu vegna annarra launatekna á sama tíma, ef launþeginn tekur við öðru starfi í þjónustu ríkisins, heldur á það einnig við, þótt hið nýja starf sé á annarra vegum, sbr. 2. mgr. 34. gr. III. Í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, sem hér reynir á, er mælt fyrir um bótarétt starfsmanna, sem skipaðir voru eða ráðnir í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og ekki teljast til embættismanna, er starf þeirra er lagt niður. Þeir skulu eiga rétt til bóta, er nemi föstum launum í sex eða tólf mánuði frá starfslokum. Er þetta upphaf bótatímabilsins orðað í 1. mgr. 34. gr. laganna, sem ákvæðið vísar til um bótarétt og bótafjárhæð að öðru leyti en því, sem fram er tekið í ákvæðinu sjálfu. Er það með sama hætti og áður var í 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954. Samkvæmt 5. mgr. bráðabirgðaákvæðisins er lengd tímabilsins einnig óbreytt, sex eða tólf mánuðir eftir því, hvort þjónustualdur starfsmanns er innan við 15 ár eða ekki. Lýsing 5. mgr. á inntaki réttarins er hins vegar ekki óbreytt frá eldri starfsmannalögum, þar sem nú er tekið fram berum orðum, að um sé að ræða bætur og bótarétt. Sá réttur takmarkast af því einu, að starfsmaðurinn njóti ekki launa í öðru starfi á tímabilinu. Með hliðsjón af dómaframkvæmd um takmörkun biðlaunaréttar samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 hefði löggjafinn þurft að tiltaka það með tvímælalausum hætti, ef bótarétturinn átti að sæta frekari skerðingum eftir gildistöku yngri starfsmannalaga en leiðir af launum í öðru starfi. Þar sem inntak bótaréttarins er ekki að öllu leyti hið sama og biðlaunaréttarins áður hafa fyrri dómsúrlausnir Hæstaréttar um skerðingu vegna launa í uppsagnarfresti ekki fordæmisgildi við úrlausn þessa máls. Að þessu athuguðu verður héraðsdómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti. Áfrýjandi skal greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, Magnhildi Ólafsdóttur, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ágreiningslaust er í máli þessu, að staða stefndu við Ríkisútvarpið hafi verið lögð niður. Hafi það átt sér stað hinn 1. október 1997 og hún jafnframt látið af starfi hjá stofnuninni við þetta tímamark. Lýtur deila málsaðila einvörðungu að greiðslum til stefndu af þessu tilefni, en við ákvörðun þeirra telur áfrýjandi skylt að líta til þess, að hún hafi á sínum tíma verið ráðin til starfa samkvæmt samningi með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Í samræmi við það hafi upphafleg tilkynning til hennar um stöðumissinn verið í formi uppsagnar með vísan til þessa samnings. Þegar nær dró starfslokunum hafi svo verið staðfest, að stefnda ætti rétt til biðlauna, þar sem staðan teldist lögð niður, en þó með þeirri takmörkun, að telja bæri uppsagnarfrest hennar til biðlaunatímans. Stefnda var ráðin til starfa í gildistíð laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en atvik málsins gerðust eftir gildistöku laga nr. 70/1996 um sama efni. Með þeim hafa verið lögfest ný ákvæði um rétt ríkisstarfsmanna í því tilviki, að staða þeirra verði lögð niður, en um hann var áður fjallað í 14. gr. laga nr. 38/1954. Taka ákvæðin eingöngu til skipaðra embættismanna samkvæmt V. kafla laga nr. 70/1996 og áskilja þeim rétt til biðlauna, sem um er mælt í 34. gr. laganna, sbr. og 35. gr. Um aðra starfsmenn er sýnilega við það miðað, að ráðningartíma þeirra megi framvegis ljúka með uppsögn á tilteknum fresti, sbr. 41. gr. og IX. kafla laganna, án tillits til þess, hvort afnám stöðu megi teljast í því fólgið. Til mótvægis við þessa nýskipan er svo fyrir mælt í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, að eldri starfsmenn í síðarnefnda hópnum skuli eiga rétt til bóta, sé starf þeirra lagt niður, og verði þær í formi biðlauna í sex eða tólf mánuði frá starfslokum. Um bótarétt og bótafjárhæð er að öðru leyti vísað til 34. gr. laganna, sem fyrr var nefnd. Af hálfu stefndu eru þessi fyrirmæli ekki talin ófullnægjandi, heldur eru kröfur hennar reistar á þeim að öllu leyti. Hefur áfrýjandi ekki andmælt því, að þau eigi við eftir efni sínu. Í 5. mgr. ákvæðisins til bráðabirgða er sýnilega horft til þeirra réttinda, sem hinum eldri starfsmönnum voru ætluð eftir 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954. Fyrirmæli málsgreinarinnar eru þó ekki á þá leið, að réttur þeirra til biðlauna skuli haldast óbreyttur, heldur eru þau orðuð sjálfstætt. Þegar á þau er litið verður það fyrst fyrir, að tekið er fram berum orðum, gagnstætt því sem áður var, að um sé að ræða bætur og bótarétt starfsmönnunum til handa. Þennan orðalagsmun þarf ekki að skýra til hlítar í málinu, en hann mælir mjög gegn málstað áfrýjanda að því leyti, að örðugt er að telja laun í uppsagnarfresti til bóta, þegar fullt vinnuframlag kemur á móti, svo sem hér var. Í annan stað er á það að líta, að 5. mgr. vísar ekki til hinna eldri laga um upphaf bótatímabilsins, heldur eingöngu til 34. gr. laganna sjálfra. Sú lagagrein fjallar um greiðslur til skipaðra embættismanna, þar sem uppsögn á grundvelli ráðningar-samnings kemur ekki til álita að neinu leyti. Þessi einkenni á orðan málsgreinarinnar falla vel hvort að öðru og benda eindregið til þess, að skýra verði efni hennar á þá leið, að starfsmönnum þeim, sem við er átt, sé ætlaður afdráttarlaus réttur til bóta í formi fastra launa frá því að þeir láta af starfi og til loka þess tímabils, sem til er tekið, án annarrar skerðingar en vegna launa í öðru starfi, svo sem um ræðir í 2. mgr. 34. gr. laganna. Geti fyrirvari á starfslokunum ekki breytt því einn saman. Það efnisatriði laganna, að skerðing biðlauna verði ekki lengur einskorðuð við laun í sambærilegu starfi hjá ríkinu, gefur einnig til kynna, að þessi skýring eigi við. Hún er og eðlileg að því leyti, að hún stuðlar að festu á framkvæmd hinna nýju ákvæða. Það leiðir beint af því, sem hér var rakið, að þeir dómar Hæstaréttar frá árinu 1995 og síðar, sem áfrýjandi vísar til, geta ekki orðið að fordæmi í þessu máli, enda lutu þeir að skýringu eldri laga og öðrum aðstæðum en þeim, sem hér er við að fást. Að þessu athuguðu er ég samþykkur atkvæði annarra dómenda að öllu leyti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 1999. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 28. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 29. júní 1998. Málið var þingfest 30. júní 1998. Stefnandi er Magnhildur Ólafsdóttir, kt. 040742-3799, Grýtubakka 2, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið, kt. 550169-3449. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð 235.025 krónur með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987, af 75.073 krónum frá 1. janúar 1998 til 1. febrúar 1998, en af 150.146 krónum frá þeim degi til 1. mars 1998, en af 235.025 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerir stefnandi kröfu um málskostnað að skaðlausu, að mati dómsins, þ.m.t. að henni verði bættur kostnaður af greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþjónustu. Dómkröfur stefnda eru þær aðalega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. II. Óumdeild málsatvik. Stefnandi var ráðin ótímabundið í starf á skrifstofu Ríkisútvarps-Sjónvarps með ráðningarsamningi 12. október 1990 en sá samningur kvað á um gagnkvæman þriggja mánaða uppsagnarfrest. Hún var félagsmaður í Starfsmannafélagi sjónvarps, sem er aðildarfélag að Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Í ráðningarsamningi stefnanda var sérstaklega tekið fram að um réttindi og skyldur hennar færi eftir lögum og reglum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með bréfi dags. 18. júní 1997 var stefnanda tilkynnt að vegna skipulagsbreytinga yrði henni sagt upp störfum. Efni bréfsins var á þessa leið: „Ráðningarsamningi þínum og Ríkisútvarpsins er hér með sagt upp með samningsbundnum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Skv. því fellur ráðningarsambandið úr gildi þann 1. október nk. Ástæða uppsagnarinnar er hagræðing í rekstri, sem mun fela í sér fækkun starfsmanna, sbr. bréf útvarpsstjóra dags. 9. júní 1997. Uppsögn þessi er liður í þeirri endurskipulagningu og felur ekki í sér neikvætt mat á störfum þínum fyrir Ríkisútvarpið.“ Eftir þetta hélt stefnandi áfram störfum sínum og starfsskyldum með sama hætti og hún hafði gert fram að því. Stefnandi fékk annað bréf frá Ríkisútvarpinu 29. september 1997 en í því sagði m.a.: „Um þessi mánaðamót fer fram starfslokauppgjör vegna ráðningarslita þinna hjá Ríkisútvarpinu. Af þeim skipulalgsbreytingum sem voru ástæða uppsagnar þinnar leiðir að starf það sem þú gegndir telst hafa verið lagt niður og ekki hefur samist um annað starf hjá Ríkisútvarpinu. Skv. hæstaréttardómi ber að telja uppsagnarfrestinn hluta biðlaunatímabils, þegar biðlaun greiðast í kjölfar niðurlagningar á stöðum. Skv. því verða biðlaun greidd í þrjá mánuði frá 1. okt. nk., þó með þeim fyrirvara, að biðlaunagreiðslum til frádráttar eiga að koma tekjur sem til þín kunna að falla á biðlaunatímabilinu. Við þessi tímamót eru farsæl störf þín í þágu Ríkisútvarpsins þökkuð og þér óskað velfarnaðar á nýjum starfsvettvangi.“ Stefnandi hætti störfum sínum hjá Ríkisútvapinu, í byrjun október 1997. Í samræmi við framangreint bréf frá 29. september 1997 voru stefnanda greidd biðlaun næstu þrjá mánuði, þ.e. út desembermánuð 1997. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefndanda er því haldið fram að hún hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hún hafi ráðist til starfa í tíð laga nr. 38/1954, en lög nr. 70/1996 hafi leyst þau af hólmi. Í tíð laga nr. 38/1954 hafi stefnandi notið biðlaunaréttar vegna stöðu sinnar, samkvæmt ákvæðum 14. gr. laganna, en þar segi að þegar staða sé lögð niður skuli starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í 6 mánuði frá því að hann láti af starfi, ef hann hafi verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár. Stefnandi vísar til þess að í hæstaréttardómi frá 1995, bls. 2342 komi fram að tilgangur þessa ákvæðis hafi verið sá að tryggja starfsmanni laun, sem svari ríflegum uppsagnarfresti, þegar staða hans sé lögð niður. Samkvæmt því skyldi við uppgjör biðlauna draga frá laun í uppsagnarfresti. Með lögum nr. 70/1996 hafi þetta ákvæði fellt niður og ekki sett sambærilegt biðlaunaákvæði í þess stað. Í 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laganna sé aftur á móti mælt svo fyrir að starfsmaður, sem skipaður hafi verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og fallið hafi undir lög nr. 38/1954, en teljist ekki embættismaður skv. 22. gr. laganna, eigi rétt til bóta, við niðurlagningu stöðu, er nemi launum í sex mánuði, ef hann hafi verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í tólf mánuði. Um bótarétt og bótafjárhæð sé vísað til 34. gr. laganna. Þetta ákvæði kveði á um lögmæltar bætur og sé allt annars eðlis en áðurnefnt biðlaunaákvæði eldri laga. Stefnandi telur að löggjafinn hafi í 34. gr. laganna tekið af tvímæli um hvaða liðir skuli koma til frádráttar bótum samkvæmt nefndu ákvæði, þ.e. launagreiðslur sem viðkomandi starfsmaður njóti hjá ríkinu eða öðrum aðila eftir að hann láti af starfi. Stefnandi kveður kröfu um skaðabætur byggjast á nefndri 5. mgr. bráðabirgðaákvæðisins. Ekki fari á milli mála að hún hafi látið af starfi sínu 1. október 1997 vegna niðurlagningar starfins. Samkvæmt ótvíræðu orðalagi ákvæðisins eigi hún rétt á bótum sem svari til launa á næstu 6 mánuðum eftir að hún lét af starfi en hún hafi ekki notið neinna launa á tímabilinu, sem koma eigi til frádráttar samkvæmt 2. mgr. 34. gr. laganna. Stefnandi telur þá kenningu ranga að vegna fyrrnefnds hæstaréttardóms beri að greiða „biðlaun“ í aðeins þrjá mánuði. Hæstaréttardómurinn varði skýringu á ákvæði sem hafi verið fellt úr gildi. Það ákvæði, sem krafa stefnanda byggist á, sé allt annars eðlis og miklu nákvæmara en umrætt eldra ákvæði. Dómurinn feli ekki í sér að Ríkisútvarpið hafi getað sagt stefnanda upp með þriggja mánaða uppsagnarfresti, þremur mánuðum áður en starf hennar hafi verið lagt niður og hún látið af störfum. Stefnandi byggir rétt til biðlauna í sex mánuði einnig á því að samkvæmt meginreglum stjórnsýsluréttarins hafi ekki verið fyrir hendi neinar lögmætar uppsagnarástæður, aðrar en niðurlagning stöðu hennar, en sú niðurlagning hafi ekki átt sér stað fyrr en 1. október 1998. Þetta sjáist skýrast á því að stefnanda hafi verið gert að halda áfram að sinna starfi sínu til þess dags og Ríkisútvarpið tekið sérstaklega fram að störf hennar hafi verið farsæl að öllu leyti. Uppsögn vegna hagræðingar í rekstri án bóta geti ekki átt við hér þar sem stefnandi njóti bótaréttar samkvæmt fyrrnefndu bráðabirgðaákvæði. Uppsögnin hafi því verið lítt dulbúin niðurlagning stöðu beinlínis til þess að nýta starfskrafta stefnanda þremur mánuðum lengur en uppsögn í þeim tilgangi að spara biðlaunagreiðslur vegna niðurlagningar stöðu geti ekki talist lögmæt Eins og áður hafi verið lýst hafi stefndi greitt stefnanda „biðlaun“ í þrjá mánuði, þ. e. vegna október-, nóvember- og desembermánaða. Tekið sé tillit til þessara greiðslna í kröfugerð hennar og gerð krafa um skaðabætur sem svari þeim föstu launum, sem henni hafi borið samkvæmt kjarasamningi og ráðningarsamningi á síðari þremur mánuðum tímabilsins, þ.e. janúar, febrúar og mars 1998. Dráttarvaxtakrafan sé sett fram með stoð í III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og samkvæmt dómvenju Hæstaréttar en upphaftími dráttarvaxta miðist við þær dagsetningar sem stefnandi hefði fengið umrædd laun greidd ef hún hefði verðið áfram við störf. Þá sé gerð krafa um að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþóknun, þar sem hún njóti því ekki frádráttar vegna skattsins. IV. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi bendir á að stefnandi hafi ekki verið skipuð í starf sitt heldur ráðin með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Réttur hennar til biðlauna byggist því á bráðabirgðaákvæði í lögum nr. 70/1996. Stefndi telur að samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, samanber 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 hafi, verið réttmætt að telja til þess tíma, er stefnandi hefði annars átt rétt til launagreiðslna vegna niðurlagningar stöðu, uppsagnarfrest sem sérstaklega hafi verið kynntur henni, þ.e. mánuðina júlí, ágúst og september 1997. Hafi því verið rétt að greiða stefnanda einungis bætur er samsvöruðu launum fyrir mánuðina október, nóvember og desember 1997. Því er haldið fram af hálfu stefnda að ekkert sé óeðlilegt við að starfsmanni sé sagt upp störfum þótt biðlaunaréttur fylgi starfinu. Það megi telja til góðra stjórnsýsluhátta að nýta uppsagnarfrest með þeim hætti sem gert hafi verið. Í hugtakinu biðlaun felist að greidd séu laun meðan menn séu að bíða og sú bið hefjist í þessu tilviki við uppsögn. Það að uppsagnarfrestur teljist til biðlaunatíma megi ekki skilja svo að verið sé að lækka bætur heldur sé verið að skilgreina biðlaunatímann upp á nýtt. Upphaf biðlaunatímans sé fært til og hefist við upphaf uppsagnarfrests, þannig að uppsagnarfresturinn teljist hluti af biðlaunatímanum. Stefndi bendir á að 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi verið skýrð á framangreindan veg í hæstaréttardómum 1995, bls. 2342 og 1996, bls. 4043, en af dómunum verði ráðið að engu skipti í þessu efni hvort starfsmaður hafi verið leystur undan vinnuskyldu í uppsagnarfresti eða ekki. Um biðlaunarétt embættismanna sé nú fjallað í 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, en um biðlaunarétt þeirra sem skipaðir voru eða ráðnir í starf fyrir gildistöku þeirra laga fari eftir ákvæði 5. mgr. til bráðabirgða í lögunum. Af hálfu stefnda er bent á að í athugasemdum sem fylgt hafi frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 70/1996 segi að 34. gr. svari til 14. gr. laga nr. 38/1954. Þar segi ennfremur að nefnd 14. gr. hafi á sínum tíma verið rökstudd með því að rétt væri að tryggja starfsmanni laun sem svöruðu ríflegum uppsagnarfresti ef starf hans yrði lagt niður. Sama sjónarmið búi að baki hinu nýja ákvæði, en skýrt sé kveðið á um það í 2. mgr. 34. gr. frumvarpsins að þau laun sem embættismaður fái greidd meðan á biðlaunagreiðslum stæði, skuli koma til frádráttar biðlaunum, hvort sem launin séu innt af hendi af ríkinu eða öðrum aðilum. Því er haldið fram að af framangreindu megi sjá að megintilgangur 34. gr. laga nr. 70/1996 sé hinn sami og legið hafi að baki 14. gr. laga nr. 38/1954, þ.e. að tryggja starfsmanni laun sem svari ríflegum uppsagnarfresti, þegar staða hans sé lögð niður, enda þótt löggjafinn hafi fært ákvæðið til nútímahorfs að því leyti að launagreiðslur vegna niðurlagningar komi ekki til ef starfsmaður nyti jafnhárra eða hærri launa hjá öðrum aðila á þeim tíma er greiðslur hefðu ella komið til. Ljóst sé að tilgangur eldri biðlaunareglu hafi verið sá að tryggja mönnum framfærslu við niðurlagningu stöðu, þ.e. þegar starf hafi ekki lengur verið fyrir hendi. Ef löggjafinn hefði talið ástæðu til að hverfa frá því fordæmi sem fram komi í hrd. 1995, bls. 2342 hefði það komið fram í ákvæðinu. Þvert á móti hafi löggjafinn áréttað sjónarmið, sem lá til grundvallar túlkun Hæstaréttar í nefndum dómum, um tilgang biðlauna eða bóta vegna niðurlagningar stöðu. Af hálfu stefnda er því haldið fram að enginn eðlismunur sé á bótarétti samkvæmt 5. mgr. bráðabirgðaákvæðisins og biðlaunarétti. Um sé að ræða lögákveðnar bætur og stefnandi geti aðeins átt rétt til bóta sem nemi launum á biðlaunatímanum. Stefnanda hafi þegar verið greiddar fullar bætur og beri að sýkna stefnda af öllum kröfum hennar. Stefndi mótmælir því að ekki hafi verið skilyrði til að segja stefnanda upp störfum með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Uppsagnarástæður hafi verið þær sem greindi í bréfum stofnunarinnar og fyrir hendi skýlaus réttur til að nýta uppsagnarákvæði ráðningarsamnings, samanber 43. gr. laga nr. 70/1996. Því sé sérstaklega mótmælt sem ósönnuðu að til hafi staðið að nýta vinnukrafta stefnanda með ólögmætum hætti Til stuðnings lækkunarkröfu stefnda er bent á að krafan sé of há sem nemi hluta persónuuppbótar. Samkvæmt grein 1.7.1 í kjarasamningi sé það skilyrði fyrir persónuuppbót hjá starfsmanni sem lætur af störfum að hann hafi starfað samfellt í a.m.k. sex mánuði á árinu. Þar sem krafa stefnanda til launagreiðslna miðist við tímabilið 1. janúar til 30. mars 1998 sé réttur til persónuuppbótar sé ekki fyrir hendi. Beri því a.m.k. að lækka kröfufjárhæðina sem þessu nemi eða um 7.606 krónur Mótmælt er upphafstíma dráttarvaxta og vísað til 9. og 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Beri að miða við dómsuppkvaðningu eða í fyrsta lagi við þingfestingardag. V. Niðurstaða. Stefnanda var sem fyrr segir sagt upp störfum 18. júní 1997, með þriggja mánaða uppsagnarfresti miðað við starfslok 1. október 1997. Hún vann uppsagnarfrestinn en með bréfi dagsettu 29. september var henni tilkynnt að starf hennar yrði lagt niður 1. október 1997. Óumdeilt er að stefnandi átti við niðurlagningu stöðunnar rétt til bóta á grundvelli 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996, sbr. 34. gr. laganna. Aðilar deila hins vegar um hvort Ríkisútvarpinu hafi verið rétt að miða upphaf bótatímabilsins við upphaf uppsagnarfrestsins, sem var 1. júlí 1997. Fyrrnefnd 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996 er svohljóðandi: Sé starf lagt niður á starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laga þessara og fallið hefur undir lög nr. 38/1954, en telst ekki embættismaður skv. 22. gr. laga þessara, rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í tólf mánuði. Að öðru leyti gilda um bótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr. Ákvæði 1. mgr. 34. gr. er svohljóðandi: Nú er embætti lagt niður og skal þá embættismaður jafnan halda óbreyttum launakjörum er embættinu fylgdu í sex mánuði frá því að hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár, en ella í tólf mánuði, enda hafi hann þá ekki hafnað öðru sambærilegu starfi, óháð því hvort það er á vegum ríkisins eða annars aðila. Í 14. gr. eldri starfsmannalaga nr. 38/1954 var upphaf biðlaunatíma einnig afmarkað með orðunum „frá því hann lét af starfi." Með dómum Hæstaréttar 1995, bls. 2342 og 1996, bls. 4304 var ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 skýrt svo, m.a. með tilliti til tilgangs biðlaunareglna samkvæmt greinargerð með frumvarpi að lögunum, að uppsagnarfrestur teldist til biðlaunatíma hvort sem starfsmaður ynni uppsagnarfrestinn eða ekki. Í athugasemdum við 34. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 70/1996 segir: „Ákvæði 14. gr. um biðlaun var á sínum tíma rökstutt með því að rétt væri að tryggja starfsmanni laun sem svöruðu ríflegum uppsagnarfresti ef starf hans yrði lagt niður. Sama sjónarmið býr að baki þessu ákvæði, en skýrt er kveðið á um það í 2. mgr. að þau laun, sem embættismaður fær greidd meðan á biðlaunagreiðslum stendur, skuli koma til frádráttar biðlaunum, hvort sem launin eru innt af hendi af ríkinu eða öðrum aðilum.“ Við mat á fordæmisgildi framangreindra hæstaréttardóma verður að hafa í huga að þeir voru kveðnir upp í gildistíð eldri starfmannalaga nr. 38/1954. Enda þótt upphaf biðlaunatíma væri skilgreint með sama hætti í þeim lögum og í 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 var biðlaunaréttur, samkvæmt eldi lögum, að nokkru leyti frábrugðinn þeim rétti sem hin nýju lög kveða á. Sú fordæmisregla, sem Hæstiréttur mótaði með þeirri niðurstöðu í dómi 1995, bls. 2342, að uppsagnarfrestur væri hluti af biðlaunatíma, samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954, þótt starfsmaður ynni uppsagnarfrestinn, var ekki tekin upp í lög nr. 70/1996. Biðlauna- og bótaákvæði vegna niðurlagningar á stöðu og starfsloka í lögum nr. 70/1996 eru mun nákvæmari en í eldri lögum. Þannig segir er 2. mgr. 34. gr. mælt fyrir um að ef maður, er nýtur launagreiðslna skv. 1. mgr., tekur við nýju starfi í þjónustu ríkisins eða annars aðila áður en sex eða 12 mánaða tíminn er liðinn, komi allar launagreiðslur á biðlaunatíma til frádráttar biðlaunum. Þá er í 3. mgr. 35. gr. laganna kveðið á um takmarkaðar starfsskyldur embættismanns sem skipaður er tímabundið á þeim tíma sem hann nýtur launa eftir að skipun hans hefur ekki verið framlengd. Með hliðsjón af þessu nákvæmui lagafyrirmælum má ætla að kveðið hefði verið á um með afdráttarlausum hætti, að laun í uppsagnarfresti skyldu dragast frá bótagreiðslum, ef vilji löggjafans stóð til þess. Í greinargerð með frumvarpi að lögum nr. 70/1996 er ekki vikið að dómi Hæstaréttar 1995, bls. 2342. Framangreind tilvísun í greinargerðinni, til sömu athugasemda í greinargerð með eldri lögum og Hæstiréttur vísaði til í framangreindum dómi, þykir svo almenn, með tilliti til afdráttarlauss orðalags 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis og 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, að ekki verður séð að vilji löggjafans hafi verið sá að festa fyrrnefnda fordæmisreglu um túlkun eldri laga í sessi. Með hliðsjón af þeim breytingum sem gerðar voru á biðlaunaákvæðum laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lögskýringargögnum þykja hæstaréttardómar um túlkun eldri laga ekki hafa fordæmisgildi við úrlausn þessa máls. Orðalag 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, sem mælir fyrir um að embættismaður haldi óbreyttum launakjörum í sex eða tólf mánuði frá því að hann lét af starfi, er skýrt og ótvírætt, hvað varðar upphaf og lengd þess tíma sem bætur skulu miðast við. Óljós skírskotun til eldri sjónarmiða að baki biðlaunaákvæðum í greinargerð með frumvarpi til laganna, hæstaréttardómar um skýringu eldri lagaákvæða um biðlaunarétt, eða önnur þau sjónarmið sem stefndi hefur haldið fram geta því ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að uppsagnarfrest beri að telja til viðmiðunartíma bóta í þeim tilvikum sem starfsmaður vinnur út uppsagnarfrestinn. Óumdeilt er að stefnandi lét af störfum í lok september 1997 og á hún því samkvæmt framansögðu rétt á bótum sem nema sex mánaða launum frá 1. október 1997. Af hálfu stefnda hafa ekki verið bornar brigður á að stefnandi hafi ekki þegið laun á því tímabili sem bótakrafa hennar miðast við og kemur því lækkunarákvæði 2. mgr. 34. gr. starfsmannalaga ekki til skoðunar í máli þessu. Stefnandi hefur þegar fengið greiddar bætur sem nema launum mánuðina október, nóvember og desember 1997 og ber stefnda því að greiða henni bætur sem nemur launum vegna mánaðanna janúar, febrúar og mars 1998. Með grein 7.1 í samkomulagi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Starfsmannafélgs sjónvarps, undirrituðu 30. maí 1997, um breytingar og framlengingu á kjarasamningi aðila, var grein 1.7.1 í kjarasamningi þeirra m.a færð til þess horfs að réttur starfsmanns, sem lætur af starfi, til greiðslu hlutfalls af persónuuppbót í desember var bundinn því skilyrði að hann hefði starfað samfellt í a.m.k. 6 mánuði á árinu. Ótvírætt er að stefnandi uppfyllti ekki þetta skilyrði á árinu 1998. Ber því að lækka kröfur hennar um fjárhæð sem nemur 3/12 hluta desemberuppbótar eða 7.606 krónur. Ekki er að öðru leyti tölulegur ágreiningur í málinu og ber stefnda því samkvæmt framansögðu að greiða stefnanda bætur að fjárhæð 227.419 krónur. Fallast ber á þau rök stefnanda að bótakrafan hafi í raun gjaldfallið á þeim dögum sem laun hefðu verið greidd ef ekki hefði komið til niðurlagning á starfi hennar. Ber því að fallast á kröfu hennar um upphafstíma dráttarvaxta og reiknast þeir eins og í dómsorði greinir. Með hliðsjón af úrslitum málsins þykir rétt að stefndi greiði stefnanda 125.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til skaðleysissjónarmiða vegna virðisaukaskatts af lögmannsþóknun. Af hálfu stefnanda flutti mál þetta Hörður Felix Harðarson hdl. en Einar Karl Hallvarðsson hrl. af hálfu stefnda. Sigurður T. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Magnhildi Ólafsdóttur, 227.419 krónur með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 75.073 krónum frá 1. janúar 1998 til 1. febrúar 1998, en af 150.146 krónum frá þeim degi til 1. mars 1998, en af 227.419 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 125.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 525/2009
Kærumál Innsetningargerð Börn Aðfinnslur
M, sem var búsettur í Noregi, krafðist þess að fá börn sína tvö afhent sér með beinni aðfarargerð, á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., en þau voru ásamt móður sinni á Íslandi. Talið var að K hefði haldið börnunum hér á landi með ólögmætum hætti í skilningi 1. og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 og ákvæða Haagsamningsins. Eftir uppkvaðningu úrskurðar héraðsdóms var dómkvaddur matsmaður til þess að meta vilja barnanna sem voru tólf og níu ára. Kom fram að börnin vildu bæði vera áfram hjá móður sinni á Íslandi. Talið var að ástæðurnar fyrir afstöðu þeirra væru þess háttar að enginn vafi væri á að þær gætu haft áhrif á daglega líðan þeirra og að þau hefðu náð þeim þroska að rétt væri að taka tillit til skoðana þeirra. Var kröfu M um afhendingu barnanna því hafnað á grundvelli 3. tl. 12. gr. laga nr. 160/1995.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var heimilað, að liðnum fimm vikum frá uppsögu úrskurðarins, að fá tvö nafngreind börn hans og sóknaraðila tekin úr umráðum hennar og afhent sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila um aðfarargerð verði hafnað en til vara að frestur til afhendingar barnanna verði lengdur og ákveðinn þannig að hann verði fram til þess að dómur gengur í forsjármáli milli aðila sem þingfest var 1. september 2009 í Héraðsdómi Reykjavíkur. Verði ekki á það fallist er þess krafist að frestur til afhendingar barnanna verði lengdur. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn og er þeirra á meðal matsgerð Rögnu Ólafsdóttur sálfræðings 14. september 2009, sem dómkvödd var í Héraðsdómi Reykjavíkur að beiðni sóknaraðila eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar til að meta afstöðu barnanna til kröfu um að þau verði tekin úr umsjá móður þeirra og afhent föður. Einnig hefur verið lagt fyrir Hæstarétt endurrit af skýrslu matsmannsins fyrir héraðsdómi 17. september 2009. Í matsgerðinni kemur fram að bæði börnin hafi greinilega látið í ljósi þá afstöðu sína að vilja fremur vera áfram hjá móður sinni á Íslandi en fara aftur til föður síns í Noregi. Ekki hafi komið fram að skoðun þeirra hafi byggst á vilja foreldra þeirra. Hafi mestu ráðið um afstöðu þeirra neikvæð reynsla af skólagöngu í Noregi en á Íslandi hafi þau fengið viðeigandi úrræði vegna sértækra námserfiðleika sem hafi leitt til betri árangurs í skólanum og þeim líði þar betur en í Noregi. Þá myndu þau með flutningi til Noregs verða aðskilin frá eldri bróður, sem þau geti ekki hugsað sér, auk þess sem þau eigi fleiri ættingja á Íslandi en í Noregi. Taldi matsmaðurinn í skýrslu fyrir héraðsdómi að bæði börnin hefðu þroska til að taka þessa afstöðu, sem hafi verið afdráttarlaus. Í 3. tl. 12. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. er gert ráð fyrir að vilji barns skipti máli þegar tekin er afstaða til beiðni um afhendingu þess hafi það náð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Þau atriði sem fram koma í matsgerð sálfræðingsins og að framan eru rakin um ástæður barnanna fyrir því að vilja fremur dvelja hjá móður sinni á Íslandi en föður sínum í Noregi eru þess háttar að enginn vafi er á að þau geta haft áhrif á daglega líðan þeirra. Ekki leikur heldur vafi á því að börnin, sem eru níu og tólf ára, hafa öðlast nægilegan þroska til að rétt sé að taka tillit til skoðana þeirra. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður hafnað beiðni varnaraðila um að börnin verði fengin honum með beinni aðfarargerð. Ákvæði hins kærða úrskurðar um máls- og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Það athugast að samkvæmt 17. gr. laga nr. 160/1995 bar, áður en hin kærða ákvörðun var tekin í héraðsdómi, að kanna afstöðu barnanna. Þá hefði átt að taka í úrskurðarorð afstöðu héraðsdóms til kröfu sóknaraðila um að kæra úrskurðarins frestaði aðför. Dómsorð: Kröfu varnaraðila, M um að fá börnin A og B tekin úr umráðum sóknaraðila, K, og afhent sér með beinni aðfarargerð, er hafnað. Ákvæði hins kærða úrskurðar um máls- og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Valborgar Þ. Snævarr hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 31. f.m., barst dóminum 22. júní sl. með aðfararbeiðni dagsettri sama dag. Það var þingfest 29. júní og því var frestað til fram­lagningar greinargerðar gerðarþola til 13. júlí og til 20. sama mánaðar til gagnaöflunar er því var frestað til aðalmeðferðar 31. júlí og tók þá sá dómari, sem kveður upp úrskurðinn, við málinu. Gerðarbeiðandi er M, [...], Noregi. Gerðarþoli er K, [...], Reykjavík. Gerðarbeiðandi krefst dómsúrskurðar um að börnin A, kt. 3 [...], og B, kt. [...], verði tekin af móður sinni, gerðarþola, og þau afhent gerðarbeiðanda. Þá er krafist málskostnaðar. Gerðarþoli krefst þess að hinni umbeðnu gerð verði synjað krefst jafnframt sýknu af málskostnaðarkröfu gerðarbeiðanda. Krafist er málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Við málflutning hafði gjafsóknarleyfi ekki verið gefið út en það var síðan gefið út 6. þ.m. Verði ekki fallist á aðalkröfu varnaraðila er gerð krafa um að í úrskurði verði kveðið á um að kæra til Hæstaréttar fresti aðför. 1 Málsatvikalýsing og lagarök gerðarbeiðanda: Gerðarbeiðandi lýsir málavöxtum þannig að hann og gerðarþoli fari með sam­eiginlega forsjá en samkvæmt samningi þeirra á milli eigi börnin að vera í umsjá föðurins. Þann 31. júlí 2006 hafi aðilarnir gerð dómsátt í Noregi um að þau færu sameiginlega með forsjá barnanna og að þau myndu búa hjá gerðarþola frá júlí 2006 til júlí 2007 og hjá gerðarbeiðanda frá þeim tímapunkti til júlí 2008. Með samkomulagi 13. júní 2008 hafi þau ákveðið að fá sérfróðan aðila til að ræða við börnin og í framhaldinu ráðleggja foreldrunum hvort rétt væri að börnin byggju áfram í Noregi eða flyttust til Íslands. Foreldrarnir hafi skuldbundið sig til að hlíta ráðgjöf hins sérfróða aðila með fyrirvara um að lögmönnum þeirra þætti sú niðurstaða ásættanleg. Á grundvelli niðurstöðu hins sérfróða aðila hafi aðilar málsins, með aðstoð lögmanna sinna, gert með sér samning 23. júlí 2008 sem kvað á um það að börnin skyldu vera hjá gerðarþola skólaveturinn 2008-2009 en eftir það myndi þau flytja til Noregs og ljúka skólagöngu sinni þar. Gerðarþoli hafi lýst því yfir að hún muni ekki standa við ofangreint samkomulag frá 23. júlí 2008 og hafi neitað að afhenda börnin. Norska dómsmálaráðuneytið hafi sent íslenska dóms- og kirkjumálaráðuneytinu erindi með bréfi þann 18. júní sl. þar sem þess hafi verið óskað að börnin A og B verði flutt til Noregs með vísan til Haagsamningsins um brottnám barna, sérstaklega 3. og 8. gr. samningsins. Með tilliti til alls framangreinds kveðst gerðarbeiðandi telja sig knúinn til að fara fram á að börn hans og gerðarþola, A og B sem haldið sé hér á landi með ólögmætum hætti, verði afhent honum með beinni aðfarargerð á grundvelli 1. mgr. 12. gr. Haagsamningsins, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 um viður­kenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. 2 Nánar um málsatvik eftir því sem fram kemur af gögnum málsins, m.a. aðilaskýrslum sem gefnar voru við aðalmeðferð málsins: Aðilarnir hófu sambúð 1994 og voru búsett á Íslandi fram á vor 1997 er þau fluttust til Noregs þar sem þau voru síðan búsett og eignuðust börnin sem mál þetta snýst um. Þau skildu árið 2003. Við skilnaðinn var gert samkomulag um að aðilarnir færu sameiginlega með forsjá barnanna en að þau ættu lögheimili hjá gerðarþola. Árið 2006 ákvað gerðarþoli að flytjast til Íslands með börnin en því neitaði gerðarbeiðandi og fór ágreiningur þeirra fyrir dóm sem lyktaði með dómsátt eins og fyrr greinir. Samkomulag aðila, Samværsavtale, dagsett 23. júlí 2008, sem gerðarbeiðandi reisir kröfugerð sína á, er undirritað af þeim. Þar er kveðið á um að börnin skuli flytjast til móður sinnar á Íslandi fyrir skólasetningu 22. ágúst 2008 og vera þar að minnsta kosti til enda skólaársins 2008/2009. Börnin skuli flytjast til baka til Noregs sumarið 2009. Foreldrarnir séu sammála um að það sé börnunum fyrir bestu að þau ljúki grunnskólanum (ungdomsskolen) í Noregi. Í samkomulaginu er einnig kveðið á um meðlagsgreiðslur og umgengnisrétt gerðarbeiðanda meðan börnin verði á Íslandi svo og gerðarþola þegar til þess komi að börnin verði flutt til Noregs sumarið 2009. Aðilarnir undirrituðu 24. júlí 2008 tilkynningu til norskra yfirvalda um flutning barnanna til Íslands 17. ágúst 2008. Þar er tekið fram að ekki sé ætlunin að um verði að ræða varanlega dvöl erlendis heldur einungis í eitt ár. Börnin fluttust til Íslands með gerðarþola og gengu í [...]skóla skólaárið 2008-2009 en skólaárið 2006 – 2007 höfðu þau dvalist hjá henni á Akureyri og gengið í skóla þar. Gerðarbeiðandi sendi 1. júní sl. gerðarþola flugfarseðla fyrir börnin til Noregs 8. júlí. Hér fyrir dómi kvað hann þau eiga að mæta í skóla í Noregi 18. ágúst. Hinn 2. júní sl. var gerðarbeiðanda birt stefna gerðarþola, útgefin 25. maí og sem á að þingfesta 1. september nk. þar sem þess er krafist að meginefni að sam­komulag aðila um sameiginlega forsjá verði fellt úr gildi og að gerðarþola verði með dómi falin forsjá barna aðilanna. Hinn 16. júní sl. var þingfest beiðni varnaraðila um forsjá barnanna til bráðabirgða þar til endanlegur dómur gengur. Af hálfu gerðar­beiðanda var gerð krafa um að því máli yrði frestað þar til þessu máli yrði lokið og var fallist á kröfuna með úrskurði 22. júní sl. Í erindi dómsmálaráðuneytis Noregs til dómsmálaráðuneytis Íslands, dags. 18. júní 2009, er í upphafi vísað til þess að beiðnin sé sett fram á grundvelli samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, svokallaðs Haagsamnings, en bæði Ísland og Noregur hafa fullgilt hann. Beiðnin er sögð vera sett fram vegna umsóknar lögmanns f.h. gerðarbeiðanda til endurheimtu barna hans frá Íslandi. Frá því er greint að í samræmi við samkomulag foreldranna 23. júlí 2008 hafi börnin farið til Íslands í ágúst 2008 og eigi að koma aftur til Noregs sumarið 2009 en móðirin virðist ekki ætla að standa við það. Samkvæmt 40. gr. norsku barnalaganna sé öðru foreldri ekki heimilt að fara úr landi með barn án samþykkis hins foreldrisins þegar þau hafa sameiginlega forsjá. Gerðarbeiðandi hafi samþykkt að börnin færu til Íslands til dvalar í eitt ár. Hann hafi ekki samþykkt að börnin yrðu þar til frambúðar. Samkvæmt 3. gr. Haagsamningsins virðist hald barnanna vera óréttmætt. 3 Málsástæður og lagarök gerðarþola: Aðallega er á því byggt að ólögmætisskilyrði 11. gr. laga nr. 160/1995 sé ekki uppfyllt í málinu. Börnin séu hér á landi á grundvelli lögmætrar skipunar, á grundvelli flutningstilkynningar sem sóknaraðili hafi sjálfur skrifað undir. Börnin hafi hvorki verið flutt hingað með ólögmætum hætti né verið haldið á ólögmætan hátt og að öllu leyti hafi verið staðið löglega að veru þeirra hér á landi og því sé útilokað að krefjast afhendingar þeirra á grundvelli laga nr. 160/71995 og Haagsamningsins frá 25. október 1980. Þá verði ekki séð á hvaða tímamarki ætlað ólögmætt hald eigi að hafa hafist. Verði ekki fallist á framangreint er á því byggt að samningurinn frá 23. júlí 2008, sem krafa sóknaraðila byggist á, hafi ekkert gildi í máli þessu og grundvöllur málsins sé vægast sagt mjög óljós. Samningurinn hafi ekki verið gerður fyrir dómi þótt breytingar á forsjá og búsetu verði að gera með formbundnum hætti að lögum beggja landanna. Þá hafi verið gerðar breytingar á upphaflega samningnum, handskrifaðar af sóknaraðila og sem feli í sér einhliða ákvarðanir hans. Varnaraðili hafi verið illa á sig komin andlega, eftir miklar kúganir og hótanir af hálfu sóknaraðila og gefist upp og skrifað undir til að komast með börnin til Íslands. Af hálfu varnaraðila er vísað til 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 en ljóst sé að grundvöllur aðfararbeiðni sóknaraðila sé afar óljós og veikur. Skjalið, sem krafan byggist á, sé ekki í lögmætu formi og uppfylli ekki þau skilyrði sem gera verði til slíkra skjala og tilurð þess að auki óeðlileg. Sömu reglur gildi í Noregi og hér á landi um að formbundið samþykki beggja foreldra þurfi til að koma vegna flutnings barna milli landa og nægi samningurinn frá 23. júlí 2008 ekki einn og sér til breytingar á lögheimili barnanna. Ákveði foreldri, sem barn búi hjá, að skrifa ekki undir slíkan flutning verði barnið ekki flutt á grundvelli samningsins en búi þar áfram samkvæmt lögmætri skipan. Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið telur varnaraðili að hafna beri kröfu um afhendingu á grundvelli 2., 3. og 4. töluliða 12. gr. laga nr. 160/1995. Lögð séu fram sérfræðigögn sem sýni að breytingar á málumhverfi barnanna á þessu tímamarki geti haft slæmar afleiðingar fyrir þroska þeirra. Börnin séu andvíg afhendingu enda hafi þau aðlagast vel hér á landi og aðstæður þeirra mun betri hjá varnaraðila en sóknar­aðila málsins. Þá telur varnaraðili afhendingu barnanna fela í sér brot gegn réttindum þeirra samkvæmt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og gegn 8. gr. mannréttinda­sáttmála Evrópu. 4 Niðurstöður: Samningur aðila frá 23. júlí 2008 var undirritaður af þeim í viðurvist lögmanna þeirra og þess sérfróða aðila, sálfræðingsins Sahki, sem samningur aðila frá 13. júní 2008 tekur til. Lagðar hafa verið fram yfirlýsingar lögmanna sem gerðar voru undir rekstri málsins. Í yfirlýsingu Kaj Hallgren, lögmanns sóknaraðila, segir m.a. að samkvæmt því, sem hann hafi skrifað hjá sér á fundinum, hafi hinn sérfróði aðili álitið best fyrir börnin að eiga fasta búsetu á ákveðnum stað. Á því ári, sem börnin skyldu eiga heima hjá móðurinni, skyldi hún undirbúa þau fyrir að eiga heima hjá föðurnum til loka grunnskólagöngu. Lögmaður varnaraðila hafi komið til fundarins með uppkast, sem hafi eingöngu verið ritað á pappír, og í stað þess að rita allt að nýju hafi verið ritaðar breytingar með penna eftir að aðilarnir, ásamt lögmönnum þeirra og Sahki, hafi orðið ásáttir um þær. Í yfirlýsingu Thor Gardarsson, lögmanns varnaraðila, segir m.a. að hann hafi komið til framangreinds fundar með samningsuppkast sem hann hafi talið að aðilarnir væru einhuga um. Sóknaraðili hafi hins vegar neitað að undirrita nema hann fengi framgengt breytingum sem hafi verið ritaðar með penna. Varnaraðili hafi ekki séð sér annað fært en að skrifa undir samninginn þar sem að öðrum kosti hefði komið til málshöfðunar í Noregi sem hefði leitt til þess að börnin hefðu ekki getað hafið skólagöngu á Íslandi haustið 2008. Eigi er sýnt fram á nein atvik sem eigi að leiða til þess að samningur aðila frá 23. júlí 2008 verði metinn ógildur og ekki er fallist á að hann hafi þurft að uppfylla tilteknar formkröfur eða vera gerður fyrir dómi né heldur staðfestur fyrir opinberum aðilum. Grundvöllur aðfararbeiðni gerðarbeiðanda er skýr og ótvíræður. Báðir aðilar hafa lýst hér fyrir dómi góðum aðstæðum sínum til að annast um börnin. Sem fyrr greinir komu börnin hingað til lands á grundvelli flutningstilkynningar aðilanna, sem takmarkaðist við eins árs dvöl hér á landi frá 17. ágúst 2008, og er fráleitt að þau verði ekki flutt að nýju til Noregs í umsjón sóknaraðila nema til komi sameiginleg tilkynning þeirra um breytt lögheimili og þá óháð niðurstöðu úrskurðar þessa. Samkvæmt samningi aðilanna frá 23. júlí 2008 skyldu börn þeirra flytjast aftur til Noregs sumarið 2009. Samkvæmt þessu heldur varnaraðili börnunum á ólögmætan hátt fyrir sóknar­aðila, sbr. 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. og 3. gr. Haagsamningsins. Samkvæmt kröfugerð varnaraðila ber þó að taka afstöðu til undantekningarákvæða 2., 3. og 4. töluliða 12. gr. greindra laga. Í málinu hefur ekki verið leitast við að sýna fram á afstöðu barnanna (3. tl.) og rök hafa ekki verið færð fyrir því að afhending þeirra sé ekki í samræmi við grundvallarreglur hér á landi um verndun mannréttinda (4. tl.). Verður því ekki fallist á kröfugerð varnaraðila að því leyti sem hún er reist á framangreindum atriðum. Samkvæmt 2. tl. téðrar greinar er heimilt að synja um afhendingu barns ef alvarleg hætta er á að afhending muni skaða barnið andlega eða líkamlega eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu. Af hálfu varnaraðila hafa verið lagðar fram skýrslur Málfríðar Lorange sálfræðings, frá því í mars á þessu ári, um taugasálfræðilega athugun á börnunum og vottorð Gísla Baldurssonar, barna- og unglingageðlæknis, dags. 10. maí 2009. Um A segir sálfræðingurinn m.a.: „ . . . Áhyggjuefni er ef A þarf að skipta aftur um málumhverfi því vitað er að börn með sértæka námserfiðleika eiga oftast mjög erfitt með að aðlaga sig að nýju náms­umhverfi og þurfa oft nánast að byrja aftur frá grunni, t.d. í lestri.“ Um B segir sálfræðingurinn m.a.: „Ljóst er að B glímir við allalvarlega, sértæka námserfiðleika og athyglisbrest. Áhyggjuefni er ef B þarf að skipta aftur um málumhverfi. Vitað er að börn með sértæka námsörðugleika eiga mun erfiðara en önnur börn að laga sig miklum breytingum og skipta á milli málumhverfa og því er ekki heppilegt að B skipti aftur um mál- og námsumhverfi.“ Í læknisvottorðinu segir: „ . . . Að mati undirritaðs er hér um að ræða börn með þroskafræðilega veikleika þar sem fram hafa komið sértækir námserfiðleikar sem kalla á stuðningsúrræði gagnvart námi. Börnin eru bæði í stuðningsúrræðum í skólanum sem hefur verið að gagnast vel og hafa verið að sýna framfarir námslega. Vegna veikleika þeirra á þessu sviði er stöðugt málaumhverfi mikilvægt og nauðsynleg og deilir undirritaður þeirri skoðun Málfríðar að ör skipting milli mála- og skólaumhverfa sé ekki heppileg fyrir börnin.“ Við framangreind sérfræðiálit er það að athuga að börnin hafa dvalist lengur í Noregi en á Íslandi og gengið þar í skóla og má ætla að hið sama viðhorf til stöðugs tungumálsumhverfis hafi leitt til ráðgjafar norska sálfræðingsins Sahki sem mun hafa verið grundvöllur samkomulags aðila 23. júlí 2008. Með vísun til þess að ákvæði 12. gr. laga nr. 160/1995 eru undantekningarákvæði sem ber að skýra þröngt verður heimild samkvæmt þeim ekki látin leiða til þess að fallist verði á kröfu gerðarþola. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða úrskurðarins sú að gerðarbeiðandi eigi óskoraðan rétt til afhendingar á börnum málsaðila og að því beri að fallast á að A kt. [...], og B, kt. [...], verði tekin með beinni aðfarargerð úr umsjá gerðarþola og afhent gerðarbeiðanda, hafi gerðarþoli ekki látið þau sjálf í umsjá hans í Noregi eða á annan hátt stuðlað að för barnanna til hans innan fimm vikna frá uppkvaðningu úr­skurðar þessa. Með vísun til 3. mgr. 84. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 er fallist á varakröfu varnaraðila um að kæra úrskurðar þessa til Hæstaréttar skuli fresta aðfarargerð. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutn­ings­þóknun (a.m.t. vsk.) lögmanns hennar, Valborgar Þ. Snævarr hæstaréttarlögmanns, 450.000 krónur. Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Gerðarbeiðanda, M, er heimilt að liðnum fimm vikum frá uppsögu þessa úrskurðar að fá börnin A, kt. [...], og B, kt. [...], tekin úr umráðum gerðarþola, K, og afhent sér með beinni aðfarargerð. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin mál­flutnings­þóknun lögmanns hennar, Valborgar Þ. Snævarr hæstaréttarlögmanns, 450.000 krónur.
Mál nr. 468/1998
Endurgreiðsla Opinber gjöld Fyrning
Félagið D krafði íslenska ríkið um endurgreiðslu jöfnunargjalds sem það hafði greitt á árunum 1988 til 1992 vegna innflutnings á frystum forsteiktum kartöflum, en félagið taldi að skort hefði lagastoð fyrir álagninguni og að hún væri ólögmæt. Talið var að álagning jöfnunargjaldsins hefði verið ólögmæt. Í dómi Hæstaréttar frá 10. desember 1998 var fyrningarfrestur slíkra krafna talinn fjögur ár og upphaf hans miðað við hverja greiðslu. Því var krafa D talin fallin niður fyrir fyrningu og íslenska ríkið sýknað af kröfum félagsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. desember 1998 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 19.183.164 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 31. maí 1988 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Svo sem greint er í héraðsdómi krefur áfrýjandi stefnda um endurgreiðslu jöfnunargjalds, sem hann greiddi á tímabilinu 6. maí 1988 til 25. júní 1992 vegna innflutnings á frystum forsteiktum kartöflum. Ekki er deilt um fjárhæð gjaldsins. Í dómi Hæstaréttar 10. desember 1998 í máli nr. 146/1998 var því slegið föstu, að fyrningarfrestur kröfu sem þessarar væri fjögur ár, sbr. 5. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, og að hann hæfist við hverja greiðslu. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Daníel Ólafsson ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 1998. 1. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 3. september 1997 og dómtekið 5. þ.m. Stefnandi er Daníel Ólafsson ehf., kt. 500169-1689, Skútuvogi 3, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið og er fjármálaráðherra stefnt fyrir hönd þess. Stefnandi krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 19.183.164 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 samkvæmt neðangreindri töflu; vaxtanna er krafist frá síðasta degi hvers mánaðar af þeirri fjárhæð, sem greind er aftan við mánuðinn og til greiðsludags: Til vara er krafist vaxta af greindum fjárhæðum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga fyrir þann tíma, sem dráttarvextir yrðu ekki dæmdir. Jafnframt er þess krafist, að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir dæmdan upphafsdag vaxta, í samræmi við 12. gr. vaxtalaga. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er þess krafist aðallega, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að sér verði tildæmdur málskostnaður. Til vara er þess krafist, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. 2. Stefnandi, sem hefur lengi stundað innflutning og dreifingu á ýmsum mat- og nýlenduvörum, krefur í máli þessu endurgreiðslu jöfnunargjalds, sem hann telur sig hafa ofgreitt, af frystum og forsteiktum „frönskum” kartöflum. Umrædd vara féll undir tollskrárnúmer 2004.1000 og var sérstakt jöfnunargjald lagt á hana samkvæmt 2. tl. e- liðar 1. mgr. 30. gr. þágildandi laga nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sbr. 1. gr. laga nr. 25/1986. Varan var einnig háð verðtolli samkvæmt tollskrá, sem nam 30% af tollverði til 1. janúar 1990, en lækkaði þá í 20% og í 10% við næstu áramót, en féll niður 1. janúar 1992. Jöfnunargjald af innfluttum kartöflum og vörum unnum úr þeim var fyrst lagt á í júní 1986 með reglugerð nr. 289/1986 og var þá ákveðið 50% af nýjum eða kældum kartöflum en 40% af unnum vörum. Með reglugerð nr. 223/1987, sem öðlaðist gildi 1. júní 1987, var gjaldið ákvarðað 40% af öllum upptöldum vörum. Með reglugerð nr. 109/1988, sem öðlaðist gildi 29. febrúar 1998, voru gerðar breytingar á 1. gr. reglugerðar nr. 223/1987 og m.a. var jöfnunargjald í tollflokki 2004.1000 ákvarðað 190%. Hélst gjaldið óbreytt til 10. júlí 1989, er reglugerð nr. 335/1989 öðlaðist gildi, en samkvæmt henni var gjald af vöru í tollflokki 2004.1000 lækkað í 120% og hélst þannig til gildistöku nýrrar heildarreglugerðar, nr. 468/1993 frá 22. nóvember 1993, er það var ákveðið 90%. 3. Í stefnu greinir frá því, að í kjölfar hækkunar jöfnunargjalds úr 40% hafi franskar kartöflur, sem stefnandi flutti inn, nær alveg hætt að seljast. Stefnandi (les: forsvarsmenn stefnanda) hafi, eins og aðrir innflytjendur varnings þessa, reynt að berjast gegn „þessari ægilegu gjaldtöku stefnda”. Baráttan hafi einkum farið fram gegnum fagfélög innflytjenda, s.s. Félag íslenskra stórkaupmanna og Verslunarráð Íslands, en allt hafi komið fyrir ekki, þrátt fyrir að blasað hafi við leikum jafnt sem lærðum, að verið var að hygla innlendri framleiðslu franskra kartaflna. Fljótlega hafi stefnandi tekið eftir því, að samkeppnisaðilar hans buðu upp á mun betra verð en honum var unnt. Við eftirgrennslan hafi honum virst sem menn leituðu leiða við að „fara fram hjá” hækkuninni, enda hafi hún gert vöruna nær óseljanlega. Sumir muni hafa flutt í einum gámi franskar kartöflur og einhverja aðra vöru, sem féll ekki undir hið gífurlega háa jöfnunargjald. Magni og/eða verði muni síðan hafa verið hagrætt. Aðrir fengu tvo reikninga frá erlendum birgjum, greiddu báða, en framvísuðu einungis öðrum í tolli. Menn, sem aldrei höfðu komist í kast við lögin, hafi brugðist á þennan hátt við gerræðislegri og ómálaefnalegri gjaldtöku til þess að glata ekki lífsviðurværi sínu og starfsmanna sinna. Til þess að vernda hagsmuni sína gerði stefnandi slíkt hið sama. Krafa stefnanda byggist á 33 vörusendingum, sem hann leysti út úr tolli á tímabilinu frá 6. maí 1988 til 21. janúar 1992 og námu greiðslur jöfnunargjalds samtals 9.480.692 krónum. Stefnandi lagði ný gögn vegna innflutningsins fyrir tollyfirvöld hinn 24. mars 1992 og greiddi í kjölfarið 13.407.633 krónur í viðbótaraðflutningsgjöld og 8.953.107 krónur í dráttarvexti eða samtals 22.360.107 krónur. Af þeirri fjárhæð nam jöfnunargjald 9.702.472 krónum og er þannig fenginn höfuðstóll dómkröfu stefnanda. Viðbótargreiðslur þessar voru inntar af hendi á tímabilinu 24. mars 1992 til 25. júní sama ár. Í stefnu er gefin sú skýring, að í febrúar 1992 hafi forsvarsmaður stefnanda, Einar F. Kristinsson, komið að máli við lögmann hans og sagst hafa um rúmlega þriggja ára skeið staðið að innflutningi franskra kartaflna á þann hátt, sem að framan var lýst. Hann hefði leiðst út í þetta til þess að ekki þyrfti að koma til uppsagna starfsfólks, en hann gæti þetta ekki lengur samvisku sinnar vegna. Saman hafi þeir síðan farið til tollyfirvalda hinn 24. mars 1992, þar sem Einar hafi viðurkennt verknað sinn og lagt fram réttar aðflutningsskýrslur vegna allra þeirra sendinga, 33 að tölu, þar sem tveir reikningar voru til staðar, eins og fyrr greinir. Undir rekstri málsins voru af hálfu stefnda eftirtaldar spurningar lagðar fyrir stefnanda: „1. Hvort og að hve miklu leyti var greitt jöfnunargjald lagt á verð þeirrar vöru, sem flutt var inn? 2. Hvernig var þetta fært í bókhaldi félagsins?” Svör við spurningum þessum eru svohljóðandi: „1. Jöfnunargjaldið, sem greitt var frá því í apríl/maí 1988 til og með janúar 1992, var eðlilega inni í heildsöluverðinu á þeim tíma. Jöfnunargjaldið, sem greitt var í mars - júní 1992, var hins vegar ekki hægt að reikna inn í vöruverðið, enda varan öll seld. 2. Greitt jöfnunargjald var fært undir lykil, sem nefnist vörukaup í bókhaldi félagsins.” Við skýrslugjöf fyrir dóminum bar Einar Friðrik Kristinsson, framkvæmdastjóri stefnanda og stjórnarmaður, að fyrirtækið hefði hafið innflutning frystra, forsteiktra kartaflna 1963 - 1964. Á því árabili, sem um ræðir í málinu, 1988 - 1992, hafi hlutdeild þessarar vörutegundar í heildarveltu stefnanda verið um 5% og markaðshlutdeild fyrirtækisins hafi numið álíka hundraðshluta, eða 5-6%. Hann kvað alla vöruna hafa verið selda. Hver sending hafi verið tekin út, öll aðflutningsgjöld greidd og varan seld, áður en næsta sending hafi verið tekin út. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 3. mars 1997, til ríkistollstjóra var, með vísun til dóms Hæstaréttar 19. desember 1996 í máli nr. 427/1995, gerð krafa um endurgreiðslu ofgreidds jöfnunargjalds, ásamt dráttarvöxtum af þeim vörusendingum, sem um ræðir í málinu, samtals 74.198.001 króna. Leiðrétt kröfugerð var sett fram 13. mars 1997, að fjárhæð 54.335.455 krónur auk dráttarvaxta frá 11. febrúar 1997 og kostnaðar. Inn í framangreinda höfuðstólsfjárhæð voru reiknaðir dráttarvextir frá greiðsludögum til 11. febrúar 1997, eins og gert var við framsetningu stefnufjárhæðar málsins, 54.350.225 krónur. 4. Stefnandi reisir kröfu sína á því, að álagning bæði 190% og síðar 120% jöfnunargjalds, samkvæmt rg. nr. 109/1988 og nr. 335/1989, hafi skort lagastoð og því verið ólögmæt og brotið gegn 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Landbúnaðarráðherra hafi við ákvörðun jöfnunargjaldsins brotið gegn ákvæðum laga nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sem þá giltu. Það hafi hann gert með því að fara út fyrir þær heimildir og takmarkanir, sem þar séu settar, einkum í e-lið 30. greinar. Stefnandi byggir enn fremur á dómi Hæstaréttar frá 19. desember 1996 í máli nr. 427/1995: Þrotabú S. Óskarssonar & Co hf. gegn íslenska ríkinu. Endurgreiðslukrafa stefnanda tekur til 33 vörusendinga, sem eru allar innan þeirra tímamarka, sem framangreindur dómur Hæstaréttar tekur til. Krafan er studd við almennar reglur kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár og þá almennu reglu íslensks réttar, að endurgreiða beri gjaldendum ólögmæt gjöld, sem stefndi hafi innheimt. Stefnandi telur kröfu sína ekki vera fyrnda. Gjaldendur opinberra gjalda treysti almennt lögmæti gjalda og greiði því án fyrirvara. Ekki sé unnt að ætla gjaldendum almennt að hefja málsókn til endurgreiðslu þegar greiddra gjalda, til þess að rjúfa fyrningu. Það hafi ekki verið fyrr en 19. desember 1996, við tilvitnaðan hæstaréttardóm, að unnt hafi verið að ætlast til þess, að greiðendur jöfnunargjalds þrýstu á um endurgreiðslu. Af því leiði, að fyrningarfrestur hafi í fyrsta lagi hafist þá. 5. Stefndi reisir sýknukröfu sína á eftirtöldum málsástæðum: Í fyrsta lagi telur stefndi, að með framlögðum gögnum hafi sér tekist að sanna og skýra, að álagning jöfnunargjalds hafi verið innan þeirra marka, sem löggjafinn setti landbúnaðarráðherra, og því verið lögmæt. Gjaldið hafi verið ákvarðað í fullu samræmi við þann málefnalega grundvöll skattheimtu og stjórnsýslu, sem gæta varð, enda hafi það horft eins við öllum innflytjendum, og án tillits til þess frá hvaða landi þeir fluttu vöruna. Í öðru lagi er á því byggt, að með vísan til 5. töluliðs 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. 1. og 11. gr. sömu laga, sé krafa stefnanda til endurgreiðslu á jöfnunargjaldi að öllu leyti fallin niður fyrir fyrningu. Þá séu ekki skilyrði til greiðslu dráttarvaxta af þeim kröfum, sem fallnar séu niður fyrir fyrningu, auk þess sem kröfur til greiðslu vaxta lúti sama fyrningarfresti, sbr. 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905. Í þriðja lagi er sýknukrafan studd þeim rökum, að af hálfu stefnanda hafi hið umþrætta jöfnunargjald ekki verið greitt með fyrirvara um síðari endurheimtu þess, en það leiði sjálfstætt til þess að sýkna beri stefnda. Vísað er til þess, að lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda taki einungis til greiðslna eftir 1. janúar 1996. Greiðslurnar, sem um ræðir í máli þessu, hafi hins vegar verið inntar af hendi á þeim tíma, er sú regla hafi verið talin vafalaus, að greiðsla án athugasemda eða fyrirvara fyrirgerði rétti til endurgreiðslu. Í fjórða lagi er sýknukrafan studd við það, að stefndi hafi ekki hagnast á kostnað stefnanda og séu löglíkur fyrir því, að jöfnunargjaldið hafi verið hluti af verði vörunnar á innanlandsmarkaði. Við svo búið séu ekki uppfyllt skilyrði kröfuréttar til endurgreiðslu ofgreidds fjár. Af þessum sökum sé einnig byggt á því, að stefnandi eigi ekki aðild að kröfu um endurgreiðslu jöfnunargjaldsins og beri að sýkna stefnda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafa stefnda er í meginatriðum rökstudd á eftirfarandi hátt: Með vísun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 427/1995, sem stefnandi styður kröfu sína öðru fremur við, eru ekki efni til að hrófla við jöfnunargjaldinu, er það var ákveðið 40%, samkvæmt reglugerðum nr. 289/1986 og nr. 223/1987. Sá hluti endurgreiðslukröfu stefnanda, sem væri raunhæfur yrði ekki fallist á sýknukröfu, næmi 13..707.957 krónum. Er þá við það miðað, að jöfnunargjald lækkaði úr 190% í 120% þ. 10. júlí 1989. Stefndi krefst einnig lækkunar miðað við, að álagning 120% jöfnunargjalds sé að fullu rökstudd og eigi stefnandi því aðeins rétt á endurgreiðslu 190% gjaldsins eða 7.484.329 krónum. Framar gangi þó krafa um, að einungis verði endurgreitt það, sem umfram var 40% á því tímabili, er álagning gjaldsins nam 190%, eða 5.908.681 króna. Kröfu stefnanda um dráttarvexti er mótmælt sérstaklega. Endurgreiðslukrafa hans styðjist hvorki við umsamdan né lögákveðinn gjalddaga. Af því leiði, að hafna beri dráttarvaxtakröfunni. Að auki sé réttur til vaxta eða dráttarvaxta fallinn niður vegna tómlætis stefnanda um endurheimtuna. Engin haldbær rök séu fyrir upphafstímanum 11. febrúar 1997. Verði að einhverju leyti fallist á endurgreiðslukröfu stefnanda, telur stefndi, að ekki séu skilyrði til greiðslu dráttarvaxta fyrr en frá dómsuppkvaðningardegi, frá þingfestingardegi eða í fyrsta lagi að mánuði liðnum frá bréfi stefnanda til ríkistollstjóra 13. mars 1997. 6. Þær fjárhæðir, sem krafa stefnanda er reist á, sæta ekki ágreiningi af hálfu stefnda. Af þeim höfuðstólsfjárhæðum, sem raktar eru við lýsingu vaxtakröfu stefnanda, kemur fram, hvaða fjárhæðir hér var um að ræða, greint eftir greiðslumánuðum. Í dómi Hæstaréttar frá 19. desember 1996 í máli nr. 427/1995: Þrotabú S. Óskarssonar & Co hf. gegn íslenska ríkinu, segir, að álagning umrædds gjalds á þær vörusendingar, sem úrskurðir ríkistollstjóra og ríkistollanefndar náðu til, hafi verið ólögmæt. Sá skilningur verður lagður í forsendur dómsins, að það tímamark, sem þar er miðað við, sé gildistökudagur reglugerðar nr. 109/1988, 29. febrúar 1988, „þegar gjald á hina umdeildu vöru var nær fimmfaldað í einum áfanga”. Allar greiðslur stefnanda, sem um ræðir í málinu, voru inntar af hendi síðar. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, telst fyrningarfrestur frá þeim degi, er krafa varð gjaldkræf. Hver einstök greiðsla stefnanda á tímabilinu frá 6. maí 1988 til 25. júní 1992 markar jafnframt upphaf fjögurra ára fyrningarfrests endurgreiðslukröfu vegna þeirra, samkvæmt 5. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Lög standa eigi til þess, að fallist verði á rök stefnanda fyrir því að miða beri upphaf fyrningarfrests við uppkvaðningu framangreinds hæstaréttardóms. Krafa stefnanda var samkvæmt framansögðu fallin niður fyrir fyrningu, er stefnda var birt stefnda í máli þessu hinn 3. september 1997, sbr. 1. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 11. gr. laga nr. 14/1905. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er, að hvor aðili málsins skuli bera kostnað sinn af rekstri þess. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Daníels Ólafssonar ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 158/2010
Kærumál Aðfarargerð Frestur Gagnaöflun Frávísunarúrskurður staðfestur
S ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli þess gegn T vegna aðfaragerðar var vísað frá dómi. Talið var að ekki hafi verið sannað með óyggjandi hætti að málið hafi borist héraðsdómi innan 8 vikna frá því að aðfarargerðinni hafi verið lokið, eins og áskilið væri í 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989. Var staðfesti niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2010, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fallist er á með sóknaraðila að lög hafi ekki staðið til þess að héraðsdómari aflaði gagna til framlagningar í málinu og varð niðurstaða héraðsdóms ekki á þeim reist. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Steelers FinCo ehf., greiði varnaraðila, tollstjóranum í Reykjavík, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 462/2017
Líkamstjón Skaðabótamál Eigin sök Flutningssamningur Aðfinnslur
A höfðaði mál gegn G, Á ehf. og E ehf. til viðurkenningar á óskiptri bótaskyldu þeirra vegna líkamstjóns sem hann hlaut í vinnuslysi í apríl 2015 þegar álprófílbúnt féll á hann við affermingu aftanívagns vöruflutningabifreiðar. Í héraðsdómi var krafa A viðurkennd á hendur öllum stefndu og áfrýjaði Á ehf. ekki fyrir sitt leyti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af því að G taldist atvinnurekandi í skilningi 12. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og slysið hefði orðið í atvinnurekstri sem hann veitti forstöðu og atvikum öllum yrði ekki talið að skilyrði væru til þess að fella niður skaðabótaábyrgð hans með vísan til 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og skaðabótaskylda hans því viðurkennd. Þá var talið að ekki væri efni til að A yrði látinn bera meðábyrgð á tjóni sínu, sbr. 1. mgr. 23. gr. a skaðabótalaga. Þá kom fram að samkvæmt skilmálum í farmbréfinu hefði farmflytjandi borið ábyrgð á hleðslu farmsins en viðskiptamaður borið ábyrgð á affermingu hans en slysið hefði verið við affermingu farmsins af bifreið E ehf. og því ekki á ábyrgð þess félags. Einnig var talið ósannað að umbúnaður eða frágangur farmsins hefði verið með þeim hætti að til skaðabótaskyldu E ehf. hefði stofnast. Var E ehf. því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og KristbjörgStephensen landsréttardómari.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 17. og 18. júlí 2017. Þeir krefjast sýknu af kröfumstefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem hann nýtur hérfyrir dómi.Áfrýjandinn Gunnar Þór taldist atvinnurekandi í skilningi 12. gr. laganr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Líkamstjónstefnda varð í atvinnurekstri sem áfrýjandinn Gunnar Þór veitti forstöðu. Verðurþví ekki talið að skilyrði séu til þess að fella niður skaðabótaábyrgð hans meðvísan til 1. mgr. 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að því gættu en að öðruleyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um skaðabótaskylduáfrýjandans Gunnars Þórs og um að ekki séu efni til að stefndi verði látinnbera meðábyrgð á tjóni sínu, sbr. 1. mgr. 23. gr. a skaðabótalaga.Svo sem fram kemur í farmbréfi með farminum var flutningur hansframkvæmdur undir svonefndum LCL/FCL skilmálum. Samkvæmt þeim bar farmflytjandiábyrgð á hleðslu farmsins en viðskiptamaður bar ábyrgð á affermingu hans.Slysið varð við affermingu farmsins af bifreið áfrýjandans, Eimskips Íslandsehf., sem samkvæmt framansögðu var ekki á ábyrgð þess félags. Þá er ósannað aðumbúnaður eða frágangur farmsins hafi verið með þeim hætti að til skaðabótaskyldufélagsins hafi stofnast. Samkvæmt þessu verður áfrýjandinn sýknaður af kröfumstefnda.Með hliðsjón af framangreindu er rétt að málskostnaður fyrir Hæstaréttifalli niður en um gjafsóknarkostnað stefnda hér fyrir dómi fer samkvæmt því semí dómsorði greinir.Samkvæmt 3. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eigadómar að vera stuttir og glöggir. Þess hefur ekki verið gætt við samningu hinsáfrýjaða dóms með því að taka í heild sinni úr stefnu og greinargerð allaumfjöllun um málsástæður aðila. Er það aðfinnsluvert.Dómsorð:Viðurkennd er skaðabótaskylda áfrýjandans, Gunnars ÞórsGuðmundssonar, á líkamstjóni stefnda, A, sem hann hlaut í vinnuslysi 8. apríl2015.Áfrýjandinn, Eimskip Íslands ehf., er sýkn af kröfum stefnda.Ákvæði héraðsdóms um málskostnaðÁlglugga og hurða ehf. og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaðurað því er varðar Eimskip Íslands ehf. í héraði fellur niður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.200.000krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur frá18. apríl 2017Málþetta, sem dómtekið var 21. mars sl., er höfðað af A, […], með stefnu birtri 3.desember 2015, á hendur Gunnari Þór Guðmundssyni, persónulega og fyrir höndÁlglugga og hurða ehf., báðum að Skólavöllum 12, Selfossi, og birt sama dag áhendur Eimskipi Íslandi ehf., Kornagörðum 2, Reykjavík, og Sjóvá-Almennumtryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, til réttargæslu.Stefnandigerir þær dómkröfur, að viðurkennd verði óskipt bótaskylda stefndu (in solidum)vegna líkamsáverka sem stefnandi varð fyrir í vinnuslysi þann 8. apríl 2015. Þákrefst stefnandi málskostnaðar af stefndu eins og væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu,Gunnar Þór Guðmundsson og Álgluggar og hurðir ehf., krefjast sýknu af öllumkröfum stefnanda. Þákrefjast stefndu þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða allan málskostnaðstefndu og þá eins og væri eigi gjafsóknarmál og að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts hvað varðar stefnda Gunnar Þór.Meðstefndi,Eimskip Ísland ehf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og aðstefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, en til vara er þesskrafist að skaðabótaskylda meðstefnda vegna óhapps stefnanda, þann 8. apríl2015, verði aðeins viðurkennd að hluta og að málskostnaður verði felldur niður.Afhálfu réttargæslustefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., eru engar kröfurgerðar, en tekið undir kröfur og málflutning meðstefnda, Eimskips Íslands ehf. Ágreiningsefni og málsatvikÁgreiningurmálsaðila varðar ábyrgð á vinnuslysi sem stefnandi varð fyrir, og leiddi tillíkamstjóns hans, þegar álprófílbúnt féll á hann við affermingu aftanívagnsvöruflutningabifreiðar, þann 8. apríl 2015, þar sem stefndi Gunnar Þór sá umaffermingu á lyftara, en stefnandi var þá starfsmaður meðstefnda, EimskipsÍslands ehf. Málsatvikeru annars þau, að þann 8. apríl 2015, ók stefnandi austur í Hveragerði á vegumvinnuveitanda síns, meðstefnda Eimskips Íslands ehf. Fólst starf stefnanda íakstri vörubifreiðar (YB-221) sem var með festivagn (gámagrind) á hjólum(PL-849) í togi á eftir sér, sem á var varningurinn sem fluttur var. Um var aðræða sex langa kassa sem í voru álprófílbúnt, ásamt fjórum minni einungum (einminni ílöng eining og þrjú svokölluð „eurobretti“) á fleti sem Byko hf. hafðikeypt og látið flytja til Íslands með Eimskipi Íslandi ehf., en átti samkvæmtpöntun Byko hf., að afhenda stefnda, Álgluggum og hurðum ehf., í Hveragerði.Eigandi og framkvæmdastjóri þess fyrirtækis er stefndi Gunnar Þór Guðmundsson.Tók meðstefndi Eimskip Ísland ehf. að sér að flytja farminn sjóleiðis meðGoðafossi frá Rotterdam til Reykjavíkur og svo áfram landleiðis frá KorngörðumReykjavík til Hveragerðis með vöruflutningabifreið. Átti að afhenda vörurnar aðMánamörk 3 í Hveragerði, sem var byggingasvæði við Sunnumörk í eigu Fengs ehf.,sem heimilaði Ágluggum og hurðum ehf. þessi afnot.Íbeiðni Byko hf., hjá meðstefnda Eimskipi Íslandi ehf., dags 8. apríl 2015, ertekið fram að móttakandi farmsins muni losa hann af fletinu en þess óskað aðbílstjóri bíði á meðan. Á vettvangi tók stefndi Gunnar Þór á móti stefnanda, enmálsaðilum ber síðan ekki fyllilega saman um atvik. Fyrir liggur að stefndiGunnar Þór hafði það hlutverk fyrir hönd Álglugga og hurða ehf. að affermavagninn og notaði til þess Caterpillar gaffallyftara, en eftir slysið kom íljós að Gunnar Þór var ekki með tilskilin leyfi til að stjórna lyftaranum, sbr.lögregluskýrsla dags. 12. júní 2015. Stefnandi sá hins vegar sem bílstjóri umað losa festingar eða borðastrappa sem höfðu verið strengd yfir álprófílbúntiná vagninum til að halda þeim föstum meðan á akstri stóð, en ekki voru stoðir ávagninum nema öðrum megin til að varna því að búntin yltu af vagninum. Í þettasinn voru aðeins öryggisstoðir hægra megin á gámafleti vagnsins en ekki vinstramegin. Stoðirnar standa um 1,5 metra upp fyrir gámafletið, en efri brún þess erí um 2 metra hæð frá jörðu þannig að samtals náðu öryggisstoðirnar upp í 3,5metra hæð frá jörðu. Ljóster að stefndi, Gunnar Þór, hafði þegar hafið affermingu af vagninum meðlyftaranum þeim megin við hann þar sem stoðirnar voru, samtímis því semstefnandi var enn eitthvað að fást við festingarnar hinum megin við vagninn,þegar eitt álbúntið lendir skyndilega á stefnanda. Stefndi Gunnar sá svostefnanda slasaðan, hringdi í neyðarlínuna og hlúði að honum og talaði við hannþar til sjúkrabílar og sjúkraflutningamenn tóku við. Stefnandi var síðanfluttur af slysstað með sjúkrabifreið á bráðamóttöku LSH í Fossvogi. Telja máfullljóst af gögnum málsins að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni vegnaþessa slyss, sbr. gögn frá bráðamóttöku Landspítala-Háskólasjúkrahúss, frá 8.apríl 2015. Mættu lögregla og Vinnueftirlitið á vettvang slyssins, sama dag,auk Eyþórs H. Ólafssonar, öryggisstjóra meðstefnda Eimskips Íslands ehf. Þávoru starfsmenn Samgöngustofu fengnir til að vigta pakkningar með álprófílum ávettvangi slyssins, og fór það fram við Mánamörk 3, 10. apríl 2015. Reyndistpakkningin sem féll af gámafletinu á stefnanda þá vega 550 kílógrömm. Lögregla tók skýrslur af stefnanda ogstefnda Gunnari Þór. Í lögregluskýrslu, dags. 12. maí 2015, þar sem greint varfrá framburði stefnda, Gunnars Þórs, frá slysdegi, 8. apríl 2015, um málsatvikí tengslum við slysið kemur eftirfarandi fram: „Þeirhafi verið að taka sjö metra löng búnt með álprófílum af vagninum. Hafi Gunnarverið búinn að taka búntin af öðru megin, um hafi verið að ræða í allt sexbunt, tvö og tvö saman, það er eitt ofan á öðru. Hafi hann tekið búntin afvinstra megin og það gengið að óskum. Hafi hann svo farið hægra megin og þáhafi enn verið járnstangir á vagninum, það eru stangir sem ætlaðar eru til þessað varna því að farmurinn geti fallið af þegar ekið er með farminn. Gunnarkvaðst hafa ákveðið að lyfta upp fyrir flutningsgrindurnar, þar sem þær hafiverið fyrir og ekki hægt að taka búntið beint út af pallinum, þar semgrindurnar voru fyrir. Gunnar kvað það eftir á að hyggja hafa verið mistök.Gafflar lyftarans hafi farið of innarlega og rekist í buntið í miðjunni og þaðoltið án þess að Gunnar hafi orðið þess var. Gunnar taldi gafflana rétt hafanartað í buntið sem hafi við það oltið. Gunnar kvaðst hafa ekið lyftaranum aðhinni hlið vagnsins og þá séð bílstjórann liggja í jörðinni. Hafi Gunnar þááttað sig á því að búntið hafi fallið af vagninum og rekist utan í bílstjórann.Hafi blætt úr höfði bílstjórans og hann verið með meðvitund og virst sárþjáður.Hafi strax verið haft samband við neyðarlínuna. Gunnar kvað manninn augljóslegahafa verið kvalinn en ekki virst í hættu, bílstjórinn hafi legið við hliðbúntsins. Hafi bílstjórinn talað um að honum hafi verið illt í bakinu en hannhafi getað hreyft lappirnar.“ Ílögregluskýrslu, dags. 11. júní 2015, þar sem greit er frá framburði stefnanda Afrá 4. júní s.á., um málsatvik í tengslum við slysið kemur eftirfarandi fram:„KvaðstA hafa verið sendur úr Reykjavík með þessar vörur og átt að afhenda þær íMánamörkinni. Kvaðst hann hafa farið þarna einu sinni áður, vel hafi gengið aðfinna þetta fyrirtæki. Þegar hann hafi komið á staðinn hafi hann látið vita aðhann væri kominn með þetta og farið svo og byrjað að losa borðastrappa sem voruyfir búntin, þrjú eða fjögur búnt hafi verið yfir gámafletið [vagninn]. Stytturhafi verið öðru megin á gámafletinu. A hafi verið vinstra megin við bílinn oglyftarinn hægra megin. Hafi stjórnandi lyftarans þurft að lyfta yfirstytturnar, og þegar þeirri hæð hafi verið náð, hafi pressan minnkað og buntiðfallið af vagninum. Hafi A ekki vitað fyrr en búntið hafi legið ofan á honum.Stjórnandi lyftarans hafi ekki séð hvað gerðist, enda staddur hinu megin viðbílinn. Aðstæður hafi verið með þeim hætti að stjórnandi lyftarans hafi ekkiátt nokkra möguleika á því að sjá hvað gerðist. Stjórnandi lyftarans hafi ekkihaft tilfinninguna fyrir því að meira væri á göfflunum en ætti að vera. A kvaðsthafa æpt og öskrað eftir að fargið féll á hann. A kvað stytturnar venjulegavera vinstra megin, en frá þessu sé gengið á gámafletið erlendis, og svo komiþetta sjóleiðis til landsins. Ekki sé pláss til þess að hafa styttur beggjavegna. A kvað það hægt með tilfæringum að fjarlægja stytturnar við affermingu.Þær séu ekki lausar þar sem farmurinn liggi upp að þeim, ýta þyrfti farminumfrá til þess að unnt væri að losa stytturnar.“Meðbréfi lögmanns stefnanda, dags. 26. maí 2015, til réttargæslustefnda SjóvárAlmennra trygginga hf., ábyrgðartryggjanda meðstefnda Eimskips Íslands ehf.,var þess krafist að viðurkennd yrði bótaskylda Eimskips Íslands ehf. úrábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda á framangreindu vinnuslysi stefnanda.Þeirri kröfu stefnanda var hafnað með bréfi réttargæslustefnda til lögmannsstefnanda, dags. 11. september 2015. Skaut stefnandi þá kröfu sinni áréttargæslustefnda til úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum með málskoti, dags.16. september 2015. Í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 355/2015, frá 27.október 2015, var bótaskyldu hafnað. Þá krafðist stefnandi einnig bóta úr hendistefndu Gunnars Þórs Guðmundssonar og fyrirtækis hans Álglugga og hurða ehf.,en félagið hafði ekki ábyrgðartryggingu þá slysið varð að sögn lögmannsfélagsins. Með bréfi frá lögmanni stefndu Gunnars Þórs og Álglugga og hurðaehf., dags. 29. júní 2015, var bótaskyldu hafnað og vísað til þess að umóhappatilvik hafi verið að ræða. Beiðni stefnanda var ítrekuð með bréfi 29.júlí s.á., en með bréfi lögmanns stefndu, dags. 27. ágúst 2015, var bótaskylduenn hafnað. Íbréfi lögmanns stefnda, Gunnars Þórs, dags. 29. júní 2015, segir eftirfarandi:„Lögregluskýrsluþá er var meðfylgjandi bréfi þínu hefur umbj. minn ekki séð fyrr og mótmælirhann frásögn þeirri er fram kemur í skýrslunni. Skýrslan er ekki undirrituð afumbjóðanda mínum enda hefur efni hennar ekki verið lesið upp fyrir hann eðakynnt honum á nokkur hátt. Umbj. minn hefði aldrei staðfest efni þessararskýrslu þar sem tildögum slyssins er ekki rétt lýst. Umbj. minn mótmælir því aðástæða slyssins hafi verið sú að hann hafi farið með gaffla lyftarans undirbúnt sem lá samsíða því fyrra. Það er ekki rétt, því á göfflum lyftarans erumerkingar sem sýna hversu langt inn má fara með gafflana til að afferma búntin.Umbj. minn gætti þess í þetta sinn, sem og ávallt er hann vann við affermingu,að fylgjast með merkingunu og fara ekki lengra inn en sem merkingunni næmi.Lögreglan tók myndir af göfflunum þar sem framangreindar merkingar sjástgreinilega og tók niður framburð umbjóðanda míns þar sem hann greindilögreglunni frá því að slysið gæti ekki átt rót sína að rekja til þess að hannhefði farið of innarlega með gafflana. Undirrituð hringdi í lögregluna í lokapríl til að fá staðfestingu á efni lögregluskýrslunnar en var sagt að hún væriekki tilbúin, en yrði send umbjóðanda mínum um leið og hún væri tilbúin, meðalannars til yfirlestrar. Það var ekki gert.“Semgreina má af framansögðu er óumdeilt í málinu að stefnandi hafi orðið fyrirtjóni í umræddu slysi en deilt er um málsatvik og um ábyrgð málsaðila átjónsatvikinu. Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandibyggi bótakröfu sína á almennu skaðabótareglunni og sérsjónarmiðum sem eigi viðum beitingu hennar þegar slys verði á vinnustað, vegna sakar starfsmanna og/eðavegna ófullnægjandi aðbúnaðar eða verkstjórnar. Byggt sé á ströngu sakarmati áábyrgð vinnuveitanda á hættulegum tækjum og aðstæðum á vinnustað. Stefndu berijafnframt bótaábyrgð á verkstjórn og vinnubrögðum á vinnustað samkvæmtólögfestri reglu íslensks skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð. Sáer verk sé unnið fyrir teljist vinnuveitandi í skilningi vinnuveitandaábyrgðarog atvinnurekandi, sbr. lög nr. 46/1980. Stefnandi hafi starfað hjá meðstefndaEimskipi Íslandi ehf., sbr. skattframtöl og unnið að verki sem starfsmaðurfélagsins. Stefnandi sem launþegi og starfsmaður byggi á því að slys hans megirekja til samverkandi atriða sem allir stefndu hafi borið ábyrgð á, ýmist hverfyrir sig eða þá í sameiningu.Verklagi,verkstjórn og vinnuaðstöðu hafi verið ábótavant á vinnustaðnum, þegar slysiðhafi átt sér stað og allir stefndu beri þar ábyrgð. Stefnandi vísi til þess aðí 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum, komi fram, að þar sem fleiri atvinnurekendur eigi aðild aðstarfsemi á sama vinnustað, skuli þeir og aðrir, sem þar starfi, sameiginlegastuðla að því að tryggja góðan aðbúnað og heilsusamleg og örugg starfsskilyrðiá vinnustaðnum.Stefnandivísi til þess, að 46. gr. laga nr. 46/1980 kveði á um, að tæki skuli þannig úrgarði gerð að vinna við tækin sé hættulaus og að gætt sé fyllsta öryggis í þvíefni. Málið varði því bæði tækið sem verið var að afferma, þ.e. eftirvagn meðskráningar- númerið PL 849 og vinnuvélina með skráningarnúmerið JL 4599 semstefndi Gunnar Þór stjórnaði og var í eigu Álglugga og hurða ehf., er slysiðvarð. Samkvæmt téðri lagagrein skuli farið að viðurkenndum stöðlum, lagaákvæðumog reglugerðum, svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins, að því er varðivinnu með þessi tæki. Þáhafi 3. gr. þágildandi reglugerðar nr. 431/1997, um notkun tækja, m.a. lagt þáskyldu á atvinnurekanda að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja, aðtæki sem starfsmönnum séu látin í té innan fyrirtækis eða við reksturatvinnurekanda, henti til þeirra verka sem vinna eigi eða séu hæfilega löguð aðþeim, þannig að starfsmenn geti notað þau án þess að öryggi þeirra eða heilsustafi hætta af. Sé í því efni einnig vísað til reglugerðar um vélar ogtæknilegan búnað nr. 1005/2009, en samkvæmt 1. grein e-liðar hennar fallieftirvagninn (PL 849) og lyftarinn/vinnuvélin undir reglugerð nr. 822/2004 umgerð og búnað ökutækja. Þá vísi stefnandi til reglugerðar nr. 367/2006 umnotkun tækja, um skilgreiningar og viðauka með henni um hættusvæði, þann sem séí hættu og þeirrar varúðar er stjórnendur tækja þurfi að gæta varðandi t.d.sjónsvið vinnusvæðis og aðgæslu varðandi aðra starfsmenn í nánd vinnuvéla eðatækja. Stefnandibyggi samkvæmt ofangreindu á því að meðstefndi Eimskip Ísland hf. beri einnigábyrgð á tjóni stefnanda fyrir að hafa ekki verndað hann fyrir tjóni og þar meðekki sinnt þeirri frumkvæðis- og eftirlitsskyldu sem hvíli á vinnuveitanda.Beri félagið ábyrgð á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar umvinnuveitandaábyrgð. Umsameiginlega ábyrgð stefndu vísi stefnandi til skyldna atvinnurekenda til samstarfsþegar fleiri en einni atvinnurekandi eigi aðild að starfsemi á sama vinnustað íþví skyni að tryggja öruggar og heilsusamlegar vinnuaðstæður, sbr. 22. gr.reglugerðar nr. 920/2006 og til efnis 17. greinar laga nr. 46/1980, sbr. einnigdóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 633/2014, nr. 549/2011 og nr. 198/2006.Varðandi sameiginlega ábyrgð þá vísi stefnandi einnig til 1. mgr. 2. gr. laganr. 46/1980, sbr. 41. gr. og 47. gr. laga nr. 46/1980 og til 23. gr. askaðabótalaga, sbr. lög nr. 124/2009, og til greinargerðar með þeim lögum.Stefnandibyggi dómkröfur sínar á alla stefndu á 17. gr. laga nr. 46/1980. Hvað varðiréttarsamband stefnda, Álglugga og hurða ehf., og stefnda Gunnars Þórs, þá hafiGunnar Þór greinilega starfað hjá félaginu við akstur vinnuvélar meðskráningarnúmer JL 4599, er hann hafi valdið slysinu, en skráður eigandi hennarsamkvæmt opinberri skráningu hjá Vinnueftirliti ríkisins séu Álgluggar oghurðir ehf. Þá hafi móttakandi vöru sem stefnandi hafi verið að afhenda fyrirEimskip Ísland ehf., verið Álgluggar og hurðir ehf. Krafan á Álglugga og hurðirehf. byggist því á að starfsmaður þess hafi valdið stefnanda tjóni af gáleysiog með ólögmætum hætti við vinnu í þágu félagsins. Það leysi stefnda Gunnar Þórþó ekki persónulega undan ábyrgð á skaðaverki sínu. Sé stefnanda nauðsyn aðstefna báðum þessum aðilum, þar sem Álgluggar og hurðir ehf. hafi ekki upplýstað félagið sé með ábyrgðartryggingu. Sem aðaleigandi og stjórnandi félagsinsfalli Gunnar Þór einnig undir hugtakið atvinnurekandi í skilningi laga nr.46/1980. Þegar fleiri en einn séu skaðabótaskyldir megi stefna þeim öllumóskipt (in solidum), en Eimskip Ísland ehf. beri einnig skaðabótaskyldu álíkamstjóni stefnanda. Þá vísist til 1.mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, eftir þvísem við eigi. Stefnandinoti sér ekki heimild samkvæmt 44. gr. laga nr. 30/2004 til að stefnaréttargæslustefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., beint vegnaábyrgðartryggingar Eimskips Íslands ehf. hjá félaginu, en stefnivátryggingarfélaginu til réttargæslu.Slysiðmegi rekja til saknæmrar háttsemi stefnda Gunnars Þórs, er hann hafi hafið aðafferma flutningavagninn, með stórvirkri vinnuvél, áður en stefnandi hafi lokiðverki sínu við að leysa festingar sem bundið hafi framinn við vagninn og þvíekki sýnt þá varkárni eða aðgæslu er ætlast hafi mátt til af honum. Vitandi umþann mikla þunga er byrðarnar hafi verið háðar og þá miklu hæð sem þær hafiverið hífðar í, sem hann hafi átt að gera sér grein fyrir. Sé vísað til almennuskaðabótareglunnar hvað þessa háttsemi varði, en einnig vísist til V. kaflalaga nr. 46/1980 um framkvæmd vinnu, og til 28. gr. og 13. gr. þeirra. StefndiGunnar Þór hafi gert ákveðin mistök við vinnu þá sem hann hafi innt af hendi ogsem hann beri ábyrgð á, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum 1976/300 og1996/2221. Stefndi Gunnar Þór hafi ákveðið hvernig skyldi staðið að afferminguþeirra byrða sem á vagninum hafi verið og stjórnað verkinu. Stjórnendurvinnuvéla, sem séu ökutæki, beri ríka ábyrgð á því að ekki hljótist slys afþeim sérstöku hættueiginleikum sem fylgi umferð vélknúinna ökutækja og notkunþeirra, sbr. meginreglu 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga, sbr. 2. mgr. 1. gr.laganna. Byggi stefnandi í þessu sambandi einnig á 3. mgr. 90. gr. umferðarlagaum að stefndi Gunnar Þór hafi sýnt af sér gáleysi við stjórn ökutækis. Byggistefnandi og á því, í samræmi við skýrslu Vinnueftirlitsins, að orsök slyssinsmegi rekja til þess að lyftaranum hafi verið ranglega beitt og auki það á sökstefnda Gunnars Þórs og sönnunarbyrði, að hann hafi ekki verið meðvinnuvélaréttindi til að stjórna lyftaranum. Gunnar Þór hafi viðurkennt fyrirlögreglu á slysadegi samkvæmt lögregluskýrslu frá 11. apríl 2015, að hann hafivið stjórn lyftarans óvart farið með gaffla lyftarans í búntið sem fallið hafiá stefnanda, sbr. og framburð hans fyrir lögreglu frá 8. apríl, en dags. 11.apríl 2015. Í þessu sambandi vísist og til myndar á bls. 5 í myndum lögreglu afvettvangi þar sem bent sé á merkingar á göfflum lyftarans til varnar því aðþeir fari of langt undir þær byrðar sem lyfta eigi, og til skýrsluvinnueftirlitsins um orsakir slyssins, það sé að lyftaranum hafi verið beittþannig að búntið hafi fallið á stefnanda.Stefnandihafi ekki búist við því að stefndi Gunnar Þór byrjaði á að affermaflutningabifreiðina, fyrr en stefnandi væri búinn að losa um þær festingar semhaldið hafi farangrinum. Væri viðtekin venja í slíkum tilvikum, að ef vörurværu teknar af flutningabifreiðum af því tagi sem stefnandi hafi ekið, þá væriáður en slík afferming með stórvirkum vinnuvélum hæfist, gengið úr skugga um,að búið væri að losa um farminn og að þeir sem það gerðu væru farnir fráflutningatækinu eða þeim væri alla vega gert viðvart áður en afferming hæfist.Þannig hafi stefnandi er slysið hafi orðið verið óviðbúinn og ekki talið aðhann væri í hættu. Stefnda Gunnari Þór hafi hins vegar borið að ganga úr skuggaum að stefnandi væri búinn að vinna verk sitt, áður enn hann færi að beitavinnuvélinni til að flytja vörurnar af vagninum. StefndiGunnar Þór hafi ekki hagað vinnu sinni í samræmi við þá grunnreglu sem framkomi í 37. gr. laga nr. 46/1980, þar sem segi, að vinnu skuli haga og framkvæmaþannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta, en aðatvinnurekanda beri að tryggja að svo geti orðið, sbr. 13. og 14. gr. sömulaga. Þásé byggt á 4. gr. reglugerðar nr. 367/2007 um notkun tækja, en samkvæmt þvíberi atvinnurekandi ábyrgð á því að gert sé áhættumat á vinnustað. Skuli matiðhafa sérstaka hliðsjón af störfum innan fyrirtækis þar sem fyrirsjáanlegt sé aðheilsu og öryggi starfsmanna er sinni þeim sé meiri hætta búin en öðrum vegnanotkunar tækja. Í II. viðauka reglugerðarinnar, nánar tiltekið gr. 3.1.3 segi:„Gera skal ráðstafanir til þess að tryggja að starfsmenn séu ekki staddir undirbyrði, sem verið er að lyfta nema verkið sem unnið er krefjist þess. Óheimilter að lyfta byrði yfir óvarið vinnusvæði þar sem starfsmenn eru venjulega viðvinnu. Ef slíkt er samt sem áður óhjákvæmilegt og ekki er unnt að vinna verkiðmeð öðrum hætti skal setja viðeigandi vinnureglur og fylgja þeim eftir.“ En ígr. 3.2.5. viðaukans segi svo: „Allar lyftingar skal skipuleggja og framkvæmarétt svo að öryggi starfsmanna sé gætt og þeim stjórnað með viðeigandi hætti.Setja skal vinnureglur og fylgja þeim svo að tryggt sé að góð samhæfing náistmilli þeirra sem vinna verkið ...“ Þávísi stefnandi til reglna nr. 198/1983, nánar tiltekið 2. gr., en þar komi framað þeir einir megi stjórna vinnuvélum sem til þess hafi öðlast réttindi.Stefnandi byggi einnig á því að stefndi Gunnar Þór hafi verið atvinnurekandi íþessu tilviki, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 536/2012, og hafi hannþví einnig sem slíkur verið starfsmaður stefnda, Álglugga og hurða ehf., semstjórnandi og eigandi félagsins. Aðöllu ofangreindu virtu telji stefnandi því að stefndi Gunnar Þór beri ábyrgð átjóni hans, með því að hafa valdið slysinu með saknæmri háttsemi sinni og sökhans sé hlutlægt fyrir hendi, þar sem ofangreindar reglur hafi verið brotnar.Háttsemi hans hafi þar af leiðandi verið saknæm í umrætt sinn og hann þá einnigsýnt af sér vítavert gáleysi við stjórn vinnuvélar. Auk þess sem hann hafi ekkihaft réttindi til að stjórna slíkri vinnuvél og því greinilega ekki haft tilþess þá kunnáttu sem þörf hafi verið á. Stefnandibyggi kröfu sína á stefnda Álglugga og hurðir ehf. á því að félagið hafi veriðvinnuveitandi stefnda Gunnars Þórs. Auk þess byggi stefnandi kröfu sína áÁlglugga og hurðir ehf. á því að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni vegnanotkunar skráningarskylds vélknúins ökutækis eða vinnuvélar, sbr. skilgreininguá hugtakinu vinnuvél, sbr. 1. grein umferðarlaga nr. 50/1987, með síðaribreytingum. Hafi vinnuvélinni/lyftaranum verið ekið af stað og að flatvagni semhafi verið aftan í vörubifreið þeirri sem stefnandi hafi stjórnað er slysiðhafi orðið, þannig að lyftaranum hafi verið ekið of langt af ökumanni semlyftaranum hafi stjórnað. Vinnuvélinhafi verið með skráningarnúmer JL 4599 í vinnuvélaskrá Vinnueftirlits ríkisinssamanber reglugerð nr. 388/1989 um skráningu vinnuvéla, en eigandi ogumráðaaðili vinnuvélarinnar hafi verið stefndi, Álgluggar og hurðir ehf.Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 88. greinar umferðarlaga skuli sá sem beri ábyrgð áskráningarskyldu vélknúnu ökutæki bæta það tjón sem hljótist af notkun þess,enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla í tækinu eða ógætniökumanns. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga sé skráður eigandi eðaumráðamaður vélknúins ökutækis ábyrgur fyrir ökutækinu og fébótaskyldursamkvæmt 88. og 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Varðandistaðinn þar sem slysið hafi orðið vísist til 2. mgr. 1. gr. umferðarlaga. Þá séeinnig byggt á því að slysið hafi orðið vegna hefðbundinnar notkunar tækisins,sem ökutækis og vinnuvélar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 77/2001.Þannig liggi fyrir skaðabótaábyrgð stefnda, Álglugga og hurða ehf. Saknæmháttsemi Eimskips Íslands ehf., sem það beri ábyrgð á hafi enn fremur leitt tillíkamstjóns stefnanda. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980, skuli atvinnurekanditryggja að fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta sé gætt ávinnustað, við framkvæmd vinnu við vélar, tækjabúnað og fleira. Í 17. gr. sömulaga sé mælt fyrir um að þar sem fleiri atvinnurekendur eigi aðild að starfsemiá sama vinnustað, skuli þeir og aðrir sem þar starfi, sameiginlega stuðla aðþví að tryggja góðan aðbúnað og heilsusamleg og örugg starfsskilyrði ávinnustaðnum. Þá sé um það mælt í 51. gr. laganna, að vinnustaður samkvæmtlögunum sé umhverfi innan húss eða utan, þar sem starfsmaður hafist við eðaþurfi að fara um vegna starfa sinna. Byggi stefnandi á því, að slysstaður, hafiverið vinnustaður hans í skilningi laga nr. 46/1980. Einnig byggi stefnandi á,ef gáleysi annarra er vinni á sameiginlegum vinnustað leiðir til líkamstjónsstarfsmanns Eimskips Íslands ehf. þá beri það ábyrgð. Þar af leiðandi séfélagið bótaskylt vegna gálausra og rangra vinnubragða stefnda Gunnars Þórs. Íathugasemdum með frumvarpi er hafi orðið að lögum nr. 46/1980, sé tekið fram,að við gerð þess hafi einkum verið hafðar í huga íslenskar aðstæður, en einnighafi verið höfð til hliðsjónar nýleg löggjöf á þeim tíma um sama efni íDanmörku, Noregi og Svíþjóð. Því hafi það þýðingu að líta til efnis löggjafargrannríkjanna um skilgreiningu á vinnustað. Í dönskum lögum um vinnuumhverfi(lov om arbejdsmiljo), nr. 268/2995, megi finna ýmsar reglur um aðbúnaðvinnustaða. Af þeim megi ráða að vinnustaðahugtakið í 6. kafla dönsku lagannaum vinnuumhverfi nr. 280/2005 taki til fasts vinnustaðar, en einnig tilbreytilegra (skiftende) vinnustaða, m.a. í tilvikum þegar starfsmaður þurfi aðsinna starfsskyldum á svæði eða í fasteignum, sem ekki séu á forræðivinnuveitanda hans. Út frá reglum íslensks réttar um vinnuöryggi verði að lítasvo á, að lög nr. 46/1980, taki til starfsumhverfis í heild, hvar sem vinnan séframkvæmd og til allra véla og tækja, er notuð séu við vinnu, efna sem notuðséu, o.fl. Íþessu samhengi verði að líta til þess, að stefnandi hafi verið þar staddur, erslysið hafi átt sér stað, í erindagjörðum fyrir vinnuveitanda sinn og aðfyrirmælum hans. Slysið hafi orðið á vinnutíma og verði vinnuveitandi hans,meðstefndi Eimskip Ísland ehf., því að sæta ábyrgð á því að hafa ekki tryggtmeð nægjanlega öruggum hætti að tjón hlytist ekki af affermingu bifreiðarinnar.Ekki séu efni til að beita þröngri lögskýringu á ákvæði 41. gr. laga nr.46/1980, enda sé ákvæðið skýrt að efni til. Hafi verið vilji löggjafans aðtakmarka gildissvið hugtaksins við vinnustaði á lóðum eða húsnæði í eiguvinnuveitanda, hafi verið í lófa lagið að taka slíkt fram. Hvergi sé hins vegarminnst á slíka takmörkun í lögunum né í greinargerð með frumvarpi til þeirra. Sústaðreynd að ekki hafi legið fyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnirvarðandi nákvæmlega þessa vinnu, eigi að leiða til þess að meðstefndi EimskipÍsland ehf., sé bótaskylt í málinu, enda hafi það verið einn af orsakavöldumslyssins samkvæmt mati Vinnueftirlits ríkisins, þegar einnig sé horft tilþyngdar þeirra vörueininga sem verið var að flytja. Um sakarmat hvað varðiábyrgð meðstefnda Eimskips Íslands ehf., vísi stefnandi til áðurnefndralagaákvæða um ábyrgð stefnda Gunnars Þórs, það er til 37. gr. laga nr. 46/1980,sbr. 13. og 14. gr. reglugerðar nr. 367/2006 og þá sérstaklega 4. gr. hennar ogtil gr. 3.1.3 og 3.2.5 í II. viðauka téðrar reglugerðar. Byggi stefnandi og áþví að á grundvelli meginreglu 17. gr. laga nr. 46/1980 beri hið meðstefndafélag, sem vinnuveitandi stefnanda, einnig ábyrgð á gáleysi stefnda GunnarsÞórs, auk þess aðgæsluleysis, sem félagið beri ábyrgð á varðandi verkstjórn, ogá því að öryggi stefnanda hafi þá ekki verið nægilega tryggt. Stefnandibyggi í þessu efni einnig á því að eftirvagninn hafi verið vanbúinn og ekkinægilega öruggur til flutnings og affermingar slíks farms sem verið var aðafferma er slysið hafi orðið og að ekki hafi af hálfu Eimskips Íslands ehf.,verið gengið nægilega vel frá farmi með réttum hætti eftir uppskipun til aðauðvelda affermingu hans, a.m.k. ekki miðað við það hvernig staðið hafi veriðað affermingu vagnsins er slysið hafi orðið. Þá hafi ekki verið stoðir til aðvarna því að hinn þungi farmur félli af vagninum, nema á annarri hlið vagnsins.Vísi stefnandi þessu til stuðnings til 59. gr. og 73. gr. umferðarlaga og tilreglugerðar nr. 671/2008, einkum 7. gr. hennar. Einnig vísi stefnandi í þessuefni til laga og reglugerða um fallvarnir, svo sem til liðar 21.1 í B-hluta meðreglugerð nr. 547/1996 sem og til liðar 14 í sama hluta reglugerðarinnar. Ekkigeti verið um nokkra eigin sök eða ábyrgð stefnanda að ræða, þar sem það séfrumkvæðisskylda vinnuveitanda að hafa vinnusvæði hættulaust, auk þess semhöfuðorsök slyssins hafi verið gáleysisleg háttsemi stefnda Gunnars Þórs. Byggistefnandi sérstaklega á því að kveðið sé á um það í 23. gr. a skaðabótalaga,sbr. lög nr. 124/2009, að réttur starfsmanns til skaðabóta skerðist ekki vegnameðábyrgðar, nema hann hafi af stórkostlegu gáleysi eða ásetningi átt þátt íþví. Hvorugt þessara skilyrða eigi við um stefnanda og beri stefndusönnunarbyrði um eigin sök hans. Þá séu skyldur starfsmanna, samkvæmtlagaumhverfi um öryggi vinnustaða og framkvæmd starfs aðrar og minni en þærríku skyldur er hvíli á vinnuveitanda er beri höfuðábyrgð á því vinnuumhverfier hann búi starfsmönnum og því hvernig vinnan sé framkvæmd, eins og fram komií 4. hluta greinargerðar með lögum nr. 124/2009. Mikilvægtsé að skyldur er lög leggi á starfsmann megi ekki vera það þungbærar að þærgeri að engu skyldur vinnuveitanda eftir lögum, reglugerðum og tilskipunumEvrópusambandsins sem íslenska ríkið hafi innleitt í gegnum EES-samninginn.Reglur um að vinnuveitandi tryggi öryggi á vinnustað nái einfaldlega ekkimarkmiðum sínum, á skilvirkan hátt, ef ekki er jafnframt fallist á bótaábyrgðhans, ef út af bregður. Fái þetta stoð í 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE,sem og dómi EFTA-dómstólsins í máli nr. E-2/2010, þar sem segi að skyldurstarfsmanna á sviði öryggis og hollustu við vinnu sína, skuli ekki hafa áhrif ámeginregluna um ábyrgð vinnuveitanda. Ábyrgð á öryggi og heilsu starfsmanna ávinnustað hvíli fyrst og fremst á vinnuveitanda. Eföllum áðurnefndum öryggisreglum hefði verið fylgt hefði stefnandi ekki orðiðfyrir líkamstjóni og því geti hér ekki verið um stórfellt gáleysi stefnanda aðræða.Stefnandivísi til ofangreindra reglugerða og lagaákvæða, þá sérstaklega til laga nr.46/1980, um framkvæmd vinnu. Einnig sé vísað til 17. greinar laga nr. 46/1980og reglugerðar nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs ávinnustöðum, svo sem til 20. gr. hennar. Einnig til reglugerðar um notkun tækjanr. 367/2006 og viðauka við þá reglugerð, og til reglna nr. 198/1983, og til 3.gr. reglugerðar nr. 145/1953 og 13. gr. reglugerðar nr. 69/1993 umöryggisráðstafanir við fermingu og affermingu skipa. Þá vísar hann til 23. gr.a skaðabótalaga og greinargerðar með lögum nr. 124/2009. Einnig til reglnaskaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð, reglna um stranga sakarábyrgð, reglnaum orsakasamband, aðal- og meðorsök og til reglna um sérfræðiábyrgð, sem eigisérstaklega við um vinnuveitendur, og atvinnurekendur samkvæmt lögum nr.46/1980. Þá vísist til ofangreindra ákvæða umferðarlaga, sérstaklega tilbótakafla laganna og til sönnunarreglna skaðabótaréttar, svo sem varðandieiginsök. Um ábyrgð stefnda Gunnars Þórs vísi stefnandi og til 219. gr.almennra hegningarlaga, sbr. 218. gr. sömu laga. Um ábyrgðartryggingumeðstefnda, Eimskips Íslands ehf., hjá réttargæslustefnda Sjóvá-Almennumtryggingum hf., vísist til I. hluta laga nr. 30/2004, eftir því sem við eigi.Viðurkenningakröfu byggi stefnandi á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, en krafa um málskostnað byggi á 129. gr. og 130. gr. sömulaga. Málsástæður og lagarök stefnduGunnars Þórs og Álglugga og hurða ehf.Stefndu,Gunnar Þór og Álgluggar og hurðir ehf., krefjist sýknu af öllum kröfumstefnanda. Stefndu beri enga ábyrgð á líkamstjóni því er stefnandi hafi orðiðfyrir. Skilyrði almennu skaðabótareglunnar, reglunnar um vinnuveitandaábyrgð,um hlutlæga ábyrgð, eða annarra bótareglna, séu ekki fyrir hendi að því ervarði stefndu.Stefndukrefjist sýknu, hafni bótaskyldu og bendi á að þeir séu ekki vinnu- veitendurstefnanda. Stefndu hafi ekkert haft að gera með aðbúnað á vinnustað stefnandaeða verkstjórn. Slíkt sé alfarið á ábyrgð meðstefnda, Eimskips Íslands ehf.Slysið hafi ekki átt sér stað á lóð stefndu heldur á lóð Fengs ehf. Farmurinnhafi ekki verið afhentur á lóð stefndu. Stefndu hafi ekkert haft að gera meðþað á hvers konar ökutæki gámafletið hafi verið flutt, né hafi stefndu getaðhaft áhrif á hvernig það hafi verið affermt, þar sem ekki hafi verið unnt aðhífa gámafletið niður á jörð. Stefndu hafi ekki getað staðið öðruvísi aðaffermingu farmsins en gert hafi verið í umrætt sinn.Stefndutelji að vinnuveitandi stefnanda, meðstefndi Eimskip Ísland ehf., beri einnóskipta ábyrgð á tjóni stefnanda. Sá sé eini vinnuveitandi stefnanda ískilningi laga nr. 46/1980. Ekkert samnings- eða vinnusamband sé á millistefnanda og stefndu. Samkvæmt lögum nr. 40/2010 um landflutninga gildi þau umalla vöruflutninga með ökutækjum á landi. Á flytjanda hvíli sú skylda, sbr. 13.gr., að sjá til þess með eðlilegri árvekni að ökutæki sé í fullnægjandi ástanditil móttöku, flutnings og varðveislu vöru og flytjanda beri með eðlilegriárvekni að afferma vörur er hann flytji. Skyldan til affermingar hafi því hvíltá meðstefnda, en það ökutæki er stefnandi hafi ekið í umrætt sinn hafi ekkiverið útbúið til affermingar. Ef ökutækið hefði verið hliðarfermisvagn (sideloader) hefði stefnandi híft gámafletið niður á jörð og þar hefðu stefndu áttað taka við farmi. Vegna ófullnægjandi ökutækis til flutnings og affermingarfarmsins í umrætt sinn, hafi meðstefndi reynt að afhenda farminn uppi ágámafleti, á bak við öryggisslár, sem stefnandi hafi ekki sagt unnt aðfjarlægja sökum þess að farmurinn hefði færst til eða ekki verið rétt raðað áfletið og legið fastur upp við slárnar. Samkvæmt14. gr. laga nr. 40/2010 ljúki flutningi vöru ekki fyrr en við afhendingu tilmóttakanda. Stefnandi hafi ekki stöðvað ökutækið á lóð stefndu heldur á lóðnágranna og varan því enn verið alfarið á ábyrgð meðstefnda, Eimskips Íslandsehf. Þá beri sendanda að sjá til þess að ástand, frágangur og pökkun vöru sémeð þeim hætti að þoli umsaminn flutning og því hafi borið að raða henni ágámafletið þannig að unnt væri að setja öryggisslár beggja vegna og fjarlægjaþær fyrir affermingu.Meðstefndi,Eimskip Ísland ehf., hafi átti að afhenda farminn á starfsstöð stefndu, enkaupandi farmsins hafi verið Byko hf. Stefndu hafi ekkert haft að gera með þáákvörðun að ákveðið hafi verið að flytja farminn með meðstefnda. Ábyrgð á hendurstefndu verði því ekki reist á grundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð eða áþví að stefndu séu vinnuveitendur í skilningi laga eða þá með öðrum hætti.Vinnuveitandi stefnanda sé meðstefndi Eimskip Ísland ehf., og enginn annar.Stefndumótmæli því að aðild allra stefndu verði reist á 17. gr. laga nr. 46/1980. Þaðákvæði eigi aðeins við þegar fleiri atvinnurekendur eigi aðild að starfsemi ásama vinnustað. Vinnustaður meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., sé ekki aðMánamörk 3-5 í Hveragerði, þ.e. á starfsstöð stefndu. Sá meðstefndi beri einnog óskipt ábyrgð á öllu er lúti að flutningi, verklagi, og verkstjórn viðvinnuaðstöðu við flutning stefnanda á farminum í umrætt sinn. Stefndu séueinungis kaupendur farmsins af Byko hf., og verði því ekki látnir bera ábyrgð áaffermingu. Stefndu mótmæli því að 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/1980 eigi við,þar sem stefndu verði aldrei atvinnurekendur sameiginlega með meðstefnda.Stefndu og meðstefndi verði ekki taldir hafa starfsemi á sama vinnustað ískilningi ákvæðisins eins og stefnandi byggi á. Stefndu mótmæli því að 22. gr.reglugerðar nr. 920/2006 eigi hér við. Ekkert samstarf hafi verið á millistefndu og meðstefnda. Stefndi, Álgluggar og Hurðir ehf., hafi ekki átt völ umannað en að taka farminn af gámafletinu þar sem útbúnaði ökutækisins hafi veriðáfátt til þess. Meðstefndi verði ekki talinn eiga aðild að starfsemi á samavinnustað og stefndu þótt farmur hafi verið fluttur. Stefnandi hafi afhentfarminn á lóð Fengs ehf. er sé timbur- kurlunarfyrirtæki sem eigi næstu lóð viðMánamörk 3-5 í Hveragerði, sem sé næsta lóð við starfsstöð stefndu. Sé þvímótmælt að ábyrgð stefndu og meðstefnda Eimskips Íslands ehf. geti veriðsameiginleg. Stefndu byggi sýknukröfu sína á því að ábyrgð á tjóni stefnanda séá ábyrgð meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., og stefnanda sjálfs.StefndiGunnar Þór sé starfsmaður stefnda Álglugga og hurða ehf. og sé félagið eigandilyftarans. Gunnari Þór sé stefnt persónulega og verði sem slíkur ekki talinnatvinnurekandi samkvæmt 17. gr. laga nr. 46/1980 þannig að litið verði ástefndu sem tvo atvinnurekendur sem eigi aðild að starfsemi á sama vinnustað.Stefndi, Álgluggar og hurðir ehf., sé atvinnurekandi stefnda Gunnars Þórs, ersé fyrirsvarsmaður félagsins en ekki sérstakur atvinnurekandi í skilningi 17.gr. laga 46/1980. Sé þeirri lagatúlkun stefnanda sérstaklega mótmælt. Stefndubendi á að affermingin hafi átt sér stað fyrir utan lóð stefnda, Álglugga oghurða ehf., og slysið því ekki átt sér stað á lóð stefnda.StefndiGunnar Þór krefjist sýknu af öllum kröfum stefnanda enda sé ósannað að hannberi nokkra skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda. Stefndi Gunnar Þór hafihvorki auðsýnt gáleysi né ólögmæti við affermingu farmsins í umrætt sinn.Stefndi mótmæli sérstaklega fullyrðingum í stefnu um að hann hafi hafiðaffermingu með stórvirkri vinnuvél áður en stefnandi hafi lokið við að leysastrappana sem bundið hafi farminn fastan við gámafletið. Framangreind frásögnstefnanda af málsatvikum sé röng og ekki í samræmi við staðreyndir máls ogvísist til ljósmynda af gámafletinu. Segl hafi verið yfir farminum sem festhafi verið niður með ströppum. Því hafi ekki verið hægt að hefja affermingufarmsins fyrr en búið hafi verið að fjarlægja bæði seglið og alla strappana.Stefndi Gunnar Þór hafi losað bæði seglið og strappana með stefnanda og þeirunnið sameiginlega að því verkefni. Stefndi hafi auðsýnt alla þá aðgæslu semætlast hafi mátt til af honum við að losa farminn. Stefndi Gunnar Þór hafiframkvæmt það verk með stefnanda og í fullu samráði og samvinnu við hann. Þegarfarmurinn hafi þannig verið orðinn laus og stefnandi fullmeðvitaður um þástaðreynd, hafi stefndi Gunnar Þór hafið að afferma gámafletið. Hann hafibyrjað afferminguna á því að lyfta nokkrum svokölluðum „eurobrettum“ erstaðsett hafi verið fyrir aftan álbúntin. Þau bretti séu hefðbundintimburbretti eða „palletta“ og á þeim hafi verið pappakassar sem í hafi veriðgúmmí, skrúfur, álvinklar og ýmiss konar aukahlutir í glugga og hurðir. Ágámafletinu í umrætt sinn hafi verið þrjú slík bretti. Hafi stefndi fariðnokkrar ferðir á lyftaranum til að fjarlægja þessi bretti. Sú afferming hafiekki getað farið fram hjá stefnanda og honum verið fullljóst að affermingfarmsins hafi verið í fullum gangi. Hafi stefnandi því átt að halda sig fjarriökutækinu meðan á affermingunni hafi staðið. Stefnandi hafði unnið hjámeðstefnda Eimskipi Íslandi ehf. í fjölda ára sem bílstjóri og því átt að veragjörkunnugur því að á meðan afferming stæði yfir hafi hann átt að halda sigfjarri. Stefnandi hafi því auðsýnt gáleysi með því að vera að rúlla uppströppum upp við ökutækið meðan á affermingu stóð.Þegarstefndi hafi verið búinn að afferma „eurobrettin“ hafi hann hafið að affermaálprófílana. Á gámafletinu hafi verið sex búnt af álprófílum er raðað hafiverið þannig að þrjú búnt hafi verið á breiddina og hafi þau verið upp á tværhæðir auk þess sem eitt mun styttra búnt hafi verið á fletinu. Stefndi hafifyrst fjarlægt álbúntin hægra megin, þar sem engar álstangir hafi verið áfletinu og hafi það gengið vel. Enn og aftur hafi stefnanda mátt vera vel ljóstað vinna við affermingu hafi verið í fullum gangi. Þegar þau álbúnt hafi veriðkomin niður á jörð hafi stefndi hafið að afferma álbúntin vinstra megin, þeimmegin sem álstangirnar hafi verið. Stefnandi hafi sagt stefnda að ekki væriunnt að fjarlægja þær. Stefndi leggi áherslu á þá staðreynd, sem að engu ségetið í gögnum stefnanda, að afferming farmsins hafi verið hálfnuð er óhappiðhafi átt sér stað. Stefndi hafi sýnt alla þá aðgæslu og varkárni sem ætlast hafimátt til af honum með því að vinna að því ásamt stefnanda að losa um farminnáður en hann hafi hafið affermingu á lyftaranum. Það sé ekki á ábyrgð stefnduað stefnandi hafi ekki forðað sér og staðið álengdar meðan á affermingu hafistaðið.Frásögnstefnanda, um að honum hafi ekki verið orðið ljóst að afferming hafi veriðhafin, sé röng. Þar sem stefnandi hafi staðið og verið að rúlla upp strappana,hafi hann glögglega séð að búið hafi verið að fjarlægja stóran hluta farmsins.Engin brík sé á gámafletinu og því hafi blasað við stefnanda hægra megin aðbúið hafi verið að fjarlægja tvö álbúnt sem þar höfðu verið auk allra„eurobrettanna“. Á því gáleysi stefnanda og aðgæsluleysi, að standa upp viðökutækið meðan á affermingu hafi staðið, beri hann sjálfur ábyrgð. Ekki hafiverið sýnt fram á annað en að stefndi Gunnar Þór hafi við affermingu í umrættsinn innt það verk af hendi með réttum og eðlilegum hætti. Engin leið hafiverið að standa að affermingunni með öðrum hætti með þeim útbúnaði sem hannhafi komið frá meðstefnda Eimskipi Íslandi ehf. Ekki hafi verið unnt að setjagámafletið niður né hafi verið unnt að fjarlægja öryggisslárnar. Stefndumótmæli því að stefndi Gunnar Þór hafi farið með gaffla lyftarans of langtundir álbúntin í umrætt sinn. Sú frásögn hafi verið höfð eftir Gunnari Þór áslysstað, tæpum 20 mínútum eftir að búið hafi verið að flytja stefnanda á brottí sjúkrabifreið. Í lögregluskýrslu, dags. 12. maí 2015, sé einhliða frásögnlögreglu af því er lögreglumaður ,,hafði tal af” stefnda Gunnari Þór, sbr. bls.2 í lögregluskýrslu frá 8. apríl s.á. Frásögnin hafi hvorki verið lesin yfir afstefnda né undirrituð og stefndi ekki séð þessa frásögn fyrr en í gögnum viðþingfestingu stefnu. Í hinni einhliða frásögn lögreglu í skýrslunni frá 12. maí2015 segi: ,,Gunnar taldi gafflana rétt hafa nartað í bunktið sem hafi við þaðoltið.“ Greinilegt sé af þessari frásögn að þetta sé ágiskun stefnda GunnarsÞórs, sem á þessum tíma hafi verið í áfalli. Í sömu skýrslu á bls. 2, sé hafteftir stefnda Gunnari Þór að hann hafi oft affermt slík búnt með álprófílum ogteldi með ólíkindum að búntið hefði oltið þar sem þetta hafi verið svo lítilsnerting. Stefndibendi á, að jafnvel þótt hann hafi verið í andlegu áfalli, hafi hann talið þáskýringu er honum hafi komið fyrst í hug þó vera ólíklega. Ef um snertinguhefði verið að ræða, hefði hún verið afar lítil. Eftir tíu mínútna spjall viðlögreglu á starfsstöð stefnda, hafi stefndi og lögreglan gengið saman út aftur.Þegar þeir hafi komið að lyftaranum hafi stefndi Gunnar Þór munað eftir því aðhann hefði gætt að merkingunum á lyftaranum og því ekki farið of innarlega meðgafflana. Hafi hann látið lögregluna vita af þessu og lögreglan þá tekið myndaf göfflunum. Hins vegar láti lögregla þess í engu getið í endursögn í ofangreindumskýrslum sínum að stefndi teldi sig hafa gætt að því að fara ekki of innarlegameð gafflana og fylgt merkingunum, en lögreglan riti fyrstu endursögninaóbreytta í skýrsluna þremur dögum eftir slysið.Sýknukrafastefndu byggi einnig á því að frásögn í lögregluskýrslunni, dags. 12. maí 2015,geti ekki staðist. Þungi álbúntanna hreyfi ekki slíka þyngd, þó að nartað hefðiverið lítillega í næsta búnt um 1-2 sentimetra. Starfsmaður Vinnueftirlitsinshafi komið á staðinn um kl. 15:00 á slysadegi en umsögn þess, dags. 2.september 2015, byggi þó alfarið á einhliða frásögn í lögregluskýrslunni frá12. maí 2015. Skýrsla Vinnueftirlitsins sé því einnig ómarktæk hvað þettavarði, þar sem orsakir slyssins hafi ekki verið rannsakaðar. Í skýrsluVinnueftirlitsins sé látið hjá líða að greina frá þeim ummælum stefnda GunnarsÞórs að hann telji mjög ólíklegt að álbúntið hafi getað oltið. Þá séu einnigfleiri rangfærslur í skýrslunni, m.a um lyftihæð lyftarans.StefndiGunnar Þór mótmæli því að hann hafi gert mistök við affermingu farms í umrættsinn. Þau ummæli séu hvergi staðfest í lögregluskýrslu sem staðfest sé afstefnda Gunnari Þór. Engin formleg lögregluskýrsla hafi verið tekin af stefnda,þrátt fyrir beiðni til lögreglu um það. Einungis liggi fyrir einhliða frásögnaf tíu mínútna spjalli lögreglu við stefnda strax eftir slysið. Stefndu hafialdrei ritað undir slíka lögregluskýrslu og engin rannsókn hafi verið gerð áökutæki meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., eða á umbúnaði og öryggisbúnaði eðaöðrum atriðum varðandi það. StefndiGunnar Þór bendi á að í hinni einhliða frásögn í lögregluskýrslu dags. 11.apríl 2015, komi fram að tilkynning hafi borist lögreglu um slysið kl. 14:28þann dag. Stefndi Gunnar Þór hafi þá hringt í neyðarlínu og beðið hjá stefnandaþar til sjúkraflutningamenn hafi komið á vettvang. Um leið og þeir hafi veriðfarnir af vettvangi hafi lögreglumaður farið með stefnda Gunnar Þór inn ískrifstofuherbergi á starfsstöð hans og haft þar tal af honum kl. 15:27, sem séinnan við klukkustund eftir að hann hafi hringt vegna slyssins, sbr.lögregluskýrslu frá 12. maí 2015. Rætt hafi verið við stefnda Gunnar Þór í tíumínútur sem eðlilega hafi verið í miklu áfalli á þeim tíma. Einungis hafi veriðliðnar rúmar 20 mínútur frá því að stefnandi hafi verið fluttur í sjúkrabifreiðá brott með bláum ljósum þar til lögregla byrji að ræða við stefnda. StefndiGunnar Þór hafi þurft að leita sér aðstoðar hjá sálfræðingi vegna óhappsins ogþess áfalls er hann hafi orðið fyrir við þá upplifun. Stefndi Gunnar Þór byggiá því að hann hafi verið í alvarlegu áfalli og uppnámi þegar lögregla hafi hafttal af honum strax eftir slysið og engan veginn verið fær um að gera sér greinfyrir orsökum óhappsins. Hin einhliða frásögn lögreglu í framangreindumlögregluskýrslum sé þó sem rauður þráður í gegnum öll málskjöl í málinu.Stefndubendi á að lyftarinn sé gerður til að lyfta varningi í 4,75 metra hæð. Ástarfsstöð stefndu sé sömu álbúntum raðað í rekka í allt að 4,5 metra hæð frájörðu. Í rekkunum séu alltaf geymd tvö álbúnt saman og ástæða fyrir merkingu ágöflum lyftarans sé sú að þegar stefndi taki ytra búntið sé miðað viðmerkingarnar á lyftaranum til að skemma ekki innra búntið. Stefndi hafi þvíverið vanur að vinna við lyftingar á álbúntum í alveg sömu aðstæðum og hafiverið við gámafletið. Ekkert óvenjulegt hafi verið við notkun stefnda ályftaranum í umrætt sinn. Ekki hafi verið unnt að afferma með öðrum hætti þarsem hvorki hafi verið unnt að setja gámafletið niður né losa um öryggisslár þarsem farmurinn hafi ekki verið réttur á gámafletinu. Beriað meta meðstefnda, Eimskipi Íslandi ehf., það til gáleysis að hafa ekki kannaðfarm, staðsetningu hans og hleðslu á gámafleti áður en stefnandi hafi veriðsendur af stað með það til afhendingar. Þá sé gáleysi af þeim meðstefnda aðsenda stefnanda af stað með farm til afhendingar á bifreið sem ekki hafi getaðtekið gámafletið niður, þar sem farmurinn virðist hafa flækst saman á þeimspýtum sem séu utan um álbúntin. Meðstefndi hafi því ekki getað sinnt lögboðnumskyldum sínum og affermt gámafletið samkvæmt 13. gr. laga 40/2010. Stefndi hafií umrætt sinn verið að sinna lögbundnum skyldum meðstefnda, Eimskips Íslandsehf., til að afferma gámafletið. Farmurinn hafi þá enn verið á ábyrgð þessameðstefnda og beri það félag því ábyrgð á öllu því tjóni stefnanda sem hlotistvið affermingu farmsins, hver svo sem orsök þess hafi verið. Vegnaþess að ekki hafi verið gengið úr skugga um hvort farmurinn hefði færst til eðaflækst á gámafletinu í flutningnum yfir hafið hafi verið enn vítaverðara afmeðstefnda, Eimskipi Íslandi ehf., að senda farminn á bifreið sem ekki hafigetað híft gámafletið niður við afhendingu. Ef meðstefndi hefði skoðaðgámafletið áður en það hafi verið sent af stað til afhendingar til stefndu,hefði honum mátt vera ljóst að farmurinn hafi ekki verið staðsettur á réttumstað á fletinu. Greinilegt hafi verið að farmurinn hafi legið utan íöryggisslám öðrum megin á fletinu, sem hann hafi alls ekki átt að gera. Það aðöryggisbúnaður á gámafleti virki ekki, sé alvarlegt og vítavert og sé þaðalverlegt og vítavert af meðstefnda að gera ekki ráðstafanir til að unnt hafiverið að hafa virkan öryggisbúnað beggja vegna á gámafletinu áður en keyrt hafiverið með farminn austur fyrir fjall á starfsstöð stefndu. Það sé vítavert afmeðstefnda Eimskipi Íslandi ehf., að hafa ekki haft öryggisslár beggja vegna,því farmurinn hafi auðveldlega getað rúllað fram af fletinu ef ökutækið hefðit.d. hallað verulega, t.d. á leið þess niður kambana.Stefnandilýsi því í stefnu, að ekki hafi verið unnt að losa öryggisslár þar semfarmurinn hafi legið utan í þeim. Stefnanda, sem starfsmanni meðstefndaEimskips Íslands ehf., hafi greinilega verið þetta ljóst og e.t.v. fleiriaðilum sem komið hafi að undirbúningi fyrir afhendingu farmsins. Breidd þriggjaálbúnta sé um 1,80 metrar og þó að gert sé ráð fyrir smá plássi til viðbótarvegna þeirra spýtna sem liggi utan um álbúntin hefði átt að vera nóg pláss ágámafletinu beggja vegna, þar sem breidd fletisins sé 2,5 metrar. Stefndu teljifrásögn stefnanda í lögregluskýrslu, dags. 11. júní 2015, ranga er hann haldiþví fram að ekki hafi verið pláss til að hafa styttur beggja vegna. Meðstefndahafi mátti vera ljóst að nauðsynlegt hafi verið að ganga úr skugga um hleðslufarms á gámafletinu áður en hann hafi verið sendur til afhendingar, bæði sökumþess að nauðsyn hafi verið að hafa öryggisslár beggja vegna á gámafleti meðan áflutningnum hafi staðið og til að geta síðan losað slár þegar farmurinn væriafhentur.Stefndumótmæli því að 46. gr. laga 46/1980 eigi við gagnvart lyftaranum sem sé í eigustefnda Álglugga og hurða ehf. Hann hafi verið í fullkomnu lagi og notaður áréttan hátt. Stefndi Gunnar Þór hafi ekki sýnt af sér gáleysi við stjórnlyftarans. Lyftarinn hafi ávallt staðist skoðun og sé hættulaus sé hann notaðurá réttan hátt. Í umsögn Vinnueftirlitsins, dags. 3. september 2015, sé tekiðfram að lyftarinn hafi haft gilda skoðun frá Vinnueftirlitinu og verið í lagi.Ekkert liggi annað fyrir en að stefndu hafi staðið eðlilega að notkun lyftaransvið afferminguna og að lyftarinn hafi verið í fullkomnu lagi. Lyftarinn sénotaður daglega í starfsemi stefndu til að lyfta sams konar álbúntum og þeimsem affermd hafi verið. Tækið hafi verið lagað að slíkum álbúntum á þann háttað búið hafi verið að setja á gafflana sjálfa merkingar sem hafi sýnt ökumannihans hversu langt undir búntin gafflarnir mættu fara í hvert sinn.Meðstefndi,Eimskip Ísland ehf., beri ábyrgð, m.a. sbr. 13. gr. laga 40/2010, á því aðmóttakendur farms geti tekið við honum hættulaust og að þau tæki sem hann veljitil að flytja farm til móttakanda henti til slíkra flutninga og afferminga.Stefnanda, sem sé reyndur flutningamaður, hafi einnig átt að vera ljóst, aðmeðan á affermingu hafi staðið, hafi honum borðið að halda sig frá flutningabílnum.Frásögn stefnanda af atvikum við slysið í lögregluskýrslu dags. 11. júní 2015,sé ekki rétt, því stefndi Gunnar Þór hafi átt í fullri samvinnu við stefnandaum losun farmsins. Því hafi stefnanda hlotið að vera ljóst að afferming hafistaðið yfir. Um eigin sök stefnanda sé því að ræða að hluta. Stefnanda virðistþó ljóst samkvæmt ofangreindri skýrslu að stjórnandi lyftarans hafi ekki áttmöguleika á að sjá hann hinum megin við bifreiðina. Því hafi stefnanda borðiðað halda sig fjarri bifreiðinni á meðan afferming hafi staðið yfir en stefndiGunnar Þór hafi verið rúmlega hálfnaður við verkið er slysið hafi orðið. Ekkertorsakasamband sé á milli þess að stefndi Gunnar Þór hafi verið meðæfingaakstursréttindi á lyftarann og þess að slysið hafi átt sér stað. Stefndihafi verið með æfingaakstursleyfi á lyftarann síðan í nóvember 2014. Í þvífelist að stefndi hafi verið búinn að taka bókleg próf en aðeins átt eftir aðundirgangast verklega prófraun. Stefndi hafi um nokkurt skeið unnið á lyftara ástarfsstöð sinni að Mánamörk 3-5. Á slysdegi hafi stefnandi þegar verið búinnað ljúka bóklegum hluta prófs en lagt inn beiðni um verklegt próf þann 17.nóvember 2014. Í beiðni um verklegt próf komi fram staðfesting kennara um aðstefndi Gunnar Þór hafi hlotið æfingu og kennslu í meðferð og stjórn ávinnuvél. Þá hafi stefndi að áliti kennarans næga hæfni og þekkingu til aðstjórna og fylgjast með viðhaldi véla í vinnuvélaflokkunum I og J. Stefndi hafisvo tekið verklegt próf og staðist það, þann 20. apríl 2015, eða 12 dögum eftirslysið. Stefáner starfi hjá MS vélum, sem hafi verið með starfsstöð við hliðina á stefnda,hafi skrifað upp á æfingaakstursleyfið og hafi stefndi æft sig mikið við vinnuá lyftaranum. Verklega prófið kosti 70.000 krónur og því hafði dregist aðstefndi Gunnar færi í það. Hann hafi hins vegar gert það 12 dögum eftir aðslysið hafi átt sér stað og þá staðist þá prófraun fyllilega. Stefndi hafi ekkiundirbúið sig neitt frekar áður en hann hafi farið í verklega prófið. Hann hafiþví verið jafnhæfur til að keyra lyftarann á slysdegi og hann hafi verið áprófdegi 12 dögum síðar. Því sé ekkert samhengi á milli æfingaakstursréttindastefnda og tjóns stefnanda. Orsökslyss sé m.a. að rekja til þess að meðstefndi, Eimskip Ísland ehf., hafi ekkigefið stefnanda fyrirmæli við framkvæmd vinnunnar eða stefnandi þá ekki fariðeftir fyrirmælum meðstefnda um að þegar verið væri að afferma bifreiðar ættialdrei að standa nálægt þeim, heldur halda sig fjarri þeim, sbr. 13. og 14. gr.laga 46/1980. Þessi lagaákvæði hafi stefnandi brotið. Stefnandi hafi starfaðvið flutninga hjá meðstefnda um áraraðir. Í ljósi langrar starfsreynslu ogþekkingar hans á þeim störfum sem feli í sér affermingu flutningabifreiða hafistefnanda borið að sýna tilhlýðilega aðgæslu í umrætt sinn.Skoraðsé á meðstefnda, Eimskip Ísland ehf., að leggja fram áhættumat sem hafi verið ígildi þann 8. apríl 2015. Í reglugerð nr. 367/2006, II viðauka, gr. 3.1.3 segi,að atvinnurekandi, hér meðstefndi, skuli gera ráðstafanir til þess að tryggjaað starfsmenn séu ekki staddir undir byrði sem verið sé að lyfta, nema verkkrefjist þess. Stefnanda hafi mátt vera ljóst að stefndi hafi verið hálfnaðurmeð affermingu gámafletisins. Það hafi verið augsýnilegt þaðan sem hann hafistaðið í umrætt sinn að búið hafi verið að afferma fletið að stórum hluta. Haftsé eftir stefnanda að öryggisslárnar hafi venjulega verið vinstra megin en íþetta skipti hafi þær verið hægra megin. Svo virðist sem stefnandi hafi veriðað flýta fyrir sér, með því að rúlla upp ströppum meðan á affermingu hafistaðið. Það hafi verið vítavert gáleysi enda hafi stefnandi átt að halda sigfjarri. Enn meira gáleysi hafi þetta verið af hálfu stefnanda þar sem ekki hafiverið öryggisslár þeim megin sem hann hafi staðið. Stefndu verði ekki gerðirbótaskyldir fyrir það að stefnandi hafi staðið þar sem hann hafi ekki máttstanda meðan á affermingu hafi staðið. Stefnandi hafi ekki hirt umöryggisreglur eftir að búið hafi verið að losa farminn og þá augljóst aðafferming hafi verið hafin. Orsökslyssins sé alfarið á ábyrgð meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., og stefnanda.Meðstefndi sé m.a. bótaskyldur vegna þess að gámafletið hafi verið flutt ábifreið hans sem ekki hafi verið útbúin til að taka gámafletið af og setja þaðniður á jörð áður en affermt hafi verið, eins og venja sé til. Bifreiðin hafiekki verið útbúin til að afhenda farminn eins og lögboðið sé að flytjandi geri.Hefði ökutækið verið hliðarfermisvagn, það er bifreið sem sé með tjakki eðakrana til að losa gámafletið og setja niður á jörð við affermingu farmsins íumrætt sinn, telji stefndu að slysið hefði ekki átt sér stað.Vegnavanbúnaðar ökutækis hafi ekki verið neinn annar möguleiki til að affermatengivagninn en að gera það með þeim lyftara sem stefndu hafi notað tilverksins. Sá lyftari geti híft í allt að 4,75 metra hæð og sé daglega notaður ástarfsstöð stefndu við hífingar og tilfærslur á álbúntum, sem raðað sé upp ástarfsstöðinni í nokkrar hæðir. Mynd af því verki sýni glöggt þær spýtur semséu utan á álbúntunum er þau komi frá framleiðanda. Stefndu telji mögulegt aðfarmurinn hafi flækst eða fest í þessum spýtum er hann virðist hafa færst til ágámafletinu og legið upp við öryggisslárnar.Meðstefndi,Eimskip Ísland ehf., hafi átt að afhenda farminn á starfsstöð stefndu og annastum að afferma gámafletið, sbr. 13. gr. laga 40/2010. Meðstefndi hafi þá átt aðsenda farminn með þeim hætti að móttakandi gæti á auðveldan og hættulausan hátttekið við farminum, sem venja hafi verið að gera, með því að flytja gámafletiðá hliðarfermisvagni og lyfta fletinu niður á jörð. Með því að afhenda farminn ábifreið sem ekki hafi getað tekið gámafletið af, bifreið sem ekki hafi veriðunnt að losa öryggisslár af, á gámafleti þar sem farmurinn hafi verið flækturog m.a. legið upp við öryggisslár, hafi meðstefndi brotið gegn lögboðnumskyldum sínum, en hann hafi þannig einnig brotið gegn 46. gr. laga 46/1980 og3. gr. reglugerðar nr. 431/1997. Stefndu mótmæli því að 46. gr. laga nr.46/1980 eigi við gagnvart lyftaranum sem sé í eigu stefndu. Ekkert liggi fyrirum annað en að hann hafi verið í lagi og notaður rétt. Farisvo ólíklega að stefndu Álgluggar og hurðir ehf. og Gunnar Þór verði taldirbótaskyldir gagnvart stefnanda, þá byggi Gunnar Þór á 2. mgr. 23. gr.skaðabótalaga, sbr. 1. mgr. sömu greinar. Bótaskylda Gunnars Þórs yrði honumverulega þungbær og beri því að fella bótaskyldu hans niður eða að minnstakosti draga verulega úr henni. Með sömu rökum byggi stefndi Gunnar Þórjafnframt á almennu lækkunarreglunni í 24. gr. laganna og vísi til þess að hannsé eini einstaklingurinn sem stefnt sé í málinu, en aðrir stefndu séu einka- oghlutafélög og þar af sé meðstefndi Eimskip Ísland ehf. mun burðugri til aðstanda undir kröfum í kjölfar skaðabótaábyrgðar. StefndiÁlgluggar og hurðir ehf. krefjist sýknu þar sem skilyrði vinnuveitandaábyrgðareða önnur skilyrði bótaábyrgðar séu ekki fyrir hendi. Hvorki séu fyrir hendisaknæmi né ólögmæti við framkvæmd affermingar farmsins af hálfu starfsmannsstefnda, sbr. áður um saknæmi stefnda Gunnars Þórs. Ósannað sé að lyftaranumhafi verið ekið of langt í umrætt sinn sem hafi orðið til þess að farmurinnhafi oltið. Sá málatilbúnaður sé eingöngu reistur á viðtali við starfsmannstefnda 20 mínútum eftir að sjúkrabílar hafi ekið á brott og starfsmaður veriðí miklu áfalli. Nokkrum mínútum síðar, þegar hann og lögreglan hafi veriðkominn út af skrifstofu stefnda og aftur litið yfir slysstað, hafistarfsmaðurinn séð lyftarann og merkingarnar á honum og þá tjáð lögreglu aðhann gæti ekki hafa farið of langt með gafflana þar sem hann hafi ávallt fylgtmerkingunum. Þá hafi rifjast upp fyrir honum að hann hafi fylgt þeim í þettasinn sem ávallt. Lögreglan hafi þá tekið myndir af merkingunum á göfflunum enlátið hjá líða að geta þess framburðar stefnda að hann hefði ekki farið lengraundir álbúntið en hæfilegt sé. Vinnuvélin hafi verið í fullkomnu lagi og notuðí samræmi við hefðbundna notkun. Engin saknæmisskilyrði séu fyrir hendi hjástarfsmanni stefnda Álglugga og hurða ehf., og því séu engin skilyrði til aðfella hér bótaskyldu á það félag. StefndiÁlgluggar og hurðir ehf. mótmæli fullyrðingum stefnanda um að hann beriskaðabótaábyrgð á grundvelli 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt 63. gr.umferðarlaga skuli bifreiðar, bifhjól, torfærutæki og dráttarvélar skráðar áðuren tækin fara í notkun. Um skráningu slíkra tækja gildi reglugerð nr. 751/2003um skráningu ökutækja. Í II. kafla reglugerðarinnar komi fram að Umferðarstofa(nú Samgöngustofa, sbr. lög nr. 119/2012) haldi ökutækjaskrá og annist aðraumsýslu varðandi skráningu ökutækja, gerð þeirra og búnað. Á grundvelliskráningar í ökutækjaskrá sé lögbundið að tryggja slík tæki. Ábyrgðarregla 88.gr. umferðarlaga eigi því einungis við um skráningarskyld tæki samkvæmt 63. gr.laganna.Lyftaristefnda, Álglugga og hurða ehf., með skráningarnúmer JL 4599, sé hins vegarskráður samkvæmt reglugerð nr. 388/1989 um skráningu og skoðun farand-vinnuvéla og vinnuvéla, sbr. J-hluta viðauka reglugerðarinnar. Vinnueftirlitiðhaldi skrána og gefi út skráningarskírteini, sbr. 5. gr. reglugerðarinnar. Ekkisé kveðið á um staðfestingu tryggingar í umsókn um skráningarmerki, sbr. 6. gr.reglugerðarinnar. Sé það á öndverðu við skráningu tækja sbr. 63. gr.umferðarlaga. Lyftari stefnda eigi því ekki undir 63. gr. umferðarlaga og hvíliþví ekki hlutlæg ábyrgð á stefnda samkvæmt 88. gr. þeirra. Varðandi tilvísunstefnanda til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 77/2001 þá vísi stefndi tilþess að dómurinn fjalli meðal annars um það hvenær notkun tækja sem áföst séuökutækjum sem skráð séu samkvæmt 63. gr. umferðarlaga verði talin hefðbundinnotkun. Stefndi mótmæli því að sjónarmið er legið hafi til grundvallar dómi nr.77/2001 eigi hér við gagnvart stefnda.Stefnduvísi m.a. til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, til hinna óskráðu almennuskaðabótareglna, sakarreglunnar og reglu um vinnuveitandaábyrgð og til laga nr.46/1980 og reglugerða sem eiga stoð í þeim lögum. Um ábyrgð meðstefnda EimskipsÍslands ehf., vísi stefndu meðal annars til laga nr. 40/2010, um landflutninga,og þá einkum til 13. gr. Þá vísist til umferðarlaga nr. 50/1987 og reglugerðasettum með stoð í þeim lögum, laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, m.a.vegna kröfu stefndu um málskostnað og til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskattá málflutningsþóknun.Málsástæður og lagarök meðstefndaEimskips Íslands ehf. Sýknukröfubyggi meðstefndi, Eimskip Ísland ehf., á því, að það sé ósannað að óhappstefnanda sé að rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi þess félags eða þástarfsmanna þess. Í fyrsta lagi byggi sýknukrafa á því að slys stefnanda hafiekki verið að rekja til meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., eða starfsmannaþess. Atvik máls gefi skýrt til kynna að svo hafi ekki verið. Í öðru lagi byggisýknukrafa á því, að verði talið að meðstefndi, Eimskip Ísland ehf., beriábyrgð á einhverjum þáttum í losun farmsins umrætt sinn þá hafi ekki veriðfyrir að fara sök félagsins. Í þriðja lagi sé á því byggt að stefnandi hafisýnt af sér stórkostlegt gáleysi við losun farms umrætt sinn. Háttsemistefnanda sjálfs skuli því leiða til þess að bætur verði felldar niður að ölluleyti.Stefnandiberi sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns og sé því mótmælt að hann hafisannað að tjónið megi rekja til atvika sem meðstefndi Eimskip Ísland ehf. skulibera skaðabótaábyrgð á að lögum og verði felld undir ábyrgðartryggingufélagsins hjá réttargæslustefnda. Um slíka ábyrgð fari samkvæmt sakarregluskaðabótaréttar ásamt reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Meðstefndi byggi á þvíað ósannað sé að slys stefnanda sé að rekja til atvika er félagið eðastarfsmenn þess beri skaðabótaábyrgð á. Telji meðstefndi ósannað að slysstefnanda verði rakið til vanrækslu á skyldum sem á vinnuveitanda hvílisamkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum, og reglum sem settar séu með stoð í þeim lögum. Ífyrsta lagi sé því hafnað að slys stefnanda verði rakið til atvika er varðimeðstefnda Eimskip Ísland ehf. Annars vegar sé ljóst að slysið hafi orðið ástarfsstöð stefnda, Álglugga og hurða ehf., og hafi meðstefndi engin umráð yfirþeim vinnustað né beri ábyrgð á öryggisráðstöfunum þess félags. Hins vegarliggi fyrir að orsök slyssins megi að mestu rekja til gáleysis stefnda GunnarsÞórs við stjórnun lyftara þegar byrðin hafi verið losuð af fletiflutningabílsins. Stefndi Gunnar Þór hafi ekki verið starfsmaður meðstefnda semgeti þar af leiðandi ekki borið ábyrgð á háttsemi hans á grundvelli ólögfestrarreglu íslensks skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð. Flutningurá þeim álprófílum er um ræðir hafi verið framkvæmdur að beiðni Byko hf. ogannars vegar falist í flutningi með skipi frá Rotterdam til Reykjavíkur en hinsvegar með flutningabíl frá Reykjavík til Hveragerðis. Um hafi verið að ræðafjölþáttaflutning og um hann gilt skilmálar meðstefnda og eftir atvikum ákvæðilandflutningalaga nr. 40/2010. Farmskírteini sem gildi um flutninginn á milliaðila beri með sér að flutningurinn sé framkvæmdur undir svokölluðumLCL/FCL-skilmálum. Undir þeim skilmálum beri farmflytjandi ábyrgð á hleðslugáms en viðskiptamaður beri ábyrgð á losun gáms. Byko hf. hafi óskað eftir þvíað umræddur farmur yrði fluttur á starfsstöð stefnda, Álglugga og hurða ehf.,að Mánamörk 3-5 í Hveragerði. Í akstursbeiðni sé tekið sérstaklega fram að bíðaþurfi á meðan farmurinn verði losaður af fletinu. Þegarstefnandi hafi komið með farminn á starfsstöð stefnda, Álglugga og hurða ehf.,hafi stefndi Gunnar Þór tekið á móti honum. Í kjölfarið hafi stefnandi hafið aðlosa svokallaðar spansettur er haldið hafi farminum föstum. Stefndi Gunnar Þórhafi síðan farið hægra megin við fletið á lyftara og hafið að lyfta kössunumniður. Eins og rakið sé í lögregluskýrslum þá hafi stefndi Gunnar Þór ætlað aðtaka tvö búnt af fletinu, en hafi þá rekið gaffla lyftarans í búnt sem legiðhafi samsíða því búnti sem hann hafi ætlað að lyfta. Þegar gaffall lyftaranshafi rekist í búntið sem legið hafi fjær því búnti sem hann hafi ætlað að hífa,hafi það fallið niður hinum megin við fletið og rekist í stefnanda. Sömulýsingu á atvikum megi finna í umsögn Vinnueftirlitsins. Niðurstaða rannsóknarþess hafi verið á þá lund að göfflum lyftarans hafi verið beitt þannig að byrðihafi fallið vinstra megin út af palli vagnsins og á stefnanda.Meðstefndi,Eimskip Ísland ehf., telji þannig annars vegar ljóst að í ljósi þess að félagiðhafi engin umráð haft yfir starfsstöð stefnda, Álglugga og hurða ehf., þá verðiekki lagðar neinar þær skyldur á meðstefnda sem fjallað sé um í ákvæðum laganr. 46/1980 og reglugerðum settum á grundvelli þeirra, að því er varði þástarfsstöð.Hinsvegar megi ráða af atvikum málsins, eins og þau séu rakin í lögregluskýrslum ogumsögn Vinnueftirlitsins, að slys stefnanda megi rekja til athafna stefndaGunnars Þórs. Hann hafi ekki verið starfsmaður meðstefnda Eimskips Íslandsehf., og því geti það félag ekki borið vinnuveitandaábyrgð á þeim starfsmanni.Jafnvel þótt fallist yrði á þá lýsingu sem stefndi Gunnar Þór hafi gefið, þ.e.að kassi hafi fallið af lyftara og þaðan í stefnanda, þá breyti það ekki stöðumeðstefnda er hafi ekkert boðvald haft yfir stefnda Gunnari Þór og verði þvíekki látið bera ábyrgð á framangreindum athöfnum hans. Meðstefndi mótmæli þvísem haldið sé fram í stefnu um að það félag verði talið skaðabótaskylt vegnagálausra og rangra vinnubragða stefnda Gunnars Þórs.Séþví mótmælt sem röngu og ósönnuðu er komi fram í stefnu um að meðstefndiEimskip Ísland ehf., beri ábyrgð á verklagi, verkstjórn og vinnuaðstöðu ávinnustað stefnda, Álglugga og hurða ehf. Meðstefndi telji ljóst að 17. gr.laga nr. 46/1980 og 22. gr. reglugerðar nr. 920/2006, geti ekki átt við umatvik málsins. Ákvæðin mæli fyrir um að þegar fleiri en einn atvinnurekandieigi aðild að starfsemi á sama vinnustað þá skuli þeir hafa samvinnu um aðtryggja góðan aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustaðnum. Í því sambandisé rétt að nefna að eðli vöruflutninga geti ekki átt undir framangreind ákvæði.Sú þjónusta meðstefnda að flytja vörur og afhenda þær viðskiptavinum sínum áþeirra starfsstöð verði ekki talin „starfsemi á sama vinnustað“ í skilningiframangreindra ákvæða. Yrðu þá lagðar ofurbyrðar á meðstefnda að bera ábyrgð áverklagi og vinnuaðstöðu hjá öllum viðskiptavinum er hann flytji vörur fyrir. Sömurök leiði til þess að Eimskip Ísland ehf., verði ekki talinn ábyrgur fyrirvinnustað stefnda, Álglugga og hurða ehf., Mánamörk 3-5 í Hveragerði, ágrundvelli 41. gr. laga nr. 46/1980. Yrðu þá gerðar óraunhæfar kröfur tilfélagsins sem væri í andstöðu við tilgang laga nr. 46/1980 um að tryggja aðeftirlit með aðbúnaði og öryggi verði sem allra mest innan fyrirtækjannasjálfra. Því sé mótmælt sem fram komi í stefnu að slysstaður hafi veriðvinnustaður stefnanda í skilningi laga nr. 46/1980 eða að um hafi verið að ræðasameiginlegan vinnustað stefndu og meðstefnda. Íöðru lagi byggir meðstefndi Eimskip Ísland á því að jafnvel þótt talið yrði aðfélagið bæri ábyrgð á einhverjum þáttum við losun á farmi flutningabílsstefnanda þann 8. apríl 2015, þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að skilyrðisakarreglunnar séu uppfyllt. Meðstefndi telji að félagið hafi uppfyllt öllákvæði laga nr. 46/1980 og reglugerða er settar hafi verið á grundvelli þeirralaga. Öfugtvið það sem haldið sé fram í stefnu þá hafði meðstefndi, Eimskip Ísland ehf.,gert skriflegt áhættumat um störf bílstjóra. Athugasemd í umsögn Vinnueftirlitsdags. 3. september 2015, um að skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir hafiekki legið fyrir varðandi umrædda vinnu eigi augljóslega við um stefnda,Álglugga og hurðir ehf., enda sé sérstaklega tekið fram í umsögninni aðmeðstefndi Eimskip Ísland ehf. hafi gert skriflega áætlun um öryggi ogheilbrigði á vinnustað, en sá stefndi ekki. Afáhættumati megi ráða að brýnt sé fyrir bílstjórum að sýna varkárni og stundafagleg vinnubrögð við vinnu sína. Við gerð áhættumats árið 2012 hafi þóumræddur þáttur í starfi bílstjóra ekki verið tilgreindur enda sé um að ræðaófyrirsjáanlega áhættu. Með vísan til 4. gr. reglugerðar nr. 367/2006, sbr. 65.gr. a, laga nr. 46/1980 og þeirra atvika sem hafi orðið þess valdandi að byrðihafi fallið á stefnanda í umrætt sinn, þá hafi á þeim tíma ekki verið taliðfyrirsjáanlegt að heilsu og öryggi starfsmanna væri meiri hætta búin við aðsinna slíku starfi en öðrum starfsmönnum vegna notkunar tækja. Í því sambandisé tekið fram að ekki hafi verið að hífð byrði yfir stefnanda í umrætt sinn,auk þess sem stefnandi hafi ekki verið staðsettur sömu megin og afferming hafifarið fram. Í samræmi við skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 46/1980 hafimeðstefndi bætt umræddum áhættuþætti inn í áhættumat sitt eftir að slysstefnanda hafi átt sér stað. Sé áhættumatið enda stöðugt í endurskoðun og hvíliskylda á félaginu að tryggja að skjalið sé uppfært með hliðsjón af þekkingu hverjusinni. Þásé ljóst að meðstefndi Eimskip Ísland ehf., hafi útvegað stefnanda viðeigandiöryggisbúnað og fatnað sem honum hafi borið að klæðast samkvæmt öryggisreglumfélagsins. Starfsmenn félagsins sem sinni akstri flutningabíla hafi auk þessaflað sér aukinna ökuréttinda til að aka slíkum flutningabílum og þau réttindiöðlist þeir ekki nema með því að hafa fengið fullnægjandi fræðslu og staðistbæði verklegt og bóklegt próf. Meðstefndi sinni einnig öflugu forvarnarstarfi,meðal annars með reglulegum námskeiðum sem starfsmenn þurfi að sitja. Á slíkumnámskeiðum sé farið yfir ýmis öryggismál, svo sem um frágang á farmi ogumgengni við hann. Í málinu liggi enn fremur fyrir yfirlit yfir þau námskeiðsem stefnandi hafi tekið þátt í undanfarin ár. Ekkert bendi þannig til þess aðslys stefnanda hafi orsakast vegna vanrækslu meðstefnda að þessu leyti, heldurhafi félagið þvert á móti uppfyllt allar kröfur sem raktar séu í lögum nr.46/1980 og í reglugerðum er settar hafi verið á grundvelli þeirra.Meðstefndi,Eimskip Ísland ehf., mótmæli því sem ósönnuðu að eftirvagninn hafi veriðvanbúinn eða ekki nægilega öruggur til flutnings eða affermingar. Að sama skapisé því mótmælt sem ósönnuðu að ekki hafi verið gengið nægilega vel frá farmieftir uppskipun eins og haldið sé fram í stefnu. Ekkert bendi til þess aðeftirvagninn eða fletið sem vörurnar hafi verið fluttar á hafi verið vanbúin. Ámyndum megi sjá að frágangur farms hafi verið með fullnægjandi hætti. Þá séekkert sem bendi til þess að orsaka slyss stefnanda sé að leita í ófullnægjandifrágangi á farmi. Af ofangreindri niðurstöðu Vinnueftirlitsins megi ráða aðeftirfarandi þrír þættir hafi orsakað slysið: Göfflum lyftarans hafi veriðbeitt þannig að byrði féll vinstra megin út af palli vagnsins. Stefnandi hafiverið nærri vagninum þegar byrðin hafi fallið út af honum. Stefndi Gunnar Þórstjórnandi lyftarans hafi ekki verið með vinnuvélaréttindi. Ekkertsé hins vegar vikið að því að orsaka sé að leita í ófullnægjandi frágangi áfarmi eða vanbúnum eftirvagni. Í því sambandi skuli tekið fram að ekkertathugavert sé við það að stoðir hafi aðeins verið öðrum megin á vagninum.Stoðunum sé ætlað að styðja við farminn og varna því að hann falli af vagninum.Í umrætt sinn hafi byrðin verið kyrfilega fest við stoðirnar og því ekki getaðhreyfst til. Engin ástæða hafi verið til þess að hafa stoðir einnig hinum meginá vagninum þar sem farmurinn hafi ekki verið svo breiður þannig að slíkarstoðir hefðu ekki aukið neitt við stöðugleika farmsins. Ekkert í gögnum málsinsstyðji því fullyrðingar stefnanda um að eftirvagninn hafi verið vanbúinnellegar að gengið hafi verið frá farminum með ófullnægjandi hætti. Meðstefndi,Eimskip ísland ehf., telji einnig ósannað að tjón stefnanda hafi orðið vegnaþess að fyrirmæli eða leiðbeiningar af hálfu þess hafi skort. Það hafi ekkertboðvald haft yfir stefnda Gunnari Þór og því ekkert verkstjórnarvald haft yfirstörfum hans. Gat meðstefndi því ekki borið ábyrgð á þeirri ákvörðun stefndaGunnars Þórs að losa farm hægra megin við fletið sömu megin og stoðir voru ístað þess að framkvæma losun vinstra megin við fletið. Þá geti meðstefndi ekkiborðið ábyrgð á því hvernig stefndi Gunnar Þór hafi kosið að haga vinnu sinni ályftaranum umrætt sinn. Þá verði ekki heldur lagðar þær kröfur á meðstefnda aðframkvæma sérstaka skoðun á því hvort stefndi Gunnar Þór hafi fullnægjandivinnuvélaréttindi. Slíkt eftirlit sé í höndum opinberra aðila og ekki sé gertráð fyrir því að einkaaðilar sinni slíkri starfsemi. Þábyggi meðstefndi, Eimskip Ísland ehf., á því, að umrætt verk hafi ekki kallað ásérstaka verkstjórn. Hafi þjónusta meðstefnda í umrætt sinn falist í því aðkoma farmi á starfsstöð stefnda, Álglugga og hurða ehf. Samkvæmt skilmálum semgilt hafi um flutninginn skyldi móttakandi farmsins sjálfur sjá um að affermavöruna af fletinu. Hlutverk stefnanda hafi þannig verið afar takmarkað viðafferminguna en eins og hann hafi sjálfur lýst í lögregluskýrslu, dags. 11.júní 2015 þá hafi hann losað spansettið (strappana) og því næst rúllað samanböndunum. Stefnandi hafi þá verið búinn að aka dráttarbílum í um 40 ár og þvíþekkt vel til allra áhættuþátta og til þess hvernig best væri að standa aðlosun á slíkum farmi, sbr. nánari umfjöllun um eigin sök hans hér að neðan.Stefnandi hafi hins vegar kosið, gegn hefðbundnum starfsaðferðum, að standavinstra megin við fletið á meðan stefndi Gunnar Þór hafi losað farminn hægramegin. Að mati meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., hafi stefnandi ekki getaðsýnt fram á að félagið hafi vanrækt skyldur samkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1980,eða að slík meint vanræksla hafi átt þátt í slysi stefnanda, en sönnunarbyrðium slíkt hvíli á stefnanda. Íþriðja lagi byggi meðstefndi, Eimskip Ísland ehf., á því að stefnandi verði aðbera fulla ábyrgð á tjóni sínu vegna eigin sakar. Af gögnum máls megi ráða aðorsök tjóns stefnanda sé að hluta til að rekja til aðgæsluleysis hans sjálfs.Stefnandi hafi kosið að standa vinstra megin við fletið á sama tíma og losunhafi átt sér stað hægra megin við það og hann fyrir vikið ekki verið í sjónlínuvið stefnda Gunnar Þór sem stjórnaði lyftaranum. Með hliðsjón af atvikum málsog áratuga reynslu stefnanda við stjórnun flutningabifreiða og afhendingu ásambærilegum farmi þá telji meðstefndi að stefnandi hafi hér sýnt af sérstórfellt gáleysi með háttsemi sinni í umrætt sinn. Stefnandi hafi starfað hjámeðstefnda í áratugi og haft tilskilin réttindi til að sinna starfiflutningabílstjóra. Þá hafði hann setið fjölmörg námskeið á vegum félagsins þarsem fjallað hafi verið um öryggismál. Stefnandi þurfi því að bera tjón sitt aðfullu vegna stórfellds aðgæsluleysis við framkvæmd vinnu sinnar í umrætt sinn. Verðiekki fallist á aðalkröfu meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., sé til vara byggt áþví að félagið verði aðeins talið bera ábyrgð á tjóni stefnanda að hluta.Málsatvik leiði í ljós að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til sakarþriðja aðila sem meðstefndi hafi ekki borið ábyrgð á, en sé ella að rekja tilaðgæsluleysis stefnanda sjálfs. Verði stefnandi því að bera tjón sitt að mestusjálfur vegna eigin sakar. Á stefnanda, líkt og öðrum starfsmönnum, hvíli súskylda að sýna tilhlýðilega aðgæslu og gæta ítrustu varúðar þegar unnið sé viðaffermingu. Hafi stefnanda borið að gera viðeigandi varúðarráðstafanir viðvinnuna, svo sem að sýna ítrustu varkárni þegar hann hafi unnið við að losaspansettur og gengið frá böndum á sama tíma og farmur var losaður með lyftara. Umlagarök vísi meðstefndi einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns ogsönnunarbyrði, gáleysi og eigin sök tjónþola, auk skaðabótalaga nr. 50/1993,sbr. lög nr. 37/1999. Einnig sé vísað til ákvæða laga nr. 46/1980, um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og til þeirra reglna og reglugerða semsettar hafi verið með stoð í þeim. Þá vísist einnig til ákvæða laga um vátryggingarsamninganr. 30/2004, en málskostnaðarkrafa sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.NiðurstaðaKrafastefnanda er að viðurkennd verði óskipt bótaskylda allra stefndu í málinu vegnalíkamsáverka er stefnandi varð fyrir í vinnuslysi þann 8. apríl 2015. Er ekkium það deilt að stefnandi varð fyrir tilfinnanlegu líkamstjóni í umrædduvinnuslysi, sbr. fyrirliggjandi gögn og þá einkum bráðamóttökuskrá ogaðgerðarlýsingu Landspítala ‒ Háskólasjúkrahúss, dags. 8. apríl 2015 og önnurfyrirliggjandi gögn frá sjúkrahúsinu. Ímáli þessu er hins vegar deilt um málsatvik og um ábyrgð málsaðila átjónsatvikinu. Hvaðvarðar málsatvik þá liggur fyrir, eins og lýst er frekar í málsatvikakafla, aðstefnandi var í umrætt sinn, 8. apríl 2015, að flytja álprófílbúnt er Byko hf.átti og bað um flutning fyrir, á vöruflutningabifreið með tengivagni á vegumvinnuveitanda síns, meðstefnda Eimskips Íslands ehf., til stefnda Álglugga oghurða ehf. í Hveragerði. Deilt er um hvað síðan átti sér stað á vettvangislyssins þar sem afferming átti sér stað. Sétekið mið af framburði aðila, það er stefnanda A og stefnda Gunnars ÞórsGuðmundssonar, sem einir eru til frásagnar um það sem gerðist á vettvangislyssins, verður að leggja til grundvallar að þeir hafi fyrst hjálpast að viðað losa borðastrappa sem voru yfir álbúntin áður en stefndi Gunnar Þór tók tilvið það að afferma farminn á lyftara sem var á staðnum og er í eigu fyrirtækishans, stefnda Álglugga og hurða ehf. Sé tekið mið af aðstæðum á vettvangiverður enn fremur að leggja til grundvallar að afferming á lyftaranum hljóti aðhafa verið hafin nokkru áður en óhappið verður. Það er þegar stefnandi verðurfyrir um 550 kílóa álprófílbúnti, sbr. vigtun þess (farmskrá gaf þó til kynnaað það búnt ætti að vera 345 kíló), þegar það fellur ofan af pallinum þar semstefnandi stóð og var þá enn að fást við að ganga frá borðaströppum er höfðu þáverið losaðir a.m.k. hinum megin á fleti tengivagnsins. Umorsakir slyssins verður að mati dómsins að taka mið af því að undir rekstrimálsins óskaði stefnandi eftir því að dómkvaddir yrðu tveir óvilhallir matsmenntil að svara spurningum um hvaða krafta hafi þurft og hverjar séu ástæður þessað kassi með álprófílum hafi fallið á stefnanda í ofangreindu slysi 8. apríl2015. Varð það meðal annars niðurstaða fyrirliggjandi matsgerðar þeirra, dags.22. júní 2016, að sú ákvörðun lyftaramanns, stefnda Gunnar Þórs, að lyftabúntunum hægra megin í mikla hæð upp fyrir þær stoðir sem þar voru hafi skapaðslysahættu eins og aðstæður hafi verið. Búntin hafi verið í þröngu rými ogmisráðið hafi verið að ætla að lyfta tveimur búntum í einu eins og gert var.Telja matsmenn ekki aðeins mögulegt að lyftarinn hafi valdið því að eframiðjubúntið féll þá út af pallinum og á stefnanda heldur sé það einimöguleikinn sem komi til greina. Enn fremur, að í ljósi þess að neðramiðjubúntið hafi oltið á hliðina samkvæmt ljósmyndum frá slysstað, þá teljistvera langlíklegast að gafflar lyftarans hafi í umrætt sinn einnig fariðlítillega undir miðjustæðuna áður en lyft var með fyrrgreindum afleiðingum. Erþetta í samræmi við það er stefndi Gunnar Þór bar sjálfur upphaflega um ískýrslutöku hjá lögreglu þegar eftir slysið, en umrædd lögregluskýrsla erdagsett 11. apríl 2015. Verður ofangreint lagt hér til grundvallar því aðsannað þyki að slysið hljóti að hafa orsakast af því að stefndi Gunnar Þór hafií umrætt sinn stuggað við miðjustæðunni með lyftaranum með framangreindum hættiþannig að efra miðjubúntið féll niður af pallinum og lendir síðan ástefnanda. Hvaðvarðar sérstaklega mat á bótaábyrgð stefndu Gunnars Þórs og Álglugga og hurðaehf., á tjóni stefnanda í ofangreindu slysi, þá telur dómurinn að líta verðitil þess að stefndi Gunnar Þór tók sem stjórnandi að sér að annast vandasamaaffermingu farmsins á vettvangi á umræddum lyftara án þess þó að hafa aflað sérfullra réttinda til að vinna á honum, sbr. áskilnað í 2. gr. reglna um réttinditil að stjórna vinnuvélum nr. 198/1983, sbr. og 6. gr. reglugerðar nr. 367/2006um notkun tækja. Er einnig ljóst að við þessa framkvæmd afréði stefndi GunnarÞór að lyfta þungum álprófílbúntum í mikla hæð upp fyrir stoðir hægra megin áflutningavagninum, þar sem þau lágu þétt upp við stoðir, með þeim afleiðingumsem lýst hefur verið að framansögðu varðandi efra miðjubúntið sem féll niður afpallinum, en án þess að gæta sérstaklega að því hvar stefnandi héldi sig, þarsem hann verður svo fyrir búntinu hinum megin við pallinn. Verðurað líta svo á að ofangreind framkvæmd við affermingu hafi farið í bága við 13.,37., sbr. og 65. gr. laga nr. 46/1980, sem og reglugerð nr. 367/2006 um notkuntækja, þá einkum 4-8. gr. hennar, en upplýst er að ekki lá fyrir áhættumat ávinnustað stefnda, Álglugga og hurða ehf. Er það mat dómsins, að meta verðiofangreinda framgöngu Gunnars Þórs honum til gáleysis, sem auk þess átti þátt íþví að leiða til þess líkamstjóns er stefnandi varð fyrir, þá álprófílbúntiðféll á hann ofan af pallinum. Hvaðvarðar bótaábyrgð þá verður enn fremur að mati dómsins að taka mið af því aðsýnt þyki að stefndi Gunnar Þór hafi framkvæmt umrætt verk sem starfsmaður og íþágu hins stefnda fyrirtækis, Álglugga og hurða ehf., sem ber þávinnuveitandaábyrgð á verkum hans samkvæmt dómvenju. Einnig verður að líta tilþess að upplýst hefur verið undir rekstri málsins að stefndi, Álgluggar oghurðir ehf., hafi ekki haft gilda ábyrgðartryggingu þegar umrætt tjónsatvikátti sér stað. Leiðir það til þess að ákvæði 3. mgr. 19. gr. laga nr. 50/1993kemur ekki til álita um stefnda Gunnar Þór, auk þess sem ekki þykir hafa veriðnægilega sýnt fram á að skilyrði 2. mgr., sbr. 1. mgr. 23. gr. sömu laga getiátt hér við. Verða því stefndu Álgluggar og hurðir ehf., og Gunnar Þór báðir aðsæta óskipt bótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna ofangreinds skaðaverks.Hvaðvarðar svo sérstaklega mat á bótaábyrgð meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., átjóni stefnanda, þá telur dómurinn nægilega sýnt af gögnum málsins ogmálsatvikum að umbúnaður og flutningur farmsins í umrætt sinn af hálfumeðstefnda hafi ekki verið alls kostar fullnægjandi, sbr. áskilnaður síðarimálsliðar 13. gr. landflutningalaga nr. 40/2010. Þar kemur fram að flytjanda beriað sjá til þess með eðlilegri árvekni að ökutæki, vagn og gámur sé ífullnægjandi ástandi til móttöku, flutnings og varðveislu vöru, en fyrir liggurþó að afferming var á hendi viðtakanda, sbr. c-lið 23. gr. laganna.Umvar að ræða þungan farm álprófíla sem fluttur var á tengivagni, en svo semgreinir í ofangreindri matsgerð í málinu þá hefði verið æskilegt og vísastfyrirbyggt óhappið ef notaður hefði verið hliðarfermivagn í staðgámaflutningavagns, en ekki þykir almennt vera ásættanleg nálgun að meðstefndi,sem flutningafyrirtæki, eftirláti viðskiptamönnum sínum alfarið mat á því hvaðaútbúnaður eigi við hverju sinni hvað svo sem kostnaði líður. Í öllu falli hefðifarmflytjandi hér a.m.k. þurft að tryggja, óháð farmskilmálum, að farmur væriöruggur til afhendingar á slíkum gámaflutningavagni. Liggurfyrir að farmurinn á umræddum flutningavagni var í umrætt sinn þannigfrágenginn af hálfu meðstefnda, Eimskips Íslands ehf., að hentaði fyrirsjóflutninga, en álprófílunum hafði öllum verið raðað afar þétt saman hægramegin á gámafletinu. Álprófílbúntin lágu þar þétt upp við stoðirnar hægra meginá pallinum en slíkar stoðir voru einungis öðru megin og var ekki aðgengilegt aðfæra þær úr stað við affermingu.Getur ofangreindur frágangur farmsins ágámafletninu þannig til afhendingar, og sem meðstefndi Eimskip Ísland ehf., barábyrgð á, ekki talist vera ásættanlegur, þar sem skilja verður ákvæði II. kaflareglugerðar um hleðslu, frágang og merkingu farms, nr. 671/2008, einkum 2., 6.og 7. gr. hennar, svo að almennt verði að ætlast til þess að slíkar stoðir eðaskjólborð séu hafðar báðum megin við þess háttar farm sem hlaðið er langsum viðslíka flutninga til að varna hliðarskriði farms. Má a.m.k. telja fullljóst aðfæranlegar stoðir báðum megin á pallinum hefðu að líkum getað fyrirbyggt umrættslys en umbúnaður farmsins af hálfu meðstefnda gerði affermingu um ofáhættusama. Erþað mat dómsins, að meta verði ofangreinda annmarka á umbúnaði farmsinsmeðstefnda Eimskipi Íslandi ehf., til gáleysis, sem auk þess hafi átt þátt í aðleiða til þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir þegar álprófílbúntið féll áhann ofan af pallinum. Ber og að geta þess að fyrir liggur að meðstefndi telsthafa verið með gilda ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda í málinu þegar tjónsatvikiðátti sér stað. Varðandiætlaða eigin sök tjónþola, stefnanda þessa máls, þá telur dómurinn að lítaverði þar til þess að þó svo að sýnt þyki að stefnandi hafi í umrætt sinn ekkigætt fyllstu aðgæslu með því að standa svo nærri gámaflutningavagninum þegarhonum mátti vera ljóst að afferming með lyftara hafði þegar hafist, þá verðiþáttur stefnanda þó ekki talinn slíkur að geti haft þýðingu um meðábyrgðstefnanda á umræddu tjóni, sbr. 1. mgr. 23. gr. a, laga nr. 50/1993 og verðurþví ekki fallist á kröfur þar að lútandi. Meðhliðsjón af öllu framangreindu verður það því niðurstaðan að fallast verði á þákröfu stefnanda að viðurkennd verði að óskiptu bótaskylda allra stefndu,Gunnars Þórs Guðmundssonar, Álglugga og hurða ehf., og Eimskips Íslands ehf.,gagnvart stefnanda vegna líkamsáverka sem hann varð fyrir í vinnuslysi 8. apríl2015. Ímálinu liggur fyrir að stefnandi nýtur gjafsóknar, sbr. gjafsóknarleyfi útgefið11. febrúar 2016, og verður samkvæmt því allur gjafsóknarkostnaður stefnandagreiddur úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans,Steingríms Þormóðssonar hrl., sem ákvarðast 1.875.000 krónur að teknu tillititil virðisaukaskatts.Þáliggur enn fremur fyrir að stefndi Gunnar Þór Guðmundsson nýtur gjafsóknar tilvarna í málinu, sbr. gjafsóknarleyfi útgefið 7. mars 2016, og verður samkvæmtþví allur gjafsóknarkostnaður stefnda greiddur úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun lögmanns hans, Hildar Sólveigar Pétursdóttur hrl., sem ákvarðast1.875.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Aðvirtum þessum úrslitum málsins, og framangreindum atvikum þess í heild þykirvið svo búið rétt að stefndu verði jafnframt dæmdir til að greiða málskostnaðað óskiptu, alls 3.500.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts, nemahvað að rétt þykir þó að málskostnaður falli niður gagnvart stefnda Gunnari Þórpersónulega.Máliðflutti fyrir stefnanda, Þormóður Skorri Steingrímsson hdl., fyrir höndSteingríms Þormóðssonar hrl., en Hildur Sólveig Pétursdóttir hrl., flutti máliðfyrir stefndu, Gunnar Þór Guðmundsson og Álglugga og hurðir ehf., og Ingvi SnærEinarsson hdl., fyrir hönd Guðjóns Ármannssonar hrl., fyrir meðstefnda EimskipÍsland ehf., og réttargæslustefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. PéturDam Leifsson, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan, ásamt sérfróðummeðdómsmönnum, þeim Arnari Birni Björnssyni byggingaverkfræðingi og TraustaGylfasyni, rafmagnstæknifræðingi og öryggismálastjóra, en rétt er að árétta aðdómsformaður tók við meðferð málsins þann 23. janúar sl.D ó m so r ðViðurkennder skaðabótaskylda stefndu, Gunnars Þórs Guðmundssonar, Álglugga og hurða ehf.,og Eimskips Íslands ehf., óskipt, gagnvart stefnanda, A, vegna líkamsáverka semstefnandi varð fyrir í vinnuslysi 8. apríl 2015.Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin málflutningsþóknun lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar hrl., 1.875.000krónur.Allurgjafsóknarkostnaður stefnda, Gunnars Þórs Guðmundssonar fyrir héraðsdómigreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, HildarSólveigar Pétursdóttur hrl., 1.875.000 krónur.Stefndu,Álgluggar og hurðir ehf. og Eimskip Ísland ehf., greiði sameiginlega 3.500.000 krónur í málskostnað, sem rennur tilríkissjóðs.
Mál nr. 349/1999
Tollalagabrot Tilraun Hlutdeild Upptaka Skaðabætur
B, G og RÞ voru ákærðir fyrir að hafa smyglað til landsins samtals 4.053 lítrum af áfengi með flutningaskipinu Goðafossi, en RO var sóttur til saka fyrir hlutdeild í þeim verknaði með því að hafa sem starfsmaður skipafélagsins S látið færa til vörugám með áfenginu svo að B, G og RÞ gætu tekið áfengið úr gáminum áður en til tollafgreiðslu kæmi. Fyrir lá að áfengið hafði fundist í gáminum við skoðun ríkistollstjóra 5. júní 1998 og þá verið fjarlægt, en þess varð vart hinn 8. sama mánaðar að gámurinn hafði verið fluttur á svokallað hlutaútttektarsvæði, sem ætlað var fyrir vörur, sem sætt höfðu tollafgreiðslu. Lagt var til grundvallar að B, G og RÞ hefðu í sameiningu skipulagt og staðið að kaupum áfengisins erlendis og flutningi þess hingað til lands og lagt á ráðin um aðgerðir til að koma áfenginu undan tollafgreiðslu. Hins vegar varð ekki séð að nokkuð hefði gerst áður en áfengið var fjarlægt úr vörugáminum til þess að líta mætti svo á að vörusendingin hefði þá verið komin til tollmeðferðar. Hefði þannig ekki verið reynt hvernig B, G og RÞ myndu gera tollyfirvöldum grein fyrir því sem í gáminum var. Voru þeir því ekki taldir hafa gerst sekir um fullframið brot gegn 1. mgr. 123. gr. tollalaga nr. 55/1987, en gerð refsing fyrir tilraun til brots, sbr. 1. mgr. 125. gr. sömu laga. Talið var að RO hefði ekki getað dulist að leitað væri til hans um tilfærslu gámsins til að standa að ólöglegum innflutningi. Var hann með háttsemi sinni talinn sekur um hlutdeild í tilraun B, G og RÞ. Voru B, G, RÞ og RO dæmdir til fangelsis, en ekki þóttu efni til þess að skilorðsbinda þá refsingu. Þá voru B, G og RÞ dæmdir til þess að greiða sekt til ríkissjóðs samhliða fangelsisrefsingu auk þess sem ákvæði héraðsdóms um upptöku voru staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. júlí 1999 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði Ragnar verði sakfelldur samkvæmt ákæru, svo og að refsing allra ákærðu verði þyngd frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi, en að staðfest verði ákvæði hans um upptöku og skaðabætur. Ákærðu Baldvin, Guðmundur og Rúnar krefjast aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing þeirra verði milduð. Þá er þess krafist að skaðabótakröfu verði vísað frá héraðsdómi. Ákærði Ragnar krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing hans verði milduð. I. Í málinu er ákærðu Baldvin, Guðmundi og Rúnari gefið að sök að hafa smyglað til landsins frá Boston í Bandaríkjunum samtals 4.053 lítrum af sterku áfengi, sem hafi komið til Reykjavíkur með flutningaskipinu Goðafossi 3. júní 1998. Ákærði Ragnar er sóttur til saka fyrir hlutdeild í þeim verknaði með því að hafa 8. sama mánaðar veitt öðrum ákærðu liðsinni í verki þegar hann hafi sem starfsmaður Samskipa hf. og að beiðni ákærða Rúnars látið færa vörugám með áfenginu á svokallað hlutaúttektarsvæði við vörugeymslur félagsins í Sundahöfn til þess að aðrir ákærðu gætu þar tekið áfengið úr gáminum áður en til tollafgreiðslu kæmi. Eins og nánar greinir í héraðsdómi bárust lögreglunni í Reykjavík 29. maí 1998 upplýsingar um fyrrnefnda áfengissendingu, sem væri á vegum ákærðu Baldvins, Guðmundar og Rúnars. Lögreglan í samvinnu við tollstjórann í Reykjavík og ríkistollstjóra lét skoða vörugám, sem áfengið var talið vera í, að kvöldi 5. júní 1998 á athafnasvæði Samskipa hf., en þangað hafði hann verið fluttur rakleitt eftir uppskipun daginn áður. Fannst þá áfengið og var það fjarlægt, en búið aftur um vörugáminn þannig að ekki yrði séð að hann hefði verið opnaður eftir komu hingað til lands. Í kjölfarið var fylgst með gáminum. Þess varð vart hinn 8. sama mánaðar að hann hefði verið fluttur á hlutaúttektarsvæði, sem svo er nefnt, en fyrir liggur í málinu að það sé eingöngu ætlað fyrir gáma með vörum, sem sætt hafa tollafgreiðslu og innflytjandi vill fá afhentar smám saman. Úr gáminum höfðu þá verið teknir trékassar, sem áfengið hafði verið í, en í staðinn sett notuð fiskvinnsluvél, sem átti að vera í honum samkvæmt skilríkjum fyrir sendingunni. Í kjölfarið voru ákærðu handteknir. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður lagt til grundvallar að ákærðu Baldvin, Guðmundur og Rúnar hafi í sameiningu skipulagt og staðið að kaupum áfengisins erlendis og flutningi þess hingað til lands. Verður og að leggja til grundvallar að þeir hafi í sameiningu lagt á ráðin um aðgerðir til að koma áfenginu undan við tollafgreiðslu. Samkvæmt 1. mgr. 123. gr. tollalaga nr. 55/1987, sem brot þessara ákærðu er í ákæru talið varða við, skoðast það sem ólöglegur innflutningur ef vörur eru fluttar til landsins frá útlöndum eða af tollfrjálsu svæði án þess að tollyfirvöldum sé gerð grein fyrir þeim eða séu þær fjarlægðar úr geymslu fyrir ótollafgreiddar vörur eða teknar til notkunar án heimildar tollyfirvalda. Eins og málið liggur fyrir verður ekki séð að nokkuð hafi gerst áður en áfengið var fjarlægt úr umræddum vörugámi 5. júní 1998 til þess að líta megi svo á að vörusendingin hafi þá verið komin til tollmeðferðar í skilningi 2. mgr. 1. gr. tollalaga. Var þannig ekki enn reynt hvernig ákærðu Baldvin, Guðmundur og Rúnar myndu gera tollyfirvöldum grein fyrir því, sem í gáminum var. Vegna þessa höfðu þeir ekki gerst sekir um fullframið brot gegn 1. mgr. 123. gr. tollalaga á því stigi máls. Þegar vörugámurinn var eftir ráðagerðum þeirra fluttur á svokallaða hlutaúttektarsvæðið 8. júní 1998 og þar með fjarlægður úr geymslu fyrir ótollafgreiddar vörur í skilningi 1. mgr. 123. gr. tollalaga hafði áfengið hins vegar verið fjarlægt úr honum, en við þá tilfærslu gámsins hefði brot þeirra annars verið fullframið. Verður því að líta svo á að ákærðu Baldvin, Guðmundur og Rúnar hafi með háttsemi sinni gerst sekir um tilraun til brots gegn 1. mgr. 123. gr. tollalaga, sbr. 1. mgr. 125. gr. sömu laga, en sú niðurstaða fær samrýmst meginreglu 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þótt háttsemin hafi ekki verið þannig færð til refsiákvæða í ákæru. III. Ekki eru efni til að hnekkja því mati héraðsdómara að ósannað sé að leitað hafi verið liðsinnis ákærða Ragnars til innflutnings áfengisins fyrr en eftir að vörugámurinn, sem það var í, var kominn til landsins. Hann stuðlaði hins vegar að því að gámurinn yrði fluttur 8. júní 1998 úr geymslu fyrir ótollafgreiddar vörur og á stað, þar sem aðrir ákærðu gátu tæmt hann án afskipta tollyfirvalda. Hann veitti þannig atbeina til brots annarra ákærðu áður en tilraun þeirra var fullnuð. Ákærða Ragnari gat ekki dulist að leitað væri til hans um tilfærslu gámsins til að standa að ólöglegum innflutningi. Hann hefur og gengist við því að hafa átt í vændum umbun fyrir framlag sitt til verknaðarins. Með þessari hlutdeild í tilraun annarra ákærðu til ólöglegs innflutnings braut ákærði Ragnar gegn 1. mgr. 123. gr., sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 125. gr. tollalaga, sbr. einnig 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Svo sem leiðir af áðursögðu bar tilraun annarra ákærðu til ólöglegs innflutnings áfengisins ekki árangur. Verður verknaður ákærða Ragnars ekki refsilaus fyrir þær sakir, en til þess verður hins vegar að líta við ákvörðun refsingar hans, sbr. 2. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. IV. Við ákvörðun refsingar ákærðu Baldvins, Guðmundar og Rúnars verður að taka tillit til þess að um samverknað var að ræða, brot þeirra var rækilega skipulagt og tók til verulegs magns af áfengi. Verður að leggja til grundvallar að þeir hafi ætlað áfengið til sölu hér á landi, enda var magn þess slíkt að fráleitt gat það verið til þeirra eigin nota, svo sem þeir hafa haldið fram. Af sölu þess hefðu þeir getað haft verulegan ávinning. Þá verður jafnframt að horfa sérstaklega til þess að áfengið var flutt til landsins undir yfirskyni vöruinnflutnings með skipi, sem þessir ákærðu tengdust á engan hátt, en til stóð að koma því skipulega fram hjá yfirvöldum og skipta því út fyrir annan varning áður en til tollafgreiðslu kæmi. Að þessu gættu verður litið til ákvæða 1., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Með vísan til 1. mgr. 124. gr. tollalaga verða ákærðu Baldvin, Guðmundur og Rúnar dæmdir til að sæta fangelsi í 3 mánuði, en í ljósi framangreinds eru ekki efni til að binda þá refsingu skilorði, svo sem gert var í héraðsdómi. Til frádráttar refsivist komi gæsluvarðhald, sem tveir þeir fyrstnefndu sættu við rannsókn málsins. Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði tollalaga, sbr. einnig 2. mgr. 49. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum, verður þessum ákærðu jafnframt gerð fésekt. Er hæfilegt að sekt hvers þeirra verði 3.000.000 krónur, en um frest til greiðslu og vararefsingu fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Ákærði Ragnar drýgði brot sitt í skjóli starfs sem verkstjóri hjá Samskipum hf. Verður að horfa sérstaklega til þess að með því notfærði hann sér í trúnaðarstarfi það traust, sem yfirvöld sýna farmflytjendum varðandi gæslu á ótollafgreiddum varningi. Honum hlaut að vera ljóst að með þessum gerðum sínum veitti hann öðrum ákærðu nauðsynlegan atbeina til ólöglegs innflutnings á því, sem vörugámurinn kynni að hafa að geyma. Við ákvörðun refsingar verður því að horfa til sömu ákvæða 70. gr. almennra hegningarlaga og áður er getið, en jafnframt fyrrnefndrar 2. mgr. 22. gr. laganna. Að þessu athuguðu er refsing ákærða Ragnars hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Ekki eru efni til að binda þá refsingu skilorði. Með því að ekki hefur verið leitt í ljós hvort eða í hvaða mæli þessi ákærði gat vænst að njóta ávinnings af broti sínu verður honum ekki gerð fésekt samhliða fangelsisrefsingunni. Eins og getið er í héraðsdómi var við sendingu vörugámsins hingað til lands greint frá því að viðtakandi hans væri Valur Karlsson, til heimilis að Vesturbergi 78 í Reykjavík. Svo sem málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að hér hafi verið um að ræða tilbúning að fyrirlagi ákærðu Baldvins, Guðmundar og Rúnars til að dylja að þeir væru í reynd viðtakendur sendingarinnar. Að þessu gættu geta Samskip hf. krafið þá um skaðabætur, sem svara til flutningsgjalda af gáminum, en krafa um þau gjöld verður ekki reist á flutningssamningi. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um bótakröfu Samskipa hf. staðfest með vísan til forsendna hans. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað verða staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað af málinu, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Baldvin Breiðfjörð Sigurðsson sæti fangelsi í þrjá mánuði, en til frádráttar refsivist komi gæsluvarðhald hans í sex daga. Hann greiði einnig í ríkissjóð 3.000.000 króna sekt, en í stað hennar komi fangelsi í sex mánuði verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms. Ákærði Guðmundur Bjarni Guðmundsson sæti fangelsi í þrjá mánuði, en til frádráttar refsivist komi gæsluvarðhald hans í þrjá daga. Hann greiði einnig í ríkissjóð 3.000.000 króna sekt, en í stað hennar komi fangelsi í sex mánuði verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms. Ákærði Rúnar Þórhallsson sæti fangelsi í þrjá mánuði. Hann greiði einnig í ríkissjóð 3.000.000 króna sekt, en í stað hennar komi fangelsi í sex mánuði verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms. Ákærði Ragnar Hreinn Ormsson sæti fangelsi í 30 daga. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur, upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærðu Baldvin, Guðmundur og Rúnar greiði hver fyrir sig skipuðum verjanda sínum, Kristjáni Stefánssyni hæstaréttarlögmanni, 30.000 krónur í málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti. Ákærði Ragnar greiði skipuðum verjanda sínum, Guðmundi Ágústssyni héraðsdómslögmanni, 60.000 krónur í málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti. Allan annan áfrýjunarkostnað af málinu greiði ákærðu óskipt. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1999. Málið er höfðað með ákæruskjali dagsettu 13. apríl 1999 á hendur Baldvini Breiðfjörð Sigurðssyni, kt. 190860-2809, Vesturbergi 120, Reykjavík, Guðmundi Bjarna Guðmundssyni, kt. 160358-4169, Jakaseli 11, Reykjavík, Rúnari Þórhallssyni, kt. 160137-4879, Helgubraut 31, Kópavogi og Ragnari Hreini Ormssyni, kt. 121152-5769, Fiskakvísl 18, Reykjavík, “fyrir eftirgreind tollalagabrot framin á árinu 1998: I. Ákærðu Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar. Sameiginlega smyglað hingað til lands 4.053 lítrum af sterku áfengi sem ákærðu höfðu keypt í janúar 1998 í Boston í Bandaríkjum Norður-Ameríku og komið fyrir í trékössum sem þeir smíðuðu í þessu skyni og skildu eftir í Bandaríkjunum. Samkvæmt ráðagerðum ákærðu fór ákærði Baldvin Breiðfjörð aftur til Bandaríkjanna í maí og kom áfenginu til flutnings til Íslands með ms. Goðafossi sem kom til Reykjavíkur aðfaranótt 3. júní, en lögregla fann áfengið þann 5. s.m. og lagði hald á það. II. Ákærði Ragnar Hreinn. Fyrir hlutdeild í framangreindu broti með því að hafa, þann 8. júní, veitt meðákærðu liðsinni sitt í verki með því að hafa að beiðni meðákærða Rúnars, látið færa gám með ofangreindu áfengi á svonefnt hlutaúttektarsvæði Samskipa hf. í Sundahöfn í þeim tilgangi að meðákærðu gætu komist í gáminn og tekið úr honum áfengið áður en gámurinn var tollafgreiddur, en ákærði var á þessum tíma starfsmaður Samskipa hf. í Sundahöfn. Telst háttsemi sem lýst er í lið I varða 1. mgr. 123 gr., sbr. 1. mgr. 124. gr., tollalaga nr. 55, 1987, en háttsemi í lið II við sömu ákvæði, sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Þess er jafnframt krafist að ákærðu Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar verði dæmdir til að sæta upptöku á framangreindum 4.053 lítrum af sterku áfengi, sbr. 1. mgr. 136. gr. tollalaga. Í málinu gerir Erlendur Gíslason hdl. kröfu, dagsetta 22. júní 1998, f.h. Samskipa hf., um að ákærðu Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar verði dæmdir til að greiða Samskipum hf., kt. 4409876-1539, Holtabakka v/Holtaveg í Reykjavík, bætur að fjárhæð kr. 454.223 auk dráttarvaxta á fjárhæðina frá og með kröfudegi.” Málavextir. Málavextir eru þeir að lögreglunni í Reykjavík bárust 29. maí 1998 upplýsingar um að um borð í Goðafossi, skipi Eimskipafélags Íslands hf., sem væntanlegur væri til landsins frá Bandaríkjunum 2. júní það sama ár, væri gámur með tilgreindu skráningarnúmeri, sem í væri mikið magn af áfengi, sem ætlunin væri að smygla til landsins. Eigendur áfengisins og skipuleggjendur smyglsins voru tilgreindir ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Rúnar og Guðmundur Bjarni. Samkvæmt farmbréfi með gáminum var sendandi gámsins fyrirtækið JDS, 32 Railroad Street, Revere MA 02151 í Bandaríkjunum, móttakandi Valur Karlsson, Vesturbergi 78, Reykjavík og innihald gámsins húsgögn og notuð fiskvinnsluvél. Eftirlit var haft með skipinu eftir að það lagðist að bryggju í Reykjavík að morgni miðvikudagsins 3. júní og um hádegisbil fimmtudaginn 4. júní var umræddum gámi skipað úr Goðafossi og hann settur í gámastæðu. Síðar þann dag var gámurinn fluttur af starfssvæði Eimskipa yfir á starfssvæði Samskipa. Tollyfirvöld og lögregla opnuðu gáminn til að kanna innihald hans að kvöldi föstudagsins 5. júní. Samkvæmt skýrslu Harðar Lilliendahl yfirtollvarðar reyndust vera fremst í gáminum húsgögn í 8 pakkningum en að baki þeim 5 trékassar. Er trékassarnir voru opnaðir kom í ljós að í þeim öllum var áfengi, vodka og gin, í 1,75 lítra plastflöskum. Var áfengið bæði í pappakössum, þar sem voru 6 flöskur í hverjum og í lausu. Hald var lagt á áfengið og trékössunum komið aftur fyrir í gáminum og honum lokað og reynt að ganga þannig frá innsiglinu að ekki væri hægt að sjá að búið væri að fara í gáminn. Við talningu reyndist áfengið vera af tegundinni vodka og gin, samtals 4053 lítrar. Eftirlit var haft með gáminum en í ljós kom mánudaginn 8. júní að gámurinn hafði verið færður úr stað einhvern tímann milli kl. 12.30 og 18.00 þann sama dag án þess að hann hefði verið tollafgreiddur. Höfðu allir kassarnir verið teknir úr gáminum og ekkert var í gáminum utan ein notuð fiskvinnsluvél. Ákærðu, Baldvin, Guðmundur og Rúnar, voru handteknir síðar þetta kvöld en ákærði, Ragnar, 10. sama mánaðar. Ákærðu, Baldvin, Guðmundur og Rúnar, játuðu hjá lögreglu að hafa smyglað áðurgreindu áfengi inn til landsins frá Bandaríkjunum. Kváðu þeir hugmynd hafa vaknað hjá þeim í janúar 1998 að smygla áfengi til landsins frá Bandaríkjunum þótt ekki hafi verið rætt um magn þess áfengis sem þeir ætluðu að smygla til landsins. Hafi það átt að ráðast er út væri komið, einkum af því hvað kæmist í trékassana, sem þeir ætluðu að smíða utan um áfengið. Ætlunin hafi verið sú að þeir ættu allir jafnan hlut í smyglinu og hefðu þeir greitt hver einn þriðja hluta áfengisverðsins og kostnaðar við sendinguna heim. Hafi framkvæmdin átt að vera með þeim hætti að tæma gáminn af áfenginu áður en hann yrði tollafgreiddur og setja í hann fiskvinnsluvél. Hafi verið rætt um að útvega mann til að færa gáminn á hafnarsvæði Samskipa hf. og hafi þeir ætlað að greiða þeim aðila með áfengi. Í skýrslu ákærða, Baldvins, hjá lögreglu 12. júní kvað hann ákærðu hafa ákveðið að fjarlægja áfengið úr gáminum annað hvort meðan hann væri enn á hafnarsvæðinu eða eftir að hann hefði verið fjarlægður út fyrir svæðið. Hefði síðan átt að setja fiskvinnsluvélina í hann en hana hefðu þeir geymt í húsnæði í Eldshöfða, sem þeir hefðu saman á leigu. Hafi þeir ætlað að skipta áfenginu í þrjá jafna hluta, auk þess sem greiða hafi átt einhverjum aðila með áfengi, sem myndi sjá um færslu gámsins á hafnarsvæði Samskipa, en ekki hafi verið búið að ákveða magn þess. Ákærði kvaðst hafa ætlað áfengið til sölu og eigin neyslu. Í skýrslu ákærða, Guðmundar, hjá lögreglu 10. júní sama ár kvað hann ætlunina hafa verið að selja áfengið er búið væri að smygla því til landsins og græða á þessu. Hafi hann heyrt að gangverðið væri um 2.000 krónur á lítrinn. Ákærði kvað það hafa verið hans ákvörðun eins að skila umræddum þremur timburkössum af áfengi sem hafi verið hans hlutur í áfenginu og hafi hann aldrei sagt ákærðu, Baldvini og Rúnari, frá því eða látið þá fá af peningum þeim sem hann fékk fyrir að skila áfenginu, um 10.000 dollara. Kvað hann ákærðu, Baldvin og Rúnar, hafa staðið í þeirri trú að hann hafi sett kassana þrjá í aðra geymslu. Kvað hann sameiginlega ákvörðun þremenninganna hafa lotið að því að hann færi út til að setja áfengið í geymslu. Um hlut ákærða, Ragnars, bar hann að ákærði, Rúnar, hefði verið búinn að útvega mann sem taka myndi áfengi úr gáminum þegar hann kæmi til landsins. Hefði verið rætt um að greiða þessum aðilum 60-70 kassa af áfengi og hafi hann í þessu sambandi heyrt nafn ákærða, Ragnars. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 9. júní sama ár kvað ákærði, Rúnar, tilgang ferðar þeirra þremenninga í mars 1998 til Boston hafa í upphafi verið að skoða fellihýsi jafnframt því að kanna hvort þeir gætu smyglað áfengi til landsins. Þegar út til Bandaríkjanna var komið hefði ákvörðunin um smyglið verið tekin. Kvað hann þá ákærðu hafa greitt fyrir áfengið að jöfnu og hafi áfengið verið ætlað til eigin neyslu. Kvaðst ákærði hafa staðið í þeirri trú að umræddir þrír timburkassar væru enn í geymslu í Bandaríkjunum en ákærði, Guðmundur Bjarni, hefði tjáð honum það. Bar ákærði á þann hátt um hlut meðákærða, Ragnars, að hann hefði talað við hann á föstudeginum eftir að gámurinn var kominn til landsins og spurt hann hvort hann hefði séð gáminn. Hafi hann hringt aftur í Ragnar á mánudeginum og beðið hann um að færa gáminn út á svæði þar sem losun færi fram þar sem hann þyrfti að komast í gáminn. Kvað hann Ragnar ekki hafa spurt hvað væri í gáminum og hann ekki sagt honum það. Bar ákærði í fyrstu að ekki hefði verið rætt um hvort ákærði Ragnar fengi eitthvað fyrir viðvikið en kvaðst síðan hafa rætt um það við ákærða Ragnar að hann myndi gauka einhverju að honum. Kvað ákærði það rétt vera að þremenningarnir hafi rætt sín á milli um að borga þeim sem aðstoðuðu þá við að losa gáminn 60-70 kassa af áfengi en ákærði kveðst aldrei hafa nefnt það við ákærða Ragnar. Í skýrslu sinni hjá lögreglu, miðvikudaginn 10. júní 1998, kvað ákærði, Ragnar, ákærða, Rúnar, hafa haft sambandi við sig fyrir um viku síðan og beðið sig að kippa ákveðnum gám í burtu þegar hann kæmi, svo hann gæti unnið í honum. Það hafi síðan verið fyrir stuttu að ákærði, Rúnar, hafi aftur haft samband við sig og gefið sér upp númer gámsins. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað um innihald gámsins og hafi hann beðið sig á mánudaginn var að flytja gáminn af svæði D yfir á hlutaafgreiðslusvæðið. Kvaðst ákærði hafa falið lyftaramanni að gera það. Kvaðst ákærði hafa átt að fá þóknun fyrir að flytja gáminn en ekkert hafi verið búið að ræða um það í hverju sú þóknun væri fólgin. Kvaðst ákærði ekki hafa vitað hvert væri innihald gámsins. Hafi honum dottið í hug að það væri brennivín eða einhverjar vörur en honum hafi aldrei verið sagt hvað væri í gáminum. Kvaðst ákærða hafa verið það ljóst að ákærði, Rúnar, hafi viljað komast í gáminn til að taka úr honum einhverja vöru án þess að greiða toll eða önnur gjöld af vörunni. Við þingfestingu málsins neituðu ákærðu allir sakargiftum. Við aðalmeðferð málsins játuðu ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar, að hafa smyglað inn 1/3 hluta þess áfengis sem greinir í ákæru og laut vörn þeirra einkum að því að ekki væri um samverknað þeirra að ræða. Ákærði, Ragnar, neitaði áfram ákæruatriðum. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærðu og vitna við meðferð málsins. Ákærðu, Baldvin, Guðmundur og Rúnar, staðfestu allir fyrir dóminum að þeir hefðu staðið sameiginlega að undirbúningi og framkvæmd á flutningi á áfengi því sem greinir í ákæru í því skyni að smygla því inn til landsins. Hins vegar hafa þeir eins og áður greinir borið að eignarhlutur hvers og eins í áfenginu hafi verið aðgreindur á þann hátt að þeir ættu aðeins einn þriðja hluta áfengisins hver um sig, þótt áfenginu yrði ekki skipt fyrr en heim væri komið. Þessu til stuðnings vísuðu ákærðu til þess að þeir hefðu greitt fyrir áfengið og allan kostnað í jöfnum hlutföllum. Hafa þeir þannig aðeins viðurkennt smygl á 1351 lítum af sterku áfengi til landsins. Þá hafa þeir borið að upphaflegur tilgangur ferðarinnar til Boston hafi verið sá að athuga með kaup á bílum, tjaldvögnum og kerrum en þegar ekkert hefði orðið úr þeim áformum hefði fyrst verið tekin ákvörðun um að kaupa áfengi til að smygla til landsins. Er framburður þeirra því þannig nokkuð með öðrum hætti en hjá lögreglu við rannsókn málsins. Voru ákærðu inntir eftir skýringum á breyttum framburði sínum. Ákærði, Baldvin, gaf þá skýringu að líklega hefði hann verið undir miklu álagi en ákærði sætti gæsluvarðhaldi á þeim tíma er skýrslan var tekin. Ákærði, Guðmundur, kvaðst ekki treysta sér til að fullyrða hvort rangt væri haft eftir honum í lögregluskýrslu um tilgang ferðarinnar til Boston. Kvaðst hann ekki muna hvað hann hefði sagt þar. Ákærði, Rúnar, kvaðst ekki kunna skýringu á því hvers vegna hann hefði borið hjá lögreglu að eitt af markmiðum með ferðinni til Boston hefði verið að kanna möguleika á áfengissmygli til landsins. Þá báru ákærðu að þeir hefðu ætlað áfengið til eigin nota. Ákærðu, Baldvin, Guðmundur og Rúnar, lýstu atburðarásinni á þann veg að þeir hefðu í sameiningu tekið gám á leigu og smíðað átta trékassa, sem þeir hefðu fyllt af áfengi. Því næst hafi þeir afhent Samskipum hf. gáminn til flutnings til Íslands og hafi gámurinn átt að fara til landsins þá í næstu viku. Eins og fyrr greinir hafi þeir allir greitt jafnan hlut en þeir kváðust ekki muna hvað þeir hefðu greitt fyrir áfengið. Hafi þeir því næst haldið heim en er heim hafi verið komið hefði komið babb í bátinn þar sem einhverjir starfsmenn Eimskipafélags Íslands hf. hefðu komist á snoðir um fyrirhugað smygl þeirra og þeir því orðið hræddir og ákveðið að hætta við smygláformin. Hafi þeir náð að stöðva sendingu gámsins. Hefði ákærði, Guðmundur, farið út til Boston til að reyna að losna við áfengið og selja það en það hafi ekki gengið vel og hafi hann aðeins getað losnað við þrjá kassa. Hinum fimm kössunum hefði verið komið í geymslu. Báru ákærðu, Baldvin og Guðmundur, að þeir hefðu allir þrír skipt andvirði áfengisins á milli sín en ákærði, Rúnar, neitaði því að hafa fengið sinn hluta greiddan af andvirði þess áfengis sem skilað hefði verið. Kvaðst hann ekki hafa haft hugmynd um að ákærða, Guðmundi, hefði tekist að skila einhverju af áfenginu. Hefðu þeir að lokum tekið sameiginlega þá ákvörðun að ákærði, Baldvin, færi til Boston í því skyni að koma áfenginu til flutnings til landsins þar sem þeir hefðu verið komnir í vandræði með geymslu á því. Hefði ákærði, Baldvin, keypt húsgögn til að setja í gáminn til að villa um fyrir tollyfirvöldum. Hefði ákærði, Ragnar, að beiðni ákærða, Rúnars, flutt gáminn yfir á hlutaúttektarsvæði til þess að hægt yrði að komast í hann. Ákærði, Rúnar, hefði fengið sendibílstjóra til að sækja kassana með áfenginu í gáminn en ákærði, Rúnar, beðið fyrir utan svæðið á meðan. Í ljós hefði þá komið að ekkert áfengi væri í kössunum og kassarnir verið fluttir tómir í húsnæði sem ákærðu hefðu haft til umráða í Eldshöfða. Þar hefði fiskvinnsluvélin verið geymd sem setja átti í gáminn. Hefðu þeir sett fiskvinnsluna í gáminn eins og ráð hefði verið fyrir gert. Ákærði, Baldvin, bar að ákveðið hefði verið áður en áfengið kom til landsins hver þessi aðili yrði, sem myndi aðstoða þá og hefði það verið ákærði, Ragnar. Hefði ákærði, Rúnar, verið búinn að tala við ákærða, Ragnar, en hann hafi sjálfur ekki talað við hann. Hafi ákærði, Ragnari, átt að fá greiðslu með 60 kössum af áfengi. Að .því búnu hefði átt að skipta áfenginu í þrjá hluta. Kvað hann aðstoð ákærða, Ragnars, hafa verið nauðsynlega til að smyglið næði fram að ganga því að öðrum kosti hefðu þeir ekki fengið aðgang að áfenginu. Kvaðst ákærði ekki þekkja ákærða, Ragnar, og ekki hafa séð hann fyrr en við meðferð málsins. Bar ákærði að mál þetta hefði haft slæm áhrif á hans persónulegu hagi þar sem hann hafi verið meira og minna atvinnulaus í heilt ár eftir að þetta gerðist. Ákærði, Guðmundur Bjarni, bar að ákærði, Ragnar, hefði verið kominn inn í myndina sem aðstoðarmaður í landi áður en ákærði, Baldvin, hefði farið út til Boston og að honum hafi verið lofaðir 60 kassar af áfengi. Hefði ákærði, Rúnar, talað við hann en ákærði sjálfur ekki verið viðstaddur það samtal. Kvað ákærði þá félagana hafa útvegað fiskvinnsluvél til að setja í gáminn áður en ákærði, Baldvin, hefði farið í ferðina til Boston. Ákærði kvaðst hafa misst starf sitt sem skipverji hjá Samskipum hf. vegna máls þessa og ekki hafa fengið starf til sjós eftir það, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir sínar. Hafi þetta leitt til mikilla efnahagslegra þrenginga hans og fjölskyldu hans. Ákærði, Rúnar, bar að ákveðið hefði verið að hann sæi um að afla aðstoðar hér heima við að taka áfengið úr gáminum og hefði hann talað við ákærða, Ragnar, og beðið hann að færa gáminn fyrir sig. Minnti ákærða að hann hefði talað fyrst við ákærða, Ragnar, á föstudeginum en þar sem svo langt væri um liðið þyrði hann ekki að fullyrða það. Aðspurður hvort hann hefði ekki verið búinn að ganga frá aðstoð í landi áður en gámurinn var kominn til landsins, þá kvaðst ákærði hafa verið búinn að ákveða að tala við ákærða, Ragnar, þegar gámurinn kæmi og það hefði hann gert. Kvaðst ákærði hafa beðið hann um gera sér þann greiða að færa þennan gám. Ákærði kvaðst þekkja vel til staðhátta þarna og ekki þurfi annað en að hringja inn í turn til að fá gám færðan yfir á geymslusvæði. Neitaði ákærði því að hann hefði lofað ákærða, Ragnari, borgun í áfengi. Kvað hann það hafa komið til tals milli sín og ákærðu, Baldvins og Guðmundar, að ákærði, Ragnar, fengi 60 kassa en að hann hafi aldrei nefnt það við hann. Kvaðst hann ekki minnast þess að ákærði, Ragnar, hefði einu sinni spurt um innihald gámsins og aldrei hefði hvarflað að honum að greina ákærða, Ragnari, frá innihaldi hans. Ákærði kvaðst hafa misst atvinnu sína eftir að mál þetta kom upp en hann hafi fyrir þann tíma verið fastráðinn starfsmaður hjá Reykjavíkurhöfn og hafi það haft mikil áhrif á hans persónulegu hagi. Ákærði, Ragnar, kvað ákærða, Rúnar, hafa talað við sig eftir að skipið var komið í höfn og beðið hann að færa gáminn úr gámastæði yfir á svokallað hlutaúttektarsvæði, sem væri svæði sem gámar væru fluttir á eftir tollafgreiðslu þegar eigendur farms þyrftu að taka úr þeim aðeins hluta í einu. Kvaðst ákærði, sem var verkstjóri á þessum tíma, aldrei hafa fengið neina pappíra áður en hann hefði verið beðinn um að flytja gáma yfir á þetta svæði. Kvað ákærði fjölda fólks við að færa gámana. Ákærði viðurkenndi að hafa vitað að umræddur gámur hefði ekki verið tollafgreiddur en neitaði því að hafa vitað nokkuð um innihald hans. Bar hann að ákærði, Rúnar, hefði talað við sig eftir að búið var að færa gáminn og sagst myndu gauka einhverju að honum. Aðspurður um framburð sinn hjá lögreglu að hann hefði grunað að brennivín væri í gáminum þá kvaðst hann ekki muna hvað honum hefði dottið í hug þótt hann hefði tekið svona til orða um nóttina við yfirheyrsluna hjá lögreglu. Hefði hann ekki leitt sérstaklega hugann að því hvað væri í gáminum. Kvað ákærði ekki útilokað að ákærðu hefðu komist í gáminn í gámastæðunni þar sem hann var áður en hann var færður, þótt ekki sé gert ráð fyrir slíku. Kvað ákærði hafa verið um að ræða vinargreiða við ákærða, Rúnar, en þeir hafi þekkst í mörg ár. Hins vegar kvaðst ákærði aldrei hafa séð hina ákærðu fyrr en við meðferð málsins. Vitnið, Sólberg Svanur Bjarnason rannsóknarlögreglumaður, stjórnaði rannsókn málsins hjá lögreglu og annaðist skýrslutökur af ákærðu, Baldvini, Guðmundi og Rúnari. Kvaðst hann ekki muna betur en ljóst hafi verið að ákærðu hefðu staðið í sameiningu að kaupunum á áfenginu og ætlað að skipta þessu jafnt þegar heim væri komið. Hafi það komið skýrt fram hjá ákærðu að hugmyndin hafi verið orðin til og skipulögð áður en þeir héldu til Boston. Staðfesti hann skýrslur sínar. Vitnið, Theódór Kjartansson lögreglumaður, var viðstaddur skýrslutökur af ákærðu, Baldvini, Guðmundi og Rúnari, og staðfesti hann vottun sína undir þær. Vitnið, Lárus Kjartansson rannsóknarlögreglumaður, annaðist skýrslutökur af ákærða, Ragnari, og staðfesti skýrslu sína og kvaðst minnast þess að fram hefði komið hjá ákærða, Ragnari, að honum hafi verið ljóst að ástæðan fyrir flutningi gámsins hafi einmitt verið sú að hægt væri að komast í gáminn áður en hann yrði tollafgreiddur. Hafi ákærða, Ragnari, verið það ljóst. Kvað vitnið hafa komið í ljós undir rannsókn málsins að illmögulegt sé að komast í gáma á gámastæðusvæði einkum og sér í lagi ef gámur er ofarlega í stæðu og minnti vitnið að gámurinn hefði verið í annarri hæð. Vitnið, Sigurður Ingi Svavarsson sendibílstjóri, kvaðst hafa sótt umrædda trékassa í gáminn að beiðni ákærða, Rúnars, sem hafi beðið meðan á þessu stóð fyrir utan svæðið. Hafi hann og ákærði, Rúnar, að því búnu farið með tóma kassana upp í húsnæði í Eldshöfða og fleiri bæst þar í hópinn sem hafi virst koma að málinu. Vitnið kvaðst oft fara á svonefnt hlutaúttektarsvæði Samskipa til að sækja varning og spyrji hann aldrei um það hvort varan sé tollafgreidd, slíkt sé ekki í hans verkahring. Hafi hann tekið vörur einnig af svokölluðu D svæði en yfirleitt séu innflytjendur þá búnir að ganga frá pappírum. Vitnið, Tryggvi Ólafsson, deildarstjóri hjá Samskipum hf., útskýrði hvað væri hlutaúttektarsvæði og kvað það líkjast einna helst vöruhúsi. Ekki mætti leysa út vöru þaðan nema að greidd hefðu verið aðflutningsgjöld og varan verið tollafgreidd. Hlutaúttektarstaður væri staður þangað sem gámar, sem hefðu verið leystir út á löglegan hátt, væru færðir og þar sem innflytjandi gæti vegna skorts á geymsluplássi fengið vöruna afgreidda til sín smám saman. Bar vitnið að gámur væri ekki færður yfir á hlutaúttektarsvæði fyrr en viðkomandi farmeigandi annað hvort sýndi fram á tilskilda pappíra um tollafgreiðslu og hefði undir höndum afgreiðsluheimild eða að vissir starfsmenn í viðskipaþjónustu Samskipa hf. hringdu og óskuðu eftir að gámur með tilteknu gámanúmeri væri færður yfir. Vitnið sagði aðeins starfsmenn Samskipa hf. geta farið í gám áður en hann væri tollafgreiddur. Aðspurður hvort margir starfsmenn Samskipa hf. hefðu á þessum tíma haft heimild til að gefa fyrirmæli um flutning gáms yfir á hlutaúttektarsvæði, þá kvað vitnið ákærða, Ragnar, hafa verið verkstjóra sem hefði gefið tækjamönnum skipanir um hvað þeir ættu að gera og síðan gilti um þessa gáma þær vinnureglur að viðkomandi framvísi löglegum pappírum eða að viðskiptafulltrúi Samskipa hf., sem sjálfsagt hefði þessi sömu gögn í höndum, hringdi í ákærða, Ragnar, eða svæðisstjórann. Kvað vitnið vinnureglur þessar hafa verið yfirfarnar í kjölfar þessa máls en vitninu væri ekki kunnugt um að gámur hefði verið fluttur yfir á hlutaúttektarsvæði nema vegna þess að viðkomandi lyftaramaður hefði lesið vitlaust á gámanúmerið og það síðan verið leiðrétt. Kvað vitnið eigendur vöru geta fengið vöru afgreidda úr gám þótt hann væri ekki á hlutaúttektarsvæði en þá þyrftu þeir að framvísa tilskildum pappírum á viðkomandi verkstöð, sem afgreiddi til þeirra vöru. Hins vegar þyrftu menn ekki að framvísa neinum pappírum er þeir færu út af svæðinu. Loks kvað vitnið D svæði eingöngu vera auðkenningu fyrir tækjamennina til að vinna eftir en svæðinu hafi verið skipt eftir bókstöfum. Niðurstaða. I. kafli ákæru. Ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar, hafa lýst því fyrir dómi hvernig þeir höfðu samvinnu við skipulagningu og framkvæmd ólöglegs innflutnings á áfengi til landsins. Lýstu þeir því hvernig þeir í sameiningu smíðuðu trékassa utan um áfengið, tóku gám á leigu og sendu hann til flutnings til Íslands. Þá hafa þeir staðfest að þeir hafi staðið sameiginlega að öllum ákvörðunum varðandi innflutninginn. Ákærðu byggja hins vegar á því að þeir beri hver um sig aðeins ábyrgð á ólöglegum innflutningi á einum þriðja hluta þess áfengis sem greinir í ákæru þar sem þeir hafi greitt fyrir áfengið og kostnað við flutning þess til landsins í þeim hlutföllum. Hafi átt að skipta smyglvarningnum jafnt á milli þeirra þriggja þegar heim væri komið. Með vísan til þess sem áður greinir um samvinnu ákærðu og gagna málsins að öðru leyti þykir sannað að ákærðu hafi í sameiningu staðið að ólöglegum innflutningi á 4.053 lítrum af sterku áfengi til landsins. Breytir engu um niðurstöðu þessa að ákærðu hafa gert það sennilegt að þeir hafi greitt fyrir áfengið í jöfnum hlutföllum þar sem ekki verður fallist á að ákærðu geti skipt refsiábyrgðinni. Bera þeir allir jafna refsiábyrgð og má í því sambandi vísa til refsihækkunarástæðu 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þá þykir sannað að ákærðu hafi farið til Bandaríkjanna í janúar á síðasta ári í þeim tilgangi að smygla til landsins áfengi. Báru ákærðu á þann veg við rannsókn málsins og skýringar þeirra á breyttum framburði að þessu leyti fyrir dóminum þykja haldlausar en ákærðu hafa ekki borið því við að þeim hafi verið lögð orð í munn við skýrslutökur þessar. Þá bar vitnið, Sólberg Svanur Bjarnason rannsóknarlögreglumaður, sem annaðist skýrslutökur af ákærðu, að það hafi komið skýrt fram hjá ákærðu við rannsókn málsins að hugmyndin um smyglið hafi verið orðin til og skipulögð áður en ákærðu héldu utan til Boston. Þykir framgangur ákærðu í skipulagningu og framkvæmd smyglsins bera vott um einbeittan brotavilja þeirra. Brot ákærðu, Baldvins Breiðfjörð, Guðmundar Bjarna og Rúnars, eru rétt heimfærð til refsiákvæða. II. kafli ákæru. Eins og að framan greinir hefur ákærði, Ragnar Hreinn, neitað hlutdeild í áfengissmygli meðákærðu. Hefur hann viðurkennt að hafa að beiðni ákærða, Rúnars, flutt gáminn yfir á svæði fyrir tollafgreiddar vörur, enda þótt honum hafi verið ljóst að gámurinn væri ótollafgreiddur. Þykir ákærði með þeirri háttsemi sinni hafa gerst brotlegur við 2. málslið 1. mgr. 123. gr. tollalaga en þar sem hann er ekki ákærður fyrir þá háttsemi verður niðurstaða í máli hans einskorðuð við hlutdeild hans í áfengissmygli meðákærðu. Ákærði, Ragnar, hefur borið á þann veg bæði hjá lögreglu og fyrir dóminum að ákærði, Rúnar, hafi ekki leitað eftir liðsinni hans fyrr en eftir að gámurinn var kominn til landsins. Ákærði, Rúnar, hefur einnig borið á sama veg við meðferð málsins. Ákærðu, Baldvin og Guðmundur, hafa hins vegar borið um það að ákærði, Rúnar, hafi verið búinn að leita liðsinnis ákærða, Ragnars, áður en áfengið kom til landsins. Með vísan til framangreinds og þess að það var ákærði, Rúnar, en ekki ákærðu, Baldvin og Guðmundur, sem höfðu samskipti við ákærða, Ragnar, þykir verða að leggja til grundvallar í málinu að ákærði, Rúnar, hafi leitað eftir liðsinni ákærða, Ragnars, eftir að gámurinn var kominn inn á tollsvæði ríkisins en þá var brot meðákærðu fullframið. Ákærði, Ragnar, hefur neitað að hafa vitað um að áfengi væri í gáminum. Þótt ósannað sé að ákærði hafi vitað að í gáminum var áfengi verður ekki fram hjá því litið að ákærði vissi að gámurinn var ótollafgreiddur. Hlaut honum því að hafa verið ljós sá tilgangur meðákærða, Rúnars, að fjarlægja úr gáminum smyglvarning áður en hann yrði tollafgreiddur. Þykir ákærði, Ragnar, með háttsemi sinni hafa gerst sekur um eftirfarandi hlutdeild í broti ákærðu með því að halda við ólögmætu ástandi er skapaðist við smygl áfengisins í gáminum til landsins og þannig aðstoðað meðákærðu við að leyna broti sínu. Hefur ákærði, Ragnar, með háttsemi sinni gerst sekur um brot á 1. málslið 1. mgr. 123. gr. tollalaga, sbr. 4. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, Ragnar, hefur neitað því fyrir dóminum að hafa átt að fá greiðslu fyrir að flytja gáminn en kveður ákærða, Rúnar, hafa tjáð sér eftir að hann færði gáminn að hann myndi gauka einhverju að honum. Ákærði bar hins vegar hjá lögreglu að hann hafi átt að fá þóknun fyrir viðvikið þótt ekki hafi verið um það rætt í hverju hún yrði fólgin. Þá hafa ákærðu, Baldvin og Guðmundur, borið að ákærði, Ragnar, hafi átt að fá 60 kassa af áfengi sem greiðslu fyrir viðvikið. Ákærði, Rúnar, hefur neitað að hafa fyrir fram lofað ákærða greiðslu fyrir viðvikið, enda þótt hann og ákærðu, Baldvin og Guðmundur, hafi talað um það sín á milli að greiða ákærða, Ragnari, með 60 kössum af áfengi. Með vísan til framburðar ákærða sjálfs hjá lögreglu, framburðar ákærðu, Baldvins og Guðmundar, þykir hins vegar verða að leggja til grundvallar að ákærði, Ragnar, hafi átt að njóta hagnaðar af flutningi gámsins þótt ekki þyki nægilega sannað að ákærði, Rúnar, hafi fyrirfram rætt nákvæmlega í hverju sá hagnaður yrði fólginn. Refsingar. Ákærði, Baldvin Breiðfjörð, hefur á árunum 1979 til 1998 gengist sjö sinnum með sáttum undir að greiða sektir, þar af fimm sinnum vegna umferðarlagabrota, einu sinni vegna brots á lögum um skotvopn og sprengiefni og í síðasta skiptið 14. október 1998 vegna brots á 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga en þar var honum gert að greiða 100.000 króna sekt. Brot ákærða sem hann hefur nú verið sakfelldur fyrir var framið áður en hann gekkst undir síðastgreinda sátt og verður refsing hans í þessu máli því hegningarauki við þá sátt. Við ákvörðun refsingar hans verður því auk þess sem að neðan greinir, höfð hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, Guðmundur Bjarni hefur á árunum 1976 til 1989 gengist fimm sinnum undir sektargreiðslu með sáttum þar af tvisvar vegna umferðarlagabrota, einu sinni vegna brots á lögum nr. 185/1966 og tvisvar vegna tollalaga- og áfengislagabrots. Í síðasta skiptið í nóvember 1989 gekkst ákærði undir að greiða 135.000 króna sekt vegna brots á tolla- og áfengislögum og sætti jafnframt upptöku á áfengi og vindlingum. Ákærði, Rúnar, hefur á árunum 1955 til 1985 hlotið þrettán refsidóma, þar af níu vegna umferðar- og áfengislagabrota, einn vegna þjófnaðar og þrjá vegna tolla- og áfengislagabrota, þann síðasta í febrúar 1985 þar sem hann var dæmdur í 3 mánaða skilorðsbundið varðhald og til greiðslu 500.000 króna sektar. Þá hefur ákærði á árunum 1956 til 1994 gengist níu sinnum undir sáttir og greiðslu sektar, aðallega vegna umferðarlagabrota en þar af fimm sinnum vegna tollalaga- og áfengislagabrota. Þannig gekkst ákærði undir sátt 8. nóvember 1994 og greiðslu 170.000 króna sektar vegna brots á nánar tilgreindum ákvæðum áfengislaga og 1. mgr. 123. gr., sbr. 1. mgr. 124. gr. tollalaga. Fyrri refsingar ákærðu, Baldvins Breiðfjörð og Guðmundar Bjarna, hafa engin áhrif áhrif á ákvörðun refsinga þeirra í máli þessu. Hins vegar verður litið til sakarferils ákærða, Rúnars, við ákvörðun refsingar hans. Við ákvörðun refsingar ákærðu, Baldvins Breiðfjörð, Guðmundar Bjarna og Rúnars, verður litið til þess mikla magns áfengis, sem ákærðu eru sakfelldir fyrir að hafa flutt ólöglega til landsins, að ákærðu þykja hafa sýnt einbeittan brotavilja við framningu brots síns, auk þess sem um samverknað þeirra var að ræða, sbr. 1. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og 2. mgr. sömu greinar. Refsingar ákærðu, Baldvins, Guðmundar og Rúnars, þykja hæfilega ákveðnar eins og hér segir. Ákærðu, Baldvin Breiðfjörð og Guðmundur Bjarni, sæti hvor um sig fangelsi í 3 mánuði. Þar sem þeir hafa ekki áður gerst sekir um brot, sem hafa áhrif á ákvörðun refsingar þeirra nú, þykir rétt að fresta fullnustu refsivistar þeirra og skal hún falla niður að þremur árum liðnum frá birtingu dómsins, haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Komi til fullnustu refsivistar ákærða, Baldvins Breiðfjörð, skal draga frá refsivist hans sex daga gæsluvarðhaldstíma hans og komi til fullnustu refsivistar ákærða, Guðmundar Bjarna, skal draga frá refsivist hans þriggja daga gæsluarðhaldstíma hans. Ákærði, Rúnar, sæti fangelsi í 3 mánuði. Þegar litið er til þess tíma sem liðinn er frá því að ákærða var gerð refsing fyrir tollalagabrot í nóvember 1994, og þess að ekki var þá um stórfellt brot að ræða, þykir rétt að fresta fullnustu refsivistar hans og skal hún falla niður að þremur árum liðnum frá birtingu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/!940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Auk framangreindrar refsivistar verða ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar, dæmdir til að greiða sektir til ríkissjóðs en við ákvörðun sektar þeirra verður höfð hliðsjón af verðmæti þess áfengis sem ákærðu fluttu ólöglega til landsins og sektarhámarki 50. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun sektar ákærða, Rúnars, verður einnig litið til sakarferils hans, sbr. 5. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þykir sekt ákærðu, Baldvins Breiðfjörð og Guðmundar Bjarna, hæfilega ákveðin 3.000.000.sem greiðist í ríkissjóð innan fjögurra vikna en ákærðu sæti ella fangelsi í 6 mánuði. Sekt ákærða, Rúnars, þykir hæfilega ákveðin 3.500.000 og greiðist í ríkissjóð innan fjögurra vikna en ákærði sæti ella fangelsi í 7 mánuði. Ákærði, Ragnar Hreinn, gekkst á árinu 1991 undir sátt og greiðslu sektar vegna brots á siglingalögum en hefur ekki sætt öðrum refsingum. Við ákvörðun refsingar hans verður litið til eðlis brots hans, sbr. 1. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, og þess að hann hefur ekki áður gerst sekur um brot sem hefur áhrif á ákvörðun refsingar hans nú. Ekki þykja efni til að dæma hann til fangelsisvistar. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin 1.000.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 3 mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Eins og krafist er í ákæru og samkvæmt lagaákvæðum þeim er þar greinir, verða ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar, dæmdir til að sæta upptöku á 4.053 lítrum af sterku áfengi, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar, hafa mótmælt bótakröfu Samskipa hf. að fjárhæð 454.223 krónur. Samkvæmt gögnum málsins sundurliðast krafan þannig: Töpuð flutningsgjöld samkvæmt reikningi nr. 217188 að fjárhæð 354.174 krónur, áætlaður kostnaður við förgun fiskvinnsluvélar að fjárhæð 50.000 krónur og lögfræðikostnaður að fjárhæð 50.049 krónur. Fylgir með kröfunni frumrit reiknings vegna aðflutningsgjalda sem til féllu vegna gáms þess er ákærðu fluttu inn til landsins. Engin frekari gögn fylgja kröfunni. Verða ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar, dæmdir in solidum til að greiða Samskipum hf. framangreindan flutningskostnað, auk lögmannskostnaðar, sem þykir hæfilega ákveðinn 25.000 krónur, eða samtals 379.174 krónur ásamt dráttarvöxtum frá uppsögu dómsins. Loks ber samkvæmt 1. tl. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að dæma ákærðu til greiðslu alls sakarkostnaðar, eins og nánar greinir í dómsorði. Sigurður Gísli Gíslason, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Sigurjóna Símonardóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. Uppsaga dóms þessa hefur dregist lítillega vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Ákærði, Baldvin Breiðfjörð Sigurðsson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Þá greiði ákærði 3.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 6 mánuði. Ákærði, Guðmundur Bjarni Guðmundsson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Þá greiði ákærði 3.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 6 mánuði. Ákærði, Rúnar Þórhallsson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Þá greiði ákærði 3.500.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 7 mánuði. Fresta skal fullnustu refsivistar ákærðu og fellur hún niður að liðnum þremur árum frá birtingu dómsins, haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Komi til fullnustu refsivistar ákærðu, Baldvins Breiðfjörð og Guðmundar Bjarna, skal draga frá refsivist þeirra sex daga gæsluvarðhaldstíma ákærða, Baldvins Breiðfjörð, og þriggja daga gæsluvarðhaldstíma ákærða, Guðmundar Bjarna. Ákærði, Ragnar Hreinn Ormsson, greiði 1.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 3 mánuði. Ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar, skulu sæta upptöku til ríkissjóðs á 4.053 lítrum af vodka og gini sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærðu, Baldvin Breiðfjörð, Guðmundur Bjarni og Rúnar, greiði in solidum Samskipum hf. 379.174 krónur ásamt dráttarvöxtum frá dósmsuppsögudegi. Ákærði, Baldvin Breiðfjörð, greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Sveins Jónatanssonar héraðsdómslögmanns, 80.000 krónur. Ákærði, Guðmundur Bjarni, greiði verjanda sínum, Kristjáni Stefánssyni hæstaréttarlögmanni, 80.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði, Rúnar, greiði verjanda sínum, Ólafi Haraldssyni héraðsdómslögmanni, 80.000 krónur í málsvarnarlaun og ákærði, Ragnar Hreinn, verjanda sínum, Guðmundi Ágústssyni héraðsdómslögmanni, 80.000 krónur í málsvarnarlaun. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 109/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. febrúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 16. febrúar 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu um gæsluvarðhald hafnað, til vara að honum verði gert að sæta farbanni og úrræðum samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 391/2015
Skaðabætur Líkamstjón Uppgjör Fyrirvari Endurupptaka bótaákvörðunar
Árið 2006 varð A fyrir líkamstjóni í umferðarslysi og samkvæmt örorkumati var varanlegur miski hans metinn 7 stig og varanleg örorka 7%. Á grundvelli matsins fór fram uppgjör skaðabóta árið 2011 en af hálfu A var ritað undir uppgjörið með „fyrirvara um mat á varanlegum afleiðingum.“ Á grundvelli nýs mats frá árinu 2014, þar sem varanlegur miski A var metinn 20 stig og varanleg örorka 20%, höfðaði hann mál gegn V hf. og krafðist frekari skaðabóta. Reisti hann kröfu sína á því að gerður hafði verið sérstakur fyrirvari við bótauppgjörið og kæmi því 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 „ekki til álita í máli þessu“. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skýra yrði fyrirvarann svo að A hefði með honum áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða varanleg örorka yrði vegna ófyrirséðrar breytingar meiri en talið var í matinu sem áður hafði verið lagt til grundvallar uppgjöri skaðabóta. Hefði A ekki fært fram viðhlítandi sönnur fyrir því að slíkar ófyrirséðar breytingar hefðu orðið á heilsu sinni. Þá var ekki fallist á með A að ógilda mætti uppgjörið á grundvelli ógildingarreglna samningaréttar né að hann hefði orðið fyrir tjóni af því að hafa tekið við þeim skaðabótum sem mælt hefði verið fyrir um í uppgjörinu. Var V hf. sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar11. júní 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 6.321.737krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.301.105 krónum frá 9. ágúst 2006 til 9. ágúst2007 og af 6.321.737 krónum frá þeim degi til 27. mars 2014, en til vara3.951.881 krónu með 4,5% ársvöxtum af 800.680 krónum frá 9. ágúst 2006 til 9.ágúst 2007 og af 3.951.881 krónu frá þeim degi til 27. mars 2014. Í báðumtilvikum krefst áfrýjandi þess að frá síðastnefndum degi til greiðsludags verðisér dæmdir dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikumkrefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandifallið frá kröfum á hendur B sem var aðili að málinu í héraði við hlið stefnda.Samkvæmt gögnum málsins varð áfrýjandifyrir líkamstjóni í umferðarslysi 10. ágúst 2006 og er óumdeilt að stefndi berifébótaábyrgð á því. Aðilarnir stóðu saman að því að afla frá nafngreindum lækniog hæstaréttarlögmanni örorkumats 30. nóvember 2010 vegna áfrýjanda. Þar varkomist að þeim niðurstöðum að hvorki hafi hann orðið fyrir tímabundnuatvinnutjóni af völdum slyssins né væru efni til að ákveða handa honumþjáningabætur, en varanlegur miski hans næmi 7 stigum og varanleg örorka 7%. Ágrundvelli þessa örorkumats gengu aðilarnir til uppgjörs 28. janúar 2011 ogfékk áfrýjandi samkvæmt því greiddar að meðtöldum vöxtum og kostnaði samtals 3.999.816krónur úr hendi stefnda, þar af 615.720 krónur í miskabætur og 2.757.301 krónuí bætur fyrir varanlega örorku. Í kvittun fyrir þessari greiðslu var tekið framað lögmaður, sem þar kom fram í umboði áfrýjanda, gerði „fyrirvara um mat ávaranlegum afleiðingum.“ Fyrir atbeina nýs lögmanns leitaði áfrýjandi 20.janúar 2014 einn eftir mati lögfræðings og tveggja lækna á afleiðingumlíkamstjóns síns af völdum slyssins. Í mati þeirra 5. mars sama ár var talið aðtímabundið atvinnutjón áfrýjanda hafi ekkert orðið, en hann ætti rétt tilþjáningabóta vegna veikinda án rúmlegu á tímabilinu 9. ágúst til 9. nóvember2006, varanlegur miski hans hafi orðið 20 stig og varanleg örorka 20%. Ágrundvelli þessa nýja mats krafði áfrýjandi stefnda 6. mars 2014 um frekarimiskabætur og bætur fyrir varanlega örorku en greiddar höfðu verið 28. janúar2011, 1.310.400 krónur vegna miska og 5.020.632 krónur vegna örorku, auk vaxtaog kostnaðar. Áður en stefnda gafst ráðrúm til að lýsa afstöðu sinni tilkröfunnar höfðaði áfrýjandi mál þetta 12. mars 2014 til greiðslu á samtöluframangreindra tveggja fjárhæða, 6.331.032 krónum. Fyrir Hæstarétti hefuráfrýjandi lækkað fjárhæð kröfu sinnar um miskabætur í 1.301.105 krónur og nemurþví dómkrafa hans hér fyrir dómi alls 6.321.737 krónum.Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaðadómi byggir áfrýjandi aðallega á því að fyrirvarinn, sem þáverandi lögmaðurhans gerði samkvæmt áðurnefndri kvittun fyrir greiðslu bóta, hafi tekiðgagngert til niðurstaðna matsins frá 30. nóvember 2010 um miskastig og hlutfallvaranlegrar örorku. Af þeim sökum standi uppgjörið 28. janúar 2011 því ekki ívegi að hann geti nú gert kröfu um frekari bætur. Í tengslum við þetta vartekið fram í héraðsdómsstefnu að áfrýjandi liti svo á að hvergi hafi veriðáskilið við uppgjörið að ekki yrði unnt að taka það upp á ný nema að fullnægðumskilyrðum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og kæmi það lagaákvæði því „ekkitil álita í máli þessu, nema sem lagarök fyrir varamálsástæðu“. Málsástæður,sem áfrýjandi hefur uppi til vara, lúta annars vegar að því að uppgjörið 28.janúar 2011 megi ógilda bæði eftir óskráðum reglum um rangar og brostnarforsendur og ákvæði 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga og hins vegar að hann hafi orðið fyrir tjóni af því að hafa tekiðvið þeim skaðabótum, sem mælt var fyrir um í uppgjörinu, og beri stefndiskaðabótaábyrgð á því.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður staðfest sú niðurstaða hans að framangreindur fyrirvari geti ekkitalist hafa falið annað í sér en að áfrýjandi áskildi sér rétt til að krefjastfrekari bóta ef síðar yrðu ófyrirséðar breytingar á heilsufari hans sem ylluþví að varanlegur miski hans eða varanleg örorka af völdum slyssins yrði talinmeiri en lagt var til grundvallar í uppgjörinu 28. janúar 2011, sbr. dómHæstaréttar 20. febrúar 2014 í máli nr. 576/2013. Gegn andmælum stefnda hefuráfrýjandi ekki fært fram viðhlítandi sönnur fyrir því að slíkar ófyrirséðarbreytingar hafi orðið á heilsu sinni. Þá verður fallist á með héraðsdómi aðmálsástæður, sem áfrýjandi byggir á til vara, geti ekki leitt til þeirrarniðurstöðu að aðalkrafa hans eða varakrafa verði tekin til greina. Samkvæmtþessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, A, greiði stefnda,Vátryggingafélagi Íslands hf., 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2015. Þetta mál, sem var tekið tildóms 14. janúar 2015, er höfðað af A, kt. […], […], á hendur VátryggingafélagiÍslands hf., kt. […], Ármúla 3, Reykjavík og B, kt. […], […], eiganda bif­reiðar­innar[…], til viður­kenn­ingar á neðangreindum dómkröfum og til greiðslumálskostnaðar og vaxta. Stefnandikrefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir til að greiða honum óskipt6.331.032 kr. ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.310.400 kr., frá 9. ágúst 2006 til 9.ágúst 2007, og af 6.331.032 kr. frá þeim degi til 27. mars 2014, en meðdráttarvöxtum, sam­kvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi tilgreiðslu­dags. Stefnandikrefst málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu eins og málið væri eigigjafsókn­ar­mál. Stefndu,Vátryggingafélag Íslands hf. og B, krefjast aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda. Tilvara krefjast stefndu þess að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar. Íbáðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar úr hendi hans.Málsatvik Stefnandilenti í hörðum árekstri, 9. ágúst 2006. Hann var þá farþegi í framsæti bif­reið­ar­innar[…] er henni var ekið […]. Samkvæmt lögregluskýrslu varð slysið þannig að bif­reiðinsem stefn­andi sat í stöðvaðist fyrirvaralaust á veginum þar sem vél bílsinsstöðvaðist. Bif­reið sem var ekið næst fyrir aftan sveigði frá en ökumannibifreiðarinnar […], sem var þar á eftir, tókst ekki að koma í veg fyrir slysheldur ók aftan á […]. Við áreksturinn fékk stefn­andi, sem var í bílbelti,bæði hálshnykk og höfuðáverka og eymsli í höfuð og bak sam­kvæmt lögreglu­skýrslu.Bíllinn var óökufær og dreginn af slys­stað. Stefnandi leitaði fyrst áslysadeild LSH, 20. ágúst 2006, þar sem hann hafði slæma verki vinstra megin íhálsinum, herðum og baki. Við læknis­skoðun var hann stífur og þrotinn ísjalvöðva (m. trapezius) og öllum hálsvöðvum vinstra megin, svo og stífur ogaumur í vöðvum við vinstra herðablað og hreyfigeta háls­ins var aðeins skert.Hann var greindur með hálstognun og tognun í brjósthrygg. Hann var útskrif­aðurmeð lyf­seðil fyrir bólgueyðandi lyf og ráðlagt að leita til sjúkraþjálfara.Rönt­gen­myndir voru ekki teknar. Aðrar upplýsingar liggja ekki fyrir um komurhans á slysa­deild. Áþessum tíma var stefnandi einyrki og vann við […]. Hann mun hafa verið 1-2vikur frá vinnu þar sem hann gat ekki tekið lengra leyfi. Hann var að sögnkraftminni og úthaldsminni við vinnuna. Stefnandimun hafa leitað til sjúkraþjálfara tvisvar til þrisvar en fannst það ekkertgagnast sér. Samkvæmt fram lögðu bréfi leitaði hann til hnykk­læknis (kíró­prak­tors),22. október 2007, vegna verkja í brjóstbaki með leiðni í háls og hand­legg. Með­ferðinstóð í alls 33 skipti, til 1. september 2008, og taldi lækn­ir­inn hana hafagengið vel og verki í brjóstbaki minnka. Í vottorðinu er hvorki getið ástæðukomu stefn­anda til læknisins né umferðarslyssins. Ekkiliggja fyrir frekari gögn í málinu um læknismeðferðir stefnanda vegna slyss­insen stefnandi hætti að vinna árið 2009 vegna mikilla verkja. C læknir segir í vottorði, 11.febrúar 2010, að stefnandi hafi komið til skoðunar 14. nóvember 2009. Í vott­orð­inuer lýst vinnuslysi á fingri en ekki getið annarra slysa eða metinnar örorkustefnanda. Þá er vísað til vottorðs heilsugæslu um eymsli í hálsvöðvafestu íjúlí 2000. Læknirinn hefur eftir stefn­anda að einkenni eftir slysið séu þrálátirverkir í hálsi og höfði, slen og dofi auk þung­lyndis og kvíða. Vísað er tilsamtals við stefnanda 27. janúar 2010, vegna gerðar vottorðsins, þar sem komifram að stefnandi sé mjög slæmur af verkjum í herðum og hálsi en einnig hafiþung­lyndið versnað. Haft er eftir stefnanda að verk­efnum hafi fækkað hjáhonum og hafi það einnig slæm áhrif á geðheilsuna. Læknirinn taldiorsakasamband vera á milli umferð­ar­slyssins og tognunaráverka stefn­anda endahafi stefnandi ekki kvartað yfir líkum ein­kennum fyrir slysið. Stefnandimun hafa gefið lögmanni umboð 18. júní 2008 til að annast sín mál vegnaslyssins. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., viðurkenndi bótarétt úr ábyrgð­ar­trygg­ingubifreiðarinnar […]. Með sameiginlegri matsbeiðni fóru þáverandi lög­maðurstefnanda og VÍS fram á mat D læknis og E lögmanns á afleið­ingum slyss­ins. Ímatsgerð þeirra, sem lá fyrir 30. nóvember 2010, er heilsufarssaga stefnandarakin. Þar er lýst vinnuslysi á fingri í nóvem­ber 1998 þar sem honum var metin4% örorka. Þar segir einnig að stefnandi hafi slasast á vinstra hné í bílslysien þess ekki getið hvenær það var og engin gögn eru um þetta slys í málinu.Kemur fram að F hafi metið stefnanda til 25% örorku vegna einkenna frá báðumhnjám, hálsi og herðum. Ekki er getið um ástæðu þessa mats. Meðal gagna semmats­menn öfluðu við matið er örorkumat frá Tryggingastofnun, frá F, dags. 6.október 1993, vegna slyss 5. mars 1988. Þessu slysi er ekki frekar lýst í mat­inuné er þar getið fleiri slysa sem stefnandi hafði lent í fyrir umferðarslysið íágúst 2006. Stefnduvekja athygli á fram lögðu vottorði slysadeildar um komu stefn­anda þangað, 30.apríl 1998, vegna vinnuslyss er hann datt niður 1,5 m af vinnu­palli og rakbakið í. Þar hafi hann verið greindur með mar á neðanverðu baki og mjaðma­grinden ekki brot og var hann útskrifaður og ráðlögð bólgueyðandi með­ferð. Í mats­gerðer þessa slyss stefnanda ekki getið. Matsmennhafa eftir stefnanda að hann hafi haft þung­lyndis­einkenni og kvíða­röskun í3-4 ár og taki lyf við því eftir þörfum. Þá geta þeir […] sem hann sótti umtveimur árum áður. Í matsgerðinni segir að við skoðun komi fram að stigun áþung­lyndi sam­kvæmt MADRS gæfi 25 stig. Það sé þunglyndi þar sem þörf er ályfja- og samtals­með­ferð og voru þung­lyndis­ein­kenni áberandi. Matsmennhafa eftir stefn­anda að hann hafi verki í hálsi, leiðniverk niður íbrjótshrygg og út í herðar og hnakka, auk þess sem þunglyndi hafi versnað. Þáeigi hann erfitt með að beygja sig, bogra og vinna upp fyrir sig, einnig aðbera þungt og hann þreytist fljótt við vinnu. Matsmennvísa einnig til vottorðs G 8. september 2008, um að stefnandi hafi haft verki íhálsi frá 2000 en ekki sé saga um langvinn stoð­kerfis­ein­kenni. Ímatsgerð 30. nóvember 2010 segir að stefnandi hafi síð­ustu árin fyrir umferð­ar­slysiðunnið við eigin rekstur við […]. Eftir slysið hafi hann ekki ráðið við fullanvinnudag. Ástandið hafi verið nán­ast óbreytt frá 2007, lítið um verkefni oghann sé eini starfsmaður fyrir­tæk­is­ins og í raun atvinnu­laus. Þá er hafteftir stefnanda að hann stefni á að halda eigin rekstri áfram en ekki fara tilstarfa sem launþegi. Matsmenntöldu orsakasamband milli einkenna stefnanda og umferðarslyssins enda meirilíkur en minni fyrir því að hluti einkenna stefnanda yrði rakinn til þess. Þátöldu þeir heilsu­far hans orðið stöðugt 9. nóvember 2006. Matsmenn töldu tíma­bundnaóvinnu­færni enga og heldur ekki þjáningatímabil. Þeir töldu varanlegan miska 7stig og var þá litið til þess að fyrri stoðkerfiseinkenni vegna afleiðingaháls- og brjóst­hryggjar­togn­unar hefðu versnað. Hafðar voru til hliðsjónarmiskatöflur örorku­nefndar. Ekki verður séð að tekið hafi verið tillit tilþunglyndis stefnanda við end­an­legt mat. Var­an­leg örorka var metin 7% þarsem telja yrði starfsmöguleika hans skerta sem og almennt starfs­úthald, sér­stak­legavið líkamlega krefjandi störf. Íkjölfar matsins var gengið til uppgjörs bóta 28. janúar 2011, og var viðútreikn­ing þeirra byggt á niðurstöðum matsins. Tryggingafélagið greiddistefnanda sam­tals 3.999.816 kr. Þáverandi lögmaður hans, sem annaðist sam­skiptivið VÍS fyrir hans hönd, gekk frá uppgjöri og tók við bótum með svohljóðandifyrir­vara um mat á var­an­legum afleiðingum: „Lögmaður gerir fyrir­vara um matá var­an­legum afleið­ingum.“ Stefndugeta þess að í gögnum málsins séu ýmsar upplýsingar um læknis­heim­sóknir ogmeð­ferðir stefn­anda vegna ýmissa kvilla sem ekki tengist umferðar­slys­inu ogberi þau meðal annars um óvinnu­færni hans. Þótt þessi gögn tengist ekki umferð­ar­slys­inutelja stefndu rétt að vekja athygli á því að samkvæmt vottorðum hafi stefn­andiverið óvinnu­fær tíma­bilið 12. nóvember 1997 til 20. apríl 1999 ýmist vegnaumferð­ar­slyss eða sjúk­dóms. Enn fremur komi fram í einu af fram lögðumvottorðum að stefn­andi hafi verið óvinnu­fær vegna sjúkdóms frá september tiláramóta 2010. Auk þess segi í umsókn heilsu­gæslunnar fyrir hönd stefnanda tilSjúkratrygginga Íslands, 25. júní 2012, um lyfja­skír­teini vegna viðvarandi(krónísks) sjúkdóms, að stefnandi eigi í erfið­leikum með […] og vilji fara áörorku vegna þess. Hbæklunarlæknir vann nýtt mat á varanlegri örorku stefn­anda 25. júní 2012, aðbeiðni I, löggilts vátryggingamiðlara, vegna starfs­örorku­trygg­ingar J. Þarkemur fram að stefnandi hafi sagt H, að hann fyndi alltaf fyrir afleiðingumslyss­ins með verkjum í hálsi og mjóbaki. Verstur væri hann í hálsinum, verkinnleiddi upp í höfuð, út í báðar herðar og niður brjóst­bakið. Einnig væru verkirí mjóbaki. Niður­staða H eftir skoðun var sú, að stefn­andi hefði í umrædduslysi tognað í hálsi og niður í brjósthrygg. Hann mat óvinnu­færni stefnandatil […] 50%. Stefnandiveitti núverandi lögmanni sínum umboð 19. október 2012, til þess að krefja VÍSum viðbótarbætur vegna umferðarslyssins og var umboð fyrri lög­manns fellt úrgildi samhliða. Nýilögmaðurinn sendi stefnanda til K geðlæknis þar sem svars var óskað við þvíhvort þunglyndi, sem stefnandi hefði glímt við, væri afleið­ing af umferð­ar­slysinuog hefði valdið því að stefnandi hefði ekki getað unnið að iðn sinni. Mats­viðtalfór fram 19. janúar 2013. Haft er eftir stefnanda að hann hafi fengið kvíða­kastum tveimur mán­uðum eftir slysið og í fram­haldi af því sótt á hann þung­lyndis­ein­kenni.Það hafi leitt til að hann flosn­aði upp úr vinnu. Einkennin hafi síðan veriðtil staðar og heldur ágerst þrátt fyrir breyti­lega lyfja­með­ferð viðþunglyndinu. Fram kemur að engin fyrri saga sé um þung­lyndi og kvíða hjástefnanda. Stefnandi hafi verið […]. Stefn­andi skoraði 22 stig á Beck´smælikvarða fyrir þunglyndi og 15 stig fyrir kvíða, sem staðfesti þung­lyndis­greininguna.Niður­staða læknisins var því sú, að kvíða- og þung­lyndis­ein­kenni stefn­andaværu afleið­ingar slyssins og mikil­vægt væri að þau yrðu metin með þegar fyrir­huguðmatsgerð færi fram. Lskoðaði stefnanda og taldi að ekki væri hægt að bæta ástand hans með frekarilæknis­aðgerðum og taldi jafnframt að ekki væri að vænta frekari bata. Framkemur í vott­orð­inu 16. mars 2013, að frá 2009 hafi stefnandi verið óvinnu­færog haft verki sem leiði út í handleggi og í bakið. Hann taki Ibufen og Para­ceta­mol.Stefn­andi vakni á nótt­unni vegna verkja og sofi illa. Hann geti ekki unniðvið […] og eigi stundum í erfið­leikum með að aka og sé óvinnufær til flestssem teljist lík­am­legt. Sjúkra­þjálfun, nála­stungur og tímar hjá hnykklæknihafi dugað lítið. Enn fremur kemur fram að stefn­andi líði af þunglyndi eftirslysið og kvíði hafi komið í kjöl­farið. Hann hafi verið utan við sig og hafiátt erfitt með að ein­beita sér, verið mátt­laus og haft doða. Hann hafiofvirknieinkenni og gleymi því fljót­lega hvað hann ætli að gera. Þá hafisjónin versnað um heilan á tveimur árum. Aðauki fór stefnandi að undirlagi lögmanns síns til M heila- og taugaskurðlæknis.Í læknisvottorði hans, 30. apríl 2013, kemur fram að stefn­andi hafi hlotiðslæma tognun í háls- og brjósthrygg í umferð­ar­slysinu. Hann hafi frá þeimtíma daglega haft umtals­verð tognun­ar­ein­kenni, með leiðni upp í höfuð, út íherðar. Í kjölfar slyssins hafi þróast kvíði og þung­lyndi. Verkir og þung­lyndikrefðust stöð­ugrar lyfjameðferðar, en önnur með­ferð eins og sjúkra­þjálfun oghnykk­ingar hafi ekki fært honum varanlegan bata. Sem svar við spurningu umframtíð­ar­horfur segir M að ástand eftir stoð­kerfis­skaða sé viðvarandi ogekki að vænta neins bata. Kvíði og þunglyndi þyrfti mark­viss­ari þjálfun. Meðbeiðnum 10. og 20. janúar 2014 fór stefnandi einhliða fram á mat þriggja mats­manna,N lögfræðings, O bækl­un­ar­læknis og P, geð- og embættislæknis. Hann bað þá aðmeta að nýju and­legar og líkamlegar afleiðingar slyss­ins 9. ágúst 2006,samkvæmt ákvæðum skaða­bóta­laga nr. 50/1993. Ímatsgerð þeirra, 5. mars 2014, er vísað til vottorða lækna sem stefnandi hafðileitað til, bæði fyrr og síðar, og einnig fyrri matsgerðar frá 2010, um fyrraheilsufar, persónu­sögu og afleið­ingar umferðarslyssins. Umnúverandi einkenni hafa matsmenn eftir stefnanda að hann sé almennt lélegur tilheilsu og þunglyndið sé mjög truflandi. Hann hafi alltaf verki milli herða­blaða,upp í hnakka og hnakkagróf og síðan upp í höfuð með stingjum, segist verastirður í hálsi og hnakka. Þá séu stundum verkir í mjóbaki. Svefn sé mis­jafn,skamm­tíma­minni lélegt og einbeiting en langtímaminni í lagi. Kvíði hafi gertvart við sig um tveimur mánuðum eftir slysið, hann hafi leitað aðstoðar árið2007 eða 2008 hjá heim­ilis­lækni en 2009/2010 hafi þetta snarversnað. Hannhugsi ekki mikið um slysið og umferð trufli hann ekki. Ísamantekt og niðurstöðu matsmanna segir að saga stefnanda sé nokkuð flókinvegna fyrri sögu en hann hafi verið metinn til örorku vegna hennar. Ætla verðiað heilsu­tjón hans vegna tognunar nú í hálsi og brjósthrygg sé að mestu leytivegna áverk­ans við umferðarslysið 9. ágúst 2006. Matsmenn taka fram aðstefnandi eigi sögu um […] og að til­hneig­ing til þung­lyndis og kvíða sé velþekkt afleiðing hans. Þar sem engum gögnum sé til að dreifa sem greini á milliþessara þátta hjá stefn­anda verði að áætla hluta sem verði rakinn til slyssinsog hluta sem verði rakinn til annars. Mats­menn taka einnig fram að líta verðitil þess að stefnandi hafi ein­göngu að hluta leitað sér með­ferðar vegna geð­ein­kenna. Niðurstaðamatsmanna er að heilsufar stefnanda hafi verið stöðugt 9. ágúst 2007. Tímabilóvinnufærni sé ekkert enda engin læknisfræðileg gögn í málinu sem stað­festióvinnufærni hans. Veikindatímabil töldu matsmenn vera frá slysdegi til 9. nóv­em­ber2006, án rúmlegu. Því til stuðnings vísa matsmenn til þess að samkvæmt lækna­bréfislysa­deildar hafi stefnandi haft veruleg tognunareinkenni frá hálsi og brjóst­hrygg. Matsmennmátu varanlegan miska stefnanda 20 stig. Sú niðurstaða byggðist á því að tognuná hálsi og brjósthrygg yrði að mestu rakin til umferðarslyssins. Hann hafiverulega verki og hreyfiskerðingu, bæði í hálsi og brjósthrygg, sem samkvæmtmiska­töflum nemi á bilinu 13-16 stigum. Matsmenn töldu miska vegna þessara áverkahæfi­lega metinn 12 stig og var þá tekið tillit til fyrri áverkasögu. Matsmenntöldu geðeinkenni einnig gefa miska en ekki væri við íslenskar miska­töflur aðstyðjast um það en danskar töflur gefi 15 stig vegna langvinns meðal­alvar­legsþunglyndis. Matsmenn töldu sögu stefnanda sýna að þunglyndið yrði ekki ein­göngurakið til slyssins og að hæfilegt væri að miski vegna þess væri 8 stig. Var viðþað einnig tekið tillit til þess að þunglyndi var eingöngu meðhöndlað að hluta.Mats­menn mátu varanlega örorku stefnanda, vegna áverka sem hann hlaut í umferð­ar­slys­inu,20%. Stefndutelja ljóst af matsgerð að aðferð matsmannanna þriggja, við mat á var­an­legumafleiðingum slyssins fyrir stefnanda, sé sú sama og notuð var í sam­eigin­legumati málsaðila í nóvember 2010, þ.e. að bera saman tvær atburða­rásir atvinnu­þátt­töku,þ.e. annars vegar ef stefnandi hefði ekki lent í slys­inu og hins vegar aðteknu til­liti til slyss­ins. Matsmenn telji að stefnandi muni eiga erfitt meðað vinna líkamlega krefj­andi störf eins og þau sem hann vann áður. Starfs­getahans til þess hafi því skerst og einnig úthald. Þá kunni að vera erfitt fyrirhann að fá starf við hæfi þar sem sam­keppn­is­staða hans á vinnumarkaði hafiversnað og einnig geti aldur spilað þar inn í. Matsmennvoru beðnir að leggja mat á hvort heilsufar stefnanda hefði versnað fránóvember 2010. Um það segja matsmenn að hreyfiskerðing í hálsi hafi aukist aðþví leyti sem hægt sé að bera saman athuganir á því. Þá séu meiri einkenniverkja- og hreyfi­skerðingar í brjóst­hrygg. Einnig segja matsmenn að þung­lyndis­ein­kennihafi 2010 verið meðal-alvarleg og séu það enn í dag. Matsmenn töldu líkur á þvíað hluti af þung­lyndi og kvíða stefnanda yrði rakinn til fyrri sjúkrasögu oghluti yrði rakinn til slyss­ins. Var­an­legur heildarmiski stefnanda varmetinn, að teknu tilliti til fyrra heilsu­fars, til 20 stiga og varanleg örorkaað álitum metin 20%. Stefnduárétta að þar sem mats­mennirnir hafi ekki verið dómkvaddir til starf­ans sémat þeirra ekki yfirmat á mati gerðu 30. nóvember 2010, og sem uppgjörið byggiá, heldur hlið­stætt mat sem skoða verði sem nýtt mat á einkennum umferðar­slyss­ins. Stefnandikrafði VÍS um bætur, 6. mars 2014, vegna viðbótar­miska og við­bótarvaranlegrar örorku, í samræmi við niðurstöðu matsgerðar í mars 2014. Svars varkraf­ist í síðasta lagi eftir 14 daga eða 20. mars 2014. Áður en VÍS gæf­istfæri á að taka afstöðu til fram kominnar kröfu var stefna birt félag­inu 12.mars 2014.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir kröfu sína aðallega á því, að í tjónskvittun, sem þáverandi lög­maðurhans samþykkti, 28. janúar 2011, sé lögmætur fyrirvari um mat á var­an­legumafleið­ingum slyssins 9. ágúst 2006. Nú liggi fyrir ný sönnunargögn um afleið­ingarþess, svo sem vottorð frá geðlækni og nýtt sérfræðimat, þar sem fram komi aðmiski og örorka séu verulega hærri en talið hafi verið í upphaflegu mati. Þvísé ljóst að var­an­legar afleið­ingar umferðarslyssins, 9. ágúst 2006, séumeiri, en áður hafði verið metið á grund­velli takmarkaðra læknisfræðilegragagna. Í sérfræði­mats­gerð 5. mars 2014 sé var­an­legur miski talinn 20 stigog varanleg örorka 20%. Stefndi, B, hafiátt bifreiðina […], sem var ekið á þá bifreið sem stefn­andi var farþegi í, íumrætt sinn. Bifreiðin […] hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgð­ar­trygg­inguhjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Það sé ágreiningslaust að öku­maðurbif­reið­ar­innar […] beri ábyrgð á þessu óhappi. Grundvöllur bóta­skyldu séóumdeildur, enda hafi stefndu viðurkennt bótaábyrgð á slysinu og hið stefndafélag greitt stefnanda bætur. Samkvæmttjónskvittun vegna fullnaðaruppgjörs 28. janúar 2011, hafi hið stefndatryggingafélag greitt stefnanda 3.999.816 kr. Starfsmaður félagsins ann­ars vegarog þáverandi lögmaður stefn­anda hins vegar hafi ritað undir skjalið. Á tjóns­kvitt­uninahafi sá síðarnefndi sett skýran og ótví­ræðan fyrirvara um mat á varan­legumafleið­ingum slyssins. Hvergi komi fram, hvorki á því skjali sem nefnist full­nað­ar­upp­gjörné sjálfri tjónskvittuninni, að endur­upp­taka komi ekki til álita nemaskilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu uppfyllt. Stefnandi byggi á þvíað 11. grein skaða­bóta­laga komi ekki til álita í þessu máli, nema sem laga­rökfyrir varamálsástæðu stefn­anda. Það sem skipti máli sé, að þáverandi lögmaðurstefn­anda hafi efast um að rétt hafi verið metið og því gert fyrirvara við matá afleið­ingum slyssins, það er fyrir­vara við þá mats­gerð sem var grundvöllurþess bóta­upp­gjörs sem fram hafi farið. Ágreiningurmálsins snúist um þá viðbótarfjárhæð, sem stefndu beri að greiða skv. 4. og 5.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 fyrir varanlegan miska og varanlega örorku stefn­andasamkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar frá 5. mars 2014. Matsgerðinni hafi ekkiverið mótmælt með rökum og ekki verið hnekkt. Því beri að leggja hana til grund­vallardómi í málinu, enda séu afleiðingar slyssins verulega meiri og aðrar en gerthafi verið ráð fyrir, þegar gengið var til bótauppgjörs 28. janúar 2011.Lögmaður stefn­anda hafi sett skýran fyrirvara um frekari bætur en þá voruinntar af hendi. Almenn skilyrði fjármunaréttar, kröfu- og samningaréttar séuþví fyrir því að bóta­ákvörðun hins stefnda tryggingafélags verðiendurupptekin. Stefnandibyggi á því að hann hafi fyrst fengið það staðfest, þegar hann leitaði til Kgeðlæknis, í janúar 2013, að hann bæri andlegar afleiðingar vegna umferð­ar­slyssins.Þá loks hafi sérfræðingur í geð­lækningum staðfest þessar afleiðingar slyss­insí skilningi 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og stefnandi þá fyrst átt þesskost að leita fulln­ustu kröfunnar, sbr. dóma Hæsta­réttar í málum nr.615/2007, nr. 661/2007, nr. 259/2008 og nr. 536/2008. Niðurstaða þessara dómasé að fyrn­ing­ar­frestur bótakröfu vegna líkams­tjóns hefjist ekki fyrr entjón­þoli geri sér grein fyrir að áverkar eftir slys séu var­an­legir, en áþeim tíma eigi tjón­þoli þess fyrst kost að leita fulln­ustu kröfu sinnar, sbr.99. gr. umferðarlaga. Í ofangreindum dómum sé miðað við komu tjónþola til bækl­unar-eða tauga­læknis, sem greini varanlegan áverka. Stefnandi byggi á að sama gildium sér­fræð­ing í geð­lækn­ingum. Krafa stefnandasé grundvölluð á sérfræðimatsgerð P geð­læknis, O bæklunarlæknis og N lög­fræð­ings,frá 5. mars 2014. Stefnandi krefjist 13 miskastiga til viðbótar og 13% varan­legrarörorku til viðbótar því sem honum hafi áður verið greitt. Útreikningurbótakröfunnar sé í kröfubréfi, dags. 6. mars 2014, en krafan sundurliðist svo:Miskabætur0.080.000 x 13 stig.310.400 kr.Bætur fyrir varanlega örorku4.656.581 x 8,459 x 13% 5.020.632 kr.Samt. krafa án lög­m.­kostn. og vaxta6.331.032 kr. Stefnandibyggi á því að upphaflegt mat hafi verið svokallað sameiginlegt mat, sem sé íandstöðu við 10. gr. skaðabótalaga, sbr. 9. gr. laga nr. 37/1999. Í greinar­gerðmeð 9. gr. laga nr. 37/1999 segi að sérfræðilegt mat, sem annar máls­aðilaafli, geti tjón­þoli eða sá sem sé krafinn bóta borið undir örorkunefnd. Meðþessu hafi hlut­verk örorku­nefndar breyst og hún verði fyrst og fremstmatsaðili á síðari stigi. Einnig komi fram að frá þeirri aðalreglu aðörorkunefnd fjalli ekki um mál á fyrsta stigi sé gerð sú und­an­tekning aðmálsaðilar geti sameiginlega óskað álits örorku­nefndar um ákvörðun örorku-og/eða miskastigs, án þess að áður liggi fyrir sérfræði­legt álit. Stefnandibyggi á því að sérfræðimatsgerð hans hafi verið sótt í samræmi við efni 10. gr.skaðabótalaga, með áorðnum breytingum og matsgerðinni hafi ekki verið hnekkt. Ísamræmi við þetta byggi stefnandi á að fyrri mats­gerð­inni, sem stefnandi ogtrygg­ingafélagið hafi beðið sam­eigin­lega um, hafi verið hnekkt meðsérfræðimatsgerð dags. 5. mars 2014, auk nýlegra vott­orða frá bækl­unar-,tauga- og geðlæknum. Stefn­andi vísar þessu til stuðn­ings einnig til almennrasönn­un­ar­reglna og hins frjálsa mats dóm­ara. Verði ekkifallist á ofangreindar málsástæður stefnanda til grundvallar bóta­kröfum hans,byggi hann á almennum reglum fjármunaréttar um rangar og brostnar forsendur. Séekki fallist á ofangreindar málsástæður, verði að álykta sem svo, að mats­gerðinfrá 30. nóvember 2010, hafi ekki verið nægilega vel unnin og þar með röng, envið því hafi stefnandi ekki mátt búast. Ekki verði með sanngirni byggt á þvígagn­vart stefnanda, sem neytanda, að hann verði að hlíta fyrra matinu, þótt íljós verði leitt með nýju mati að honum hafi ekki versnað frá því fyrra matiðvar gert. Í því efni nægi sá fyrirvari sem gerður hafi verið. Þáverði enn fremur að ætla, að ekki hafi verið gætt réttra matssjónarmiða sam­kvæmt5. grein skaðabótalaga, ekki sé ljóst hvernig matsmenn meti varanlega lækn­is­fræði­legaörorku, þar sem áverkarnir séu ekki færðir undir þá liði íslensku miska­tafln­anna,sem mæli varanlegan miska. Í matsgerðinni komi því ekki fram hvernig svo­kall­aðurmiski sé metinn og hvort andlegar afleiðingar stefnanda eftir slysið séu þarmetnar til stiga, það er hvort upplifanir hans á slysinu séu þar teknar með íreikning­inn, sem og þung­lynd­is­afleiðingar umferðarslyssins. Stefnandi byggiá því að sú ákvörðun hans að taka við bótunum, hafi grundvallast á því, aðfyrri matsgerð hafi verið rétt og löglega gerð. Hann hafi mátt treysta því,eins og áður segi. Hafi svo ekki verið, geti stefnandi byggt á því, aðsamningur hans um endanlegar bætur sé ógildan­legur á grund­velli reglna fjár­muna­réttarum rangar og brostnar forsendur. Í því efni byggi stefn­andi einnig á þvíinntaki 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda lög­gern­inga,með síðari breytingum, að óheið­ar­legt sé, að hið stefnda félag byggi á hinnifyrri matsgerð, reynist hún röng í veru­legum atriðum. Við mat á því hvortmatsgerðinni sé áfátt verði að horfa til þess, að annar þeirra matsmanna semvann fyrri matsgerðina, D bæklun­ar­læknir, hafi verið trúnaðarlæknir Vátrygg­inga­félagsÍslands hf. og gætt hags­muna félags­ins í slysa­málum, þegar matið fór fram,en stefn­andi hefði aldrei sam­þykkt D sem mats­mann, hefði hann vitað um stöðuhans. Þá hafi E verið fyrr­ver­andi starfs­maður VÍS og því rétt­mætt að efasteinnig um hlut­leysi hans, við gerð mats­ins. Varamálsástæðurstefnanda séu því þær, verði ekki fallist á fyrri málsástæðu um skýranfyrirvara, að fyrirliggjandi uppgjör sé ógilt á grundvelli ógildingarreglnasamn­inga­réttar og fjármunaréttar og í öðru lagi, að stefnandi hafi orðiðfyrir tjóni, með því að taka við þeim skaðabótum, sem honum hafi veriðgreiddar. Eigi hið stefnda félag meðal annarra sök á tjóni hans. Þá hafistefnandi einnig þjáðst af þunglyndi á þeim tíma er hann tók við fjárhæðum ágrundvelli hinnar upp­haf­legu matsgerðar, eins og fram komi í fyrrimatsgerðinni og ekki verið í stakk búinn til að játa einu né neinu. Það getiekki haft nein áhrif að stefnandi hafi notið aðstoðar lög­manns, sem eigi þáeinnig sök á tjóni stefn­anda samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar. Stefnandibyggi í því efni á þeirri reglu skaðabótaréttar, að þegar tjónvaldar séu fleirien einn, þurfi tjón­þoli ekki að stefna öllum sem sök eigi á tjóni, heldur getibeint skaða­bóta­kröfu sinni að einum þeirra. Stefnandibendir á í þessu sambandi að framkvæmdin sé sú, hjá hinu stefnda trygg­ingar­félagi,að trúnaðarlæknir félagsins mæti á fundi með starfsmönnum tjóna­deildar og fariyfir þær matsgerðir sem félaginu berist og kröfur á hendur því eru byggðar.Meti trúnaðarlæknir það svo að eitthvert mat, sem kröfur eru byggðar á, sé ekkinægilega traust ráðleggi hann félaginu að biðja um mat dóm­kvaddra mats­mannaeða vísa matinu til örorkunefndar. Stefnandi byggi á því að óheiðar­legt hafiverið af félag­inu að láta slíkan ráðgjafa þess standa að mats­gerð­inni oghafi félagið með því sýnt af sér sök og beri einnig ábyrgð á gerðum trúnaðar­lækn­is­ins,vegna náinna tengsla félagsins og læknisins. Hið stefnda félag hafi því ekkigætt hags­muna stefn­anda eins og félaginu hafi borið að gera samkvæmtgrunnreglum vátrygg­inga­réttar, sbr. t.d. 1. gr. laga nr. 56/2010 um starfsemivátryggingafélaga. Til grund­vallar þessari máls­ástæðu vísar stefnandi einnigtil 1. gr. laga nr. 74/1997 um rétt­indi sjúkl­inga, sem og til meg­in­reglnalaga nr. 34/2012 um heilbrigðisstarfsmenn og laga um lögmenn. Þá vísar stefn­andií þessu sam­hengi til 31. gr. laga nr. 7/1936, um samn­ings­gerð, umboð ogógilda lög­gern­inga, með síðari breyt­ingum. Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til þeirra lagareglna sem þegar hafaverið tilgreindar, til bótakafla umferðarlaga nr. 50/1987, til skaðabótalaganr. 50/1993 með síðari breytingum, sem og til almennra reglna kröfu- ogsamningaréttar (fjár­muna­réttar) um gildi fyrirvara og réttaráhrifa þeirra. Umútreikning bóta­kröfu vísar stefn­andi til skaðabótalaga nr. 50/1993, eins ogþau voru á slys­degi. Um bóta­rétt og aðild málsins vísar stefnandi til XIII.kafla umferðarlaga nr. 50/1987. Kröfu sína um drátt­ar­vexti reisir hann áákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verð­trygg­ingu.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndivekur athygli á því að í stefnu sé sagt að málið sé höfðað til viður­kenn­ingará tilteknum dómkröfum. Þrátt fyrir þetta krefjist stefnandi þess að stefndugreiði honum tiltekna fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum. Stefndu telja þessafram­setn­ingu dómkrafna ekki samrýmast þeirri reglu d-liðar 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að dómkrafa sé annað hvort fjárhæð kröfuí krónum eða án fjár­hæðar og þá til viðurkenningar. Þessu til viðbótartilgreini stefnandi engar forsendur fyrir því að málið sé höfðað semviðurkenningarmál og það rökstutt, sbr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu teljaþetta slíkan formgalla á efni stefnu að það kunni að leiða til vís­unar málsinsfrá dómi án kröfu. Stefndumótmæla alfarið öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Stefndu byggja kröfusína um sýknu á því að stefnandi eigi ekki lögvarinn rétt til frekari bóta,vegna þess umferðarslyss sem þetta mál snýst um, en þegar hafi verið greiddarmeð bóta­upp­gjöri Vátryggingafélags Íslands hf., 28. janúar 2011. Stefnandihafi ekki orðið fyrir frek­ara tjóni sem stefndu verði gert að bera ábyrgð ágagnvart honum og bæta með greiðslu úr lögbundinni ábyrgðartryggingubifreiðarinnar […]. Samkvæmtreglum um sönnun og sönnunarbyrði hvíli á herðum stefnanda sönn­un­ar­byrðinfyrir því að hann eigi rétt til frekari bóta. Það hvíli á honum að sanna aðheimilt sé að lögum að taka upp á ný bótauppgjör sem þegar hafi farið fram,hvort sem það sé fyrir fyrirvarann sem var gerður, á grundvelli almennra reglnafjár­muna­réttar um brostnar og rangar forsendur, á grundvelli skilyrða 11. gr.skaðabóta­laga nr. 50/1993 eða af öðrum ástæðum. Jafnframthvíli á stefnanda að sanna að afleiðingar umferðarslyssins hafi verið aðrar ogmeiri en þær sem metnar voru með matsgerð D, 30. nóvem­ber 2010, og lagðar vorutil grundvallar við bótauppgjörið. Sýknukrafastefndu byggir nánar á eftirfarandi málsástæðum.Allar frekaribótakröfur stefnanda eru fyrndar samkvæmt fjögurra ára fyrn­ingar­reglu 99. gr.umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndubyggja sýknukröfu sína á því að óháð því hvort endurupptaka sé heimil leiðifyrningarákvæði 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 til þess að bóta­krafa stefn­andahafi, áður en þetta mál var höfðað, verið fallin niður fyrir fyrn­ingu. Stefndutaka fram að hvorki bótauppgjör né fyrirvari rjúfi fyrningu. Bótakrafastefnanda sé reist á bótareglum laga nr. 50/1987 og því fari um fyrn­ingu eftirfjög­urra ára fyrningareglu 99. gr. þeirra. Tvö skilyrði séu fyrir upp­hafs­tímafjög­urra ára fyrningarfrestsins. Annars vegar verði tjónþoli að hafa fengið vitn­eskju um kröfuna oghins vegar verði það tímamark að vera komið að hann eigi þess fyrst kost að leita fullnustu kröfunnar. Bæði þessiskilyrði verði að vera uppfyllt. Stefndutelji dómvenju fyrir því að beita skuli hlutlægum mælikvarða á það hvenærtjónþoli megi gera sér grein fyrir kröfu sinni og geti leitað fullnustu hennar.Hér verði að horfa til þess hvenær tjónþola hafi fyrst gefist færi á að hefjasthanda en ekki hvenær hann hafi ákveðið það. Annað viðmið þýddi að tjónþoli réðiþví í raun sjálfur hvenær fyrningarfresturinn hæfist og ákvæði þannig upphaffrests­ins. Það geti vita­skuld ekki staðist þegar litið sé til þess aðfjögurra ára fyrningarreglan sé, eins og aðrar fyrningarreglur, sett í þágugreiðanda og almannahagsmuna en ekki í þágu kröfu­hafa. Stefnandibyggi á því að hann hafi fyrst fengið vitneskju í skilningi 99. gr. laga nr.50/1987 um andlegar afleiðingar slyssins, í janúar 2013, eftir að hann leitaðitil K geðlæknis. Fyrningarfrestur 99. gr. hafi því fyrst geta hafist þá. Þessuhafna stefndu alfarið sem röngu og ósönnuðu. Stefndubenda á að þunglyndiseinkenni stefnanda hafi legið fyrir þegar við fyrra matiðog stefnandi hafi því haft vitneskju um þau einkenni sem afleiðingu slyss­insfrá upp­hafi. Þá segi ekkert um það í matsgerð D, 30. nóvember 2010, að ekkihafi verið tekið tillit til and­legra einkenna eins og matmennirnir P og Ohaldi fram í mati 5. mars 2014 enda rök­styðji þeir þá full­yrð­ingu ekki. Íbáðum matsgerðum meti matsmenn sömu einkenni og helg­ist mis­munur ániðurstöðum ein­göngu af því að matsmenn leggi mismunandi mat á sömu áverka ogeinkenni. Stefndubyggja á því að miða beri upphaf fjögurra ára fyrningarfrests 99. gr. laga nr.50/1987 við það tímamark þegar matsmenn töldu stöðugleika hafa verið náð en íhvorugu matinu hafi matsmenn verið beðnir að leggja mat á það hvenær tíma­bærthefði verið að meta afleiðingar slyssins. Eigiað miða upphaf fyrningar við eitthvað annað, síðara tímamark, eftir að tjón­þolaverði ljóst að hann hafi hlotið varanlegar líkamlegar afleiðingar af slysi, sénauð­syn­legt að sýna fram á aukin og/eða ný einkenni vegna slyssins. Það verðiað liggja fyrir að líkamlegt ástand tjónþola hafi breyst frá því sem áður varmetið, vegna auk­inna og/eða nýrra einkenna sem ekki voru til staðar áður. Stefndubyggja á því að svo sé ekki í tilviki stefnanda enda ljóst af fyrir­liggj­andimatsgerðum að einkenni stefnanda sem þar séu metin séu í meginatriðum þau sömu.Í þeirri matsgerð sem stefnandi leggi til grundvallar stefnukröfum byggi mats­mennekki á neinu nýju, hvorki nýjum einkennum né auknum einkennum þeirra fyrri. Ímati 30. nóvember 2010 sé heilsufar stefnanda talið stöðugt 9. nóvem­ber 2006.Miðað við það hafi fyrningarfrestur runnið út í árslok 2010 eða löngu áður enþetta mál var höfðað. Sama eigi við sé miðað við matsgerðina 5. mars 2014. Stöð­ug­leikasé þar talið náð 9. ágúst 2007 og miðað við það hafi fyrningarfresti lokið íárs­lok 2011, sem sé sömu­leiðis löngu fyrir málshöfðunina. Verðiekki fallist á framangreint byggja stefndu á því að miða beri upphaf fjög­urraára fyrningarfrests 99. gr. laga nr. 50/1987 við það tímamark þegar stefnandileit­aði sér fyrst lög­manns­aðstoðar sem ætla má að hafi verið í því skyni aðgæta hags­muna hans við bóta­kröfu og eftirfarandi uppgjör. Eftirþví sem segi í matsgerðinni, 30. nóvember 2010, hafi stefn­andi veitt fyrri lög­mannisínum umboð, 18. júní 2008. Stefndu telja ekki annað koma til álita en að stefn­andihafi á þeim tíma haft fulla vitneskju um tjón sitt og á því tímamarki átt þesskost að leita fulln­ustu þess í skilningi 99. gr. Fyrningarfresti hafi sam­kvæmtþessu lokið í árslok 2012, eða áður en þetta mál var höfðað. Stefnduhafna því að þeir dómar sem stefnandi vísi til í stefnu eigi við enda atvik íþeim málum allt önnur. Fyrirvarinn viðbótauppgjörið veitir ekki heimild til endurupptöku og skilyrði 11. gr. skaða­bóta­lagafyrir endurupptöku ekki uppfyllt Stefndubyggja sýknukröfu sína á því að sá fyrirvari sem gerður var við bóta­upp­gjöriðleiði ekki til þess að endurupptaka þess sé heimil, án þess að skil­yrði 11.gr. skaða­bótalaga nr. 50/1993 séu uppfyllt, en fyrirvarinn hljóði svo: Lög­maður gerir fyrir­vara um mat ávaranlegum afleiðingum. Fyrirvarinnsé almennur og stefnandi skýri ekki hvernig beri að skýra hann. Hins vegar sédóm­venja fyrir því að skýra beri fyrirvara á þann veg að áskilinn sé rétturtil frekari bóta, verði varanlegar afleiðingar meiri en talið var í því matisem lagt var til grund­vallar, vegna síðari breytinga. Stefndu vísa hér tilskýrs fordæmis Hæsta­réttar í dómi réttarins í máli nr. 576/2013. Íalmennum fyrirvara, eins og þeim sem var gerður við uppgjörið á tjóns­kvittun,28. janúar 2011, felist ekki áskilnaður um endurupptöku reynist mat, sem upp­gjörer reist á, vera rangt. Í því tilviki þurfi fyrirvarinn að vera mun skýrari umþað sem honum sé ætlað að taka til. Sé fyrirvari almennur komi endurupptaka ein­göngutil álita séu skil­yrði 11. gr. skaðabótalaga jafnframt uppfyllt. Annað væri íhæsta máta óeðli­legt þar sem þá væri hægt að komast fram hjá lagaskilyrðumendur­upp­töku með því einu að gera almennan fyrirvara við sérhvertbótauppgjör. Stefndubyggja á því að heimild til endurupptöku verði ekki byggð á 11. gr. skaða­bóta­lagaþar sem skilyrði ákvæðisins séu ekki uppfyllt. Fyrir það fyrsta sé hvorkireifað né rökstutt í stefnu á hvern hátt skilyrði ákvæð­is­ins séu uppfyllt enstefnandi vísi til ákvæðisins sem lagaraka fyrir vara­máls­ástæðu fyrirendurupptöku. Því megi segja að þessi málsástæða sé vanreifuð og eigi því aðvísa henni frá án kröfu. Íannan stað séu skilyrði 11. gr. skaðabótalaga fyrir endurupptöku ekki upp­fyllt.Samkvæmt ákvæðinu séu skilyrðin þau að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið áheilsu tjón­þola þannig að ætla megi að miska- eða örorkustig sé verulega hærraen áður var talið. Stefnduhafna því alfarið að í síðari matsgerð, 5. mars 2014, sé gerð grein fyrirslíkum nýjum, verulegum, ófyrirsjáanlegum breytingum á heilsufari stefnanda semraktar verði til slyssins, frá hinu fyrra mati 30. nóvember 2010, að skilyrði11. gr. skaða­bóta­laga séu uppfyllt. Viðsamanburð á umfjöllun matsmanna um mögulegar afleiðingar sé ekki annað að sjáen matsmenn meti sömu einkenni, þótt orða­lag kunni að einhverju leyti að veramismunandi. Mismunurinn sé því augljóslega óverulegur á þeim ein­kennum semstefnandi kvarti yfir sem afleiðingu slyssins og lögð séu til grund­vallarmati. Þaðað matsmenn hins endurskoðaða mats telji miska og varanlega örorku til hærriprósentustiga sanni ekki að afleiðingar séu í raun og veru aðrar og meiri en íþví mati sem var lagt til grundvallar uppgjöri eða að ófyrirsjáanlegarbreytingar á heilsu­fari hafi átt sér stað. Matsmenn leggi einungis mis­mun­andimat á sömu einkenni enda bygg­ist matsgerðir í líkamstjónamálum almennt á hug­lægumviðhorfum matsmanna. Ekki sé því ólíklegt að slíkt mat hækki með nýrri mats­gerðþótt engar nýjar og ófyrir­sjáan­legar afleiðingar hafi komið fram heldur séumetin sömu einkennin. Stefndu árétta að þunglyndiseinkenni stefnanda hafi legiðfyrir frá upphafi og það sé einkenni þung­lyndis að það sé sveiflukennt. Þábenda stefndu á að hin síðari matsgerð, 5. mars 2014, hnekki ekki fyrra matiþar sem, eins og áður sagði, matsmenn hafi ekki verið dóm­kvaddir og nýja matiðþví hliðstætt mat. Krafa stefnanda um endur­upp­töku, sem byggi á þessu nýjamati, grund­vallist þannig ekki á því að nýtt mat hafi hnekkt fyrri niður­stöðu,að því leyti að nýjar og/eða breyttar afleiðingar hafi komið fram, umfram þærsem fyrir voru. Í síðara mat­inu séu eingöngu endurmetnar mögu­legar afleið­ingar.Stefnandi hafi þannig í raun ein­göngu aflað sér nýrrar mats­gerðar um mögu­legarafleiðingar, þar sem hann taldi þá fyrri ranga. Í slíku tilviki komi endur­upp­takasam­kvæmt 11. gr. skaðabótalaga ekki til álita enda geri skilyrði ákvæðis­insekki ráð fyrir endur­upptöku þegar þannig hátti til.Meint saknæmháttsemi stefndu ósönnuð auk þess að vera órökstudd og vanreifuð Stefnduhafna alfarið öllum fullyrðingum í stefnu um að stefndu hafi sýnt af sérsaknæma háttsemi gagnvart stefnanda við bótauppgjörið. Helstmegi skilja málatilbúnað stefnanda um þetta þannig að það hafi verið óheið­ar­legtaf stefndu að ganga til uppgjörs við stefnanda á grundvelli mats­gerðar­innar,30. nóvember 2011, og/eða að annar matsmaðurinn hafi haft tengsl við stefndu. Þessuhafna stefndu alfarið sem röngu og ósönnuðu. Í stefnu sé hvergi reifað ogrökstutt hver meint saknæm háttsemi þeirra eigi að hafa verið. Þá leitist stefn­andiekki við að sanna þetta né tilgreina orsaka­tengsl við meint tjón stefnandatengt þessu, sem sé þar að auki ósannað. Stefndu telja mála­til­búnað stefnandaum sak­næma hátt­semi svo vanreifaðan að varði frá­vísun án kröfu. Stefnduhafna því sérstaklega að hafa sýnt af sér þá háttsemi gagnvart stefn­anda semnefnd er í 31. gr. samningalaga nr. 7/1936 og að hafa komið óheið­ar­lega framvið stefnanda við bótauppgjörið. Stefnandihafi notið aðstoðar lögmanns allt frá því að hann hóf að leita réttar síns ensamkvæmt matsgerð, 30. nóvember 2010, hafi hann gefið fyrri lögmanni sínumumboð, 18. júní 2008. Því hafi ekki hallað á stefnanda á nokkurn hátt í sam­skiptumhans við stefndu, hvorki við ákvarðanir í tengslum við matið né uppgjör á grund­velliþess. Sú fullyrðing stefnanda að ekki skipti máli þótt hann hafi haft lög­mannsér við hlið allan tímann í samskiptum við stefndu sé röng og sé henni alfariðhafnað. Stefnduberi hvorki skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á niðurstöðu matsins né beristefndu að lögum skaðabótaábyrgð á matsmönnum eða verkum þeirra við fram­kvæmdmatsins. Öllum fullyrðingum stefnanda um slíkt sé alfarið mótmælt sem röngum ogósönnuðum. Þar fyrir utan sé ekkert það samband á milli stefndu og mats­mannaað til þess geti komið. Hið stefnda félag hafi ekki verið vinnuveitandi mats­manna,hvorki við gerð mats­ins eða að öðru leyti, heldur matsmenn sjálfstæðir í mats­störfumsínum. Stefndubenda sérstaklega á að lögmaður stefnanda hafi gætt hagsmuna hans gagn­vartstefndu við uppgjörið á þann hátt sem hann taldi þörf á. Jafnframt hafi lög­maðurstefn­anda staðið að matsgerðinni 30. nóvember 2011 með stefndu og hvorki gertathugasemdir við þá mats­menn sem voru valdir né það sem var metið. Reyndarmegi ganga út frá því sem vísu að lögmaðurinn hafi tekið þátt í því með stefnduað velja matsmenn. Stefnandi hafi þannig haft alla sömu möguleika og stefndu aðvelja mats­menn og setja fram mats­spurn­ingar. Öllum fullyrðingum um meintasaknæma hátt­semi stefndu og óheiðarleika hvað þetta varðar sé því alfariðhafnað sem röngum og ósönnuðum. Ásama hátt sé því alfarið hafnað sem röngu og ósönnuðu að matsmenn, annar eðabáðir, hafi gætt hagsmuna stefndu við matið. Stefndu árétta að þáverandi lög­maðurstefn­anda hafi staðið að vali matsmanna með stefndu og hvorki gert athuga­semdirvið hæfi mats­manna né störf þeirra. Réttinda stefnanda hafi því verið gætt íhví­vetna bæði við matið og eftirfarandi uppgjör, annað sé ósannað. Stefnduhafna því einnig að meint saknæmi geti falist í þeim lagaákvæðum sem vitnað sétil í stefnu. Í stefnu sé engin grein gerð fyrir því að hvaða leyti svo var ogstefndu þannig gert mjög óhægt um vik með að fjalla nánar um það. Sjónarmið umbrostnar forsendur eiga ekki við Stefnduhafna því alfarið að sjónarmið fjármunaréttar um brostnar og rangar forsendurkomi til álita um það hvort heimilt sé að taka bótauppgjörið upp á ný eða hafiáhrif á málið að öðru leyti. Í stefnu sé því mjög takmarkað lýst að hvaða leytisvo geti verið eða að hvaða leyti forsendur sem lágu að baki uppgjörinu hafiverið rangar eða þær nú brostnar. Íþví tilviki að stefnandi byggi þetta á því að nú liggi fyrir nýtt mat, þar semafleið­ingar séu taldar meiri, hafna stefndu því að það eigi við. Stefnandihafi hvorki fært rök fyrir því né reifað á nokkurn hátt hvað hafi valdiðmeintum forsendu­bresti þannig að þessar reglur eigi við, en sönnunarbyrðin umþað hvíli á honum. Forsendurbótauppgjörs teljist því aðeins brostnar að síðar hafi komið í ljós veru­legarnýjar og/eða ófyrirsjáanlegar heilsufarslegar afleiðingar af völdum slyssins.Eins og þegar hafi verið lýst hafi svo ekki verið í tilviki stefnanda. Stefnduvísa til þeirrar umfjöllunar og af hverju hið síðara mat komi ekki til álitasem grund­völlur upp­gjörs. Stefnduárétta einnig fyrri umfjöllun um að stefnandi hafi notið aðstoðar lög­manns íöllum samskiptum við stefndu sem leiddu til þess bótauppgjörs sem hann núfreistar að fá endurupptekið á grundvelli rangra og brostinna forsenda.Lögmaður stefn­anda hafi til að mynda staðið að öflun matsgerðarinnar semuppgjörið var byggt á og hafi stefn­andi þannig haft alla mögulega á að koma áframfæri þeim athuga­semdum við það, teldi hann þess þörf. Stefnandi hafiþannig staðið jafnfætis stefndu að öllu leyti við nefnt upp­gjör og á enganhátt hallaði á hann í þeim samskiptum sem leiddu til upp­gjörs­ins. Öllum full­yrð­ingumum slíkt í stefnu sé alfarið hafnað sem röngum og ósönn­uðum.Varakrafa – lækkun bóta Verðiekki fallist á kröfu stefndu um sýknu krefjast þeir þess til vara að bæturverði lækkaðar. Sú krafa byggist á því að afleiðingar séu of hátt metnar íþeirri mats­gerð sem stefnukrafa byggist á og sé þeirri matsgerð alfariðmótmælt sem sönnun um afleið­ingar. Eins og þegar hafi verið rakið sé ekkiannað að sjá en mats­menn síðara mats meti sömu einkenni og í hinu fyrra og þarmeð ljóst að niður­staða þeirra sé of há. Stefndubenda sérstaklega á að það hvíli á stefnanda að afla sér dómkvadds mats í þvískyni að hnekkja því mati sem bótauppgjörið byggi á, telji hann það mat rangtog afleiðingar meiri en þar eru metnar. Það hafi stefnandi ekki gert þar semsíð­ari matsgerðin, sem stefnukröfur hans byggist á, hnekki ekki þeirri fyrriheldur sé matið hlið­stætt. Stefndubenda einnig á að skekkja í útreikningi stefnanda á kröfu um miska­bætur valdiþví að stefnukrafan sé of há og beri að lækka þann kröfulið sem því nemi. Þábyggja stefndu á því að lækka beri bætur til stefnanda vegna lögbundins frá­dráttar,sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Það sé stefnanda að gera grein fyrir, bæðiþeim greiðslum sem hann hafi fengið og eigi rétt á og falli þar undir, endagildi hér reglan um sönnunarbyrði stefnanda um umfang tjóns síns. Stefndumótmæla vaxtakröfum stefnanda. Eldri vextir en fjögurra ára frá birt­ingustefnu séu fyrndir og dráttarvextir eigi ekki rétt á sér fyrr en frádómsuppsögu. Tilstuðnings kröfum sínum vísa stefndu einkum til almennra reglna skaða­bóta- ogvátryggingaréttar, skaðabótalaga nr. 50/1993, umferðarlaga nr. 50/1987, laganr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda auk laga nr. 91/1991 ummeð­ferð einkamála. Krafa þeirra um máls­kostnað byggist á 129. og 130 gr.þeirra laga.Niðurstaða Stefnandislasaðist 9. ágúst 2006 þegar ekið var aftan á kyrrstæða bifreið sem hann varfar­þegi í. Hann fékk strax mikil líkamleg einkenni enda tognaði hann á hálsiog brjósthrygg. Um tveimur mánuðum síðar gerðu andleg einkenni vart við sig,fyrst kvíða­kast en síðar viðvarandi þunglyndi og fleiri einkenni. Árið2008 veitti stefnandi lögmanni umboð til þess að gæta hagsmuna sinna vegna bótasem hann kynni að eiga rétt á vegna afleiðinga slyssins. Lögmaðurinn og trygg­inga­félag,sem tryggði þá bifreið sem ekið var aftan á þá sem stefnandi sat í, óskuðu sam­eigin­legamats á varanlegum afleiðingum slyss­ins fyrir stefnanda. Það var niður­staðalæknis og lögmanns, sem unnu matið, að miski stefnanda næmi 7 stigum og var­an­legörorka væri 7%. Af matsgerðinni verður ekki séð að tillit hafi verið tekið tiland­legra einkenna stefnanda við matið enda þótt fjallað sé um þau ímatsgerðinni. Á grund­velli þessa mats greiddi trygg­inga­félagið stefn­andabætur, 28. janúar 2011. Þáver­andi lögmaður stefnanda gerði svofelldan fyrir­varavið uppgjörið: „Lögmaður gerir fyrirvara um mat á varanlegum afleiðingum.“ Þegarkomið var fram á árið 2012 taldi stefnandi afleiðingar slyssins alvarlegri enkom fram í niðurstöðu matsins frá nóvember 2010. Hann leitaði til nýs lög­mannssem sendi hann til sérfræðinga í geð-, bæklunar- og heila- og tauga­lækn­ingum.Í kjöl­far rannsókna þeirra fór stefnandi þess á leit við geðlækni,bæklunarlækni og lög­fræð­ing að þeir ynnu mat á varanlegum afleiðingumstefnanda af slysinu. Í mats­gerð, 5. mars 2014, töldu þeir varanlegan miska 20stig og tóku inn í það mat and­leg einkenni stefn­anda. Var­an­lega örorkutöldu þeir 20%. Stefnandi höfðar þetta mál til þess að fá greiddan mismuninn áþeim bótum sem hann fékk greiddar, 28. janúar 2011, á grund­velli sameiginlegamatsins og þeim bótum sem hann fengi greiddar yrði matið frá mars 2014 lagt tilgrundvallar útreikningi bóta. Stefnandigaf skýrslu fyrir dómi sem og matsmennirnir N lögfræðingur og P, geð- ogembættislæknir, sem unnu, ásamt O bæklunarlækni, matsgerð dagsetta 5. mars2014. Þóttstefnandi hafi í inngangskafla stefnunnar krafist viðurkenningar bóta­skyldu enkrefjist greiðslu fjár í kröfukafla hennar þykir ekki slíkur formgalli á stefn­unniað það leiði til þess að málinu verði vísað frá dómi. Bótaábyrgðstefndu, þess ökumanns sem ók aftan á þá bifreið sem stefnandi sat í ogvátryggjanda bifreiðarinnar sem hann ók, byggir á XIII. kafla umferðarlaga nr.50/1987. Stefndu byggja á því að krafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt 99. gr.þeirra. Viðmat á því þarf að taka afstöðu til þess hvenær fjögurra ára fyrningarfrestur99. gr. laga nr. 50/1987 hafi hafist. Í því ákvæði segir að allar bóta­kröfursamkvæmt XIII. kafla laganna um fébætur og vátryggingu, bæði á hendur þeim, semábyrgð ber, og vátrygg­inga­félagi, svo og endurkröfur vátrygg­ingafélags, fyrn­istá fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfusína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Þessar kröfur fyrnastþó í síðasta lagi á tíu árum frá tjóns­atburði. Stefndubyggja á því að stefnandi hafi þegar fyrra matið fór fram gert eða að minnstakosti mátt gera sér grein fyrir því að þung­lynd­iseinkenni hans yrðu rakin tilslyss­ins. Hafi hann ekki gert það þá þegar þá sé ekki unnt að miða við síðaritíma en bata­hvörf (stöðug­leika­punkt) annað hvort 9. nóvember 2006 sem séubatahvörf sam­kvæmt sameiginlegu mats­gerðinni eða 9. ágúst 2007 sem séu talinbatahvörf sam­kvæmt síðari matsgerðinni. Dómurinngetur ekki fall­ist á þessa málsástæðu. Í sameiginlegu mats­gerðinni, dags. 30.nóv­em­ber 2011, er vissulega oft minnst á þung­lyndi sem stefnandi greinirmats­mönnum frá en hins­vegar verður ekki séð að tillit sé tekið til þess viðmat á miska hans. Fallist er á það með stefnanda að hann hafi ekki haft nokkrarforsendur til að meta það hvort tengja mætti andlega líðan hans þannig viðslysið að hún væri sjálf­stæð afleiðing af því eða einungis vanlíðan tengdhinum líkamlegu afleiðingum slyss­ins fyrir hann og óvinnufærni sem fylgdiþeim. Því er fallist á að hann hafi ekki haft vitn­eskju um kröfu sína ískilningi 99. gr. umferðarlaga, það er að verulegar líkur væru á því að þung­lyndis-og kvíða­ein­kenni hans væru afleiðing af slysinu, fyrr en 21. janúar 2013þegar hann fékk í hendur læknis­vottorð K geðlæknis. Dóm­ur­inn fellst því ámeð stefnanda að ekki sé hægt að miða kröfu hans vegna þessara afleið­ingaslyssins við fyrri tíma en þann. Krafa stefnanda sem byggir á andlegum áverkumhans af slysinu er því ekki fyrnd sam­kvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandibyggir kröfu sína á því að með fyrirvara sem var ritaður á kvittun fyriruppgjöri bóta, 28. janúar 2011, hafi þáverandi lögmaður hans gert fyrirvara viðþá matsgerð sem var grundvöllur bótauppgjörsins. Fyrirvarinn nægi því til þessað ákvörðun um bætur verði endurupptekin og geti 11. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 ekki staðið því í vegi. Sáfyrirvari sem stefnandi byggir á er þannig: „Lögmaður gerir fyrirvara um mat ávaranlegum afleiðingum.“ Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 576/2013 reyndi á fyrir­varasem hljóðaði svo: „Gerður er fyrirvari við mat á miska og varanlegri örorku.“ Ídómi sínum tekur réttur­inn fram að þar sem ekki liggi fyrir gögn, um þaðhvernig skýra beri fyrirvarann eða ástæður þess að hann hafi verið gerður,verði að skýra hann svo að tjónþoli hafi með honum áskilið sér rétt til frekaribóta yrðu varanlegur miski eða varanleg örorka meiri en talið var í áliti, semtjónþoli og tryggingarfélag tjónvalds öfl­uðu í sameiningu, vegna síðaribreytinga. Eðli máls samkvæmt yrði fyrirvarinn á hinn bóginn ekki skýrður svoað tjónþolinn hefði áskilið sér rétt til endurupptöku bóta­ákvörð­unar vegnaþess að matið, sem hún var reist á, kynni að vera rangt. Fyrir­varar sem lútiað tilteknum forsendum mats verði að vera ótvíræðir, sbr. til dæmis dóm Hæsta­réttar18. janúar 2007 í máli nr. 300/2006. Íþessu máli eru aðstæður að því leyti til eins og í máli Hæstaréttar nr.576/2013 að meðal gagna málsins er ekkert sem varpað getur frekara ljósi áfyrir­ætl­un­ina með gerð fyrirvarans. Þykir hér það sama eiga við, að hefðistefnandi talið matið rangt, meðal annars vegna þess að þung­lyndi hans ogkvíði, sem þá þegar íþyngdu honum talsvert, voru ekki látin hafa þýðingu viðákvörðun miskastiga í sameiginlegu mats­gerð­inni hefði hann í stað þess aðtaka við bót­unum getað óskað álits örorku­nefndar eða óskað dómkvaðningarmatsmanna til þess að hnekkja henni. Það gerði hann ekki heldur tók við bótummeð áðurnefndum fyrirvara. Dómurinnfellst á það með stefndu að úr fyrirvaranum, eins og hann er orð­aður, verðiekki ótvírætt lesið að með honum sé gerður fyrirvari við það reynist mat mats­mannannaá miska og varanlegri örorku stefnanda rangt. Þar sem hann hefur ekki, hvorkimeð gögnum né framburði vitna, fært sönnur á að sú merking sem hann leggur nú ífyrirvarann sé sú sem átti að felast í honum verður að ganga út frá því að meðhonum hafi stefnandi áskilið sér rétt til frekari bóta yrði varanlegur miskieða örorka meiri en talið var í þeirri matsgerð sem bótauppgjörið byggðist ávegna síðari breyt­inga. Stefnandi byggir ekki á því að breytingar hafi orðið áafleiðingum slyssins fyrir hann frá því sem komið var í ljós þegar matið ínóvember 2010 var unnið. Fyrirvarinn nægir því ekki til þess að heimila endurupptökubótauppgjörsins. Stefnandiafl­aði einhliða matsgerðar þriggja sér­fræð­inga, bæklunar­læknis, geð­læknisog lögfræðings, í mars 2014. Hann telur þá matsgerð sem málsaðilar óskuðu eftirí sameiningu andstæða 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hins vegar telur hannþá matsgerð sem hann aflaði uppfylla skilyrði ákvæðisins og því hnekki hún sam­eigin­legumatsgerðinni. Dóm­ur­inngetur ekki fallist á að lesa megi úr grein­ar­gerð með frum­varpi til laga nr.37/1999, sem breyttu skaðabótalögunum, að mats­gerðir sem máls­aðilar afla ísam­ein­ingu séu andstæðar 10. gr. laganna. Fallist er á það með stefndu að súmatsgerð sem unnin var í mars 2014 standi til hliðar við þá mats­gerð semmálsaðilar fengu gerða í sam­ein­ingu í nóvember 2010 en ekki ofar henni oghnekki henni ekki. Tilvara byggir stefnandi á því að bótauppgjörið sé ógilt á grundvelli ógilding­ar­reglnasamninga- og fjármunaréttar. Hann telur sameiginlegu matsgerðina ekki hafaverið rétt og löglega unna þar sem verklagi við gerð matsins hafi verið áfáttog efni mats­gerð­ar­innar ónákvæmt. Samningur hans við stefnda, 28. janúar2011, um greiðslu bóta sé því ógildanlegur á grundvelli brostinna forsendna. Hannbyggir jafnframt á því að þar sem læknirinn sem vann matið hafi verið trún­að­ar­læknirhins stefnda tryggingafélags á þeim tíma sem matið var unnið, og hinn lög­lærðimatsmaður hafi jafnframt verið fyrrverandi starfs­maður stefnda, verði að efastum óhlut­drægni þeirra og því sé óheiðarlegt af stefnda að bera bótauppgjöriðfyrir sig. Samkvæmt11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt, að kröfu tjónþola, að taka upp aðnýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur. Skilyrði endur­upp­tökuer að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætlamegi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Íþessu lagaákvæði er orðuð regla um brostnar forsendur, það er hvernig skulibregð­ast við reynist þær forsendur, sem lagðar voru til grundvallar við ákvörðunskaða­bóta, síðar brostnar. Þær forsendur sem þetta lagaákvæði tekur til eruþær að ekki muni koma í ljós ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsufari tjónþola. Stefnandibyggir ekki á því að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu hans og forsendurmatsins af þeim sökum brostnar þannig að 11. gr. laganna heimili end­ur­upptöku.Hann byggir á því að það mat sem var lagt til grundvallar bóta­upp­gjöri 28.janúar 2011, hafi verið rangt og illa unnið og langlíklegast sé aðmatsmennirnir hafi verið hlutdrægir vegna tengsla sinna við hið stefnda félag. Vegnaþeirrar málsástæðu, að upp­gjörið sé ógilt á grund­velli ógildingarreglna samn­ingaréttar,verður að líta til þess að stefn­andi naut aðstoðar lögmanns áður en mats­insvar leitað, á meðan það fór fram og við uppgjör bóta á grundvelli þess. Lög­maðurhans hlýtur að hafa tekið þátt í að velja matsmenn, ákveða þær spurningar semfyrir þá yrðu lagðar og leggja mat á það hvort matið væri faglega unnið ogganga frá upp­gjöri teldi hann mat­inu ekki í neinu áfátt. Með lögmann sér viðhlið hafði stefnandi því forsendur og tækifæri til að gera athuga­semdir viðalla þá þætti sem hann vill nú bera fyrir sig. Hvorki verður séð að þáver­andilögmaður hans hafi verið þvingaður til að sam­þykkja þá sér­fræð­inga sem unnumatið, samþykkja þær spurningar sem fyrir þá voru lagðar né sam­þykkja þærbætur sem stefnandi átti rétt til samkvæmt sam­eigin­legu matsgerðinni. Af þeimsökum er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að óheið­ar­legt sé afstefndu að bera fyrir sig bóta­upp­gjörið. Í hverju skrefi ferilsins átti stefn­andiað geta reitt sig á að lögmaður hans gætti hagsmuna hans. Þung­lyndi stefn­andaá þessum tíma getur því ekki haft neina þýðingu við mat á því hvort heiðarlegtsé af hinu stefnda félagi að bera mats­gerð­ina fyrir sig. Aðlokum byggir stefnandi á því að hann hafi orðið fyrir tjóni með því að taka viðbótum á grundvelli sameiginlegu matsgerðarinnar. Þar eigi hið stefnda félagjafn­framt sök þar sem það beri ábyrgð á gerðum þess matsmanns sem var trúnaðar­læknirfélags­ins. Í því sambandi geti ekki neinu haggað þótt stefnandi hafi notiðaðstoðar lög­manns þar sem sá lögmaður eigi einnig sök á tjóni hans. Endaþótt annar matsmannanna hafi verið trúnaðarlæknir félagsins bar félagið ekki neinahúsbóndaábyrgð á verkum hans enda var hann ekki starfsmaður þess. Hinn mats­maðurinnmun jafnframt hafa verið fyrrverandi starfsmaður þess. Þar sem hið stefndafélag hafði ekkert yfir matsmönnunum að segja er ekki hægt að fallast á það meðstefnanda að það beri skaða­bóta­ábyrgð á verkum þeirra hvort sem það eru mats­störfeða önnur verk. Dómurinn getur því ekki fallist á að félagið hafi valdiðstefnanda tjóni með því bótauppgjöri sem fór fram á grund­velli hinssameiginlega mats. Þykir mega árétta að stefn­andi naut aðstoðar lögmanns viðundir­búning og vinnslu matsins og var það hans hlutverk að gæta allra réttindastefn­anda í hvívetna. Dómurinnhefur hafnað því að sá fyrirvari sem þáverandi lögmaður stefnanda ritaði ákvittun fyrir uppgjör bóta 28. janúar 2011, nægi til þess að stefnandi getikraf­ist endur­ákvörðunar bóta óháð því hvort uppfyllt séu skilyrði 11. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Því hefur jafnframt verið hafnað að ógilda megi þaðbótauppgjör á grund­velli ógildingarreglna samningaréttar svo og því að hiðstefnda félag hafi valdið stefn­anda tjóni með því að greiða bætur á grundvellihins sameiginlega mats. Réttþykir að hvor málsaðila um sig beri sinn kostnað af málinu. Stefnandavar með bréfi innanríkisráðuneytisins, 16. desember 2013, veitt gjaf­sókn tilþess að höfða þetta mál og reka fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefn­anda,þar með talin málflutnings­þóknun lögmanns hans, 950.000 krónur greiðist úrríkis­sjóði. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefndu,Vátryggingafélag Íslands hf. og B, eru sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaðurmilli aðila fellur niður. Málflutningsþóknunlögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl, 950.000 kr., greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 773/2016
Kærumál Húsleit
Krafa lögreglustjóra um heimild til húsleitar á lögheimili X og í herbergi og hirslum sem hann hafði til umráða á spítala, var tekin til greina. Þá var lögreglu jafnframt heimiluð haldlagning og rannsókn á efnisinnihaldi tölvubúnaðar og síma X.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson,Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. nóvember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. nóvember 2016, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um heimild til húsleitar á lögheimili varnaraðila að [...] í [...]og herbergi hans og hirslum, sem honum tilheyra á geðdeild Landspítalans viðHringbraut, og haldlagningar á tölvubúnaði og síma hans, svo og rannsóknar áefnisinnihaldi raftækjanna. Kæruheimilder í g. og h. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilikrefst þess að framangreind krafa verði tekin til greina.Samkvæmt framburðivitnis, sem óskað hefur nafnleyndar, sbr. 3. mgr. 65. gr. laga nr. 88/2008, ervarnaraðili undir rökstuddum grun um brot, sem getur varðað fangelsisrefsingueftir 202. gr. og 210. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður þvímeð vísan til 1. mgr. 75. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 74. gr., og lögjöfnun frá 1.mgr. 70. gr. laga nr. 88/2008 fallist á kröfu sóknaraðila eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð:Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu erheimiluð húsleit á lögheimili varnaraðila, X, að [...] í [...] og herbergi oghirslum hans á geðdeild Landspítalans við Hringbraut. Heimildin nær til læstrahirslna og geymslna, sem tilheyra varnaraðila. Jafnframt er heimiluð haldlagningog rannsókn á efnisinnihaldi tölvubúnaðar og síma varnaraðila, sem finnastkunna við húsleitina.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18.nóvember 2016. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness heimili embættinu leit álögheimili kærða, X, kt. [...], að [...]í [...]. Þess er krafist að heimildin nái til leitar í læstumhirslum og geymslum í og við húsnæðið. Þá er þess einnig krafist að lögregluverði heimiluð leit í herbergi kærða og hirslum sem honum tilheyra á geðdeildLandspítalans við Hringbraut þar sem kærði dvelur nú. Þá er þess ennfremurkrafist að lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu verði heimilað að opna ogrannsaka efni og innihald raftækja, svo sem tölvubúnaðar og síma, sem lagtverður hald á, þ.m.t. tölvupóst kærða og önnur samskipta- og geymsluforritkærða sem þar kunna að finnast. IÍ greinargerð lögreglustjóra kemur fram að 11. nóvembersl. hafi lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu borist beiðni um lögreglurannsókn frábarnaverndarnefnd [...]. Samkvæmtbeiðninni hafi nefndinni borist tilkynning 20. október sl. um að við vinnslumáls hjá barnaverndarnefnd [...] hafi komið fram upplýsingar um aðkærði hafi mögulega misnotað [...], A.Upplýsingarnar hafi verið þess efnis að kona, sem ekki hafi viljað láta nafnsíns getið, hafi séð myndir í síma kærða af honum og barninu í kynferðislegumstellingum og hafi barnið virst sofa á myndunum.Í þágu rannsóknar málsins hafi lögreglahaft samband við félags­þjónustuna í [...]. Þar hafi fengist þær upplýsingar að fyrrnefnd kona væri mjög hrædd við kærða og óttaðist að hanngerði henni eitthvað ef að hann frétti að hún hafi gefið lögreglu þessarupplýsingar. Fyrir vikið væri konan ekki tilbúin að gefa upp nafn sitt. Konanhafi síðar tjáð lögreglu að hún hefði búið með kærða á tímabili. Í janúar sl.hafi kærði tekið að breytast og hafi konan í kjölfarið komist að því að hannværi kominn í fíkniefnaneyslu. Kærði hafi verið mjög veikur og hafi konan horftupp á hvernig honum versnaði sífellt.Hann hafi meðal annars verið mikið inni á viðbjóðslegum klámsíðum. Konanhafi haft heimild frá manninum til að skoða síma hans daglega. Einhvern tímanní mars eða apríl hafi hún verið að skoða símann þegar hún hafi séð myndaseríusem henni hafi fundist virkilega óviðeigandi. Inni á falinni möppu hafi veriðmargar myndir sem kærði hafi óvart skilið eftir opna. Myndaserían hafi verið afkærða og lítilli [...], fæddri árið [...]. Ímyndsyrpunni hafi mátt sjá hvar stúlkan var sofandi og búið var að stilla henniupp í kynferðislegum stellingum og á sumum myndunum hafi kærði verið meðtunguna í munni barnsins. Kærði hafi verið ber að ofan og barnið einnig. Þegarkærði hafi áttað sig á því hvað konan var að skoða hafi hann orðið vitlaus ogrifið af henni símann. Hann hafi öskrað og sagt að þetta væri bara ást og aðmóðir barnsins hafi verið viðstödd þegar myndirnar voru teknar. Lýsti konanmikilli hræðslu við kærða þar sem hann hafi ofsótt hana og börnin hennar. Húnhafi því ekki treyst sér til þess að gefa upp nafn sitt að svo stöddu.Að mati lögreglustjóra sé fram kominn rökstuddur grunur umað kærði hafi tekið kynferðislegar myndir af [...]ára barni og áreitt það kynferðislega. Í þágu rannsóknar málsins sénauðsynlegt að framkvæma leit á heimili kærða þar sem hann búi ásamt foreldrumsínum, systur og því barni sem hann sé grunaður um að hafa brotið gegn. Þá sénauðsynlegt að leita í herbergi og hirslum hans á geðdeild Landspítalans viðHringbraut þar sem hann dvelji nú. Leitin sé nauðsynleg í því skyni að leita aðmögulegum sönnunargögnum í öllum raftækjum, svo sem tölvubúnaði og síma, semkærði kunni að hafa aðgang að, og í tölvupóstum hans og öðrum samskipta- oggeymsluforritum sem hann sé með. Að mati lögreglustjóra skipti miklu fyrir áframhaldandirannsókn málsins að fengin verði heimild til rannsóknaraðgerða í samræmi viðkröfu embættisins. Með skírskotun til 103. gr., sbr. 104. gr., laga nr. 88/2008sé þess óskað, eðli máls samkvæmt, að krafan fái meðferð fyrirdómi án þess að sakborningur eða annar sá sem hún beinist að verði kvaddur ádómþing, þannig að unnt verði að leita án þess að hlutaðeigandi hafi hafttækifæri á að koma sönnunargögnum undan.Lögreglustjóri segir ætluð brot kærða geta varðað við 210.gr. a og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um heimild tilrannsóknaraðgerðarinnar vísist til 1. mgr. 75. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 74. gr.,laga nr. 88/2008.IISamkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála er heimilt að leita í húsum sakbornings, geymslustöðum, hirslum,skipum, loftförum, bifreiðum eða öðrum farartækjum hans í því skyni að handtakahann, rannsaka andlag brots og önnur ummerki eða hafa uppi á munum sem haldskal leggja á. Einnig má leita í húsum, geymslustöðum, hirslum eða farartækjumannars manns en sakbornings þegar brot hefur verið framið þar eða sakborningurhandtekinn þar og enn fremur ef rökstuddur grunur leikur á að sakborningurhaldi sig þar eða þar sé að finna muni sem hald skal leggja á, sbr. 2. mgr. 74.gr. Skilyrði fyrir húsleit er aðrökstuddur grunur leiki á að framið hafi verið brot sem sætt getur ákæru og aðsakborningur hafi verið þar að verki, enda séu augljósir rannsóknarhagsmunir íhúfi. Það er enn fremur skilyrði fyrir húsleit samkvæmt 2. mgr. 74.gr. aðrannsókn beinist að broti sem varðað getur fangelsisrefsingu að lögum.Svo sem málið liggur fyrir dómnum byggjast kröfurlögreglustjóra eingöngu á frásögn eins vitnis sem óskað hefur nafnleyndar. Aðþví gættu þykir ekki uppfyllt skilyrði 3. mgr. 74. gr. um að rökstuddur grunurleiki á að framið hafi verið brot sem sætt getur ákæru og að kærði hafi veriðþar að verki. Kröfum lögreglustjóra er því hafnað.Úrskurð þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐ Hafnað er kröfumlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að heimiluð verði leit á lögheimilikærða, X, að [...] í [...], og herbergi kærða og hirslum sem honum tilheyra ágeðdeild Landspítalans við Hringbraut.
Mál nr. 480/2004
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Umgengni Meðlag
K og M deildu um forsjá sonar þeirra til bráðabirgða og umgengni við hann og greiðslu meðlags. Fyrir Hæstarétti krafðist M að staðfest yrði ákvæði úrskurðar héraðsdóms um að aðilarnir færu sameiginlega með forsjá barnsins en hafnað yrði kröfu K um að lögheimili þess yrði hjá henni, svo og kröfum hennar varðandi umgengni og meðlag. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms um að lögheimili barnsins væri hjá K meðan á rekstri málsins stæði. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um umgengnisrétt M við barnið og greiðslu meðlags.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. desember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. nóvember 2004, þar sem skorið var úr ágreiningi aðilanna um forsjá sonar þeirra til bráðabirgða, umgengni við hann og greiðslu meðlags með honum. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði ákvæði hins kærða úrskurðar um að aðilarnir fari sameiginlega með forsjá sonar síns, en hafnað verði kröfu varnaraðila um að lögheimili hans verði hjá henni, svo og kröfum hennar varðandi umgengni og meðlag. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. I. Þetta mál sem þingfest var 11. nóvember 2004, var tekið til úrskurðar 12. sama mánaðar að afloknum munnlegum málflutningi. Sóknaraðili er K. Varnaraðili er M. Sóknaraðili krefst þess að henni verði til bráðabirgða falin forsjá sonar hennar og varnaraðila, X, sem er fæddur [...] febrúar 2003, þar til endanlegur dómur gengur um hvorum málsaðila verður falin forsjá hans til frambúðar. Til vara krefst sóknaraðili þess, hafni dómurinn kröfu um niðurfellingu sameigin­legrar forsjár, að úrskurðað verði að lögheimili barnsins verði hjá sóknaraðila. Í báðum tilvikum er þess krafist að úrskurðað verði um umgengni við drenginn, svo og að varnar­aðili greiði sóknaraðila, mánaðarlega, einfalt meðlag með barninu frá uppkvaðningu úrskurðar og fram að dómsuppsögu forsjármálsins. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurðað verði að honum verði falin forsjá drengsins, X, til bráðabirgða eða þar til endanlegur dómur gengur um varanlega forsjá hans og að sóknaraðili greiði einfalt meðlag með barninu. Til vara krefst varnaraðili þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum sóknaraðila. Hvor málsaðili um sig krefst málskostnaðar úr hendi hins. Málið var tekið til úrskurðar að lokinni skýrslugjöf aðila og munnlegum málflutningi. Í þinghaldi var bókað eftir sóknaraðila að hún færi fram á að í úrskurði yrði tekin afstaða til umgengni barns málsaðila við það foreldri sitt sem ekki fái forsjá þess til bráðabirgða. Dómari aflaði engra gagna af sjálfsdáðum. Þar sem barn málsaðila er mjög ungt var ekki leitað eftir afstöðu þess. II. Að sögn sóknaraðila hófu málsaðilar sambúð á árinu 1999 en eignuðust drenginn X [...] febrúar 2003. Fyrir átti sóknaraðili þrjú börn af fyrra sambandi sem eru nú 14, 11, og 10 ára og dvelja öll hjá sóknaraðila og hefur hún forsjá þeirra. Varnaraðili átti einnig fósturdóttur og son sem nú er 12 ára. Varnaraðili fer ásamt móður drengsins með forsjá hans en bæði dveljast börnin hjá móður sinni. Að sögn sóknaraðila slitnaði endanlega upp úr sambúð málsaðila þegar vika var liðin af júní 2004 en formleg samvistaslit hafi orðið 1. júlí sl. þegar varnaraðili hafi flutt af heimili sóknaraðila. Þann 22. júní sl. undirrituðu þau samkomulag hjá sýslu­manninum í [...] þess efnis að þau færu sameiginlega með forsjá drengsins X og að hann skyldi hafa lögheimili hjá sóknaraðila. Þá var ennfremur ákveðið að varnaraðili greiddi sóknaraðila einfalt meðlag með barninu. Í reynd munu engar meðlagsgreiðslur hafa verið inntar af hendi þar sem sóknaraðili gekk aldrei eftir þeim hjá Tryggingastofnun. Ástæðu þess að lögheimili barnsins, sem upphaflega var hjá sóknaraðila, hafi verið fært yfir á varnaraðila sagði sóknaraðili þá að varnaraðili hafi sótt það stíft að fá lögheimili barnsins skráð hjá sér og hafi hún á endanum gefið það eftir í júlí sl. Varnaraðili sagði að aldrei hefði annað komið til af hans hálfu en að hann fengi drenginn og hefði hann krafist forsjár hans þegar ljóst var að samband málsaðila héldi ekki. Niðurstaðan hefði því orðið sameiginleg forsjá með lögheimili hjá honum. Um miðjan september sl. mun varnaraðili hafa sent sóknaraðila SMS skilaboð þess efnis að hann hefði fengið vinnu, húsnæði og leikskólapláss fyrir drenginn á Q og væri að flytja þangað. Um miðjan október sl. flutti varnaraðili svo til Q. Þar sem lögheimili drengsins fylgdi varnaraðila, samkvæmt breyttu sam­komu­lagi málsaðila, fluttist lögheimili drengsins einnig þangað. Þar hefur varnaraðili fengið fasta vinnu sem [...]. Hann leigir rúmlega 70 fm. íbúð í eigu sveitar­félagsins og sonur málsaðila er skráður í heilsdagsvistun á leikskólanum [...]. Varnaraðili kvað sig hafa langað til um nokkurn tíma að flytja út á land og hafi ástæða þess sér í lagi verið ofurhá leiga fyrir íbúðarhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu. Hann hafi svo farið á [...]austur á Q í haust og hafi litist vel á staðinn. Upp úr því hafi hann spurst fyrir um vinnu, íbúðarhúsnæði og leikskólapláss. Hann hafi á skömmum tíma verið kominn með þetta allt þrennt og hafi þá tekið þá ákvörðun að flytja austur. Hann sagði þó að vel gæti komið til greina að flytja suður aftur, sæi hann fram á að geta búið þar við sómasamlegar aðstæður. Sóknaraðili byggir kröfu sína um forsjá barnsins til bráðabirgða á 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þrátt fyrir að málsaðilar færu sameiginlega með forsjá barnsins hafi varnaraðili ákveðið upp á sitt einsdæmi að flytja austur á Q með barnið og hafi auk þess sagt upp plássi þess hjá dagmóðurinni upp á sitt einsdæmi og skráð það á leikskóla fyrir austan. Varnaraðili hafi því hundsað grundvallarskilyrði sam­eiginlegrar forsjár, þ.e.a.s. samráð foreldra um mikilvægustu þætti í uppeldi barnsins. Sóknaraðili hafi reynt að leita sátta með aðstoð lögmanns en varnaraðili hafi ekki viljað taka þátt í því. Hefði varnaraðili haft hagsmuni drengsins að leiðarljósi hefði hann frestað flutningi sínum út á land þar til forsjárdeilan væri til lykta leidd því sóknar­aðili hafi tilkynnt honum bréflega, í kjölfar tilkynningar hans um flutninginn, að hún myndi krefjast fullrar forsjár en hafi þó lýst sig tilbúna til að leita samkomu­lags. Auk þess hafi varnaraðila verið stefnt fyrir dóm áður en hann hafi verið fluttur austur. Sóknaraðili telur drengnum ótvírætt fyrir bestu að henni verði falin forsjá hans til bráðabirgða. Hagsmunir drengsins krefjist þess að högum hans sé raskað sem minnst á meðan deila málsaðila sé útkljáð og því sé rétt að drengurinn fái að búa á því heimili sem hann hefur lengst af búið og verði áfram hjá sömu dagmóðurinni. Sóknar­aðili sé í vel launuðu starfi og búi í eigin íbúð. Hún sé fullfær um að fara með forsjá þessa drengs eins og hún er fullfær um að fara með forsjá eldri barna sinna. Sóknaraðili telur hinar nýju aðstæður varnaraðila óljósar, hann eigi hvorki ættingja né vini fyrir austan. Ekki sé hægt að gera ráð fyrir því að hann verði búsettur í þessu sveitarfélagi varanlega þó hann geti lagt fram gögn um fasta vinnu og búsetu. Taka verði tillit til þess að barnið sé mjög ungt og hafi sóknaraðili tekið sér árslangt fæðingarorlof til að annast barnið. Ennfremur verði að taka tillit til þess að barnið eigi fjögur systkini, þar af þrjú á heimili sóknaraðila og hafi það lengst af lífi sínu alist upp með þeim. Varakröfu sína byggir sóknaraðili á 2. mgr. 35. gr. barnalaga og vísar til þess að með breytingu á lögheimili barnsins megi einnig koma í veg fyrir röskun á högum barnsins á meðan forsjárdeilan er til lykta leidd. Krafa sóknaraðila um umgengni miðast við lágmarksumgengni aðra hverja helgi. Krafan byggir aðallega á því að viku-viku fyrirkomulag á umgengni, svo og tveggja vikna dvöl hjá hvoru foreldri í senn, sé barninu ekki holl, því verði að útfæra annað fyrirkomulag sem raski barninu ekki um of. Sóknaraðili vísar til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og ákvæða barnalaga nr. 76/2003 varðandi málsmeðferð. Vegna varnarþings vísar hún til 37. gr. barnalaga, en 130. gr. laga nr. 91/1991 vegna málskostnaðarkröfu og laga nr. 50/1988 vegna kröfu um virðisaukaskatt á lögmannsþóknun. Varnaraðili byggir á því að högum og þörfum barns málsaðila sé best borgið með því að forsjáin sé hjá varnaraðila einum. Næstbesta kostinn telur hann þá skipan sem nú er á forsjá barnsins og hafnar því alfarið að það sé barninu fyrir bestu að sóknaraðili fari ein með forsjána. Varnaraðili vísar til þess að málsaðilar hafi gert með sér samkomulag um sameiginlega forsjá og lögheimili hjá sóknaraðila en því samkomulagi hafi síðar verið breytt og lögheimilið fært til varnaraðila. Hann mótmælir því að forsendur af hálfu sóknaraðila fyrir þessu samkomulagi séu brostnar og hafnar því að sóknaraðili geti byggt mál sitt á því. Sama telur hann að gildi um aðrar málsástæður hennar. Samkvæmt samkomulaginu hafi sóknaraðili sama umgengnis­rétt við drenginn og varnaraðili. Með því fyrirkomulagi séu hagur og þarfir drengsins fyrst og fremst höfð að leiðarljósi. Sóknaraðili vilji breyta þessu með kröfugerð sinni og þá greinilega til að þjóna eigin hagsmunum en ekki hagsmunum barnsins. Varnaraðili bendir á að hann hafi bæði fasta atvinnu og samastað á Q og þetta hvort tveggja hafi legið fyrir áður en hann flutti þangað. Þess vegna verði því vart haldið fram að flutningur hans þangað hafi verið gerræðislegur. Varnaraðili telur að geta hans og hæfni sem forsjárforeldri komi skýrt fram í umsögn barnaverndarnefndar um heimsókn á heimili málsaðila. Upplýsingar um varnaraðila sem þar komi fram séu meðal annars fengnar frá sóknaraðila. Eiginleikar hans hafi ekkert breyst, og því geti sóknaraðili ekki borið á hann nú að hún hafi miklar efasemdir um uppeldisaðferðir hans. Varnaraðili byggir kröfur sínar á 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Málskostnaðarkrafa hans byggir á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafan um virðisaukaskatt á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003 hefur dómari heimild, í máli um forsjá barns, til að úrskurða til bráðabirgða, eftir kröfu aðila, hvernig fara skuli um forsjá þess eftir því sem barninu er fyrir bestu. Ákvæðinu er ætlað að gera dómara kleift að koma á stöðugleika í lífi þeirra barna sem forsjárdeilan snýst um þar til endanleg lausn hefur fundist í deilunni. Áhersla hefur verið lögð á að hin tímabundna skipan forsjárinnar valdi sem minnstri röskun á högum þess barns sem forsjárdeilan varðar. Sérstakt ágreiningsmál um forsjá málsaðila yfir barni sínu var þingfest 20. október sl. en stefnan var birt á þáverandi lögheimili stefnda 14. október sl. áður en hann flutti lögheimili sitt formlega austur á Q. Í því máli verður án vafa leitað sérfræðiálits um forsjárhæfni málsaðila, tengsl þeirra við barn sitt og aðra þætti sem þýðingu hafa við ákvörðun um skipan forsjár. Enn sem komið er liggur því ekki annað fyrir en að málsaðilar séu bæði hæf til að fara með forsjá drengsins. Þau hafa bæði lýst því að þau teldu hag barnsins vel borgið hjá gagnaðila sínum og bæði telja að barnið sé tengt hinu foreldri sínu þó hvort um sig telji barnið mun hændara að sér en hinu foreldrinu. Nokkur ágreiningur er með aðilum um það hvort þeirra hafi sinnt barninu mest. Þó er ljóst að sóknaraðili tók árs barnsburðar­leyfi í framhaldi af fæðingu barnsins en varnaraðili aðeins tvær vikur. Varnaraðili kveður umönnun barnsins að mestu hafa hvílt á sínum herðum. Á því ári sem sóknaraðili hafi verið í barns­burðarleyfi hafi varnaraðili yfirtekið umönnun barnsins þegar hann kom heim frá vinnu, því þá hafi sóknaraðili viljað fara í leikfimi og á námskeið. Frá sambúðar­slitum hafa málsaðilar haft barnið hjá sér til skiptis en þó segir varnaraðili að hann hafi oft gert sóknaraðila kleift að sinna félagsstörfum á kvöldin. Í sumarfríi sínu hafi hann alfarið verið með barnið því engin dagmóðir hafi geta bætt við sig barni í pössun. Ekki er annað komið fram en að barnið sé heilbrigt og því þarf ekki að taka sérstakt tillit til sérþarfa þess umfram þær þarfir sem svo ungt barn hefur. Hvað varðar skilning á þörfum barnsins þá kom fram í aðila­skýrslu að sóknaraðili kvaðst hafa fallist á viku-viku fyrirkomulag umgengni til þess að litli drengurinn hefði jöfn tengsl við báða foreldra sína. Hún kvaðst þó hafa gert sér ljóst nokkru eftir að málsaðilar tóku upp þetta fyrirkomulag umgengni að drengurinn væri ekki í fullu jafnvægi og að þetta hentaði honum ekki. Hún hafi því verið komin á fremsta hlunn með að bjóða varnaraðila að fast heimili drengsins yrði hjá honum, þar sem hann bjó þá í Kópavogi en að hún, sóknaraðili, fengi barnið í umgengni aðra hverja helgi. Í þeirri viku sem hún var að hugleiða þetta úrræði, til að koma mætti á festu í líf barnsins, hafi varnaraðili sent henni skilaboð um að hann væri að flytja út á land og hygðist taka barnið með sér. Við þau tíðindi hafi hún vent kvæði sínu í kross og ákveðið að krefjast fullrar forsjár barnsins. Sú ákvörðun varnaraðila að flytja, og taka barnið með, út á land var síður til þess fallin að koma á festu og stöðugleika í lífi barnsins. Með flutningnum var barnið hrifið úr þekktu og kæru umhverfi og flutt í umhverfi, sem var því ókunnugt. Að auki gekk varnaraðili út frá því að fyrirkomulag forsjár og umgengni yrði, þrátt fyrir flutninginn, líkt því og áður var, þó þannig að dvöl barnsins hjá hvoru foreldri skyldi vara í tvær vikur. Með þessu voru barninu búnar aðstæður sem voru líklegar til að valda því óöryggi, því ekki er hægt að gera ráð fyrir að barn þoli þá röskun sem felst í að búa til skiptis á tveimur ólíkum heimilum og að auki við tvenns­konar fyrirkomulag á daggæslu, hvort sem að umskiptin verða vikulega eða með tveggja vikna millibili. Ágreiningur er með málsaðilum um uppeldisaðferðir. Varnaraðili telur sóknar­aðila ekki sýna eldri börnum sínum nægilegan aga og segir þau komist meðal annars upp með að mæta illa í skólann, vera í slæmum félagsskap og fleira í þeim dúr. Sóknar­aðili kvað varnaraðila mjög góðan við son þeirra en hinsvegar óttist hún strangar uppeldisaðferðir varnaraðila, sem hún segir að hann sýni ekki syni þeirra, enn sem komið er, en borið hafi á þeim gagnvart eldri börnum hennar. Barnaverndar­nefnd [...] hefur tvisvar fengið tilkynningu þess efnis að grunur beindist að því að varnaraðili legði hendur á eldri börn sóknaraðila, fyrst í janúar 2003 og aftur í desember 2003. Í gögnum málsins liggur einungis greinargerð fulltrúa barna­verndarnefndar vegna athugunar sem gerð var í janúar 2003 og þar ber sóknar­aðili allar sakir af varnaraðila. Sóknaraðili segir að ásakanir sem bornar hafi verið á varnaraðila í seinna skiptið, desember 2003, hafi verið mun alvarlegri en hið fyrra, en barnaverndar­nefnd hafi þrátt fyrir það rannsakað síðara tilvikið mun minna en það fyrra og ekki lokið sambærilegri skýrslu og liggur í málinu vegna fyrri tilkynningarinnar. Báðir málsaðilar virðast búa við heimilisaðstæður sem eru boðlegar barninu og bæði eru þau í fullri vinnu og hvorugt virðist hafa tekið upp sambúð að nýju. Varðandi heimilisaðstæður er þess þó að geta á heimili sóknar­aðila búa þrjú önnur börn. Varnaraðili vísaði á bug þeirri fullyrðingu að eldri börn sóknaraðila væru hænd að litla bróður sínum, aðeins eitt þeirra skipti sér eitthvað af honum en hin létu hann eiga sig. Sóknaraðili fullyrti hinsvegar að drengurinn hefði ætíð haft mikil og góð samskipti við öll systkini sín, líka son varnaraðila. Hvað sem þessum gagnstæðu fullyrðingum líður þá er þó á heimili sóknaraðila fjölskylda og þrátt fyrir fullyrðingar varnaraðila er óvarlegt að ætla að ekki séu gagnkvæmar, hlýjar tilfinningar milli litla drengsins og eldri systkina hans. Varnaraðili á, hinsvegar, enga fjölskyldu fyrir austan. Á höfuðborgarsvæðinu búa sonur hans og fósturdóttir frá fyrra sambandi, systkini hans og fjölskyldur þeirra svo og móðir. Hann getur því ekki notið liðsinnis vanda­manna sinna við umönnun barnsins, á meðan hann býr á Q, ef til þess kæmi að hann gæti ekki sinnt barninu um einhvern tíma. Að sögn sóknaraðila sagði varnaraðili upp plássi barnsins hjá dagmóður þess í [...] þegar hann ákvað að flytja austur. Málsaðilar skiptust á gagnstæðum fullyrðingum um það hvort sóknar­aðili héldi plássi fyrir barnið hjá dagmóðurinni. Þrátt fyrir fullyrðingu varnaraðila þess efnis að sóknaraðili myndi missa plássið um áramótin þykir verða að miða við einarða yfir­lýsingu sóknaraðila, sem hún ítrekaði fyrir dómi, um að hún hefði loforð dagmóðurinnar fyrir því að hún haldi plássinu. Sonur málsaðila er í dag eins árs og níu mánaða. Málsaðilar hafa sameigin­lega forsjá yfir honum en lögheimili hans er hjá varnaraðila. Samkvæmt munnlegu samkomulagi þeirra varir umgengni hvors um sig við barnið tvær vikur í senn en umgengninni breyttu þau í tilefni af flutningi varnaraðila út á land. Standi þetta fyrir­komulag óbreytt mun barnið verða á ferðalagi milli Z og Q á tveggja vikna fresti. Líf þess mun verða kaflaskipt, helming mánaðarins mun það búa á heimili sóknaraðila [...] í Z ásamt systkinum sínum og njóta gæslu dag­móður, en hinn helming mánaðarins mun það búa á heimili varnaraðila á Q og sækja leikskóla og eru þetta þó einungis stærstu þættir þeirra aðstæðna sem barninu eru búnar. Það er vandséð að þetta fyrirkomulag henti nokkru barni, hvað þá barni sem einungis er eins árs og níu mánaða, enda voru málsaðilar sammála um að barninu kæmi betur að eiga fasta búsetu á einum stað og verður því að ákvarða drengnum fasta búsetu hjá öðrum hvorum málsaðila. Frá fæðingu og fram í júlí sl. bjó drengurinn á því heimili þar sem sóknaraðili býr enn í dag, svo og systkini barnsins móðurmegin. Frá júlí dvaldist drengurinn síðan á þessu heimili aðra hverja viku. Frá sama tíma dvaldist barnið aðra hverja viku á heimili varnaraðila í [...] en um miðjan október sl. flutti varnaðili heimili sitt til Q. Þrátt fyrir að drengurinn kunni að hafa þar fína aðstöðu úti sem inni þá hefur hann aðeins dvalist þar síðastliðnar tvær vikur og er ekki aðlagaður að því heimili eins og heimili sóknaraðila, þar sem hann er hagvanur og hefur fjölskyldu í kringum sig. Drengurinn fór fyrst í daggæslu í lok janúar síðastliðins hjá dagmæðrum í Z, sem hættu starfsemi, en hefur frá því í ágúst síðastliðnum verið hjá dagmóður í [...]. Hinsvegar, hefur drengurinn einungis verið í aðlögun á leik­skólanum á Q frá 5. nóvember síðastliðnum eða tæpar tvær vikur. Þessu til viðbótar kemur að stór­fjölskylda barnsins bæði föður- og móðurmegin er búsett hér á höfuðborgarsvæðinu og getur hún hlaupið undir bagga með sóknaraðila ef til þess kemur að sóknaraðili geti ekki sinnt barninu um einhvern tíma. Með vísan til þessa er það talið raska högum sonar málsaðila sem minnst og vera honum fyrir bestu að varanleg búseta hans sé hjá sóknaraðila þar til endanleg niðurstaða er fengin í forsjárdeilu málsaðila. Við aðilaskýrslu kom fram hjá báðum málsaðilum að þau vildu ná sátt um forsjá barnsins og virðist að fyrir hálfgerð mistök eða handvömm hafi ekki verið gerð nógu öflug tilraun til sátta milli þeirra. Inn í það kann að spila óánægja varnaraðila með fjárskipti milli málsaðila, en varnaraðili telur sóknaraðila skulda sér talsverðar fjárhæðir. Kvaðst hann hafa reynt að fá sóknaraðila til að greiða sér þær, þannig að honum væri kleift að búa fyrir sunnan, en sóknaraðili hafi ekki verið tilbúin til þess. Þrátt fyrir yfirlýsingar varnaraðila þess efnis að á Q yrði hans fram­tíðar­heimili þá gaf hann það einnig upp að sæi hann sé fært að búa á höfuð­borgar­svæðinu, við sómasamlegar aðstæður, gæti hann vel hugsað sér að flytja til baka en blöskranlega há leiga hér hafi verið ástæða hans fyrir því að flytja austur. Varnaraðili flutti fyrir rúmum fimm vikum og það sveitar­félag sem hann flutti til er fjarlægt og þar á hann enga ættingja eða aðra rótfestu. Ekki er víst að það leggist jafnvel í hann að búa þar að afliðnum komandi vetri því af hans eigin orðum má ráða að höfuð­borgar­svæðið togar í hann en hér fyrir sunnan búa börn hans frá fyrra sambandi, systkini og þeirra fjölskyldur, móðir og vinir. Sóknaraðili kvað forsendu sína fyrir sameiginlegri forsjá hafa verið þá að málsaðilar byggju hvor nálægt öðrum. Þar sem málsaðilar hafa lýst yfir sátta­vilja, og þar sem ekki er fast í hendi að framtíðarheimili varnaraðila muni verða á Q, þykir rétt að hagga ekki nú sameiginlegri forsjá málsaðila yfir syni þeirra, enda má færa rök fyrir því að það geti komið börnum betur að foreldrar þeirra nái sátt heldur en að dómstólar séu látnir höggva á hnútinn. Samkvæmt þessu og með vísan til heimildar í 2. mgr. 35. gr. er það niður­staðan að málsaðilar skuli hafa sameiginlega forsjá yfir barninu X á meðan forsjárdeila þeirra er til meðferðar, en lögheimili hans skuli vera hjá sóknaraðila. Þegar umgengni er ákvörðuð er önnur hver helgi algengt lágmarksviðmið. Vegna ungs aldurs barnsins þykir það fyrirkomulag henta barninu betur að hitta varnaraðila oftar og skemur í senn, en sjaldnar og lengur með langt tímabil milli heimsókna. Ef langt líður milli heimsókna, eins og til dæmis þrjár vikur, er erfiðara fyrir barnið að aðlagast í hvert sinn að varnaraðila og aðstæðum hans og nokkurra daga dvöl hjá honum leiðir einnig til þess að barnið þarf tíma til að aðlagast heimili sínu aftur. Þar sem varnar­aðili hefur annast barnið mikið, og tengsl hans og barnsins virðast góð, þykir rétt að umgengnin sé rýmri heldur en lágmarsksumgengni. Einnig þykir rétt að gefa barninu að minnsta kosti tvo fulla sólarhringa milli flugferðanna, austur og suður. Eins og hér stendur á þykir rétt að umgengni sonar málsaðila við varnaraðila í hvert skipti sé frá fimmtudags­eftirmiðdegi til sunnudags­síðdegis. Barnið er ekki komið á skólaaldur og ætti það ekki að raska því um of að stytta dvöl þess hjá dagmóður eitthvað tvisvar í mánuði og samkvæmt yfirlýsingu frá vinnuveitanda varnar­aðila hefur varnaraðili þann sveigjan­leika í vinnutíma sem hann þarf til að annast um barn sitt. Það er óraunhæft að tímasetja umgengnina nákvæm­lega þar sem veður, og áhrif þess á færð og samgöngur til og frá austfjörðum, getur gert varnaraðila ókleift að halda nákvæmar tímasetningar. Þó skal miður eftirmiðdagur, það er um það bil frá kl. þrjú til kl. fjögur, vera viðmiðunartími á fimmtudögum til þess að barnið verði komið á heimili varnaraðila á Q á kvöld­matartíma. Einnig skal sunnudagssíðdegi, það er um það bil frá kl. sex til kl. sjö, vera viðmiðunar­tími á sunnudögum til þess að barnið verði komið til sóknaraðila á kvöldmatartíma þá daga. Barnið skal því, þar til endanleg niðurstaða er komin í forsjár­deilu málsaðila, dveljast með varnaraðila frá fimmtu­dags­eftirmiðdegi til sunnudagssíðdegis aðra hverja viku. Miðað við núgildandi samkomulag málsaðila á barnið að vera hjá sóknaraðila frá 18. nóvember til 2. desember. Rétt þykir að hin reglulega helgarumgengni varnaraðila við barnið hefjist þann dag, 2. desember næst­komandi, og endurtaki sig svo á tveggja vikna fresti þaðan í frá. Með því fyrirkomu­lagi verður barnið jólahelgina hjá sóknaraðila en um áramótin hjá varnaraðila. Það er barni málsaðila fyrir bestu að útkljá megi forsjárdeilu þeirra sem fyrst. Margar ástæður geta þó leitt til þess að málið dragist og þykir því rétt að kveða nú þegar á um sumarumgengni. Rétt þykir að barnið dvelji fjórar vikur í sumarleyfi með varnaraðila og skal varnaraðili tilkynna sóknaraðila fyrir 1. maí nk. á hvaða tímabilum hann hyggst taka sumarleyfi með drengnum. Með vísan til 53. gr., 56. gr., og 3. mgr. 57. gr. barnalaga skal varnaraðili greiða sóknaraðila meðlag með barni þeirra að sömu fjárhæð og barnalífeyrir samkvæmt lögum um almannatryggingar er ákvarðaður á hverjum tíma frá uppkvaðningu úrskurðarins. Eftir þessum úrslitum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Sóknaraðili, K, og varnaraðili, M, skulu áfram fara sameiginlega með forsjá sonar sín X. Lögheimili drengsins skal vera hjá sóknaraðila. Drengurinn skal dveljast hjá varnaraðila aðra hverja helgi frá eftirmiðdegi á fimmtudegi til síðdegis næsta sunnudag á eftir, í fyrsta skipti frá 2. desember næstkomandi til 5. desember. Drengurinn skal dvelja í fjórar vikur í sumarleyfi með varnaraðila. Varnaraðili skal tilkynna sóknaraðila fyrir 1. maí nk. á hvaða tímabilum sumarsins hann hyggst taka sumarleyfi með drengnum. Varnaraðili greiði meðlag til sóknaraðila með drengnum að sömu fjárhæð og barna­lífeyrir samkvæmt lögum um almannatryggingar er ákvarðaður á hverjum tíma frá uppkvaðningu úrskurðarins þar til forsjárdeila málsaðila er útkljáð. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
Mál nr. 47/2007
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Gjafsókn
Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 um Fljótshverfi í Skaftárhreppi var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu og eignarlanda jarðanna Núpsstaðar, Rauðabergs, Kálfafells, Blómsturvalla og Núpa yrðu dregin eftir jaðri Vatnajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998. Áfrýjandinn, íslenska ríkið, krafðist ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar og að nánar tilgreind mörk þjóðlendu og eignarlanda yrðu viðurkennd. Í málinu lágu fyrir ýmsar heimildir um merki jarðanna og allt frá elstu heimildunum var vissum merkjum þeirra ótvírætt lýst til jökuls. Þar sem jarðirnar lágu saman í röð við jaðar jökulsins á landsvæði þar sem líkt var farið um að því er varðar notkun, gróðurfar, landslag og aðra staðhætti þótti engin haldbær ástæða til að ætla að þetta land hafi aðeins að hluta orðið háð beinum eignarrétti. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að lönd á framangreindu svæði væru eignarland.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. janúar 2007. Hann krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 9/2003, Fljótshverfi í Skaftárhreppi, verði felldur úr gildi að því er varðar mörk þjóðlendu og eignarlanda jarðanna Núpsstaðar, Rauðabergs I, Rauðabergs II, Kálfafells Ia, Kálfafells Ib, Kálfafells II, Blómsturvalla og Núpa og verði viðurkennt að þau séu sem hér segir: Dregin verði lína eftir mörkum sveitarfélagsins Hornafjarðar og Skaftárhrepps frá sjó að Skeiðarárjökli og meðfram honum að punkti á Eystrafjalli, þaðan verði brúnum þess fylgt að Núpsárfossi og línan síðan dregin í gilkjaftinn, þar sem Hvítárgljúfur skiptist, gljúfrinu verði svo fylgt upp á brún Bjarnarins í 984 m hæð, þaðan verði dregin bein lína í punkt í 731 m hæð í Miðfelli og áfram að þeim stað, þar sem hún skeri landamerki Núpa að vestanverðu. Verði þjóðlenda norðan og austan þessarar línu frá þeim stað sem hún komi að Skeiðarárjökli úr suðri. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Eftir uppsögu hins áfrýjaða dóms seldi Snorri Björnsson, sem átti aðild að málinu í héraði, Byggðabóli ehf. eignarhlut sinn í jörðinni Kálfafelli I. Hefur málsaðild fyrir Hæstarétti verið breytt því til samræmis. I. Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af merkjum jarðarinnar Núpsstaðar í Skaftárhreppi gegnt Skaftafelli í sveitarfélaginu Hornafirði. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum áfrýjanda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 9/2003, tók til Fljótshverfis í Skaftárhreppi. Svæðið, sem þar kom til úrlausnar, náði af ástæðum, sem ekki er þörf á að greina hér nánar frá, að austan til línu, sem eigandi Núpsstaðar taldi eiga að ráða merkjum þeirrar jarðar og Skaftafells frá sjó norður til Skeiðarárjökuls. Að vestan réðust mörk svæðisins af vesturmerkjum jarðanna Dalshöfða og Seljalands, að sunnanverðu gagnvart jörðunum Brattlandi og Þverá ásamt svokallaðri Hrunatorfu, en að norðanverðu gagnvart Síðumannaafrétti. Að sunnan náði þetta svæði til hafs, en að norðan að nánar tilgreindum línum um Vatnajökul. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda yrðu dregin á sama hátt og áður greinir að austan gegnum land jarðanna Núpsstaðar, sem stefndi Hannes Jónsson er eigandi að, Rauðabergs I og II, sem tilheyra stefndu Stefáni Björgvinssyni og Jóni Björgvinssyni, Kálfafells Ia, Ib og II, sem eru í eigu stefndu Rúnars Þórs Snorrasonar, Byggðabóls ehf., Bergs Helgasonar og Lárusar Helgasonar, Blómsturvalla, eignar stefnda Steinþórs Þorsteinssonar, og Núpa, sem tilheyra stefnda Þórhalli Helgasyni. Frá vesturmörkum síðastnefndu jarðarinnar dró áfrýjandi áfram nánar tilgreinda línu, sem hann krafðist að réði mörkum þjóðlendu og eignarlanda gegnum land jarðarinnar Dalshöfða uns komið var að jaðri svæðisins, sem mál nr. 9/2003 tók til. Eigendur jarðanna, sem hér um ræðir, kröfðust þess allir að mörk þjóðlendu yrðu látin fylgja jaðri jökuls gagnvart löndum þeirra. Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin eftir jaðri Vatnajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998. Útdráttur úr úrskurðinum var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 13. september sama ár til að fá niðurstöðu úrskurðarins hnekkt, en þó ekki að því er varðar mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Dalshöfða. II. Í Sturlubók Landnámu greinir frá því að Bárður, sonur Heyangurs-Bjarnar hersis úr Sogni, hafi numið „fyrst Bárðardal norðr, en síðan fór hann suðr um Vánarskarð Bárðargọtu ok nam Fljótshverfi allt ok bjó at Gnúpum; þá var hann kallaðr Gnúpa-Bárðr.“ Bárður bjó samkvæmt þessu að Núpum, en um jörðina, sem nú ber það heiti, munu annars vera litlar eða engar heimildir frá því fyrir 17. öld. Um Kálfafell, næstu jörð austan hennar, er elsta heimild talin vera í kirknaskrá Páls biskups Jónssonar frá því um 1200, en Blómsturvellir munu hafa byggst sem hjáleiga í landi Kálfafells um miðja 18. öld. Rauðabergs mun fyrst vera getið í máldaga Þykkvabæjarklausturs frá 1340, en Núpsstaðar í áðurnefndri kirknaskrá frá því um 1200. Að norðanverðu nær Fljótshverfi frá Hverfisfljóti í vestri að Skeiðarárjökli í austri. Fyrrnefndar jarðir stefndu liggja nyrst í Fljótshverfi ásamt Dalshöfða fyrir vestan þær. Auk Hverfisfljóts falla tvö vötn frá Vatnajökli suður um þetta svæði vestanvert, annars vegar Brunná á mörkum Dalshöfða og Núpa og hins vegar Djúpá á merkjum Kálfafellsjarða og Rauðabergsjarða, en að austanverðu í landi Núpsstaðar eru Núpsá og Súla. Þá er að geta tveggja annarra vatnsfalla, sem eiga upptök nærri 8 km sunnan jökuls og afmarka að hluta jörðina Blómsturvelli, Brúarár á merkjum gagnvart Núpum og Laxár gagnvart Kálfafellsjörðum. Auk þeirra rennur Krossá frá Króksfjalli, um 12 km frá jökli, á sunnanverðum merkjum Rauðabergsjarða og Núpsstaðar. Bæjarstæði á jörðum stefndu eru nærri jaðri fjalllendis í Fljótshverfi. Í skýrslu náttúrufræðings, sem gerð var að tilhlutan óbyggðanefndar, er þessu svæði lýst þannig að undirlendi mæti fjalllendi víðast í 40 til 50 m hæð, en austast í um 100 m. Í landi Rauðabergsjarða og Núpsstaðar rísi fjalllendi mjög bratt upp í 300 til 700 m, en vestar séu skilin almennt ekki jafn skörp. Að meðaltali séu um 23 til 24 km frá sjó að rótum þessa fjalllendis, sem sé um 640 km2 að flatarmáli. Minnsta fjarlægð frá suðurbrún þess að jökli sé um 15 km í landi Núpa og Blómsturvalla, en mest nærri 30 km í landi Núpsstaðar. Landið sé mjög sundurskorið af dölum og gljúfrum, en á milli þeirra séu ýmsir fjallshryggir, þar á meðal Björninn, sem nái 987 m hæð. Norðausturhluti þessa fjalllendis sé jafnhæstur, um 700 til 1000 m yfir sjávarmáli, og séu þar hæstu fjöllin Hágöngur, 1120 m, og Grænafjall, 1058 m. Fjalllendið í Fljótshverfi sé að hluta í gróðurfarslegu hlíðabelti, en að mestu í fjallbelti og hæsti hlutinn ofan hæðarmarka samfellds gróðurs. Talið sé að við landnám hafi landið milli Hverfisfljóts og Djúpár verið þakið samfelldum gróðri allt norður að núverandi brún Síðujökuls. Eins hafi verið á norðausturhluta svæðisins í vesturhlíðum Eystrafjalls og víðáttum frá Grænalóni vestur að Beinadal. Skógur og kjarr hafi vaxið víða um allt svæðið upp í 400 til 500 m hæð, en ofan við það verið víðir, lyng, hálfgrös og mosi fyrir utan bröttustu hlíðar og hæstu fell. Megi ætla að við landnám hafi samfelldur gróður verið á um helmingi fjalllendisins. Breyting hafi orðið á þessu, en víða sé mikil gróska og sem fyrr mest í suður og suðvestur hluta landsins. Ofan 500 til 600 m hæðar sé þó víðast gróðursnautt. Fjalllendið í Fljótshverfi sé nú talið vera um 70% auðnir og lítt gróin fjöll. Í skýrslu jarðfræðings, sem gerð var fyrir óbyggðanefnd, er lýst jöklum á Síðu og í Fljótshverfi og breytingum á þeim frá landnámi. Þar kemur meðal annars fram að Síðujökull, fyrir norðan Dalshöfða, Núpa og Kálfafellsjarðir, og Skeiðarárjökull, fyrir austan Núpsstað, hafi eins og flestir aðrir jöklar hér á landi verið miklu minni við landnám en nú er, sá síðarnefndi jafnvel um 10 km styttri til suðurs. Jöklarnir hafi gengið fram samfellt frá því um 1600 til loka 19. aldar, þegar þeir hafi orðið stærstir. Staða þeirra nú sé á hinn bóginn svipuð þeirri, sem var við upphaf þess tímabils. Elstu heimildir um not af fjalllendinu, sem hér um ræðir, munu vera frá því um miðja 19. öld, þegar lýst var í gerðabók yfirjarðamatsnefndar og sóknarlýsingu að í Fljótshverfi væru engin afréttarlönd önnur en heiðar eða fjalllendi, sem tilheyri einstökum jörðum og sé nýtt þaðan. Þó er í máldögum frá 14. og 16. öld og vísitasíum og jarðabók frá 17., 18. og 19. öld getið um ítaksréttindi Kálfafellskirkju og jarðarinnar Svínafells í Öræfum í landi, sem eigandi Núpsstaðar kallar nú til réttinda yfir. Fjallskil á svæðinu munu hafa verið í höndum eigenda hverrar jarðar, en þó þannig að fé hafi gengið frá Rauðabergsjörðum inn á fjalllendi jarðarinnar Núpsstaðar og eigendur þeirra smalað það saman. III. Á því svæði í Fljótshverfi, sem áfrýjandi krefst að dæmt verði þjóðlenda, á jörðin Núpar merki að vestan að Dalshöfða. Samkvæmt gögnum málsins er elsta heimildin um þau í landamerkjabréfi síðarnefndu jarðarinnar frá 11. júní 1886, þar sem þau voru sögð ráðast af Brunná, þaðan sem hún „kemur úr jökli“. Í landamerkjabréfum fyrir Núpa 22. maí 1889 og 11. júlí 1923 sagði að merkin réðust af Brunná frá nánar tilteknu kennileiti „norður úr.“ Um merki Núpa að austan gagnvart landi núverandi Kálfafellsjarða og Blómsturvalla mun elsta heimild finnast í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar 16. september 1641, þar sem sagði meðal annars að „Nichulas Kýrkia ad Kalfafelle ... á Heima Land allt til Vmmerkia epter Hefdar Halldi. ... Ad vtan rædur Bruará hid efra á Fioll vpp“. Þessum merkjum var lýst á sama veg í vísitasíum 20. september 1677 og 11. maí 1695. Í úttekt klaustrajarða vegna Núpa frá 1847 var merkjunum lýst að sunnan frá tilteknu kennileiti „að Brúará, sem úr því ræður norður úr“ og í vísitasíu 2. ágúst 1848 sagði að merkin lægju um „Brúará hid efra á fjöll upp“. Í landamerkjabréfi Núpa 22. maí 1889 var merkjum jarðarinnar að austan og til norðurs lýst með þeim orðum einum að Brúará réði að tilteknu kennileiti sunnar í landinu, sem ekki skiptir hér máli. Í landamerkjabréfi fyrir sömu jörð 11. júlí 1923 sagði að merkin að norðaustan væru „úr vörðu, sem er milli Kálfafells og Núpafjallsenda norður í skerjum og fram í Brúarárbotna. Þaðan ræður Brúará“. Loks er þess að geta að í landamerkjabréfi Kálfafells 1. júlí 1922 kom fram að merki þeirrar jarðar til vesturs væru frá Laxárbotnum „til norðurs í vörðu í svokölluðum Fjallsenda, þaðan bein lína í sömu stefnu alt til jökuls.“ Um merki núverandi Kálfafellsjarða og Blómsturvalla í austri móts við Rauðabergsjarðir mun fyrsta heimildin, sem nú er þekkt, vera skráð í áðurnefndri vísitasíubók 16. september 1641, þar sem sagði að þau væru „ad austann j Diupá allt hid efra á Fioll vpp“, og var samsvarandi lýsingu að finna í vísitasíunum 1677 og 1695. Í úttekt klaustrajarða vegna Rauðabergs frá 1847 sagði að vesturmörk þeirrar jarðar réðust af „Djúpá solángt fram sem Rauðabergshraunið nær.“ Í færslu um vísitasíu að Kálfafelli 2. ágúst 1848 sagði að merkin lægju um „Djúpá frá jöklum ofan“. Landamerkjabréf jarðanna Rauðabergs 7. maí 1891 og Kálfafells 1. júlí 1922 voru samhljóða um að mörkin milli þeirra væru um „Djúpá frá jökli“. Merkjum núverandi Rauðabergsjarða til austurs gagnvart Núpsstað virðist fyrst hafa verið lýst í tveimur vitnisburðum frá 14. júlí 1616, sem munu vera varðveittir í afskrift í vísitasíubók Þórðar biskups Þorlákssonar 16. janúar 1683. Í öðrum þeirra lýsti Finnur Gíslason, sonur fyrrum ábúanda Núpsstaðar, því að „hiellt minn elskannlege fader landeign Nupsstadar vtj Krossä“. Í hinum sagði Snorri Arnórsson að hann hafi aldrei heyrt tvímæli leika á að Núpsstaður ætti „ecki allt ad Krossä þar sem hun kiemur framm vr gliufrinu nidur vnder fiallinu. Enn vppa allt ad henne og so siondeiling riett vr Krossär Bothnum og nordur vnder Jokul“. Í vísitasíu að Núpsstað 26. september 1657, annarri ódagsettri frá 1677 og þeirri þriðju 30. september 1706 sagði ekki annað um vesturmerki þeirrar jarðar en að þau væru „hallden j Krossá ad utan“, svo sem það var orðað í þeirri fyrstnefndu. Í úttekt klaustrajarða vegna Rauðabergs frá 1847 var greint frá því að merkin væru í „Krossá á fjallbrúninni en að ödru leiti þar óviss“. Loks er þess að geta að landamerkjabréf voru gerð fyrir bæði Núpsstað og Rauðaberg 7. maí 1891 og voru þau samhljóða um að merki milli jarðanna væru í Krossá, en „frá vestustu upptökum hennar beina línu í Álptadalsbrýr og úr því beint norður í jökul“. Merkjum Núpsstaðar til austurs virðist fyrst hafa verið lýst í áðurnefndum vísitasíum frá 1657, 1677 og 1706, en í þeim sagði aðeins „ad austan deila Jöklar“, svo sem það var ritað í þeirri elstu. Í fyrrnefndu landamerkjabréfi fyrir jörðina 7. maí 1891 var þessum merkjum lýst þannig að Súlutindar skyldu bera hvor í annan séð frá sjó og væru þau „bein lína að norðan og að stórstraumsfjörumáli.“ IV. Í framangreindum landamerkjabréfum fyrir jörðum stefndu, sem ýmist voru gerð á meðan landamerkjalög nr. 5/1882 voru í gildi eða eftir að lög nr. 41/1919 um landamerki o.fl. höfðu leyst þau af hólmi, verður því fundin stoð að merki allra jarðanna voru talin ná norður til Vatnajökuls, ef frá eru talin merki jarðarinnar Blómsturvalla, sem eftir þessum heimildum er umlukin að norðri af Núpum og Kálfafellsjörðum en þó með norðurmerki á því svæði, sem áfrýjandi krefst að talin verði þjóðlenda. Þannig er því lýst í landamerkjabréfi Dalshöfða 11. júní 1886 að merki jarðarinnar í austri gagnvart Núpum séu í Brunná, þaðan sem hún komi úr jökli, og verður það sama að teljast fólgið í orðalagi landamerkjabréfa Núpa 22. maí 1889 og 11. júlí 1923. Í landamerkjabréfi Kálfafells 1. júlí 1922 segir að merki þeirrar jarðar gagnvart Núpum taki stefnu frá Laxárbotnum um vörðu í Fjallsenda allt til jökuls. Í sama landamerkjabréfi og einnig í landamerkjabréfi Rauðabergs 7. maí 1891 kemur fram að merkin milli þeirra séu í Djúpá frá jökli. Loks segir í síðastnefndu landamerkjabréfi og landamerkjabréfi Núpsstaðar frá sama degi að merki þeirra jarða séu í Krossá, en frá upptökum hennar í beinni línu um Álftadalsbrýr norður í jökul. Landamerkjabréfin, sem hér er vísað til, voru öll þinglesin og færð í landamerkjabók og hafa því sönnunargildi um merki eignarlands stefndu. Eins og ítrekað hefur verið í fyrri dómum Hæstaréttar í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna verður á hinn bóginn að líta til þess að ekki var á valdi þeirra, sem stóðu að þessum landamerkjabréfum, að auka með þeim við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Þessi landamerkjabréf geta því ekki ein út af fyrir sig nægt gegn andmælum áfrýjanda til að sanna beinan eignarrétt stefndu að einstökum þeim landsvæðum, sem um ræðir í málinu, heldur verða önnur atriði að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu. Í málinu liggja ekki fyrir eldri heimildir en áðurnefnt landamerkjabréf Dalshöfða frá 1886 um að merki þeirrar jarðar og Núpa nái allt til upptaka Brunnár í Síðujökli. Um austurmerki Núpa gagnvart Kálfafellsjörðum og Blómsturvöllum er því heldur ekki lýst berum orðum í eldri heimildum en landamerkjabréfi Kálfafells frá 1922 að þau nái til jökuls, en í heimildum allt aftur til ársins 1641 er rætt um að merkin ráðist af Brúará „hid efra á Fioll vpp“. Í því sambandi er þess að gæta að þótt upptök Brúarár séu talin vera um 8 km frá núverandi suðurjaðri Síðujökuls, verður engu slegið föstu eins og málið liggur fyrir um hvort hugsanlegt sé að þau hafi á miðri 17. öld og síðar verið það nærri jökulbrún að ekki hafi þótt ástæða til að lýsa frekar merkjum þar á milli. Samkvæmt landamerkjabréfum Kálfafells og Rauðabergs frá 1891 og 1922 ræður Djúpá merkjum milli jarðanna allt norðan frá jökli og var það sama berum orðum tekið fram í áðurgreindri vísitasíu 1848. Ekki eru efni til annars en að líta svo á að sú merking felist einnig í sams konar heimildum frá 1641, 1677 og 1695, þar sem merkjunum var lýst í Djúpá „allt hid efra á Fioll vpp“. Um merki Rauðabergs og Núpsstaðar, sem lýst var samhljóða í landamerkjabréfum jarðanna frá 1891, verður fundin eldri heimild í fyrrgreindum vitnisburði 14. júlí 1616, sem lýsir þeim eftir tilteknum kennileitum allt norður til jökuls. Aðrar heimildir frá 17., 18. og 19. öld en hér var getið lýstu ýmist ekki merkjum þessara jarða norðan upptaka Krossár, sem eru minnst nærri 12 km frá jökli, eða kváðu merkin þar vera óviss. Það fær þó ekki haggað því að tilvist þessa vitnisburðar gefur til kynna að deila hafi staðið á árinu 1616 um hvar merki væru milli Rauðabergs og Núpsstaðar allt norður til jökuls, en ekki um það hvort merkin næðu svo langt. Loks er til þess að líta að í fyrrnefndum heimildum um merki Núpsstaðar til austurs frá 17. og 18. öld var rætt um að þar deili jöklar. Sú lýsing getur ekki einungis átt við suðvesturhorn Skeiðarárjökuls, svo sem felst í kröfu áfrýjanda um þjóðlendumörk, heldur hlýtur hún að varða vesturjaðar jökulsins á ótilteknu svæði til norðurs að landi Núpsstaðar. Samkvæmt framansögðu liggja fyrir í málinu ýmsar heimildir frá árabilinu 1616 til 1848 um að merki jarðanna Núpa, Kálfafells, Rauðabergs og Núpsstaðar hafi náð til jökuls, ýmist á báða vegu til vesturs og austurs eða á annan hvorn veginn. Þótt ekki verði lagt að jöfnu gildi allra þessara heimilda eða ályktana, sem dregnar verða af þeim, er ljóst að allt frá elstu heimildunum hefur vissum merkjum þessara jarða ótvírætt verið lýst til jökuls. Jarðirnar liggja saman í röð við jaðar jökulsins á landsvæði, sem líkt er farið um að því er varðar notkun, gróðurfar, landslag og aðra staðhætti. Er því engin haldbær ástæða til að ætla að þetta land hafi aðeins að hluta orðið háð beinum eignarrétti, en í því sambandi verður einnig að líta til þess að sögulegar heimildir benda ekki til annars en að landið, sem nú fellur undir jarðir allra stefndu, hafi í öndverðu verið numið í einu lagi. Að þessu virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndu, Hannes Jónsson, Stefán Björgvinsson, Jón Björgvinsson, Rúnar Þór Snorrason, Byggðaból ehf., Bergur Helgason, Lárus Helgason, Steinþór Þorsteinsson og Þórhallur Helgason, eru sýknir af kröfum áfrýjanda, íslenska ríkisins. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefndu skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, samtals 500.000 krónur í hlut hvors. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 23. október 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 29. ágúst s.l., er höfðað með stefnu birtri 13. september 2005. Stefnandi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins. Stefndu eru Hannes Jónsson vegna Núpsstaðar, Stefán Björnsson og Jón Björnsson vegna Rauðabergs I og II, Rúnar Þór Snorrason vegna Kálfafells Ia, Snorri Björnsson vegna Kálfafells Ib, Bergur Helgason og Lárus Helgason vegna Kálfafells II, Steinþór Þorsteinsson vegna Blómsturvalla og Þórhallur Helgason vegna Núpa. Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi að úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 9/2003 frá 10. desember 2004 um mörk þjóðlendu og eignarlanda ofangreindra jarða verði felldur úr gildi. Í öðru lagi er þess krafist að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem mörk þjóðlendu og eignarlands ofangreindra jarða í Fljótshverfi: Stefndu Hannes, Rúnar Þór, Snorri, Bergur og Steinþór gera þær kröfur að staðfestur verði ofangreindur úrskurður óbyggðanefndar er varða mörk eignarlands þeirra og eignarhald og með því hafnað öllum framkomnum kröfum stefnanda til þjóðlendna í jarðir þeirra. Jafnframt gera þessi stefndu, aðrir en Steinþór, þá kröfu að úrskurður nefndarinnar um mörk jarðanna Núpsstaðar, Kálfafells Ia og Ib og Kálfafells II í Fljótshverfi gagnvart jökulbrún verði felldur úr gildi, þ.e. sá hluti úrskurðarlínu óbyggðanefndar sem dregin er með jökli sem norðurmerki jarðanna, við þjóðlendu og að merki jarðanna gagnvart jökli verði ákveðin með dómi þannig að þau fylgi jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma og að það land sem undan jökli kann að koma falli til viðkomandi jarða með fullkomnum (beinum) eignarrétti, svo langt sem vötnum hallar til með sama hætti og vötn nú deila, sbr. gagnsök. Þá krefjast þessir stefndu að þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefndu fengu gjafsókn í máli þessu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettu 22. nóvember s.l. Stefndu Stefán og Jón gera þær kröfur að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þar með viðurkenndur fullkominn eignarréttur þeirra að jörðum þeirra í samræmi við kröfulýsingar til óbyggðanefndar. Þessir stefndu líta svo á að í kröfugerðinni felist jafnframt krafa um einkafnotarétt þeirra í þjóðlendu að öllum venjubundnum afnotum að fornu og nýju, þ.m.t. öllum námarétti, komi til þess að einhver hluti landsins teljist þjóðlenda. Þá krefjast þessir stefndu að þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefndu fengu gjafsókn í máli þessu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettu 3. janúar s.l. Stefndi Þórhallur gerir þá kröfu að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefndi fékk gjafsókn í máli þessu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettu 27. apríl s.l. Stefndu Hannes, Rúnar Þór, Snorri og Bergur höfðuðu gagnsök í máli þessu á hendur íslenska ríkinu með stefnu birtri 1. nóvember 2005 og gera þær kröfur að úrskurður nefndarinnar um mörk jarðanna Núpsstaðar, Kálfafells Ia og Ib og II í Fljótshverfi gagnvart jökulbrún verði felldur úr gildi, þ.e. sá hluti úrskurðarlínu óbyggðanefndar sem dregin er með jökli sem norðurmerki jarðanna, við þjóðlendu og að merki jarðanna gagnvart jökli verði ákveðin með dómi þannig að þau fylgi jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma og að það land sem undan jökli kann að koma falli til viðkomandi jarða með fullkomnum (beinum) eignarrétti, svo langt sem vötnum hallar til með sama hætti og vötn nú deila. Í gagnsök er gerð sams konar málskostnaðarkrafa og í aðalsök. Dómkröfur stefnda í gagnsök eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnstefnanda og þess óskað að aðalsök og gagnsök verði sameinuð. Þá er krafist málkostnaðar að mati dómsins. Upplýst var við meðferð málsins að Eyjólfur Hannesson væri látinn og hefði Hannes Jónsson tekið við aðild málsins. Málavextir. Með bréfi dagettu 12. október 2000 var fjármálaráðherra tilkynnt með vísan til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 að óbyggðanefnd hefði á fundi ákveðið að taka til meðferðar sem svæði 3 landsvæðið vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar. Þetta svæði afmarkaðist til austurs af austurmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi og að sunnan afmarkaðist svæðið af hafinu, til norðurs í samræmi við tillögu starfshóps um stjórnsýslumörk á miðhálendinu frá 1996, en á Vatnajökli við línu þá sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Til vesturs náði kröfusvæðið að kröfusvæði 1, Árnessýslu. Fjármálaráðherra var veittur frestur til að lýsa kröfum sínum um þjóðlendur á svæðinu og eftir að kröfulýsingum hafði verið skilað var landeigendum og öðrum rétthöfum veittur frestur til að skila inn kröfugerðum. Stefndu í máli þessu sendu inn kröfur til óbyggðanefndar um höfnun þjóðlendukrafna ríkisins og gerðu kröfu um beinan eignarrétt að Fljótshverfi í Skaftárhreppi. Stefndu tóku þátt í málarekstri fyrir óbyggðanefnd, en sérstakt mál var rekið um þjóðlendur á þessu svæði sem mál nr. 9/2003. Mál það sem hér er til úrlausnar, varðar jarðirnar Núpsstað, Rauðaberg I og II, Kálfafell, Ia, Ib og II, Blómsturvelli og Núpa. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu í úrskurði upp kveðnum 10. desember 2004 að ekki hafi verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda að land innan tilgreindra landamerkja jarðanna væri þjóðlenda og benti rannsókn nefndarinnar til þess að um eignarland væri að ræða, án þess þó að tekin væri afstaða til þess hver færi með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Komst nefndin því að þeirri niðurstöðu að lönd þessara jarða eins og þeim var nánar lýst, að jökuljaðri eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, teldust ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. sömu laga. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá elstu ritheimildum um landnám á hinu umdeilda svæði og síðan rakin í stórum dráttum saga afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar á svæðinu frá öndverðu til uppkvaðningar úrskurðar. Kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að þegar tekið sé mið af staðháttum við túlkun landnámslýsinga Landnámabókar sé ekki útilokað að land í Fljótshverfi hafi verið numið frá sjávarmáli að þáverandi jökulbrún. Hljóti vafi um þetta að vaxa eftir því sem norðar dragi. Óvissa um aðferðir við landnám sé þó of mikil til þess að hægt sé að fullyrða um stærð landnáma á þeim grundvelli. Í úrskurðinum er jörðinni Núpum lýst svo að þeir liggi á milli jarðanna Dalshöfða til vesturs Kálfafellstorfu til austurs og Maríubakka, Hvols og Seljalands til suðurs, en að norðanverðu sé Síðujökull. Nyrsti hluti þess svæðis, sem hér um ræði, sé fjalllendi og heiðarland en talsvert gróin hraunþekja liggi suðvestur með fjalllendinu og norðan þess, upp við Síðujökul. Bæjarstæði Núpa sé suður undir grösugum brekkum Núpafjalls sem nái hæst 166 m. hæð. Norðan og austan þess sé Núpahraun sem liggi norðvestur með Bakkafjalli (560 m), Helgastaðafjalli (484 m) og fleiri fjöllum í vesturjaðri Kálfafellsheiðar og sveigi til norðurs undir Síðujökli. Hraunið sé allgróið og þeki um 12 km² á þessu svæði. Brunná eigi upptök í Síðujökli austanverðum og renni lengst af austan við Núpahraun en síðan þvert yfir það og þá með fram hraunkantinum að vestan og vestur með Núpafjalli. Austan við Helgastaðafjall séu Helgadalir og þar fyrir innan Brúarárbotnar með giljum og skerjum. Í Brúarárbotnum eigi Brúará upptök sín að hluta og liggi farvegur hennar á Kálfafellsheiði og við austurjaðar Núpahrauns, sunnan Helgastaðafjalls. Allstórt gil sé u.þ.b. 3 km norðan Helgastaðafjalls er nefnist Illagil og liggi það í SV-NA stefnu. Gilið liggi vestur í jökulána Brunná og séu háir hnúkar við botn þess er nefnist Illagilshnúkar (721 m). Frá bæjum til jökuls séu u.þ.b. 19 km í beinni loftlínu. Fyrstu lýsinguna á landamerkjum Núpa mun að finna í úttektabók klausturjarða 1847. Þá er landamerkjum jarðarinnar lýst í fyrra landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1889 sem þinglýst var 19. júní 1890. Síðara landamerkjabréf jarðarinnar er dagsett 11. júlí 1923 og þinglýst samdægurs. Óbyggðanefnd telur að lýsing landamerkja að vestanverðu í eldri og yngri heimildum bendi til þess að eigendur jarðarinnar hafi litið svo á að merkin næðu að jökli. Sama máli gegni um lýsingu landamerkja að austanverðu í landamerkjabréfi jarðarinnar 1923 enda hafi jökull náð nokkru sunnar á þeim tíma en nú. Með hliðsjón af skýrum merkjum jarðarinnar í jökulánni Brunná að vestanverðu, nálægð jökuls og legu annarra jarða á svæðinu verði eldri lýsingar á austurmerkjum Núpa ekki taldar mæla landamerkjabréfinu í mót enda sé mörkum til norðurs þar hvergi lýst. Jökullinn hafi afmarkað það land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki var talið þurfa umfjöllunar við. Í úrskurði nefndarinnar segir síðan svo orðrétt: „Ekki eru heimildir um annað en að jörðin Núpar hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind eru 1889 og 1923, svo sem þeim er nánar lýst hér framar og að því marki sem land hefur komið undan jökli síðan hafa eigendur jarðarinnar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Fjalllendi og hraun undan jökli hefur ekki verið þar undanskilið enda þótt nýting þar hafi verið takmörkuð. Ekki verður annað séð en að þetta eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda. Engar heimildir eru um að land innan marka jarðarinnar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verða staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Þar ber þess að geta að talið er vafalaust að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja í Fljótshverfi, sem og á Íslandi í heild, verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er, sbr. skjal nr. 10. Þá verður fyrirkomulag smölunar ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu. Sá jökuljaðar, sem fyrirsvarsmenn jarðarinnar Núpa gætu hafa horft til þegar þeir lýstu merkjum í jökul 1889 og 1923, hefur gengið til baka. Land, sem þá var hulið jökli, er því jökullaust nú. Sá jökuljaðar, sem líkur eru á að landnám hafi miðast við, hefur hins vegar síðar gengið fram. Land, sem nú er hulið jökli, hefur því verið jökullaust á þeim tíma. Engin leið er að ákvarða með nokkurri vissu hvaða landsvæði hafa horfið undir jökul frá landnámi. Þá hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að þegar merki jarðar eru miðuð við jaðar jökuls og þeim því ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkjabréfi beri að miða við stöðu jökuljaðarsins við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Í úrskurðinum er Kálfafellstorfu svo lýst að hún liggi á milli jarðanna Núpa til vesturs, Rauðabergs til austurs og Maríubakka til suðurs. Að norðanverðu sé Síðujökull. Fjalllendi og heiðarland einkenni stóran hluta þess landsvæðis sem hér um ræði. Byggðin standi undir lágri brekku austan Laxár og ofan bæja sé hin víðáttumikla Kálfafellsheiði, allt að 7 km breið. Grasigrónar hlíðar og skörðótt klettabelti einkenni hana að sunnanverðu. Uppi á heiðinni rísi afmörkuð fell, Þverfell sem sé 600 m hátt og Miðfell, 721 m hátt. Milli Þverfells og Miðfells séu Innri-Laxárbotnar og suður af Miðfelli Brúarárbotnar. Norður af Miðfelli sé Kálfafellsfjallsendi. Djúpá eigi upptök sín í austanverðum Síðujökli og renni um Djúpárdal, 10-12 km langan dal sem liggi frá jökli og austan undir Kálfafellsheiði. Næst Síðujökli, norðan Kálfafellsfjallsenda, sé Fossahraun, gróðursnautt við jökul. Frá bæjum til jökuls séu u.þ.b. 15 km í beinni loftlínu. Í úrskurðinum kemur fram að Kálfafells sé getið í heimildum frá því um 1200 og megi af þeim ráða að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða. Blómsturvalla og Kálfafellskots sé síðar getið, enda upphaflega hjáleigur frá Kálfafelli. Ekki verði dregnar afdráttarlausar ályktanir um það hvort í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar yfir landi í Fljótshverfi með námi, en miðað við staðhætti sé það þó ekki útilokað. Landamerkjum Kálfafellstorfu mun fyrst lýst í lögfestu séra Þorleifs Árnasonar 11. maí 1695. Merkjum mun næst lýst í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar 1641 og vísitasíum 1677 og 1848. Þá liggja fyrir landamerkjabréf Kálfafells, Blómsturvalla og Kálfafellskots, öll þrjú dags. 1. júlí 1922 og þingl. 13. júlí sama ár. Í öllum framangreindum heimildum er gerð grein fyrir merkjum til vesturs, austurs og suðurs en norðurmerkjum hvergi lýst sérstaklega. Óbyggðanefnd telur að lýsing landamerkja í jökul að vestan- og austanverðu 1922 sýni að eigendur hafi litið svo á að merkin næðu að jökli. Með hliðsjón af skýrum merkjum jarðarinnar í jökulánni Djúpá að austanverðu samkvæmt eldri og yngri heimildum, nálægð jökuls og legu annarra jarða á svæðinu, verði eldri lýsingar á vesturmerkjum Kálfafellstorfu ekki taldar mæla landamerkjabréfinu í mót, enda sé merkjum í norður þar hvergi lýst. Jökullinn hafi afmarkað það land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki hafi verið talið þurfa umfjöllunar við. Í úrskurði nefndarinnar segir síðan svo orðrétt: „Ekki eru heimildir um annað en að jarðir í Kálfafellstorfu hafi verið byggðar og nýttar eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind eru 1922, svo sem þeim er nánar lýst hér framar og að því marki sem land hefur komið undan jökli síðan hafa eigendur jarðatorfunnar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Fjalllendi og hraun undan jökli hefur ekki verið þar undanskilið enda þótt nýting þar hafi verið takmörkuð. Sá jökuljaðar, sem líkur eru á að landnám hafi miðast við, hefur hins vegar síðar gengið fram. Land, sem nú er hulið jökli, hefur því verið jökullaust á þeim tíma. Engin leið er að ákvarða með nokkurri vissu hvaða landsvæði hafa horfið undir jökul frá landnámi. Þá hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að þegar merki jarðar eru miðuð við jaðar jökuls og þeim því ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkjabréfi beri að miða við stöðu jökuljaðarsins við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu íslenska ríkisins að land innan tilgreindra landamerkja jarða í Kálfafellstorfu sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um eignarland að ræða, án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að land jarða í Kálfafellstorfu, svo sem því er að framan lýst, að jökuljaðri eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998“. Jörðinni Rauðabergi er svo lýst í úrskurðinum að hún liggi á milli Kálfafellstorfu til vesturs og jarðarinnar Núpsstaðar til austurs, en að norðarverðu sé Síðujökull. Syðsti hluti þess landsvæðis, sem hér um ræði, sé undirlendi en fjalllendi og heiðarlönd að norðanverðu. Skörp landfræðileg skil séu á milli undirlendis og fjalllendis. Bæjarstæði Rauðabergs sé suður undir allbrattri gróinni Múlabrekku í Rauðabergsheiði. Norðan heiðarinnar hækki landið og brött fjallshlíðin nái 560 m hæð í Fossafjalli. Austan Fossafjalls sé Álftadalur og ofan við hann séu Álftadalsbrýr, í um 700 m hæð. Gæsabringur (800 m) séu þar norðan við, u.þ.b. 2 km frá jaðri Síðujökuls. Djúpá eigi upptök sín í austanverðum jöklinum og renni um Djúpárdal, 10-12 km langan dal sem liggi frá jökli og vestan undir Rauðabergsheiði. Krossá komi upp sunnan við Króksfjall og renni austan Rauðabergsheiðar um Krossárdali. Frá bæjum að jökli séu um 20 km í beinni loftlínu. Landamerkjum Rauðabergs mun fyrst lýst heildstætt í landamerkjabréfi jarðarinnar, dags. 7. maí 1891 og þingl. 4. júní 1891. Til vesturs, gagnvart Kálfafelli, er miðað við Djúpá, „frá jökli sem hún hefir upptök sín...“. Í skoðanagerð klausturjarða frá 1847 eru vesturmerki Rauðabergs miðuð við sömu á en ekki er getið um jökul. Í landamerkjabréfi Kálfafells, dags. 1. júlí 1922 og þingl. 13. júlí 1922, er austurmerkjum einnig lýst í Djúpá „frá jökli þar sem hún hefur upptök sín“. Bréf Rauðabergs er áritað af fyrirsvarsmanni Kálfafellskirkju og bréf Kálfafells áritað af hálfu Rauðabergs, enda ber efni bréfanna saman. Í úrskurði nefndarinnar segir síðan svo orðrétt: „Ekki eru heimildir um annað en að jörðin Rauðaberg hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind eru 1891, svo sem þeim er nánar lýst hér framar og að því marki sem land hefur komið undan jökli síðan, hafa eigendur jarðatorfunnar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Fjalllendið undan jökli hefur ekki verið þar undanskilið enda þótt nýting þar hafi verið takmörkuð. Sá jökuljaðar, sem eigendur Rauðabergs gætu hafa horft til, þegar þeir lýstu merkjum í jökul 1891, hefur gengið til baka. Land, sem þá var hulið jökli, er því jökullaust nú. Sá jökuljaðar, sem líkur eru á að landnám hafi miðast við, hefur hins vegar síðar gengið fram. Land sem nú er hulið jökli hefur því verið jökullaust á þeim tíma. Engin leið er að ákvarða með nokkurri vissu hvaða landsvæði hafa horfið undir jökul frá landnámi. Þá hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að þegar merki jarðar eru miðuð við jaðar jökuls og þeim því ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkjabréfi beri að miða við stöðu jökuljaðarsins við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að land Rauðabergs, svo sem því er að framan lýst, að jökuljaðri eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998“. Í úrskurðinum er jörðinni Núpsstað svo lýst að hún liggi á milli jarðarinnar Rauðabergs og Síðujökuls til vesturs og jarðarinnar Skaftafells í Öræfum og Skeiðarárjökuls til austurs. Að norðanverðu sé Vatnajökull. Syðsti hluti þess landsvæðis, sem hér um ræði, sé undirlendi en fjalllendi og heiðarlönd að norðanverðu. Þar á milli séu skörp landfræðileg skil. Til suðurs kvíslist Súlá og Núpá um hallalítinn Skeiðarársandinn, allt niður að sjávarmáli og til norðurs sé mikið fjalllendi sem sé afmarkað af jöklum að ofan og að austan. Ofan við núverandi þjóðveg rísi landið með áberandi hamrabelti og megi þar nefna Núpsstaðarheiði (437 m) sem liggi ofan við bæi í landi Núpsstaða og Lómagnúp (764 m) skammt austar. Frá bæjarstæði Núpsstaða til jökuls séu 25 km í beinni loftlínu. Þarna sé víða mjög bratt og sé það svo að á 1,5 km eða minna rísi landið frá 100 m upp í 800 m. Í þessu mikla fjalllendi rísi fjórir fjallahryggir, sundurskornir af giljum og gljúfrum. Austast sé Eystrafjall, þá Hvítároddi, Lómagnúpur ásamt Birninum og Núpsstaðarheiði vestast. Ofan fjallahryggjanna sé Bjarnarsker og á því svæði séu fleiri en þrír tindar sem rísi hærra en 1000 m. Hæstu fjöll séu Hágöngur (1120 m) og Grænafjall (1058 m) norður við brún Vatnajökuls. Austan Bjarnarskers og sunnan Grænafjalls liggi Grænalón þétt að Skeiðarárjökli. Í beinni loftlínu frá Grænalóni í jökuljaðar Síðujökuls að vestan séu um 17 km. Landamerkjum Núpsstaðar til vesturs og austurs mun fyrst lýst í vísitasíu Núpsstaðar frá 1657, sbr. einnig vísitasíur 1677 og 1706, auk þess sem vesturmerkjum er sérstaklega lýst í heimild frá 1616. Sömu merkjum er lýst í landamerkjabréfi Núpsstaðar, dags. 7. maí 1891 og þingl. 19. maí 1892. Bréfið er áritað af hálfu aðliggjandi jarða, Rauðabergs og Skaftafells í Öræfum. Norður- og suðurmerkjum Núpsstaðar mun ekki lýst sérstaklega í framangreindum heimildum. Hvað varðar austurmörkin telur óbyggðanefnd að orðalag í landamerkjalýsingum Núpsstaðar og Skaftafells bendi fremur til þess að þar sé tekin stefna af Súlnatindum og merki Núpsstaðar nái þar að jökulrönd fremur en að þau liggi yfir jökulinn og að Súlnatindum. Þessu til stuðnings megi jafnframt vísa til þess að mörkum gagnvart jökli sé ekki lýst að öðru leyti. Jökullinn hafi afmarkað það land, sem máli skipti, með svo augljósum hætti að ekki hafi verið talið þurfa umfjöllunar við. Orðalagið „jöklar deila“ í heimildum frá tímabilinu 1616-1706 um merki Núpsstaðar bendi einnig til þess að Skeiðarárjökull hafi skilið á milli Núpsstaðar og Skaftafells og að merki Núpsstaðar hafi náð norður með suðurjaðri jökulsins. Í úrskurði nefndarinnar segir síðan svo orðrétt: „Ekki eru heimildir um annað en að jörðin Núpsstaður hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind eru 1891, svo sem þeim er nánar lýst hér framar og að því marki sem land hefur komið undan jökli síðan hafa eigendur jarðarinnar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Fjalllendið upp við jökul hefur ekki verið þar undanskilið enda þótt nýting þar hafi verið takmörkuð. Sá jökuljaðar, sem eigendur jarðarinnar Núpsstaðar gætu hafa horft til þegar þeir lýstu merkjum í jökul 1891 hefur gengið til baka. Land, sem þá var hulið jökli, er því jökullaust nú. Sá jökuljaðar, sem líkur eru á að landnám hafi miðast við, hefur hins vegar síðar gengið fram. Land sem nú er hulið jökli hefur því verið jökullaust á þeim tíma. Engin leið er að ákvarða með nokkurri vissu hvaða landsvæði hafa horfið undir jökul frá landnámi. Þá hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að þegar merki jarðar eru miðuð við jaðar jökuls og þeim því ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkjabréfi beri að miða við stöðu jökuljaðarsins við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Þá hefur óbyggðanefnd nú komist að þeirri niðurstöðu að land innan landamerkja jarðarinnar Núpsstaðar sé einnig eignarland. Sama máli gegnir um aðrar jarðir í Fljótshverfi, sbr. kafla 6.2.-6.6. og 6.8. Ljóst er að eigendur Skaftafells og Núpsstaðar greinir á um túlkun merkjalýsinga jarðanna, þ.e. nákvæm vesturmörk Skaftafells og austurmörk Núpsstaðar. Úrlausn þess álitaefnis fellur hins vegar utan við verksvið óbyggðanefndar, sbr. 7. gr. þjóðll. Stefnandi undi ekki þessum niðurstöðum óbyggðanefndar og krefst því ógildingar úrskurðarins að því er hið umdeilda landsvæði varðar og að nánar tilgreind lína verði viðurkennd sem mörk þjóðlendu og eignarlanda ofanrgreindra jarða í Fljótshverfi. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2003 sem kveðinn var upp 10. desember 2004, var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58/1998. og er málshöfðun þessi því í samræmi við ákvæði 19. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnanda. Á umræddu landsvæði hafi frá ómuna tíð verið stundaður hefðbundinn búskapur og vegna legu landsins og náttúrulegra aðstæðna hafi allt land frá fjöru að jökli verið nýtt á einhvern hátt á einhverjum tíma. Hafi allt land sem hafi verið nýtt verið háð einkaeignarrétti jarðeigenda í sveitinni. Engin svæði sé þar að finna sem einungis séu háð afnotarétti einhverra aðila, þ.e. afnotarétti til sumarbeitar fyrir sauðfé og hafi svo verið allt frá landnámi. Hverri jörð fylgi heiðarland sem sé hluti af heimalandi viðkomandi jarðar. Í sumum tilvikum sé um að ræða landsvæði í óskiptri sameign jarða og haggi slíkt fyrirkomulag því ekki þeirri staðreynd að landsvæðið hafi verið háð einkaeignarrétti, enda nýtt sem slíkt. Ekki sé að finna í hreppnum afrétti sem einungis hafi verið háðir sameiginlegum beitarrétti margra aðila og gætu því hugsanlega fallið til þjóðlendna. Valdi náttúrurleg og söguleg staða svæðisins því að allt land í Fljótshverfi sé eðlilegur hluti einstakra jarða, það hafi verið nytjað með margvíslegum hætti og engin náttúruleg merki skeri landið þannig að telja megi að annað eigi við um það land en að það sé einkaeignarrétti háð. Segi í Landnámu að allt svæðið hafi verið numið og séu fræðimenn sammála um að landnámið nái til svæðisins alls. Stefndu byggja á því að allt fram að setningu landamerkjalaga 1882 hafi það verið tilviljunum háð hvort landamerki væru skráð og hafi engin skylda borið til að skrá landamerki fyrr en með þeim lögum. Fram að skráningu landamerkja hafi vitneskja um þau varðveist í minni manna og venjubundinni háttsemi sem meta verði sem hverjar aðrar réttarheimildir. Til séu þrenns konar heimildir um landamerki, Landnáma, jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín, en jarðabókin fyrir Skaftafellsýslu hafi þó glatast og Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags frá 1839-1873. Stefndu telja kröfugerð stefnanda lítt rökstudda og erfitt að sjá á hvaða grundvelli hún sé byggð, þ.e. hvað haft sé til hliðsjónar þegar kröfulína ríkisins sé dregin um jarðir stefndu. Sýnist helst byggt á huglægu mati, en lítt horft til þinglýstra skjala og fyrirliggjandi sagnfræðilegra gagna um byggð og eignarréttindi landeigenda á svæðinu. Stefndu hafna þeim kenningum stefnanda um að land hafi verið numið annars vegar sem fullkomið eignarland og hins vegar sem afréttur og að í afréttareign hafi verið fólginn takmarkaður réttur til beitarafnota. Þá fallast stefndu ekki á það að nokkur hluti svæðisins hafi verið skilinn eftir ónuminn við landnám. Stefndu taka undir þá niðurstöðu óbyggðanefndar að skýrar frásagnir Landnámu hafi sönnunargildi um tilvist eignarréttar og mótmæla því að óglöggar upplýsingar um nám þrætulands leggi sönnunarkröfur á þann sem haldi fram beinum eignarrétti á því. Bendi lýsingar Landnámu til þess að land hafi verið numið og það sé stefnanda að sýna fram á að svo hafi ekki verið og að sá sem telji sig eiganda landsvæðis sé það í raun ekki. Þurfi landeigendur ekki að sýna fram á eignarrétt sinn frekar ef landsvæði er innan lands þeirra skv. landamerkjaskrám eða öðrum heimildum. Þrátt fyrir að þess sé eigi getið í Landnámu að land hafi allt verið numið frá fjöru að fjalli eða frá strönd að jökli, sé það ekki vísbending um að land hafi ekki allt verið numið. Hafi ekki þótt ástæða til að fjalla sérstaklega um svo glögg landamerki þar sem engin hætta hafi verið á að þau myndu valda deilum. Stefndu byggja á því að ekki finnist afréttir í eiginlegri merkingu á svæðinu en fjalla þó um hugtakið til öryggis vegna þess hluta landsins sem að mestu hafi aðeins verið notaður til beitar. Stefndu byggja á því að hugtakið sé notað að jafnaði um landsvæði sem að mestu sé notað til sumarbeitar búfjár. Sé landsvæðinu lýst eftir aðalnotum þess en ekki sem skilgreiningu á eignarréttarlegri stöðu þess. Stefndu hafna þeim skilningi stefnanda að hugtakið merki einungis takmörkuð eignar- eða afnotaréttindi og því falli öll slík svæði til þjóðlendna þar sem afréttir geti ekki verið háðir einkaeignarrétti. Stefndu halda því fram að orðið afréttur hafi verið notað í upphafi sem heiti yfir land sem að jafnaði hafi einungis verið notað til sumarbeitar búfjár þrátt fyrir að það væri fullkomnum eignarrétti háð. Sé hugsanlegt að ákveðinn hluti eignarlanda manna hafi verið nefndur afréttur og þriðja aðila veittur ríkari réttur þar en ella þar sem það hafi verið talið nauðsynlegt vegna staðhátta og þjóðfélagshátta á þeim tíma. Sé því líklegt að frekar hafi verið um veigalitla takmörkun á eignarrétti að ræða fremur en takmarkaðan afnotarétt á umræddum landsvæðum. Stefndu byggja á því að í síðasta lagi á 13. öld hafi verið komin á föst lögbundin skipan á skylduna til upprekstrar og beri að skilja ákvæði Jónsbókar um almenninga í því ljósi. Feli ákvæðið um að almenningar skuli vera sem að fornu hafi verið í sér lögfestingu á þeim venjum sem myndast hefðu um upprekstur á almenninga fremur en að tekið væri fyrir það að einstakir aðilar eignuðust þar betri rétt en aðrir. Stefndu segja ljóst að ekki verði lagður sami skilningur í hugtakið afréttur samkvæmt skilgreiningu þjóðlendulaga og gert hafi verið í eldri íslenskum rétti. Sé ástæða þess sú að fyrir gildistöku laganna hafi verið við það miðað að afréttir gætu verið fullkomin eignarlönd tiltekins aðila, en nú geri þjóðlendulög ráð fyrir að afréttir séu lýsing á ákveðnum afnotaréttindum, en einkaeignarréttur að landinu falli þar utan. Stefndu taka fram að á umræddu landsvæði sé hvergi að finna svæði sem háð sé samnotaafrétti eins og hann sé skilgreindur í úrskurðum óbyggðanefndar. Sé því ljóst að landið sá háð beinum eignarrétti. Stefndu byggja á því að fyrir hendi séu landamerkjalýsingar fyrir umræddar jarðir í landamerkjabók Skaftafellssýslu frá árunum 1886, 1891 og 1992. Verði ekki annað séð en að landamerkjaskrárnar séu allar lesnar á viðeigandi manntalsþingum og innfærðar á réttan hátt í landamerkjabók. Séu landamerkjalýsingar sem gerðar séu skv. ákvæðum landamerkjalaga því fullkomin sönnun um landamerki jarða og sá sem vefengi það hafi alla sönnunarbyrðina. Stefnandi hafi ekki sýnt fram að að skráning í landamerkjaskrá sé röng og beri því þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfum stefnanda og draga mörk jarðanna og þjóðlendu í samræmi við lýsingar í landamerkjaskrám, þ.e. við jökul hvað varðar efri mörk jarðanna. Landeigandi þurfi ekki frekar að sýna fram á eignarrétt sinn og það sé meginregla að þinglýstri eignarheimild verði ekki hnekkt nema sannað sé að hún sé röng. Stefnandi þurfi að sýna fram á að umrætt land sé ekki háð einstaklingseignarrétti og verði að hnekkja skráðum heimildum um eignarráð á svæðinu. Stefnandi hafi fram til þessa aldrei gert neinar athugasemdir við skráningu landa stefndu og engin sönnunargögn lagt fram sem hnekki eignarheimildum stefndu. Stefndu vísa einnig til hefðarreglna og mótmæla þeim málatilbúnaði stefnanda fyrir óbyggðanefnd að hægt sé að ganga út frá því sem vísu að eftir að nám hafi verið numið úr lögum hafi ekki verið hægt að auka eignarlönd á kostnað svokallaðra afnotalanda og að afréttarréttur hafi verið víkjandi fyrir almenningum. Stefndu byggja á því að hefð sé sjálfstæð eignarheimild samkvæmt íslenskum rétti og sé því ekki hægt að gefa sér að landeigendur hafi ekki getað öðlast fullkominn eignarrétt yfir landsvæði sem ekki hafi verið numið í upphafi landnáms eða af einhverjum orsökum hafi ekki verið háð eignarrétti einhvers sérstaks lögaðila. Með setningu hefðarlaga 1905 hafi sú regla verið staðfest sem gilt hafi frá landnámi eða a.m.k. frá lögtöku Grágásar að vinna megi hefð á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé, er geti verið eign einstakra manna, án tillits til þess hvort hann var áður einstaks manns eign eða opinber eign. Stefndu hafna þeim skilningi stefnanda að með gagnályktun frá ákvæðum laganna sé ekki unnt að hefða eignir sem ekki geti verið eign einstakra manna. Sé slík gagnályktun ekki tæk, þvert á móti verði að líta svo á að þar sem hægt sé að hefða eign einstaklings eða hins opinbera, sé því fremur hægt að hefða fasteignarréttindi sem ekki séu beinum eignarrétti háð, svo sem fram komi í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar. Byggja stefndu á því að allt land þeirra hafi verið innan landamerkja jarða og sé ljóst að hafi allt land ekki verið numið í öndverðu og þannig orðið eignarland, hafi það verið hefðað og sé því háð einstaklingseignarrétti og falli því utan þjóðlendna. Stefndu byggja á því að þeir hafi ekki glatað eignarréttindum sínum þó svo þeir hafi einungis nýtt landið á takmarkaðan hátt, enda sé það ekki skilyrði eignarréttar á landi að eigandi nýti það á einhvern sérstakan hátt eða nýti það yfir höfuð. Sé því ekki hægt að telja land til þjóðlendna einungis vegna þess að helstu not þess hafi verið sumarbeit búfjár og sé frekari rökstuðnings þörf. Hafi óbyggðanefnd fallist á þessi sjónarmið. Stefndu telja heimaland jarða hafi náð og nái yfir allt land sem tilheyri jörð og ekkert í eldri eða yngri löggjöf leiði til þess að land innan jarðar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu. Sé þessi skilningur í samræmi við niðurstöðu óbyggðanefndar í fyrirliggjandi úrskurðum. Þá telja stefndu ekki fyrirliggjandi nein gögn sem kunni að leiða til annarrar niðurstöðu. Ekkert í legu lands eða staðháttum á umræddu svæði bendi til annars en að allt land sem sé innan landamerkjalýsinga sé beinum eignarrétti háð. Í stefnu séu ekki færð fram nein rök eða gögn sem bendi til annarrar niðurstöðu. Stefndu vísa til 72. gr. stjórnarskrárinnar, landamerkjalaga nr. 5/1882 og 41/1919, laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni og fjallskil, ábúðarlaga nr. 64/1976, jarðalaga nr. 65/1976, hefðarlaga nr. 46/1905, þinglýsingalaga nr. 39/1978, laga nr. 44/1999 um náttúruvernd, skipulags- og byggingalaga nr. 73/1997 og þjóðlendulaga nr. 58/1998. Þá er vísað til ýmissa réttarreglna í Grágás og Jónsbók. Málsástæður og lagarök stefndu Stefáns og Jóns. Stefndu byggja á því að í kjölfar gildistöku landamerkjalaga árið 1882 hafi verið gert landamerkjabréf fyrir Rauðaberg og bendi gögn ekki til annars en að landamerkjum sé þar rétt lýst. Landamerkjabréfið frá 1891 sé áritað af fyrirsvarsmönnum jarðarinnar, þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki hennar. Hafi þau aldrei fyrr en nú verið vefengd. Þá benda stefndu á að í landamerkjabréfi jarðarinnar séu notaðar sömu merkjalýsingar og í landamerkjabréfum aðliggjandi jarða. Stefndu byggja á því að umrætt landsvæði sé háð eignarrétti þeirra og njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Hafi Mannréttindadómstóllinn túlkað hugtakið eign svo að það hafi sjálfstæða merkingu, en þá sé átt við að við mat á því hvort um sé að ræða eign sem njóti verndar 1. gr. þurfi að kanna innanlandsrétt viðkomandi ríkis. Skortur á slíkri vernd að landsrétti ráði hins vegar ekki alltaf úrslitum um það hvort um sé að ræða eign í skilningi 1. gr. Þannig geti verið um eign að ræða í skilningi ákvæðisins þótt dómstólar viðkomandi ríkis hafi ekki talið að um eign væri að ræða samkvæmt innanlandsrétti þess ríkis. Hafi dómstóllinn litið til atvika í hverju máli fyrir sig og hafi ráðið úrslitum hvernig farið hafði verið með umrædda eign í framkvæmd, sérstaklega í lögskiptum og hvaða traust menn hafi borið til þeirrar framkvæmdar. Þá hafi framkoma ríkisvaldsins í garð eigenda einnig skipt máli. Þar sem komið hafi verið fram við einstaklinga/lögaðila sem réttmæta eigendur ákveðinna eigna, hafi slík framkoma verið talin verkja ákveðnar væntingar hjá þeim um löglegt eignarhald sitt á þeim eignum. Megi af þessu ráða að afskipti og afskiptaleysi ríkisvaldsins skipti máli við þetta sönnunarmat. Stefndu benda sérstaklega á að árið 1893 hafi þáverandi ábúandi keypt jörðina Rauðaberg af landssjóði með öllum gögnum og gæðum og verði ekki annað séð en að ríkið hafi selt hana sem fullkomið eignarland. Stefndu byggja á því að sá sem haldi fram beinum eignarrétti verði að færa sönnur á eignarrétt sinn. Þeir telja sig hafa sannað eignarrétt sinn með framlagningu heimildarskjala og landamerkjabréfa fyrir jörðum sínum. Eldri heimildir mæli þeim ekki í mót og hafi stefnandi því sönnunarbyrðina fyrir því að landamerki jarðarinnar séu röng. Stefndu vísa einnig til hefðarreglna máli sínu til stuðnings og vísa til þess að ekkert í landnámslýsingum bendi til annars en að land á svæðinu hafi verið numið allt til jökla. Þá hafi öll afnot og nytjar landsins verið háðar leyfi landeigenda og eigendur en ekki fjallskilastjórn hafi séð um smölun og réttir. Landið hafi jafnframt verið nýtt til haustbeitar sem ekki sé heimilt í almenningsafréttum. Stefndu telja stefnanda engar röksemdir færa fram sem styðji þá kröfugerð að draga kröfulínu sína frá brúna Bjarnarins beina sjónhendingu í toppinn á Miðfelli, en samkvæmt kröfugerð þessari falli meginhluti Álftárdals og Fossadals innan þjóðlendu. Í stefnu sé aðeins vísað til þess hvað Rauðaberg varði að þar sem í landamerkjabréfi þess séu notaðar sömu merkjalýsingar og í landamerkjabréfum aðliggjandi jarða, standist merki Rauðabergs ekki skoðun um samræmi milli eldri og yngri heimilda. Stefndu byggja á því að merkjum jarðarinnar sé lýst með sjálfstæðum hætti í landamerkjabréfi jarðarinnar og hafi einhver vafi verið um merkin 1847 hafi verið úr því leyst með landamerkjabréfi árið 1891, en þá var jörðin ríkisjörð. Með lögum nr. 31/1891 hafi Danakonungur heimilað sölu nokkurra þjóðjarða og með afsali dagsettu 17. ágúst 1893 hafi Magnús Stephensen, landshöfðingi, selt og afsalað jörðinni til ábúanda hennar. Verði af þessu ekki annað ráðið en að handhafar opinbers valds hafi á þessum tíma viðurkennt landamerki jarðarinnar með þeim hætti sem þeim hafi verið lýst í landamerkjabréfinu frá 1891. Hafi þau merki aldrei verið vefengd fyrr en nú. Stefndu telja að miða skuli við jökuljaðarinn eins og hann er á hverjum tíma og benda á þrjá héraðsdóma máli sínu til stuðnings. Stefndu vísa um lagarök til stjórnarskrárinnar, sérstaklega 72. gr. og 65. gr., meginreglna stjórnsýsluréttar um málsmeðferð, þjóðlendulaga nr. 58/1998, hefðarlaga nr. 46/1905, laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994 og sérstaklega 1. gr. samningsviðauka nr. 1. Málsástæður og lagarök stefnda Þórhalls. Stefndi byggir á því að hvarvetna sé Fljótshverfi skilgreint þannig að það sé landsvæðið milli Skeiðarársands og Hverfisfljóts. Mörkin við landnám hafi verið stórfljótin báðum megin, annars vegar Hverfisfljótið, sem rann úr Síðujökli og hins vegar jökulsáin sem rann úr Skeiðarárjökli, en hann hafi væntanlega verið nokkru austar en Núpsvötnin séu nú, þar sem jökullinn hafi verið mun styttri á landnámsöld. Hvergi sé að finna í heimildum afmörkun á milli heimalands og afréttarlands á þessu svæði og hafi engin breyting orðið í aldanna rás þegar menn fóru að skrásetja eignarheimildir og landamerki og hafi ekki komið annað til greina en að líta á lönd jarðanna sem eina órofna heild eignarlands. Séu engar landfræðilegar eða efnahagslegar forsendur fyrir öðrum norðurmörkum en jökulrönd Síðujökuls. Land Núpa sé landfræðileg heild með náttúrulegum mörkum á báða bóga. Smávægilegur munur á skoðunum eigenda Núps og Kálfafellseigenda um mörk milli jarðanna eigi sér skýringu í staðsetningu örnefna, en ekki ágreiningi um landamerkjabréf eða aðrar heimildir. Stefndi byggir á því að við landnám Gúpa-Bárðar hafi stofnast eignarréttur á öllu landi milli tveggja vatnsfalla. Séu engar heimildir um að hluti þessa lands hafi fallið úr einkaeign á liðnum öldum og orðið almenningur. Stefnandi hafi engin lögfull sönnunargögn um að landið hafi skipst í eignarland og afréttarland. Í stefnu sé á því byggt að land hafi verið numið að hluta en jafnhliða hafi verið um töku til afnota að ræða. Ekki séu færð fyrir þessu haldbær rök og engra heimilda getið og hvergi sé að finna heimildir um að í Fljótshverfi sé til nokkur skipting á landi sem numið hafi verið til fullrar eignar annars vegar og til afnota hins vegar. Stefndi byggir á því að í landamerkjabréfum Núpa og nágrannajarða hafi í öllum tilvikum verið að afmarka land jarða en ekki afréttarlands og skýrt tekið fram um eignarrétt alls landsins. Hafi landamerkjabréfin því afgerandi þýðingu við ákvörðun þess hvort um eignarland eða land með takmörkuðum eignarréttindum hafi verið að ræða. Öllum þessum skjölum hafi verið þinglýst athugasemdalaust á hverjum tíma og í þeim hafi falist fortakslausar yfirlýsingar um eignarrétt sem engum athugasemdum hafi sætt utan frá. Bendi þetta til þess að aðeins hafi verið að staðfesta eldri heimildir en ekki að skapa nýjan rétt. Stefndi vísar til rökstuðnings óbyggðanefndar um að umrætt svæði sé eignarland. Stefndi telur ekki rétt að miða við jökuljaðarinn eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga en telur að staðsetningin skipti ekki það miklu máli að réttlætanlegt væri að höfða gagnsakarmál. Stefndi byggir einnig á lagareglum um hefð og vísar til 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Eignarhefð verði unnin á fasteign með 20 ára óslitnu eignarhaldi og komist stefnandi ekki fram hjá þeirri staðreynd að stefndi og fyrri eigendur hafi í góðri trú haft öll umráð landsins í árhundraðaraðir. Stefndi byggir einnig á réttmætum væntingum eiganda sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. gr. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Eigandi verði ekki sviptur þeim fjárhagslegu hagsmunum sem felist í slíkum réttmætum væntingum nema að uppfylltum þeim skilyrðum sem nánar greini í eignarréttarákvæðum. Athugasemdir við frumvarp til þjóðlendulaga beri skýrlega með sér að ekki hafi verið ætlun löggjafans að svipta landeigendur eignarheimildum sem þeir hafi aflað og notið athugasemdalaust um aldalangt skeið, með því að gera þeim að sýna fram á órofna sögu eignarréttar þeirra frá landnámi og láta þá bera hallann af vafa um þetta efni. Stefndi byggir á því að stefnandi sæki málið gegn landeigendum og hafi því sönnunarbyrðina fyrir því að hann eigi þann rétt sem hann haldi fram og hvíli á honum hin almenna sönnunarskylda að sanna verði þá fullyrðingu sem málatilbúnaður byggi á. Hafi óbyggðanefnd komist að því í vel rökstuddum úrskurði að allt land Núpa innan þinglýstra merkja sé eignarland og vart sé hægt að sjá að nokkuð komi fram af hálfu stefnanda sem breytt geti þeirri niðurstöðu. Öll helstu gögn málsins bendi til eignarhalds og ágreiningur um landamerki milli jarða þurfi ekki að hafa þá merkingu að menn hafi aldrei átt landið. Stefndi vísar um lagarök til 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. l. nr. 62/1994, 25. og 26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, 1. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998, 1. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga um sama efni og þá vísar stefndi til 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Málsástæður og lagarök gagnstefnenda. Gagnstefnendur byggja á landamerkjabréfum Núpsstaðar frá 7. maí 1891 og Kálfafells frá 1. júlí 1922, en þar sé mörkum jarðanna lýst í jökul og sé óumdeilt að jökulbrúnin marki norðurmörk jarðanna, þ.e. merki jarðanna afmarkast á einn veg eftir jökli á milli tveggja upphafs- og/eða endamarka landamerkjalínu. Hins vegar segi ekkert í bréfunum sem gefi vísbendingu um hvernig þessi merki skuli dregin eftir jöklinum eða við hvað skuli miðað. Óbyggðanefnd hafi hafnað þeirri kröfu landeigenda að merki jarðanna gagnvart jökli skuli miðuð við jökuljaðarinn eins og hann er á hverjum tíma. Grundvallist sú niðurstaða nefndarinnar á því að löggjafinn hafi ekki álitið að jökulrönd væri í eðli sínu afmörkun á eignarlandi og þjóðlendu og ættu breytingar á stöðu jökuls því ekki að hafa í för með sér að eignarland breyttist í þjóðlendu og öfugt. Þá hafi nefndin komist að þeirri niðurstöðu að þegar merki jarða séu miðuð við jaðar jökuls og þeim ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkjabréfi, beri að miða við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Gagnstefnendur byggja á þremur héraðsdómum þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að miða bæri við jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma og vísa til rökstuðnings í þeim dómum, enda staðhættir og málsatvik með líkum hætti og í máli þessu. Þá benda gagnstefnendur á ákvæði 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923, þar sem tekið sé fram að landamerki í á eða læk breytist ekki þótt farvegur breytist. Væri höfð hliðsjón af þessu ákvæði þýddi það að endapunktar línunnar væri ótilgreindur staður þar sem áður hefði verið jökull. Sýnist gagnstefnendum slík skýring ekki fýsileg. Það að miða við jökul svipi um margt til þess þegar eignarmörk eignarlanda séu miðuð við sjó. Mörkin hafi upphaflega ráðist af náttúrulegum aðstæðum vegna legu jökuls við eignarland en hafi ekki verið háð samkomulagi við „eiganda“ sjávarins eða jökulsins, enda honum ekki til að dreifa. Þá hafi jökull og haf verið það skýr náttúruleg merki á milli tveggja eignarlanda að ekki hafi þótt ástæða til að tilgreina þau nánar. Þá sé einnig ljóst að jökullinn sjálfur hafi verið almenningur líkt og haf utan netlagna áður fyrr. Gagnstefnendur telja einkum þrjár leiðir koma til greina við ákvörðun á upphafs- og/eða endamörkum landamerkjalínu. Í fyrsta lagi að miða við þann stað þar sem jökulbrún var á þeim tíma þegar landamerkin voru skráð eða þau ákveðin, í öðru lagi að miða við elstu þekktu jökulbrún og í þriðja lagi að landamerkin séu í raun breytileg og miðist við jökulbrún eins og hún sé hverju sinni. Þykir gagnstefnendum eðlilegt að landamerkjalína sé dregin eftir jökulbrún á milli þeirra upphafs- og/eða endamarka sem getið sé um í landamerkjaskrám og komi því í jökul fyrir ofan jökulbrún og breytist eftir því sem jökull skríði fram eða hopar, enda hafi þeir sem upphaflega hafi ákveðið landamerki gert sér grein fyrir því að jökulbrúnin færðist til. Fari þá um merki jarðanna sem liggja um jökul eftir þeim reglum sem gilda í íslenskum rétti varðandi breytingu á fjöru og landauka sem þar myndast. Er því gerð krafa um að allt það land sem hugsanlega kunni að koma undan jökli falli til viðeigandi jarðar. Hyrfi jökullinn með öllu bæri að miða merki jarðanna við þá línu þar sem vötnum hallar eða vötn deila. Málsástæður og lagarök gagnstefnda. Gagnstefndi byggir sýknukröfu sína í gagnsök á sömu málsástæðum og í stefnu í aðalsök og vísar til þeirra um nánari útskýringu og rökstuðning. Niðurstaða. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 12. október 2000 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið þriðja sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Að fengnum kröfulýsingum fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins gerðu stefndu í máli þessu þá kröfu fyrir nefndinni að hafnað yrði öllum kröfum fjármálaráðherra að því er varðaði þjóðlendur í löndum ofangreindra jarða og jafnframt að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra að nánar tilgreindu landi jarðanna. Mál, sem varðaði svæði í Fljótshverfi í Skaftárhreppi, var rekið sem mál nr. 9/2003 hjá nefndinni og var úrskurður kveðinn upp 10. desember 2004. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að lönd jarðanna, eins og þeim var nánar lýst, teldust ekki til þjóðlendna í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laganna. Við afmörkun landsvæðisins gagnvart jökli var miðað við jökuljaðarinn eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2003 var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, og er mál þetta því höfðað innan lögmælts málshöfðunarfrests, sbr. 19. gr. þjóðlendulaga. Samkvæmt framansögðu hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að land umræddra jarða sé ekki þjóðlenda. Stefnandi krefst þess að þessi úrskurður óbyggðanefndar um mörk þjóðlendu og eignarlanda ofangreindra jarða verði felldur úr gildi og jafnframt er þess krafist að nánar tiltekin lína verði viðurkennd sem mörk þjóðlendu og eignarlands ofangreindra jarða í Fljótshverfi. Af hálfu stefndu er krafist staðfestingar á úrskurði óbyggðanefndar. Í gagnsök er deilt um afmörkun landsvæðisins gagnvart jökli. Dómarinn fór á vettvang ásamt lögmönnum aðila og kynnti sér aðstæður. Í 1. gr. þjóðlendulaga er eignarland þannig skilgreint að um sé að ræða landsvæði sem háð sé eignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Þá er þjóðlenda þannig skilgreind að um sé að ræða landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Afréttur er skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Eins og að framan er rakið skal hlutverk óbyggðanefndar vera m.a. að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur, sbr. b-lið 7. gr. laganna og jafnframt að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. c-lið 7. gr. laganna. Í Landnámu er mörkum landnáms í Fljótshverfi hvergi lýst, þar greinir frá Bárði, syni Heyangurs-Bjarnar, hersis úr Sogni, sem numið hafi þetta svæði. Í Sturlubók er því lýst að hann hafi búið að Gnúpum og verið kallaður Gnúpa-Bárður. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í greinargerð með þjóðlendulögunum er að því vikið að með afrétti sé almennt átt við tiltekið, afmarkað landsvæði, en skiptar skoðanir séu um hvort einungis geti verið um beitarrétt eða annan afnotarétt að ræða, þ.e. hvort slíkt landsvæði geti ýmist verið undirorpið beinum eða óbeinum eignarrétti. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr. laganna er hugtakið afréttur skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé og ráðast mörk afréttar þannig af því landsvæði sem sannanlega hafi verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Þær heimildir sem fyrir liggja um landamerki jarða stefndu eiga það sammerkt að þar er norðurmörkum jarðanna gagnvart jökli hvergi lýst. Í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar kemur fram að vísindamenn hafi slegið því föstu að jöklar landsins séu stærri nú en á landnámstíma, en lega jökla á þeim tíma verði ekki ákvörðuð með nokkurri vissu. Hins vegar sé töluvert vitað um stöðu jökuls við lok nítjándu aldar og byrjun þeirrar tuttugustu, þegar sett höfðu verið landamerkjalög og ætla megi að flest landamerkjabréf hafi verið gerð. Hafi jöklar þá verið stærstir á sögulegum tíma en síðan hafi þeir almennt hopað, þó ekki alla leið til stöðu sinnar um landnám. Telur nefndin að við gildistöku þjóðlendulaga hafi jökuljaðarinn legið á milli upphaflegra landnámsmarka og stöðu við gerð flestra landamerkjabréfa um aldamótin 1900, almennt séð þó nær hinni síðarnefndu. Fallast ber á þá niðurstöðu nefndarinnar í máli þessu að jökullinn hafi afmarkað það land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki hafi verið talið þurfa umfjöllunar við. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Stefndu í máli þessu hafa byggt eignartilkall sitt á heimildarskjölum sem fram að þessu hafa ekki verið vefengd og þá verður ekki annað séð en að þeir hafi nýtt hið umdeilda landsvæði í samræmi við þá búskaparhætti sem tíðkast hér á landi. Þá hafa ráðstafanir stefndu á svæðinu með löggerningum ekki sætt athugasemdum af hálfu stjórnvalda eða annarra sem talið hafa rétt á sér brotinn. Ekki verður talið að svæðið sé svo frábrugðið viðurkenndu eignarlandi stefndu að því er gróðurfar eða nýtingarmöguleika varðar að leiði til annarrar eignarréttarlegrar stöðu þess. Stefnandi krefst þess að tiltekin lína verði viðurkennd sem mörk þjóðlendu og eignarlands ofangreindra jarða stefndu án þess að leggja fram gögn sem styðja þessa eignarréttarkröfu og sýna með óyggjandi hætti að landið skuli teljast til þjóðlendu. Sönnunarbyrðin að þessu leyti hvílir á stefnanda og þar sem honum hefur að mati dómsins ekki tekist að sanna að land innan tilgreindra landamerkja jarða stefndu sé þjóðlenda verða stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda. Í gagnsök er tekist á um mörk eignarlands gagnstefnenda gagnvart jökli. Samkvæmt a-lið 7. gr. þjóðlendulaga er óbyggðanefnd falið að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda. Í lögunum er ekki vikið að því hver skuli vera mörk eignarlanda eða afrétta gagnvart jökli í þjóðlendu, en samkvæmt 8. mgr. 3. gr. laganna er kveðið á um að frá og með gildistöku laganna sé ekki unnt að öðlast eignarréttindi innan þjóðlendna fyrir nám eða hefð. Þá er ljóst að óbyggðanefnd hefur þegar kveðið upp úrskurði, sem ekki hefur verið skotið til dómstóla, þar sem mörk eignarlanda og þjóðlendu á jökli eru miðuð við jökulröndina 1. júlí 1998. Sú niðurstaða að mörkin geti verið breytileg eftir stöðu jökuls á hverjum tíma er að mati dómsins óeðlileg í ljósi þess markmiðs og tilgangs þjóðlendulaga að skilgreina í eitt skipti fyrir öll eignarlönd, þjóðlendu og afrétti og mörk milli þeirra. Þá gæti slík niðurstaða leitt til verulegrar réttaróvissu, t.d. að því er nýtingu slíkra svæða varðar. Þegar allt framanritað er virt, dómafordæmi Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum og þar sem þessi ákvörðun nefndarinnar þykir samrýmast ofangreindu markmiði og tilgangi þjóðlendulaganna og ekki brjóta í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar, verður ekki við henni hróflað. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmann stefndu Hannesar, Rúnars Þórs, Snorra, Bergs og Steinþórs, Braga Björnssonar, hdl., 700.000 krónur, lögmanns stefndu Stefáns og Jóns, Ólafs Björnssonar, hrl., 500.000 krónur og lögmanns stefnda Þórhalls, Páls A. Pálssonar, hrl., 500.000 krónur. Samkvæmt yfirliti Braga Björnssonar, hdl., nam útlagður kostnaður hans 66.372 krónum. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ:
Mál nr. 373/2005
Ávana- og fíkniefni Hegningarauki Samverknaður
V og F voru, ásamt fleirum, ákærðir fyrir að hafa staðið saman að innflutningi á 1000 töflum með ávana- og fíkniefninu MDA-klóríð og 131,63 g af kókaíni, ætluðu til söludreifingar hér á landi, með því að hafa lagt fram fé til kaupanna. Báðir ákærðu kröfðust mildunar á refsingu og að hún yrði skilorðsbundin í heild eða að hluta. Þá neitaði V að hafa komið að innflutningi á umræddu magni af kókaíni og krafðist sýknu af þeim hluta ákærunnar. Hins vegar þótti sannað að hann hafi einnig gerst sekur um þá háttsemi. Við mat á refsingu ákærðu var meðal annars litið til þess að auk þess að fjármagna fíkniefnakaupin hugðust þeir koma megninu af efnunum í sölu. V átti að baki nokkurn sakarferil og þótti hæfileg refsing hans tveggja ára fangelsi en refsing F átján mánaða fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. ágúst 2005 að ósk ákærðu og í samræmi við yfirlýsingar þeirra um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu ákærðu. Ákærði Vilhjálmur krefst þess að hann verði sýknaður af þeim sakargiftum að hafa staðið að innflutningi á 131,63 grömmum af kókaíni til söludreifingar hér á landi samkvæmt 4. tölulið ákæru, sbr. 2. tölulið. Að öðru leyti krefst hann mildunar á refsingu og að hún verði skilorðsbundin að öllu leyti eða að hluta. Ákærði Friðrik Þór krefst mildunar á refsingu og að hún verði skilorðsbundin að öllu leyti eða að hluta. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna er varðar ákærðu verða staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða sakarkostnað í héraði eins og segir í dómsorði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um málskostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun. Málsvarnarlaun skipaðra verjenda þeirra verða ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærðu, Vilhjálms Vilhjálmssonar og Friðriks Þórs Bjarnasonar, skulu vera óröskuð. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna skulu vera óröskuð. Ákærðu greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, samtals 1.220.786 krónur, þó þannig að þeir greiði þar af óskipt kostnað fyrir Hæstarétti vegna ágripsgerðar, 44.148 krónur, og óskipt í félagi við aðra meðákærðu í héraði kostnað vegna matsgerðar Háskóla Íslands, 130.838 krónur. Ákærði Vilhjálmur greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 572.700 krónur og ákærði Friðrik málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Lárentsínusar Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 473.100 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 9. maí sl., höfðaði ríkissaksóknari með ákæru útgefinni 30. desember 2004 á hendur ákærðu A, kennitala [ ], [ ], Keflavík, B, kennitala [ ], [ ], Keflavík, C, kennitala [ ], [ ], Akureyri, Friðriki Þór Bjarnasyni, kennitala 090983-5989, Efstaleiti 42, Keflavík, Vilhjálmi Vilhjálmssyni, kennitala 230977-5779, Fífumóa 1b, Njarðvík, D, kennitala [ ], [ ], Njarðvík og E, kennitala [ ], [ ], Akureyri, fyrir fíkniefnabrot, framin í ágóðaskyni í ársbyrjun 2004 er ákærðu A, B, Friðrik Þór, Vilhjálmur og C stóðu saman að innflutningi á 1000 töflum með ávana- og fíkniefninu tenamfetamínklóríð (MDA-klóríð) og 131,63 g af kókaíni, ætluðu til söludreifingar hér á landi, ákærða D tók á móti sendingu er hún taldi innihalda umrædd fíkniefni og fyrir peningaþvætti á sama tíma er ákærða E tók við ávinningi af fíkniefnabroti ákærða C, allt eins og nánar greinir hér á eftir: 1. Ákærða A er gefið að sök: Að hafa ásamt meðákærða B lagt á ráðin um innflutning á fíkniefnum, fengið meðákærða C til að fara til Hollands í lok janúar og hafa þar milligöngu um kaup ákærða B á efnunum, sbr. töluliði 2 og 3. Fíkniefnin voru með samþykki ákærða send honum í pósti og sótti meðákærða D, samkvæmt umboði frá ákærða, sendingu er hann taldi innihalda fíkniefnin, en lögregla hafði þá lagt hald á þau, í afgreiðslu Íslandspósts í Keflavík hinn 5. febrúar, sbr. tölulið 5. Átti ákærði að fá í sinn hlut um 30 g af kókaíni. 2. Ákærða B er gefið að sök: Að hafa ásamt meðákærða A lagt á ráðin um innflutning á fíkniefnunum og fengið meðákærðu Friðrik Þór og Vilhjálm til að fjármagna kaup á efnunum, sbr. töluliði 1 og 4. Fór ákærði ásamt meðákærða C til Hollands þar sem ákærði, fyrir milligöngu C, festi kaup á fíkniefnunum af ónafngreindum manni, sbr. tölulið 3, og sendi í pósti til landsins. Hinn 5. febrúar sótti ákærði sendinguna, sem hann taldi innihalda fíkniefnin, á heimili meðákærðu D að [ ], Keflavík, sbr. tölulið 5, og fór með sendinguna á heimili meðákærðu Friðriks Þórs og Vilhjálms að Fífumóa 1b, Keflavík en varð þess þá var að efnin höfðu verið fjarlægð úr sendingunni. Átti ákærði að fá í sinn hlut um 100 g af kókaíni. 3. Ákærða C er gefið að sök: Að hafa haft milligöngu um kaup meðákærða B á fíkniefnunum í Hollandi sem ákærði vissi að flytja átti inn til Íslands og selja. Fór ákærði að beiðni meðákærða A ásamt meðákærða B til Hollands í lok janúar og kom honum þar í samband við ónafngreindan mann í Rotterdam sem útvegaði fíkniefnin, sbr. töluliði 1 og 2. Fékk ákærði afhentar um 2000 evrur frá hinum ónafngreinda manni fyrir milligöngu sína. 4. Ákærðu Friðriki Þór og Vilhjámi er gefið að sök: Að hafa lagt fram fé til kaupa á fíkniefnunum ytra, sbr. tölulið 2. Áttu ákærðu að fá í sinn hlut 1000 töflur sem innihéldu ávana- og fíkniefnið tenamfetamínklóríð (MDA-klóríð) sem þeir hugðust skipta til helminga. 5. Ákærðu D er gefið að sök: Að hafa hinn 5. febrúar, í afgreiðslu Íslandspósts í Keflavík, móttekið sendingu sem ákærða taldi innihalda fíkniefnin og farið með hana á heimili sitt að [ ] í Keflavík þar sem ákærði B sótti sendinguna síðar sama dag, sbr. töluliði 1 og 2. 6. Ákærðu E er gefið að sök: Að hafa móttekið kr. 90.000 af meðákærða C sem hún vissi að var ávinningur af framangreindu fíkniefnabroti hans, sbr. ákærulið 3, en umrædd fjárhæð var lögð inn á bankareikning hennar nr. [ ] hinn 30. janúar. Heimfærsla refsiákvæða: Háttsemi ákærðu A, B, C, Friðriks Þórs, Vilhjálms og D þykir varða við 173. gr.a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga hvað varðar þátt ákærðu D. Háttsemi ákærðu E þykir varða við 1., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 10/1997 og nr. 32/2001. Dómkröfur: a. Að ákærðu verði dæmd til refsingar. b. Að eftirtalin fíkniefni sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14 . gr. reglugerðar um fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002: 1000 töflur með ávana- og fíkniefninu tenamfetamínklóríð (MDA-klóríð) og 131,63 g af kókaíni sem lögregla lagði hald á þann 2. febrúar 2004. 4,74 g af amfetamíni sem fundust við leit þann 5. febrúar 2004 í bifreið ákærða A. 0,01 g af kókaíni og 0,42 g af tóbaksblönduðu kannabis sem fundust við leit sama dag á heimili B. 2,39 g af amfetamíni sem fundust við leit sama dag á heimili ákærða Vilhjálms. c. Að eftirtalin ólöglega flutt inn eða seld lyf sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins hinn 5. febrúar 2004 verði gerð upptæk samkvæmt 4. mgr. 48. gr. lyfjalaga, sbr. lög nr. 55/1995 og 83/2004 og 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga nr. 30/1963. 8,40 ml af vökva og 78,5 töflur sem innihala karlkynshormónalyf með anabólískri verkun og fundust við leit heimili (sic.) ákærða B. 1,5 ml ambúla og 181 tafla sem innihalda sama lyf og fundust við leit á heimili ákærða Friðriks Þórs. d. Að ákærðu C og E verði með vísan til 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 10/1997 og 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, sbr. lög nr. 10/1997, gert að sæta upptöku á krónum 90.000 in solidum og að auki verði ákærði C gert að sæta upptöku á kr. 82.000, sem er ávinningur ákærðu af brotum samkvæmt 3. og 6. tölulið. Ákærði A krefst sýknu af ákæru að því er varðar innflutning á 1000 töflum með ávana- og fíkniefninu tenamfetamínklóríð (MDA-klóríð) en að öðru leyti vægustu refsingar er lög leyfa og að refsingin verði skilorðsbundin. Ákærði B krefst vægustu refsingar er lög leyfa og að til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhald ákærða 6.-7. febrúar 2004. Ákærði C krefst vægustu refsingar er lög leyfa og að refsingin verði skilorðsbundin að öllu leyti eða að hluta. Ákærði Friðrik Þór krefst vægustu refsingar er lög leyfa og að refsingin verði skilorðsbundin. Ákærði Vilhjálmur Vilhjálmsson krefst vægustu refsingar er lög leyfa og að refsingin verði skilorðsbundin og að til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða 6.-8 febrúar 2004. Ákærða D krefst vægustu refsingar er lög leyfa og að refsingin verði skilorðsbundin. Ákærð E krefst sýknu af kröfum ákæruvalds. Verjendur ákærðu krefjast málsvarnarlauna, verjandi ákærðu E úr ríkissjóði. I. Er lögreglunni í Keflavík bárust um það upplýsingar þann 28. janúar 2004 að ákærði B hefði farið í stutta ferð til Hollands og að grunur væri um að með honum í ferð væru ákærðu C og E var ákveðið að kanna tilgang ferðarinnar þar sem B var þekktur af neyslu fíkniefna og grunaður um sölu slíkra efna. Lögreglan hafði einnig af því spurnir að ákærði B væri í sambandi við ákærðu D og að hann hefði oft sést með ákærða A, sem hefði verið orðaður við neyslu og sölu fíkniefna. Mánudaginn 3. febrúar fann Tollgæslan í Reykjavík böggul sem hafði verið sendur frá Rotterdam í Hollandi og var viðtakandi hans skráður Kastalinn, A, Hafnargötu 30, 230 Keflavík. Við skoðun á innihaldi böggulsins kom í ljós að í honum voru m.a. átta vaxkerti sem höfðu verið holuð að innan og þar hafði verið komið fyrir fíkniefnum þeim er mál þetta varðar. Lögregla lét fjarlægja fíkniefnin úr kerturnum og setja í stað þeirra eftirlíkingu fíkniefna í þau kerti sem nothæf voru. Gengið var frá bögglinum sem skráður var að nýju í færslukerfi Íslandspósts. Farið var með böggulinn á pósthúsið í Keflavík þar sem ákveðið var að geyma pakkann þar til hann yrði sóttur. Var tilkynning um pakkann síðan send til Kastalans. Í framhaldi af þessu aflaði lögregla sér dómsúrskurða til símahlerana. Með símahlustun komst lögreglan á snoðir um að ákærðu A, B og D áttu von á sendingu frá útlöndum eftir að ákærði B hafði verið í Hollandi. Þá kom í ljós við eftirgrennslan og símahlustun að ákærða D sótti umræddan böggul á pósthúsið í Keflavík og ók um götur bæjarins áður en hún fór með hann á heimili sitt að [...] í Keflavík. Þangað kom ákærði B, sótti böggulinn og fór með hann á heimili ákærða Vilhjálms. Í kjölfar þessa voru ákærðu A, Steinunn kona hans, ákærða D, ákærðu B, Vilhjálmur og Friðrik Þór öll handtekin og leit gerð á heimilum ákærðu og í bifreiðum. Haft var samband við lögregluna á Húsavík sem handtók ákærðu C og E. Rannsókn lögreglu leiddi í ljós að um var að ræða 131,63 g af kókaíni og 1000 e-töflur. II. Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði var falin rannsókn á efnissýnum úr framangreindri sendingu. Í matsgerð varðandi ætlað kókaín segir: “Sýnið var ljósleitt duft, 3,59 g að þyngd. Með blettagreiningu á þynnu, gasgreiningu á súlu, massagreiningu, vökvagreiningu á súlu og ýmsum efnaprófum fannst að efnið innihélt kókaín, fenasetín, benzokaín og sykrualkóhól. Efnapróf bentu til þess að kókaínið væri að mestu í formi kókainklóríðs. Magn kókainbasa í sýninu var 26%, sem samsvarar 29% af kókaínklóríði”. Í matsgerð varðandi ætlaðar e-töflur segir: “Sýnið er 10 hvítar, yrjóttar töflur, um 8,1 mm í þvermál og meðalþungi töflu reyndist 0.2186 g. Á annarri hlið þeirra var mynd af Jóakim önd og deiliskora á hinni hliðinni. Heildarþyngd sýnis var 2,1863 g. Með blettagreiningu á þynnu, gasgreiningu á súlu, massagreiningu, vökvagreiningu á súlu og ýmsum efnaprófum fannst að töflurnar innihéldu tenamfetamínklóríð (MDA-klóríð) og voru 38 mg í hverri töflu (samsvarar 32 mg af tenamfetamínbasa). Tenamfetamín er ávana- og fíkniefni og er á lista yfir efni, sem óheimil eru á íslensku yfirráðasvæði, sbr. 2. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974 með síðari breytingum og 2. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Efnið er náskylt MDMA að gerð og verkun”. Svava Þórðardóttir lyfjafræðingur staðfesti báðar matsgerðirnar fyrir dómi. Í framburði hennar kom fram að umrædd fíkniefni væru fremur veik. Magn kókaínbasa í kókaínsýninu hefði verið 26% en í 40 sýnum sem komu til rannsóknar á síðasta ári hefði magn kókaínbsa verið að meðaltali 41%. Sterkasta efni hefði verið með 76% kókaínbasa en það veikasta 5,4%. Hún kvað efnið MDA vera náskylt efninu MDMA. Ekki sé um að ræða sömu efni en þó muni litlu í byggingu þeirra. Þetta séu áþekk efni sem valdi sambærilegum áhrifum. Hún kvað MDMA vera örvandi efni en MDA örvandi efni með hugsanlegum ofskynjunaráhrifum. Hún kvað bæði efnin náskyld amfetamíni. MDA hafi sömu og meiri áhrif en MDMA. Styrkleiki efnanna sé mældur með mgr. í töflu. Mælingar á MDMA á síðasta ári hafi sýnt styrkleika á bilinu 33-76 mgr. í töflu af tenamfetramínbasa. Töflur þær sem rannsakaðar voru vegna málsins hafi því verið við neðri mörkin. III. Ákærði A viðurkenndi við þingfestingu málsins að hafa komið á sambandi milli meðákærða B og C í því skyni að kókaín yrði flutt inn til landsins og hafi hann átt að fá í sinn hlut 30 g af kókaíni. Hafi hann ætlað að selja helminginn og hafa 150.000 krónur út úr því en nota sjálfur hinn helminginn. Að öðru leyti hafi hann ekki komið að málinu. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa kynnst meðákærða B í gegnum meðákærðu D. Á einhverjum tímapunkti hefði komið upp umræða milli þeirra um innflutning fíkniefna. Hann hefði haft samband við meðákærða C og beðið hann um að hafa milligöngu um innflutning fíkniefna. Hann hefði samþykkt það. Á þessum tíma hefði verið rætt um kaup á 100 g af kókaíni og hefði meðákærði B ætlað að sjá um að útvega fé til kaupanna. Sjálfur hefði hann ekki lagt krónu í þetta og aldrei vitað hver lagði fram fé til kaupanna. Hann kvaðst þó hafa greitt flugfargjaldið fyrir ákærðu C og konu hans ákærðu E frá Húsavík til Reykjavíkur. Hann hefði hitt meðákærðu B og C á heimili sínu kvöldið áður en þeir héldu utan og hefði þá komið í ljós að auk kókaíns yrðu keyptar e-töflur. Þetta kvöld hefði ákærði C lýst því yfir að frá og með þeirri stundu tæki hann stjórn hlutanna í sínar hendur. Ákærði C hefði átt að fá 1.000.000 krónur í sinn hlut, sem yrði greitt ef dæmið gengi upp. Ákærði B hefði greitt ferðakostnað sinn og meðákærðu C og E. Ákærði kvaðst ekki hafa haft önnur samskipti við meðákærðu meðan þau voru í Hollandi en þau, að daginn sem þau héldu heim, hefði hann haft samband við þau og verið upplýstur um árangur ferðarinnar. Hefði þá verið ákveðið á síðustu stundu að fíkniefnin yrðu send í pósti og pakkinn stílaður á blómabúð hans. Hann hefði ekki vitað nákvæmlega hvað var í pakkanumum fyrr en pakkinn var kominn heim Hann hefði ekki treyst sér til að ná í pakkann sjálfur en fengið ákærðu D til þess. Ákærði kvað í byrjun aðeins hafa verið rætt um innflutning á kókaíni sem hann átti að fá skerf af. Hugmyndin um kaup á e-töflum hefði ekki verið frá honum komin. Þá hefði hann ekkert vitað um eða þekkt til fjármögnunaraðilanna. Aðspurður kvað hann ákærða C ekki hafa lagt neina peninga í þetta dæmi en hann hefði átt að fá 1.000.000 krónur fyrir sinn hlut. Hann hefði farið fram á það. Hlutverk C hefði verið að fara út og kaupa fíkniefnin, þ.e. koma B í samband menn úti vegna kaupa á fíkniefnum. Ákærði kvaðst hafa verið í neyslu á þessum tíma, bæði notað læknadóp og amfetamín. Hann væri nú búinn að taka á sínum málum og hefði hann farið í meðferð. Ákærði B játaði afdráttarlaust sök við þingfestingu málsins. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins lýsti ákærði aðdraganda ferðarinnar til Hollands og fíkniefnakaupunum. Hann hefði kynnst ákærða A í gegnum ákærðu D. Í viðræðum þeirra hefði ákærði A vakið máls á þeim möguleika að kaupa ódýr fíkniefni í Hollandi, flytja þau á öruggan hátt til Íslands og hagnast verulega. Ákærði kvaðst hafa látið til leiðast og hefði hann tekið að sér að útvega fé til kaupanna og til að greiða ferðakostnað hans og meðákærðu C og E sem áttu að fara með honum til Hollands, en meðákærði A hefði fengið ákærða C til að hafa samband við fíkniefnasala í Hollandi og til að fara utan með ákærða og hafa milligöngu um kaupin. Í fyrstu hefði ætlunin verið að kaupa kókaín og hefði hann fengið lán fyrir þeim kaupum hjá ákærða Vilhjálmi að fjárhæð krónur 360.000. Ákærði Vilhjámur hefði hins vegar sett það skilyrði fyrir lánveitingunni að keyptar yrðu 1000 e-töflur fyrir hann í þessari ferð. Hann hefði látið ákærða hafa 400.000 krónur til viðbótar vegna þeirra kaupa. Hann hefði fengið þessa peninga í evrum og íslenskum krónum. Kvöldið fyrir ferðina hefðu ákærði, A og C hist heima hjá A og hefði ákærði þá skýrt A frá því að auk kókaínsins yrði að kaupa e-töflur fyrir þann aðila er lagði fram fé til fíkniefnakaupanna. Það hefði verið sett sem skilyrði fyrir fjármögnuninni. A hefði samþykkt það. Þarna hefði og verið rætt um að ákærði C fengi 1.000.000 krónur fyrir sinn þátt í fíkniefnakaupunum. Ákærði kvað þau hafa gist heima hjá vinkonu ákærðu E eftir komuna til Rotterdam. Næstu daga hefði hann farið á kaffihús og hitt væntanlega fíkniefnasala fyrir milligöngu meðákærða C. Daginn sem þau héldu heim hefðu þeir C farið heim til fíkniefnasalans og þar hefðu viðskiptin farið fram og hann fengið kókaínið og e-töflurnar afhent og hann greitt andvirði þeirra, sem hann minnti að hafi numið um 650.000 krónum. Farið hefði verið með fíkniefnin heim til vinkonu E þar sem ákærði og meðákærði C pökkuðu þeim inn í kerti, sem voru holuð að innan. Þennan dag hefði meðákærði A ákveðið að pakkinn með fíkniefnunum yrði sendur í pósti og stílaður á blómabúðina. Ákærði kvað biðina hér heima eftir pakkanum hafa verið langa og hefði hún tekið á taugarnar. Eftir að tilkynnig barst blómabúðinni um sendinguna hefði ákærði A sent ákærðu D til að sækja pakkann. Hann hefði sótt pakkann heim til hennar og farið með hann heim til ákærðu Vilhjálms og Friðriks Þórs þar sem pakkinn hefði verið opnaður. Þá hefði komið í ljós að tvö kerti vantaði og að skipt hafði verið um innihald í þeim kertum sem í pakkanum voru. Hann hefði þá áttað sig á því að um “böst” væri að ræða. Í kjölfar þessa hefðu ákærðu verið handtekin. Ákærði kvað meðákærða A hafa átt að fá 30 g af kókaíni í sinn hlut en sjálfur hefði hann átt að fá um 100 grömm af kókaíni, sem hann hefði ætlað að selja að hluta. Hann kvaðst ekki hafa vitað um styrk þeirra efna er hann keypti ytra. Ákærði C neitaði sök við þingfestingu málsins að öðru leyti en því að hann viðurkenndi að hafa sagt ákærða A af hverjum hann gæti keypt fíkniefni í Hollandi, eða gömlum kunningja hans frá því að hann bjó sjálfur í Hollandi. Við aðalmeðferð málsins skýrði ákærði svo frá að ákærði A hefði farið að tala við hann um útvegun fíkniefna í fyrsta sinn er þeir hittust, er A sótti hann út á flugvöll. Hefði ákærði A þá beðið hann um að útvega sér símanúmer hjá einhverjum í Hollandi sem gæti útvegað fíkniefni. Ákærði kvað ákærða A hafa haft samband við sig og beðið hann að fara til Hollands þar sem hann vantaði fíkniefni. Hann hefði þá ákveðið að fara þangað í skemmtiferð með konu sinni þar sem hann átti enga vini á Íslandi. A hefði lánað þeim fyrir farinu frá Húsavík til Amsterdam og til baka. Ákærði kvaðst ekki hafa farið fram á þóknun að fjárhæð 1.000.000 krónum fyrir ferðina. Honum hefði á hinn bóginn verið boðin sú fjárhæð. Sjálfur hefði hann ætlað að fá lán hjá vini sínum K í Hollandi. Ákærði kvaðst hafa hringt í K áður en þau héldu utan og beðið hann að útvega A 100 g af kókaíni og 1000 e-töflur. Er út var komið hefðu hann og ákærði B hitt K á kaffihúsi í Rotterdam og þar hefði B rætt við hann á ensku. Hann hefði verið viðstaddur. Þar hafi B verið með peninga vegna fíkniefnakaupanna en K með fíkniefnin. Þeir hefðu farið heim til K og þar hefðu kaupin farið fram að honum ásjáandi. K hefði sagt honum eftir á að B hefði greitt honum 8000 evrur fyrir efnin. Ákærði kvaðst hafa verið í fjárhagserfiðleikum og hefði K því lánað honum 2000 evrur í seðlum. Það hefði ekki verið hluti þess fjár er B greiddi K fyrir fíkniefnin. Ákærði kvað fíkniefnin hafa verið sett inn í kerti sem pakkað hafi verið utan um og hefði hann verið viðstaddur á pósthúsinuu í Rotterdam þegar pakkinn var póstlagður. Ákærði kvaðst vera fæddur í Marokkó og væri hann hagfræðingur að mennt. Hann hefðii búið á Íslandi í 2 ár og starfaði nú hjá Brimi á Akureyri. Hann og eiginkona hans, ákærða E, ættu eitt barn og annað á leiðinni. Ákærði Friðrik Þór játaði brot sitt afdráttarlaust við þingfestingu málsins. Hann skýrði svo frá við aðalmeðferð málsins að hann hefði leigt íbúð með ákærða Vilhjálmi. Ákærði B hefði beðið ákærða Vilhjálm að útvega peninga vegna fíkniefnakaupa. Hefðu þeir Vilhjálmur ákveðið að verða við því gegn því að fyrir þá yrðu keyptar 1000 e-töflur. Hann hefði vitað að flytja átti inn fíkniefni en að öðru leyti hefði hann lítið vitað um málið og engin samskipti átt við ákærða B. Þeir ákærðu Vilhjálmur hefðu hvor um sig útvegað 400.000 krónur sem B hefði verið afhent. Ákærði kvaðst hafi ætlað að selja sinn hlut á 800.000 krónur. Ákærði kvaðst hafa verið í neyslu á umræddum tíma. Hann hefði hins vegar farið í meðferð og væri ekki í neyslu í dag. Hann væri nú í sambúð og búinn að festa kaup á íbúð. Ákærði Vilhjálmur Vilhjálmsson játaði afdráttarlaust sök við þingfestingu málsins. Við aðalmeðferð málsins skýrði hann svo frá að ákærði B hefði komið að máli við hann og beðið hann að útvega peninga og hefði hann gert sér grein fyrir því að B ætlaði að flytja inn fíkniefni. Hann hefði þá ákveðið í samráði við ákærða Friðrik Þór að fá 800.000 krónur lánaðar og setja það skilyrði fyrir láninu til ákærða B að keyptar yrðu 1000 e-pillur fyrir þá Friðrik Þór. Þeir hefðu átt að fá 500 e-töflur hvor í sinn hlut sem þeir hugðust selja á 1000 krónur stykkið í heildsölu. Þeim hefði tekist að útvega 800.000 krónur sem ákærða B hefði verið afhent. Ákærði B hefði komið með pakka heim til þeirra Friðriks Þórs og eftir að pakkinn hafði verið opnaður hefði komið í ljós að ekki var allt með felldu. Hefði innihaldi pakkans þá verið fleygt. Ákærði kvaðst hafa farið út í þetta vegna skulda. Hann hefði lent í vinnuslysi árið 2000 og verið óvinnufær síðan. Ákærða D játaði brot sitt afdráttarlaust við þingfestingu málsins. Hún skýrði svo frá við aðalmeðferð málsins að ákærði A hefði beðið hana að sækja pakka á pósthúsið í Keflavík. Hún hefði vitað að í pakkanum voru fíkniefni, en hvorki hve mikið né hvaða efni. Hún hefði fengið pakkann afhentan gegn umboði frá ákærða A, farið með hann heim til sín og þangað hefði ákærði B sótt pakkann. Ákærða kvaðst hafa verið í óreglu á umræddum tíma en hún hefði farið í meðferð og gangi vel í dag. Hún búi ein með 5 ára gömlu barni sínu. Ákærða E neitaði sök við þingfestingu málsins. Hún skýrði svo frá við aðalmeðferð málsins að hún hefði haldið að peningarnir, sem ákærði C lét hana hafa, væri lán. Hún hefði sagt annað hjá lögreglu vegna þrýstings sem lögregla beitti hana. Hún kvað ákærða C hafa sagt henni að ákærði A hefði beðið hann að hringja út og útvega fíkniefni. Þau C hefðu þá ákveðið að fara út í frí og hefði A sagst ætla að lána þeim fyrir farinu. Hún hefði vitað eftir á um fíkniefnaviðskiptin. Hún kvaðst lítið vita um samskipti ákærða C og K úti í Rotterdam, en K væri gamall vinur C. Hún hefði orðið viðskila við C í ferðinni á mánudeginum, en þeir C og B hefðu sagt henni að kaupin á fíkniefnunum hefðu átt sé stað umræddan mánudag. Þá hefði C verið kominn með 2000 evrur sem hann fékk hjá vini sínum K. Aðspurð kvaðst ákærða hafa vitað að kaupa átti kókaín og e-pillur í ferðinni. Það hefði A sagt, en hann hefði verið upphafsmaður alls þessa. Hann hefði sífellt verið að hringja í C enda hefði þetta aldrei gerst nema vegna þrýstings A. Hún kvað peningum þeim sem C fékk að láni hafa verið skipt er heim var komið og hefðu skuldir verið greiddar og mismunurinn lagður inn á sameiginlegan reikning þeirra C. Ákærða kvaðst aldrei hafa komið nálægt fíkniefnum. Þá hefði aldrei verið rætt um að peningarnir sem C var með tengdust fíkniefnum. Hún kvaðst eiga eitt barn með C og annað á leiðinni. IV. Með skýlausri játningu ákærða A, sem samrýmist öðrum gögnum málsins, telst sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 1. tl. ákæru að því er innflutning á 131,63 g af kókaíni varðar. Eins og að framan er rakið var ætlun ákærðu A og B einvörðungu sú í fyrstu, að kaupa kókaín og flytja inn til söludreifingar. Við fjármögnun kaupanna, sem ákærði B annaðist, kom hins vegar fram það skilyrði af hálfu ákærðu Vilhjálms og Friðriks Þórs, sem útveguðu fé til kaupanna, að keyptar yrðu fyrir þá og fluttar inn 1000 e-töflur. Ákærði A skýrði frá því fyrir dóminum að það hefði fyrst komið í ljós kvöldið áður en meðákærðu héldu utan að auk kókaíns yrðu keyptar e-töflur. Þá hefði dæmið verið breytt og allt annað efni komið inn í þetta og í miklu meira magni. Talað hefði verið um extacy en ekki hefði verið alveg á hreinu hvað fengist fyrir þá fjármuni sem búið var að afla. Þá hefði hann ekki vitað nákvæmlega um peningahliðina en talið að 500.000 til 700.000 króna hefði verið aflað. Hugmyndin að kaupum á e-töflunum hefði ekki komið frá honum og hann hefði ekki þekkt þá aðila sem lögðu fé til kaupanna. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hve mikið var keypt af fíkniefnum fyrr en meðákærðu voru komin heim frá Hollandi. Ákærði greindi þó frá því fyrir dóminum að hann hefði verið upplýstur um árangur ferðarinnar er hann hafði samband við meðákærðu og ákvað að fíkniefnin yrðu send í pósti til blómabúðar hans Kastalans. Hann ítrekaði þó að hann hefði ekki vitað nákvæmlega um innihald pakkans fyrr en pakkinn hafði borist til Íslands. Í skýrslu sem ákærði gaf hjá lögreglu þann 7. febrúar 2004 var eftirfarandi haft eftir honum: ²Aðspurður kveðst mætti hafa tekið þátt í viðræðum við C, E og B þar sem þau voru stödd á Heiðarvegi 23, þáverandi heimili mætta, áður en þau fóru út og þá hafi verið rætt við C hvað hann ætti að fá í sinn hlut fyrir að koma á þessum samböndum í Hollandi. Mætti kveður C þá hafa farið fram á að fá í sinn hlut kr. 1.000.000.- fyrir hans þátt í þessu máli. Aðspurður kveður mætti á þessari stundu málavexti hafa tekið nýja stefnu því á þessari stundu hafi verið búið að ákv. að það átti að kaupa ætti (sic.) 100 grömm af kókaíni og eitthvað af amfetamíni og 500 e-töflur. Aðspurður kveður mætti C hafa vitað það að það ætti að kaupa e-töflur og kókaín og því hafi hann reiknað út söluverðið á Íslandi og þ.l. hafi C farið fram á kr. 1.000.000.- fyrir aðkomu sína að þessu máli” Þá var eftirfarandi einnig haft eftir ákærða: “Aðspurður kveðst mætti hafa frétt af því að þegar B, C og E kom (sic.) heim að búið var að kaupa 130 grömm af kókíni (sic.) og 1000 stk. e-töflur. Aðspurður kveðst mætti hafa vitað til þess að fíkniefnunum hafði verið komið fyrir í vaxkertum og öðrum gjafavörum og síðan sett í kassa”. Þá var einnig haft eftir ákærða:”Aðspurður kveðst mætti ekki hafa átt neinn hluti (sic.) í þeim E-töflum sem fluttar voru inn í umrætt sinn og að B hafi heldur ekki átt neitt í þeim. Mætti kveður þá tvo fjármögnunaraðila þessara viðskipta hafa átt að fá E-töflurnar og að það hafi verið þeirra hlutur fyrir þeirra framlag og með þeim hætti hafi B fengið fjármagnið hjá þeim”. Ákærði B skýrði svo frá fyrir dóminum, að hann hefði sagt ákærða A frá því að hann gæti ekki fengið peninga lánaða nema “gaurarnir” fengju að vera með í pakkanum og fengju sínar e-töflur. A hefði svarað því til að það væri ekkert mál. Ákærði C bar fyrir dóminum að ákærði A hefði beðið hann að hafa milligöngu um útvegun 100 g af kókaíni og 1000 e-töflur kvöldið áður en hann hélt til Hollands. Hann hefði því hringt í vin sinn K og beðið hann um að útvega þessi efni. Ákærðu Friðrik Þór og Vilhjálmur hafa báðir borið fyrir dóminum að skilyrði þeirra fyrir fjámögnun fíkniefnanna hafi verið skýr. Fyrir þá hafi átt að kaupa 1000 e-töflur. Í framburði ákærða A fyrir dóminum kom fram, að um leið og upplýst hafði verið á fundinum heima hjá honum, kvöldið fyrir umrædda ferð, að auk kókaíns yrðu keyptar e-töflur, hefði ákærði C þegar í stað reiknað út söluverðmæti efnanna á Íslandi og á grundvelli þeirra útreikninga áskilið sér 1.000.000 krónur fyrir sinn atbeina að kaupunum. Með vísan til alls þess sem rakið er hér að framan telst að mati dómsins komin fram lögfull sönnun, sbr. 45. og 46. gr. laga um meðferð opinberra mála, fyrir því að ákærði A hafi átt fulla aðild að innflutningi á þeim 1000 e-töflum sem reyndust vera í umræddri sendingu og breytir í því sambandi engu þótt hann hafi ekkert átt að fá í sinn hlut af þessum hluta fíkniefnanna. Telst því sannað að hann hafi einnig gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 1. tl. ákæru að því er varðar varðar kaup og innflutning á 1000 töflum sem innihéldu ávana- og fíkniefnið tenamfetamínklóríð (MDA-klóríð). Er því ekki fallist á sýknukröfu hans af þeim hluta fíkniefnakaupanna. Háttsemi ákærða er réttilega fært til 173. gr. a, almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974. Með skýlausri játningu ákærða B, sem samrýmist öðrum gögnum málsins, þykir sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 2. tl. ákæru. Háttsemi ákærða er réttilega færð til 173. gr. a, almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974. Ákærði C hefur viðurkennt fyrir dóminum að hafa tekið að sér að hafa símasamband við vin sinn K í Rotterdam og biðja hann um að útvega 100 g af kókaíni og 1000 e-töflur. Ákærði kvað ferð þeirra meðákærðu E til Hollands ekki hafa verið vegna fíkniefnaviðskipta en hann viðurkennir á hinn bóginn að hafa komið meðákærða B í samband við vin sinn K sem seldi B fíkniefni. Kvaðst hann hafa verið viðstaddur er þau kaup fóru fram. Hann kannaðist ekki við að hafa aðstoðað ákærða B við pökkun efnanna en hann hefði þó vitað hvernig efnunum var pakkað inn. Ákærði þvertók fyrir að hafa farið fram á 1.000.000 krónur fyrir sína milligöngu en kvað sér þó hafa verið boðin sú fjárhæð. Þá neitaði hann því að þær 2000 evrur sem hann fékk hjá K tengdust fíkniefnakaupunum og að um lán hafi verið að ræða. Með vísan til framanritaðs, sem þykir samrýmast gögnum málsins, þykir sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru um annað en að hafa fengið 2000 evrur frá ónafngreindum manni fyrir milligöngu sína. Að mati dómsins þykir ákæruvaldinu ekki hafa tekist að færa nægar sönnur fyrir því ákæruatriði gegn neitun ákærða. Ber því að sýkna hann af þeirri háttsemi. Með skýlausri játningu ákærðu og Friðriks Þórs og Vilhjálms, sem samrýmist gögnum málsins, þykir sannað að þeir hafi gerst sekir um þá háttsemi, sem þeim er gefin að sök í tl. 4 í ákæru. Háttsemi ákærðu er réttilega færð til 173. gr. a, almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974. Með skýlausri játningu ákærðu D, sem samrýmist gögnum málsins, þykir sannað að hún hafi gerst sek um þá háttsemi, sem henni er gefin að sök í tl. 5 í ákæru. Ákærða kvaðst hafa vitað að ólögleg fíkniefni væru í pakka þeim er hún sótti fyrir meðákærða A en ekki í hve miklu magni eða hvaða fíkniefni þetta væru. Hún lét sér það í léttu rúmi liggja. Háttsemi ákærðu er réttilega færð til 173. gr. a, almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Ákærða E hefur neitað sök fyrir dómi. Ákærði C hefur verið sýknaður af því að hafa fengið umræddar 2000 evrur fyrir milligöngu sína í fíkniefnaviðskiptunum. Er þegar af þeirri ástæðu ekki grundvöllur fyrir sakfellingu ákærðu og ber því að sýkna hana af kröfu ákæruvalds. IV. Eins og að framan getur í vætti Svövu Þórðardóttur kveður hún efnið MDA vera náskylt efninu MDMA. Þetta séu áþekk efni sem valdi sambærilegum áhrifum. MDMA sé örvandi efni en MDA örvandi efni með hugsanlegum ofskynjunaráhrifum. Dómurinn telur að þessu áliti vitnisins hafi ekki verið hnekkt. Við ákvörðun refsinga verður tekið mið af því að keypt var og flutt til landsins í hagnaðarskyni umtalsvert magn hættulegra fíkniefna. Þá ber að taka tillit til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Ákærði A var dæmdur í skilorðsbundið 3ja mánaða fangelsi árið 1995 fyrir þjófnað, 10 mánaða fangelsi þar af 7 mánuði skilorðsbundna árið 1996 fyrir skjalafals, hilmingu og þjófnað og 1 mánaðar skilorðsbundið fangelsi sama ár fyrir fjársvik. Árið 2002 gekkst hann undir sátt hjá sýslumanninum á Akureyri vegna umferðarlagabrots. Var honum gert að greiða 70.000 króna sekt og hann sviptur ökurétti í 12 mánuði. Loks var ákærði með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. apríl 2003 dæmdur í 8 mánaða fangelsi skiliorðsbundið í 4 ár fyrir þjófnað. Með broti því sem ákærði er nú sakfelldur fyrir hefur hann rofið skilorð þess dóms. Verður refsing ákærða vegna umræddra brota ákveðin í einu lagi, sbr. 60 gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að hafa til hliðsjónar að hann var einn upphafsmanna fíkniefnainnflutningsins og skipulagði hann, en á móti kemur að hann átti einungis að fá lítinn hluta fíkniefnanna í sinn hlut. Í ljósi þessa þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 21 mánuð, sem engin efni eru til að binda skilorði. Refsingunni til frádráttar kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti við rannsókn máls þessa í 2 daga. Ákærði B gekkst sjö sinnum undir lögreglustjórasáttir frá árinu 1995 til 2003 vegna umferðarlagabrota, fíkniefnabrota og einu sinni vegna nytjatöku bifreiðar. Var honum gert að greiða sektir og hann fjórum sinnum sviptur ökurétti. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 10. mars 2003 var hann dæmdur í þriggja mánaða fangelsi skilorðsbundið í 3 ár fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þá hlaut ákærði dóm 29. mars 2003 fyrir umferðarlagabrot og var hann dæmdur til að greiða 200.000 króna sekt og sviptur ökurétti í 3 ár. Með broti því sem ákærði er nú sakfelldur fyrir hefur hann rofið skilorð dómsins frá 10. mars 2003. Verður refsing ákærða vegna umræddra brota ákveðin í einu lagi, sbr. 60 gr. og 77. gr.og 78. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Ákærði játaði brot sitt hreinskilnislega. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár, sem engin efni eru til að binda skilorði. Refsingunni til frádráttar kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti við rannsókn máls þessa í 2 daga. Ákærði C hefur ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánaði, sem engin efni eru til að binda skilorði. Refsingunni til frádráttar kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti við rannsókn máls þessa í 2 daga. Ákærði Friðrik Þór hefur ekki áður sætt refsingu er hér skipti máli. Hann játaði brot sitt hreinskilnislega. Við mat á refsingu ákærða verður til þess að líta að auk þess að fjármagna fíkniefnakaupin hugðist hann koma megninu af fíknefnunum í sölu í hagnaðarskyni. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði, sem engin efni eru til að skilorðsbinda. Refsingunni til frádráttar kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti við rannsókn máls þessa í 3 daga. Ákærði Vilhjálmur gekkst fjórum sinnum undir lögreglustjórasáttir á árunum 1995 til 1999 vegna umferðarlagabrota og var honum gert að greiða sektir og hann tvívegis sviptur ökurétti. Árið 2000 var hann dæmdur til að greiða sekt vegna hegningarlagabrots. Þann 10. mars var hann í Héraðsdómi Reykjaness dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi skilorðsbundið í 3 ár fyrir brot gegn 2. mgr. 218 gr. og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Með broti því sem ákærði er nú sakfelldur fyrir hefur hann rofið skilorð dómsins frá 10. mars 2003. Verður refsing ákærða vegna umræddra brota ákveðin í einu lagi, sbr. 60 gr. og 77. gr.og 78. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Ákærði játaði brot sitt hreinskilnislega. Við mat á refsingu ákærða verður til þess að líta að auk þess að fjármagna fíkniefnakaupin hugðist hann koma megninu af fíknefnunum í sölu í hagnaðarskyni. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár, sem engin efni eru til að binda skilorði. Refsingunni til frádráttar kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti við rannsókn máls þessa í 3 daga. Ákærða D hefur ekki áður sætt refsingu. Brot ákærðu fólst í því að sækja pakka sem hún vissi að hafði fíkniefni að geyma. Hún vissi hvorki um magn né tegund þeirra fíkniefna sem voru í pakkanum, en aflaði sér ekki upplýsinga um það og lét sér það í léttu rúmi liggja. Að öðru leyti kom ákærða ekkert að málinu. Ákærða játaði brot sitt hreinskilnislega. Þykir refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Eftir atvikum þykir rétt að ákveða að fresta skuli fullnustu refsingar ákærðu og að refsingin falli niður að liðnum 3 árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Að kröfu ákæruvaldsins og með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14 . gr. reglugerðar um fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002, ber að gera upptæk til ríkissjóðs þau fíkniefni sem getið er um í um í dómkröfukafla ákæru, kröfulið b, undirliðum 1-4, sem lögregla lagði hald á 2. febrúar, 4. febrúar og 5. febrúar 2004. Að kröfu ákæruvaldsins og með vísan til 4. mgr. 488. gr. lyfjalaga, sbr. lög nr. 55/1995 og 83/2004 og 2. mgr. 68 gr. lyfsölulaga, ber að gera upptæk til ríkissjóðs þau ólöglega flutt inn eða seld lyf sem getið er um í dómkröfukafla ákæru, kröfulið c, undirliðum 1-2, sem lögregla lagði hald á 5. febrúar 2004. Með vísan til þess að ákærði C hefur verið sýknaður af þeirri háttsemi að hafa fgengið 2000 evrur frá ónafngreindum manni fyrir milligöngu sína og að ákærða E hefur verið sýknuð af ákæru fyrir peningaþvætti, ber að hafna kröfu ákæruvaldsins um upptöku á samtals 172.000 krónum. Loks ber samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að dæma ákærðu til að greiða sakarkostnað sem hér greinir: Ákærða A til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Baldurssonar héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 250.000 krónur, ákærða B til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Ásgeirs Jónssonar héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 350.000 krónur að teknu tilliti til réttargæslustarfa verjandans við rannsókn málsins, ákærða C til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 200.000 krónur, ákærða Friðrik Þór til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Lárentsínusar Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 200.000 krónur, ákærða Vilhjálm til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 280.000 krónur að teknu tilliti til réttargæslustarfa verjandans við rannsókn málsins og ákærðu D til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Lárentsínusar Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 100.000 krónur. Í málinu hefur verið gerð grein fyrir kostnaði vegna rannsóknar á fíkniefnum þeim er málið varðar og nemur hann 130.838 krónum. Ekki hefur verið gerð grein fyrir öðrum sakarkostnaði sem ákærðu beri að greiða. Ber samkvæmt 168. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 6. gr. laga nr. 81/2005, sem öðluðust gildi 9. þ.m. að dæma ofangreind ákærðu til að greiða þá fjárhæð óskipt. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu E, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta dæma héraðsdómararnir Finnbogi H. Alexandersson, Gunnar Aðalsteinsson og Þorgeir Ingi Njálsson. Er dómurinn fjölskipaður með vísan til heimildar í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Dómsuppsaga dróst vegna embættisanna dómsformanns. Dómsorð: Ákærði A sæti fangelsi í 21 mánuð, en til frádráttar komi gæsluvarðhald hans í 2 daga. Ákærði B sæti fangelsi í 2 ár, en til frádráttar komi gæsluvarðhald hans í 2 daga. Ákærði C sæti fangelsi í 12 mánuði, en til frádráttar komi gæsluvarðhald hans í 2 daga. Ákærði Friðrik Þór Bjarnason sæti fangelsi í 18 mánuði, en til frádráttar komi gæsluvarðhald hans í 3 daga. Ákærði Vilhjálmur Vilhjálmsson sæti fangelsi í 2 ár, en til frádráttar komi gæsluvarðhald hans í 3 daga. Ákærða D sæti fangelsi í 6 mánuði, en fullnustu refsingar hennar skal frestað og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppsögu dómsins haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærða E er sýkn af kröfum ákæruvalds. Upptæk eru gerð þau fíkniefni sem í ákæru greinir og lögregla lagði hald á 2. febrúar, 4. febrúar og 5. febrúar 2004. Upptæk eru gerð þau ólöglega flutt inn eða seld lyf sem í ákæru greinir og lögregla lagði hald á 5. febrúar 2004. Ákærðu C og E eru sýknuð af kröfu ákæruvaldsins um upptöku á samtals 172.000 krónum. Ákærði A greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Baldurssonar héraðsdómslögmanns, 250.000 krónur. Ákærði B greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Ásgeirs Jónssonar héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur. Ákærði C greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Ákærði Friðrik Þór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Lárentsínusar Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Ákærði Vilhjálmur greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 280.000 krónur. Ákærða D greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Lárentsínusar Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Annan sakarkostnað að fjárhæð 130.838 krónur greiði ofangreind ákærðu óskipt. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu E, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 682/2008
Kærumál Barnavernd Vistun barns Gjafsókn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að dóttir A skyldu vistuð utan heimilis með heimild í 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. desember 2008 þar sem varnaraðila var heimilað að vista barn sóknaraðila, B, utan heimilis síns frá 6. október 2008 til 1. júní 2009. Kæruheimild er í 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að úrskurður varnaraðila 6. október 2008 um að vista barnið utan heimilis í allt að tvo mánuði frá og með 6. október 2008 verði ógiltur og að kröfu varnaraðila um að barnið verði vistað utan heimili síns í 12 mánuði frá 6. október 2008 að telja verði hafnað. Til vara er þess krafist að sá tími sem vistun utan heimilis er markaður í hinum kærða úrskurði verði styttur. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst þess aðallega að fyrrgreindur úrskurður hans frá 6. október 2008 verði staðfestur og dæmt að barnið verði vistað utan heimilis sóknaraðila í tólf mánuði frá 6. október 2008 að telja. Til vara krefst varnaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hann tekur fram að ekki sé krafist kærumálskostnaðar. Samkvæmt hljóðan aðalkröfu varnaraðila er þess krafist í senn að úrskurður hans um vistun barnsins utan heimilis í tvo mánuði verði staðfestur og dæmt að barn sóknaraðila verði vistað utan heimilis þeirrar síðastnefndu í tólf mánuði frá 6. október 2008 að telja. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur því ekki til álita krafa hans um að vistun barnsins utan heimilis standi lengur en greinir í úrskurðinum. Verður litið svo á að krafa varnaraðila sé sú ein að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Ágreiningsefni málsaðila hefur áður verið borið undir Hæstarétt í máli nr. 619/2008 og var dæmt í máli þeirra 21. nóvember 2008. Úrskurður héraðsdóms í því máli var ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka það til löglegrar meðferðar á ný. Sú niðurstaða var á því reist að ekki hafi verið gætt ákvæðis 3. mgr. 55. gr. barnaverndarlaga um að gefa barninu kost á að tjá sig um málið áður en úr því yrði leyst. Í báðum úrskurðum héraðsdóms varð niðurstaðan á þann veg að fallist var á kröfu varnaraðila um að barnið skyldi vistað utan heimilis sóknaraðila, en samkvæmt hinum fyrri skyldi sú vistun standa í 12 mánuði frá 6. október 2008 að telja, en til 1. júní 2009 í þeim síðari. Var það gert með þeirri athugasemd að þá ljúki skólum í vor. Skýrsla var tekin af dóttur sóknaraðila í Barnahúsi 27. nóvember 2008, þar sem fram kom sú afstaða hennar að vilja búa áfram hjá sóknaraðila. Þrátt fyrir það verður að fallast á með varnaraðila að gögn málsins beri með sér að brýnir hagsmunir barnsins mæli með vistun þess utan heimilis sóknaraðila og getur afstaða stúlkunnar ein og sér ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að kröfu varnaraðila verði hafnað. Að því virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur. Með úrskurði varnaraðila 6. október 2008 var með vísan til b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 tekin sú ákvörðun að taka barnið B af heimili sínu og sóknaraðila og vista barnið utan heimilis í allt að tvo mánuði frá og með 6. október 2008. Með beiðni, dagsettri 13. október 2008, sem móttekin var hjá Héraðsdómi Reykjaness daginn eftir, bar sóknaraðili úrskurð varnaraðila undir dóminn, sbr. 3. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Úrskurður var kveðinn upp 31. október 2008 og var hann kærður. Með dómi Hæstaréttar 21. nóvember s.l. var hinn kærði úrskurður ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að felldur verði úr gildi úrskurður varnaraðila dags. 6. október 2008, um að B, kt. [...], verði tekin af heimili sínu og vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði frá og með 6. október 2008. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Varnaraðili krefst þess að Héraðsdómur Reykjaness staðfesti úrskurð varnaraðila frá 6. október 2008 um að heimilt sé að vista B utan heimilis sóknaraðila í tvo mánuði. Þá hefur varnaraðili gert þá viðbótarkröfu fyrir dómi að úrskurðað verði að B verði vistuð utan heimilis sóknaraðila í 12 mánuði frá 6. október 2008 að telja, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002. Ekki er krafist málskostnaðar. Af hálfu sóknaraðila er þess krafist að hafnað verði viðbótarkröfu varnaraðila um 12 mánaða vistun barnsins utan heimilis. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 27. nóvember sl. en áður var tekin skýrsla af B í Barnahúsi. I. Í framlögðum úrskurði varnaraðila frá 6. október 2008 eru málavextir ítarlega raktir. Verður nú stiklað á stóru í þeirri frásögn og höfð hliðsjón af öðrum gögnum málsins. B er 13 ára gömul stúlka sem er í 8. bekk [...]skóla. Sóknaraðili er móðir hennar og fer hún með forsjá hennar. B er í engu sambandi við föður sinn en móðir hennar sakaði föðurinn um að hafa beitt stúlkuna kynferðislegu ofbeldi á fyrstu æviárum hennar. B á eldri bróður, sem fæddur er [...], og býr hann á heimilinu tímabundið. Sóknaraðili og sonur hennar eru bæði öryrkjar en sóknaraðili hefur lent í 5 bílslysum um ævina. Auk þess á sóknaraðili við stoðkerfisvandamál að stríða, skjaldkirtilsvandamál, er með gigt og grindarlos auk þess að eiga í vanda vegna hálsáverka og glímir við ofnæmi. Mál B var flutt frá Dkaupstað til Reykjanesbæjar í janúar 2008. Málið hafði þá verið unnið sem barnaverndarmál hjá Félagsmálaráði Dkaupstaðar frá árinu 2003 og hafði borist þaðan frá Félags- og skólaþjónustu F, þar sem málið hafði verið í vinnslu frá árinu 2001. Þegar B hóf nám í 2. bekk í [...]skóla á D fór fljótlega að bera á slakri mætingu í skólann. Kennari hennar reyndi ítrekað að ná sambandi við móður en það gekk erfiðlega. Árið 2003 var óskað eftir af Félagsmálaráði Dkaupstaðar að barnið yrði lagt inn á unglingageðdeild Landspítalans (BUGL) vegna djúpstæðs kvíða og sérkennilegrar hegðunar. Hún var þó ekki lögð inn en rannsókn gerð og í niðurstöðu segir að B sé með góða meðalgreind en hafi töluverð einkenni áráttu og þráhyggju og að hún væri illa stödd félagslega þannig að hún ætti erfitt með aðlögun í hópi jafnaldra. Þá kemur einnig fram að B átti í miklum aðskilnaðarkvíða við móður sína og var skólasókn orðin stopul af þeim sökum. Hún var með kvíðaeinkenni og sérkennilega hegðun þar sem hún átti það til að gefa frá sér ískurhljóð og fara í hin ýmsu hlutverk eins og að leika dýr, oft í lengri tíma. BUGL mælti með því að fjölskyldan fengi öflugan stuðning frá félagsþjónustunni í formi stuðningsfjölskyldu, persónulegs ráðgjafa og færi í þjálfun í félagsfærni hjá BUGL. Í maí 2003 fór B í könnunarviðtal í Barnahúsi þar sem móðir hennar hafði áhyggjur af því að hún tæki þátt í eða ætti upptök að kynferðislegum leikjum. Í framhaldi af því fór B í meðferð og greiningu í Barnahúsi. Fram kom að B átti enga vini en stóð sig vel námslega. Fram kom að vandi B var djúpstæður og helst var nefnt að hún væri gjörn á að draga sig til baka eða inn í skel sína og einnig var hún með líkamlegar umkvartanir. Hún átti við vandamál tengd þunglyndi að stríða og einnig vandamál í félagslegum samskiptum. Í byrjun árs 2005 fór B í fóstur til hjónanna H og I í J. Stúlkan hafði þá áður verið í sumardvöl hjá þeim hjónum árið 2004. Fram kemur í gögnum málsins að ástæða þess að B var send í fóstur var sú að félagsmálayfirvöld á D töldu að sóknaraðili réði ekki við uppeldishlutverkið og virtist óeðlilega háð dóttur sinni þrátt fyrir stuðningsúrræði á vegum Dkaupstaðar. Einnig var skólasókn stúlkunnar verulega ábótavant og móðir sá ekki til þess að hún mætti í skólann. Haustið 2003 var m.a. fenginn skólaliði úr [...]skóla til að aðstoða þær mæðgur á morgnana. Þetta úrræði gekk vel til að byrja með en fljótlega fór að halla undan fæti og sóknaraðili fór að tilkynna stúlkuna veika eða svaraði ekki þegar skólaliðinn mætti á morgnana til að fara með stúlkuna í skólann. Frá janúar 2005 til vors 2007 dvaldi B í áðurnefndu fóstri og var hún til fyrirmyndar á þeim tíma. Gekk henni mjög vel í námi og mætti mjög vel í skólann. Fram kemur í umsögn frá skólanum á K að stúlkan væri vel gerð, tillitssöm og námfús. Henni er lýst sem félagslega sterkri og vinsælli á meðal skólafélaga. Fram kom í samtölum við fósturforeldra B að stúlkan hafi aldrei beðist undan að mæta í skólann né kvartað undan verkjum. Þá hafi ekkert komið fram um að hún væri kvalin eða gæti ekki mætt í skólann. Fram kemur í umsögn fósturforeldra að við komu B hafi B og sóknaraðili rakið fyrir fósturforeldrum langa sjúkrasögu B. Það hafði því komið þeim verulega á óvart hversu hraust hún reyndist vera. Móðir samþykkti ekki áframhaldandi vistun utan heimilis og fór því stúlkan aftur heim til sóknaraðila vorið 2007. Um haustið 2007 hóf B aftur skólagöngu í [...]skóla á D. Fljótlega fór að bera á miklum fjarvistum. Þegar leið á haustið jukust fjarvistir og í nóvember 2007 var sett fram áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga. Þann 20. nóvember barst önnur tilkynning um að stúlkan hafi ekki mætt í skólann í einn mánuð samfellt. Sóknaraðili útskýrði fjarvistir með veikindum. Ákveðið var að starfsmenn Dkaupstaðar færu í vitjun á heimili þeirra mæðgna en sóknaraðili hringdi áður og afboðaði. Eftir það var ítrekað reynt að ná sambandi við sóknaraðila en ekkert gekk. Þann 27. nóvember 2007 fóru starfsmenn félagsmálaráðs að heimili mæðgnanna ásamt lækni og lögreglu. Markmiðið var að fjarlægja barnið af heimilinu. Móðir neitaði að hleypa starfsmönnum inn og neyddist lögreglan til þess að brjóta upp lás á hurðinni. Kemur fram í greinargerð frá Dkaupstað að ástand á heimilinu hafi verið mjög slæmt, dregið var fyrir alla glugga og lágu mæðgurnar saman á dýnu inni í svefnherbergi. Í framhaldi voru mæðgurnar fluttar á bráðamóttöku LSH þar sem haldinn var fundur með mæðgunum og ættingjum þeirra. Ekki varð af því að barnið væri fjarlægt frá móður og eftir fundinn fóru mæðgurnar með ættingjum til Reykjanesbæjar þar sem þær eru búsettar nú. Á fundi með ættingjum B á geðdeild LSH bauðst L bróðir B til að aðstoða við að koma stúlkunni í skóla. Það hefur ekki gengið eftir. Félagsmálaráð Dkaupstaðar gerði áætlun um meðferð máls sem átti að gilda frá 3. desember til 3. febrúar 2008. Var farið fram á í þessari áætlun að sóknaraðili sæi til þess að stúlkan mætti í skólann og sinnti námi. Þessi áætlun gekk ekki eftir og var mikið um fjarvistir og var stúlkan ítrekuð tilkynnt veik. Þann 8. apríl barst tilkynning til varnaraðila frá skóla í Reykjanesbæ þar sem skólasókn stúlkunnar var tilkynnt verulega ábótavant. Fleiri tilkynningar hafa borist varnaraðila þar sem kennarar lýsa áhyggjum sínum af mætingu stúlkunnar. Á vorönn 2008 voru haldnir nokkrir fundir með sóknaraðila í því skyni að reyna að aðstoða sóknaraðila við að koma stúlkunni í skóla. Þessir fundir hafa ekki borið árangur og endaði einn fundurinn með því að sóknaraðili gekk á dyr. Sóknaraðili hefur borið við ýmsum heilsufarslegum ástæðum fyrir því að B geti ekki mætt í skólann. Hún sé með gigtarsjúkdóm, mígreni og astma og einnig hafi hún átt í erfiðleikum með miklar blæðingar sem sóknaraðili segir að tengist húsnæði því sem þær hafi búið í á D. Í málinu liggja fyrir vottorð þeirra lækna sem stundað hafa stúlkuna. Kemur fram í þeim að veikindi hennar séu ekki slík að þau hamli skólagöngu. Þó kemur fram í bréfi eins læknis að veikindi stúlkunnar geti heft skólagöngu hennar en einungis meðan á tíðablæðingum stendur. Þann 28. maí sl. fengust þær upplýsingar frá skólanum að B hafi verið tilkynnt veik í alls 292 stundir og fengið leyfi í 77 stundir síðan hún hóf nám í [...]skóla í byrjun desember 2007. Á haustönn hefur mæting hennar á engan hátt batnað og er úrskurður varnaraðila gekk 6. október sl. hafði stúlkan aðeins mætt 8 daga í skólann á haustönn. Á barnaverndarnefndarfundi þann 9. júní 2008 samþykkti sóknaraðili eftirfarandi stuðningsúrræði: Að barninu yrði skipaður talsmaður, að stúlkunni yrði útveguð sálfræðiviðtöl og að stúlkunni yrði útvegaður barnalæknir sem væri tengiliður hennar við heilbrigðiskerfið almennt. Móðir samþykkti ekki sveitadvöl fyrir stúlkuna eins og lagt var til. Þá samþykkti móðir að gangast undir foreldrahæfnismat. Í júní 2008 var Helgi Viborg sálfræðingur fenginn til að gera foreldrahæfnismat á sóknaraðila. Helgi reyni ítrekað að ná til sóknaraðila en án árangurs. Þegar hann náði loks í hana átti sóknaraðili erfitt með að koma til fundar við hann vegna veikinda. Helgi bauðst þá til að koma heim til sóknaraðila en hún neitaði því. Þau náðu þó saman á fundi 19. ágúst 2008 á skrifstofum Reykjanesbæjar. Í foreldrahæfnismati kemur fram að sóknaraðili eigi við mikil veikindi að stríða. Einnig kemur fram að hún eigi við tilfinningavanda að stríða sem einkennist af spennu og áhyggjum og samkvæmt persónuleikaprófi sé líklegt að hún noti líkamleg einkenni til þess að komast hjá því að takast á við sálfræðilegan vanda sinn. Marg oft hafi verið rætt við sóknaraðila um hvort möguleiki sé á því að veikindi hennar séu af andlegum toga en hún hafi ávallt neitað því. Sóknaraðili kom sálfræðingnum fyrir sem slæm fyrirmynd fyrir dóttur sína og telur sálfræðingurinn að hún sé vanhæf til að sinna skyldum sínum sem uppalandi. Niðurstöður sýni að sjúklingur eins og hún sé að öllu jöfnu með lítinn meðferðarvilja og vinni því ekki af heilindum að eigin bata og sé einungis líkleg til að samþykkja tillögur barnaverndaryfirvalda telji hún sig ekki komast undan því. Í ljósi alls þessa ákvað varnaraðili að grípa til neyðarráðstöfunar samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga. Segir í úrskurði nefndarinnar að þær mæðgur lifi mjög félagslega einangruðu lífi og séu óeðlilega tengdar. Grunur sé um að einangrun B sé að aukast og aðstæður hennar orðnar þær sömu og þegar hún bjó á D en þá hafi þurft að kalla á lögreglu til að aðstoða við inngöngu á heimilið. Stúlkan hafi mætt takmarkað í skólann undangengnar vikur og móðir hafi neitað alfarið að sálfræðingur og barnaverndarstarfsmenn kæmu í heimsókn á heimilið. Samvinna við sóknaraðila hafi ekki verið góð og hafi hún oftar en einu sinni gengið út af fundum bæði hjá starfsmönnum barnaverndarnefndar og af fundum barnaverndarnefndar. Þá sé mjög erfitt að ná til sóknaraðila símleiðis. Í forsendum úrskurðar varnaraðila segir að sóknaraðili komi nú fyrir sjónir sem slæm fyrirmynd fyrir dóttur sína og að hún sé á þessari stundu vanhæf til þess að sinna skyldum sem uppalandi. Því sé mikilvægt að B búi á öðru heimili á meðan sóknaraðili sé að vinna í sínum málum svo hún geti í framtíðinni tekið að sér uppeldishlutverk gagnvart dóttur sinni. Einnig sé mikilvægt að gera ítarlega greinargerð á þörfum og stöðu B og það sé mat barnaverndarnefndar að slíkt mat geti ekki farið fram meðan stúlkan búi á heimili sóknaraðila. Nauðsynlegt sé að aðskilja þær til að hægt sé að meta á raunhæfan hátt þarfir og stöðu stúlkunnar. Í forsendum úrskurðar varnaraðila segir að lítill samstarfsvilji hafi verið hjá sóknaraðila og ekki orðið neinn sýnilegur árangur í málinu. Á D hafi verið reynt að fá tilsjónarmanneskju til þess að koma stúlkunni í skólann en sá stuðningur hafi ekki skilað árangri. Þá hafi bróðir stúlkunnar gert samning um að koma stúlkunni í skólann en það hafi heldur ekki skilað árangri. Samstarf við sóknaraðila hafi verið erfitt og hún mjög á móti afskiptum barnaverndarnefndar. Fram hafi komið að sóknaraðili hafi ekki í hyggju að taka á þessum mikilvæga þætti í lífi barnsins, þ.e.a.s. að mæta í skóla. Í samskiptum við sóknaraðila hafi verið áberandi að hún útskýri sína líðan og stúlkunnar út frá veikindum og hafi hún litla innsýn í aðstæður og stöðu stúlkunnar. Varnaraðili hafi ítrekað neitað því að vista stúlkuna utan heimilis en eftir því hafi margoft verið leitað af barnaverndaryfirvöldum. Nokkur ný gögn voru lögð fram við endurflutning málsins 27. nóvember, þ.á.m. skýrsla Hafdísar Kjartansdóttur sálfræðings, dags. 9. nóvember 2008. Í niðurlagi hennar segir: „B er 13 ára gömul stúlka sem var í [...]skóla í Reykjanesbæ. Eftir úrskuð barnaverndarnefndar var hún fjarlægð af heimili og er nú í fóstri. Beðið var um athugun hvort vanlíðan gæti verið að orsaka fjárvistir úr skóla. Niðurstöður athugunar benda ekki til alvarlegrar vanlíðunar en fram kom að stúlkan virkar mjög hlédræg, vanvirk og vill vera ein. Hún sýndi lítil tilfinningaviðbrögð í viðtölum en talaði nokkuð mikið um veikindi sín sem hún sagði skýra fjarvistir úr skóla. Þrátt fyrir að hún og móðir hennar nefni veikindi sem skýringar þá kom fram að hvorki kennari eða fósturmóðir virtust hafa orðið varar við þau. Undirrituð telur B sýna litlar tilfinningar og félagsleg samskipti virðast reynast henni erfið. B fær stuðningsviðtöl frá sálfræðingi á meðan hún er í fóstri og styður undirrituð það.“ II. Eins og að framan er rakið hafa afskipti barnaverndarnefnda af sóknaraðila og dóttur hennar staðið í mörg ár. Áhyggjur barnaverndarnefnda, nú síðast varnaraðila, hafa fyrst og fremst snúið að því að B hefur ekki sótt skóla með eðlilegum hætti og eins hefur varnaraðili áhyggjur af andlegri heilsu stúlkunnar vegna þeirra aðstæðna sem hún býr við heima hjá sér og lýst er hér að framan. Samkvæmt framlögðum gögnum hafa læknar ekki fallist á skýringar sóknaraðila um að fjarvistir úr skóla megi rekja til veikinda stúlkunnar. Í málinu hefur nægjanlega komið fram að barnaverndaryfirvöld hafa reynt öll vægari úrræði til þess að koma málum í rétt horf en án árangurs. Tilsjónarmaður var fenginn til að mæta á heimili stúlkunnar á morgnana til að koma henni í skóla en það gekk ekki vegna andstöðu sóknaraðila. Samningur var gerður við bróður stúlkunnar um að hann sæi um að hún mætti í skóla en það gekk eftir. Sóknaraðili hefur neitað starfsmönnum varnaraðila um að heimsækja heimili þeirra mæðgna og hefur ekki þegið aðstoð sálfræðings sem til stóð að talaði við sóknaraðila og barn hennar. Þá hefur komið fram í málinu að á meðan stúlkan var í fóstri frá janúar 2005 til vors 2007 gekk henni allt í haginn, var nánast aldrei veik og stundaði skóla og félagslíf tengt skólanum. Umsagnir fósturforeldra hafa verið á einn veg. Stúlkan sé vel gefin, skemmtileg og lífsglöð. Að öllu framansögðu virtu verður talið að heimilisaðstæður B hafi verið óviðunandi þrátt fyrir að varnaraðili hafi leitað allra úrræða til að aðstoða sóknaraðila. Hafa barnaverndaryfirvöld ekki náð árangri í viðleitni sinni til að skapa stúlkunni betri uppeldisskilyrði vegna andstöðu sóknaraðila að þiggja aðstoð. Af þeirri sögu sem rakin er hér að framan má ráða að sóknaraðili er ekki í stakk búin að sjá barni sínu fyrir sómasamlegu uppeldi. Krafa varnaraðila um vistun barns utan heimilis samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002 verður því tekin til greina. Rétt þykir að þessi vistun standi frá 6. október 2008 til 1. júní 2009 er skóla lýkur í vor. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er þóknun lögmanns hennar, Oddgeirs Einarssonar hdl., 400.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Fallist er á kröfu varnaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjanesbæjar, að barnið B, verði vistuð utan heimilis síns frá 6. október 2008 til 1. júní 2009. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er þóknun lögmanns hennar, Oddgeirs Einarssonar hdl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 322/2005
Skilorðsrof Þjófnaður Ítrekun
M var sakfelldfyrir þjófnað með því að hafa stolið borði, DVD-spilara, grilli og leikföngumúr verslun í Reykjavík. M hafði samkvæmt sakarvottorði þrívegis áður hlotiðdóma fyrir þjófnaðarbrot, og hafði með broti sínu rofið skilorð 60 dagafangelsisdóms. Bar því með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að taka uppskilorðsdóminn og ákveða refsingu í einu lagi fyrir bæði brotin, sbr. 77. gr.almennra hegningarlaga. Var við ákvörðun refsingar litið til þessa, sem ogskýlausrar játningar M og þess að þýfið komst allt til skila. Var M ákveðinóskilorðsbundin fangelsisrefsing í 90 daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson ogPétur Kr. Hafstein fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máliþessu til Hæstaréttar 5. júlí 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu áfrýjun, eneinnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærða krefst þess að refsinghennar verði milduð á þann veg að hún verði skilorðsbundin. Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður dæmd til aðgreiða allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmtyfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar ummálsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánargreinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal veraóraskaður um annað en sakarkostnað. Ákærða,Margrét Helena Másdóttir, greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrirHæstarétti, samtals 242.775 krónur, sem er málsvarnarlaun skipaðs verjandaákærðu, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júní 2005. Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri19. apríl sl., á hendur Margréti Helenu Másdóttur, kt. 220357-3689, Kleppsvegi22, Reykjavík, „fyrir þjófnað með þvíað hafa mánudaginn 21. mars 2005 í versluninni Hagkaup, Kringlunni 4-12,Reykjavík, stolið borði á hjólum, United DVD spilara, Philips mínútugrilli ogleikföngum, samtals að verðmæti kr. 43.978. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar.“ Ákærða hefur játað brot sitt fyrir dóminum. Er játning hennar í samræmivið önnur gögn málsins og verður hún sakfelld fyrir brot sitt, en það er íákæru réttilega heimfært til refsiákvæða. Ákærða hefur samkvæmt sakavottorði þrívegis hlotið dómafyrir þjófnaðarbrot, fyrst í mars 2004, en þá hlaut hún 35.000 króna sekt,síðan í júní 2004, en þá var ákærða dæmd í 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í 2ár og síðast hlaut ákærða 60 daga fangelsisdóm, 16. mars 2005, skilorðsbundinní 3 ár. Ákærða hefur með broti sínu nú rofið skilorð síðastgreinds dóms, enbrotið er framið aðeins nokkrum dögum eftir að hún hlaut dóminn. Ber því meðvísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp skilorðsdóminn og ákveðarefsingu ákærðu í einu lagi fyrir bæði brotin, sbr. 77. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Verður við ákvörðun refsingar litið til þess aðákærða er nú í fjórða sinn sakfelld fyrir þjófnað, sbr. 255. gr. almennra hegningarlaga,en jafnframt litið til skýlausrar játningar hennar og þess að þýfið komst allttil skila. D ó m s o r ð : Ákærða, Margrét Helena Másdóttir sæti fangelsi í 90 daga. Ákærða greiði allan sakarkostnað málsins, þar með taldamálsvarnarþóknun skipaðs verjanda ákærðu, Hilmars Ingimundarsonar,hæstaréttarlögmanns, 45.000 krónur.
Mál nr. 415/2010
Kærumál Skipulag Stjórnsýsla Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Þ ehf. gegn Reykjavíkurborg var vísað frá dómi án kröfu. Í málinu krafðist Þ ehf. þess að felld yrði úr gildi samþykkt borgarráðs um samþykki varðandi losunarstað á H fyrir jarðvegsefni og að viðurkennt yrði að jarðvegslosun á H, á grundvelli samþykkis borgarráðs, væri ólögmæt. Þá krafðist hann þess að Reykjavíkurborg yrði gert skylt að viðlögðum dagsektum að stöðva jarðvegslosun á H og að viðurkennd yrði skaðabótaskylda vegna losunarinnar. Þ ehf. byggði m.a. á því að héraðsdómari hafi hafnað kröfu um frávísun með úrskurði 15. janúar 2010. Talið var að þar sem hinn kærði úrskurður hafi einkum verið reistur á því að forsendur hafi breyst vegna breytinga á deiliskipulagi hafi héraðsdómari við þær aðstæður ekki verið bundinn af fyrri úrskurði, sbr. 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Fallist var á með Þ ehf. að nýtt deiliskipulag væri reist á þeirri forsendu að fyrri ákvarðanir um losunarsvæði og magn hafi verið gildar. Þ ehf. hafi því lögvarða hagsmuni af því að fá efnisúrlausn um kröfu sína um að felld verði úr gildi samþykkt borgarráðs um losunarstað fyrir jarðvegsefni á H og kröfu sína um að Reykjavíkurborg yrði að viðlögðum dagsektum skylt að stöðva jarðvegslosun á H. Krafa Þ ehf. um að viðurkennt yrði að jarðvegslosun á H væri ólögmæt væri ekki sjálfstæð krafa heldur forsenda fyrir fyrstu kröfu hans. Skorti hann því lögvarða hagsmuni af því að fá sjálfstæða úrlausn um hana. Þá var fallist á með héraðsdómi að Þ ehf. hafi ekki reifað nægilega í héraðsstefnu í hverju ætlað tjón hans felist, hver skaðabótagrundvöllurinn væri og hvers vegna og tengsl ætlaðrar bótaskyldrar háttsemi Reykjavíkurborgar og tjóns hans. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi að því er varðaði frávísun á fyrstu og þriðju kröfu Þ ehf. en staðfestur að því er snerti frávísun á annarri og fjórðu kröfu hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Málavextir eru raktir í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram keypti sóknaraðili landskika á Hólmsheiði 9. september 2005. Kröfur í málinu reisir hann á atvikum er lúta að samþykkt borgarráðs 3. apríl 2001 um losunarstað fyrir jarðvegsefni á Hólmsheiði skammt frá landskika hans. Í fundargerð borgarráðs um framangreinda samþykkt segir svo: ,,Lagt fram bréf skipulagsstjóra frá 26. f.m., sbr. samþykkt skipulags- og byggingarnefndar 28. s.m. varðandi losunarstað á Hólmsheiði fyrir jarðvegsefni og auglýsingu að breyttu deiliskipulagi. Jafnframt lagt fram bréf embættis borgarverkfræðings frá 30. f.m. vegna málsins. Samþykkt.“ Í tilvitnuðu bréfi borgarverkfræðings kemur fram að lagt sé til við borgarráð að opnaður verði nýr losunarstaður fyrir jarðefni á Hólmsheiði og að heimilt verði að losa 100.000 m³ jarðefnis ,,samhliða því sem unnið verður að áætlun um mótun svæðisins. Áætlunin verði tilbúin 1. maí n.k. Gert er ráð fyrir allt að 1.5 milljón rúmmetrar rúmist á svæðinu.“ Losunarsvæðið var afmarkað í uppdrætti sem mun hafa fylgt bréfi gatnamálastjóra 6. mars 2001 er lagt var fyrir borgarráð. Jarðvegslosun mun hafa hafist í kjölfar samþykktar borgarráðs. Ekki kemur fram í samþykktinni hver stærð losunarsvæðisins skyldi vera en af gögnum málsins má ráða að það hafi verið 20 hektarar. Borgarráð samþykkti 15. nóvember 2007 breytingu á deiliskipulagi á hluta Hólmsheiðar, sem meðal annars fól í sér stækkun á losunarsvæðinu um 12 hektara og að auka mætti magn þess jarðvegs sem heimilt væri að losa um 2.5 milljónir m³. Auglýsing um breytt deiliskipulag fyrir hluta Hólmsheiðar var birt í B-deild Stjórnartíðinda 29. nóvember 2007. Nokkru síðar var gefið út framkvæmdaleyfi til jarðvegslosunar í samræmi við breytinguna. Sóknaraðili kærði framangreinda ákvörðun borgarráðs, 15. nóvember 2007, og eftirfarandi samþykkt skipulagsráðs varnaraðila um að veita framkvæmdaleyfi, til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Úrskurðarnefndin felldi báðar samþykktirnar úr gildi 24. júlí 2008 þar sem deiliskipulagið, eins og því var breytt í nóvember 2007, samrýmdist ekki gildandi svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins 2001-2024 og gildandi aðalskipulagi Reykjavíkur fyrir sama tímabil um landnotkun á þessum hluta Hólmsheiðar. Í kjölfar úrskurðanna hófst varnaraðili handa um að fá samþykktar breytingar á framangreindu svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins og aðalskipulagi Reykjavíkur. Umhverfisráðherra auglýsti 23. febrúar 2010 slíkar breytingar. Borgarráð samþykkti 25. mars 2010 tillögu að deiliskipulagi á Hólmsheiði vegna afmörkunar á svæði til jarðvegsfyllingar og var hún birt í B-deild Stjórnartíðinda skömmu síðar. Nýtt framkvæmdaleyfi til jarðvegslosunar á Hólmsheiði var gefið út af skipulagsstjóra varnaraðila 12. maí 2010. II Kröfur sóknaraðila fyrir héraðsdómi voru í fyrsta lagi að felld yrði úr gildi samþykkt borgarráðs 3. apríl 2001 um samþykki varðandi losunarstað á Hólmsheiði fyrir jarðvegsefni, í öðru lagi að viðurkennt verði að jarðvegslosun á Hólmsheiði á grundvelli samþykktarinnar sé ólögmæt, í þriðja lagi að varnaraðila verði gert skylt að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá dómsuppsögu er renni til sóknaraðila að stöðva jarðvegslosun á Hólmsheiði og í fjórða lagi að viðurkennd verði skaðabótaskylda varnaraðila vegna jarðvegslosunar á Hólmsheiði. Niðurstaða héraðsdóms um að vísa málinu frá dómi án kröfu er einkum á því reist að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um fyrstu og þriðju kröfu sína vegna þess að með ákvörðun um breytingu á deiliskipulagi á árinu 2010, eftir að málið var höfðað í héraði, hafi ákvörðun borgarráðs 3. apríl 2001 verið felld úr gildi. Frávísun annarrar og fjórðu kröfu sóknaraðila er reist á öðrum forsendum. Sóknaraðili reisir kröfur sínar, um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, í fyrsta lagi á því að þar sem héraðsdómari hafi hafnað kröfu varnaraðila um frávísun málsins í úrskurði 15. janúar 2010 hafi hann ekki mátt vísa málinu frá dómi, eins og gert sé með hinum kærða úrskurði, en fyrri úrskurðurinn er að mati sóknaraðila reistur á sömu sjónarmiðum og til umfjöllunar eru í hinum kærða úrskurði. Hafi héraðsdómari ekki skýrt það sem sóknaraðili telur vera breytta afstöðu til þess hvort málið hafi verið vanreifað af hálfu sóknaraðila fyrir héraðsdómi. Svo sem áður greinir er hinn kærði úrskurður einkum reistur á því að forsendur hafi breyst vegna breytinga á deiliskipulagi sem auglýstar voru í mars 2010 og framkvæmdaleyfis sem veitt var í kjölfar þeirra. Héraðsdómari var við þær aðstæður ekki bundinn af fyrri úrskurði, sbr. 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili reisir kröfu sína um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi í öðru lagi á því, að forsendur deiliskipulagsins sem samþykkt var af borgarráði 25. mars 2010 séu þær að hið nýja deiliskipulag miði við að losunarsvæði jarðvegs á Hólmsheiði verði stækkað og sé það því reist á þeim grundvelli að samþykkt borgarráðs 3. apríl 2001 sé gild. Losunarsvæðið samkvæmt hinu nýja deiliskipulagi sé því viðauki við það sem áður var ákveðið. Þannig segi í forsendum deiliskipulagsins 25. mars 2010 meðal annars: ,,Jarðvegsfylling. Fyrirliggjandi samþykkt um losun á jarðvegi gerði ráð fyrir 1.5 milljón m³ á 20 ha. Tillaga að deiliskipulagi fyrir svæðið gerir ráð fyrir stækkun á svæðinu í 32 ha og viðbótarmagn til losunar verði 2.5 milljónir m³ umfram þá 1.2 milljón m³ sem áætlað er að hafi verið fluttir á svæðið.“ Fallist er á með sóknaraðila að deiliskipulagið sem samþykkt var í borgarráði 25. mars 2010 hafi verið reist á þeirri forsendu að með því hafi verið aukið 12 hekturum lands við það 20 hektara losunarsvæði, sem ákveðið var með samþykkt borgarráðs 3. apríl 2001 og gert ráð fyrir að magn losunarefna mætti auka frá því sem ákveðið var 2001. Hið nýja deiliskipulag er því reist á þeirri forsendu að fyrri ákvarðanir um losunarsvæði og magn hafi verið gildar. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili lögvarða hagsmuni af því að fá efnisúrlausn um kröfu sína um að felld verði úr gildi samþykkt borgarráðs 3. apríl 2001 um losunarstað fyrir jarðvegsefni á Hólmsheiði og kröfu sína um að varnaraðila verði að viðlögðum dagsektum skylt að stöðva jarðvegslosun á Hólmsheiði. Önnur krafa sóknaraðila um að viðurkennt verði að jarðvegslosun á Hólmsheiði sé ólögmæt er ekki sjálfstæð krafa heldur forsenda fyrir fyrstu kröfu hans. Skortir hann því lögvarða hagsmuni af því að fá sjálfstæða úrlausn um hana og verður fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að vísa þeirri kröfu frá héraðsdómi. Jafnframt er fallist á með héraðsdómi að sóknaraðili hafi ekki reifað nægilega í héraðsstefnu í hverju ætlað tjón hans felst, hver skaðabótagrundvöllurinn sé og hvers vegna og tengsl ætlaðrar bótaskyldrar háttsemi varnaraðila og tjóns sóknaraðila. Verður því staðfest frávísun héraðsdóms á fjórðu kröfu sóknaraðila. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður úr gildi felldur um frávísun á fyrstu og þriðju kröfu sóknaraðila en staðfestur að því er snertir frávísun á annarri og fjórðu kröfu hans. Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi um frávísun á kröfum sóknaraðila, Þóris J. Einarssonar ehf., um að felld verði úr gildi samþykkt borgarráðs 3. apríl 2001 um samþykki varðandi losunarstað á Hólmsheiði fyrir jarðvegsefni og að varnaraðila, Reykjavíkurborg, verði skylt að stöðva jarðvegslosun á Hólmsheiði að viðlögum 50.000 króna dagsektum frá dómsuppsögu er renni til sóknaraðila. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka þessar kröfur sóknaraðila til efnismeðferðar. Úrskurðurinn er staðfestur um frávísun á kröfum sóknaraðila um að viðurkennt verði að jarðvegslosun á Hólmsheiði á grundvelli samþykktar borgarráðs 3. apríl 2001 sé ólögmæt og um að viðurkennd verði skaðabótaskylda varnaraðila vegna jarðvegslosunar á Hólmsheiði. Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað, 200.000 krónur.
Mál nr. 613/2006
Kærumál Aðför Innsetning
H var sagt upp starfi forstjóra S hf. og var um leið gert að láta af störfum hjá félaginu. Á uppsagnarfrestinum var hann ráðinn framkvæmdastjóri hjá A hf., sem var í samkeppni við S hf. Síðargreinda félagið krafðist þess þá að bifreið, sem H hafði til umráða í samræmi við ráðningarsamning milli aðila, yrði tekin af honum með beinni aðfarargerð. Talið var að það hefði ekki samrýmst trúnaðarskyldum H við S hf. að taka að sér starf framkvæmdastjóra hjá félagi, sem væri í samkeppni við S hf. Var félaginu því rétt að rifta samningi aðila um framangreinda bifreið og krefjast þess að hún yrði afhent félaginu með beinni aðfarargerð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. nóvember 2006 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum væri með beinni aðfarargerð heimilt „að fá umráð bifreiðarinnar TR 812 ... úr vörslum“ sóknaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili gegndi starfi forstjóra varnaraðila þegar honum var sagt upp störfum. Þó að honum hafi verið gert að láta strax af störfum hvíldu áfram á honum ákveðnar trúnaðarskyldur gagnvart varnaraðila á uppsagnarfresti. Samrýmdist það ekki þeim skyldum að taka að sér starf framkvæmdastjóra hjá félagi, sem óumdeilt er að starfi í samkeppni við varnaraðila. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hreinn Jakobsson, greiði varnaraðila, Skýrr hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. nóvember 2006. Umrædd aðfararbeiðni barst héraðsdómi 11. september 2006. Beiðnin var tekin fyrir þann 27. september 2006 og 11. október s.á. þar sem dómari leitaði sátta með aðilum en án árangurs. Beiðnin var þá tekin fyrir 23. október 2006 og tekin til úrskurðar þann dag að loknum munnlegum mál­flutningi. Gerðarbeiðandi er Skýrr ehf., [kt.], Ármúla 2, Reykjavík. Gerðarþoli er Hreinn Jakobsson, [kt.], Krókamýri 56, Garðabæ. Gerðarbeiðandi krefst að honum verði með úrskurði veitt heimild til að fá umráð bifreiðarinnar TR 812, sem er af gerðinni Porsche Cayenne, árgerð 2005, úr vörslum gerðarþola, sem haldi henni í sínum vörslum. Þá krefst gerðarbeiðandi að innsetning í umráð gerðarþola yfir bifreiðinni fari fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi gerðarþola samkvæmt mati dómsins. Gerðarþoli krefst þess að kröfu gerðarbeiðanda verði hafnað. Þá er krafist greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins og þess krafist að dæmdur málskostnaður taki mið af því að gerðarþoli sé ekki virðisaukaskattskyldur. I. Að sögn gerðarbeiðanda eru málsatvik þau að gerðarþoli hafi til skamms tíma verið forstjóri gerðarbeiðanda. Samkvæmt ráðningarsamningi sem aðilar hafi gert með sér 15. ágúst 1997 skyldi gerðarþoli, auk umsaminna launa, njóta tiltekinna hlunninda. Um þau sé svohljóðandi ákvæði í 5. gr. samningsins: ,,Fyrirtækið leggur forstjóra til bifreið (nú að verðmæti fyrir ekki hærri upphæð en k. 3.5. m.kr.) og annast allan rekstur bílsins. Gert er ráð fyrir eðlilegri endurnýjun bílsins á fjögurra ára fresti. Fyrirtækið annast rekstur heimasíma og farsíma fyrir forstjóra enda sé um að ræða verulega notkun í þágu fyrirtækisins. ,Skattalegar afleiðingar, sem forstjóri kann að verða fyrir vegna áðurnefndra hlunninda, eru fyrirtækinu óviðkomandi.” Kveður gerðarbeiðandi að eftir gerð ráðningarsamningsins hafi nokkrum sinnum verið gerðar á honum breytingar. Þannig hafi t.d. uppsagnarfrestur ráðningarsamningsins verið lengdur í 12 mánuði með samkomulagi 20. mars 2003, en að aðrar breytingar sam gerðar hafi verið á samningnum snerti ekki þau hlunnindi sem hér verði til skoðunar. Kveður gerðarbeiðandi að með bréfi stjórnar gerðarbeiðanda til gerðarþola 7. apríl 2006 hafi honum verið sagt upp starfinu hjá gerðarbeiðanda og hafi hann látið af störfum þegar í stað samkvæmt ákvörðun gerðarbeiðanda. Í uppsagnarbréfinu hafi m.a. sagt: ,,Félagið mun að sjálfsögðu greiða þér umsamin laun á uppsagnarfrestinum í samræmi við almennar reglur og haga launauppgjöri með sama hætti og áður hefur verið. ... Þess er óskað að þú skilir nú til félagsins þeim hlunnindum sem þú ert með í þínum vörslum og tilheyra félaginu, greiðslukorti og öðru, að undanskilinni bifreið þeirri sem þú hefur afnot af á uppsagnarfrestinum. ... Að gefnu tilefni sér stjórn félagsins ástæðu til að minna á, að allar trúnaðarskyldur milli aðila eru í fullu gildi allan uppsagnarfrestinn.” Gerðarbeiðandi kveður gerðarþola hafa tekið við forstjórastarfi hjá Anza hf. 1. september 2006. Anza hf. sé dótturfyrirtæki Símans hf. og starfi í harðri samkeppni við gerðarbeiðanda, rétt eins og móðurfyrirtækið. Þegar fréttir hafi borist af þessari breytingu á högum gerðarþola hafi gerðarbeiðandi tilkynnt gerðarþola skriflega þá ákvörðun sína að stöðva frekari launagreiðslur til gerðarþola og hafi jafnframt krafist þess að honum yrði gert að skila félaginu bifreiðinni sem hann hafi haft afnot af á uppsagnarfrestinum. Kveður gerðarbeiðandi að gerðarþoli hafi ekki tilkynnt sér um launakjör er nýja starfinu fylgi. Telur gerðarbeiðandi augljóst að ákvæði ráðningarsamnings hans við gerðarþola um að fyrirtækið leggi forstjóra til bifreið geti ekki lengur átt við þegar gerðarþoli hafi tekið við forstjórastarfi hjá öðru fyrirtæki. Í uppsagnarbréfinu sé tekið skýrt fram að á uppsagnarfrestinum gildi allar trúnaðarskyldur samkvæmt ráðningarsamningnum, en gerðarþoli hafi kosið að hafa það að engu og ráðið sig til forstjórastarfs hjá samkeppnisaðila þótt enn sé meira en helmingur eftir af uppsagnarfresti hans. Kveður gerðarbeiðandi að gerðarþoli hafi með bréfi 4. september 2006 tilkynnt stjórnarformanni gerðarbeiðanda að hann teldi gerðarbeiðanda óheimilt að stöðva launagreiðslur til sín og að hann áskildi sér rétt til að höfða mál vegna þeirra og ýmissa annarra atriða, þ.á.m. skaðabóta vegna þess að gerðarbeiðandi hafi svert mannorð hans. Í lok bréfsins segi hann síðan: ,,Verði launagreiðslu stöðvaðar mun undirritaður halda eftir umræddri bifreið sem tryggingu fyrir ógreiddum launum...” Kveður gerðarbeiðandi að samkvæmt þessu hafi gerðarþoli tekið sér það vald að kyrrsetja bifreiðina til tryggingar hugsanlegum kröfum sínum á hendur gerðarbeiðanda. Kveðst gerðarbeiðandi að sjálfsögðu ekki una þessu og krefjist þess að fá úrskurð um heimild sína til að taka bifreiðina úr vörslum gerðarþola. Aðfararbeiðni þessi sé sett fram með heimild í 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Kveðst gerðarbeiðandi vera eigandi bifreiðarinnar TR 812. Umráð gerðarþola yfir bifreiðinni hafi byggst á samningsákvæði sem gerðarþoli geti ekki lengur byggt neinn rétt á vegna atvika sem gerðarþoli hafi einn stýrt, þ.e. með því að ráða sig til starfa annars staðar. Gerðarbeiðandi telur augljóst að samningsákvæði um að fyrirtækið leggi ,,forstjóra” til bifreið og reki hana geti ekki náð til þess að fyrirtækið eigi að leggja forstjóra annars fyrirtækis en gerðarbeiðanda til bifreið. Kveður gerðarbeiðandi að framangreindar ástæður gerðarþola fyrir því að neita að skila bifreiðinni vera haldlausar, enda séu engar heimildir til í lögum til þess að menn geti ákveðið að halda eignum annarra til tryggingar hugsanlegum skaðabótakröfum. Slík háttsemi hafi jafnan verið kölluð að taka lögin í sínar hendur, og að hún njóti vitaskuld ekki réttarverndar. Jafnframt vísar gerðarbeiðandi til meginreglna eignarréttarins og reglna samninga – og kröfuréttar um brostnar forsendur. II. Gerðarþoli lýsir málavöxtum svo að þann 15. ágúst 1997 hafi gerðarþoli og gerðarbeiðandi gert með sér ráðningarsamning. Gerðarþoli hafi verið ráðinn forstjóri gerðarbeiðanda. Í 5. gr. ráðningarsamningsins hafi verið ákvæði um að gerðarbeiðandi skyldi leggja gerðarþola til bifreið. Þann 20. mars 2003 hafi verið gerð breyting á ráðningarsamningi gerðarþola. Meðal breytinganna hafi verið að uppsagnarfrestur gerðarþola hafi verið lengdur. Kveður gerðarþoli að þann 7. apríl 2006 hafi honum verið tilkynnt um uppsögn ráðningarsamningsins frá 15. ágúst 1997. Þar hafi komið fram að gerðarbeiðandi myndi greiða umsamin laun í uppsagnarfresti. Ennfremur hafi þess verið óskað að gerðarþoli skilaði hlutum, í eigu gerðarbeiðanda og hafi verið í vörslum gerðarþola. En sérstaklega hafi verið tekið fram að gerðarþoli skyldi halda í vörslum sínum á 12 mánaða uppsagnarfrestinum bifreiðinni, sem hann hafði haft til umráða, skv. 5. gr. ráðningarsamningsins. Kveður gerðarþoli að þann 1. september 2006 hafi honum verið tilkynnt að stjórn gerðarbeiðanda hefði tekið ákvörðun um að stöðva launagreiðslur, skv. ráðningarsamningnum. Sú ákvörðun hafi verið sögð byggð á vitneskju stjórnarinnar um að gerðarþoli hafi ráðið sig til annars fyrirtækis. Jafnframt hafi þess verið krafist að gerðarþoli skilaði bifreið sem hann hafi átt að hafa til umráða á uppsagnarfrestinum. Kveðst gerðarþoli hafa í bréfi frá 4. september 2006 mótmælt ákvörðun stjórnar gerðarbeiðanda um að stöðva samningsbundnar launagreiðslur til hans. Kveðst gerðarþoli hafa byggt mótmæli sín á 10. gr. ráðningarsamningsins og uppsagnarbréfi gerðarbeiðanda frá 7. apríl 2006. Þann 7. september 2006 hafi gerðarbeiðandi krafist innsetningar í umráð gerðarþola yfir bifreiðinni TR 812. Gerðarþoli kveðst hafna því að gerðarþoli hafi brotið trúnaðarskyldur milli aðila með því að ráða sig í vinnu hjá Anza hf. Byggir hann á því að ekki séu skilyrði fyrir því að lögum að verða við kröfu gerðarbeiðanda, enda hafi hann ekki brotið ákvæði ráðningarsamnings milli aðila frá 15. ágúst 1997, með síðari breytingum, og hafi ekki brotið gegn trúnaðarskyldum. Kveður gerðarþoli að í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför felist skilyrði um að þau réttindi sem krafist sé að fullnægt verði með aðför séu ljós. Við skýringu skilyrðisins verði að horfa til þess, að aðfarargerð samkvæmt 78. gr. aðfararlaga sé bráðabirgðagerð, en slíkar gerðir séu undantekning frá þeirri meginreglu, að aðför fari ekki fram án undangengins dóms. Af þessu leiði, að skýra beri ákvæði 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga þröngri lögskýringu og gera í því sambandi sérstaklega strangar kröfur til gerðarbeiðanda um að hann sanni rétt sinn. Kveðst gerðarþoli reisa kröfu sína um að kröfu gerðarbeiðanda um beina aðfarargerð skv. 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga verði hafnað á eftirtöldum sjónarmiðum. Gerðarþoli kveður fyrirsvarsmann gerðarbeiðanda hafa þann 7. apríl 2006 sent tilkynningu um uppsögn ráðningarsamnings við gerðarþola. Þessi uppsögn hafi verið fyrirvaralaus og að í henni hafi komið fram eftirfarandi orð: ,, Þú ert hér með leystur undan vinnu- eða viðveruskyldu á uppsagnarfrestinum og þess er óskað að þú yfirgefir vinnustaðinn eins fljótt og við verður komið.” Tekið sé fram að gerðarþoli haldi fullum launum og afnotum bifreiðar. Gerðarþoli kveður að í tilkynningunni um uppsögn séu ekki tilgreindar neinar ástæður fyrir því að gerðarþola sé sagt upp störfum hjá gerðarbeiðanda, enda sé uppsögnin tilefnislaus af hálfu gerðarþola. Í 9. gr. ráðningarsamnings gerðarþola við gerðarbeiðanda frá 15. ágúst 1997 sé ákvæðið sem nefnist ,,Samkeppnishömlur”. Í því komi fram að gerðarþola sé óheimilt að ráða sig í vinnu hjá samkeppnisaðila gerðarbeiðanda í tvö ár frá því að hann hætti störfum. Kveður gerðarþoli að gert sé ráð fyrir slíkum samkeppnishamlandi ákvæðum í ráðningarsamningum hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Slík ákvæði sæti hins vegar takmörkun af 2. mgr. 37. gr. sömu laga. Kveður gerðarþoli ekkert hafa komið fram í málinu, né hafi gerðarbeiðandi sýnt fram á nokkuð það, sem réttlæti uppsögn gerðarþola úr starfi forstjóra Skýrr hf. Af þessu leiði að ákvæði 9. gr. ráðningarsamningsins frá 15. ágúst 1997 bindi ekki gerðarþola. Honum hafi verið heimilt að ráða sig til vinnu hjá Anza hf. Kveður gerðarþoli að þegar honum hafi einhliða og fyrirvaralaust verið gert að víkja úr starfi hjá gerðarbeiðanda hafi sérstaklega verið tekið fram, eins og komi fram í aðfararbeiðni gerðarbeiðanda, að hann skyldi hafa afnot af bifreiðinni TR 812. Ennfremur sé, í tilkynningu um uppsögn, tekið fram að trúnaðarskyldur milli aðila séu í gildi allan uppsagnarfrestinn, sem sé 12 mánuðir, skv. breytingu við upphaflegan ráðningarsamning frá 15. ágúst 1997. Kveðst gerðarþoli hafna því að hafa brotið trúnaðarskyldur sínar gagnvart gerðarbeiðanda, enda hafi gerðarbeiðandi ekki sýnt fram á nein dæmi þess. Þótt gerðarþoli hafi ráðið sig í vinnu hjá Anza hf. hafi það auðvitað ekki sjálfkrafa í för með sér brot á trúnaðarskyldum. Meint brot verði að sanna, sbr. H. 2002:419. Kveður gerðarþoli vörslur hans á bifreiðinni TR 812 sem gerðarbeiðandi krefjist umráða yfir, byggjast á 10. gr. ráðningarsamnings frá 15. ágúst 1997, með síðari breytingum, og tilkynningu fyrirsvarsmanns gerðarbeiðanda um uppsögn frá 7. apríl 2006, en í tilkynningunni sé sérstaklega tekið fram að gerðarþoli skuli hafa vörslur bifreiðarinnar þar til uppsagnarfresturinn sé á enda. Gerðarþoli telur að öllu framangreindu virtu að ljóst sé að þau skilyrði 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför séu ekki uppfyllt ,,að krafa gerðarbeiðanda sé skýr eða ljós, að um skýlaus réttindi sé að ræða eða að réttmæti kröfu gerðarbeiðanda sé það ljóst, að öldungis megi jafna til að dómur hafi gengið um hana”, sbr. athugasemdir um 78. og 79. gr. í greinargerð frumvarps til laga um aðför nr. 90/1989. Kveður gerðarþoli að ennfremur skuli, skv. 2. ml. 3. mgr. 83. gr. aðfararlaga, að jafnaði hafna aðfararbeiðni, ef varhugavert verði talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra gagna sem heimilt sé að afla. Beri því að hafna kröfu gerðarbeiðanda um innsetningu í bifreiðina TR 812. Í munnlegum málflutningi krafðist gerðarþoli þess með vísan til 3. mgr. 84. gr. aðfararlaga að nái gerðin fram að ganga skuli kæra til æðri dóms fresta aðfarargerð. Einnig vísaði gerðarþoli til gerðardómsákvæðis í ráðningarsamningi. Gerðarbeiðandi mótmælti þeirri málsástæðu sem of seint fram kominni. Gerðarþoli byggir málskostnaðarkröfu sína á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988. III. Óumdeilt er að aðilar þessa máls gerðu þann 15. ágúst 1997, með sér ráðningarsamning. Gerðarþoli var ráðinn forstjóri gerðarbeiðanda og hlaut samkvæmt ráðningarsamningnum, auk umsaminna launa, ákveðin hlunnindi. Samkvæmt 5. gr. ráðningarsamningsins skyldi gerðarbeiðandi leggja gerðarþola til bifreið og annast allan rekstur bifreiðarinnar. Þann 20. mars 2003 var gerð breyting á ráðningarsamningnum þar sem 10. gr. hans um uppsagnarfrest var breytt þannig að uppsögn og starfslok yrðu eftirleiðis miðuð við 12 mánuði. Þannig ætti fyrirtækið að geta sagt upp samningnum með 12 mánaða fyrirvara og með gagnkvæmum hætti hefði forstjóri 12 mánaða uppsagnarfrest. Þann 7. apríl 2006 var gerðarþola tilkynnt með bréfi stjórnar gerðarbeiðanda að honum væri sagt upp störfum hjá gerðarbeiðanda og á sama tíma var hann leystur undan vinnu- og viðveruskyldu á uppsagnarfrestinum og þess óskað að hann yfirgæfi vinnustaðinn eins fljótt og við yrði komið. Í uppsagnarbréfinu lofar gerðarbeiðandi að greiða gerðarþola umsamin laun á uppsagnarfrestinum í samræmi við almennar reglur. Einnig voru gerðarbeiðanda lofuð á uppsagnarfresti afnot af bifreið þeirri sem hann hafði haft samkvæmt ráðningasamningi aðila. Þá áréttaði gerðarbeiðandi einnig í bréfinu að allar trúnaðarskyldur milli aðila skyldu gilda út uppsagnarfrestinn. Meðan á uppsagnarfresti stendur ber starfsmaður sömu trúnaðarskyldur við vinnuveitanda og ef hann væri í raun í starfi. Á uppsagnarfresti þiggur starfsmaður laun og má að sama skapi ekki aðhafast neitt það, er skaðað getur atvinnurekanda. Breytir þar engu um hvort starfsmanni er vikið úr starfi eða hvort hann segir því lausu sjálfur. Gerðarbeiðandi hefur haldið því fram að gerðarþoli hafi hafið störf hjá Anza hf. sem sé í harðri samkeppni við gerðarbeiðanda og er því ómótmælt af hálfu gerðarþola. Vegna þessa lýsti gerðarbeiðandi því yfir í bréfi sínu til gerðarþola þann 1. september 2006 að stjórn gerðarbeiðanda hefði ákveðið að stöðva til hans launagreiðslur frá og með 1. september 2006. Sú ákvörðun byggðist á því að stjórninni var kunnugt um að gerðarþoli hefði ráðið sig í þjónustu annars fyrirtækis sem er í harðri samkeppni við gerðarbeiðanda. Dómurinn fellst á það sjónarmið gerðarbeiðanda að gerðarþoli hafi með þessu athæfi, að ráða sig til starfa hjá samkeppnisaðila, brotið gegn trúnaðarskyldu sinni við gerðarbeiðanda. Verður því að líta svo á að samkvæmt efni bréfs gerðarbeiðanda til gerðarþola þann 1. september 2006 þar sem tilkynnt var um stöðvun á launagreiðslum, hafi samningi þeim sem fyrir hendi var milli aðila um afnot bifreiðarinnar TR 812 verið rift. Gerðarþoli getur því ekki lengur borið fyrir sig umráðarétti bifreiðarinnar með vísan til ráðningarsamnings og uppsagnarbréfs. Eignarréttur gerðarbeiðanda yfir bifreiðinni TR 812 er skýr og hefur eigi verið mótmælt af hálfu gerðarþola. Verður því að byggja á því að gerðarbeiðanda hafi verið heimilt, eins og málið liggur fyrir dóminum, að binda endi á afnot gerðarþola af bifreiðinni. Hefur gerðarþoli ekki að mati dómsins sýnt fram á að sú aðgerð hafi ekki verið lögmæt af hálfu gerðarbeiðanda. Verður gerðarþoli að bera hallan af því í máli þessu. Af þeim gögnum sem liggja fyrir í málinu verður ekki talið óvarlegt að hin umbeðna gerð nái fram að ganga. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 eru því fyrir hendi skilyrði ákvæðisins og ber að taka til greina kröfu gerðarbeiðanda um aðfarargerð. Málskot til æðri dóms frestar ekki aðfarargerð þessari. Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari kvað upp dóminn. ÚRSKURÐARORÐ: Hin umbeðna gerð má fara fram. Gerðarþoli, Hreinn Jakobsson, kt. 150460-3529, greiði gerðarbeiðanda Skýrr hf. kt. 590269-7199, 100.000 krónur í málskostnað. Kæra úrskurðar til Hæstaréttar frestar ekki réttaráhrifum hans.
Mál nr. 652/2010
Virðisaukaskattur Bókhald Verjandi Ómerking Heimvísun
X og Y voru ákærð fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt sem framin voru í rekstri einkahlutafélagsins A. Á tímabilinu var X stjórnarformaður og framkvæmdastjóri félagsins en Y starfandi framkvæmdastjóri þess. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að í málum sem þessu hefði dæmdri sektarrefsingu samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 verið skipt niður á milli ákærðu þegar fleiri en einn maður er sakfelldur fyrir brot. Þá segir að í málinu kæmi til álita hvort unnt væri að gera Y refsingu á grundvelli stöðuábyrgðar framkvæmdastjóra sem óumdeilt var að X gegndi á þeim tíma sem ákæran tók til. Yrði ekki á það fallist kæmi meðal annars til álita hvort öll fésekt vegna brota yrði lögð á ákærða X einan að uppfylltum refsiskilyrðum. Eins og mál þetta er vaxið yrði að telja að hagsmunir ákærðu rækjust á í svo þýðingarmiklum atriðum að óheimilt hefði verið að skipa þeim einn og sama verjandann, sbr. 5. mgr. 33. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu vísað til löglegrar meðferðar í héraði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. nóvember 2010 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærðu en að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærði X krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt 2. lið kafla A í ákæru og 1. og 2. lið kafla B í ákæru. Komi til sakfellingar krefst ákærði þess aðallega að sér verði ekki gerð refsing en til vara að refsing verði milduð og hún skilorðsbundin. Ákærði Y krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt 2. lið kafla A í ákæru. Komi til sakfellingar krefst ákærði þess aðallega að sér verði ekki gerð refsing en til vara að refsing verði milduð og hún skilorðsbundin. Ákærðu X og Y var í héraði og fyrir Hæstarétti skipaður einn og sami verjandinn. Eins og að framan greinir krefjast ákærðu báðir sýknu af ákærulið 2 í A kafla ákæru. Ákærði X meðal annars á þeim grunni að hann hafi ekkert haft að gera með bókhald einkahlutafélagsins A, en ákærði Y einkum á því að hann hafi talið ekkert hafi skort á hjá félaginu að sinnt hafi verið þeim bókhaldsskyldum sem ákæran lýtur að. Eins og í ákæru greinir er ákærðu meðal annars gefin að sök brot á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Ákærðu krefjast báðir mildunar refsingar hvað þennan lið ákærunnar varðar. Í málum sem þessu hefur dæmdri sektargreiðslu samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005, verið skipt niður á milli ákærðu þegar fleiri en einn maður er sakfelldur fyrir brot, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 21. júní 2010 í máli nr. 751/2009. Stjórnarmenn einkahlutafélaga bera almennt ábyrgð á því, samkvæmt þeirri ábyrgð er stöðu þeirra fylgir, að skipulag félags og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi, sbr. 1. og 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, þar á meðal að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Framkvæmdastjórar slíkra félaga, þegar þeir eru ráðnir, bera einnig ákveðna ábyrgð er stöðu þeirra fylgir, sbr. 2. og 3. mgr. 44. gr. laganna. Skal framkvæmdastjóri meðal annars annast daglegan rekstur félags og sjá um að bókhald þess sé fært í samræmi við lög og venjur og meðferð eigna félagsins sé með tryggilegum hætti. Atvik í máli þessu eru ekki með þeim hætti að enginn hafi verið skráður framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins A og ákærði Y í reynd gegnt þeirri stöðu. Í málinu liggur fyrir að ákærði X var skráður stjórnarmaður og framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins og vann að fyrirtækinu. Kemur þá til álita hvort jafnframt er unnt að gera ákærða Y refsingu á grundvelli stöðuábyrgðar framkvæmdastjóra sem óumdeilt er að ákærði X gegndi samkvæmt framansögðu á þeim tíma sem ákæran tekur til. Verði ekki á það fallist og ákærði Y sýknaður af þeim ákæruliðum sem byggja á stöðuábyrgð hans sem framkvæmdastjóra kemur meðal annars til álita hvort öll fésekt vegna brota framinna á þeim uppgjörstímabilum verði lögð á ákærða X einan að uppfylltum refsiskilyrðum. Eins og mál þetta er vaxið, og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 17. febrúar 2011 í máli nr. 134/2010, verður að telja að hagsmunir ákærðu rekist á í svo þýðingarmiklum atriðum að óheimilt hafi verið að skipa þeim einn og sama verjandann, sbr. 5. mgr. 33. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og verður af þessum sökum ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu til löglegrar meðferðar í héraði. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði, en rétt er að ákvörðun um sakarkostnað í héraði bíði þess að efnisdómur gangi þar að nýju. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2010. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra, dags. 23. desember 2009, á hendur X, kt. [...], [...], [...], og Y, kt. [...], [...], [...]. Málið var dómtekið 14. maí sl. Dómur var ekki kveðinn upp innan fjögurra vikna frá þeim degi og var ákveðið í samráði við málflytjendur að bíða með endurupptöku þar til dómur hefði gengið í hæstaréttarmálinu nr. 371/2010. Var málið endurupptekið 4. þessa mánaðar og dómtekið á ný að loknum munnlegum málflutningi. Samkvæmt ákæru er mál höfðað á hendur ákærðu [A-1] fyrir meiri háttar brot gegn skatta- og bókhaldslögum, sem framin voru í rekstri einkahlutafélagsins A, kennitala [...], sem ákærði X var stjórnarmaður og skráður framkvæmdastjóri fyrir og ákærði Y var starfandi framkvæmdastjóri fyrir, með því hafa: Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum fyrir hönd einkahlutafélagsins vegna tímabilanna júlí-ágúst og nóvember-desember árið 2001 og maí til og með desember árið 2002, og hafa eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum á lögmæltum tíma vegna tímabilanna mars til og með júní, auk september-október árið 2001 og janúar til og með apríl árið 2002 og janúar til og með desember árið 2003, og hafa skilað til skattyfirvalda leiðréttingarskýrslum virðisaukaskatts sem voru efnislega rangar að því er varðar öll neðangreind tímabil, að undanskildum tímabilunum janúar-febrúar og september-október 2003, og hafa með þessu komið félaginu undan því að standa ríkissjóði, í samræmi við fyrirmæli í IX. kafla laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri félagsins á neðangreindum tímabilum, samtals að fjárhæð kr. 25.981.355, sem sundurliðast sem hér greinir: [A-2] Rangfært bókhald félagsins tekjuárin 2001, 2002 og 2003, með því að hafa eigi skráð hluta tekna í bókhald félagsins, auk þess sem númeraröð sölureikninga var ekki samfelld og vantaði átta sölureikninga í númeraraðir. Í síðari hluta ákærunnar er lýst brotum ákærða X: [B-1] Vangreiddur fjármagnstekjuskattur Fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum, með því að hafa látið undir höfuð leggjast að telja fram á skattframtali sínu gjaldárið 2002, vegna tekjuársins 2001 fjármagnstekjur sem skattskyldar eru samkvæmt 4. tölul. C-liðar 7. gr. sbr. 1. málsl. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. 4. tölul. C-liðar 7. gr. sbr. 1. málsl. 1. mgr. 9. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, og hann hafði þegið frá A ehf. í formi úttekta, en með þessu vantaldi hann fjármagns­tekjur sínar um samtals kr. 7.282.389, sem honum bar að greiða af fjármagnstekju­skatt samtals að fjárhæð kr. 728.239, [B-2] Vangreiddur tekjuskattur og útsvar Fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum, með því að hafa látið undir höfuð leggjast að telja fram á skattframtali sínu gjaldárin 2003 og 2004 vegna tekjuáranna 2002 og 2003, gjafir sem skattskyldar eru sem launatekjur samkvæmt 2. mgr. 4. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. 2. mgr. 4. tölul. A-liðar 7. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt sbr. einnig 19. og 21. gr. laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, og hann hafði þegið frá A ehf. í formi úttekta, en með þessu vantaldi hann tekjuskatts- og útsvarsstofn sinn um samtals kr. 4.480.225, sem honum bar að greiða af tekjuskatt og útsvar samtals að fjárhæð kr. 1.771.658, sem sundurliðast sem hér greinir: Framangreind brot ákærðu X og Y samkvæmt 1. tölulið A-hluta ákæru og brot ákærða X samkvæmt 1. tölulið B-hluta og 2. tölulið B-hluta ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 sbr. einnig: a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005, að því er varðar 1. tölulið A-hluta ákæru. b) 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. áður 1. mgr. 107. gr. eldri laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt að því er varðar 1. tölulið B-hluta ákæru. c) 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. áður 1. mgr. 107. eldri laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga að því er varðar 2. tölulið B-hluta ákæru. Framangreind brot ákærðu X og Y samkvæmt 2. tölulið A-hluta ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 2. og 3. tölulið 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995. Ákæruvald krefst þess að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærðu krefjast þess að ekki verði ákveðin refsing vegna liðar A-1, en að þeir verði sýknaðir af öðrum liðum. Þá krefjast þeir þess að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda þeirra. Ákærðu eru feðgar. Saman stofnuðu þeir einkahlutafélagið A. X var skráður stjórnarmaður og framkvæmdastjóri en Y sat ekki í stjórn. Fram kom í skýrslum þeirra beggja hjá lögreglu, sem þeir staðfestu fyrir dómi, að í framkvæmd sá X um verklegu hliðina í starfsemi félagsins en Y sinnti flestu því sem framkvæmdastjóri annast. Í bréfi Skattrannsóknarstjóra ríkisins til Ríkislögreglustjóra, dags. 26. maí 2006, er rakinn aðdragandinn að rannsókn embættisins. Segir að skattstjóranum í Reykjavík hafi borist ábending frá viðskiptavini A sem varðaði tekjuárið 2001. Segir að formleg rannsókn á bókhaldi og skattskilum félagsins hafi byrjað 13. desember 2004. Er gangur rannsóknarinnar rakinn nánar í bréfinu, svo og niður­stöður, sem eru skýrðar ítarlega. Verður fjallað um hvert atriði í tengslum við hvern ákærulið. Ákæruliður A-1 Í þessum lið er fjallað um skil á virðisaukaskatti og virðisaukaskattskýrslum. Eins og ákæran er sett upp verður að líta svo á að ákært sé fyrir að vantelja skattskylda veltu um 1.002.850 krónur, en að greiða ekki skatt að fjárhæð 25.981.355 krónur. Hefur í þessum tölum verið tekið tillit til endurgreiðslu er ákærðu hafa sagt að þeir hafi átt rétt á og kom til endurgreiðslu í júlí 2004. Var skatturinn greiddur að miklu leyti með skuldajöfnuði, sem óþarft er að sundurliða hér, en ekki er ágreiningur um fjárhæðir. Óumdeilt er að ákærðu hafa síðar staðið skil á skatti þessum að fullu. Verknaður ákærðu, annars vegar að vantelja veltu um rúmlega eina milljón króna, hins vegar að skila ekki tæplega 26 milljónum króna, er sannaður með rannsóknargögnum skattrannsóknarstjóra og lögreglu. Andmæli eru í reynd ekki höfð uppi. Um ákvörðun viðurlaga eru skýr bindandi fyrirmæli í lögum nr. 50/1988. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. skulu sektir nema minnst tvöfaldri, mest tífaldri, þeirri skattfjárhæð sem undan var dregin eða ekki staðið skil á. Undantekning sú sem ákvæðið heimilar gildir einungis þegar brot er einskorðað við að standa ekki skil á réttilega ákvörðuðum skatti. Svo háttar ekki til hér, ákærðu eru sakfelldir fyrir ranga skýrslugjöf og að skila ekki skýrslum. Sú dómvenja að miða sekt við þrefalda skatt­fjárhæð þykir samt ekki geta átt við hér, þar sem skatturinn hefur verið greiddur að fullu með dráttarvöxtum. Er rétt að miða við lágmarksrefsingu, þ.e. tvöföldun, að því leyti sem tekjur eru vantaldar. Að öðru leyti ber að miða við þá reglu í 1. mgr. 40. gr. sem lögfest var með 3. gr. laga nr. 134/2005. Það er vissulega rétt hjá verjanda ákærðu að rannsókn máls þessa tók í heild langan tíma og er ekki augljóst að ákærðu hafi hindrað framgang hennar. Þetta getur hins vegar ekki leitt til þess að vikið verði frá lögbundnu lágmarki fésekta. Ákæruliður A-2 Í þessum lið er ákærðu báðum gefið að sök brot gegn 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og lögum um bókhald. Meginhluti lýsingarinnar lýtur að varðveislu átta reikninga úr númeraröð. Er hér fólgin vísbending um að vantaldar séu tekjur. Ákærðu könnuðust við sakargiftir þessar, en kváðust ekki geta gefið neinar skýringar á því að reikningana vantaði. Sú skýring ákærða Y að einhver hluti bók­haldsgagna hafi verið músétinn er ekki tæk. Þessi vanræksla á varðveislu bókhalds­gagna varðar báða ákærðu refsingu samkvæmt 2. mgr. 262. gr. almennra hegningar­laga, sbr. 2. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, sbr. 1. mgr. laga nr. 37/1995. Tilvísun til 3. tl. á ekki við, en því er ekki lýst í ákæru hvaða tekjur eru vantaldar. Ákæruliðir B-1 og B-2 Hér er ákærða X gefið að sök að hafa ekki gert grein fyrir greiðslum til sín frá A á skattframtölum. Er í öllum tilvikum um að ræða sams konar verknað, en vegna breytingar á lögum er heimfærsla til refsiákvæða misjöfn. Ákæran byggir á niðurstöðu Skattarannsóknarstjóra. Ekki er ágreiningur um þá niðurstöðu. Ákærði kveðst hafa millifært fé af reikningi A inn á sinn reikning, til þess að eiga fyrir launum starfsmanna, hann hafi vitað stöðuna á sínum eigin reikningi, en staðan á reikningi A hafi alltaf verið mjög óljós. Þessi skýring dugar ekki. Auðvelt hefði verið að halda saman gögnum um þessar milli­færslur og hvað hann hefði greitt fyrir félagið af sínum eigin reikningi. Verður að sak­fella ákærða fyrir báða hluta B-liðar ákærunnar. Brot hans eru réttilega færð til refsi­ákvæða. Viðurlög Ákærði Y hefur ekki áður sætt refsingum. Rannsókn máls þessa tók saman­lagt talsvert langan tíma hjá skattyfirvöldum og lögreglu. Með hliðsjón af því er fangelsisrefsing hans ákveðin þrír mánuðir, skilorðsbundið eins og í dómsorði greinir. Þá verður að ákveða honum fésekt. Eins og áður segir er verknaðarlýsing í ákæru miðuð við að vantalið sé á skýrslum samtals liðlega ein milljón króna. Þessi tala er þó ekki alls kostar raunhæf til viðmiðunar um refsingu, vegna frádráttar sem beitt er. Er að virtum reglum um lágmark sektar ákveðið að ákærði skuli greiða 5.000.000 króna í sekt, en vararefsing skal vera fangelsi í 40 daga. Ákærði X hefur heldur ekki sætt refsingum. Hann er sakfelldur fyrir sömu brot og meðákærði, en að auki fyrir brotin í síðari hluta ákæru. Eiga hér við sömu sjónarmið og um meðákærða. Honum verður gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði, skilorðsbundið eins og í dómsorði greinir. Þá verður honum gert að greiða 10.000.000 króna í sekt, en vararefsing skal vera fangelsi í 60 daga. Ákærðu verður gert að greiða sakarkostnað óskipt. Málsvarnarlaun verjanda þeirra eru ákveðin 375.000 krónur með virðisaukaskatti. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Ákærði, Y, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Fresta skal fullnustu þessarar refsingar og hún falla niður að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá greiði ákærði 5.000.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærði, X, sæti fangelsi í fjóra mánuði. Fresta skal fullnustu þessarar refsingar og hún falla niður að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá greiði ákærði 10.000.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 60 daga. Ákærðu greiði óskipt málsvarnarlaun verjanda síns, 375.000 krónur.
Mál nr. 3/2017
Kærumál Aðild Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn Réttarfarssekt
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X og Y um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við rekstur máls Á á hendur X, Y, Z, Þ og Æ. Krafðist Á þess að kröfum Z, Þ og Æ yrði vísað frá Hæstarétti þar sem þeir hefðu ekki átt aðild að kröfunni sem hafnað var í hinum kærða úrskurði og gætu því ekki átt aðild að kærumálinu. Talið var að þar sem Þ og Æ hefðu báðir tekið til máls þegar krafan var tekin fyrir, tekið undir hana og fært fyrir því rök að taka skyldi hana til greina gætu þeir átt aðild að málinu. Var einnig talið eins og málinu væri háttað að Z hefði lögvarða hagsmuni af því að mega kæra úrskurðinn. Var því hafnað kröfu Á um að vísa frá kærum Z, Þ og Æ. Þá var staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna kröfu X og Y um ráðgefandi álit með vísan til þess að Hæstiréttur hefði í tveimur dómum tekið afstöðu til þeirra álitaefna sem X, Y, Z, Þ og Æ óskuðu álits á. Loks var kröfu Y um að lagt yrði fyrir héraðsdóm að úrskurða án tafa um kröfu hans um réttarfarssekt vísað frá Hæstarétti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðilinn, Y, skaut málinu tilHæstaréttar með kæru í þinghaldi 21. desember 2016, en aðrir varnaraðilar meðskriflegri kæru 22. sama mánaðar, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2.janúar 2017. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2016, þarsem hafnað var kröfu varnaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við sakamál sóknaraðila áhendur varnaraðilum. Auk þess var hafnað kröfu varnaraðilans, Y, um að sækjandayrði gerð réttarfarssekt í samræmi við 223. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála á þann hátt að úrlausn um það atriði skyldi bíða efnisdóms í málinu. Kæruheimildum fyrra atriðið er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álitsEFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið.Varnaraðilarkrefjast þess að fyrrnefnd krafa verði tekin til greina. Þá krefst varnaraðili Yþess að „lagt verði fyrir héraðsdómara að úrskurða um kröfu varnaraðila umréttarfarssekt án tafa.“Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar, að kærum varnaraðila Z, Æ og Þ verði vísað frá Hæstarétti sem ogframangreindri kröfu Y. Sóknaraðili færir þau rök fyrir kröfu sinnium að kæru varnaraðilanna Z, Þ og Æ verði vísað frá Hæstarétti, að þeir hafiekki átt aðild að þeirri kröfu, sem hafnað var með hinum kærða úrskurði og þessvegna geti þeir ekki átt aðild að kærumálinu fyrir Hæstarétti. Málið var fluttí þinghaldi 15. desember 2016 um skriflega kröfu varnaraðilanna X og Y um aðleitað skyldi ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Í endurriti vegna þessþinghalds er bókað að verjendur Þ og Æ hafi báðir tekið til máls og tekið undirkröfuna og fært rök fyrir því að hana skyldi taka til greina. Geta þeir því áttaðild að máli þessu. Eins og hér háttar til verður einnig talið aðvarnaraðilinn Z hafi lögvarða hagsmuni af því að mega kæra úrskurðinn. Verðurþví hafnað kröfu sóknaraðila um að vísa kærunni frá að því er hann varðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurðihefur Hæstiréttur í tveimur dómum, 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 og 6.október sama ár í máli nr. 498/2015, tekið afstöðu til þeirra álitaefna, semvarnaraðilar óska eftir að leitað verði ráðgefandi álits á frá EFTA-dómstólnum.Hæstiréttur hefur í fjölda dóma hafnað því að leita ráðgefandi álits ágrundvelli laga nr. 21/1994 ef rétturinn hefur í fyrri úrlausnum sínum þegartekið afstöðu til þeirra álitaefna, sem beiðni um ráðgefandi álit hefur lotiðað, sbr. til dæmis dóm frá 3. september 2002 í máli nr. 291/2002, dóm frá 30.nóvember 2012 í máli nr. 669/2012 og dóm frá 24. janúar 2013 í máli nr.10/2013. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendnaverður hinn kærði úrskurður staðfestur um þennan þátt málsins.Við málflutning vegna kröfu um að leitaðskyldi ráðgefandi álits taldi einn verjenda að sækjandi í málinu hefði staðhæftað verjandanum væri uppsigað við Hæstarétt og að verjandinn hafi viðhaft,,ómaklegar og ómerkilegar árásir á Hæstarétt.“ Gerði verjandinn kröfu um aðsækjandi yrði dæmdur í réttarfarssekt fyrir þessi ummæli sín. Í 222. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem er í XXXV. kafla laganna, segir að dómariákveði sektir samkvæmt reglum kaflans ,,af sjálfsdáðum“ og að þær skuli renna íríkissjóð. Ekki er gert ráð fyrir að ákæruvald eða ákærðu geti gert slíka kröfu,sbr. dóm Hæstaréttar 25. febrúar 2010 í máli nr. 90/2010. Í úrskurðarorðumkemur fram að úrlausn um réttarfarssekt skuli bíða efnisdóms. Úr því aðhéraðsdómur kaus að fjalla á þennan hátt um framangreint atriði hefði hann áttað bóka um það í þingbók, enda er um að ræða ákvörðun um atriði sem varðarrekstur máls, í stað þess að tiltaka í úrskurðarorði að þessi háttur yrði áhafður. Eins og þessi þáttur málsins liggur fyrir á kæruheimild í y. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ekki við og verður því að vísa kröfu, sem aðþessu lýtur, frá Hæstarétti. Dómsorð:Hafnaðer kröfu ákæruvaldsins um að vísa frá Hæstarétti kærum varnaraðilanna Z, Þ og Æ.Hinnkærði úrskurður er staðfestur um að hafna kröfu varnaraðilanna X og Y um öflunráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Vísaðer frá Hæstarétti kröfu varnaraðilans Y um að lagt verði fyrir héraðsdóm að úrskurðaán tafa um kröfu hans um réttarfarssekt.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2016 IMál þetta er höfðað með ákæruhéraðssaksóknara 4. mars 2016. Ákærðu eru gefin að sök brot gegn lögum umverðbréfaviðskipti og almennum hegningarlögum. Ákæran er þrískipt en samkvæmtI. kafla ákæru er ákærðu öllum gefið að sök að hafa í sameiningu stundað markaðsmisnotkun,með hlutabréf útgefin af [...], á tímabilinu frá og með 1. júní 2007 til og með26. september 2008. Samkvæmt II. kafla ákæru er ákærða X gefin að sökmarkaðsmisnotkun með því að koma á viðskiptum með hluti í [...] 15. og 16. maí2008 og samkvæmt III. kafla ákæru eru honum gefin að sök umboðssvik með því aðhafa í maí 2008 misnotað aðstöðu sína sem forstjóri bankans þegar hann fór útfyrir heimildir til lánveitinga. Í þinghaldi 21. nóvember sl. lögðuákærðu X og Y fram kröfu um að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins ánánar tilgreindum atriðum varðandi ákæruefnið. Sækjandi mótmæltidómkvaðningunni. Var málið flutt um ágreininginn 15. desember sl. og máliðtekið til úrskurðar í framhaldi. Undir flutningi um álitsumleitan hafðiverjandi ákærða Y til viðbótar uppi þá kröfu að sækjandi yrði dæmdur íréttarfarssekt fyrir tiltekin ummæli um verjandann, sbr. 223. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála.IIÁkærðu X og Y telja nauðsynlegt viðúrlausn málsins að taka afstöðu til skýringa á samningnum um Evrópskaefnahagssvæðið. Af þeim sökum hafa þeir krafist þess að héraðsdómur afli álitsEFTA-dómstólsins á því hvort það samrýmist ákvæðum tilskipunar Evrópuþingsinsog ráðsins, nr. 2003/6/EB um innherjasvik og markaðsmisnotkun (markaðssvik), aðviðskipti fjármálafyrirtækis með eigin hluti á skipulögðum verðbréfamarkaði, íþví skyni að greiða fyrir að markaðsverð skapist á þeim, teljist ólögmæt ísjálfu sér nema að um sé að ræða viðskipti í endurkaupaáætlun eða viðverðjöfnun fjármálagerninga. Um grundvöll kröfunnar er vísað til laga nr.21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópskaefnahagssvæðið, sbr. einnig 3. gr. EES-samningsins, sem hafi lagagildi, sbr.lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Einnig vísa ákærðu, um grundvöllálitsumleitunar, til 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Aðrir ákærðu taka undir þessa kröfu ákærðu X og Y.Um rökstuðning fyrir kröfunni vísaákærðu til þess að eitt af aðalmarkmiðum með EES-samningnum sé einsleitni. Þaðkomi fram í 4., 8. og 15. lið inngangsorða samningsins. Jafnframt komi þettafram í 3. gr. samningsins og í bókun 35 um framkvæmd EES-reglna. Í 3. gr. laganr. 2/1993 segi að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi,til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Þá segi í 34.gr. samningsins milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstólsað EFTA-dómstóllinn hafi lögsögu til að gefa ráðgefandi álit varðandi túlkun áEES-samningnum. Í 1. gr. laga nr. 21/1994 komi framað sé mál rekið fyrir héraðsdómstóli, þar sem þurfi að taka afstöðu tilskýringa á samningi um Evrópska efnahagssvæðið, bókana með honum, viðauka viðhann eða gerða sem í viðaukunum sé getið, þá geti dómari í samræmi við 34. gr.samnings EFTA-ríkjanna, um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, kveðið uppúrskurð um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á þvíatriði málsins áður en málinu sé ráðið til lykta. Þó svo ákvæðið kveði á umheimild til handa dómstólum til að leita eftir áliti séu fræðimenn fremurþeirrar skoðunar að um sé að ræða skyldu. Í dómaframkvæmd hér á landi hafi þvíverið slegið föstu að til að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsinsþurfi þrjú skilyrði að vera uppfyllt. Fyrir hendi þurfi að vera raunverulegurvafi um túlkun EES-reglna. Í annan stað þurfi álit EFTA-dómstólsins að hafaraunverulega þýðingu fyrir úrlausn þess máls sem sé til meðferðar og í þriðjaog síðasta lagi þurfi staðreyndir málsins að vera nægilega skýrar. Í því málisem sé til úrlausnar sé ákærðu, í I. kafla ákæru, gefið að sök að hafa ísameiningu stundað markaðsmisnotkun með hlutabréf útgefin af [...] á tímabilinufrá og með 1. júní 2007 til og með 26. september 2008, samtals 331viðskiptadag, með því að setja fram tilboð og eiga viðskipti í viðskiptakerfiKauphallarinnar sem tryggt hafi óeðlilegt verð, búið til verð á hlutabréfum oggefið til kynna eða verið líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfannaranglega og misvísandi til kynna. Eru brotin talin varða við a- og b-lið 1. tl.1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tl. 146. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007,sbr. áður a- og b-lið 1. tl. 1. mgr. 55.gr., sbr. 1. tl. 78 gr. a þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003fyrir tímabilið 1. júní til 31. október 2007.Með dómum Hæstaréttar Íslands í málumnr. 842/2014, svonefndu Landsbankamáli, og máli nr. 498/2015, svonefnduKaupþingsmáli, hafi verið dæmt um samskonar álitaefni og beitingu reglna laganr. 108/2007. Hafi atvik verið sambærileg því máli sem hér sé til meðferðar.Ákærðu hafi verið sakfelldir í þessum málum fyrir markaðsmisnotkun. Í dómiHæstaréttar í máli nr. 842/2014 hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu aðákvæði XII. kafla laga nr. 108/2007, um verðmyndun á skipulegumverðbréfamarkaði, yrðu skýrð á þann hátt með gagnályktun frá 1. tölulið 3. mgr.115. gr. og 116. gr. laganna að fjármálafyrirtækjum, sem hafa heimild tilverðbréfaviðskipta, væri óheimilt að stunda viðskipti með eigin hluti á slíkummarkaði í því skyni að greiða fyrir að markaðsverð skapist á þeim, sbr.niðurlag 1. mgr. 116. gr., nema um væri að ræða viðskipti í endurkaupaáætluneða við verðjöfnun fjármálagerninga, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 115. gr. Í málinr. 498/2015 hafi síðan verið vísað til fyrri lögskýringar úr máli nr. 842/2014varðandi þetta atriði. Lög nr. 108/2007 hafi verið sett ítilefni af innleiðingu markaðssvikatilskipunar Evrópusambandsins 2003/6/EB. Þáhafi framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sett reglugerð nr. 2273/2003 ágrundvelli tilskipunarinnar. Af skýringu á tilskipuninni og reglugerðinni verðiráðið að gagnályktun Hæstaréttar í málum nr. 842/2014 og 498/2015 væri í andstöðuvið rétta skýringu á markaðssvikatilskipuninni. Þannig væri rétt skýring áhenni að fjármálafyrirtækjum, sem heimild hefðu til verðbréfaviðskipta, væriheimilt að stunda viðskipti með eigin hluti á slíkum markaði í því skyni aðgreiða fyrir að markaðsverð skapaðist á þeim. Þá verði að líta til þess að uppiværu aðstæður sem væru til þess fallnar að draga úr fordæmisgildiframangreindra Hæstaréttardóma. Því hafi verið haldið fram á opinberumvettvangi nýverið að tveir dómendur Hæstaréttar, sem dæmt hafi í máli nr.842/2014, hafi átt hlutabréf í Landsbankanum á því tímabili er ákært var fyrirí því máli. Þeir kunni því að hafa verið vanhæfir til að dæma ímarkaðsmisnotkunarmáli Landsbankans. Dragi það úr fordæmisgildi þess dóms.Eins og áður segi hafi íslenskirdómstólar gert að skilyrði fyrir álitsumleitan hjá EFTA-dómstólnum aðréttlætanlegur vafi léki á um túlkun EES-reglna, sem hefði raunverulega þýðingufyrir úrlausn máls og að staðreyndir máls væru nægilega skýrar. Þessumskilyrðum sé fullnægt í málinu. Svo sem fyrr greini leiki vafi á um túlkunmarkaðssvikatilskipunarinnar og skýringu dómstóla hér á landi á lögum nr.108/2007. Skýringin hafi raunverulega þýðingu fyrir úrlausn málsins, en ákærðustandi frammi fyrir fangelsisrefsingu verði þeir sekir fundnir í málinu. Þáliggi staðreyndir málsins nægilega skýrar fyrir, en atvik málsins séu að mestuóumdeild. Mikilsverður þáttur í réttlátri málsmeðferð sé aðgangur að dómstólumþar sem hluti af þeirri málsmeðferð sem þar fer fram sé lögsaga EFTA-dómstólsinstil að gefa ráðgefandi álit um túlkun EES-samningsins. IIISækjandi hefur mótmælt því að umbeðinálitsumleitan EFTA-dómstólsins fari fram. Hæstiréttur hafi í fyrrgreindum dómumí málum nr. 842/2014 og 498/2015 fjallað um álitaefni það sem hér sé uppi.Álits EFTA-dómstólsins verði ekki leitað nema slíkt álit geti breytt þeirriniðurstöðu sem fyrir liggi. Þá liggi fyrir dómafordæmi um að ekki sé þörf áálitsumleitan sé regla skýr eða túlkun óumdeild. Í ljósi skýrra fordæmaHæstaréttar sé reglan í þessu tilviki bæði skýr og túlkun óumdeild. Þar semHæstiréttur hafi tekið skýra afstöðu til álitaefnisins beri að hafnaálitsumleitaninni. Þá séu engin efni til að taka til greina sjónarmið umvanhæfi Hæstaréttardómara í Landsbankamálinu nr. 842/2014. IVÍ dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016, ímáli nr. 842/2014, var dæmt um markaðsmisnotkun með hlutabréf útgefin afLandsbankanum hf. á tímabilinu frá og með 1. nóvember 2007 til og með 3.október 2008, samtals 228 viðskiptadaga, sem áttu að hafa tryggt óeðlilegt verðog búið til verð á hlutabréfunum og gefið eða verið líkleg til að gefaeftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna. Í dómiHæstaréttar sagði að þegar eldri lög um verðbréfaviðskipti, nr. 33/2003, hafitekið gildi hafi í fyrsta skipti verið kveðið á um viðskiptavakt í lögum á samahátt og gert væri í 116. gr. núgildandi laga. Gagngerar breytingar hafi síðanverið gerðar á lögum nr. 33/2003, þar á meðal ákvæðum þeirra um verðmyndun áskipulegum verðbréfamarkaði, með lögum nr. 31/2005 þegar tilskipunEvrópusambandsins, nr. 2003/6/EB, um innherjaviðskipti og markaðsmisnotkun(markaðssvik) hafi verið innleidd hér á landi. Við það hafi skilgreiningunni ámarkaðsmisnotkun verið breytt í það horf, sem nú væri kveðið á um í 1. mgr.117. gr. laga nr. 108/2007, auk þess sem tekið hafi verið fram, eins og nú værigert í 1. tölulið 3. mgr. 115. gr. laganna, að ákvæðin um markaðsmisnotkun ættuekki við þegar um væri að ræða viðskipti með eigin hluti í endurkaupaáætlun eðavið verðjöfnun fjármálagerninga. Eftir þessar breytingar á lögum umverðbréfaviðskipti yrðu ákvæði XII. kafla laga nr. 108/2007 um verðmyndun áskipulegum verðbréfamarkaði skýrð á þann hátt, með gagnályktun frá 1. tölulið3. mgr. 115. gr. og 116. gr. þeirra, að fjármálafyrirtækjum, sem hefðu heimildtil verðbréfaviðskipta, væri óheimilt að stunda viðskipti með eigin hluti áslíkum markaði í því skyni að greiða fyrir að markaðsverð skapaðist á þeim,sbr. niðurlag 1. mgr. 116. gr., nema um væri að ræða viðskipti íendurkaupaáætlun eða við verðjöfnun fjármálagerninga, sbr. 1. tölulið 3. mgr.115. gr. Í a. lið 2. töluliðar 1. gr. fyrrgreindrar tilskipunar, þar semhugtakið markaðsmisnotkun væri skilgreint, væru ákvæði sem svöruðu til a. og b.liða 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Þó væri sá munur á aðeftir tilskipuninni næði undantekningarákvæðið, sem væri í síðari hluta b.liðarins, til þeirrar háttsemi sem lýst værir í báðum stafliðunum. Af þeimsökum væri rétt að skýra 1. tölulið svo að það að eiga viðskipti eða geratilboð, sem gæfu eða væru líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verðfjármálagerninga ranglega eða misvísandi til kynna, teldist ekkimarkaðsmisnotkun ef sá, sem í hlut ætti, gæti sýnt fram á að ástæður að bakiviðskiptunum eða fyrirmælum um þau væru lögmætar og að viðskiptin eðafyrirmælin hafi verið í samræmi við viðurkennda markaðsframkvæmd á skipulegumverðbréfamarkaði. Þá sagði í dóminum aðfjármálafyrirtæki, sem hefði heimild til verðbréfaviðskipta, gæti skuldbundiðsig samkvæmt 116. gr. laga nr. 108/2007 með samningi við útgefandafjármálagerninga til að vera viðskiptavaki í því skyni að greiða fyrir aðmarkaðsverð skapaðist á þeim. Skyldi viðskiptavaki tilkynna um samninginn ogværi samið um viðskipti fyrir reikning útgefanda skyldi tryggt að honum væriekki unnt að hafa áhrif á ákvarðanir um viðskipti á grundvelli samningsins. Meðgagnályktun frá þessari lagagrein væri fjármálafyrirtæki, sem annaðistverðbréfaviðskipti, óheimilt að takast á hendur viðskiptavakt með eigin hluti.Þá yrðu ákvæði laga nr. 108/2007 skýrð með þeim hætti að lagt væri bann við þvíað slíkt fyrirtæki stundaði skipuleg viðskipti með eigin hluti í þeim tilgangiað greiða fyrir því að markaðsverð skapaðist á hlutunum nema í þeim tilvikum,sem vísað væri til í 1. tölulið 3. mgr. 115. gr. laganna, og þá með því aðtilkynna þær fyrirhuguðu ráðstafanir opinberlega. Í beiðni ákærðu um ráðgefandi álitEFTA-dómstólsins er leitað svara við þeirri spurningu hvort það samrýmdistákvæðum framangreindrar markaðssvikatilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins aðviðskipti fjármálafyrirtækis með eigin hluti á skipulegum verðbréfamarkaði íþví skyni að greiða fyrir að markaðsverð skapaðist á þeim teldist ólögmætt ísjálfu sér nema um væri að ræða viðskipti í endurkaupaáætlun eða við verðjöfnunfjármálagerninga. Með vísan til þess sem hér að framan hefur verið rakið úrdómi Hæstaréttar í máli nr. 842/2014 hefur Hæstiréttur þegar skorið úr þessuálitaefni og í þeirri niðurstöðu meðal annars stuðst við skýringu áframangreindri markaðssvikatilskipun Evrópuþingsins og ráðsins. Liggur þvífyrir skýrt dómafordæmi um álitaefnið. Ekki verður í niðurstöðu um öflunráðgefandi álits EFTA-dómstólsins leyst úr því hvort einhverjir dómendaHæstaréttar kunni að hafa verið vanhæfir til meðferðar Hæstaréttarmálsins nr.842/2014. Verður það ekki gert nema með beiðni um endurupptökuHæstaréttarmálsins. Með hliðsjón af þessu verður hafnað kröfu ákærðu X og Y umöflun ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í samræmi við dskj. nr. 23.Ekki verður í þessum þætti leyst úrkröfu verjanda ákærða Y um að sækjanda verði gerð réttarfarssekt í samræmi viðákvæði 223. gr. laga nr. 88/2008, vegnaþeirra ummæla um verjandann að honum væri uppsigað við Hæstarétt, og aðverjandinn hefði viðhaft ómaklega og ómerkilega árás á Hæstarétt. Úr þvíálitaefni verður fyrst leyst í endanlegum efnisdómi í málinu. Úrskurð þennan kveður upp SímonSigvaldason héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Hafnað er kröfu ákærðu, X og Y, umöflun ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í samræmi við dskj. nr. 23.Úrlausn um réttarfarssekt bíðurefnisdóms.
Mál nr. 321/2012
Vátrygging Sjúkdómatrygging
A krafðist bóta úr sjúkdómatryggingu hjá O hf. vegna heilaáfalls sem hún varð fyrir. O hf. hafnaði bótaskyldu þar sem sjúkdómur A, einkenni hans og afleiðingar hafi ekki fallið undir skilmála tryggingarinnar. Í niðurstöðu héraðsdóms var vísað til þriggja fyrirliggjandi matsgerða. Á grundvelli þeirra yrði ekki fullyrt um hvort væg blóðrásartruflun með tilheyrandi blóðþurrð hafi kallað fram einkenni A í upphafi, en þrátt fyrir það væri ljóst að slíkt áfall gæti ekki uppfyllt skilyrði heilaáfalls eða slags eins og það væri skilgreint í skilmálum sjúkdómatryggingarinnar, m.a. vegna þess að A hafi ekki hlotið varanlegar skemmdir á miðtaugakerfi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hans um sýknu O hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. maí 2012. Hún krefst þess að stefndi greiði sér 6.189.750 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. júlí 2007 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að upphafstími dráttarvaxta miðist við uppsögu dóms Hæstaréttar og að málskostnaður hér fyrir dómi verði látinn niður falla. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður vera. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 3. febrúar sl., er höfðað 22. desember 2008 af A, kt. [...], [...], [...], á hendur Kaupþingi líftryggingum hf., kt. [...], Sóltúni 26, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda 6.189.750 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. júlí 2007 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun að skaðlausu úr hendi stefnda eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. Til vara er gerð sú krafa, að upphafstími dráttarvaxta miðist við dómsuppsögu. Í því tilviki, er þess krafist, að málskostnaður aðila verði felldur niður. Undir rekstri málsins var heiti stefnda breytt í Okkar líftryggingar hf. Mál þetta var þingfest 8. janúar 2009 og var greinargerð skilað í málinu 19. febrúar s.á. Var málinu frestað nokkrum sinnum, þar til lögð var fram beiðni um matsgerð og dómkvaddur var matsmaður 15. maí 2009. Var matsgerðin lögð fram í dómi 18. september s. á. Yfirmatsmenn voru dómkvaddir 26. október 2009 og var matsgerð þeirra lögð fram í dóminum 1. mars 2010. Tók nýr lögmaður í kjölfarið við málinu af hálfu stefnanda. Var óskað eftir matsgerð af hálfu stefnanda 28. maí 2010 og fór fram málflutningur vegna ágreinings aðila um þá beiðni stefnanda 22. júní s.á. Var úrskurður kveðinn upp 2. júlí s.á., en hann var kærður til Hæstaréttar, sem staðfesti úrskurðinn með dómi 13. ágúst 2010. Í samræmi við beiðni stefnanda voru dómkvaddir matsmenn 17. september 2010 og var matsgerð lögð fram í dómi 27. maí 2011, en málinu þá frestað til aðalmeðferðar 7. nóvember 2011. Málið var síðan endurflutt 3. febrúar sl. Skýrist þannig sá dráttur, sem orðið hefur á rekstri málsins. I Stefnandi málsins heldur því fram, að hún hafi orðið fyrir heilaáfalli í byrjun ágúst 2004, sem sé bótaskylt samkvæmt sjúkdómatryggingu sinni hjá stefnda. Af hálfu stefnda er því mótmælt, að sjúkdómur stefnanda, einkenni og afleiðingar hans falli undir skilmála sjúkdómatryggingarinnar og þær skilgreiningar, sem þar sé að finna. Því sé stefnda ekki bótaskylt gagnvart stefnanda. Hinn 23. mars 2000 sótti stefnandi máls þessa um sjúkdómatryggingu hjá Alþjóða líftryggingafélaginu hf. og var hún samþykkt. Síðar komst félagið í eigu KB banka hf. og var nafninu breytt í Kaupþing líftryggingar hf., en á aðalfundi félagsins 20. mars 2009 var nafninu breytt í Okkar líftryggingar hf. Í 3. gr. sjúk­dóma­tryggingar­skilmálanna, í sérstökum viðauka við líftrygginguna, er að finna upptalningu á þeim vátryggingar­atburðum, sem tryggingin tekur til, en þar segir nánar, að vátryggingar­atburður teljist einungis verða, ef vátryggður greinist með einhvern þeirra sjúkdóma eða gangist undur einhverja þeirra aðgerða, sem þar eru talin upp, verður fyrir útlimamissi, blindu eða hlýtur alvarleg brunasár samkvæmt þeirri skilgreiningu, sem þar sé að finna. Þá er „heilaáfall/slag“ nánar skilgreint sem: „Sérhver blóðrásartruflun í heila sem veldur einkennum frá miðtaugakerfi sem vara lengur en í sólarhring og felur í sér drep í heilavef, blæðingu og blóðrek. Skilyrði er einkenni varanlegra skemmda á miðtaugakerfi.“ Samkvæmt gögnum málsins veiktist stefnandi um miðjan dag 2. ágúst 2004, en hún var þá að dytta að verkfærum á verkstæði [...]fyrirtækis í hennar eigu. Fann hún fyrir mikilli þreytu og yfirliðatilfinningu, sortnaði fyrir augum og varð óglatt, eins og haft er eftir henni. Hún þurfti að styðja sig við vegna riðutilfinningar, en lagðist svo fyrir í skamma stund. Var henni síðan ekið heim og fékk hún aðstoð við að koma sér þar fyrir. Urðu litlar breytingar á líðan hennar, þar til hún sofnaði um kvöldið. Morguninn eftir var hún máttlítil og dofin í hægri hluta líkamans og í andliti. Hún átti erfitt með að beita sér og þurfti aðstoð við að fara á fætur og klæðast. Þá fannst henni hún þrútin hægra megin og fann fyrir dofa í allri hægri hlið líkamans og andliti. Hún átti pantaðan tíma hjá lækni og var ekið þangað, en hann sendi hana umsvifalaust á slysa- og bráðamóttöku Landspítala-háskólasjúkrahúss í Fossvogi. Þegar þangað var komið, hafði máttminnkunin að einhverju leyti gengið til baka. Stefnandi var lögð inn á taugalækningadeild 3. ágúst 2004. Í læknabréfi taugalækningadeildar, sem er undirritað af Sverri Bergmann, lækni og sérfræðingi í heila- og taugasjúkdómum, frá 30. ágúst 2004 segir, að stefnandi hafi verið lögð inn vegna máttleysis, sjóntruflana, dofa og svima, en það hafi verið gengið yfir að nokkru leyti, þegar hún hafi komið. Við skoðun hafi verið að finna vægan dofa og máttleysi hægra megin, en enga taltruflun hjá stefnanda. Var tekin tölvusneiðmynd af höfði stefnanda, sem sýndi hvorki blæðingu né drep. Segulómun á höfði sýndi ósértækar breytingar og engar breytingar í heilastofni eða merki um aðrar sjúklegar breytingar. Þá voru niðurstöður blóðrannsóknar eðlilegar. Hjartsláttarrannsókn reyndist nánast eðlileg, en fram komu tíð aukaslög. Við ómskoðun á vélinda kom í ljós opið sporgat, sem ekki var talin ástæða til að meðhöndla sérstaklega. Þá kemur fram í læknabréfinu, að stefnandi hresstist ágætlega í dvölinni, þótt hún hafi af og til fengið dofatilfinningu í hægri hlið líkamans, en ekki máttleysi, þvoglumælgi eða málstol. Var hún sett á lyfjameðferð til að fyrirbyggja blóðtappa. Við útskrift 18. ágúst 2004 er sjúkdómsgreining hennar skráð heiladrep (infarctus cerebri). Stefnandi hefur átt við margvísleg heilsufarsvandamál að etja gegn um tíðina. Samkvæmt gögnum málsins hefur hún haft mígreni frá því um sautján ára aldur, en það var greint af Sverri Bergmann, lækni, árið 1984. Fékk hún mígrenisköst á u.þ.b. þriggja mánaða fresti, sem byrjuðu með vægum sjóntruflunum og síðan sárum mígrenishöfuðverk. Með tímanum fækkaði köstunum og bar lítið á þeim síðastliðnu árin fram til áfallsins 2004. Um eða rétt fyrir árið 1990 fékk stefnandi verki í mjóbak og fætur, leiddu verkirnir niður spjaldhrygginn og út í ganglimi, en meira hægra megin. Var hún greind með brjóskeyðingu í baki árið 1992 og metin til örorku vegna þessa og hefur fengið greiddar örorkubætur síðan 1993. Þá var hún greind með vefjagigt af Sverri Bergmann, taugalækni, sem lýsti sér með verkjum, sem komu í köstum og versnuðu í kulda. Fylgdi þeim mikil þreyta. Stefnandi hefur af og til verið á þunglyndislyfjum, oft vegna vefjagigtarinnar. Þá hefur hún verið á blóðþrýstingslyfjum vegna hás blóðþrýstings um alllangt skeið, auk þess sem hún var sett á lyf vegna aukinnar blóðfitu árið 2002. Um svipað leyti greindist stefnandi með gigtarsjúkdóminn rauða úlfa, sem lýsti sér einkum í formi liðverkja og ljósfælni, og sykursýki II og hefur verið í eftirliti síðan. Í lok árs 2002 fór stefnandi að finna fyrir leiðniverk niður í hægri handlegg og út í þumalfingur. Olli hann dofa í þumal- og vísifingri hægri handar og talsverðri máttminnkun í vöðvum hægri handar, auk einkenna í hægri fæti. Kom í ljós, að stefnandi var með brjósklos í hálsi og fór hún í aðgerð vegna þess og hurfu verkir úr hálsi, hægri öxl og handlegg fljótlega í kjölfarið, en eitthvert máttleysi hélst áfram um skeið. Nokkuð dró úr dofa í hendinni, þótt væg einkenni héldust áfram. Áföll í fjölskyldu hennar árin 2003 og 2004 höfðu nokkur áhrif á geðheilsu hennar og hefur hún þegið lyfjameðferð og viðtalsmeðferð geðlæknis vegna þessa. Samkvæmt gögnum málsins fóru einkenni stefnanda við áfallið batnandi við dvölina á taugadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss í ágúst 2004. Þá kemur þar fram, að einkennin hafi farið batnandi æ síðan, en engu að síður hafi þau verið til staðar sum hver, en hafi komið í köstum og hafi stundum liðið einkennalaus tímabil. Eftir áfallið hafi hún jafnan haft dofatilfinningu í hægri líkamshelmingi og andliti, mismikla þó, svo og breytt snertiskyn, eins og haft er eftir stefnanda. Þá hafi hún fundið fyrir klaufsku og stundum átt erfitt með gang, einkum hægri fótar. Fínhreyfingar hægri handar hafi verið lakari en þeirrar vinstri og hún hafi átt erfitt með skrift, auk þess sem hægri hönd hafi verið kraftminni. Þá hafi hún verið gleymnari en áður, átt við nokkra tjáningarörðugleika að stríða, ruglast auðveldlega og átt erfitt með að vinna verkefni í réttri röð og þurft að vinna eftir skipulagðri röð aðgerða eða stundaskrá. Þannig hafi hún verið óöruggari en áður. Hugræn vinna hafi reynst erfiðleikum bundin og hún hafi verið tilfinningalega flatari gagnvart fjölskyldumeðlimum. Stefnda barst bótakrafa frá stefnanda 19. júlí 2007 vegna heilaáfalls í byrjun ágúst 2004. Óskaði stefnda eftir gögnum frá heimilislækni stefnanda, Sveini Rúnari Haukssyni, og meðferðarlækni, Sverri Bergmann, áður en afstaða var tekin til bótakröfunnar. Í vottorði Sveins Rúnars Haukssonar frá 17. september 2007 kemur fram, að stefnandi hafi ekki sérstaklega leitað til hans vegna þess heiladreps, sem hún hafi greinst með í ágúst 2004, en þar er rakin sjúkrasaga stefnanda í grófum dráttum fram til þess tíma. Í læknisvottorði Sverris Bergmann frá 13. ágúst 2007 er aðallega vísað til áðurnefnds læknabréfs taugalækningadeildar. Þar kemur þó fram, að bráð einkenni áfallsins hafi aðeins varað í fáeinar klukkustundir, en komið aftur og aftur stuttlega í tvær vikur. Þau einkenni, sem hefðu varað lengur en í sólarhring, væru dofi eða máttleysi í hægri hlið og síðar dofaköst einvörðungu í hægri hlið. Varanleg einkenni væru viðvarandi, en mildur dofi í hægri ganglim. Þá telur læknirinn hvorki blæðingu né drep hafa orðið í heilavef, en blóðrek líklegt, þótt ekki hafi mátt greina merki um drep á mynd. Í bréfi síðari læknisins til stefnda frá 8. nóvember 2007 er farið nánar í atriði, sem ekki var gefið svar við í nefndu læknisvottorði, þ.e. hvort sjúkdómur stefnanda félli undir skilgreiningu skilmála tryggingarinnar. Í bréfinu segir, að stefnandi hafi fengið blóðstreymistruflun í heila vegna segareks frá hjarta til heila og hafi bráð einkenni staðið lengur en í sólarhring og hún hafi viðvarandi, reglubundin einkenni eftir heilaáfallið sem dofa í hægri hlið líkamans. Því taldi læknirinn sjúkdóminn falla undir skilmála tryggingarinnar. Stefnda hafnaði bótakröfu stefnanda með bréfi 16. janúar 2008, þar sem áfallið ætti ekki við um þá sjúkdóma, sem skilmálar tryggingarinnar næðu yfir. Því væri ekki um bótaskyldan sjúkdóm að ræða samkvæmt skilmálunum. Engin merki væru um, að stefnandi hefði hlotið varanlega skemmd á miðtaugakerfi eftir áfallið og því væru skilyrði skilmálanna ekki uppfyllt. Í málinu liggja fyrir tvær matsgerðir og ein yfirmatsgerð, allar að beiðni stefnanda. Hinn 15. maí 2009 var dómkvaddur Torfi Magnússon, taugalæknir, til að meta nánar tilgreind atriði, tengd afleiðingum heilablóðfalls stefnanda í ágúst 2004. Í matsbeiðni var óskað skriflegrar og rökstuddrar matsgerðar, þar sem óskað var álits á líkamlegu ástandi stefnanda, einkum hvort stefnandi hefði hlotið varanlega skemmd á miðtaugakerfi og hvort mögulegt væri, að einkenni stefnanda í hægri hlið væru vegna brjóskloss eða hvort líklegt væri, að rekja mætti einkenni hennar í hægri hlið til heilaáfalls eða blóðtappa. Þá var óskað álits á því, hvort minnistruflanir, sem hrjáðu stefnanda, væru afleiðing af blóðtappa eða heilaáfalli og hvort einkenni hennar í hægri hlið væru dæmigerð fyrir einkenni af völdum heilablóðfalls. Að lokum var óskað álits á því, hvort stefnandi hefði hlotið drep í heilavef, blæðingu eða blóðrek við heilablóðfallið árið 2004. Í matsgerðinni, sem er dagsett 14. september 2009, kemur fram, að litlar líkur séu á, að stefnandi hafi hlotið varanlegar skemmdir á miðtaugakerfi, sem hafi orsakað einkenni hennar. Þá séu einkenni útbreidd bæði í útlimum og andliti. Einkenni í hendi geti tengst fyrra brjósklosi, sem greindist hjá stefnanda í hálsi árið 2003, en einkenni annars staðar sé ekki hægt að rekja til þess. Þá telur matsmaður mjög ólíklegt, að einkenni stefnanda í hægri hlið séu afleiðing heilaáfalls eða blóðtappa og nær útilokað, að minnistruflanir stefnanda megi rekja til heilaskemmdar af þeim völdum. Einkenni stefnanda í hægri hlið séu ekki dæmigerð fyrir heilablóðfall. Þá telur matsmaður, að ólíklegt sé, að drep hafi orðið í heilavef við áfallið á árinu 2004. Í niðurstöðum telur matsmaður ekki sýnt fram á, að stefnandi hafi orðið fyrir drepi í heilavef og því séu ekki uppfyllt skilyrði heilaáfalls eða slags samkvæmt skilmálum sjúkdómatryggingar stefnanda. Stefnandi málsins fór fram á yfirmat til að endurmeta framangreind atriði í matsgerð Torfa Magnússonar. Í yfirmatsbeiðni stefnanda voru gerðar athugasemdir við þegar fyrirliggjandi matsgerð, þar sem m.a. var bent á, að í matsgerðina vantaði alla umfjöllun um lyfjagjöf, sem stefnandi fékk við innlögn á sjúkrahús vegna heilablóðfallsins 2004. Þá væri fullyrt í matsgerðinni, að stefnandi hefði jafnað sig fljótlega eftir innlögn, en litið fram hjá því, að stefnandi hefði fengið blóðþynnandi lyf í sprautuformi við innlögn. Litið væri fram hjá vottorði Ólafar Bjarnadóttur, læknis á Reykjalundi, þar sem sjúkdómsgreining stefnanda hafi verið gefin upp sem og læknisvottorði, sem gefið hafi verið út eftir að matsbeiðandi lagðist inn vegna áfallsins. Þá hafi aukaslög komið fram hjá stefnanda strax við innlögn í ágúst 2004, en ekki við hjartsláttarrannsókn. Enn fremur var því mótmælt, að máttleysi stefnanda gæti verið afleiðing brjóskloss í baki eða hálsi. Að lokum var það ekki talið rétt, sem fram kæmi í matsgerðinni, að í langflestum tilvikum sjáist vefjaskemmdir í heila við segulómrannsókn, þar sem í mörgum tilfellum sjáist vefjaskemmdir ekki, þar sem örunum, sem myndist, geti svipað til örfínna blýantsstrika, en ekki endilega til bletta. Albert Páll Sigurðsson og Einar Már Valdimarsson, taugalæknar, voru dómkvaddir 26. október 2009 til að framkvæma yfirmat. Í yfirmatsgerð þeirra frá 22. febrúar 2010 er tekið fram, að þar sé aðeins tekin afstaða til þess, hvort stefnandi hafi hlotið heiladrep í ágúst 2004, þar sem blæðing í heila hafi verið útilokuð með gerð sneiðmyndar af höfði á slysa- og bráðamóttöku 3. ágúst 2004. Er það mat þeirra, að einkenni stefnanda 2. ágúst 2004, eins og þeim sé lýst í sjúkraskýrslum, samrýmist ekki heilaáfalli, drepi eða blæðingu. Þá er það jafnframt mat þeirra, að við skoðun á matsfundi hafi stefnandi ekki borið nein merki um afleiðingar heiladreps. Því telja þeir stefnanda ekki hafa fengið heiladrep 3. ágúst 2004. Yfirmatsmenn tóku afstöðu til nokkurra þeirra athugasemda, sem stefnandi málsins gerði við áðurnefnda matsgerð Torfa Magnússonar, læknis. Töldu þeir umfjöllun um lyfjagjöf, sem stefnandi hefði fengið við innlögn í ágúst 2004, ekki geta skorið úr um það, hvort stefnandi hefði orðið fyrir heiladrepi eða ekki. Þá fóru yfirmatsmenn yfir læknabréf Ólafar Bjarnadóttur, læknis, sem breytti ekki niðurstöðu þeirra. Enn fremur gæti hjartsláttarrannsókn eða aukaslög í hjarta aldrei skorið úr um það, hvort einstaklingur hefði fengið heiladrep eða ekki. Á hinn bóginn væri sú athugasemd stefnanda rétt, að örsmá heiladrep þyrftu ekki að sjást við segulómrannsókn. Í endurmati yfirmatsmanna á þegar metnum atriðum í fyrri matsgerð var komist að þeirri niðurstöðu, að stefnandi hefði ekki hlotið varanlega skemmd á miðtaugakerfi. Þrátt fyrir að ólíklegt væri, að einkenni hennar í hægri hlið væru afleiðingar brjóskloss, var ekki talið líklegt, að rekja mætti einkennin til heilaáfalls eða blóðtappa og væru þau enn fremur ekki dæmigerð fyrir slík einkenni. Þá töldu yfirmatsmenn, að stefnandi væri ekki haldin minnistruflunum, sem rekja mætti til blóðtappa eða heilaáfalls, og að stefnandi hefði ekki orðið fyrir heilablóðfalli, drepi eða blæðingu í ágúst 2004. Í niðurstöðum segir síðan, að yfirmatsmenn hafi ekki fundið merki um varanlega skemmd á taugakerfi stefnanda á matsdegi 30. desember 2009. Þá er það niðurstaða þeirra, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir heiladrepi 3. ágúst 2004 og því séu skilyrði heilaáfalls eða slags samkvæmt skilmálum sjúkdómatryggingar stefnanda ekki uppfyllt. Stefnandi óskaði greinargerðar Sverris Bergmanns, taugalæknis og sérfræðings í heila- og taugafræðum, í kjölfar fram kominnar yfirmatsgerðar. Var hann beðinn um afstöðu til þess, hvort um heilablóðfall hefði verið að ræða í tilviki stefnanda og afleiðingar þess í ljósi niðurstöðu framangreindra matsgerða. Í greinargerð hans frá 23. maí 2010 segir, að hann telji stefnanda hafa fengið blóðstreymistruflun í heila 3. ágúst 2004, að staðsetning hennar væri í vinstra heilahveli, og að rekja mætti afleiðingar hennar til þeirrar staðsetningar. Líklegustu skýringuna á blóðstreymis­trufluninni taldi hann vera segamyndun í hjarta og hefði sega skotið upp frá hjartanu. Við komu á bráðamóttöku hefði stefnandi verið sjúkdómsgreind með einkenni eftir blóðstreymistruflun í heila og farið í rannsóknir og fengið bráðameðferð með tilliti til þess, þ.e. blóðþynningarmeðferð. Þá hafi hún fengið frekari meðferð til að fyrirbyggja frekari segamyndun í hjarta og minnka líkur á frekara segareki. Hún hafi jafnað sig af hinum bráðu einkennum, en sé enn með dofa í hægri hlið líkamans og séu breytingar þar á sinaviðbrögðum. Þá sé skerðing á hugrænni orku. Einkennin versni í hviðum, en það sé vel þekkt eftir blóðstreymistruflun í heila. Breytingarnar þurfi þó ekki að sjást á heilamyndum eftir blóðstreymistruflun af völdum segareks, enda sé ekki um blæðingu að ræða eða endilega lokun stærri æða. Lokun smærri æða vegna segans eða hve hann endist lengi geti dugað til að valda blóðstreymistruflun, sem orsaki starfræna röskun, sem hafi tilhneigingu til þess að vera viðvarandi, þótt ekki greinist vefjaskemmd myndrænt og einkennin versni í hviðum. Þá hefðu iljaviðbrögð stefnanda á hægra fæti við svo kölluðu Babinski-prófi reynst jákvæð. Einkenni stefnanda voru talin vera afleiðingar blóðstreymistruflunar, sem væru komnar til að vera, og stöfuðu ekki af þekktum og fyrr greindum sjúkdómum hennar. Stefnandi hafi fengið rétta greiningu á bráðamóttöku Landspítala-háskólasjúkrahúss í ágúst 2004 og rétta meðferð eftir nauðsynlegar rannsóknir. Lægi ljóst fyrir, að stefnandi hefði fengið blóðstreymistruflun í heila 3. ágúst 2004 og vafalítið vegna segareks frá hjarta og hefði hlotið af því varanleg einkenni. Þá er bent á, að hugsast gæti, að heilablóðfallshugtakið í sjúkdómatryggingu stefnanda tæki aðeins til stærri áfalla en þess, sem hér um ræðir, en það sé þá „þrengra en raunveruleikinn.“ Í niðurstöðum er þess getið, að fyrri sjúkdómar stefnanda skýri ekki einkenni hennar eftir veikindin í ágúst 2004. Þau einkenni, sem hún hafi fengið þá, komi frá heila og skyndilega, en þá sé jafnan um truflun á blóðstreymi að ræða, blæðingu eða blóðþurrð, og kallist það einu nafni heilablóðfall. Í tilfelli stefnanda hafi sennilegast verið um blóðsegarek frá hjarta að ræða. Hvort það hafi valdið lítilli æðastíflu eða svæðisbundinni starfsbreytingu skipti ekki máli, en stefnandi hafi varanleg einkenni í mynd dofa og máttleysis í hægri hlið líkamans og skertrar hugarorku. Vegna þess búi hún við varanlegan miska. Vegna greinargerðarinnar óskaði stefnandi þess, að dómkvaddir yrðu matsmenn með sérfræðiþekkingu á heilastarfsemi til að leggja mat á það, hvort stefnandi hefði hlotið blóðstreymistruflun í heila 3. ágúst 2004, en væri svo ekki, þá hver hefði verið ástæða innlagnar hennar á Landspítala-háskólasjúkrahús. Hefði stefnandi hins vegar fengið blóðstreymistruflun nefnt sinn, þá var spurt, hver einkenni slík blóðstreymis­truflun hefði skilið eftir hjá stefnanda. Þá var óskað upplýsinga um orsakir fyrir jákvæðri svörun við iljaviðbragðsprófi, Babinski-prófi, hægra megin í líkama stefnanda og hverjar þær orsakir væru, ef ekki vegna greindrar blóðstreymistruflunar. Í matsgerð Guðrúnar Rósu Sigurðardóttur og Maríu G. Hrafnsdóttur, taugalækna, frá 10. maí 2011 kemur fram, að bornar voru saman niðurstöður fyrri matsgerða á líkamsástandi stefnanda, sem að mestu leyti voru sambærilegar við niðurstöður þeirra. Þá hafi verið framkvæmdar frekari rannsóknir vegna matsins og niðurstöður þeirra bornar saman við niðurstöður eldri rannsókna. Gerð var ný segulómrannsókn af heila stefnanda, sem sýndi ekki fram á skemmd í heila, sem gæti útskýrt einkenni stefnanda. Blóðflæðirannsókn sýndi eðlilegar niðurstöður um blóðflæði í báðum heilahelmingum og voru engin svæði með staðbundið, minna blóðflæði eins og eftir heilablóðfall, og var skynhrifrit í útlimum beggja hliða eðlilegt og sýndi ekki fram á röskun á starfsemi taugakerfis. Þá var gert heilalínurit til að athuga, hvort þau köst, sem stefnandi hafi lýst, ættu uppruna sinn í einhvers konar flogavirkni. Gáfu allar rannsóknirnar niðurstöður innan eðlilegra marka eða sýndu ósértækar breytingar eins og niður­stöðum í segulómskoðun var lýst. Niðurstöður matsins eru á þá lund, að einkenni stefnanda séu þess eðlis, að þau samrýmist ekki afmarkaðri blóðstreymistruflun í heila. Þá hafi engar rannsóknir sýnt fram á heiladrep, auk þess sem sýnt hefði verið fram á, að blóðflæði í heila væri eðlilegt. Var enga jákvæða svörun við Babinski-prófi að finna hægra megin í líkama stefnanda og töldu matsmenn stefnanda ekki hafa orðið fyrir blóðflæðistruflun 3. ágúst 2004. II Stefnandi byggir kröfu sína á því, að hún hafi orðið fyrir heilaáfalli 3. ágúst 2004 og telur hún sig hafa hlotið af því varanlegar skemmdir á miðtaugakerfinu. Því falli heilablóðfallið undir skilgreiningu vátryggingarskilmála sjúkdómatryggingar stefnda á heilaáfalli/slagi í 3. gr. viðauka við líftrygginguna. Af þessum sökum telur stefnandi sig eiga rétt á bótum úr sjúkdómatryggingunni. Í 3. gr. sjúkdómatryggingarskilmála, viðauka líftryggingar, séu tilgreindir þeir atburðir/sjúkdómar, sem leiði til þess að vátryggingartaki teljist vátryggður. Einn þessara sjúkdóma sé heilaáfall/slag, en það sé skilgreint svo í skilmálunum: „Sérhver blóðrásartruflun í heila sem veldur einkennum frá miðtaugakerfi sem vara lengur en í sólarhring og felur í sér drep í heilavef, blæðingu og blóðrek. Skilyrði er einkenni varanlegra skemmda á miðtaugakerfi.“ Í málinu liggi fyrir þrjú vottorð frá Sverri Bergmann, sérfræðingi í heila- og taugafræði, frá 30. ágúst 2004, 13. ágúst 2007 og 8. nóvember 2007. Stefnandi kveður, að samkvæmt læknisvottorði Sverris frá 30. ágúst 2004 sé hún greind með blóðtappa (I63.9 Infarctus cerebri). Þá sé því lýst í vottorðinu, að stefnandi sé haldin dofa og máttleysi auk þess sem Sverrir hafi séð segulskæran flekk í höfði stefnanda sem hann hafi talið vera blóðtappa, sem hafi komið til vegna hjartavandamála. Leki sé á milli gátta í hjarta stefnanda, sem geti leitt til segamyndunar og skyndilega skotist af stað út í blóðrásina. Í læknisvottorði Sverris frá 13. ágúst 2007 sé einkennum frá miðtaugakerfi, sem stóðu yfir lengur en í sólarhring, lýst á eftirfarandi hátt: „Dofi/máttleysi í hægri hlið. Síðar dofaköst einvörðungu í hægri hlið.“ Í læknisvottorði hans frá 8. nóvember 2007 segi síðan orðrétt: „A fékk blóðstreymistruflun í heila vegna segareks frá hjarta til heila og stóðu bráð einkenni lengur en í sólarhring og hún hefur viðvarandi paroxysmal einkenni eftir þetta heilaáfall sem dofa í hægri hlið líkamans. Þetta fellur undir skilgreiningu skilmála tryggingarinnar viðkomandi blóðrásatruflun í heila sem í tilviki A eru vegna segareks og með viðvarandi bráða einkennum lengur en í 24 klukkustundir og síðan viðvarandi paroxysmal einkennum.“ Af vottorðum Sverris sé ljóst, að afleiðingar blóðtappans, sem stefnandi hafi fengið 3. ágúst 2004 séu varanleg dofaeinkenni í hægri hlið líkamans. Stefnandi hafnar því alfarið þeirri niðurstöðu stefnda, að hún hafi ekki hlotið varanlega skemmd á miðtaugakerfi eftir áfallið 3. ágúst 2004 og telur sig eiga rétt á bótum úr sjúkdómatryggingu samkvæmt vátryggingarskírteini nr. 210434, sem hún keypti hjá stefnda þann 23. mars 2000. Af öllu ofansögðu leiði að stefnandi eigi rétt á greiðslu úr sjúkdómahluta líf- og sjúkdómatryggingar, sem hún hefur verið með hjá stefnanda frá árinu 2000. Fjárhæð bótakröfunnar styður stefnandi við útreikninga á bótafjárhæð úr líf- og sjúkdómatryggingu 175 nr. 2104344 í ágúst 2004, en fjárhæðin er óumdeild. Um lagarök vísar stefnandi til skyldu stefnda til að greiða bætur úr slysatryggingu samkvæmt lögum nr. 20/1954 auk meginreglna skaðabóta- og vátryggingaréttar og kröfu- og samningaréttar. Um málskostnað vísar stefnandi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á ákvæðum laga nr. 50/1988. III Af hálfu stefnda er vísað til þess, að með undirskrift sinni á umsókn um sjúkdómatryggingu hjá forvera stefnda hafi stefnandi staðfest, að vátryggingar­skil­málar þeir, sem fylgdu tryggingunni væru undirstaða og grundvöllur vátryggingar­samn­ings milli aðila. Í skilmálunum séu allir vátryggingaratburðir upp taldir og skýrt komi fram í 3. gr., að vátryggingaratburður verði einungis talinn hafa orðið, ef vátryggingartaki greinist með einhvern upptalinna sjúkdóma, sem falli að nánari skilgreiningu, sem finna megi í greininni. Bótakröfu stefnanda hafi verið hafnað með bréfi 16. janúar 2008 á þeim grundvelli, að skilmálar í 3. gr. sjúkdómatryggingarinnar hefðu ekki verið uppfylltir. Þá hafi stefnanda verið bent á að skjóta niðurstöðu stefnda til tjónanefndar vátryggingarfélaga eða úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum, en stefnandi hafi ekki nýtt þau úrræði. Stefnda reisir því sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi tekið sjúkdómatryggingu hjá forvera stefnda með þeim skilmálum, sem fylgdu, þ.á.m. því, að skilyrði heilaáfalls/slags yrðu að vera uppfyllt til þess að um bótaskyldan sjúkdóm væri að ræða. Iðgjald sjúkdómatryggingarinnar sé miðað við þær skilgreiningar, sem fram komi í skilmálum og reiknað út frá þeirri áhættu, sem félagið taki á sig og tryggingartaki sé hvorki látinn borga fyrir meiri né minni vernd en það. Ef fallast eigi á, að samningur, sem gerður hafi verið, eigi að fela í sér víðtækari rétt, en hann beri með sér, sé það þess að sanna, sem haldi slíku fram. Hinn 3. janúar 2008 hafi endurtryggjandi sent stefnda tölvupóst varðandi afstöðu þeirra til málsins. Þar komi fram, að gögn málsins beri það ekki með sér, að skilyrði vátryggingarskilmálanna séu uppfyllt, þegar komi að heilaáfalli/slagi, og líti endur­tryggjandi bæði til þeirra rannsókna, sem framkvæmdar hafi verið, þegar stefnandi leitaði sér læknisaðstoðar, og til fyrirliggjandi vottorða í málinu, sem gefi ekki til kynna, að um varanlega skemmd á miðtaugakerfi sé að ræða. Þegar litið sé til fyrra heilsufars stefnanda sé ljóst að hún hafi haft einkenni frá hægri hlið fyrir áfallið í ágúst 2004. Upplýsingar um það megi finna í vottorðum heimilislæknis stefnanda og meðferðarlæknisins, Sverris Bergmann. Þá kveður stefnda, að í vottorði Sverris Bergmanns, læknis, frá 13. ágúst 2007 komi fram, að ekki hafi verið um blæðingu eða drep að ræða ásamt því, að hann hafi ekki getað staðfest, að um blóðrek hefði verið að ræða út frá myndum, þó að hann hafi talið það líklegt. Að lokum komi fram í vottorðinu, að einkenni eftir áfallið séu dofi í hægri ganglim, en miðað við vottorð frá 30. ágúst 2004 komi fram, að stefnandi hafi haft einkenni frá hægri fæti fyrir áfallið í byrjun ágúst 2004, m.a. vegna brjóskloss árið 2003. Ekkert nýtt hafi svo komið fram í vottorði Sverris Bergmanns læknis frá 8. nóvember 2007. Þá komi skýrt fram í skilmálum sjúkdómatryggingarinnar, að heilaáfall sé einungis bótaskylt, séu tiltekin skilyrði uppfyllt. Gögn málsins beri ekki með sér, að um blæðingu eða drep hafi verið að ræða ásamt því, að myndir gefi ekki til kynna blóðrek. Ásamt þessu séu engin gögn, sem styðji, að um varanlega skemmd á miðtaugakerfi sé að ræða eftir áfallið, enda þyki ljóst, að stefnandi hafi fundið fyrir einkennum frá hægri hlið líkamans fyrir áfallið í byrjun ágúst 2004. Á grundvelli þessa beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda, enda ljóst að áfall stefnanda í byrjun ágúst 2004 uppfylli ekki skilyrði 3. gr. sjúkdómatryggingar­skilmálanna um heilaáfall/slag. Hvað varakröfu stefnda varðar, verði fallist á kröfu stefnanda í málinu, þá mótmælir stefnda dráttarvaxtakröfu stefnanda. Í stefnu sé miðað við 16. júlí 2007, en stefnandi miði við undirritun bótakröfu þann sama dag, við beitingu 1. mgr. 24. gr. vátryggingasamningalaganna nr. 20/1954. Stefnda fellst ekki á, að miða dráttarvexti við ofangreinda dagsetningu. Aftur á móti beri að líta til 10. gr. skilmála sjúkdómatryggingarinnar, sem sé samhljóða 1. mgr. 24. gr. vátryggingasamningalaga nr. 20/1954, en þar komi fram að bætur greiðist innan fjórtán daga frá því að skrifstofu félagsins berist fullnægjandi gögn sem staðfesti greiðsluskyldu félagsins. Stefnda hefur hafnað bótaskyldu í málinu, þar sem fyrirliggjandi gögn teljist ekki fullnægjandi til að greiðsluskylda verði staðfest. Því sé ekki hægt að miða við annað tímamark en það, að ágreiningur aðila hafi verið leystur fyrir dómstólum, þ.e. að upphafstími dráttarvaxta miðist við dómsuppsögu. Um lagarök vísar stefnda til laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, einkum 1. mgr. 24. gr. laganna, hvað varakröfu sína varðar, og til vátryggingaskilmála þeirra, sem gilda um sjúkdómatryggingu stefnanda. Þá er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi málskostnað. IV Í máli þessu lýtur ágreiningur aðila að því, hvort stefnda sé bótaskylt gagnvart stefnanda vegna ætlaðs heilablóðfalls, sem stefnandi varð fyrir í byrjun ágústmánaðar 2004. Ræður þar úrslitum í málinu, hvort uppfyllt séu skilyrði vátryggingarskilmála sjúkdómatryggingar stefnanda, sem hún keypti hjá forvera stefnda 23. mars árið 2000, en þar segir í 3. gr., að vátryggingaratburður teljist einungis verða, ef vátryggður greinist með einhvern þeirra sjúkdóma, sem þar eru gefnir upp, hefur gengist undir einhverja þeirra aðgerða, sem þar eru upp taldar, verður fyrir útlimamissi, blindu eða hlýtur alvarleg brunasár samkvæmt nánari skilgreiningu, sem þar fer á eftir. Undir fyrirsögninni „Heilaáfall/slag“ er svo að finna nánari skilgreiningu á þeim sjúkdómi, en þar segir: „Sérhver blóðrásartruflun í heila sem veldur einkennum frá miðtauga­kerfi sem vara lengur en í sólarhring og felur í sér drep í heilavef, blæðingu og blóðrek. Skilyrði er einkenni varanlegra skemmda á miðtaugakerfi.“ Snýst ágreiningur aðila því í fyrsta lagi um fyrra atriði skilgreiningarinnar, þ.e. hvort stefnandi hafi orðið fyrir heilaáfalli eða blóðrásartruflun í heila í byrjun ágúst 2004, sem hafi valdið einkennum frá miðtaugakerfi lengur en í sólarhring og feli í sér blóðrek, blæðingu og drep í heilavef; og í öðru lagi um það, hvort varanlegar skemmdir á miðtaugakerfi séu til staðar eða ekki. Eins og áður greinir, veiktist stefnandi 2. ágúst 2004 og var lögð inn á taugalækningadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss daginn eftir, en lýsing á einkenn­um hennar þá, sem finna má meðal gagna málsins, getur samrýmst að einhverju leyti einkennum, sem greina má við heilablóðfall. Rannsóknir, sem stefnandi gekkst undir við legu á taugalækningadeild, m.a. segulómun og tölvusneiðmynd af höfði, gáfu hins vegar hvorki til kynna breytingar í heilastofni eða merki um blæðingu eða drep. Engu að síður er sjúkdómsgreining hennar sú við útskrift, að hún hafi hlotið heiladrep (infarctus cerebri). Fyrir dómi bar Sverrir heitinn Bergmann, læknir og sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum, að hann teldi stefnanda hafa orðið fyrir blóðstreymistruflun. Skyndileg einkenni eins og þau, sem stefnandi hefði fengið, tengdust jafnan truflun á blóðflæði og væru aðrar orsakir sjaldgæfar og ólíklegar. Féllu heilablóðföll helst í þrjá flokka: blóðstreymistruflun, sem fæli í sér tímabundna blóðþurrð og stæði yfirleitt í skamman tíma og skildi ekki eftir sig nein einkenni, en það væri á mörkum þess að kallast heilablóðfall; blóðstreymistruflun, sem fæli í sér blæðingu, þar sem stórar æðar lokuðust og afleiðingarnar væru miklar, viðvarandi, alvarlegar og greinilegar; og svo þriðja flokkinn, sem félli þarna mitt á milli, þar sem blóðþurrð væri nægilega lang­varandi til að skilja eftir sig skemmd og varanleg einkenni án þess, að þau væru greinanleg á mynd, en gætu valdið starfrænni breytingu á svæðinu, sem blóðstreymis­truflunin náði til. Taldi hann tilfelli stefnanda heyra undir þriðja flokkinn. Því gilti einu, hvort blóðstreymistruflunin hefði lokað lítilli æð til að trufla virkni á því svæði, þar sem hún hafi orðið, eða hvort blóðþurrð hefði staðið nægilega lengi til að skilja eftir varanlegar, starfrænar breytingar, og taldi hann, að stefnandi hefði orðið fyrir heilaáfalli í byrjun ágúst 2004, sem hafi verið til komið vegna blóðstreymistruflunar, þó að menn gætu síðan deilt um afleiðingarnar út af fyrir sig. Dómkvaddir matsmenn, sem unnu að þeim matsgerðum, sem áður hefur verið minnst á, komu fyrir dóminn og staðfestu þær. Í matsgerð Torfa Magnússonar, taugalæknis, frá 14. september 2009 kemur fram, að ekki sé sýnt fram á og að ólíklegt sé, að stefnandi hafi orðið fyrir drepi í heilavef við áfallið á árinu 2004. Í yfirmatsgerð Alberts Páls Sigurðssonar og Einars Más Valdimarssonar, taugalækna, frá 22. febrúar 2010 er tekið undir þá niðurstöðu og í matsgerð Guðrúnar Rósu Sigurðardóttur og Maríu G. Hrafnsdóttur, taugalækna, frá 10. maí 2011 var niðurstaðan sú, að stefnandi hefði ekki orðið fyrir blóðflæðistruflun í ágústbyrjun 2004. Við mat á því, hvort stefnandi hafi orðið fyrir heilablóðfalli í ágústbyrjun 2004, sem byggist á fyrirliggjandi gögnum og framburði fyrir dómi, verður að hafa í huga, að matsgerðum þeim, sem fyrir liggja í málinu, er að mestu leyti ætlað að meta afleiðingar ætlaðs heilaáfalls stefnanda og eru ályktanir matsmanna dregnar af þeim niðurstöðum, sem rannsóknir þeirra leiddu til, en þær byggja að mestu á lýsingu stefnanda á einkennum sínum og öðrum gögnum og rannsóknum á stefnanda, m.a. höfði og blóðkerfi hennar. Þegar litið er til þeirrar skýringar, sem læknirinn Sverrir heitinn Bergmann gaf fyrir dóminum, um skyndileg einkenni og þrjú stig heila­blóð­falls, þykir dóminum ekki útilokað, að stefnandi hafi orðið fyrir heilablóðfalli í ágústbyrjun 2004, enda þótt rannsóknir hafi ekki getað sýnt fram á með beinum hætti, hvort slíkt heilablóðfall hafi orðið eða ekki. Því verður að líta til fleiri þátta til ákvörðunar á því, hvort ætluð blóðstreymistruflun, sem stefnandi varð fyrir uppfylli skilyrði vátryggingarskilmála nefndrar sjúkdómatryggingar. Í ákvæði vátryggingarskilmálanna, sem um ræðir, er það gert að skilyrði, að um blóðrásartruflun í heila sé að ræða, sem valdi einkennum frá miðtaugakerfi, sem vari lengur en í sólarhring, og feli í sér drep í heilavef, blæðingu og blóðrek. Með þessu er það gert að skilyrði, að allt þrennt þurfi að koma til, blóðrek, blæðing og drep í heilavef, svo að fullnægt sé skilyrðum sjúkdóms­skilgreiningar­innar. Hér verður að hafa í huga, að blóðrek getur valdið blóðrásartruflun, þótt hún valdi ekki skaða eða einkennum, en það getur jafnframt orsakað heilablæðingu eða drep í heila. Verður í málinu að leggja til grundvallar, að um síðari tilvikin verði að vera að ræða, til að uppfyllt séu skilyrði skilgreiningar vátryggingarskilmálanna um heilaáfall/slag. Þá þurfa einnig að koma fram einkenni frá miðtaugakerfi, sem vara lengur en sólarhring, en auk þess er það jafnframt skilyrði, að um einkenni varanlegra skemmda á miðtaugakerfi sé að ræða. Þarf öllum ofangreindum skilyrðum að vera fullnægt, sem eru afar ströng. Fyrir dómi lýsti stefnandi einkennum sínum þannig, að hún ætti erfitt með gang, væri með tvísýni, væri máttlaus og með skerta tilfinningu í hægri hliðinni og væri tilfinningalega flatari, en hún hefði verið áður og klaufskari. Þá væri hún þreytt, úthaldslítil, ætti erfitt með einbeitingu, hefði skert minni og þyrfti að hafa meira fyrir einföldum hlutum og aðgerðum en áður. Taldi hún litlar breytingar hafa orðið á einkennum sínum frá árinu 2004, nema það, að með æfingum hefði hún getað auðveldað fyrir sér gang hægri fótar. Hún kvað einkennin í hægri hlið líkamans ávallt vera til staðar, en að þau mögnuðust upp við andlegt eða líkamlegt álag. Þá versnaði jafnvægisskynið samtímis og hún þyrfti oft að leggjast út af og bíða eftir, að þau liðu hjá. Henni líði þá eins og þegar hún fékk heilablóðfallið. Sverrir Bergmann, læknir, bar fyrir dómi, að hann hefði skoðað stefnanda síðast nokkrum dögum áður en hann kom fyrir dóminn og hefðu einkenni stefnanda þá enn verið til staðar frá því hún hafi orðið fyrir blóðstreymistrufluninni. Þau hefðu því verið stöðug. Hún hefði dofa í hægri hlið líkamans, hægri fóturinn væri þyngri og lima­burður væri ekki samhverfur, þannig væri hún klaufskari í hægri hendi. Þetta væru raunveruleg einkenni, sem hefðu komið skyndilega og stöfuðu frá miðtauga­kerfinu. Þannig gæti lítil skemmd hafa orðið með varanlegum starfrænum einkennum, en hún þyrfti ekki að vera greinanleg með myndrannsókn. Í matsgerð Torfa Magnússonar, taugalæknis, er haft eftir stefnanda, að einkennin hafi farið batnandi frá því hún hafi orðið fyrir áfallinu. Hún finni þó enn fyrir dofatilfinningu og telji skyn skert í hægri hluta líkamans, auk þess sem fínhreyfingar handar og klaufska í fæti sé meiri þeim megin. Hún ruglist auðveldlega og þurfi að vinna eftir ákveðinni dagskrá. Samkvæmt matsgerðinni komu ekki fram sérstök vand­kvæði hjá stefnanda við að rekja atburðarás við skoðun. Stefnandi hafi skynjað með mismunandi hætti í hægri og vinstri hlið líkamans, en fundið alls staðar minnstu snertingu. Titringsskyn hafi verið innan eðlilegra marka og stöðuskyn eðlilegt. Engin merki um lömun í andliti hafi verið merkjanleg, en kraftar hefðu verið breytilegir í hægri hendi, þó þar væru ekki einkenni, sem bentu til truflunar í miðtaugakerfi. Þá hefðu fínhreyfingar verið svipaðar í báðum höndum og engin frávik við samhæfingar­próf, sem rekja mætti til taugaskemmda. Sinaviðbrögð í tvíhöfðavöðva hægri upp­hand­leggs hefðu reynst daufari en vinstra megin, en væru að öðru leyti samhverf. Þá var svörun við Babinski-prófi eðlileg beggja vegna. Eru niðurstöðurnar sem áður greinir, að einkenni í hægri hendi geti stafað af fyrra brjósklosi, en ekki önnur einkenni. Þó sé mjög ólíklegt, að einkenni í hægri hlið líkamans séu afleiðing heila­áfalls og nær útilokað að minnistruflanir megi rekja til heilaskemmda af þeim völdum. Einkennin séu auk þess ekki dæmigerð fyrir heilablóðfall. Því sé ólíklegt og ekki sýnt fram á, að stefnandi hafi orðið fyrir drepi í heilavef, sem uppfylli skilyrði heilaáfalls eða slags samkvæmt skilmálum sjúkdóma­tryggingar­innar. Staðfesti Torfi matsgerð sína fyrir dómi. Taldi hann einkenni stefnanda ekki dæmigerð einkenni fyrir heila­blóðfall og að engin önnur einkenni væri að finna hjá stefnanda, sem bentu til þess, að skemmd hafi orðið í heila. Bar hann, að mögulegt væri, að blóðrásartruflun hefði verið til heila í upphafi hjá stefnanda, sem hefði verið skammvinn og hvorki skilið eftir sig varanleg mein eða varanlegar skemmdir. Gæti þar hafa verið um að ræða skammvinna blóðrásarþurrð, sem væri algengt fyrirbæri, en skildi ekki eftir sig nein mein í mörgum tilvikum og næði fólk sér fullkomlega, en þá kæmu ekki fram nein merki hennar á myndum við rannsóknir. Hefði hins vegar orðið blæðing, þá greindist hún nánast undantekningalaust á myndum, og þar sem slíku hafi ekki verið til að dreifa, þá hafi aldrei verið grunur um blæðingu. Blóðrek þýði hins vegar, að blóðtappi skjótist upp til höfuðsins á ákveðið svæði í heilanum, sem getur valdið skammvinnri truflun eða langvinnri, ef varanleg skemmd verður í heila, en niðurstaðan hafi verið sú, að ekki hafi orðið varanleg skemmd í heila. Í yfirmatsgerð Alberts Páls Sigurðssonar og Einars Más Valdimarssonar, taugalækna, er haft eftir stefnanda, að einkenni hennar séu helst skert minni, tjáningar­örðugleikar, sinnuleysi og athyglisskortur. Hún sé óörugg til gangs og eigi erfitt með að staðsetja hægri ganglim, reki hann auðveldlega í og geti hrasað. Hún noti því gjarnan göngustaf. Þá vanti hana fullt afl í hægri útlim, hún geti ekki borið þunga hluti og þurfi að vanda sig við fínhreyfingar þeirrar handar. Einkennin hefðu batnað talsvert fyrstu þrjá mánuðina frá áfallinu árið 2004, en síðan þá hafi enginn bati orðið. Hún hafi gengist undir taugasálfræðilegt mat í apríl 2009, sem hafi gengið vel og hefði það komið henni á óvart. Við skoðun matsmanna á stefnanda vegna matsgerðar 30. desember 2009 er skráð, að stefnandi hafi svarað greiðlega, átt auðvelt með að tjá sig og rakið atburðarás auðveldlega, hafi ágætan orðaforða og að ekki séu merki um minnistruflanir. Hafi heilataugar virst eðlilegar og engin lömun greinanleg í andliti. Kraftar hafi virst breytilegir í hægri útlimum, en annars eðlilegir og bæru ekki merki um lömun. Fínhreyfingar og samhæfing hreyfinga þóttu eðlilegar vinstra og hægra megin. Jafnvægispróf, sinaviðbrögð í útlimum og iljaviðbrögð hafi jafnframt reynst eðlileg. Stefnandi hafi hins vegar fundið minnkað skyn fyrir titringi, snertingu, kulda og sársauka í hægri hlið líkamans. Eru niðurstöðurnar sem fyrr greinir, að stefnandi hefði ekki hlotið varanlega skemmd á miðtaugakerfi. Þá var talið ólíklegt, að rekja mætti einkenni stefnanda í hægri hlið eða minnistruflanir til heilaáfalls eða blóðtappa og væru einkennin ekki dæmigerð einkenni um slíkt. Þá fundust ekki merki um varanlega skemmd á taugakerfi stefnanda og niðurstaðan var sú, að hún hefði ekki orðið fyrir heiladrepi í ágúst 2004. Staðfestu matsmennirnir matsgerðina fyrir dómi. Bar Albert Páll svo fyrir dómi, að örsmátt heiladrep, sem ekki sæist á myndum, gæti ekki orsakað umrædd einkenni í hægri hlið stefnanda. Þá væru einkenni stefnanda fjölbreytt og ættu rætur á mismunandi stöðum í heilanum og gætu ekki verið orsakaðar af einu áfalli, eins og umræði í málinu. Ef um slíkt hefði verið að ræða, þá kæmu þannig einkenni strax fram. Taldi hann því útilokað, að einkenni stefnanda stöfuðu af blóðrásartruflun og í raun, að hún hefði ekki fengið heilaáfall í byrjun ágúst 2004, hvorki blæðingu, sem hefði sést á mynd, né blóðtappa, sem hefði valdið einkennum hennar. Við blóðtappa komi öll einkenni fram strax í upphafi, en ekki þannig, að fyrst beri á t.d. þvoglumælgi, svo dofa og máttleysi, sem gangi til baka, og síðar minnistruflunum. Einar Már bar svo fyrir dómi, að yfirmatsmennirnir hefðu ekkert fundið, sem heimfæra mætti upp á skaða í miðtaugakerfi. Ástæðuna fyrir því, að þeir hafi talið skynbreytingu í hægri hlið ekki geta samrýmst heilablóðfalli eða slagi, vera þá, að í gögnum taugalækningadeildar hafi verið skráð, að suma daga hefði stefnandi verið með dofa í hægri hlið og suma ekki, en það komi illa heim og saman við heilaskemmd, enda sé dofi algengur hjá fólki, sem ekki búi við skemmdir eða sjúkdóma í miðtaugakerfi. Breytilegur dofi sé ótraust merki og verulega vafasamt um varanlegan taugaskaða. Spurður, taldi Einar Már þá sjúkdómsgreiningu í læknabréfi frá 30. ágúst 2004, að stefnandi hefði fengið heiladrep (infarctus cerebri), vera ranga og ekki forsendur fyrir henni. Þá taldi hann, að enda þótt örsmá heiladrep þyrftu ekki að sjást á myndum, sem teknar væru af höfði, þá þyrfti stórt heiladrep til þess að framkalla öll þau einkenni, sem stefnandi hefði lýst, og væri þá um að ræða stóran heilaskaða í vinstra heilahveli, sem sæist á segulómsjá. Í matsgerð Guðrúnar Rósu Sigurðardóttur og Maríu G. Hrafnsdóttur, taugalækna, er haft eftir stefnanda, að hún hafi haft dofa í hægri líkamshelmingi allt frá útskrift á taugalækningadeildinni árið 2004, mismikinn þó. Hún fái stundum köst, þar sem ástandið versni, en sé stundum einkennalaus þess á milli. Þá sé hún einnig með dægur­sveiflu í einkennum sínum. Stundum sé hún ráðvillt og áttavillt, óörugg og skorti einbeitingu. Hægri fótur sé þyngri og láti illa að stjórn. Styrkur útlima hægri og vinstri hliðar hafi batnað með sjúkraþjálfun, en annars geti hún ekki stundað mikla líkams­þjálfun vegna ofreynslu og ofþreytu, sem leitt geti til veikinda. Hún hafi átt erfitt með að tjá sig og átt í erfiðleikum með hugræna vinnu, sem valdi henni þreytu. Hún hafi orðið tilfinningalega flatari og sé ávallt hrædd um að fá nýtt heilablóðfall. Við skoðun 9. mars 2011 er stefnanda lýst svo, að hún komi ágætlega fyrir og geri vel grein fyrir sér og sinni sögu. Ekki hafi borið á máltruflun eða göngulagstruflunum, heldur hafi stefnandi hreyft sig léttilega og án stuðnings, hafi gengið án vandræða og ráðið vel við að ganga á tám á hælum. Þá hafi jafnvægispróf verið án athugasemda. Góður styrkur hafi verið í hægri og vinstri útlimum og innan eðlilegra marka, þótt vart hafi orðið kraftminnkunar í hægri handlegg, en ekki lömunar. Snertiskyn, sársaukaskyn og kuldaskyn hafi verið örlítið skert hægra megin, en titringsskyn í lagi beggja vegna. Sinaviðbrögð hafi verið dauf, en eins hægra og vinstra megin. Samhæfing hreyfinga taldist eðlileg og iljaviðbragð (Babinski-próf), en fínhreyfingar hægri handa heldur slakari en vinstra megin. Í matsgerðinni er jafnframt gerð grein fyrir samanburði á niðurstöðum áður greindra matsgerða við niðurstöður þeirra Guðrúnar Rósu og Maríu. Þá er enn fremur gerð grein fyrir frekari rannsóknum, sem gerðar voru í tilefni matsins, og þær niðurstöður bornar saman við niðurstöður fyrri rannsókna, s.s. nýrri segulómrannsókn, sem sýndi ekki fram á skemmd í heila, sem útskýrt gæti einkenni stefnanda; blóðflæðirannsókn, sem sýndi eðlilegar niðurstöður um blóðflæði í báðum heilahelmingum með engum svæðum með minnkuðu blóðflæði eins og eftir heilablóðfall; skynhrifriti í útlimum beggja hliða, sem þótt eðlilegt og ekki sýna fram á röskun á starfsemi taugakerfis; og, heilalínuriti. Voru niðurstöður rannsóknanna allra innan eðlilegra marka eða sýndu ósértækar breytingar. Er niðurstaða samkvæmt matinu sú, að einkenni stefnanda samrýmist ekki afmarkaðri blóðstreymistruflun í heila og að engar rannsóknir sýni fram á heiladrep. Öllu heldur hefði verið sýnt fram á, að blóðflæði í heila væri eðlilegt. Töldu matsmenn stefnanda því ekki hafa orðið fyrir blóðflæðistruflun í ágúst 2004. Niðurstöður greindra matsgerða benda allar í þá sömu átt, að stefnandi málsins beri ekki einkenni varanlegra skemmda á miðtaugakerfi. Þykir dóminum sýnt fram á, að þau fjölbreyttu einkenni, sem stefnandi býr að og eru mörg og flókin, geti ekki hafa orsakast af skammvinnri blóðrásartruflun eða blóðþurrð á ákveðnum stað í heila, þar sem slík einkenni stafi frá mismunandi stöðum í heilanum. Þykir hinum sérfróðu meðdómsmönnum einkennin auk þess ekki samrýmast þeim, sem algeng séu við slag. Enda þótt lagt yrði til grundvallar, að stefnandi hafi fengið heilablóðfall í þeim skilningi, sem áður greinir, að hafi valdið einkennum frá miðtaugakerfi, sem vari lengur en sólarhring, en orsakirnar séu ekki greinanlegar með rannsóknum, verður ekki talið, að uppfyllt séu þau skilyrði vátryggingarskilmálanna, að blóðrásartruflunin feli í sér blóðrek, blæðingu og drep í heilavef. Til þess að blæðing hafi orðið eða drep í heilavef með þeim einkennum, sem stefnandi hefur lýst, þá hlytu rannsóknir að hafa leitt í ljós merki um slíkt. Stefnandi gekkst undir tölvusneiðmynd af heila, segulómun á höfði í tvígang og blóðflæðirannsókn án þess, að niðurstöður þeirra rannsókna bæru merki um heilablóðfall eða slag. Æðamyndir, sem teknar voru, töldust eðlilegar og bentu ekki til heilablóðfalls eða slags. Þá hefur ómskoðun hjarta um brjóstvegg og vélinda lítið að segja um mat á slíku heilaáfalli, sem áskilnaður er gerður um í skilmálum vátryggingarsamningsins. Hjartarit stefnanda voru jafnframt í megin­atriðum eðlileg og þykir ekkert í blóðprufum styðja greiningu á slagi eða heilaáfalli. Það er mat hinna sérfróðu meðdómsmanna, að svo margþætt, langvinn og varanleg einkenni stefnanda, sem rekja yrði til mismunandi svæða heila án samsvarandi hlutlægra merkja við skoðun og rannsóknir, geti ekki skýrst af slagi. Hefur niðurstöðum matsgerða í málinu, hvað þessi atriði varðar, því ekki verið hnekkt. Verða þær því lagðar til grundvallar í málinu, þótt ekki verði fullyrt um, hvort væg blóðrásartruflun með tilheyrandi blóðþurrð hafi kallað fram einkenni stefnanda í upphafi. Ljóst þykir hins vegar, að slíkt heilaáfall getur ekki uppfyllt skilyrði heilaáfalls eða slags eins og það er skilgreint í skilmálum sjúkdómatryggingarinnar, sem liggur til grundvallar í málinu, auk þess sem það skilyrði er ekki uppfyllt, að um varanlegar skemmdir á miðtauga­kerfi af völdum heilablóðfalls sé að ræða. Að þessu virtu er það mat dómsins, að sýkna beri stefnda í máli þessu. Eins og atvikum er háttað, þykir rétt, að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.603.100 krónur, sem er þóknun fyrri lögmanns hennar í málinu, Guðríðar Láru Þrastardóttur, hdl., 420.000 krónur, og þóknun lög­manns hennar Steingríms Þormóðssonar, hrl., 500.000 krónur, auk útlagðs kostnaðar að fjárhæð 683.100 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunar er ekki tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Af hálfu stefnanda flutti málið Steingrímur Þormóðsson, hrl., en af hálfu stefnda flutti málið Agnar Þór Guðmundsson, hdl. Dóm þennan kveður upp Hrannar Már S. Hafberg, settur héraðsdómari, ásamt meðdómendunum, Elíasi Ólafssyni, taugalækni og yfirlækni taugadeildar Landspítala-háskólasjúkrahúss, og Grétari Guðmundssyni, taugalækni. D Ó M S o r ð : Stefnda, Okkar líftryggingar hf., er sýknað af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.603.100 krónur, sem er þóknun lögmanns hennar, Guðríðar Láru Þrastardóttur, hdl., 420.000 krónur, og þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar, hrl., 500.000 krónur, auk útlagðs kostnaðar að fjárhæð 683.100 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 251/2017
Kærumál Útburðargerð Húsaleigusamningur Riftun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa G og N um að þeim væri heimilt að fá Á, leigjanda húsnæðis í þeirra eigu, borna út úr húsnæðinu með beinni aðfarargerð. Var krafan sett fram í kjölfar riftunar G á leigusamningi við Á um húsnæðið vegna óheimillar framleigu á því meðan á uppsagnarfresti stóð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að G hefði sagt leigusamningnum upp með sex mánaða fyrirvara og tekið fram í uppsagnarbréfinu að framleiga eða framsal samningsins væri óheimil. Þá hefði sagt í bréfinu að samningnum yrði rift gerðist Á sek um slíka framleigu. Þar sem Á hefði samkvæmt þessu mátt vera ljóst að G væri því ekki lengur samþykk að Á framleigði húsnæðið í trássi við ákvæði leigusamningsins, og þar sem ágreiningslaust væri að hún hefði engu að síður gert það, hefði G verið heimilt að rifta samningnum á grundvelli 4. töluliðar 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 2. maí sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 11. apríl 2017 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um aðþeim yrði heimilað að fá sóknaraðila borna út úr hæð í fasteigninni Barðavogi19 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.Sóknaraðili krefst þess að framgreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þákrefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Samkvæmt gögnum málsins gerðu sóknaraðili sem leigjandi og varnaraðilinnGlóey Thao Thanh Ðo sem leigusali samning 25. september 2015 þar semsóknaraðili tók á leigu framangreinda fasteign sem er þinglýst eign varnaraðilannabeggja. Samningurinn var upphaflega tímabundinn og skyldi leigutímanum ljúka 9.janúar 2016. Óumdeilt er að eftir þann tíma hélt sóknaraðili áfram að hagnýtasér hið leigða húsnæði og greiða umsamda leigu fyrir það. Samkvæmt 59. gr.húsaleigulaga nr. 36/1994, sbr. 30. gr. laga nr. 63/2016, framlengdistsamningurinn við það ótímabundið. Í 11. grein hans segir að leigjanda séóheimilt að framselja leigurétt sinn eða framleigja hið leigða húsnæði ánsamþykkis leigusala. Í samræmi við 2. mgr. 44. gr. húsaleigulaga er jafnframttekið fram að það teljist þó ekki framsal á leigurétti eða framleiga þóttleigjandi heimili nákomnum skyldmennum eða venslamönnum sínum búsetu í hinuleigða húsnæði ásamt sér og fjölskyldu sinni, enda haldist fjöldi heimilisfólksinnan eðlilegra marka miðað við stærð og gerð leiguhúsnæðisins. Fyrir liggur aðhvorki hafa verið gerðar breytingar á þessum ákvæðum samningsins né öðrum áþann hátt sem kveðið er á um í 1. mgr. 8. gr. húsaleigulaga.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði sagði varnaraðilinn Glóey leigusamningnumupp 3. janúar 2017 með sex mánaða fyrirvara. Í uppsagnarbréfinu, sem birt varsóknaraðila 5. sama mánaðar með sannanlegum hætti, var jafnframt á það bent „aðgefnu tilefni ... að framleiga og framsal leigusamnings (þar á meðal airbnb) eróheimil skv. leigusamningi og verður leigusamningi rift án frekari fyrirvara efleigutaki gerist sekur um slíkt þrátt fyrir viðvörun.“ Með bréfi varnaraðilans24. sama mánaðar, sem einnig var birt sóknaðila, var samningnum síðan rift„vegna brota á 11. gr. leigusamningsins sbr. 44. gr. húsaleigulaga“. Eftir viðtöku bréfs varnaraðilans frá 3. janúar 2017 mátti sóknaraðila veraljóst, án tillits til fyrri samskipta aðila, að varnaraðilinn væri því ekkilengur samþykk sem leigusali með skírskotun til 11. greinar leigusamningsins aðsóknaraðili sem leigjandi framleigði hiðleigða húsnæði til annarra nema þá að svo stæði á sem þar segir. Ekki erágreiningur um að eftir þetta framleigði sóknaraðili öðrum herbergi í húsnæðinu,sér óskyldum og ótengdum, og braut þar með gegn þessari grein samningsins. Afþeim sökum var varnaraðilanum heimilt að rifta samningnum, svo sem hún gerði, ágrundvelli 4. töluliðar 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga. Samkvæmt því verður hinnkærði úrskurður staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Ásta Lilja Magnúsdóttir, greiðivarnaraðilum, Glóey Thao Thanh Ðo og Niels Tri Kien Huynh, 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2017IMál þetta vartekið til úrskurðar 28. mars 2017.Sóknaraðilareru Glóey Thao Thanh Do og Niels Tri Kien Huynh, bæði til heimilis aðKleppsvegi 104, Reykjavík.Varnaraðilier Ásta Lilja Magnúsdóttir, Barðavogi 19, Reykjavík.Sóknaraðilarkrefjast þess að þeim verði heimilað að fá varnaraðila, ásamt öllu því semhenni tilheyrir, borna út úr hæð í fasteigninni Barðavogi 19, Reykjavík, meðfastanúmerinu 202-2847. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að öllumkröfum sóknaraðila verði hafnað. Til vara er þess krafist að málsskot til æðradóms fresti aðfarargerð verði fallist á kröfu sóknaraðila. Þá er krafistmálskostnaðar. IIMálavextirMeð aðfararbeiðnisem barst réttinum 7. febrúar 2017 fóru sóknaraðilar fram á að varnaraðili yrðiborinn út úr ofangreindri fasteign sem þeir eru þinglýstir eigendur að. Íaðfararbeiðni kemur fram að sóknaraðilar hafi leigt varnaraðila hlutafasteignarinnar frá 25. september 2015. Um sé að ræða hæð í einbýlishúsi, enbílskúr og kjallari séu undan­skilin. Síðastliðið haust hafi varnaraðili komiðað máli við þá og óskað eftir því að fá að framleigja einhvern hlutahúsnæðisins. Sóknaraðilar hafi neitaði því en sagst ekki gera athugasemdir viðþað að varnaraðili heimilaði nákomnum að búa hjá sér enda væri fjöldiheimilismanna innan eðlilegra marka. Skömmu síðar hafi borist kvartanir fráleigutökum í kjallara hússins um mikla umferða fólks á efri hæð hússins ogónæði. Þá hafi bílastæði, sem fylgdu húsinu, verið yfirfull og ekki til afnotafyrir íbúa kjallarans. Sóknaraðilar hafi í framhaldi af því orðið þess áskynjaað stunduð væri umfangsmikli heimagisting (Airbnb) í húsnæðinu. Hafi þau settsig í samband við varnaraðila sem hafi sagt að sér væri þetta heimilt. Hinn 3.janúar 2017 hafi leigu­samningnum verið sagt upp með með lögbundnum sex mánaðafyrirvara. Í upp­sagnarbréfinu sé jafnframt svohljóðandi texti: „Að gefnu tilefni er á þaðbent að fram­leiga og framsal leigusamnings (þar á meðal Airbnb) er óheimilskv. leigusamningi og verður leigusamningi rift án frekari fyrirvara efleigutaki gerist sekur um slíkt þrátt fyrir viðvörun.“ Varnaraðili hafi ekkisinnt þessari aðvörun og stundi enn umfangsmikinn atvinnurekstur, í formiheimagistingar, í húsnæðinu. Hafi sóknaraðilar því verið tilneyddir til aðrifta leigusamningnum með bréfi dags. 24. janúar 2017 á grundvelli 11. gr. leigusamningsins, sbr. 44. gr. laga nr.36/1994. Varnaraðilimótmælir framangreindri málsatvikalýsingu sóknaraðila. Hún kveður sóknaraðilahafa frá upphafi leigutímans haft vitneskju um að hún væri með meðleigjendur.Þá sé rangt að sóknaraðilum hafi ekki orðið kunnugt um framleigu herbergjanna ígegnum vefsíðu Airbnb fyrr en í kjölfar meintra kvartana annarra leigjenda. Íbyrjun desember 2016 hafi varnaraðili þurft að finna leigjendur í tvö herbergiaf þremur, enda hafi samkomulagið milli málsaðila verið þannig að henni hafiverið heimilt að finna sér meðleigjendur. Hafi varnaraðili borið það undirsóknar­aðila að leigja herbergi út í gegnum Airbnb. Það hafi þau samþykkt íupphafi en svo dregið samþykkið til baka. Hafi aðilar þá samið upp á nýtt umþað að sóknaraðilar fengju hlut í hagnaðinum ef þau myndu útvega það sem þyrftitil þess að standsetja herbergin. Myndi varnaraðili sjá um útleiguna ogsamskiptin. Til stóð að prufa þetta fyrirkomulag til 1. ágúst 2017.Sóknaraðilar hafi jafnframt fengið svokallaðan gestaaðgang að heimasvæðinu áAirbnb vefsíðunni svo þau gætu fylgst með framvindu mála. Þá hafi aðilar gertmeð sér samkomulag um það að ef útleigan gengi ekki nægilega vel myndivarnaraðili engu að síður greiða 320.000 kr. í leigu, þ.e. hún tæki á sighugsanlegt tap. Þegar nær dró áramótunum hafi sóknaraðilar hins vegar sýntlitla tilburði til þess að standa við sinn hluta samkomulagsins, þ.e. að útvegaþau húsgögn og þann húsbúnað sem var nauðsynlegur og kom að því að sóknaraðilivarð að taka það að sér og á sinn eigin kostnað svo hægt yrði að taka á mótifyrstu leigjend­unum sem áttu að koma þann 31. desember 2016. Í kjölfar þessahafi komið upp frekara ósætti milli aðila og þá hafi sóknaraðilar viljað segjaupp leigusamningnum. IIIMálsástæður sóknaraðilaAf hálfusóknaraðila er vísað til 11. gr. framlagðs húsaleigusamnings aðila þar sem framkomi m.a. að leigjanda sé óheimilt að framselja leigurétt sinn eða framleigjahið leigða án samþykkis leigusala. Þá vísa þeir til húsaleigulaga nr. 36/1994sérstaklega 3. og 4. tl. 61. gr., sbr. 44. gr. og 11. gr. laganna. Sóknaraðilar mótmæla því ekki aðsamningaviðræður hafi verið milli aðila um framan­greinda Airbnb leigu áfasteigninni en þær hafi runnið út í sandinn. Þá sé heimagistingin ólögleg þarsem hún sé ekki í samræmi við reglugerð nr. 1277/2016 um veitingastaði,gististaði og skemmtanahald. Þannig sé varnaraðili ekki með lög­heimili á hinnileigðu fasteign, ekki liggi fyrir samþykki annarra sem hafi lögheimili áfasteigninni, sbr. 1. mgr. 12. gr. reglugerðarinnar og óljóst sé hvortheimagistingin uppfylli skilyrði 2. mgr. 12. greinar um leigu að hámarki 90daga samanlagt á ári eða um samanlagðar tekjur af leigunni. Þá bendasóknaraðilar á að skv. 8. gr. laga nr. 36/1994 skuli allar breytingar áleigusamningi vera skriflegar. Umheimild til útburðar er vísað til 12. og 13. kafla laga nr. 90/1989 um aðför,einkum 78. gr. sbr. 72. gr. þeirra laga. Sé krafa sóknaraðila skýr og ótvíræðog unnt að sýna fram á hana með skjallegum sönnunargögnum sem lögð séu fram ogsýna ótvíræð réttindi gerðarbeiðanda.Málsástæður varnaraðilaAf hálfuvarnaraðila er vísað til þess að samkvæmt3. mgr. 83. gr. laga 90/1989 skuli að jafnaði hafna aðfararbeiðni, efvarhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirrasönnunargagna, sem heimilt er að afla samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Réttur sóknaraðila sé ekki svo skýr og ótvíræður að þessuúrræði verði beitt. Varnaraðilimótmælir því að hafa nýtt húsnæðið á annan hátt en leigu­samningur, húsaleigulögeða landslög leyfa, né hafi hún misnotað heimild sína til framleigu áhúsnæðinu, enda hafi varnaraðili haft samþykki fyrir nýtingunni og fram­leigunnifrá upphafi. Leiguna í gegnum Airbnb vefsíðuna hafi ekki einungis veriðframkvæmd með samþykki sóknaraðila heldur höfðu aðilar gert með sér samkomulagum samstarf vegna leigunnar og skiptingu hagnaðarins. Riftun leigusamningsinshafi því verið ólögmæt, en samkvæmt 11. gr. húsaleigusamningsins og ákvæða laganr. 36/1994 sé leigutaka einungis óheimilt að framleigja hið leigða húsnæði ánsamþykkis leigusala. Varnaraðilivísar jafnframt til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuld­bindingargildisamninga og um samningafrelsi. Aðilar hafa í fyrsta lagi haft sam­komulag sín ámilli um það að varnaraðili myndi sjá um að útvega meðleigjendur í önnurherbergi hússins frá upphafi leigutímans. Í öðru lagi sé það ljóst að aðilarhafa gert með sér munnlegan samning um framkvæmd á framleigu herbergjanna ígegnum Airbnb, en það sjáist glöggt á samskiptum aðilanna. Geti sóknaraðilarekki komið sér hjá því að uppfylla skyldur þess samnings sem þau hafisannanlega gert við varnaraðila með þeim hætti að rifta leigusamningnum. Hvaðvarðar varakröfu varnaraðila, um frestun réttaráhrifa, er vísað til þess aðvegna þess hve óskýrt réttmæti kröfu sóknaraðila sem riftun leigusamningsins ogað­fararbeiðnin séu byggð á, verði að telja að nái gerðin fram að ganga yrðiþað sérstaklega þungbært fyrir varnaraðila áður en æðri dómstóll hefur fjallaðum málið.IV Niðurstaða Í máli þessu krefjast sóknaraðilar þessað varnaraðili verði, ásamt öllu sem honum tilheyrir, borinn út úr fasteigninnivið Barðavog 19, en um er að ræða hæð í ein­býlis­húsi. Kjallarinn og bílskúreru leigð öðrum einstaklingum. Sóknaraðilar telja að þeim hafi verið heimilriftun leigusamningsins á þeim grundvelli að varnaraðili framleigi fasteignina,eða hluta hennar,þar á meðal Airbnb, , án þeirrasamþykkis. Þvímót­mælir varnaraðili og kveður að sóknaraðilum hafi frá upphafi verið kunnugtum að hún hefði samleigjendur og þá hafi orðið að samkomulagi að hún leigðiferðamönnum herbergi í gegnum vefinn Airbnb. Hafi sóknaraðilar ætlað að takaþátt í þeirri starfsemi. Óumdeilt er að varnaraðli leigir ferðamönnum ennherbergi í fasteigninni til ferðamanna í gegnum bókunarsíðuna Airbnb. Málsaðilarhafa lagt fram yfirlýsingar nafngreindra manna sem tengjast ágreiningi þeirra.Samkvæmt 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 skulu vitnaleiðslur að jafnaði ekki fram fara íaðfararmálum. Geta aðilar ekki vikið sér undan þeirri reglu með fram­lagninguyfirlýsinganna og verður því ekki horft til þeirra við úrlausn málsins. Samtímagögn semvarnaraðili hefur lagt fram, tölvupóstur og samskipti hennar og sóknaraðilansGlóeyjar á facebook benda til þess að sóknaraðilum hafi verið kunnugt um aðvarnaraðili var í upphafi með meðleigjendur. Þá benda samskiptin til þess aðþau hafi í desember 2016 samþykkt að hún leigði íbúðina ferðamönnum á Airbnb ogað þau hafi ætlað að hafa samstarf um það verkefni. Hins vegar liggur ljóst fyrirað sóknar­aðilar vildu, í lok desember sama ár, hverfa frá því samstarfi. Kemurítrekað fram í samskiptum, sóknaraðilans Glóeyjar og varnaraðila, að Glóey varþví mótfallinn að taka á móti fleiri gestum í gegnum Airbnb. Hafði þávarnaraðili lokað á að­gang Glóeyjar á heimasvæði Airbnb þannig að hún gat ekkifylgst með bókunum í gegnum síðuna. Varnaraðili hefur ekki lagt fram uppgjörvarðandi samning þann sem hún telur að í gildi sé milli hennar og sóknaraðila,um heimagistingu í gegnum umræddan vef, en af gögnum má ráða að þau áttu að fáhlutdeild í greiðslum vegna hennar. Fyrir liggur aðsóknaraðilar létu afskiptalaust að varnaraðili hefði meðleigjendur aðfasteigninni í upphafi leigutímans, þrátt fyrir þá staðreynd að varnaraðilihafi ein verið skráð fyrir leigusamningnum. Að mati dómsins er slíkri leiguekki ekki saman að líkja við það að reka gistiþjónustu í fasteigninni fyrirferðamenn, til skemmri tíma, jafnvel í nokkrar nætur, en slíkri starfsemifylgir oftast, eðli málsins samkvæmt, meiri umferð og ófriður fyrir nágranna.Þá eru reglur skýrar um að einungis megi reka heima­gistingu í hámark 90 dagasamanlagt á hverju almanaksári, sbr. 3. gr. laga nr. 85/2007, með síðaribreytingum, og 2. mgr. 12. greinar reglugerðar nr. 1277/2016 umveitinga­staði, gististaði og skemmtanahald. Standi útleigan í lengri tíma en90 daga þarf að afla leyfi sýslumanns til starfsseminnar, sbr. 7. gr. nefndralaga, en ekkert liggur fyrir um að varnaraðili hafi slíkt leyfi. Heimagistinginí gegnum Airbnb, sem varnaraðili telur sér heimilt að halda úti meðanleigusamningurinn er í gildi, nær augljóslega yfir 90 daga hámarkið meðhliðsjón af því að samningurinn rennur út 30. júní nk. Er umrædd heimagistingþví í andstöðu við fyrrgreind ákvæði. Þótt sóknaraðilar hafi í upphafi veriðsamþykkir heimagistingu er skýrt að það samþykki var dregið til baka, eins ogáður er rakið, um það leyti sem fyrsti gesturinn kom í gegnum Airbnb. Samkvæmt8. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 skulu allar breytingar á leigusamningi eðaviðbætur við hann vera gerðar skriflegar og undirritaðar af aðilum samningsins.Óumdeilt er að engar skriflegar breytingar voru gerðar á samningnum. Meðhliðsjón af því og þeirri staðreynd að ekki verður annað ráðið en að umræddheimgisting sé í andstöðu við lög, verður fallist á það með sóknaraðilum aðþeim hafi verið heimilt að rifta samningi við varnaraðila. Samkvæmt ölluframangreindu er fallist á útburðarkröfu sóknaraðila. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, ber aðdæma varnaraðila til að greiða sóknaraðilum málskostnað sem telst hæfilegaákveðinn 300.000 krónur. Hagsmunirþeir sem um ræðir í málinu eru fjárhagslegs eðlis og fengi varnaraðili mögu­legttjón bætt, með fégreiðslu úr hendi sóknaraðila, ef aðfarargerðin yrði framkvæmdí kjölfar úrskurðar þessa og æðri dómur kæmist síðar að gagnstæðri niðurstöðuum heimild sóknaraðila til aðfarar. Með hliðsjón af því eru ekki efni til aðfallast á varakröfu varnaraðila um að málskot fresti aðför. Af hálfu sóknaraðila flutti máliðSigurður A. Þóroddsson en af hálfu varnaraðila María Hrönn Guðmundsdóttir hdl.vegna Helga Jóhannessonar hrl. Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennanúrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Fallist er á kröfu sóknaraðila,Glóeyjar Thao Thanh Do og Níels Tri Kien Huynh um að varnaraðili, Ásta LiljaMagnúsdóttir, verði borin út úr fasteigninni að Barða­vogi 19, Reykjavík (hæð),með fastanúmerinu 202-2847, ásamt öllu því sem henni tilheyrir. Varnaraðili greiði sóknaraðilum 300.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 513/2004
Líkamsárás Gripdeild
Á var gefið að sök að hafa ráðist inn á heimili A, ýtt honum upp við vegg og slegið hann nokkur hnefahögg í andlit og líkama. Talið var sannað að Á hefði veist að A umrætt sinn á þann hátt að varðaði við 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hins vegar var með vísan til þess að ekki væri loku fyrir það skotið að C hefði veitt A einhverja þá ákverka sem lýst var í ákæru, talið ósannað hverjir áverkanna stöfuðu af atlögu Á, þótt ljóst væri að hann hefði átt þátt í að veita einhverja þeirra. Þá var talið sannað að Á hefði tekið farsíma A og slegið eign sinni á hann og með því gerst brotlegur við 245. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar var vísað til 77. gr. og hún hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. desember 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða og þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu. Í málinu er ákærða meðal annars gefið að sök að hafa 27. mars 2003 ráðist inn á heimili A að [...], ýtt honum upp við vegg og slegið hann nokkur hnefahögg í andlit og líkama með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru. Ákærði hefur játað fyrir dómi að hafa umrætt sinn gripið og togað í A frammi á gangi fyrir utan heimili hans. Heldur hann því fram að það hafi verið í framhaldi þess að A hafi tekið skóna hans. Þessi framburður ákærða fær stoð í framburði kunningja ákærða, C, sem var með honum á vettvangi umrætt sinn en hann bar fyrir dómi að ákærði hafi gripið í peysu A og hún rifnað. Ákærði hefur hins vegar neitað því að hafa veist að A á annan hátt. Á sama veg bar vitnið C við lögreglurannsókn málsins og fyrir dómi. Í skýrslu A hjá lögreglu 28. mars 2003 kvað hann C hafa ráðist á sig og slegið sig hnefahögg og sparkað í sig. Pilturinn sem með honum hafi verið hafi einnig ráðist á sig. Í skýrslu A hjá lögreglu 18. desember sama ár lýsti hann árásinni svo að ákærði og C hafi krafist þess að fá afhenta skó sem þeir hafi sagt að hann hefði tekið. Hafi ákærði ráðist á sig og slegið sig „nokkur högg í andlitið og einnig í skrokkinn.“ C, sem hafi gengið við hækju, hafi síðan ráðist á sig og slegið nokkur högg, en A kvaðst hvorki geta lýst nánar með hvaða hætti né hvar höggin hafi lent. Fyrir dómi lýsti hann atlögunni svo að ákærði og C hafi ráðist á sig inni í íbúð sinni og barið sig með hnefum og hækju bæði í andlit og kvið, ýtt sér upp að vegg og einnig tekið sig hálstaki. Eiginkona sín, B, hafi komið að í lok átakanna. Vitnið B var yfirheyrð hjá lögreglu 3. febrúar 2004. Kvaðst hún hafa verið stödd á hæðinni fyrir neðan íbúð þeirra A og heyrt einhver læti sem bárust þaðan. Hafi hún farið inn í íbúðina og séð einhvern mann ráðast á A. Hann hafi tekið A, ýtt honum upp að vegg og slegið hann nokkrum sinnum hnefahögg í skrokkinn. Maðurinn hafi svo tekið farsíma A. C hafi einnig otað hækju ítrekað að A en hún kvaðst ekki hafa séð hvort hann hefði náð til A. Bar hún fyrir dómi að þegar hún kom inn í stofuna hafi maður sem var með C verið að lemja A. Hafi C hvatt hann til þess og sjálfur lamið A með hækjum. Nánar spurð um þetta sagðist hún ekki hafa séð C lemja A, heldur hafi hún heyrt „hljóð af þessum hækjum hvernig það kom við vegginn og ég heyrði líka svona hvernig maðurinn minn tók andardrátt djúpt eins og eftir höggið af hækjunni.“ Hún bar að áðurnefndur maður hafi lamið A „með krepptum hnefa mest í líkama hér - í brjóst mest.” Aðspurð hvort högg hafi komið í andlit A sagðist hún hafa séð eitt högg lenda þar, en óljóst er af framburði hennar hver á að hafa veitt það högg. Ljóst er af framansögðu að vitnisburður A og B um atlöguna er að nokkru leyti mótsagnakenndur. Framburður annarra vitna er nánar rakinn í héraðsdómi. Í ákæru er lýst þeim áverkum A, sem talið er að ákærði hafi veitt honum. Er sú lýsing byggð á vottorði sérfræðings á slysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss. Ágreiningslaust er að A hafi farið á slysadeildina í framhaldi af árásinni og að áverkum sé rétt lýst í vottorðinu. Af öllu framangreindu virtu er sannað að ákærði veittist að A umrætt sinn á þann hátt sem varðar við 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Eins og áður er lýst hafa A og B borið að ákærði og C hafi báðir veist að A með höggum. Ekki er loku fyrir það skotið að C hafi veitt honum einhverja þá áverka, sem lýst er í ákæru. Verður því að telja ósannað hverjir áverkanna stöfuðu af atlögu ákærða, þótt ljóst sé að hann hafi átt þátt í að veita einhverja þeirra. A og B hafi bæði borið við rannsókn málsins og meðferð þess að ákærði hafi tekið farsímann sem um getur í ákæru og farið með hann á brott. Í lögregluskýrslu 4. apríl 2003 er haft eftir C að ákærði hafi tekið símann upp af gólfinu og hlaupið með hann á sokkaleistunum út úr húsinu. Áréttaði hann síðar í skýrslunni að það væri rétt að ákærði hafi tekið símann. Spurður um þetta fyrir dómi svaraði C: „Nei það held ég ekki“, og stuttu síðar „ég man það samt ekki.“ Er honum var bent á framburð sinn fyrir lögreglu sagði hann að þetta hafi „bara verið misskilningur.“ Af honum var þó að skilja að lögregla hafi haft rétt eftir honum í lögregluskýrslunni. Skýringar hans fyrir dómi á afturhvarfi frá fyrri framburði eru ekki til þess fallnar að hnekkja þeim framburði. Samkvæmt framansögðu er sannað að ákærði tók umræddan farsíma í augsýn áðurnefndra þriggja vitna og sló eign sinni á hann. Í ákæru er verðmæti símans sagt um 14.900 krónur. Er það verð byggt á upplýsingum sem lögregla fékk hjá versluninni Hátækni 15. júlí 2004 um verð Nokia farsíma árið 2001. Ákærði ber brigður á að verðmæti farsímans hafi verið svo mikið. Engin frekari gögn eru um þetta í málinu. Er því gegn mótmælum ákærða ekki unnt að slá því föstu að það hafi verið svo mikið sem í ákæru greinir. Ákærði hefur áður gerst sekur um auðgunarbrot. Kemur því ekki til álita að færa brot hans undir 256. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur með gripdeild sinni gerst brotlegur við 245. gr. laganna. Sakaferill ákærða er rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Kemur þar fram að hann hefur áður gerst sekur um líkamsárás, en langt er liðið frá því broti. Við ákvörðun refsingar er vísað til 77. gr. almennra hegningarlaga og er hún hæfilega ákveðin í héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest að öðru leyti en því að ákærði verður ekki dæmdur til að greiða annan sakarkostnað en málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, en samkvæmt yfirlýsingu ákæruvalds er ekki um annan sakarkostnað að ræða sem varðar ákærða. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Kærandi í málinu lagði fram kæru sína á hendur ákærða og C daginn eftir árásina, eða 28. mars 2003, og var þá tekin stutt skýrsla af honum. Hann var næst yfirheyrður 18. desember sama ár. Kærðu voru yfirheyrðir 4. apríl 2003 og 12. september sama ár. Vitni voru hins vegar ekki yfirheyrð fyrr en á tímabilinu 3. febrúar til 4. mars 2004 og upplýsingaskýrsla tekin af vitninu D 8. mars sama ár. Í upphafi rannsóknar var ljóst að sönnunargögn í málinu myndu að mestu byggjast á munnlegum framburði kærðu og vitna. Þrátt fyrir það dróst úr hömlu að yfirheyra vitni. Sá dráttur hefur ekki verið skýrður og er ámælisverður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Árna Elvars Þórðarsonar, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 4. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgef­inni af lögreglustjóranum í Reykjavík 27. júlí 2004, á hendur Árna Elvari Þórðarsyni, [...], Breiðvangi 6, Hafnarfirði, E [...], C [...], og F [...], fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2003: I. Ákærðu Árna Elvari og C fyrir húsbrot, með því að hafa, fimmtudaginn 27. mars, á S, í félagi ruðst heimildarlaust inn á heimili A [...]. Er þetta talið varða við 231. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. II. Ákærða Árna Elvari fyrir líkamsárás og gripdeild, með því að hafa á sama tíma og sama stað og greinir í I. lið, ráðist á nefndan A, ýtt honum upp við vegg og slegið hann nokkur hnefahögg í andlit og líkama, með þeim afleiðingum að hann hlaut roða og eymsli yfir báðum kinnbeinum, eymsli yfir rifjaboga vinstra megin við hryggsúlu, og skömmu síðar á sama stað hrifsað Nokia farsíma, að verðmæti um 14.900 krónur, sem A hafði misst frá sér í greint skipti, og farið með símann af staðnum og slegið eign sinni á hann. Er þetta talið varða við 1. mgr. 217. gr. og 245. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981. III. Ákærðu E, C og F fyrir húsbrot með því að hafa að kvöldi miðvikudagsins 2. apríl, á sama stað og greinir í I. lið, í félagi ruðst heimildarlaust inn á heimili nefnds A. Er þetta talið varða við 231. gr. laga nr. 19/1940. IV. Ákærðu E og F fyrir líkamsárás, með því að hafa á sama tíma og sama stað og greinir í III. lið, í félagi ráðist á nefndan A, ákærði F greip um skyrtubrjóst hans og hristi hann til og báðir ákærðu slógu hann hnefahögg í andlit, allt með þeim afleiðingum að hann hlaut blóðnasir, mar og eymsli á enni, eymsli yfir kjálkabeinum og mar og þreifieymsli á brjóstkassa vinstra megin. Er þetta talið varða við 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940. V. Ákærða F fyrir hótanir, með því að hafa á sama tíma og sama stað og greinir í IV. lið, hótað nefndum A frekari líkamsmeiðingum og lífláti ef hann tilkynnti atburðinn til lögreglu, og var þetta til þess fallið að vekja hjá A ótta um líf sitt og velferð. Er þetta talið varða við 233. gr. laga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Ákærðu neita allir sök. Af hálfu verjanda er þess krafist, að þeir verði sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins. Þá er þess krafist að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun að mati dómsins. I. og II. Fimmtudaginn 27. mars 2003 tilkynnti A lögreglunni í Reykjavík um líkamsárás er hann hefði orðið fyrir að S. Er lögregla kom á staðinn lýsti A því að ákærðu, Árni Elvar og C, hafi skömmu áður ráðist á sig með höggum og spörkum. Að atlögunni yfirstaðinni hafi ákærðu tekið síma A ófrjálsri hendi. Lýsir lögregla því að engir áverkar hafi verið greinanlegir á A, en hann hafi kvartað undan eymslum í vinstri síðu og höfði. Hafi lögregla bent A að leita á slysadeild til að afla sér áverkavottorðs. Næsta dag kom A á lögreglustöðina við Hverfisgötu til að kæra líkamsárás og húsbrot. Lýsti A atvikum þannig að hann hafi verið að vinna í íbúð sinni á S. Ákærði, C, hafi þá opnað hurð að íbúðinni og ruðst inn og farið að gera kröfu um einhverja skó, sem A hafi ekki kannast við. Hafi ákærði, Árni Elvar, þá ráðist að A og slegið hann nokkur hnefahögg í andlitið og líkamann. Atlagan hafi staðið í einhverjar mínútur, þar til eiginkona A hafi komið að. Í kjölfarið hafi einnig komið aðvífandi móðir ákærða, C, sem og vinkona hans. Eiginkonu A hafi tekist að stöðva árásina. Ákærði, Árni Elvar, hafi hrifsað til sín farsíma A, áður en hann hafi haldið á brott. Kvaðst A hafa leitað á slysadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss í kjölfarið, en þar væri fyrirliggjandi áverkavottorð. Í læknisvottorði frá Landspítala Háskólasjúkrahúsi, frá 5. maí 2003, segir m.a.: ,,[A] kvartar um mikinn verk og er hann aumur yfir báðum kinnbeinum og er þar sjáanlegur roði... Hann er ekki með aðra áverka sjáanlega á höfði. Hann er verulega aumur yfir rifjaboga vinstra megin við fremri axlarlínu og er grunur um rifbrot vegna eymsla þar... Á baki milli herðablaða og meira hægra megin við hryggjarsúlu eru áverkamerki eftir högg og mar sést þar og er hann verulega aumur þar við þreifingu. Ekki eru áverkamerki á útlimum. Engir áverkar á kvið.” Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi lýsti A atvikum með sama hætti og í skýrslu hjá lögreglu. Ákærði, Árni Elvar, kvaðst hafa komið að S fimmtudaginn 27. mars 2003. Hafi ákærði komið til að hitta meðákærða. Hafi ákærði farið úr skóm sínum utan við dyrnar að íbúð meðákærða. Er ákærði hafi ætlað að halda á brott skömmu síðar hafi skór hans verið horfnir. Hafi ákærði einungis séð A á ferð í húsinu er hann hafi komið að S og því álitið að A hafi tekið skóna. Hafi ákærða virst sem A hafi verið í annarlegu ástandi, verið undir áhrifum áfengis eða lyfja. A hafi enn verið á stigaganginum er ákærði hafi verið á leið út. Hafi ákærði innt hann eftir skónum, en A ,,bullað” einhverja vitleysu. Hafi ákærði verið í nokkurn tíma að reyna að fá A til að skila skónum og að lokum brostið þolinmæðin, orðið reiður og öskrað á hann um að skila skónum. Kvaðst ákærði viðurkenna að hafa gripið í skyrtubrjóst og ýtt við A á leið sinni út úr húsinu og hafi þeir atburðir átt sér stað fyrir framan íbúð A. Kvaðst ákærði aldrei hafa farið inn í íbúð A. Á leið niður stigann hafi ákærði mætt eiginkonu A. Kvaðst ákærði alfarið synja fyrir að hafa veitt A áverka umrætt sinn. Þá hafi meðákærði ekki snert A. Kvaðst ákærði einnig synja fyrir að hafa tekið síma frá A á leið út úr húsinu. Ákærði, C, kvað meðákærða hafa komið í heimsókn 27. mars 2003. Meðákærði hafi farið úr skóm sínum fyrir utan hurð að íbúðinni. Þegar hann hafi ætlað að fara aftur stuttu síðar hafi skór meðákærða verið horfnir. A hafi verið staddur frammi á gangi. Meðákærði hafi innt A eftir skónum og hafi A ekkert viljað kannast við þá. A hafi greinilega verið undir áhrifum áfengis. Eftir talsvert þras hafi meðákærði ráðist að A, gripið í peysu hans og tuskað hann til, en í þeim átökum hafi A m.a. misst farsíma er hann hafi haft. Meðákærði hafi tekið farsímann og hlaupið berfættur út úr húsinu. Kvaðst ákærði ekki hafa tekið þátt í atburðarásinni. Ákærði kvað D hafa verið inni í íbúð ákærða á meðan á þessu hafi staðið. Móðir ákærða hafi verið á leið inn í húsið til að sækja ákærða, en ákærði kvaðst ekki viss um að þær tvær hafi orðið vitni að atburðum. Ákærði kvað meðákærða ekki hafa lamið A umrætt sinn. Þá hafi atburðirnir átt sér stað frammi á gangi og hafi ákærðu ekki farið inn í íbúð A. Vitnið B kvaðst hafa verið að ryksuga íbúð á 3ju hæð í húsinu. Er vitnið hafi slökkt á ryksugunni hafi það heyrt einhver læti á hæðinni fyrir ofan. Hafi vitnið farið upp og þá séð að hurð hafi verið opin að íbúð vitnisins og A. Hafi vitnið heyrt einhver læti inni í herbergi í íbúðinni og séð að einhver maður hafi verið að ráðast á A. Hafi viðkomandi tekið í A, ýtt honum upp að vegg og slegið hann nokkur hnefahögg í líkamann. Hafi vitnið staðið fyrir aftan ákærða, C og sambýliskonu hans, er hafi verið á staðnum. Hafi ákærði, C, otað hækju að A. Hafi vitnið hlaupið að A og ákærða, Árna Elvari, til að skilja þá að. Nokkru síðar hafi móðir ákærða, C, komið að. Ákærði, Árni Elvar, hafi tekið farsíma A og haft hann á brott með sér. Eftir þetta hafi vitnið og A hringt á lögreglu og í kjölfarið farið á slysadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss. Vitnið, G, kvaðst hafa komið að S. Er vitnið hafi komið á þann stigapall er íbúð ákærða, C, hafi verið við, hafi vitnið séð ákærða, C, standa í dyragætt á íbúð sinni, en ákærði, Árni Elvar, hafi staðið fyrir framan íbúð A og verið að rífast við A. Ákærði, Árni Elvar, hafi orðið æstur og gripið í aðra öxlina á A og hrist hann til og öskrað á hann um koma með einhverja skó. Ákærði hafi hins vegar ekki slegið A hnefahögg. Hafi vitnið skipað ákærða að sleppa A, sem hann hafi gert í kjölfarið og síðan horfið á brott. Kvaðst vitnið ekki telja að D hafi verið á stigapallinum umrætt sinn. Þá kvaðst vitnið ekki hafa orðið vart við að ákærði, Árni Elvar, hafi haft síma á brott með sér út úr húsinu. Vitnið D kvaðst hafa verið í íbúð ákærða, C, er afskipti hafi verið höfð af A. Hafi vitnið einungis heyrt rifrildi frammi á gangi, en þangað hafi vitnið ekki farið. Lögreglumaðurinn Logi Kjartansson kom fyrir dóminn. Kvað vitnið ákærðu hafa yfirgefið S áður en lögregla hafi komið á staðinn. Hafi A verið í uppnámi er lögregla hafi komið og hafi ekki leynt sér að eitthvað alvarlegt hafi komið fyrir hann. III.-V. Lögreglan í Reykjavík fékk tilkynningu 2. apríl 2003 um líkamsárás að S þann sama dag. Á vettvangi hitti lögregla fyrir tilkynnanda, A. Hafi A lýst því að hann hafi orðið fyrir líkamsárás í íbúð sinni á fjórðu hæð í húsinu. Atvik hafi verið með þeim hætti að bankað hafi verið á dyr að íbúð kæranda. Gestkomandi hjá kæranda, H, hafi farið til dyra. Þá hafi ruðst inn í íbúðina þrír menn, er A hafi borið kennsl á. Hafi þar verið á ferð ákærðu, E, F og C. Hafi ákærði, F, farið fremstur í flokki og lamið sig í andlitið og hent sér fram og til baka. Fram kemur í skýrslu lögreglu að talsvert hafi blætt úr nefi A og hafi hann verið með skrámur á enni. Einnig hafi skyrta hans verið rifin eftir átökin. Er tekið fram að í íbúð A hafi, auk hans, verið H og eiginkona A, B. Hafi H og B orðið vitni að líkamsárásinni. Að sögn A, H og B hafi ákærðu hótað að drepa A ef hann hefði samband við lögreglu vegna málsins. Fram kemur í skýrslu lögreglu að við átökin hafi rafmagnstengill á vegg skemmst, þar sem fataskápur hafi runnið til og á tengilinn. Hafi A verið bent á að fara á slysadeild til skoðunar og kæra síðan atburðinn til lögreglu. Fimmtudaginn 3. apríl 2003 kom A á lögreglustöðina við Hverfisgötu til að leggja fram kæru á hendur ákærðu fyrir líkamsárás, húsbrot og hótanir. Í læknisvottorði frá Landspítala Háskólasjúkrahúsi, frá 20. apríl 2003, segir m.a.: ,,Við komu á slysadeild kvartar hann um verk í andliti og mun einnig hafa verið með blóðnasir. Kvartaði einnig um verk við djúpa innöndun. Við skoðun þá vætlar enn örlítið blóð úr nefinu á honum. Þar er mar og eymsli á enni og hann mun einnig hafa haft verki eða eymsli yfir kjálkabeinum... Hann er einnig með þreifieymsli og mar á brjóstkassa vinstra megin.” Fyrir dómi hefur A lýst atvikum með sama hætti og hjá lögreglu. Kvað hann ákærðu alla hafa ruðst inn í íbúð sína umrætt sinn. Það hafi borið að með þeim hætti að bankað hafi verið á hurð að íbúðinni. Um leið og hurðinni hafi verið aflæst hafi henni verið hrundið upp. Í kjölfarið hafi ákærðu, E og F, ráðist að sér. Ákærði, F, hafi umsvifalaust slegið A þungt högg í höfuðið með hnefa. Hafi höggið lent á enni rétt fyrir ofan augu. Ákærði hafi í kjölfarið lamið A mörgum sinnum í líkamann, sem og í síðu og brjóst. Ákærði, E, hafi einnig ráðist að A og slegið hann hnefahögg í andlit og í líkamann. Hafi A reynt að forða sér undan atlögunni og hrökklast inn í svefn­herbergi í íbúðinni. Hafi hann reynt að loka á eftir sér hurð að herberginu. Ákærðu hafi þá ruðst inn í herbergið og haldið áfram að láta höggin dynja á A. Hafi þeir ekki linnt látunum fyrr en A hafi fallið varnarlaus í gólfið. Ákærði, C, hafi ekki staðið að atlögunni, en hann hafi samt sem áður ruðst inn í íbúðina í félagi við aðra ákærðu. Hafi ákærðu, F og E, báðir hótað A að færi hann með málið til lögreglu myndu þeir koma á nýjan leik með annan mannskap. Ákærði, E, hefur neitað sök. Kvað hann son sinn, meðákærða C, hafa verið leigutaka að íbúð á S. Leigusali hafi verið A. Ósætti hafi verið á milli C og A vegna atriða tengdum leigu á íbúð að S. Hafi mælirinn loks verið fullur hjá ákærða og hann því ákveðið að fara og ræða við A um atriði tengd leigunni. Með í för hafi verið meðákærðu. Ákærðu hafi bankað á dyr að íbúð A. Ókunnugur maður hafi komið til dyra og opnað hurðina. Hafi ákærði innt eftir A og hafi maðurinn þá vikið til hliðar. Í kjölfarið hafi ákærðu gengið inn í íbúðina, en þar inni hafi auk hins gestkomandi, verið A og eiginkona hans. Meðákærði, C, hafi staðið frammi á gangi og ekki komið inn í íbúðina. Kvaðst ákærði viðurkenna að ákærðu hafi verið nokkuð æstir og að hlutir hafi farið nokkuð úr böndunum. Meðákærði, F, hafi ráðist að A og gripið framan í skyrtubrjóst hans og hrist hann duglega til þannig að skyrta A hafi rifnað. Jafnframt hafi þeir ,,sagt honum til syndanna”. Hafi ákærði aldrei komið við A, en fljótlega tekið til við að losa meðákærða frá honum. Að síðustu hafi ákærða tekist að koma meðákærða út úr íbúðinni. Meðákærði hafi farið strax aftur inn í íbúðina og hafi A þá hlaupið inn í herbergi í íbúðinni. Meðákærði hafi farið á eftir honum og skellt hurð að herberginu upp að A þar sem hann hafi staðið bak við hana. Að síðustu hafi ákærða tekist að koma meðákærða út úr íbúðinni. Hafi ákærði séð að blætt hafi úr nefi A. Áður en ákærði hafi yfirgefið íbúðina hafi hann sagt nokkur vel valin orð við A. Að síðustu hafi ákærðu allir horfið á brott og farið úr húsinu. Aðspurður kvað ákærði meðákærða, F, ekki hafa lamið A með hnefa í andlitið eða líkamann. Þá kvað ákærði engar hótanir hafa verið hafðar í frammi gagnvart A. Ákærði, C, kvað ákærðu hafa farið á fund A vegna álitamála tengdum endurgreiðslu á húsaleigu, en ákærði hafi haft íbúð á leigu hjá A um einhvern tíma. Er ákærðu hafi komið að íbúð A hafi þeir bankað á dyr. Er hurð að íbúðinni hafi verið opnuð hafi meðákærðu gengið inn í íbúðina. Ákærði kvaðst allan tímann hafa verið fyrir utan íbúðina. Hafi ákærði ekki séð hvað hafi átt sér stað í íbúðinni, en hann hafi heyrt einhver læti og öskur koma þaðan. Nokkru síðar hafi meðákærðu komið úr íbúðinni, en ákærði hafi þá verið lagður af stað niður stiga á leið út úr húsinu. Ákærði, F, kvað meðákærða, E, hafa leitað til ákærða með að fara með sér á fund A, leigusala bróður ákærða. Hafi átt að ræða atriði tengd húsaleigu meðákærða, C. Ákærðu hafi bankað á dyr að íbúðinni og til dyra komið einhver er ákærði hafi ekki séð áður. Meðákærði, E, hafi spurt eftir A og hafi viðkomandi einstaklingur þá vikið til hliðar. Ákærði og meðákærði, E, hafi þá gengið inn í íbúðina. Meðákærði, C, hafi allan tímann staðið frammi á gangi. Ákærði kvað ákærðu hafa verið nokkuð æsta og hafi hlutir farið nokkuð úr böndum. Hafi ákærði ráðist að A, gripið framan í skyrtubrjóst hans og hrist hann duglega til. Hafi meðákærði, E, þá tekið ákærða frá A og gefið ákærða fyrirmæli um að fara fram á gang. A hafi farið inn í herbergi í íbúðinni og hafi ákærði ýtt á hurð að herberginu þannig að hún hafi skollið á A. Við það hafi A fengið blóðnasir. Eftir það hafi ákærðu farið á brott úr íbúðinni. Kvaðst ákærði alfarið synja fyrir að hafa lamið A með hnefa í andlitið eða í líkama. Þá kvaðst ákærði einnig synja fyrir að hafa hótað A ófarnaði. Vitnið B kvaðst hafa verið stödd á heimili vitnisins og A 21. apríl 2003. Kunningi A, H, hafi einnig verið í íbúðinni. Bankað hafi verið á dyr að íbúðinni. Vitnið hafi þá verið inni í herbergi, en A og H hafi verið frammi í stofu. Vitnið hafi heyrt að einhver hafi farið til dyra. Í framhaldinu hafi vitnið heyrt mikinn hávaða frammi í stofu og að menn hafi ruðst inn í íbúðina. Hafi vitnið þá farið fram í stofu og séð ákærðu ráðast á A. Þegar hafi blætt úr andliti A og hafi ákærði, E, haft sig mest í frammi. Hafi hann hrópað að A. Ákærði hafi gripið um skyrtubrjóst A, ýtt honum upp að vegg og slegið hann a.m.k. eitt högg með krepptum hægri hnefa í andlitið. Ákærði, F, hafi einnig slegið til A yfir öxl ákærða, E. Höggin hafi verið mörg með krepptum hnefa og hafi þau lent í andliti A. Hafi ákærðu hótað A öllu illu, m.a. að þeir myndu berja hann sundur og saman og hafi ákærði, F, sagt að ef A myndi kæra atvikið til lögreglu myndi ákærði koma aftur og drepa hann. Hafi ákærði, F, því næst skellt svefnherbergishurð nokkrum sinnum í andlit A, eftir að A hafi leitað skjóls á bak við hurðina. Mikið hafi blætt úr andliti A og hafi verið blóð um allt. Ákærði, C, hafi ekki haft sig í frammi. Eftir þetta hafi ákærðu haldið á brott. Vitnið kvaðst ekki hafa veitt því athygli hver hafi opnað dyr að íbúðinni þar sem það hafi verið í svefnherbergi íbúðarinnar á þeim tíma. Kvaðst vitnið ekki geta fullyrt hvort ákærði, C, hafi komið inn fyrir dyr íbúðarinnar eða hvort hann hafi staðið í dyragættinni. Kvaðst vitnið hafa orðið mjög hrætt við þessa atburði. Vitnið H kvaðst hafa verið statt á heimili A 2. apríl 2003. Vitnið og A hafi rétt lokið við að snæða þegar bankað hafi verið á hurð að íbúðinni. Hafi A leitað eftir því við vitnið að opna dyrnar. Er vitnið hafi opnað þær hafi ákærðu ruðst inn um dyrnar og inn í íbúðina. Hafi þeir ýtt vitninu til hliðar og umsvifalaust ráðist að A. Ákærði, F, hafi haft sig mest í frammi. Hafi hann gripið framan í skyrtubrjóst A og hrist hann til og ýtt honum upp í horn. Þar hafi ákærði slegið A í andlitið. Hafi hann einnig hótað A öllu illu, m.a. að hann yrði drepinn. Aðrir ákærðu hafi ekki haft sig í frammi utan að þeir hafi einnig verið með hótanir. Hafi vitninu liðið mjög illa og verið mjög óttaslegið. Atburðarásin hafi verið mjög hröð og eftir nokkur augnablik hafi mennirnir verið farnir út úr íbúðinni. Ákærði, C, hafi ekkert haft sig í frammi, enda gengið við hækjur. Lögregla hafi komið á vettvang eftir að mennirnir hafi verið horfnir á brott. Vitnið tók fram að það hafi ekki boðið ákærðu inngöngu í íbúðina, heldur hafi þeir ruðst inn. Þá kvaðst vitnið aðspurt hafa veitt því athygli að blætt hafi úr nefi A eftir atlöguna. Vitnið D kvaðst hafa farið fram á stigapall fyrir framan íbúð ákærða, C, er framangreindir atburðir hafi átt sér stað. Hafi ákærði, C, sennilega verið við dyr að íbúð A þegar aðrir ákærðu hafi verið inni í íbúðinni. Lögreglumaðurinn Sigurður Freyr Gunnarsson kom fyrir dóminn. Vitnið kvað lögreglu hafa fengið tilkynningu um líkamsárás að S. Á vettvangi hafi lögregla hitt fyrir A og fleira fólk og hafi lögregla verið upplýst um atvik. Hafi A verið talsvert æstur og í geðshræringu. Allt hafi verið á ,,rúf og stúfi" í íbúðinni eftir undanfarandi átök. Niðurstaða: I.-II. Ákærðu hafa báðir viðurkennt að til orðahnippinga og lítilsháttar átaka hafi komið milli ákærðu og A á S. Ákærðu synja báðir fyrir að þeir atburðir hafi verið inni í íbúð A, en að þeir hafi átt sér stað frammi á stigagangi. Ákærði, Árni Elvar, hefur viðurkennt að hafa brostið þolinmæðin gagnvart A, orðið reiður og öskrað á hann um að skila tilteknum skóm. Hefur ákærði viðurkennt að hafa gripið í skyrtubrjóst A og ýtt við honum á leið sinni út úr húsinu. Ákærði, C, hefur lýst því að eftir talsvert þras hafi meðákærði ráðist að A, gripið í peysu hans og tuskað hann til, en í þeim átökum hafi A m.a. misst farsíma er hann hafi haft. Meðákærði hafi tekið hann upp og því næst hlaupið berfættur út úr húsinu. Kærandi, A og eiginkona hans B, bera á hinn bóginn að ákærði, Árni Elvar, hafi ýtt A upp að vegg og slegið hann hnefahögg í andlit og í líkama. Eru þau bæði á einu máli um að atlaga þessi hafi átt sér stað inni í íbúð þeirra, en þangað hafi ákærðu ruðst óboðnir. Læknisvottorð frá 5. maí 2003 ber með sér áverka er greinir í ákæru. Verður að telja ósennilegt að þær afleiðingar hafi eingöngu hlotist af því að ákærði, Árni Elvar, hafi tuskað A til, eins og hann hefur sjálfur lýst háttsemi sinni. Er framburður ákærðu ótrúverðugur að þessu leyti til. Framburður vitnisins B er hins vegar skýr um atburðarásina, en hún hefur lýst atvikum á trúverðugan, greinar­góðan og mótsagnalausan hátt. Verður því lagt til grundvallar að ákærði, Árni Elvar, hafi valdið A þeim áverkum er í ákæru greinir með því að hafa slegið hann fleiri en eitt hnefahögg í andlit og í líkama, en læknisvottorð getur áverka á báðum stöðum. Þá sækir sá framburður A og vitnisins B, um að ákærði, Árni Elvar, hafi stolið farsíma þetta sama sinn, stoð í framburð ákærða, C, er greindi frá þessu sama við yfirheyrslur hjá lögreglu. Verður því einnig við það miðað að ákærði, Árni Elvar, hafi hrifsað farsíma A á leið sinni af S og þannig slegið eign sinni á hann. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði, Árni Elvar, gerst sekur um háttsemi samkvæmt II. hluta ákæru og eru brot hans þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Stendur þá eftir hvort ákærðu hafi á þessum sama tíma gerst sekir um húsbrot, með því að hafa ruðst heimildarlaust inn á heimili A, svo sem I. liður ákæru miðar við. Um atvik að baki þessu sakaratriði eru ákærðu, kærandi og vitnið B ósammála. Þá hefur vitnið G borið, að er það hafi komið að S, hafi ákærði, C, verið í dyragætt á íbúð sinni, en að meðákærði, Árni Elvar, hafi verið að hrista A frammi á gangi fyrir framan íbúðirnar. Til grundvallar þessu atriði liggja því mismunandi framburðir, en í rannsóknargögnum málsins liggur ekki fyrir að lögregla hafi sannreynt ummerki átaka í íbúðinni. Að þessu gættu og með hliðsjón af reglu 45. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, þykir verða að sýkna ákærðu báða af húsbroti skv. I. lið ákæru. III.-V. Vitnið H og kærandi, A, hafa báðir fullyrt, að ákærðu hafi ruðst heimildarlaust inn á heimili A 2. apríl 2003. Hafa vitnið og kærandi lýst atvikum þannig, að H hafi farið til dyra er bankað hafi verið og að ákærðu hafi ruðst inn eftir að hann hafi opnað dyrnar. Vitnið B hefur ekki getað staðfest þetta, þar sem vitnið var á öðrum stað í íbúðinni á þessum tíma. Ákærðu hafa hins vegar haldið fram að H hafi vikið úr vegi fyrir ákærðu í þeim tilgangi að heimila þeim inngöngu. Við mat á þessu atriði verður litið til þess að ákærðu voru að eigin sögn orðnir æstir er þeir knúðu dyra hjá A. Hafa þeir jafnframt lýst yfir að ,,hlutir hafi farið úr böndunum” og hafa viðurkennt að A hafi verið hristur til. Verður því að telja fullnægjandi sönnun komna fram um það, að þeir hafi ruðst inn um dyr að íbúðinni eftir að H hafði opnað og að þeir hafi ekki skeytt um að leita eftir heimild húsráðanda fyrir inn­göngunni. Er því að mati dómsins komin fram lögfull sönnun um að ákærðu hafi við inngönguna brotið gegn 231. gr. laga nr. 19/1940. Ákærðu hafa haldið fram að ákærði, C, hafi ekki farið inn í íbúðina, heldur hafi hann verið frammi á stigagangi á meðan meðákærðu hafi verið inni í íbúðinni. Vitnið B hefur ekki getað fullyrt, hvort ákærði hafi farið inn í íbúðina eða verið við dyr hennar. Þá er framburður vitnisins H ekki afdráttarlaus um þetta atriði. Með hliðsjón af þessu og með vísan til 45. gr. laga nr. 19/1991 verður ákærði, C, sýknaður af III. lið ákæru. Svo sem áður er rakið hafa ákærðu allir viðurkennt, að þeir hafi farið á fund A, á heimili hans á S, 2. apríl 2003. Að baki þeirri för hafi búið að ákærðu hafi viljað skýra tiltekin atriði tengd ágreiningi um húsaleigu ákærða, C. Hafa ákærðu, E og F, jafnframt viðurkennt að A hafi verið tuskaður til. Þeir hafa viðurkennt að ákærði, F, hafi gripið um skyrtubrjóst hans og hrist hann til, en þeir hafa báðir synjað fyrir að hafa slegið hann hnefahögg í andlit eða líkama. Hafa þeir viðurkennt að A hafi hlotið blóðnasir af atlögunni. Kærandi, A og vitnin H og B bera hins vegar öll, að ákærðu hafi veist harkalega að A og hafi ákærðu, F og E, slegið A hnefahögg í andlit og líkama. Sem fyrr byggir lýsing á áverkum í ákæru á læknisvottorði, sem áður hefur verið gerð grein fyrir. A leitaði á slysadeild Landsspítala Háskólasjúkrahúss 27. mars 2003, eða 7 dögum fyrr, vegna áverka er greinir í II. hluta ákæru. Ef fyrst er litið til áverka í andliti kemur fram í læknisvottorði vegna þeirra áverka, að A hafi verið með roða og eymsli yfir báðum kinnbeinum. Ef þessir áverkar eru bornir saman við áverka í læknisvottorði vegna atburða 2. apríl kemur í ljós, að þá er í andliti lýst blóðnösum og áverkum á enni, er ekki koma fram í áverka­vottorði vegna árásarinnar 27. mars. Að öðru leyti bera bæði vottorð með sér áverka á kjálka- eða kinnbeinum. Að því er líkama varðar lýsir læknisvottorð vegna atlögunnar 27. mars eymslum yfir rifjaboga vinstra megin við fremri axlarlínu og mari og eymslum á baki milli herðablaða sem og hægra megin við hryggjasúlu, á meðan læknisvottorð vegna atburða 2. apríl lýsir þreifieymslum og mari á brjóstkassa vinstra megin. Þegar til þessa er litið og þess að einungis 7 dagar voru þá liðnir frá fyrri komu á slysadeild er ekki loku fyrir það skotið, að eymsli við kinnbein í andliti og vinstra megin á brjóstkassa hafi að einhverju leyti getað stafað af atlögunni 27. mars. Lögregla hefur lýst aðkomu að S þannig, að allt hafi verið á ,,rúf og stúfi” í íbúðinni. Tæknideild lögreglunnar í Reykjavík tók ljósmyndir í íbúð A 3. apríl 2003. Ljósmyndir úr svefnherbergi bera með sér talsvert af blóði á gólfi. Að mati dómsins þykir í ljós leitt að A hafi hlotið frekari áverka 2. apríl 2003 en hann hafði fyrir. Áverkar á nefi og enni eru þar sérstaklega hafðir í huga. Þá þykir dóminum framburðir vitnanna H og B trúverðugir og greinargóðir, en vitnin hafa bæði lýst atlögu ákærðu, F og E, að A. Eru framburðir ákærðu, F og E, um hnefahöggin ótrúverðugir að sama skapi, en þeir hafa viðurkennt að hafa veist að A. Verður því við það miðað að þeir hafi báðir slegið A hnefahögg, þó svo um afleiðingar verði ekki að fullu miðað við þá áverka er í IV. lið ákæru greinir. Verða áverkarnir engu að síður taldir slíkir að falli undir 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940, að því er þá báða varðar, en að atlögunni stóðu þeir í félagi, svo sem ákæra miðar við. Ákærðu, F og E, hafa lýst því þannig, að ,,nokkur vel valin orð hafi fallið” gagnvart A á S. Vitnin H og B hafa bæði lýst því að ákærðu hafi hótað A ófarnaði og að ákærði, F, hafi lýst yfir að A yrði drepinn hefði hann samband við lögreglu. Lögregla hefur lýst því að A hafi verið æstur og í geðshræringu er hún hafi komið að. Þá er tekið fram í frumskýrslu að vitnin H og B hafi lýst því að ákærðu hafi hótað að drepa A. Þegar til þessa er litið þykir dóminum komin fram fullnægjandi sönnun um að ákærði, F, hafi hótað A ófarnaði og lífláti og að þær hótanir hafi verið til þess fallnar að vekja hjá honum ótta um líf sitt. Varðar sú háttsemi ákærða við 233. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði, Árni Elvar Þórðarson, er fæddur árið 1973. Samkvæmt sakavottorði hefur hann frá árinu 1994 fimm sinnum verið dæmdur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, umferðarlögum og áfengislögum. Dómur frá árinu 1995 er fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur í þessu máli verið sakfelldur fyrir líkamsárás og gripdeild. Með hliðsjón af ofbeldisbroti hans og töku á farsíma, er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Heimilt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, E, er fæddur árið 1939. Hefur hann ekki áður sætt refsingum svo kunnugt sé. Ákærði hefur í þessu máli verið sakfelldur fyrir líkamsárás og húsbrot. Brot ákærða voru þarflaus og lýsa ofbeldisfullri hegðun. Með hliðsjón af því er refsing hans einnig hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Heimilt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, F, er fæddur árið 1976. Frá árinu 1994 hefur ákærði fjórum sinnum verið dæmdur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Frá sama ári hefur hann sex sinnum gengist undir sáttir eða viðurlagaákvörðun vegna brota á umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 2003 var ákærði dæmdur fyrir brot gegn 244. gr. laga nr. 19/1940. Var honum ekki gerð sérstök refsing í málinu. Brot ákærða nú eru hegningarauki við dóminn 9. júlí 2003. Ákærði hefur í þessu máli verið sakfelldur fyrir líkamsárás, húsbrot og hótanir. Brot ákærða voru einnig með öllu þarflaus og lýsa sömuleiðis ofbeldisfullri hegðun. Þá eru hótanir um líflát alvarlegur hlutur. Með hliðsjón af þessu er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 60 daga. Heimilt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, Árni Elvar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, svo sem í dómsorði greinir. Ákærðu, E og F, greiði 2/3 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Björns­sonar héraðsdómslögmanns, svo sem í dómsorði greinir, en málsvarnarlaunin greiðist úr ríkissjóði að öðru leyti. Annan sakarkostnað greiði ákærðu, Árni Elvar, E og F, óskipt. Af hálfu ákæruvalds flutti málið Daði Kristjánsson fulltrúi. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærðu, Árni Elvar Þórðarson og E, sæti hvor um sig fangelsi í 30 daga. Frestað er fullnustu refsingar beggja ákærðu og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, C, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Ákærði, F, sæti fangelsi í 60 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, Árni Elvar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingi­mundar­sonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Ákærðu, E og F, greiði 2/3 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Björnssonar héraðsdómslögmanns, 140.000 krónur, sem greiðist úr ríkissjóði að öðru leyti. Annan sakarkostnað greiði ákærðu, Árni Elvar, E og F, óskipt.
Mál nr. 316/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 31. maí 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og að kröfu um einangrun verði hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og að skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt til þess að hann sæti gæsluvarðhaldi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 416/2006
Ölvun við akstur Akstur sviptur ökurétti
S var sakfelldur fyrir að hafa ekið sviptur ökurétti og undir áhrifum áfengis. Hann hafði frá árinu 1986 hlotið 14 refsidóma fyrir ölvun við akstur en með 13 þeirra var hann jafnframt dæmdur fyrir akstur sviptur ökurétti. Refsing S þótti m.a. með hliðsjón af sakarferli hans og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Þá hafði hann enn á ný unnið sér til ævilangrar ökuréttarsviptingar og var hún því áréttuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða, en þyngingar á refsingu og sviptingar ökuréttar. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds en til vara að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann frá árinu 1986 hlotið 14 refsidóma fyrir ölvun við akstur, en með 13 þeirra var hann jafnframt dæmdur fyrir akstur sviptur ökurétti. Refsing ákærða þykir með hliðsjón af því sem rakið er í héraðsdómi, sakaferli hans og 77. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði var fyrst sviptur ökurétti ævilangt með dómi 12. mars 1987 fyrir ölvun og réttindaleysi við akstur og 16. febrúar 2006 var sú ökuréttarsvipting síðast áréttuð. Hann hefur nú enn á ný unnið sér til ökuréttarsviptingar vegna ölvunaraksturs síns 6. apríl 2006 eins og krafist er af hálfu ákæruvalds. Verður því að árétta með vísan til 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum að ákærði skuli vera sviptur ökurétti ævilangt. Niðurstaða héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um málskostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Stefáns Jóhannessonar. Ákærði skal vera sviptur ökurétti ævilangt. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 198.323 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var þann 21. júní s.l., er höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæruskjali lögreglustjórans á Akureyri útgefnu 16. maí 2006 á hendur Stefáni Jóhannessyni, kt. 140269-3609, Fálkagötu 30, Reykjavík; „fyrir umferðalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 6. apríl 2006, ekið bifreiðinni MG-183, undir áhrifum áfengis (2.93‰) og sviptur ökurétti, frá vínbúðinni við Hólabraut á Akureyri og að Laxagötu 4. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. lög nr. 48, 1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga sbr. lög. nr. 44, 1993 og lög nr. 84, 2004.“ Af hálfu ákærða er krafist sýknu. Þá er þess krafist að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þ.á.m. málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Hilmars Ingimundarsonar hrl. I. Samkvæmt rannsóknargögnum barst lögreglunni á Akureyri tilkynning frá Fjarskiptamiðstöð um ölvaðan ökumann á bifreiðinni MG-183 hjá ÁTVR við Hólabraut á Akureyri laust eftir kl.16:00 þann 6. apríl 2006. Er lögreglumenn komu að staðnum sáu þeir téðri bifreið ekið af stað frá bifreiðastæði ÁTVR og að Laxagötu 4 þar sem bifreiðin var stöðvuð. Lögreglan hafði tal af meintum ökumanni, ákærða í máli þessu. Var hann greinilega ölvaður. Ákærði var handtekinn og færður á lögreglustöð til skýrslutöku. Við skýrslutöku kom fram að hann var sviptur ökurétti. Vaktlæknir kom og tók blóðsýni úr ákærða sem samkvæmt rannsókn reyndist innihalda 2.93‰ alkóhóls. Bifreið ákærða var færð á lögreglustöð og kveikjuláslyklar í vörslu varðstjóra. II. Ákærði neitar að hafa ekið bifreiðinni í greint sinn en viðurkennir ölvun sína. Kveðst hann hafa verið búinn að drekka áfengi meira og minna alla nóttina áður. Til hafi staðið að fara með rusl á bifreiðinni og því hafi hann verið staddur í bifreiðinni þegar lögreglan kom, en hann hafi verið að reyna að opna skottið á bílnum. Kveður hann A bróður sinn hafa ekið bifreiðinni og hafi hann verið búinn að aka bifreiðinni smá hring, m.a. til að fara í sjoppu og vínbúðina. Kveður ákærði A bróður sinn hafa verið á staðnum er lögreglan kom en lögreglan hafi ekkert rætt við hann. Kveður ákærði ekkert hafa verið hlustað á sig þarna á staðnum, hann hafi bara verið „tekinn með látum“. Aðspurður um hvort eitthvað áfengi hefði verið í bílnum kvaðst ákærði ekki vita hvort búið hafi verið að taka það inn, en það hafði verið verslað eitthvað. Vitnið B, lögreglumaður, lýsir afskiptum sínum að málinu þannig að það hafi komið til þeirra tilkynning um að ölvaður maður væri á bíl á bílastæðinu fyrir framan Ríkið. Þeir hafi ekið í áttina þangað, vestur Gránufélagsgötu, og séð ákærða sitja undir stýri kyrrstæðrar bifreiðarinnar. Þeir hafi ekið áfram í áttina að Hólabraut, snúið við þar og þá séð að bíllinn var farinn. Þeir hafi síðan séð hvar bifreiðinni var ekið út af bílastæðinu við Laxagötu og áfram inn þá götu. Þeir hafi ekið því á eftir honum en er þeir komu að honum hafi verið búið að leggja bílnum og drepa á honum við Laxagötu 4 eða 6. Vitnið kveðst þekkja ákærða en geti ekki staðfest að hann hafi ekið bifreiðinni, en kveður hann hafa setið undir stýri á bifreiðastæðinu við Ríkið. Þetta hafi gerst á nokkrum sekúndum, eða í mesta lagi einni til tveim mínútum. Vitnið ber að ekki hafi verið aðrir í bifreiðinni en ákærði og ekki aðrir á vettvangi. Þegar þeir hafi hins vegar verið að hafa afskipti af ákærða hafi bróðir ákærða komið út í dyr á húsinu og ávarpað hann eitthvað. Vitnið kveðst telja alveg útilokað að annar en ákærði hafi ekið bifreiðinni. Aðspurt um hvort lögreglumennirnir hafi átt orðaskipti við bróður ákærða ber vitnið að einhver orð hafi farið þeirra á milli, hann hafi spurt þá hvað væri að og svoleiðis. Vitnið sagðist ekki muna nákvæmlega framburð ákærða á vettvangi en kveður hann hafa þrætt eitthvað fyrir að hafa ekið bifreiðinni, en vitnið minntist þess ekki hvort ákærði hafi rætt um að einhver annar hefði gert það. Vitnið C, lögreglumaður, ber að þeir lögreglumennirnir hafi ekið vestur Gránufélagsgötu í átt að Oddeyrargötu þegar þeir hafi séð umrædda bifreið fyrir utan áfengisverslunina og hafi ákærði setið undir stýri. Vitnið kveðst síðan hafa séð í baksýnisspeglinum að bifreiðinni var ekið af stað, þeir hafi því snúið við og ekið á eftir bílnum norður Laxagötu, þ.e. til vinstri út af bílaplaninu, og hafi þeir komið að bifreiðinni kyrrstæðri fyrir utan hús númer 4 við götuna. Vitnið kveðst þekkja ákærða og hafi ekki séð betur en hann væri einn í bílnum. Aðspurt kveðst vitnið ekki gera sér grein fyrir hvað atburðarrásin hafi tekið langan tíma, en telur að um nokkrar sekúndur hafi verið að ræða, í það mesta eina til eina og hálfa mínútu. Vitnið álítur að ekki sé mögulegt að um annan ökumann hafi verið að ræða. Hann hafi séð ákærða einan í bílnum þegar þeir óku framhjá og síðan er þeir komu að bílnum þar sem hann var kyrrstæður á bílastæðinu hafi ákærði verið einn í honum og undir stýri. Aðspurt kveðst vitnið ekki geta fullyrt hvort bifreiðinni hafi verið lagt fyrir utan Laxagötu 4 eða 6, en fyrst það hafi fullyrt í frumskýrslu að það hafi verið Laxagata 4, þá hljóti svo að vera. Vitnið ber að enginn annar hafi verið á vettvangi en maður hafi komið út í dyrnar á húsi þarna er lögreglumennirnir voru komnir út úr bílnum, en vitnið segist ekki hafa rætt við hann. Vitnið kveðst ekki hafa rætt við ákærða neitt að ráði en þó hafa spurt hann hvar lyklarnir væru en ákærði hafi spurt á móti „hvaða lyklar“? Vitnið minnir að vitnið B hafi síðan fundið lyklana í bílnum. Vitnið kveðst ekki geta sagt til um hvort áfengi hafi verið í bílnum. Ekki hafi verið kannað hvaða erindi ákærði átti í vínbúðina eftir að ábending barst um að hann væri þar. Vitnið minnist þess ekki að ákærði hafi getið þess að einhver annar hefði ekið bifreiðinni. Vitnið A, bróðir ákærða, féllst á að bera vitni í málinu en kveðst ekki muna eftir umræddu atviki. III. Samkvæmt samhljóða framburði tveggja lögreglumanna sat ákærði undir stýri bifreiðarinnar MG-183 þar sem hún var kyrrstæð fyrir utan Vínbúðina við Hólabraut, og var ákærði þá einn í bílnum. Annar lögreglumaðurinn bar að hann hafi síðan séð í baksýnisspegli lögreglubifreiðarinnar að bifreiðinn var ekið af stað. Báðir staðfestu þeir að þeir þekktu ákærða. Báðir lögreglumennirnir bera að ákærði hafi verið einn í bifreiðinni og setið undir stýri hennar er þeir komu að henni kyrrstæðri í Laxagötu. Báðir bera þeir að atburðarrásin, frá því þeir sáu bifreiðina kyrrstæða við Vínbúðina og þar til þeir komu að henni í Laxagötu, hafi tekið í mesta lagi eina til tvær mínútur. Telja þeir ómögulegt að annar en ákærði hafi ekið bifreiðinni umrædda vegalengd. Að öllu framangreindu virtu er það mat dómsins að komin sé fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Varðar sú háttsemi hans við lagaákvæði þau er í ákæru greinir. IV. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði alls sautján sinnum hlotið dóm fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og umferðarlögum, aðallega vegna ölvunar- og sviptingaraksturs. Þann 1. nóvember 2002 var ákærði dæmdur til greiðslu sektar að upphæð kr. 130.000,- og sviptur ökurétti ævilangt fyrir brot gegn sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Þann 15. sama mánaðar hlaut ákærði 15 mánaða fangelsisdóm og var ökuleyfissvipting ævilangt áréttuð, fyrir brot gegn 1. sbr. 3. mgr. 45. gr., 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga og 244. gr. almennra hegningarlaga. Var ákærða veitt reynslulausn þann 26. október 2004 í tvö ár á eftirstöðum refsingar, 225 dagar. Þann 5. október 2005 var ákærði dæmdur til 12 mánaða fangelsis og sviptingar ökuréttar ævilangt fyrir brot gegn 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Var þar um tvö brot á téðum lagagreinum að ræða en einnig rauf ákærði skilorð reynslulausnar. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2006 var ákærða dæmdur hegningarauki fyrir brot á sömu greinum umferðarlaga. Að ofangreindu virtu þykir refsing ákærða nú hæfilega ákveðin 6 mánaða fangelsi. Samkvæmt dómi uppkveðnum 5. október 2005 var ákærði sviptur ökurétti ævilangt. Með dómi uppkveðnum 16. febrúar 2006 var áréttuð ævilöng ökuréttarsvipting ákærða. Þar sem ákærði hefur þegar verið sviptur ökurétti ævilangt, sbr. framanskráð, eru ekki efni til að dæma ökuréttarsviptingu í þessu máli eins og krafist er í ákæru. Samkvæmt yfirliti yfir sakarkostnað, nemur hann kr. 19.892.- vegna blóðtöku og alkóhólrannsóknar og kr. 22.990- vegna ferðakostnaðar verjanda og ber að dæma ákærða til greiðslu þeirra fjárhæða í sakarkostnað ásamt málsvarnarlaunum skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hrl., sem ákvarðast kr. 140.000,- að virðisaukaskatti meðtöldum eða samtals kr. 182.882-. Dóminn kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Stefán Jóhannesson, sæt fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði kr. 182.882- í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., kr. 140.000- og er þá virðisaukaskattur innifalinn.
Mál nr. 257/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að dómfellda X, kt. [...]-[...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan dómur héraðsdóms Reykjaness í máli S[...]-/2012 er til meðferðar fyrir Hæstarétti þó eigi lengur en til föstudagsins 10. maí nk. kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 10. maí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 48/2003
Ávana- og fíkniefni Upptaka
S ásamt þremur öðrum mönnum var ákærður fyrir innflutning á fíkniefnum. Í héraðsdómi þótti framburður tveggja meðákærðu um þátt S trúverðugur en framburður S ótrúverðugur. Þótti fyllilega sannað að S hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Í Hæstarétti var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu S og tekið fram að hann væri þannig sannur að sök um innflutning mikils magns hættulegs fíkniefnis til landsins í hagnaðarskyni. Var niðurstaða héraðsdóms um þriggja ára fangelsi staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2002 að ósk ákærða en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða og þyngingar á refsingu hans. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Málið var höfðað gegn þremur mönnum auk ákærða og voru þeir sakfelldir og dæmdir til refsingar í héraðsdómi. Honum hefur ekki verið áfrýjað að því er þá varðar og er þáttur þeirra því ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Ákærði er þannig sannur að sök um innflutning mikils magns hættulegs fíkniefnis til landsins í hagnaðarskyni. Með þeirri athugasemd verður ákvæði dómsins um refsingu ákærða einnig staðfest, svo og um upptöku fíkniefna. Staðfest er niðurstaða héraðsdóms um sakarkostnað að því er ákærða varðar. Þá verður hann dæmdur til greiðslu áfrýjunarkostnaðar eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að því er varðar ákærða, Sigurð Hilmar Ólason. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Magnúsar Thoroddsen hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2002. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 10. júlí sl., á hendur ákærðu, X, Y, Sigurði Hilmari Ólasyni [...] og Z. “Fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa í hagnaðarskyni staðið að innflutningi á kannabis sem ætlað var til söludreifingar hérlendis, svo sem hér er rakið: I. Ákærða X er gefið að sök: Að hafa í desember 2001 ásamt meðákærða Sigurði Hilmari lagt á ráðin um innflutning á 30 kg af kannabis, fengið meðákærða Z til að flytja fíkniefnin til landsins frá Danmörku og í janúar 2002 afhent meðákærða Sigurði Hilmari 3 milljónir króna til kaupa á helmingi fíkniefnanna, en um helming fjárhæðarinnar hafði ákærði áður móttekið frá meðákærða Y. Lagði lögregla hald á fikniefnin, sbr. lið III. II. Ákærða Sigurði Hilmari er gefið að sök: Að hafa í desember 2001 ásamt meðákærða X lagt á ráðin um innflutning á 30 kg af kannabis, í janúar 2002 móttekið 3 milljónir króna frá honum til kaupa á helmingi fíkniefnanna, annast kaup á fíkniefnunum og afhent þau meðákærða Z í Kaupmannahöfn þann 4. mars 2002. Lagði lögregla hald á fíkniefnin, sbr. lið III. II.(svo) Ákærða Z er gefið að sök: Að hafa í desember 2001 að beiðni meðákærða X samþykkt að flytja til landsins umrætt kannabis, sbr. lið I. Móttók ákærði þann 4. mars 2002 í Kaupmannahöfn af meðákærða Sigurði Hilmari tæp 30 kg af kannabis og bjó um efnið í vörusendingu sem ákærði sendi með skipi til landsins á vegum einkahlutafélags síns. Lögregla lagði hald á fíkniefnin sem komu til Reykjavíkur þann 12. mars 2002 og kom gerfiefnum (svo) fyrir í þeirra stað. Móttók ákærði sendinguna sem hann taldi innihalda fíkniefnin þann 13. mars 2002 og hafði í vörslum sínum þar til lögregla handtók hann daginn eftir. IV. Ákærða Y er gefið að sök: Að hafa í desember 2001 sammælst meðákærða X um innflutning á 5,4 til 7,5 kg af kannabis og í janúar 2002 afhent honum um 1,5 milljónir króna til kaupa á fíkniefnunum erlendis. Lagði lögregla hald á fíkniefnin, sbr. lið III. Brot ákærðu X, Sigurðar Hilmars og Z teljast varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. lög nr. 65,1974 um ávana- og fikniefni, en brot ákærða Y telst varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga síðastgreindu laga, sbr. lög nr. 60,1980, sbr. lög nr. 13,1985, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14.gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld lyf nr. 233, 2001. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Ennfremur er þess krafist að eftirtalin fíkniefni sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65,1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233,2001: a) Framangreind 29.804,13 g af kannabis sem fannst við leit lögreglu og tollgæslu. b) 0,22 g af hassi sem fannst þann 15. apríl 2002 við leit lögreglu í bifreiðinni OB-453 sem ákærði Sigurður Hilmar hafði til umráða.” Málavextir Ákærðu X, Sigurður Hilmar og Z. Áður en mál þetta kom upp hafði lögreglan í Reykjavík um nokkurt skeið haft þann grun á ákærða, X, að hann væri viðriðinn innflutning fíkniefna til landsins. Var farið að hlera síma hans þegar í októberlok 2001 og leiddi það til þess að grunur beindist einnig að meðákærða, Z, sem rak þá innflutningsfyrirtækið Cats á Íslandi ehf. Tollgæsla og lögregla gerðu hinn 12. mars sl. leit í vörugámi sem fluttur var inn á vegum fyrirtækisins frá Gautaborg. Við gegnumlýsingu á húsgögnum úr gáminum sáust ummerki um tortryggilega böggla í kistli og tveimur dragkistum. Þegar þeir voru opnaðir reyndust þeir innihalda hassplötur, samtals 29,804,13 kg að þyngd. Lögreglumenn lögðu hald á hassið en settu annað efni í staðinn og gengu þannig frá bögglunum að þeir litu eins út og áður. Var svo fylgst með gáminum og því þegar ákærði, Z, vitjaði um sendinguna daginn eftir. Hann var svo hand­tekinn næsta dag og hafði hann þá bögglana í vörslum sínum í fyrirtæki sínu á [...]. Hann kannaðist við það í yfirheyrslu að eiga aðild að innflutningi efnisins og sagðist hafa tekið þetta að sér fyrir mann að nafni Guðmundur sem hefði komið að finna sig á [...]. Ákærði kvaðst hafa flogið út til Kaupmannahafnar 4. mars og síðar þann dag hefðu þeir “Guðmundur” svo hist úti í Kaupmanna­höfn. Hefði “Guðmundur” þessi komið akandi með hassið í ferðatösku að hótelinu þar sem ákærði bjó. Kvaðst hann hafa borgað manninum 2 ½ milljón króna og tekið töskuna úr bílnum hjá honum og borið inn á hótelherbergið sitt. Þar hefði hann búið efnin í minni töskur og bakpoka og hefðu þetta verið 30 kg. Daginn eftir hefði hann gengið frá efnunum í vörugáminum og komið heim miðvikudaginn 6. mars. Hann hefði svo leyst út vörugáminn og gámurinn verið kominn til hans á [...] hinn 13. mars. Þar hefði hann tekið efnin inn og gengið frá þeim í kistli sem hann kom fyrir baka til í versluninni. Ákærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald 15. mars sl. Í yfirheyrslu hjá lögreglu 16. mars sagði hann frá þætti meðákærða, X. Skýrði hann svo frá að “Guðmundur” sá, sem hann hefði talað um, væri ekki til. Höfuðpaurinn í málinu væri ákærði, X, sem séð hefði um alla skipulagningu og fjármögnun þessa fyrirtækis. Kvaðst hann hafa kynnst X í gegnum Siggu kærustu Y. Hefði meðákærði leitað til hans í desem­ber­byrjun um aðstoð við innflutninginn í gegnum fyrirtækið. Þóknun til ákærða hefði átt að vera 2,5 milljónir og greiðast honum eftir að efnin væru komin til landsins. Hefði X verið búinn að kaupa þessi fíkniefni en sá sem hefði ætlað að flytja þau hingað hefði brugðist. Hefði X því þurft að fara út til Danmerkur til þess að láta geyma fyrir sig efnin þangað til ákærði gæti flutt þau hingað, sem hefði dregist. Skömmu áður en hann fór út hefði X komið til sín á lagerinn og sagt honum að taka sér vist á tilteknu hóteli þegar út kæmi. Yrði hringt í hann í farsímann þegar hann væri kominn þangað. Um fjögurleytið á mánudeginum 4. mars þegar ákærði var kominn til Hafnar, algerlega á eigin kostnað og vegum, og hafði í misgripum komið sér fyrir á öðru hóteli með líku nafni, hótel Ascot, hefði maður hringt, og talað íslensku. Hefðu þeir mælt sér mót þarna á hótelinu klukkan sjö. Á slaginu sjö hefði maður komið að finna hann. Hefði þetta verið rúmlega fertugur maður, um 175 sm á hæð, skolhærður og kringluleitur, um 100 kíló á þyngd, mjög snyrtilega klæddur. Þeir hefðu farið niður og út, maðurinn aðeins á undan. Þegar ákærði kom út hefði maður­inn tekið tösku hjá öðrum manni sem beið þar fyrir utan. Sá maður hefði verið um tvítugt, um tveir metrar á hæð, þrekvaxinn og stutt­klipptur. Ákærði kvaðst hafa farið upp til sín með töskuna og skipt pakkningunum í þrennt og komið þessu fyrir eins og fyrr sagði. Hann hefði aðeins átt von á því að þetta væru 20 kíló en ekki 30 eins og raun varð á. Hann hefði komið til landsins 6. mars en heimsótt X nokkrum dögum síðar. Hefði þá verið ákveðið að X sækti fíkniefnin í fyrirtækið til hans þegar hann teldi það óhætt og að ákærði yrði þá viðstaddur. Ákærði kvaðst hafa verið illa fyrir kallaður þegar X kom að vitja um efnin, að hann áleit, og því hefði hann beðið hann að koma seinna þar sem hann treysti sér ekki í það. Daginn eftir hefði F, kærasta X, komið að finna hann á [...] og spurt hvort ekki væri allt í lagi varðandi fíkniefnainnflutninginn en hann kveðið nei við því. Ákærði var fenginn til þess að skoða 79 ljósmyndir úr safni ríkislögreglustjóra­embættisins 26. mars sl. Fór “myndfletting” þessi, eins og hún er nefnd í verkbeiðni Þórbjarnar Sigurðssonar rannsóknarlögreglumanns, fram í tæknideild lögreglunnar í Reykjavík. Bar ákærði þar kennsl á mann þann sem afhent hefði honum töskuna með fíkniefnunum í Kaupmannahöfn og sagðist halda að maður þessi væri kallaður “Siggi Óla”. Myndirnar sem ákærði bar kennsl á eru tvær á einu og sama spjaldinu og eru þær ekki auðkenndar með nafni þess sem á þeim er, heldur með númerum og bók­stöfum. Myndir þessar eru af ákærða, Sigurði Hilmari. Ómar Pálmason, rannsóknar­lögreglumaður í tæknideild, var viðstaddur þegar ákærði bar kennsl á myndirnar, en ekki aðrir. Að þessari myndflettingu lokinni gaf ákærði skýrslu hjá lögreglunni 26. mars sl. Hann sagði þá frá því að X hefði lofað að láta hann fá 300 þúsund krónur þegar ákærði fór að hitta hann 8. mars, en ekki 11. mars, eins og áður kom fram, heima hjá þeim F. Hefði sú greiðsla verið til þess að hann gæti leyst út gáminn og skyldi dragast frá þóknun hans fyrir innflutninginn. X hefði komið með peningana til hans 11. mars sl. Þá sagði hann að X hefði sent einhvern fyrir sig út til þess að ganga frá fíkniefnunum til geymslu en áður var haft eftir honum að X hefði farið sjálfur út í þessum erindum. Ákærði var spurður hvort einhver annar en X ætti hlut í fíkniefnunum. Hann kvaðst hafa grun um það og að það væri maðurinn sem hann hefði bent á ljósmyndirnar af og afhent hefði honum hassið í Danmörku. Myndi sá maður fljúga hingað til lands deginum á undan ákærða, 5. mars, því hann vildi ekki að þeir kæmu með sömu vél hingað. Kvaðst hann ekki hafa hugmynd um hvað sá maður héti. Ákærði, X og sambýliskona hans, , voru handtekin 21. mars sl. og einnig var gerð húsleit á heimili þeirra, Hamravík 24, Reykjavík, og í bíl þeirra. X var úrskurðaður í gæsluvarðhald daginn eftir. Hann neitaði því framan af að vera viðriðinn brotið en í yfirheyrslu 4. apríl sl. játaði hann að hafa fengið Z til þess að flytja inn hass í gegnum fyrirtækið Cats. Hefði hann ámálgað það við hann í desember 2001 og Z samþykkt að flytja inn 20-25 kg af hassi en svo fallist á að flytja inn allt að 30 kg. Þetta hefði hann gert að beiðni manns sem hann vildi ekki segja deili á. Hefði verið ákveðið að Z færi til Kaup­mannahafnar og tæki við efninu þar og gengi frá því til flutnings í húsgagna­sendingu. Yrði gámi með sendingunni skipað út í Svíþjóð. Kvaðst ákærði ekki hafa átt annan þátt í þessu en að útvega innflytjanda og hefði hann aðeins gert þetta í greiðaskyni við þennan ónefnda þriðja mann. Kvaðst hann því ekkert hafa vitað hvernig eða hvenær efnin voru keypt ytra. Aftur á móti hefði verið ákveðið að Z, sem mun hafa verið í fjárkröggum, fengi 10% af söluandvirði efnanna hér á landi, um 3 milljónir króna. Í yfirheyrslu 11. apríl kvaðst ákærði vilja upplýsa að annar maður til hefði komið að þessu fyrirtæki. Sagði hann að þriðji maðurinn ætti 15 kg af sendingunni en sjálfur ætti hann 7 ½ kg og fjórði maðurinn, sem hann vildi heldur ekki nafngreina, ætti 7 ½ kg. Sá maður hefði haft samband um mánuði áður en þetta kom til tals og spurt hvort hann vissi af ferð sem hægt væri að nýta til þess að flytja inn hass. Kvaðst hann hafa látið manninn vita að hann gæti flutt in 7 ½ kg. Kvaðst ákærði hafa beðið þriðja manninn um að kaupa fyrir sig 15 kg af efninu og hefði hann látið hann fá 3 milljónir króna fyrir þessu um mánaðarmótin janúar - febrúar. Af því fé hefði fjórði maðurinn lagt fram 1 ½ milljón. Z hefði átt að fá 750.000 krónur frá hvorum þeirra en 1 ½ milljón frá þriðja manninum. Fyrst hefði þó átt að selja hassið, en þó hefði verið rætt um með þeim Z að ákærði greiddi honum nokkrum dögum eftir innflutninginn. Daginn eftir gaf ákærði fyllri skýrslu og skýrði nú frá því að þriðji maðurinn sem hann hafði sagt frá væri meðákærði, Sigurður Hilmar, og fjórði maðurinn væri ákærði Y, sbr. hér á eftir. Hefði hugmyndin að því að flytja inn hassið komið upp í spjalli ákærða og Sigurðar Hilmars og skyldu þeir hvor um sig flytja inn 15 kg af efninu. Hefði Sigurður Óli sagst geta útvegað efnið erlendis. Áður hefði Y verið búinn að hafa samband við hann, eins og áður segir. Í framhaldi af þessu hefði hann haft samband við Z og rætt við hann. Hefði hann tekið við 1400 eða 1500 þúsund krónum frá Y og svo afhent Sigurði Hilmari 3 milljónir króna og látið hann hafa farsímanúmer Z og sagt að Z yrði á tilteknu hóteli í Kaupmannahöfn. F, sambýliskona X, skýrði frá því í skýrslu hjá lögreglu 3. apríl, sem hún hefur staðfest fyrir dómi, að hún hefði haft grun um fyrirætlanir ákærðu. Eitt sinn eftir jól hefðu þau X ekið niður í miðbæ þar sem hann hefði farið úr bílnum og talað við mann sem hún vildi ekki nafngreina vegna ótta við hefndaraðgerðir. Hefði hún beðið í bílnum meðan þeir ræddust við, þrjár til fjórar mínútur. Þaðan hefðu þau farið inn á [...] til Z og staðið við í um 10 mínútur. Þar hefðu ákærðu talað saman í hálfum hljóðum en hún hefði þó heyrt Z segja við X: “Þetta verður ekki meira en 30 kíló.” Ákærðu hefðu talað saman í síma og hist út af þessum innflutningi. Hún kvaðst svo hafa fundið inn á það, þegar því seinkaði að vörugámurinn yrði til taks í Danmörku, að X hefði orðið fyrir mikilli “pressu” frá þessum manni sem hann hefði hitt í miðbænum. Þá kvaðst hún vita að X hefði farið nokkrum sinnum niður í miðbæ á þessum tíma til að hitta þennan mann og í framhaldi af því farið að hitta Z. Hefði hún ekki vitað hvað þeim fór á milli en taldi sig vita að þessi ónafngreindi maður vildi að X hlutaðist til um að flutt yrði inn meira magn en 30 kíló af hassi. X hefði haft á orði að þá þyrfti hann að “pressa” á Z til að flytja meira inn. Hefði hann sagt þennan ónafngreinda mann vilja strax sækja annan gám, þegar þessi gámur væri komin til landsins. Hefði X sagt að þessi maður væri mjög ágengur við sig. F kvaðst hafa vitað til þess að Z hefði farið til Danmerkur í marsbyrjum til þess að ganga frá gáminum til flutnings til Íslands. Á mánudegi meðan hann var þar ytra hefði verið hringt í farsíma X og hún þá heyrt hann segja: " Ég trúi því ekki að þú sért að hringja..... Þú vissir að þetta yrði í dag...” eða eitthvað í þá veru. Þegar samtalinu lauk hefði X sagt að þetta hefði verið maðurinn sem hún vildi ekki nafngreina og X hefði hitt í miðbænum vegna þessa máls. Hefði hann sagt að maðurinn væri staddur erlendis. Vegna rannsóknar málsins fékk lögreglan heimild til þess að hlera nokkur símtöl. Voru símtölin tekin upp og fylgja hér í endurriti. A. Símtal 17. janúar sl. sem hófst kl. 16.57. Voru þar taldir ræðast við bræðurnir X og A. “A Halló. X Heyrðu? A Já. X Hann er sko brjálaður út um allt að leita af þér, sko. A Já, er það ekki? X Jú, heyrðu? A Já. X Hringdu í hann, skilurðu... A Já. X ...þú veist, gerðu það fyrir mig, skilurðu... A Já. X ...hringdu í hann... A Já. X . . .og biðstu afsökunar á að hafa skellt á hann, skilurðu.. . A Nei, ég bið ekki af. . . ! X .. .segðu bara að þér hafi fundist þetta frekja. A Nei! Nei! X Ha? A Nei, ég geri það ekki. X Veist það, hann er út um allt að leita að þér, skilurðu, farðu þá til Sigga, skilurðu, ég ætla ekkert að fara horfa upp á að hann fari að stúta þér, skilurðu! A Þá geri ég það. X Ha? A Þá geri ég það. X Já, A, þetta kemur ekki til greina, skilurðu. Ha? X Það er ekki smuga í helvíti að ég biðji hann afsökunar! X Hann sagðist ætla að gera það fyrir mig að láta þig í friði ef þú myndir hringja og biðjast afsökunar á að þú hefðir skellt á hann, skilurðu. A Nei. X Þú veist, hann er bara svo klikkaður í hausnum, A. . . A Mér er alveg sama. X ...með þetta að skella á og... kjaftæði, skilurðu. Ja, þú ferð þá allavega ekki heim til þín og, ég meina, hringdu í Sigga, skilurðu, í alvöru talað, ég nenni þessu ekki. A Ég geri það. X Ha? Hringdu í mig og láttu mig vita af þessu, skilurðu, því að ég átti að hringja í hann aftur og láta hann vita hvort þú ætlaðir að hringja i sig eða ekk... eða ekki. Og, ég meina, hvað á ég að segja honum? A X. X Já. A Það skipar mér enginn eitthvað til og þó ég skelli á þá á ég ekkert að hringja og biðjast afsökunar. Ef hann ætlar að berja mig þá verður hann bara að gera það. X Ja, hérna. Veistu það... það er... það er, sko... eru bara, þú veist... eru tilfinningarnar bara flæðandi út um allt í dag eða hvað? A Hvað... hvað meinarðu? X Æ, ég bara, hann vangefinn, skilurðu, af því að það er skellt á hann, skilurðu, og, ég meina, þú veist... af hverju getur þú ekki bara leyst þetta með því að hringja í hann, skilurðu? A Ég ætla ekkert að fara að lúffa fyrir honum, maður! X Þetta er ekkert spurningin um það, maður, þú veist bara hvað þetta er klikkað. A Já, það... þetta er víst spurningin um það. Ef ég hringi í hann og biðst afsökunar þá er ég bara að lúffa. X Þú segir bara. . . A ...ég má skella á þann sem mér sýnist! X ...segir bara að þér hafi fundist þetta frekja, skilurðu. A Já, me... ég sagði það við hann. X Ja, hérna. A Humm? X Ja, hérna. A Já. X Ja, hérna. Ég ætla að prófa að hringja í hann aftur, hringdu í Sigga. A Já, ég geri það. X Ha? En ég meina þú. . . þú veist það, hann er að leita að þér þá? A Já. X Ha? A Ókei. X Ókei, bæ. A Bæ, bæ.” B. Símtal 17. janúar sl. sem hófst kl. 17.08. Talið var að símtal þetta væri einnig á milli þeirra bræðranna. “X Já. A Hæ. X Hæ. A Heyrðu, já, Siggi vill bara... hann bara, ef B kemur. .. X Já. A ...það er þá bara leyfa honum að taka í mig og kæra hann og ef hann ætli að gera eitthvað eftir það þá ætlar Siggi að bakka mig upp. X Ja, hérna. A Hann segist ekki... hann nenni eiginlega ekki, þú veist, hann geti ekki verið að láta mig innkalla svona greiða, svona þú veist, þegar þetta er ekki orðið að neinu, sko. X Ja, hérna. Og viltu það að hann taki þig og stúti þér eða. . . A Taki mig og stúti mér? Hvað, hann þyrfti að drepa mig til þess að ég, þú veist, ég mundi hefna mín á honum eða eitthvað. Þú veist, ég nenni ekki að standa í svona... að láta eitthvað vaða yfir mig af einhverjum "B-lögum" skilurðu, það er bara ekki smuga. X Ja, hann er bara virkilega heimskur ef hann gerir eitthvað. Ég er búinn að segja við hann að ég loki öllu á hann, sko. A Já, ég meina, og þá bara sveltur hann fjárhagslega. X Ég er ekkert að gera neitt fyrir hann fjárhagslega, ég er bara búinn að gera honum svo marga greiða. A Já. Það er kannski einn greiði sem ég ætti eftir að innheimta svo sem... X Hvað? A . . . svona sem ég gæti talað við, ég gæti talað við C. X Ja, ég meina, þú veist, ég er að segja þér það, sko... en bara í guðanna bænum gerðu mér þá greiða, skilurðu. . . A Já. X . . . ekki fara upp á stofu í kvöld og ekki, þú veist, fara heim til þín í kvöld, skilurðu. Því að, þú veist, hann er þannig, skilurðu, á meðan hann er brjálaður, hann er brjálaður þangað til, þú veist, einhvern tímann seint í kvöld, skilurðu, svo rennur það af honum og þá, þú veist, þá er hann ekkert eins klikkaður, skilurðu. Það er bara á meðan hann er alveg geðveikur sem hann er bara stórhættulegur. A Já. X Þú veist, ég er búinn að vera það mikið í kringum hann að ég veit þetta, skilurðu. A Já, X Já. Ég sagði honum að ég hefði ekki náð þér... hann bara, þú veist... ég er að segja þér það A, þú getur spurt Óla að því einhvern tímann seinna, skilurðu, ég... ég grátbað hann um að láta þig í friði, skilurðu. Þú veist, og ég innkallaði alla greiða og allan andskotann sem ég átti inni hjá honum, skilurðu... A Já. X ...þú, veist, það var ekki séns í helvíti nema þú myndir hringja í hann og biðjast afsökunar og redda þessari viðgerð á tölvunni. Hann var ekki að tala um að, þú veist, að... eða, þú veist, hann sagði: "Ég var aldrei að fara fram á að hann mundi gera þetta frítt," skilurðu, en bara ef hann hefði ekki haft tíma þá vildi hann að þú hefði bara sagt sér það, skilurðu, en þú veist, hann höndlar það ekki að það sé skellt á sig. A Já, hann verður bara að höndla það, ég bið hann ekki afsökunar. X Ég meina, þú sérða.. að eins og þegar Siggi gerði þetta við hann þá var Siggi inni... inni, hérna, hjá sýslumanni eða einhverjum djöflinum, og þú veist, hann hringir og þá: bara skellir hann á, skilurðu, svo það sé ekki verið að hringja því að hann var að tala við... ég man ekki hvað það var, sýslumann eða lögfræðing eða eitthvað. A Já. X Þú veist, og gaurinn bara trylltist. A Já. X Þetta er bara... en, ég meina, málið er það bara að þetta er ekkert bara þetta, skilurðu, þetta er. . . þetta er, þú veist, þetta er svo margt annað líka, skilurðu, ég meina, þú veist... þetta er svo lítið land, ég meina, ætlarðu að segja mér það að þið eigið aldrei eftir að rekast á hvorn annan, skilurðu, í einhverju... eða eitthvað, fattarðu? A Jú, heyrðu, ég skal bara... við skulum rifja upp seinast þegar við rákumst á hvorn annan í eitthvað, einhverju. Það var þegar B blandaði sér inn í rukkun hjá mér með kjaft og læti og við það að ráðast á mig og berja mig fyrir að ég ætti að vera að ljúga upp á eitthvað grey sem að skuldaði mér enga peninga sem kom svo í ljós að var allt kjaftæði og gæinn skuldaði mér peninga og B þurfti að játa það allt saman, þú veist... þetta var seinast sem við rákumst saman. Þess vegna ætla ég ekkert að fara að lúffa fyrir einhverjum gæja sem er bara með loft í hausnum, sko! X Nei, nei. En þetta er bara, eins og ég segi. .. A Ég geri það ekki! X ...þetta er bara svo margt annað, ég meina, þú veist... ja, ég veit það ekki. A Þú veist, ég er... ég skal lofa þér því.. . X Ég er að segja þér, skilurðu, ég náttúrulega skil þig alveg, skilurðu, ég... A Já, en ég skal lofa þér því, X, ef þetta gengur eitthvað svona langt, ha... X Um. A ...þá næ ég mér í pening, ég hringi út og ég læt koma og drep'ann og ég lofa þér því. Þetta er bara loforð mitt til þín! X Ég er að segja þér það, mér finnst bara, þú veist, sko, ég skil þig alveg, skilurðu, en, ég meina... þú veist, en eitthvað sem að hægt er að leysa með einu símtali, þú veist, þó svo að það sé þetta, skilurðu. . . A Já. X ...að þú veist, þá bara... æ, ég veit það ekki, mér finnst þú bara vera helvíti kaldur, þú veist, að láta berja þig fyrir þetta, skilurðu, sem að hægt er að leysa með einu símtali. A Já, ég læt frekar berja mig heldur en að lúffa svona, veistu það, mér er alveg sama, það er. . það er enginn kóngur yfir mér, sko. X Nei. A Og ef þetta fer eitthvað að ganga eitthvað svona langt að... að, þú veist, að ég eigi að fara eitthvað að vera að pæla í því hvert ég er að fara og hvenær og hvort ég eigi að sofa heima hjá mér og annað að þá. . . þá læt ég drepa hann. Það bara. . . ég ábyrgist það. X Ja, gerðu það fyrir mig að ekki fara heim til þín í kvöld allavega. Það er það eina sem ég bið þig um fyrst þú vilt ekki hringja í hann, skilurðu. A Já. X Ha? Því hann er klikkaður og verður það í kvöld, skilurðu. Þú veist, hann verður aðeins rólegri á morgun, ég meina, þú veist, ég er pottþéttur á því að hann tekur ekki eins mikið í þig á morgun eins og hann gerir í kvöld, skilurðu. A Nei, ég... ókei, ef þetta er eitthvað svona kjaftæði ég sendi þá bara "e-mail" út í kvöld eða eitthvað, mér er alveg sama, ég ætla bara að tékka á því hvað það kostar fyrir mig. X Já, en ekki, þú veist, gerðu það fyrir mig, ekki vera að þessu í kvöld. Ha? A Heyrðu, ég tala við þig. X Ætlarðu að gera það fyrir mig? A Já. X Ekki fara upp á stofu heldur. A Ókei. X Ókei, "sir". A Bæ, bæ. X Bæ.” C. Símtal 17. janúar sl. sem hófst kl. 18.27. Þar voru taldir ræðast við ákærðu X og Sigurður Hilmar. . “S Halló. X Blessaður. S Heyrðu. X Já. S Er þér runnin reiðin? X Já, frekar. S Af. . . hvernig, þarna, ætlar þú að halda áfram samstarfi við okkur með svona hótunum? X Hótunum? S Ha? X Það var enginn með hótanir, ég sagðist bara ekki gera neinum greiða sem. . . eða þú veist. . . ef að ég fengi enga greiða, skilurðu, þá myndi ég ekki gera neinum greiða. S Nei. X Það er bara ósköp einfalt. S Já, já. X En, hérna... en, hérna... S Heyrðu, við skoðum þetta bara í ljósi þess, sko, ég er búinn að bakka þig upp í mörg, mörg ár... X Ég veit allt um það. S ...án þess að telja það eftir mér eitt einasta, einasta sekúndubrot. X Já. S Ég... ég, þarna, sko, uh... ég er búinn að styðja við bakið á þér og peppa þig upp, ég hef aldrei ætlast til nokkurs skapaðar hlutar í staðinn. . . X Ég... S og annað er, X, að ég get ekki unnið undir hótunum.. X Nei, bíddu aðeins... bíddu aðeins rólegur... S . ..þannig að við skulum endurskoða okkar samstarf að þessu leytinu til. X Finnst þér þetta skrýtið, þú veist, það á að fara að taka hann og berja hann í klessu... S Heyrðu, það er bara verið að segja það... heyrðu, heyrðu, X, ég mætti með bróður þínum niður á Fógeta og stoppaði þegar átti að berja hann í klessu síðast. . . X Já. S Og, þarna, það átti að taka hann til andskotans. X Já. S B þorir ekki í bróður þinn. X Af hverju ekki? S Af hverju heldurðu að hann hafi ekki farið í hann þá? X Ég veit það ekki, ég veit það bara að hann hringdi.. . S Málið er það að það er eitthvað meira í þessu, það er eitthvað meira í þessu, ég get sagt þér það að ég mundi sofa heima hjá þér ef það ætti að gera þér eitthvað . . . X Já. . . S ...alveg óháð því hverju... hvað við erum að snúast í. X En þú veist alveg, Siggi minn, hvað... hvernig maður getur orðið, skilurðu, ég bara, þú veist, ég átti ekkert að vera að (?) eitt eða neitt. . . S Já, en sko, ég sagði líka við þig. . . X Já. S A getur ekkert hringt bara hérna í mig og heimtað það að ég geri þetta og geri hitt... X Nei, ég veit allt um. .. S. . . ég skulda A ekki nokkurn skapaðan hlut. . . X Ég veit... ég veit... S. . . ég hef heyrt þig oftar kvarta yfir honum heldur en hitt. X Ég veit það, maður. S Þannig að ég veit ekkert hvort hann er að kvarta eða hvað hann er að gera, hvað heldurðu að það sé ekki oft beðíð um að redda þessu og redda hinu? X Ég veit það, maður. S Það er, sko, það er í hverri einustu viku þá hringir einhver sem á að gera eitthvað, einhvern veginn, eitthvað til eitthvað... X Já. ... S..veistu það, ég hreyfi ekki rassgatið á mér úr stólnum til þess að gera svona. X Nei. S..og allra síst fyrir bara einhvern útí bæ. Ég, sko, það er ekki til. . . það eru einhverjir tveir geðsjúklingar sem ég er ekki hræddur við heldur kæri mig ekki að koma neitt nálægt og B er ekki í þeim hópi. X Nei. S En þú verður bara að ákveða það, X minn, hvort að þú vilt sitja undir einhverju svona; og ég. . . ég get ekki gert það. X Ég er bara... ég er bara drullu.. . þú veist... mér er bara... þú veist. .. S Þú þarft ekki að vera hræddur sjálfur... X Nei, ég veit það... S. . .málið er það, það kemur enginn nálægt þér. . . X Ég er bara. . . S Ég er marg búinn að lofa þér því; það eru mörg ár síðan ég lofaðí þér því. X Ég veit það, Siggi minn. S Láttu A greiða úr sínum skít... X Já. S ...og, þarna, ég sagði þér... ég sagði þér þetta alveg hreint, þú getur hringt í B sjálfur ef þú vilt blanda þér í þetta, málið er það að þú ert í ekkert í góðri aðstöðu til að fara inn í svona mál. X Nei, ég veit allt um það. S Það er... þessir kallar, þeir gera hvað sem er til að hefna sín einhvern veginn. X Ég veit allt um það. S Og ef að þeir.. . ef ég stoppa þá af þá fara þeir bara einhverja aðra leið, þá fara þeir í bróður hans eða. . . eða eitthvað annað, en, en þarna. . . X Nei, ég sá... ég sá þetta í öðru ljósi, skilurðu, þegar þú sagðir þett... þessa útskýringu áðan, skilurðu. S Og hringdir beint í Sigga? X Nei, ég hringdi í hann áður en ég talaði við þig. S Já, en málið er það, X, að ég er búinn að segja það við fullt af fólki um allan bæ. X Já. S “X er vinur minn." X Já, ég veit það. S Ég hélt að. . . að þú værir það, sko. X Ég er það, skilurðu, en. . . S en,..en það þýðir ekkert að hringja í mig og segja bara: "Já, þetta er allt svona, þetta er bara svona og þetta gera svona og gera svona." Ég hendi öllu frá mér frekar heldur en að... að hlusta á svoleiðis. Ég er ekkert að segja þér að ég geri þér neitt.. . ekki... all... alls ekki, sko... bara ekki... ef menn vilja ekki vera vinir mínir þá nær það ekkert lengra, ég vel mér vini sjálfur, sko... X En... S Þannig að. . . en. . . en það er ekkert í þessu, ég get ekki verið undir pressu. X Nei... S Þú lærir það einhvern daginn að þú getur það ekki heldur. Þú þarft þess ekki. X Ég veit það. S Það þarf bara, sko. . . þú ert í glerhúsi, athugaðu það. X Ég veit það. S Og... og, þarna... þetta er ekkert, ég meina, B... X Já. S ...hann... hann lemur engan. Hefurðu séð hann lemja einhvern... hvern hefurðu séð hann lemja? X Veistu það, ég bara... eins og ég segi... ég bara læt... S Segðu mér, hvern hefurðu séð hann lemja? X Ég hef ekki séð hann lemja neinn. S Akkúrat. X Já. S Bróðir hans. . . hann B getur peppað bróður si. . . bróður sinn upp í að gera eitthvað. A getur alveg sagt, ég meina, ef hann ætlar að fara að berja hann eitthvað: "Ég verð... ég verð bara að fá vin minn með mér og eitthvað og eitthvað og eitthvað og Sigga Óla eða eitthvað, sko." Hann getur sagt það. En hann getur ekki, sko, "garenterað" hann geti bara hringt í mig. . . ég veit alveg í hvaða vafasömu hlutum A er fyrir utan tölvugeirann. X Já. S Á ég að hlaupa í hvert skipti sem að... sem að eitthvað kemur uppá? Ég er margbúinn að segja þér það, X... X Nei, ég... málið er... S Ég er margbúinn að segja þér það að, þarna, það gerir þér enginn neitt án þess að hann eigi mér að mæta. X Ég veit það. Málið var það bara að þetta kom uppá áðan, skilurðu, og, hérna, akkúrat þá, skilurðu, var hann með einhverjum bjána að leita að honum... S Hann er.. . X ...og þá náttúrulega reyni ég að hringja eitthvert sem ég get hringt, skilurðu? S Já, A hringdi í mig fyrst. Svo sagðir þú við mig að ég skuldaði A, ég skulda A ekki rassgat. X Ég sagði ekkert að þú skuldaðir honum eitt eða neitt. S Nú? X Hvenær sagði ég það. S Já, ég. .. þú sagðir: "Ég hélt að A ætti inni hjá þér greiða." Þú sagðir þetta bara orðrétt. X Sagði ég? S Já. Eini greiðinn sem A á inni hjá mér það er að hann er bróðir þinn. Það er enginn að fara... X Ja, það hefur þá bara verið einhver misskilningur, ég. . . S ...það er enginn að fara að berja neinn. Og... og, þarna, eins og ég sagði við hann A: "A, ég get náttúrulega ekki farið að hlaupa svona og búa til eitthvað... eitthvað vesen, það... það er ekki inni í myndinni, sjáður bara hvort þú getir sjatlað þetta." Það besta sem hann mundi gera það er að hringja bara í B, hann þarf ekkert að vera hræddur við hann, það er það sem B finnst flottast að einhver skríði fyrir honum, sko. X Já, en málið er það, bara, að, þú veist, að ég skil það vel að hann vilji ekki hringja í hann. Ég veit alveg nákvæmlega útaf hverju þetta var. Því að ég var heima hjá. . . heima hjá honum B. . . S Ég er ekkert að efa það, X. X Þegar A hringdi. . . nei, þegar B hringdi í A. . . S Já. X ...og bað hann að gera sér þennan greiða með því að gera við þessa tölvu. .. S Það á enginn að koma nálægt honum. X ...þá var ég við hliðina á B. S Já, sko, varstu við hliðina á B? X Ja, þegar hann hringdi í hann og bað hann að gera við tölvuna fyrir sig, já, svo... S Varstu við hliðina á B þegar hann hringdi? X Já, svo, hérna... S Já. . . þú átt ekki að koma nálægt þessu liði, X. X Ég veit allt um það, skilurðu. S Þetta er bara stórhættulegt lið. X Ég veit allt um það, maður. S En ég get ekkert verið að ala þig upp. En. .. en, þarna, það er rosalega erfitt. . . ég er bara að segja þér það og alveg í fullu að... X Já. S . . .að, þarna, þú hefur frekar lært að ræða þá út málin ef þú hefur verið eitthvað ósáttur og yfirleitt hefur náðst lending, þannig að... að, þarna... X Lendum... lendum einu sinni enn og það... S Ja, ég er bara að segja þér þetta X, ég er bara að reyna að skýra það fyrir þér í hverju þú ert. X Ég veit það, en ég bara, þú veist, ég er ekki... ekki einn af þeim sem get setið niðri og haldið kjafti þegar það á að fara taka bróður minn og... S Það er enginn að segja að þú eigir að gera það, það er bara spurningin hvað þú segir og við hvern. X Já, ég veit... S Ég er ekkert að segja að ég sé betri heldur en neinn annar, það er betra að eiga mig að en á móti, sko. X Ég veit það, heyrðu? S Ha? X Kaffi á morgun klukkan eitt. S Ég. . . en. . . en, sko, það er um leið og maður fær að heyra eitthvað svona þá. . . þá gefur maður yfirleitt bara þá s. . . segir maður bara: "Já, "what´s the heck" það er þá ekki meiri. . . meira á bak við vináttuna heldur en þetta." X Já... S En.. . en ég tími þér ekkert alveg... og það tengist ekkert því sem þú ert að gera. X Nei. S Ekki neitt. Ég er margbúinn að segja þér: "Ég get hætt því á morgun, punktur, basta, ekkert vesen." X Ókei, ég kem til þín á morgun. S Þannig að. . . að, þarna, þú ert mér eiginlega meir virði heldur en það. X Ég veit það... S Sjáumst. X ...sömuleiðis. S Bæ. X Bæ.” D. Hluti af símtali 7. mars sem hófst kl. 13.33. Talið var að þar töluðust við ákærði X og sambýliskona hans, F. .......... “F Ert þú inn á Laugavegi eða.... X Já. Á ég að segja þér hver hérna ég hitti Sigga aðeins hérna, ég er að fara að hitta þá aftur á eftir. F Já. X Æ, ég segi þér það bara betur í dag. F Já, gerðu, komdu, sussss, ekki fara að segja neitt í símann X Nei, þetta var bara svoldið skondið. F Já, heyrðu ég ætla að hringja í ömmu ég hringi aftur í þig....” Í yfirheyrslu 4. apríl sl. var F látin hlusta á upptöku af símtali D. á milli hennar og X, 7. mars sl. Þegar hún var spurð út í það sagðist hún hafa tekið svo til orða þar eð hún vildi ekki að ákærði væri að tala við hana um [...] í símann, þ.e.a.s. Sigga Óla og E, og væri Siggi Óla sami maður og Sigurður Hilmar Ólason, sem hún kvaðst þekkja í gegnum ákærða. Hún var spurð um Sigurð Hilmar en færðist undan því að veita upplýsingar um hann, hvort hann tengdist máli þessu eða væri maðurinn sem X hefði hitt í bænum og hún hafði sagt frá. Sama dag kom hún fyrir dóm og staðfesti þessa skýrslu. Gaf hún þá sömu skýringu á símtalinu. Sagði að Siggi Óla og E væru kallaðir [...] og hefði hún oft sagt við X að hún vildi ekki að hann væri að tala um [...] í síma við hana. Sérstaklega ætti þetta við um Sigga Óla vegna þess að hann hefði staðið í alls konar viðskiptum sem hún vildi ekkert vita af. Fleira vildi hún ekki segja um þessa menn, enda óttaðist hún hefndir. E, sem fyrr er nefndur, var yfirheyrður sem vitni hjá lögreglunni 7. maí sl. Hann kannaðist við að hafa farið til Kaupmannahafnar með ákærða Sigurði Hilmari 28. febrúar og komið með honum aftur 5. mars sl. Sagðist hann hafa farið til þess að skemmta sér og ákærði einnig en eins hefði hann farið til þess að sækja “antikuppboð”. Kvaðst E hafa keypt miðana fyrir þá og borgað með peningum. Þeir ákærði hefðu tekið sér gistingu á gistiheimilinu Valberg. Þeir ákærði hefðu haldið saman mestallan tímann, nema þegar ákærði hitti dóttur sína og fór með henni að versla. Þeir hefðu farið tvisvar á uppboð þar sem keypt var stytta og hefðu þeir gengið frá henni til sendingar heim. Þá hefðu þeir farið út að borða með dóttur ákærða og eins hefðu þeir verið mikið á börum og drukkið bjór. Þá kvað hann ákærða hafa þurft að ná í ljósrit af reikningum sem hann hefði verið búinn að týna. Hann kvað nokkra Íslendinga sem ákærði þekkti í Höfn hafa heimsótt ákærða á hótelherbergi þeirra. Þá skýrði hann frá því að þeir hefðu farið í leigubíl eitt kvöldið að hitta Íslending sem vitnið kvaðst ekki vita deili á. Hefði ákærði stokkið út úr bílnum við hótel sem vitnið sagði að væri í miðborginni á bak við kvikmyndahúsið Scala. Hefði ákærði komið aftur í bílinn eftir eina til tvær mínútur. Kvaðst hann hafa séð mann þennan og minnti að þeir ákærði og maðurinn hefðu hist fyrir utan þetta til­tekna hótel. Maður þessi hefði verið unglegur, hávaxinn, grannur og ljóshærður. Vitnið kannaðist við það að hafa selt X bíl fyrir tveimur árum og skuldaði X enn í bílnum. Fyrir liggur að ákærði Sigurður Hilmar fór til Kaupmannahafnar ásamt E 28. febrúar sl. og að þeir komu aftur hingað til lands 5. mars. Vegna þess sem komið var fram í rannsókninni um hugsanlega aðild hans að þessu máli, og að nokkru leyti hefur verið gerð grein fyrir, var lögreglu heimilað með dómsúrskurði 15. apríl sl. að gera húsleit heima hjá honum í [...] og á vinnustað hans í [...]. Ákærði var þann dag handtekinn á vinnustaðnum og heimilaði hann að leit væri gerð í bíl hans. Í bílnum fannst dálítill hassmoli á milli framsætanna, 0,22 g að þyngd, en á vinnustaðnum fannst ekkert markvert. Við húsleitina í [...] fannst heldur ekkert sem þýðingu hefur fyrir málið. Ákærði neitaði allri sök í yfirheyrslu þennan dag og kvaðst hann hvorki neyta fíkniefna né hafa nokkuð haft með innflutning á þeim að gera. Neitaði hann að vita nokkuð um mál þetta. Þá kvaðst hann ekki þekkja Z en aftur á móti kvaðst hann þekkja meðákærða X og væru þeir vinir og hefðu þekkst í um 12 ár. Ekki væru önnur fjárhagsleg tengsl á milli þeirra en að X skuldaði honum 1200 - 1400 þúsund krónur fyrir bíl sem hann hefði keypt af ákærða um fimm árum áður. Daginn eftir var ákærði spurður út í ferð sína til Kaupmannahafnar 28. febrúar til 5. mars. Kvaðst hann hafa farið með E sem fyrr er nefndur. Hefði tilgangurinn með ferðinni verið sá að fá ljósrit af nótum sem hann hefði glatað og einnig til þess að leysa út málverk og höggmyndir sem ætlunin hefði verið að flytja hingað til lands. Hefði ferðin ekki verið tengd fíkniefnum á neinn veg. Hinn 23. apríl var enn tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglu. Ítrekaði hann að hann væri saklaus af allri aðild að málinu. Ákærði var látinn hlýða á upptöku af símtali C, 17. janúar sl., sem hófst kl. 18.27. Kvaðst ákærði þar þekkja rödd X en ekki hina röddina. Ákærði var yfirheyrður aftur 29. sama mánaðar. Voru þá bornar undir hann skýrslur meðákærðu Z og X. Harðneitaði hann að hafa nokkru sinni hitt ákærða Z eða að vera nokkuð riðinn við málið. Næst var tekin skýrsla af ákærða 6. maí sl. Neitaði hann þá í fyrstu að hann hefði átt þetta símtal við X. Eftir að ákærði hafði ráðfært sig við verjanda sinn, gekkst hann með semingi við því að vera viðmælandi X. Var yfirheyrslunni haldið áfram og símtalsupptakan borin undir ákærða, lið fyrir lið. Hann kvað þetta símtal ekki tengjast þessu máli en gaf ýmist engar skýringar á orðaskiptunum eða þá mjög almennar skýringar. Einnig neitaði hann að skýra sumt. Hann neitaði því að hann hefðu átt samstarf af nokkru tagi við X heldur hefði hann reynt að greiða götu X sem hefði leitað til hans sem vinar. Loks neitaði ákærði því að vita nokkuð um hassmolann sem fannst í bíl hans. Enn var ákærði yfirheyrður 7. maí. Hann var spurður út í ferðir sínar og athafnir í Kaupmannahöfn. Hann sagðist hafa búið á Valberg-hótelinu við Sønder Boulevard. Hann hefði rekið erindi vegna atvinnu sinnar sem hann hafði skýrt frá en einnig sagðist hann hafa hitt dóttur sína og verið með henni heilan dag. Hann kvaðst hafa gengið um borgina þvera og endilanga og hefði E yfirleitt verið með honum meðan þeir voru í Kaupmannahöfn. Hann var spurður hvort hann hefði hitt Íslending fyrir utan tiltekið hótel í Kaupmannahöfn. Kvaðst hann ekki hafa farið að hitta Íslending þar. Undir hann var þá borin frásögn E í þessa veru og sagði ákærði þá að hann ræki ekki minni til þessa. Hefði hann engan Íslending hitt nema fyrir utan eigið hótel. Var það þá borið undir hann sem E sagði að þeir ákærði hefðu farið í leigubíl til fundar við þennan mann á þessum stað. Kvaðst ákærði ekki muna eftir þessu. Síðar um daginn staðfesti ákærði fyrir dómi skýrslurnar sem hann hafði þá gefið hjá lögreglu. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. Ákærði, X, hefur skýrt frá því að upphaf þessa máls hafi verið tal þeirra meðákærða, Sigurðar Hilmars, í desember í fyrra þar sem hafi komið fram að Sigurður Hilmar gæti útvegað fíkniefni erlendis og að ákærði gæti útvegað einhvern til þess að flytja það inn. Hafi verið ákveðið að ákærði útvegaði einhvern til flutningsins en meðákærði útvegaði efnin erlendis. Síðar hefðu þeir ákveðið hversu mikið magn skyldi flytja inn og hvernig það yrði fjármagnað. Hefðu þeir þá ákveðið að þetta skyldu verða 30 kg og að hvor þeirra um sig fjármagnaði kaup á sínum hluta efnanna. Kveðst ákærði hafa tekið okurlán til þess að standa straum af sínum hluta. Þar sem þeir Z voru góðir kunningjar hafi hann fært þetta í tal við hann. Z hafi verið fjárþurfi og litist vel á þetta. Ekki hafi verið talað um meira en 20-25 kg í upp­hafi en síðar hafi þeir talað um að þetta yrðu 30 kg. Hafi Z verið fullkunnugt áður en þetta var framkvæmt að magnið yrði 30 kg. Töf hafi orðið á því að flytja efnin hingað þar sem Z hafi gengið seint að útvega húsgögn í gáminn ytra. Ákærði kveðst ekki vera hræddur við meðákærða, Sigurð Hilmar, en hann kveðst óttast margt “í kringum hann”. Kveðst ákærði í upphafi rannsóknarinnar ekki hafa þorað að játa á sig sakirnar eða bendla aðra við málið vegna þessarar hræðslu. Undir ákærða hafa verið borin nokkur símtöl sem lögregla hafði hlerað og tekið upp, sbr. hér að framan. Hýddu allir ákærðu á þessar upptökur í réttinum. Um símtal A, 17. janúar, sem hófst kl. 16.57, segir ákærði, sem fyrr, að þar sem þeir bræðurnir tali um Sigga í þessu símtali, sé átt við ákærða, Sigurð Hilmar. Sá sem þeir tali um að sé brjálaður og að þurfi að friða heiti B. Um símtal B, sama dag, sem hófst kl. 17.01, segir ákærði að þar komi fram að hann hafi beðið B um að láta A í friði. Um símtal C, sama dag, sem hófst kl. 18.27, segist ákærði þar tala við Sigurð Hilmar og komi þar fram að Sigurður Hilmar hafi ekki viljað hjálpa sér við að “passa” bróður sinn. Þar sem Sigurður Hilmar tali um “samstarf” tekur ákærði fram að það hafi ekki falist í öðru en því að Sigurður Hilmar hafi bent sér á hitt og þetta sem væri til sölu. Undir ákærða er borið það sem hann sagði hjá lögreglu um símtalið að “samstarfið” ætti við fíkniefnainnflutninginn sem málið varðar. Segir ákærði að innflutningurinn falli einnig undir samstarf í þessu samhengi. Loks segir ákærði um símtal D, 7. mars sl., sem hófst kl. 13.33 að þar sem hann tali um Sigga eigi hann við ákærða Sigurð Hilmar. Ákærði, Sigurður Hilmar, kveðst hafa stundað innflutning, verslun með antik-húsgögn og hafi hann farið til Kaupmannahafnar, í það sinn sem um ræðir, vegna þessarar atvinnu sinnar. Gögn hefðu glatast varðandi hluta af þessum viðskiptum og hann orðið að fara út til þess að afla þessara gagna. Auk þess hafi hann átt vörur hjá uppboðshúsi í Höfn sem hann þurfti að leysa út og ganga frá til sendingar. Loks hafi verið þar áhugaverð uppboð sem ákærði vildi fara á. Loks hafi E, félagi hans og vinur, viljað gera úr þessu skemmtiferð til Hafnar og borgað ferðina en ákærði segist ekki hafa haft peninga til þess. Hann segist hafa farið 16 sinnum til Hafnar á síðustu tveimur árum til þess að kaupa húsgögn. Ákærði segist hafa kynnst X fyrir 10-12 árum þegar hann réð sig í vinnu hjá ákærða. Þeim hafi orðið vel til vina og X hafi auk þess gert honum greiða sem hann hafi alltaf metið við hann. Hafi hann haft mætur á X fram að því að þetta mál kom upp og stutt hann og styrkt. Viðskipti hafi ekki verið á milli þeirra önnur en bílakaup og þar hafi X notið velvildar og greiðasemi þeirra E. Ákærði skýrir það sem í símtali C á milli þeirra er nefnt “samstarf” og “hótanir”. Samstarf taki til samskipta þeirra almennt í áranna rás. Kveðst ákærði hafa boðið honum eignir til kaups og gefið honum ýmsar upplýsingar um viðskipti. Auk þess líti hann svo á að 12 ára kunningskapur og jafnvel vinátta sé samstarf. Ekki hafi orðið úr því að þeir færu út í fyrirtæki saman. Þá segir ákærði að með orðunum samstarf “við okkur” sé átt við að hann sé í mjög góðu samstarfi við meðeiganda sinn og samstarfsmann. Um þau orð að hann geti ekki unnið undir hótunum segir ákærði að hann geti ekki unnið undir hótunum og hótanirnar hafi verið um “að slíta samstarfi”. Segir hann aðspurður að það hafi skipt hann miklu máli “að tapa vini”. Hafi það enda komið fram í samtali X og bróður hans að á þessum tíma, þ.e. frá og með 17. janúar, hafi slitnað vinátta þeirra X og þeir ekki talast við síðan. Virðist þetta “símtal bara vera eitthvert leikrit í gegn um allt þetta mál og skiptir engu máli í sjálfu sér”. Ákærði neitar því að hafa afhent Z fíkniefni í Kaupmannahöfn. Segist hann aðspurður telja að Z sé ekki að ljúga upp á hann, enda eigi lýsing Z á manninum sem kom með fíkniefnin ekki við sig. Ákærði segir það ganga í gegnum yfirheyrslurnar á Z að það sé verið að síspyrja hann, áður en hann hafi séð sig, hvort hann kannist við Sigurð Ólafsson. Sé þetta aðferð lögreglunnar til þess að fá Z til þess að trúa þessu. Skiljist honum að Z hafi liðið mjög illa í einangrunarvistinni. Z hafi því auðvitað viljað kannast við Sigurð Ólafsson. Segir ákærði í þessu sambandi að þeir tímar hafi komið síðustu sjö mánuði að hann hafi sjálfur verið “tilbúinn til þess nánast að hafa krossfest Jesú” en það kveðst hann ekki hafa gert. Um myndirnar í safni lögreglunnar segir ákærði að í dag vildi hann gjarna líta eins út og hann lítur út á þeim. Þá segir hann það vera runnið undan rifjum lögreglunnar að bendla hann við málið. Beri allt málið það með sér. Ákærði segir aðspurður af verjanda sínum að hann hafi verið á Hótel Valberg sem fyrr er nefnt, föstudaginn 4. mars sl., um klukkan sjö. Með honum hafi verið félagi hans og þeir verið að pakka. Líklega hafi verið staddur hjá þeim íslenskur eigandi hótelsins. Þeir hafi svo farið út og fengið sér að borða og öl að drekka. Ákærði segist engan mann hafa hitt fyrir utan hótel Ascot, sem fyrr er nefnt. Segist hann aldrei hafa komið að þessu hóteli, þótt það hafi hent að hann æki þar fram hjá. Ákærði segir einnig aðspurður af verjandanum að hann hafi ekki haft efni á því að leggja 3 milljónir króna í fíkniefnakaup. Hafi fjárhagur hans verið fremur bágur á þessum tíma. Nú sé svo komið fjárhag hans, eftir langt gæsluvarðhald, að hann sé á barmi gjaldþrots, bæði persónulega og eins fyrirtæki hans. Hann segir X skulda sér fyrir bíl, sem áður er fram komið. Þá segist hann aldrei hafa komið nálægt fíkniefnakaupum eða öðrum viðskiptum með slík efni. Ákærði, Z, hefur skýrt frá því að upphaf málsins hafi verið í desember­mánuði í fyrra að X kom að máli við ákærða og fór að brydda upp á innflutningi á hassi. Um miðjan janúar hafi verið ákveðið að ráðast í þetta en einungis hafi verið talað um 20 kg og 2 ½ milljón króna. Þá hafi verið samið um að ákærði fengi þóknun sína greidda um tíu dögum eftir að efnin kæmu til landsins. Í upphafi hefði þetta átt að gerast í febrúar en það hafi tafist þar sem vörugámur hafi ekki fengist fyrr. Hafi X þá farið mjög að ýta á eftir þessu og komið oft að finna sig út af þessu. Ákærði kveðst ekki hafa vitað um aðra en X sem tengdust málinu. Þegar gámurinn hafi loks verið tiltækur hafi hann haft samband við X en þá hafi X beðið um einnar til tveggja vikna frest til þess að kippa einhverju í lag. Að lokum kveðst ákærði hafa pantað sér far til Kaupmanna­hafnar í samráði við X, því X hefði viljað sjá til þess að ferðaáætlun ákærða rækist ekki á eitthver atriði í fyrirætlunum sínum. Þannig hafi heimfarardagurinn verið ákveðinn til þess að hann færi ekki saman við heimferð þess sem afhenti ákærða hassið í Danmörku. Eftir að ákærði kom út til Danmerkur hafi maður hringt í símann hans, eins og X hefði verið búinn að tala um. Hafi maðurinn sagt sér að vera á hótelinu kl. sjö og þeir mælt sér mót. Klukkan sjö hafi komið til hans á herbergið snyrtilega klæddur maður og hafi þar verið á ferð meðákærði, Sigurður Hilmar. Kveðst ákærði vera viss um þetta. Þeir hafi farið út og Sigurður Hilmar farið aðeins á undan. Þegar ákærði kom út hafi hann séð að Sigurður Hilmar var kominn með svarta tösku. Segist ákærði hafa séð annan mann þarna álengdar og kveðst hann hafa álitið að þeir Sigurður Hilmar væru saman. Ákærði segist hafa farið með töskuna upp á herbergi og í henni hafi verið pakkar með fíkniefnunum. Um myndskoðunina hjá lögreglunni segir ákærði að hún hafi farið þannig fram að hann fékk mikinn bunka af myndum, e.t.v. hundruð, til þess að skoða. Hafi hann verið látinn skoða myndirnar út af fyrir sig en lögreglumaður hafi verið álengdar. Hann hafi verið beðinn um að segja til ef hann kannaðist við einhvern á myndunum. Þegar hann hafi verið að fletta myndabunkanum hafi komið upp mynd af manni sem hann kannaðist við. Hafi það verið Sigurður Hilmar. Ákærði segist hafa sagt lögreglunni að þessi maður væri kallaður Siggi Óla, enda hefði X verið búinn að nefna það nafn við hann nokkrum sinnum. Ákærði segist aldrei hafa séð Sigurð Hilmar fyrr en þeir hittust í Kaupmannahöfn. Ákærði segir lögregluna aldrei hafa lagt að sér að draga Sigurð Hilmar inn í málið. Allar myndirnar hafi verið af karlmönnum og allar eins upp settar. Hafi myndin af Sigurði Hilmari ekki skorið sig úr. F, sambýliskona X til þriggja ára, hefur skýrt frá því að fyrir síðustu jól hafi X og Z farið að tala um að flytja inn stera. Hún hafi heyrt að von væri á gámi til landsins en heyrt að honum hefði seinkað. Hún hafi svo heyrt það eitt sinn þegar þau voru öll þrjú stödd í fyrirtæki Z [...] að þeir voru að tala um 30 kg af einhverju og Z sagt að þetta yrðu ekki meira en 30 kg. Kveðst hún ekki hafa spurt út í þetta. Hafi þetta verið eftir að hún fór með X niður í bæ þar sem hann fór að hitta mann nokkurn. Segist hún hafa nokkrum sinnum farið með X niður í bæ þar sem hann hitti mann, og reyndar menn, að hún telur. Hún segist ekki hafa heyrt tal þeirra þar eð hún hafi setið í bílnum meðan X fór og talaði við þá. Eftir þessa fundi með manninum eða mönnunum hafi þau oft farið til Z. Hún kveðst ekki beinlínis hafa tengt þessa fundi innflutningnum sem þeir Z voru með á prjónunum, enda vissi hún ekki hvað mennirnir töluðu sín á milli. Hún færist undan því að tala um þessa menn. Vitnið hlýddi á símtal D, 7. mars sl., kl. 13.33 í réttinum, þar sem þau tala saman og X nefnir þar “Sigga” á nafn. Segist hún þar sussa á hann í varúðarskyni. D, sambýliskona Sigurðar Hilmars, hefur komið fyrir dóm. Hún hefur sagt að á þeim tíma sem málið varðar hafi þau barist nokkuð í bökkum fjárhagslega. Bæði hafi þau átt í basli með að halda íbúðarhúsinu og eins hafi fyrirtækið ekki gengið vel. Hún kveðst hafa hringt í lögregluna og boðið fram hjálp sína við að upplýsa málið, enda væri maður hennar bendlaður við það fyrir einhvern misskilning. Hafi hún boðist til þess að leggja fram öll gögn um fjármál þeirra. Hafi henni verið sagt að vera ekki að blanda sér í málið. Hún er spurð hvort maður hennar eigi vanda til þess að vera snyrtilegur til fara í ferðum sínum út. Svarar hún því til að í fyrstu uppboðsferðina hefði hún pakkað niður fyrir hann betri fötum en svo komist að því að þessar ferðir væru ekki þannig að þær útheimtu betri föt. Hann þurfi enda í þessum ferðum að vera að búa varning í gáma. Henti gallaföt best í þetta. E hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að Sigurður Hilmar sé góður vinur hans og X sé ágætur kunningi. Muni hann hafa kynnst þeim á árinu 1995. Um ferðina til Kaupmannahafnar segir E að Sigurður Hilmar hefði týnt pappírum varðandi vörusendingu hingað og hann reynt að fá pappírana senda en það ekki gengið. Hafi hann því ákveðið að fara út að reyna að fá þá. Auk þess hafi hann átt úti styttu og málverk sem þurfti að flytja heim. Sjálfur kveðst vitnið hafa farið með til þess að skemmta sér og kveðst hafa borgað ferðina fyrir þá báða. Segir hann þá hafa búið á gistiheimilinu Valberg og verið saman allan tímann þarna, nema á laugardeginum, að Sigurður Hilmar hafi verið með dóttur sinni, sem hafi komið frá [...] að hitta hann. Þeir hafi hitt þarna einhverja Íslendinga sem nafni hans þekki. Spurður um það hvort nafni hans hafi farið að hitta íslenskan mann að kvöldi laugardagsins segist hann hafa farið út að borða með þeim feðginum þetta kvöld. Um klukkan ellefu hafi dóttirin farið í lestina heim til sín en þeir farið út á skrall. Þeir hafi ekið um í leigubíl og við járnbrautarteina nokkra, ekki langt frá stöðinni, hafi þeir séð hóp fólks af báðum kynjum sem virtist vera að bjóða fram blíðu sína. Sigurður Hilmar hafi stokkið út úr leigubílnum og farið til fólksins. Hann hafi svo komið aftur skellihlæjandi og sagt að hann væri búinn að komast að því hvaða skilmálar giltu í viðskiptunum við fólkið. Svo bætir vitnið við “Það sem gerist kannski hjá lögreglu er það að kemur þetta orðið Íslendingur..að þeir voru alltaf að hamra á því hvort þetta gæti verið Íslendingur.” Segist vitnið þá hafa sagt við lögregl­una að “þetta gæti þess vegna verið Íslendingur, því hann var eins og hann var.” Segir vitnið þennan tiltekna mann hafa staðið í hópnum og boðið blíðu sína. Vitnið skýrir þessa breyttu frásögn sína með því að hann viti að nafni hans sé saklaus og hann hafi áður ekki viljað koma honum í vandræði með því að segja frá því að hann hefði verið að setja sig í samband við “karlmellur”. Maður þessi sem þarna var hafi verið ljós­leitur og grannvaxinn. Vitnið segist hafa verið að pakka málverki með Sigurði Hilmari mánudaginn 4. mars um sjöleytið að kvöldi. Þeir hafi farið út og fengið sér að borða um níu- eða tíuleytið. Eftir það hafi þeir farið á hótelherbergið aftur. Þórbjörn Sigurðsson rannsóknarlögreglumaður, hefur sagt frá því að hann hafi stýrt rannsókn málsins frá því að það kom upp. Hafi athygli þeirra beinst að ákærða, Z, og fyrirtæki hans vegna tengsla og samskipta hans við X, en með þeim síðarnefnda hefði lögreglan fylgst um skeið. Þeir hafi beint þeim tilmælum til tollgæslunnar að hafa vakandi auga með vörusendingum til þessa fyrirtækis. Ekki hafi verið sérstakur grunur vegna þessarar tilteknu sendingar. Það hafi svo verið í mars að hringt var frá tollinum og sagt að gámur væri kominn til þessa fyrirtækis. Kveðst hann hafa beðið um að leitað yrði í gáminum og hafi efnin fundist við þá leit. Varð­andi verkbeiðnina um myndflettingu sem gerð hefur verið grein fyrir segir hann að ástæðan fyrir því að mynd af ákærða, Sigurði Hilmari, hafi verið höfð þar með öðrum myndum hafi verið sú að Z hafi sagt frá því að maður hefði afhent honum fíkniefni í Kaupmannahöfn og enn fremur sú að símhleranir í janúar hafi leitt í ljós að X hafi átt samskipti eða samvinnu við Sigurð Hilmar. Lögreglunni hafi einnig verið kunnugt um það að Sigurður Hilmar hefði verið úti á þessum tíma og loks að komið hefði fram hjá Z að X hefði ekki viljað að hann kæmi heim á tilteknum degi, að því er vitnið minnir. Þeir lögreglumenn hafi sagt við Z áður en hann fór í myndflettinguna að þeir væru að leita að manninum sem hann hefði hitt í Kaupmannahöfn. Framkvæmd myndflettingarinnar hafi algerlega verið á vegum tæknideildarinnar og lögreglumenn úr fíknideildinni hafi ekki verið viðstaddir hana. Sé það enda bannað. Vitnið segir gangverð á hassi vera óstöðugt en 1500 – 2000 krónur á grammið sé ekki fjarri lagi, þótt stundum heyrist af stærri sveiflum. Vitnið segir að önnur skýrsla Z sem hann gaf á [...], 16. mars sl., hafi verið gerð eftir að hann hefði hringt til þeirra og sagt að fyrsta skýrslan hefði verið röng og hann vildi gefa rétta skýrslu. Þessi nýja skýrsla hefði haft mikla þýðingu fyrir málið og beint rannsókninni inn á rétta braut. Þá hafi það verið þýðingarmikið þegar X gaf upp nafn Sigurðar. Þá hafi og framburður F beint sjónum þeirra lögreglumannanna að Sigurði. Loks segir vitnið að lögreglan hafi enga hugmynd haft um aðild ákærða Y fyrr en X sagði til hans. Ómar Þorgils Pálsson, lögreglumaður í tæknideild, hafði með að gera myndflettinguna. Hann segir þá reglu gilda að rannsóknarmenn, sem biðja um myndflettingu í þágu rannsóknar sem þeir hafa með að gera, komi ekki nálægt myndflettingunni. Sé þetta gert til þess að hlutleysis sé gætt við þessa aðgerð. Sjálfur segist vitnið ekki hafa vitað um hvað rannsóknin snerist, að öðru leyti en því að hún hafi verið í fíkniefnadeildinni. Hann hafi ekki vitað annað en að Z væri vitni og því hafi hann brýnt hann á vitnaábyrgðinni. Allar myndirnar hafi verið úr sama safni, þ.e. safni ríkislögreglustjórans, og haft sama yfirbragð. Z hafi sagt, þegar hann var búinn að taka út myndina sem um ræðir, að maður þessi væri kallaður Siggi Óla. Kveðst vitnið einskis hafa spurt um málið. Ákærðu, X og Z, hafa skýlaust játað brot sitt, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Lítið ber á milli skýrslna þeirra um undirbúning og framkvæmd innflutningsins. Eru skýrslurnar og framganga ákærðu fyrir dómi trúverðugar og í samræmi við sýnileg sönnunargögn. Teljast þeir vera sannir að því að hafa staðið að innflutningi á 29,804,13 grömmum af kannabisefnum til landsins, eins og lýst er í ákærunni. Ákærði, X, hefur skýrt frá samskiptum sínum við Sigurð Hilmar áður en ráðist var í innflutninginn og frásögn hans um fundi þeirra nýtur stuðnings af trúverðugum framburði sambýliskonunnar, F. Þá liggur það fyrir, að ákærðu, Z og Sigurður Hilmar, voru báðir í Kaupmannahöfn á þeim tíma, sem hér skiptir máli. E, sem var með ákærða, Sigurði Hilmari, í Höfn, skýrði frá því hjá lögreglu að þeir ákærði hefðu eitt kvöldið farið að hóteli einu í miðborginni þar sem ákærði hitti mann. Lýsing hans á manni þessum getur átt við ákærða, Z. Breyttur framburður hans um þetta fyrir dómi þykir vera einkar ótrúverðugur. Ákærði Z hefur fyrir sitt leyti lýst því hvernig íslenskur maður hafði samband við hann og kom að finna hann á hótelinu þar sem hann bjó og afhenti fíkniefnin. Bar ákærði kennsl á myndir af ákærða, Sigurði Hilmari, úr myndasafni lögreglu og sagði manninn vera kallaðan Sigga Óla. Ekkert hefur komið fram í málinu sem gerir myndflettingu þessa tortryggilega. Hann hefur síðan séð Sigurð Hilmar vegna málsmeðferðarinnar og staðfest að ákærði sé sá sem kom með fíkniefnin til hans í Höfn. Símtöl þau sem tekin voru upp, bæði á milli X og A bróður hans og þess fyrrnefnda og Sigurðar Hilmars, þykja styrkja mjög framburð ákærðu, X og Z, um þátt meðákærða, Sigurðar Hilmars, í málinu, enda þykja skýringar hans á samtali þeirra X vera harla ótrúverðugar. Þykir framburður hans fyrir dómi að öðru leyti heldur ekki vera trúverðugur. Með skýrslum ákærða, X, sem hann gaf bæði hjá lögreglu og fyrir dómi og studdar eru skýrslum F, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, með skýrslum ákærða, Z, sem hann gaf bæði hjá lögreglu og fyrir dómi og studdar eru myndflettingunni hjá lögreglu, með því sem fyrir liggur um ferð ákærða til Kaupmannahafnar, með skýrslu E hjá lögreglu og loks með símaupptökunum sem gerð hefur verið grein fyrir, þykir vera fyllilega sannað að ákærði, Sigurður Hilmar, stóð að því með ákærðu, X og Z, að flytja inn 29,804,13 kílógrömm af kannabisefnum til landsins, eins og lýst er í ákærunni. Ákærðu hafa allir gerst brotlegir við þau refsiákvæði sem tilfærð eru í ákærunni um verknað þeirra. Ákærði Y. Ákærði, Y, var handtekinn 16. apríl sl. Hann var yfirheyrður sama dag hjá lögreglu og viðurkenndi hann brot sitt greiðlega. Skýrði hann svo frá að X hefði komið að finna hann í desember 2001 og spurt hvort hann væri tilbúinn að kaupa hass af honum því hann væri kominn með innflutningsleið fyrir hass til landsins. Hefðu þeir rætt um það að ákærði myndi leggja til peninga fyrir kaupum á 5,4 kílóum af hassi, sem hann myndi borga fyrirfram og fengi hann hassið afhent þegar það væri komið til landsins. Ekki hefði verið talað um það hvernig hann átti að fá hassið afhent, en hann kvaðst hafa gengið út frá því að X kæmi með það til hans þegar það væri komið til landsins. Hefði hann látið X fá peningana rétt eftir áramótin, 1,4 til 1,5 milljónir króna, og hefði það verið fullnaðar­greiðsla. Hann kvaðst hafa verið búinn að safna sér fyrir greiðslunni og hefði enginn annar verið með honum í þessum kaupum. Hann kvaðst ekki hafa haft hugmynd um það hvernig flytja ætti efnið inn og ekki kært sig um að vita það eða hversu mikið magn yrði flutt inn. Þá hefði hann ekki vitað hverjir stæðu að þessu aðrir en með­ákærði. X hefði svo sagt honum það í janúar eða byrjun febrúar að þessi innflutningur drægist eitthvað en það hefði í fyrstu átt að koma í febrúar. Kvaðst ákærði ekki hafa rekið á eftir þessu en þegar X hefði sagt að eitthvað “vesen” hefði komið upp, hefði hann þó orðið hræddur um að hann hefði tapað peningunum á þessu. Rétt áður en sendingin kom til landsins, í byrjun mars, hefði X sagt honum að hassið væri á leiðinni. X hefði svo haft samband eftir að lögreglan lagði hald á hassið og sagt honum frá því. Ákærði kvaðst hafa ætlað hassið til eigin neyslu og ekki hugsað sér að selja neitt af því. Ákærði var færður fyrir dóm um kvöldið og gaf hann þá sjálfstæða skýrslu sem var í öllum atriðum samhljóða skýrslu hans hjá lögreglunni. Hann var sérstaklega spurður hvort hann hefði vitað að efnið hefði verið komið til landsins þegar hann tók þátt í þessu eða hvort eða eftir var að flytja það inn. Sagði ákærði að X hefði átt eftir að að flytja það inn. Hann ítrekaði það sérstaklega aðspurður að hans þáttur hefði ekki náð til meira efnis en 5,4 kílóa af því. Sérstaklega aðspurður sagðist hann hafa ætlað hassið til eigin neyslu. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram er komið um þennan þátt málsins fyrir dómi. Ákærði, Y, segir þá X vera góða vini og hafa umgengist mikið. Segir hann að eitt sinn í desember hafi hann verið á tali við X. Hafi X þá spurt hvort hann vildi kaupa hass af sér. Úr þessu hafi það orðið að ákærði sagðist myndu kaupa 5,4 kíló af hassi sem hann myndi fá afhent hér á landi, og segir ákærði að hann hafi litið svo á að hann myndi kaupa þetta af X hér á landi. Kveðst hann ekki hafa vitað hvort efnin væru komin til landsins eða ekki. Undir ákærða er borið það sem haft er eftir honum í lögregluskýrslunni 16. apríl sl., að X hefði sagt að hann væri kominn með innflutningsleið fyrir efnin. Segir ákærði þá: “Segi ég þetta ?.....Ne..ja, þú veist...nei”. Ákærði segir greiðsluna til X hafa verið fyrirframgreiðslu eða innáborgun, en samt allsherjarborgun og fullnaðargreiðsla, 1400 þúsund krónur, að hann heldur, en hann myndi þó ekki fá efnin afhent fyrr en síðar og yrðu það 5,4 kg. Hafi X nefnt þessa tölu. Ákærði kveðst hafi afhent X greiðsluna í janúar. Hafi hann átt fyrir greiðslunni og látið X fá hana í reiðufé. Hann kveðst nú líta svo á að þetta fé sé glatað og X sé skuldlaus við sig. Ákærði segir það vera rangt sem X segi um hve mikið af efninu hafi átti að koma í hlut ákærða. Undir ákærða er borið það sem segir í skýrslu hans hjá lögreglu að X hefði sagt í janúar eða febrúar að innflutningur efnisins drægist eitthvað. Kannast ákærði við að X hafi sagt þetta. Skýrslan er borin undir ákærða í heild sinni og segir hann skýrsluna vera nokkuð rétta og vill hvorki bæta við hana né leiðrétta neitt í henni. Ákærði segist hafa verið í mikilli hassneyslu á þessum tíma og reykt frá morgni til kvölds. Hafi hann ætlað þetta efni til eigin neyslu. Hann hafi svo farið í meðferð og hafa verið edrú í 8 mánuði. Hafi hann ekki gengið eftir því að fá efnin til sín eftir að hann fór í meðferð. Ákærði, X, segir þá Y vera góða vini. Hann kveður þá eitt sinn hafa verið að tala saman, og þá hafi þetta komið upp. Geti þetta hafa verið í desember. Hafi þeir talað um að þetta yrðu í allt 15 kg og fengi X 8 kíló en Y 7 kg. Í upphafi hefðu þeir ætlað að skipta þessu jafnt og komi það fram í lögreglurannsókninni. Við umhugsun hafi hann svo áttað sig á því að þeir hafi svo komið sér saman um að þetta skiptist í 8 og 7 kíló á milli þeirra. Skyldi Y afhenda honum peninga fyrir sínum hluta fíkniefnanna og síðan myndi ákærði afhenda Y fíkniefnin. Ekki hafi þeir rætt um það hvernig fíkniefnanna yrði aflað. Y hafi afhent peningana, 1400 þúsund krónur, og það hafi verið fullnaðargreiðsla, enda sjáist það af fjárhæðinni. Segist ákærði hafa greitt 1600 þúsund fyrir 8 kg. Ekki muni hann hvenær Y lét hann fá greiðsluna, en það hafi þó verið í desember eða janúar. Hann kveðst hafa afhent peningana áfram og það hafi verið töluvert löngu áður en efnin voru flutt inn. Þegar sú staðhæfing Y að hann hafi keypt efnin af honum segir X að hann hafi vissulega keypt efnin “hjá” honum í þeim skilningi að Y hafi afhent sér peningana og hann síðan komið þeim áfram. Efnin hafi svo átt að koma til hans fyrir peningana og hann að afhenda þau áfram til Y. Það megi því “túlka” það svo að Y hafi keypt af honum efnin. Hann segir Y hafa reykt mikið hass á þessum tíma. Hann kveðst vera skuldlaus við Y, enda viti menn að þegar þeir leggi fé í fíkniefnaviðskipti þá séu þeir að hætta því fé. Ákærði játaði það skýlaust hjá lögreglu sama dag og hann var handtekinn og einnig fyrir dómi um kvöldið að hann hefði vitað að eftir væri að flytja efnin inn þegar þeir X komu sér saman um þátttöku hans og hann borgaði sinn hlut í fyrirtækinu. Við aðalmeðferðina hefur hann dregið úr því að hann hefði vitað þetta en þegar skýrslan sem hann hafði gefið hefur verið borin undir hann hefur hann sagt hana vera nokkuð rétta og vill hvorki bæta við hana né leiðrétta hana. Verður að telja sannað að ákærði hafi ásamt X staðið að því að flytja inn til landsins hass, eins og lýst er í ákærunni. Ákærði hefur staðfastlega haldið því fram að hlutur hans í þessu hafi ekki verið meiri en 5,4 kg. Enda þótt fjárframlag hans til fyrirtækisins bendi til þess að hlutur hans í því hafi verið stærri gæti annað komið hér til og þykir ekki óhætt að telja sannað að hann hafi ætlað sér meira en 5,4 kg af efnunum. Sú viðbára ákærða að hann hafi ætlað sér að neyta alls þessa magns einn þykir ekki vera trúleg og verður að hafna henni og telja að ákærði hafi ætlað talsverðan hluta af efnunum til sölu. Hefur ákærði brotið þau lagaákvæði sem tilfærð eru um þetta athæfi hans í ákærunni. Ákærði, X, á að baki nokkurn sakferil. Á árunum 1989 til 1996 var hann sektaður fjórum sinnum fyrir umferðarlagabrot og árið 1998 var hann dæmdur í 10 mánaða fangelsi fyrir skjalafals, frelsissviptingu, fíkniefnalaga- og umferðarlagabrot, 1996 og 1997. Loks var hann dæmdur árið 1999 í 10 mánaða fangelsi fyrir hilmingu og skjalafals. Hann fékk skilorðsbundna reynslulausn af 300 fangelsisdögum 30. september það ár og telst hann hafa staðist það skilorð. Þegar ákærða er ákvörðuð refsing verður að líta til þess að hann sagði til annarra í málinu og hefur mjög stuðlað að því að það upplýstist, sbr. 9. tölulið 70. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög um breytingu á þeim nr. 39, 2000. Þá verður höfð hliðsjón af því að hér var um mikið magn að ræða en einnig af því að kannabis getur ekki talist vera bráðhættulegt fíkniefni. Loks ber að hafa hliðsjón af því að ákærði var, ásamt ákærða, Sigurði Hilmari, aðalskipuleggjandi brotsins. Þykir refsing ákærða vera hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist sem ákærði hefur sætt nærri óslitið frá 22. mars sl., samtals 225 daga. Ákærði, Y, á einnig að baki nokkurn sakferil. Hann hefur verið sektaður fimm sinnum frá því á árinu 1994 fyrir umferðarlagabrot og í nóvember 1997 var hann dæmdur í 3ja ára fangelsi fyrir stórfellt fíkniefnabrot gegn 173. gr. a í almennum hegningarlögum. Hann fékk skilorðsbundna reynslulausn í ágúst 1999 af 360 fangelsisdögum og telst hann hafa staðist það skilorð. Brot ákærða er allverulegt en á hinn bóginn er á það að líta að ekki er um bráðhættulegt efni að ræða. Hafa verður hliðsjón af því að ákærði játaði þegar brot sitt og þykir rétt að láta hann njóta þess, þótt hann hafi reynt að draga nokkuð í land við meðferð málsins fyrir dómi. Loks ber að líta til þess að brot ákærða er ítrekað, sbr. 8. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni. Telst refsing hans vera hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ákærði, Sigurður Hilmar, hefur nokkurn sakferil að baki. Hann hefur frá árinu 1980 verið sektaður sjö sinnum fyrir umferðarlagabrot. Þá var hann árið 1994 dæmdur í 10 mánaða fangelsi fyrir fjársvik og tékkalagabrot, þar af 7 mánuði skil­orðs­bundið. Var dómur þessi staðfestur í Hæstarétti árið eftir að öðru leyti en því að 8 mánuðir af refsingunni voru skilorðsbundnir. Þegar ákærða er gerð refsing ber að hafa hliðsjón af því að hér var um mikið magn að ræða en einnig af því að kannabis getur ekki talist vera bráðhættulegt fíkniefni. Þá ber að hafa hliðsjón af því að ákærði var, ásamt ákærða, X, aðalskipuleggjandi brotsins. Ákærði getur ekki talist hafa neinar málsbætur og þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. Frá henni ber að draga gæsluvarðhaldsvist sem hann hefur sætt frá 16. apríl sl., samtals 205 daga. Ákærði, Z, var sektaður árið 1985 fyrir minni háttar líkamsárás og á árunum 1986 til 1991 var hann sektaður þrisvar sinnum fyrir umferðarlagabrot. Þegar ákærða er ákvörðuð refsing verður að líta til þess að hann sagði til annarra í málinu og hefur mjög stuðlað að því að það upplýstist, sbr. 9. tölulið 70. gr. almennra hegningar­laga. Þá verður höfð hliðsjón af því að hér var um mikið magn að ræða en einnig af því að kannabis getur ekki talist vera bráðhættulegt fíkniefni. Loks ber að líta til þess að þáttur ákærða í brotinu tók ekki til annars en að flytja efnið inn gegn þóknun. Þykir refsing ákærða vera hæfilega ákveðin fangelsi í 20 mánuði. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist sem ákærði hefur sætt frá 15. mars sl., samtals 232 daga. Dæma ber ákærðu til þess að þola upptöku á 29.804,13 g af kannabis sem fannst við leit lögreglu og tollgæslu og einnig ber að gera upptæk 0,22 g af hassi sem fannst þann 15. apríl 2002 við leit lögreglu í bifreið ákærða, Sigurðar Hilmars. Dæma ber ákærðu til þess að greiða málsvarnarlaun sem hér segir: Ákærði, X, 250.000 krónur til Guðmundar Ágústssonar hdl., ákærði, Y, 250.000 krónur til Kristjáns Stefánssonar hrl., ákærði, Sigurður Hilmar, 350.000 krónur til Þóris Arnar Árnasonar hdl. og ákærði, Z, 250.000 krónur til Karls Georgs Sigurbjörnssonar hdl. Annan sakarkostnað ber að dæma ákærðu til þess að greiða óskipt. Pétur Guðgeirson héraðsdómari og dómsformaður, Friðgeir Björnsson dómstjóri og Hervör Þorvaldsdóttir, héraðs­dómari, kváðu upp dóminn DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 2 ár. Frá refsingunni dregst 225 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, Y, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði, Sigurður Hilmar Ólason, sæti fangelsi í 3 ár. Frá refsingunni dregst 205 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, Z, sæti fangelsi í 20 mánuði. Frá refsingunni dregst 232 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærðu þoli upptöku á 29.804,13 g af kannabis og einnig eru upptæk 0,22 g af hassi. Ákærðu greiði málsvarnarlaun sem hér segir: Ákærði, X, 250.000 krónur til Guðmundar Ágústssonar hdl., ákærði, Y, 250.000 krónur til Kristjáns Stefánssonar hrl., ákærði, Sigurður Hilmar, 350.000 krónur til Þóris Arnar Árnasonar hdl. og ákærði, Z, 250.000 krónur til Karls Georgs Sigurbjörnssonar hdl. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 333/2017
Kærumál Lögræðissvipting
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt sjálfræði í tólf mánuði.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 22. maí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 31. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2017, þar sem sóknaraðili var sviptsjálfræði í tólf mánuði. Kæruheimild erí 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingunniverði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar, um annað en þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, verður hannstaðfestur með þeirri þóknun sem greinir í úrskurðarorði.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrirHæstarétti úr ríkissjóði og er hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins ogí dómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Þóknunverjanda sóknaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, 148.800krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2017.Með kröfu, sembarst dóminum 10. maí sl. hefur sóknaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkurborgar,Borgartúni 12-14, Reykjavík, krafist þess að varnaraðili, A, kt. [...], [...], [...],verði með vísan til a- og b-liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, svipt sjálfræði,tímabundið í 12 mánuði. Um aðild sóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr.sömu laga. Varnaraðili mótmælir kröfunni. Þá er og gerð krafa um að skipuðum verjanda verði ákveðinhæfileg þóknun úr ríkissjóði með vísan til 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga.I.Sóknaraðili byggirkröfur um sviptingu sjálfræðis til tólf mánaða á a- og b-liðum 4. gr., sbr. 5.gr., lögræðislaga. Krafan byggi á því að varnaraðili eigi við geðsjúkdóm ogfíknivandamál að stríða og sé af þeim sökum ekki fær um að ráða persónulegumhögum sínum.Sóknaraðili bendirá að velferðarsvið Reykjavíkurborgar sé sóknaraðili í málinu, sbr. d-lið 2.mgr. 7. gr. lögræðislaga. Aðstæður allar þyki vera með þeim hætti að rétt sé aðsóknaraðili standi að beiðni um sjálfræðissviptingu varnaraðila. Í kröfu sóknaraðilakemur fram að varnaraðili sé [...] ára gömul, einhleyp og eigi [...] ára son.Hún leigi húsnæði og framfleyti sér á örorkubótum. Fyrsta innlögn varnaraðila ágeðdeild, nánar tiltekið á barna- og unglingageðdeild, hafi verið 2005 vegnaþunglyndiseinkenna.Varnaraðili hafi komið til innlagnar á geðdeild í apríl 2016í lögreglufylgd. Þá hafi verið talið að um neyslutengt geðrof væri að ræða. Húnhafi verið nauðungavistuð en náð heilsu fljótlega og nauðungavistuninni verið afléttí kjölfarið. Fljótlega eftir útskrift hafi varnaraðili veikst á ný en ekki veriðtil samvinnu um innlögn. Í júlí 2016 hafi varnaraðili aftur verið innlögð og metiní geðrofi. Í kjölfarið hafi hún verið nauðungarvistuð í 72 klst., sbr. 2. mgr.19. gr. lögræðislaga en verið sjálfviljug á spítalanum síðari hluta innlagnarog útskrifast viku síðar. Þá hafi það verið um miðjan ágúst 2016 sem foreldrarvarnaraðila hafi komið með hana á bráðaþjónustu geðsviðs Landspítalans.Varnaraðili hafi verið til samvinnu um innlögn og farið á opnaendurhæfingargeðdeild á Kleppi. Samkvæmt málsgögnum hafi hún sinnt meðferðinniilla, hátterni hennar verið undarlegt og hún ekki til samvinnu varðandilyfjameðferð. Að þremur mánuðum liðnum, í desemberlok 2016, hafi hún útskrifaðsig sjálf. Í lok janúar 2017 hafivarnaraðili leitað á bráðamóttöku geðsviðs og verið lögð inn sjálfviljug vegnaundarlegrar hegðunar. Hún hafi útskrifast í febrúar 2017 og samþykkt að hefjadagmeðferð á Laugarási, meðferðargeðdeild. Samkvæmt foreldrum varnaraðila hafihún fljótlega eftir útskrift hætt að taka lyfin og ekki mætt í eftirfylgd ámeðferðargeðdeildina að Laugarási. Hinn 19. apríl 2017hafi varnaraðili komið í lögreglufylgd á bráðageðdeild Landspítalans eftir aðborgarlæknir hafi metið hana bráðveika og í þörf fyrir innlögn. Hún hafi veriðnauðungarvistuð í 72 klst., sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga. Sóknaraðili hafi20. apríl 2017 staðið að beiðni um nauðungarvistun í 21 sólarhring, sbr. 19.gr., sbr. 20. og 21. gr. lögræðislaga, sem samþykkt hafi verið með bréfisýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 21. apríl 2017. Varnaraðili hafi krafistþess fyrir héraðsdómi að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 21. apríl2017, um að hún skyldi vistuð á sjúkrahúsi, yrði felld úr gildi. Með úrskurði héraðsdóms26. apríl sl. hafi kröfu hennar verið hafnað. Í vottorði B geðlæknisfrá8. maí 2017, komi fram að í upphafi innlagnar hafi varnaraðili veriðhugsanatrufluð og talað samhengis- og viðstöðulaust. Þá komi fram aðvarnaraðili hafi talið sig geta talað við Guð og [...]. Hún hafi verið vör umsig, fjarræn auk þess sem hún hafi verið eirðarlaus í viðtölum og sýnt af sérundarlega hegðun á deildinni. Þá hafi örlað á örlyndiseinkennum hjávarnaraðila. Þá komi fram að hún hafi verið til samvinnu um lyfjameðferð. Einhversýnilegur bati sé hjá varnaraðila en hún enn veik og í þörf fyrir lyfjameðferð.Samkvæmtlæknisvottorði geðlæknisins séu verulegar líkur á því að varnaraðili sé haldinalvarlegum geðsjúkdómi, þá annað hvort geðhvarfaklofa eða geðklofa aukvímuefnavanda. Varnaraðili sé ekki meðferðarheldin á lyf og hætti að taka lyf fljótlegaeftir að hún útskrifist. Hún sé innsæislaus í veikindi sín og telji sig ekkiveika og þurfi því ekki á lyfjum að halda. Að mati læknisins séu yfirgnæfandilíkur á því að þegar nauðungarvistun ljúki þá muni varnaraðili útskrifa sig oghætta að taka lyfin. Þá segi orðrétt í vottorðinu:Stefnt er að því að A flytjist af bráðageðdeild 32C áendurhæfingargeðdeild eins fljótt og auðið er.Það er mat undirritaðrar að nauðsynlegt sé að hún leggist inn áendurhæfingargeðdeild svo koma megi við meðferð sem miðar að því að virkja hanaí félagslegum athöfnum og tryggja árangur lyfjagjafar. Væntanlega mun slíkmeðferð leiða til aukins sjúkdómsinnsæis og koma í veg fyrir frekara heilsutjónaf völdum alvarlegs geðsjúkdóms.Endurhæfingeinstaklinga með flókinn vanda þar sem sjúkdómsinnsæi er lítið sem ekkert tekurtíma og er það mat meðferðaraðila að A þurfi að vera sjálfræðissvipt í a.m.k.eitt ár svo unnt sé að tryggja að hún fái viðeingandi meðferð ogendurhæfingu. Vægari úrræði eru talinfullreynd, A hefur ekki sinnt lyfjameðferð eða meðferð á opinniendurhæfingargeðdeild. Áframhaldandi meðferð er A nauðsynleg og án hennarstefnir hún heilsu sinni í voða og spillir möguleikum á bata. Því styðjameðferðaraðilar eindregið framkomna beiðni um sjálfræðissviptingu til eins árs.Að mati læknisinssé nauðsynlegt að varnaraðili sé sjálfræðissvipt til eins árs svo unnt sé aðveita honum viðeigandi læknismeðferð. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón afaðstæðum öllum verði að telja að tímabundin sjálfræðissvipting til eins árs sénauðsynleg til að vernda líf og heilsu varnaraðila.Við aðalmeðferðmálsins gaf áðurnefndur geðlæknir símaskýrslu. Hann staðfesti vottorð sitt ogsvaraði spurningum um efni þess. Ítrekaði hann að hann teldi nauðsynlegt vegnaalvarlegs vanda varnaraðila að hún yrði svipt sjálfræði til tólf mánaða. Væriljóst að varnaraðili þyrfti gríðarmikið aðhald og eftirfylgni vegna geðsjúkdómssíns og fíkniefnavanda síns. Varnaraðili væri örugglega með geðrof og líklegageðrofssjúkdóm. Varnaraðili hefði ekkert innsæi í sjúkdóm sinn. Hún hafi komið5 sinnum inn á geðdeild á einu ári. Í hvert skipti sem hún færi út hætti hún aðtaka þau lyf sem henni væri uppálagt að taka. Væri svipting nauðsynleg til aðkoma henni á rétt ról og eitt ár lagmarkstími í því sambandi. Í þeim tilfellumþar sem sjúklingar hefðu lítið eða ekkert innsæi í sjúkdóm sinn þyrfti jafnanlengri tíma í meðferð. Varnaraðili hefði jafnan mælst jákvæð í fíkniefnaprófumvið komu inn á deild og væri mjög líklegt að hún notaði kannabis til að glímavið kvíða sem hún glímdi við. Í ljósi fyrri innlagna og tilrauna væru öllvægari úrræði en svipting reynd. Varnaraðili komfyrir dóminn. Hún lýsti því að hún teldi að hún væri ekki haldin geðklofa eðaeða geðhvarfaklofa. Þá kvaðst varnaraðili ekki glíma við fíkniefnavanda. Værihún tilbúin til að taka þau lyf er hún nú væri á ef hún færi út af geðdeild.Hefði hún farið inn á geðdeild í fyrri tilvikum vegna þrýstings frá foreldrumsínum. Hún hefði ekki metið það sjálf þannig að hún þyrfti að fara inn á deild.II.Með framangreinduvottorði geðlæknis og vættis hans fyrir dómi, en einnig með hliðsjón af öðrumfyrirliggjandi gögnum málsins og framburði varnaraðila, þykir sýnt aðvarnaraðili glími við mikinn vanda sem felst, eins og áður segir, í því að húnglími við alvarlegan geðsjúkdóm, sem hún hefur ekkert innsæi í. Að auki virðisthún glíma við fíknivanda, en hún hefur ætíð reynst jákvæð á fíkniefnaprófum viðinnlagnir á geðdeild. Ljóst er að innsæi varnaraðila í sjúkdóm sinn og þarfirer ekkert, en hún hefur eins og áður greinir hætt að taka lyf sem eru henninauðsynleg og kveðst ekki glíma við fíkniefnavanda. Hafi hún farið ágeðdeildina á liðnum misserum að ósk foreldra sinna, en ekki að eigin ósk. Hafavægari úrræði en svipting verið fullreynd, en varnaraðili hefur 5 sinnum fariðinn á geðdeild á einu ári, án þess að það hafi borið varanlegan árangur.Varnaraðili virðist vissulega vera á réttri leið, en á enn það langt í landsamkvæmt mati geðlæknis að óvarlegt þykir að fallast ekki á kröfur sóknaraðila.Í þessu ljósi telurdómurinn brýna þörf á að varnaraðili verði tímabundið svipt sjálfræði. Ljóst erað virkt og stöðugt aðhald og lyfjagjöf er forsenda þess að árangur geti náðstvið meðhöndlum varnaraðila og eru því ekki síst hennar eigin hagsmunir hérhafðir í huga. Telur dómurinn því uppfyllt skilyrði a- og b-liða 4. gr., sbr. og 1. mgr. 5. gr.lögræðislaga, til að verða við kröfu sóknaraðila um tímabundnasjálfræðissviptingu varnaraðila. Í ljósi vættis geðlæknis þykja ekki efnistanda til þess að marka sviptingunni skemmri tími. Dómurinn bendir áað samkvæmt 1. og 2. mgr. 15. gr. lögræðislaga getur varnaraðili, þegar liðnireru sex mánuðir frá upphafi sviptingar, borið fram kröfu við héraðsdómara um aðsjálfræðissvipting þessi verði felld úr gildi að nokkru eða öllu leyti telji húnskilyrði hennar ekki lengur fyrir hendi. Samkvæmt 1. mgr.17. gr. laga nr. 71/1971 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað af rekstrimálsins, þar með talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Ingu LillýjarBrynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 150.000 krónur.Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Símon Sigvaldasonhéraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, kt.[...], er svipt sjálfræði í tólf mánuði.Allur kostnaður afmálinu, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Ingu LillýjarBrynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, 200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 118/2000
Þjófnaður Ítrekun
Ú var ákærður fyrir þjófnað með því að hafa stolið áfengispela úr verslun ÁTVR. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu staðfest og Ú dæmdur til fangelsisrefsingar, en um var að ræða ítrekað brot.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Ákærða er í málinu gefið að sök að hafa stolið áfengispela úr verslun ÁTVR í Kringlunni í Reykjavík föstudaginn 1. október 1999. Í skýrslu Þorgeirs Baldurssonar verslunarstjóra fyrir dómi kom fram að hann hafi séð ákærða lauma koníakspela í vasa sinn er hann tíndi varning úr innkaupakröfu upp á afgreiðsluborð í versluninni. Hafi ákærði greitt fyrir þann varning, en ekki umræddan koníakspela. Var hann síðan stöðvaður á leið út úr versluninni. Ákærði viðurkennir að hafa farið framhjá afgreiðsluborðinu án þess að greiða fyrir það áfengi, sem í ákæru er getið. Skýring hans á háttseminni, sem nánar er gerð grein fyrir í héraðsdómi, er fráleit. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans af ákæruefninu. Með vísan til forsendna dómsins verður jafnframt staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða og hefur þess þá verið gætt að ítrekunaráhrifa gætir frá eldri dómum fyrir auðgunarbrot, sem kveðnir voru upp yfir ákærða 27. nóvember 1998, 15. september 1997 og 29. september 1994, sbr. 71. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Úlfar Ólafsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 25.000 krónur. Ár 2000, miðvikudaginn 19. janúar, er á dómþingi, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Gretu Baldursdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-2711/1999: Ákæruvaldið gegn Úlfari Ólafssyni, sem tekið var til dóms 7. janúar sl. Málið er höfðað með ákæru, dags. 9. nóvember 1999, gegn Úlfari Ólafssyni, kt. 090258-7619, Írabakka 10, Reykjavík, „fyrir þjófnað, með því að hafa föstudaginn 1. október 1999 stolið áfengispela, að verðmæti kr. 2.740, úr verslun ÁTVR, Kringlunni 8-12, Reykjavík. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Málavextir Málavextir eru þeir að föstudaginn 1. október 1999 voru lögreglumenn kallaðir að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins (ÁTVR) í Kringlunni 8-12 vegna þjófnaðar. Sam­kvæmt því sem fram kemur í lögregluskýrslu, sem dagsett er 1. október 1999, hittu lög­reglumenn á vettvangi Þorgeir Baldursson sem tilkynnti um þjófnaðinn. Var ákærði þá inni á lager verslunarinnar ásamt starfsmönnum hennar. Ákærði var lítil­lega undir áhrifum áfengis. Sagði Þorgeir lögreglumönnum að ákærði hafi verið bú­inn að fá afgreiðslu og verið á leið út úr versluninni er hann stöðvaði ákærða vegna hnupls. Sagðist Þorgeir hafa séð Úlfar stinga inn á sig koníakspela en ekki greitt fyrir hann er hann var afgreiddur með aðra vöru. Hafi koníakspelanum verið skilað aftur í versl­unina en verðmæti hans hafi verið kr. 2.740. Þegar lögreglumenn ræddu við Úlfar gat hann ekki gert grein fyrir sér með skil­ríkjum. Sagðist hann heita Agnar Páll Agnarsson og að fyrstu sex tölurnar í kennitölu sinni væru 170169 en svo hikaði hann á fjórum síðustu tölunum en sagði að þær væru 4959. Ákærði bar fyrir sig minnisleysi þar sem hann væri ekki andlegu jafnvægi vegna þeirrar stöðu sem hann væri lentur í. Sagði ákærði að lögheimili sitt væri Brekku­stígur 9 í Vestmannaeyjum. Ákærði var handtekinn kl. 18:53 vegna þess að hann gat ekki gert grein fyrir sjálfum sér. Var hann fluttur á lögreglustöðina við Hverf­isgötu 113 þar sem Björn Sigurðsson varðstjóri ræddi við hann. Ákærði hélt því statt og stöðugt fram að nafn sitt væri Agnar Páll Agnarsson þrátt fyrir að mynd úr öku­skírteinakrá passaði ekki við hann og að hann gat ekki farið rétt með kennitölu sína. Hringt var í símanúmer það sem ákærði gaf upp og svaraði Agnar Páll Agnars­son sem kvaðst gruna að ákærði væri Úlfar Ólafsson. Viðurkenndi ákærði þá að hann væri Úlfar Ólafsson. Samkvæmt því sem fram kemur í lögregluskýrslu viðurkenndi ákærði þjófnaðinn á koníakspelanum. Ákærða var sleppt að loknum viðræðum við varð­stjóra. Verður nú vikið að framburði ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitar sakargiftum. Hann kvaðst muna eftir því að hafa verið með áfeng­is­pela í vasanum er hann kom inn í ÁTVR, en ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis og lyfja. Hann hafi ætlað að kaupa bjór en þar sem hann var með slæman brotaferil taldi hann að það liti illa út ef hann væri stöðvaður með pelann í vasanum. Hafi ákærði því tekið pelann úr vasanum og komið honum fyrir í innkaupakörfu. Er hann kom að kassanum hafi hann tekið pelann úr körfunni og stungið honum aftur á sig svo að hann þyrfti ekki að borga pelann aftur. Hafi ákærði ekkert verið að fela það og taldi hann að afgreiðslustúlkan á kassanum hafi séð það. Starfsmenn ÁTVR hafi svo stöðv­að hann og þeir hringt á lögregluna. Ákærði sagði að ekkert hafi verið hlutstað á hann og hafi hann síðan verið fluttur niður á lögreglustöð. Ákærði viðurkenndi að hafa reynt að ljúga til nafns. Hann kvaðst ekki muna hvort hann hafi tjáð sig um þjófn­aðinn er hann var til yfirheyrslu hjá lögreglunni. Aðspurður kvaðst hann ekki kann­ast við það er áfengispelinn var tekinn af honum hvort strikamerki á pelanum hafi verið farið af. Vitnið Þorgeir Baldursson, verslunarstjóri, kom fyrir dóminn. Hann kvaðst hafa séð ákærða stinga áfengispela í vasann er hann beið við kassann. Þegar ákærði hafi verið á leiðinni út úr búðinni hafi hann verið stöðvaður. Hafi ákærði verið spurður að því hvort hann væri með eitthvað sem hann greiddi ekki fyrir og hafi ákærði þá tekið upp áfengispela. Aðspurður um það hvort strikamerki á áfengispelanum hafi verið kannað kvað vitnið það ekki hafa verið gert þar sem vitnið hafi séð ákærða stinga inn á sig pelanum. Vitnið sagði að morguninn eftir hafi farið fram talning á birgðum af þessari tegund áfengispela og hafi ekkert vantað upp á þegar umræddur áfengispeli hafi verið talinn með. Vitnið Ingólfur Arnarson, lögreglumaður, kom fyrir dóminn. Hann kvað að þeir Víðir Ragnarsson, lögreglumaður, hafi verið kallaðir út vegna þjófnaðar í Kringlunni. Hafi vitnið farið í ÁTVR þar hafi ákærði verið með starfsmönnum verslunarinnar á meðan Víðir sinnti öðru máli. Hafi ákærði ekki getað framvísað persónuskilríkjum og þess vegna hafi hann verið fluttur niður á lögreglustöð. Hann hafi viðurkennt að hafa stolið áfengispelanum en ávallt sagt rangt til nafns. Ákærði hafi þó að lokum við­ur­kennt hver hann væri. Aðspurður kvað vitnið ekki hafa verið tekna formlega skýrslu af ákærða. Kvaðst vitnið hafa séð ákærða drekka bjór á leiðinni úr lögreglubifreiðinni en vitnið hafi þó ekki merkt að ákærði væri undir áhrifum áfengis. Vitnið Víðir Ragnarsson, lögreglumaður, kom fyrir dóminn. Hann sagði að Ingólfur Arnarson, lögreglumaður, hefði farið inn í ÁTVR og rætt við ákærða og vitni að málinu. Hafi vitnið síðan komið að málinu þegar ákærði var handtekinn og kominn að lögreglubílnum. Ákærði hafi svo verið færður niður á lögreglustöð fyrir Björn Sigurðs­son varðstjóra. Hafi ákærði getað illa gert grein fyrir nafni sínu. Vitnið sagði að ákærði hefði verið undir einhverjum áfengisáhrifum. Kvað vitnið ákærða hafa játað verknaðinn fyrir varðstjóra. Vitnið Björn Sigurðsson, lögregluvarðstjóri, kom fyrir dóminn. Hann sagði að honum hafi fundist brot ákærða ómerkilegt. Vitnið bar að ákærði hefði gefið upp ranga kennitölu en kvaðst ekki muna hvort ákærði hafi játað brotið. Hafi vitninu fundist ákærði vera lipur og að brotið hefði legið ljóst fyrir. Niðurstaða Ákærði, Úlfar Ólafsson, hefur neitað sök. Hann hefur viðurkennt að hafa stungið inn á sig áfengispela er hann var inni í ÁTVR í Kringlunni, en hefur haldið því fram að hann hafi verið með pelann er hann kom í verslunina en tekið hann úr vasanum og stungið honum í körfu eftir að hann kom inn. Hafi ákærði vegna brotaferils síns gert þetta til þess að vekja ekki grunsemdir um að hafa stolið áfengispelanum. Þessi fram­burð­ur ákærða þykir ótrúverðugur. Vitnin Ingólfur Arnarson og Víðir Ragnarsson, lög­reglumenn, báru fyrir dómi að ákærði hefði játað fyrir varðstjóra þann verknað sem í ákæru greinir. Vitnið Björn Sigurðsson, lögregluvarðstjóri, kvaðst ekki muna hvort ákærði hefði játað brotið en taldi að brotið hefði legið ljóst fyrir. Vitnið Þorgeir Bald­ursson, verslunarstjóri ÁTVR í Kringlunni bar fyrir dómi að hann hefði séð ákærða stinga inn á sig áfengispelanum. Hann sagði að birgðir í versluninni hafi verið kann­aðar eftir að pelanum var skilað og ekki hafi neitt vantað upp á þær. Þegar framburður framangreindra vitna er virtur þykir dóminum sannað þrátt fyrir neitun ákærða, að ákærði hafi framið þá háttsemi sem í ákæru greinir og varðar brotið við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann frá árinu 1975 hlotið 17 refsidóma, þar af eru þrír hæstaréttardómar. Hann hefur m.a. verið dæmdur fyrir manndráp, þjófn­að, fjársvik, skjalafals, nytjastuld, umferðarlagabrot og áfengislagabrot. Ákærði hlaut síðast dóm 31. mars 1999, 450.000 kr. sekt og sviptingu ökuréttar í 3 ár frá 19. júní 1999 að telja vegna brots gegn 1. mgr. 48. gr. og 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. um­ferð­ar­laga nr. 45/1987. Þar áður hlaut hann dóm 27. nóvember 1998, 6 mánaða fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 244. gr. almennra hegn­ing­arlaga nr. 19/1940. Þann 8. júlí 1999 fékk hann reynslulausn í 1 ár á eftirstöðvum refs­ingar 60 dögum. Með broti sínu nú hefur hann rofið skilorð reynslulausnarinnar sbr. 1. mgr. 42. gr. almennra hegningarlaga. Reynslulausnin er því tekin upp og dæmd refs­ing í einu lagi sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Þegar litið er til sakarferils ákærða, sérstaklega þess að hann hefur ítrekað áður verið dæmdur fyrir þjófnað, þykir refsingin hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda, Hilmars Ingimund­arsonar hæstaréttarlögmanns sem þykir hæfileg 35.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins fór með málið Katrín Hilmarsdóttir fulltrúi lög­reglu­stjór­ans í Reykjavík. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærði, Úlfar Ólafsson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns 35.000 krónur.
Mál nr. 777/2013
Fasteign Líkamstjón Skaðabætur Sakarskipting
A krafðist þess annars vegar að viðurkennd yrði óskipt skaðabótaskylda K og O vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir er hún féll úr efri koju í orlofshúsi K og hins vagar að viðurkenndur yrði réttur hennar til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu K og O hjá S hf. vegna líkamstjónsins. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að bótaábyrgð yrði ekki reist á því að ákvæði tiltekins staðals hefði gilt um gerð og búnað kojunnar. Til hans mætti á hinn bóginn líta til viðmiðunar um þær kröfur sem gera mætti til frágangs á kojum. Um húsnæðið hefði gilt ákvæði þriðja málsliðar 1. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 941/2002 um hollustuhætti þess efnis að það skyldi vera þannig gert og viðhaldið að þeir sem þar dveldust hlytu ekki heilsutjón eða óþægindi af. Yrði við það að miða að sá frágangur kojunnar, að ekki væri öryggisgrind á fótagafli hennar frá stiga og út í vegg til að varna falli, væri óforsvaranlegur og í andstöðu við ákvæði reglugerðarinnar. Væri orsök tjóns A að rekja til þessa vanbúnaðar kojunnar. Var viðurkennd bótaskylda K og O að 2/3 hlutum, en A var látin bera tjón sitt að 1/3 hluta vegna eigin sakar. Þá var jafnframt viðurkenndur réttur A til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu hjá S hf. að 2/3 hlutum.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. desember 2013. Hún krefst þess að viðurkennd verði óskipt skaðabótaskylda stefndu Kennarasambands Íslands og Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir er hún féll úr efri koju í orlofshúsi þess fyrrnefnda 21. nóvember 2010. Þá krefst hún þess að viðurkenndur verði réttur sinn til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu framangreindra stefndu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna líkamstjónsins. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að skaðabótaskylda þeirra verði einungis viðurkennd að hluta og málskostnaður felldur niður. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst aðdraganda þess er áfrýjandi féll úr efri koju árla morguns sunnudaginn 21. nóvember 2010 í orlofshúsi að […], en húsið er í eigu stefnda Kennarasambands Íslands sem leigir það út til félagsmanna í gegnum stefnda Orlofssjóð Kennarasambands Íslands. Í héraðsdómi er og lýst hönnun og gerð kojunnar og aðstæðum í herbergi því sem kojan er í. Eins og þar kemur fram liggur höfðagafl kojunnar og önnur langhlið fast að vegg og á þeirri langhlið hennar sem snýr út í herbergið er öryggisgrind. Hins vegar er ekki öryggisgrind á fótagafli kojunnar en þar er stigi og nær sá kjálki stigans, sem er nær þeirri langhliðinni er snýr út í herbergið, upp fyrir brún dýnu sem í kojunni er. Áfrýjandi reisir kröfur sínar á því að gerð og búnaður kojunnar hafi verið óforsvaranlegur og ólögmætur og hafi eigandi hússins og leigusali vanrækt þá skyldu að tryggja öryggi þeirra sem í húsinu dvelji. Hafi slys áfrýjanda orðið vegna þess vanbúnaðar sem í framangreindu felist. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að bótaábyrgð stefndu á slysi áfrýjanda verði ekki reist á því að ákvæði staðals ÍST EN 13453-1:2004 hafi gilt um gerð og búnað kojunnar. Til staðalsins má á hinn bóginn líta til viðmiðunar um þær kröfur sem gera megi til frágangs á kojum. Orlofshús það er um ræðir er frístundahús í skilningi 3. gr. reglugerðar nr. 941/2002 um hollustuhætti. Um húsnæðið gildir því hið almenna ákvæði þriðja málsliðar 1. mgr. 14. gr. reglugerðarinnar að það skuli vera þannig gert og viðhaldið að þeir sem þar dveljast hljóti ekki heilsutjón eða óþægindi af. Við það verður að miða að sá frágangur kojunnar, að ekki sé öryggisgrind á fótagafli hennar frá stiga og út í vegg til að varna falli, sé óforsvaranlegur og andstæður síðastgreindu reglugerðarákvæði. Er þá litið til þess að um er að ræða orlofshús sem leigt er félagsmönnum til skamms tíma hverju sinni. Má við þær aðstæður jafnan gera ráð fyrir því að þeir sem þar dveljast kynni sér ekki í einstökum atriðum gerð og frágang húss og þess búnaðar sem þar er en gangi þess í stað út frá því að fyllsta öryggis sé gætt þannig að ekki stafi hætta og heilsutjón af. Loks er til þess að líta að litlu þurfti til að kosta til að bæta úr þeim vanbúnaði sem hér var lýst. Í ljósi þess sem hér var rakið verður lagt til grundvallar að orsök tjóns áfrýjanda sé að rekja til framangreinds vanbúnaðar kojunnar og bera stefndu Kennarasamband Íslands sem húseigandi og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands sem leigusali sameiginlega ábyrgð gagnvart áfrýjanda á því líkamstjóni sem hún varð fyrir umrætt sinn. Eins og nánar greinir í héraðsdómi féll áfrýjandi í gólfið þegar hún teygði sig eftir vatnsglasi sem hún hafði lagt ofan á loftplötu skáps gegnt fótagafli kojunnar. Áfrýjandi, sem hafði sofið tvær nætur í kojunni þegar slysið varð, mátti gera sér grein fyrir því að loftplata skápsins var ekki fráleggsborð og að óvarlegt var að nota hana sem slíka. Þá kveikti hún heldur ekki ljós sem var við höfðagafl kojunnar þegar hún teygði sig eftir glasinu. Þegar þetta er virt verður áfrýjandi að bera tjón sitt sjálf að einum þriðja hluta vegna eigin sakar. Stefndu Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands voru með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. þegar slysið varð. Ágreiningslaust er að verði slys áfrýjandi rakið til sakar húseigandans og leigusalans taki ábyrgðartryggingin til þess tjóns sem af hlaust með þeim takmörkunum sem kynni að leiða af eigin sök áfrýjanda. Í samræmi við þetta verður viðurkenndur réttur áfrýjanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingunni að tveimur þriðju hlutum. Að þessari niðurstöðu fenginni ber að dæma stefndu sameiginlega til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennt er að stefndu Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands bera sameiginlega að tveimur þriðju hlutum skaðabótaábyrgð gagnvart áfrýjanda, A, á líkamstjóni því sem hún varð fyrir er hún féll úr efri koju í orlofshúsi að […] 21. nóvember 2010. Þá er og viðurkenndur réttur áfrýjanda til bóta úr ábyrgðartryggingu framangreindra stefndu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna tveggja þriðju hluta líkamstjóns þess sem áfrýjandi varð fyrir umrætt sinn. Stefndu greiði sameiginlega áfrýjanda 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2013. Mál þetta sem dómtekið var 9. september 2013 var höfðað 7. september 2012 af A, […] á hendur Kennarasambandi Íslands, Laufásvegi 81, Reykjavík, Orlofssjóði Kennarasambands Íslands, til heimilis á sama stað og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, til viðurkenningar á bótaskyldu. Dómkröfur stefnanda eru þessar: 1. Að viðurkennd verði með dómi sameiginleg (in solidum) skaðabótaskylda stefndu Kennara­sambands Íslands og Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands vegna þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir þá er hún féll úr efri koju í orlofshúsi stefnda Kennarasambands Íslands að […] 21. nóvember 2010. 2. Að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu stefndu Kennarasambands Íslands og Orlofssjóðs Kennara­sambands Íslands hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir þá er hún féll úr efri koju í orlofshúsi stefnda Kennarasambands Íslands að […] 21. nóvember 2010. 3. Þá er þess krafist að stefndu verði sameiginlega (in solidum) dæmd til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikn­ingi eða að mati dómsins, að meðtöldum virðisaukaskatti á málflutnings­þóknun. Stefndu krefjast þess aðallega að verða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðar­reikningi eða samkvæmt mati dómsins. Stefndu krefjast þess til vara að þeir verði einungis dæmdir skaðabótaskyldir að hluta og að einungis verði viðurkenndur að hluta réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu stefndu Kennarasambands Íslands og Orlofssjóðs Kennara­sambands Íslands hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir þann 21. nóvember 2010 er hún féll úr efri koju í orlofshúsi stefnda Kennarasambands Íslands að […] og að í því tilviki verði málskostnaður felldur niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi féll úr efri koju í orlofshúsi stefnda Kennarasambands Íslands að […] árla morguns sunnudaginn 21. nóvember 2010. Stefnandi var strax í kjölfar slyssins flutt með sjúkrabifreið á Landspítalann í Fossvogi. Var óttast að hún hefði hálsbrotnað. Við rannsókn á slysadeild kom í ljós að svo var ekki, en stefnandi hlaut af alvarlega hálsáverka, nefbrot og mar og tognun á útlimum og líkama. Þá hlaut stefnandi stóran skurð á enni. Hún mun hafa verið frá vinnu í þrjár vikur eftir slysið en síðan verið í hálfu starfi fram í janúar 2011 þegar hún hætti að vinna sakir verkja og vanlíðunar. Húsið er í eigu Kennarasambands Íslands sem leigir það út til félagsmanna sinna í gegnum orlofssjóð sinn. Stefnandi hafði dvalið í húsinu frá föstudeginum 19. nóvember 2010 og hafði hún sofið í sömu koju í tvær nætur þegar slysið varð. Það bar til með þeim hætti að stefnandi var í myrkri að teygja sig eftir vatnsglasi sem hún hafði lagt frá sér ofan á loftplötu skáps gegnt fótagafli kojunnar. Hún var á hnjánum við fótagafl kojunnar að teygja sig í glasið þegar hún missti jafnvægið og féll niður á gólf herbergisins. Kojan sem stefnandi féll úr er 201 cm að lengd og 83 cm á breidd og komið fyrir í herberginu þannig að önnur langhlið hennar og höfðagafl eru við vegg og er veggljós við höfðagaflinn. Á langhlið er öryggisgrind til að hindra fall úr kojunni. Hæð kojunnar með dýnu er 164 cm og á fótagafli hennar er stigi til að komast upp og ofan. Gegnt stiganum er viðarklædd bakhlið skáps og er loftplata skápsins 223 cm frá gólfi. Frá skápnum í stiga kojunnar eru 48 cm og um það bil 58 cm milli skáps og dýnunnar í kojunni. Stefnandi krafði stefnda Kennarasamband Íslands um afstöðu til bótaskyldu með bréfi dagsettu 28. mars 2011 og stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar með bréfi dagsettu 14. júlí 2011, á grundvelli frjálsrar ábyrgðartryggingar Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands hjá félaginu. Með bréfi dagsettu 7. september 2011 hafnaði stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. bótaskyldu vegna slyss stefnanda þar sem slys það yrði eingöngu rakið til óhappatilviljunar eða gáleysis stefnanda sjálfrar. Stefnandi telur að slysið verði rakið til óforsvaranlegs útbúnaðar kojunnar, sem Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands beri sameiginlega ábyrgð á. Um vanbúnað er einkum vísað til reglna í staðlinum ÍST EN 13453-1:2004, en umrædd koja uppfyllir ekki ákvæði þess staðals. Ágreiningur málsaðila snýst um það hvort stefndu Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands beri bótaábyrgð vegna slyssins sem stefnandi varð fyrir þegar hún féll úr kojunni í orlofshúsi þeirra. Málsástæður og lagarök stefnanda 1. Lögvarðir hagsmunir stefnanda af málshöfðun Málshöfðun stefnanda byggi á 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en heimilt sé að höfða mál til að fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af málshöfðuninni. Stefnandi hafi af því mikla hagsmuni að skorið sé úr um tilvist og efni kröfu hennar á hendur stefndu, enda hafi afleiðingar slyssins haft veruleg áhrif á líkama hennar og líf og sé fyrirséð að afleiðingarnar eru varanlegar. Stefnandi vísi í því sambandi m.a. til vottorðs B, læknis, dagsetts 27. júní 2011, og vottorðs C, læknis, dagsetts 29. júní 2011, en með báðum vottorðunum hafi verið sýnt fram á lögvarða hagsmuni hennar af máls­höfðuninni. Í síðargreinda vottorðinu komi m.a. fram að stefnandi hafi hlotið slæma tognun á hálsi við fallið úr kojunni 21. nóvember 2010 og að ekki sé útséð um hver varanleg einkenni verði. Enn fremur vísist til vottorðs D sjúkraþjálfara, dagsetts 5. apríl 2011. Ljóst sé að stefnandi hafi bæði orðið fyrir tímabundnum missi starfsorku og varanlegri læknisfræðilegri örorku vegna slyssins. Varði það því verulega hagsmuni stefnanda að fá skorið úr um bótaskyldu stefndu Kennarasambands Íslands og Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands og rétt sinn til skaðabóta úr hendi stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. 2. Almennt um bótaskyldu stefndu Kennarasambands Íslands og Orlofssjóðs Kennara­sambands Íslands Stefnandi byggi á því að stefndu Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennara­sambands Íslands beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hún hafi orðið fyrir þegar hún féll úr kojunni með framangreindum afleiðingum 21. nóvember 2010. Telji stefnandi að þessir stefndu hafi með saknæmri og ólögmætri háttsemi valdið sér því tjóni sem hún hafi orðið fyrir, enda hafi aðstæður við kojuna verið bæði óforsvaranlegar og ólögmætar greint sinn. a. Óforsvaranlegar og hættulegar aðstæður Stefnandi byggi á því að verulega hafi skort á að viðhafðar væru nauðsynlegar öryggis­ráðstafanir á og við umrædda koju svo sem skylt hafi verið. Verði slysið með beinum hætti rakið til þess að útbúnaður kojunnar hafi verið ófullnægjandi og að koma hefði mátt í veg fyrir slysið með réttum og lögmætum búnaði. Hafi eina orsök slyss hennar verið sú að engin öryggisgrind eða handrið hafi verið við enda kojunnar til þess að styðja sig við, sem leitt hafi til þess að stefnandi hafi misst jafnvægið og fallið í gólfið með framangreindum afleiðingum. Beri stefndu Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands því ábyrgð á slysinu samkvæmt reglum skaðabótaréttarins um ábyrgð eiganda og umsjónarmanns fasteignar. Stefnandi vísi í þessu sambandi í fyrsta lagi til þess að útbúnaður kojunnar hafi brotið gegn ákvæðum staðals ÍST EN 13453-1:2004. Samkvæmt 4. mgr. gr. 4.1 í staðlinum skuli öryggisgrindur vera á öllum hliðum rúmsins. Veggur geti þó komið í stað öryggisgrindar, sbr. 5. mgr. gr. 4.1. Þá skuli bil frá botni rúms að efri brún grindar vera a.m.k. 260 mm og yfirborð dýnu a.m.k. 160 mm lægra en efsta brún grindar. Ákvæði umrædds staðals hafi hins vegar verið virt að vettugi með öllu greint sinn. Þannig hafi hvorki verið öryggisgrind við enda kojunnar né annar búnaður sem hefði getað komið í veg fyrir að gestir bústaðarins féllu þaðan á gólfið. Hafi slíkt auðvitað verið stórhættulegt bæði börnum og fullorðnum. Rannsókn lögreglu hafi einnig leitt í ljós að yfirborð dýnu í kojunni hafi verið 125 mm lægra en efri brún þeirrar öryggisgrindar sem þó hafi verið á langhlið hennar. Hafi því vantað 35 millimetra (21,9%) upp á að kojan hafi uppfyllt áðurnefnt ákvæði umrædds staðals að þessu leyti. Kojan hafi því í engu uppfyllt þær öryggiskröfur sem til hennar séu gerðar samkvæmt greindum staðli. Í öðru lagi vísi stefnandi til þess að stefndu hafi borið án tillits til ofangreinds staðals að koma með öllum tiltækum ráðum í veg fyrir að hægt væri að falla úr kojunni. Stefndu Kennara­samband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands, sem haft hafi umsjón með útleigu orlofshússins, hafi hins vegar ekkert gert til að hindra slys sem þetta, þrátt fyrir þá augljósu hættu sem stafað hafi af útbúnaði kojunnar. Hefði þó verið einfalt að búa svo um hnúta að fall úr efri kojunni væri næsta ómögulegt, t.d. með því að koma fyrir lítilli öryggisbrík eða hindra með öðrum hætti að börn og fullorðnir detti fram af rúminu. Hefðu stefndu getað gripið til slíkra öryggisráðstafana með lítilli fyrirhöfn og kostnaði. Þess í stað hafi engin öryggisgrind verið við enda kojunnar svo sem skylt hafi verið, auk þess sem dýna í henni hafi náð töluvert upp fyrir brún kojunnar þar og því enn aukið á þá hættu sem fyrir hendi hafi verið. Stefndu hafi með þessu sýnt af sér fullkomið skeytingarleysi gagnvart lífi og heilsu gesta bústaðarins. Stefnandi bendi í þriðja lagi á að stefndu Kennarasambandi Íslands og Orlofssjóði Kennarasambands Íslands hafi borið að tryggja að fólk svæfi ekki í efri kojunni á meðan ekki hafi verið búið að koma fyrir viðunandi öryggisráðstöfunum á staðnum. Hafi stefndu mátt vera ljóst að mikil hætta stafaði af útbúnaði kojunnar og að verulegar líkur væru á slysi sem því sem stefnandi lenti í. Það hafi því verið full ástæða til að tryggja öryggi gesta bústaðarins með því að banna notkun efri kojunnar miðað við útbúnað hennar og hafi stefndu mátt vera þetta ljóst. Auk framangreinds vísi stefnandi til þess að stefndu hafi borið sem fasteignareiganda og umsjónaraðila og leigusala hennar að fylgja reglugerð um hollustuhætti nr. 941, 2002, sem taki m.a. til frístundahúsnæðis. Í 14. gr. reglnanna segi m.a. að húsnæði skuli þannig gert og viðhaldið, umgengið og þrifið að þeir sem þar dvelji eða starfi eða nálægir íbúar, hljóti ekki heilsutjón eða óþægindi af. Sé og kveðið á um að fylgja skuli fyrirmælum heilbrigðisnefndar um allt er varði hreinlæti, hollustuvernd og öryggismál. Þá sé í 42. gr. reglnanna, sem fjalli m.a. um húsnæði og aðstöðu fyrir börn, kveðið á um að kojur megi aðeins vera tveggja hæða og að farið skuli eftir ÍST-EN stöðlum. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndu Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands hafi með engum hætti fullnægt skyldum sínum samkvæmt greindum lögum. Hafi stefndu þvert á móti leigt út húsnæðið án þess að hirt hafi verið um að aðbúnaður þess gæti valdið tjóni. Sé í þessum efnum jafnframt vísað til þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73, 1997, svo og byggingar­reglugerðar nr. 441/1998, einkum 1. mgr. 77. gr. b. Enn ríkari öryggiskröfur vegna útleigu orlofshússins Stefnandi leggi áherslu á að stefndi Kennarasamband Íslands hafi leigt út bústaðinn til skamms tíma gegn gjaldi í gegnum orlofssjóð sinn, stefnda Orlofssjóð Kennarasambands Íslands, og hafi haft af því verulegar tekjur. Hafi stefndu verið fullljóst að leigjendur bústaðarins væru gjarnan fólk sem ekki hafi komið þangað áður og þekkti þar af leiðandi ekki aðstæður í bústaðnum og herbergjum hans. Hafi í ljósi þessa verið enn ríkari ástæða fyrir stefndu til að gæta fyllsta öryggis og tryggja með viðunandi hætti að gestir orlofshússins gætu ekki lent í slysum vegna útbúnaðar fasteignarinnar. Hafi því verið sérstaklega mikilvægt að stefndi Orlofssjóður Kennarasamband Íslands, sem haft hafi umsjón með orlofshúsum stefnda Kennarasambands Íslands og útleigu þeirra, sæi til þess að öryggi gesta í húsunum væri tryggt. Beri stefndi Orlofssjóður Kennarasambands Íslands því jafn mikla ábyrgð á útbúnaði orlofshússins og þinglýstur eigandi þess, stefndi Kennarasamband Íslands. Stefnandi bendi í þessu sambandi á að stefndu hafi mátt vera ljóst að í bústaðnum, sem jafnan hafi verið leigður út til fjölskyldufólks, yrðu bæði börn og fullorðnir.Hafi stefndu enn fremur mátt vera ljóst að miklar líkur væru á að börn svæfu í efri kojunni líkt og gjarnan er vinsælt meðal barna. Hafi honum því borið að gæta sérstaklega að fullnægjandi öryggisráðstöfunum, einkum í herbergjum bústaðarins og við rúmstæðin. Stefndu hafi hins vegar virt þessa skyldu sína að vettugi og verið þannig beinlínis í vondri trú þegar orlofshúsið hafi verið leigt út án þess að gætt væri fyllsta öryggis í herbergjum bústaðarins. c. Almennt um kröfur til aðgæsluskyldu eiganda, umsjónaraðila og leigusala fasteignar Stefnandi leggi áherslu á að almennt sé viðurkennt að á fasteignareiganda hvíli rík aðgæsluskylda til þess að rækja viðhald og umhirðu með fasteign sinni til að koma í veg fyrir að þeir sem eigi erindi í fasteignina verði fyrir tjóni. Eigi þetta jafnvel einnig við um þá sem eigi leið hjá fasteigninni, án þess að þeir eigi þangað sérstakt erindi. Sé og ljóst af þróun dómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands að gerðar séu meiri kröfur til athafnaskyldu fasteignareiganda en gerðar voru áður. Þannig bendi nýleg dómafordæmi til strangara sakarmats fasteignareiganda vegna aðbúnaðar í og við fasteignir en áður. Leiði þetta, svo og sú staðreynd að stefndi Orlofssjóður Kennarasambands Íslands hafi leigt út bústaðinn fyrir stefnda Kennarasamband Íslands í tekjuskyni, allt til þess að gera verði mjög ríkar kröfur til stefndu um öryggi gesta við mat á því hvort þeir hafi sýnt af sér gáleysi greint sinn. 3. Fullyrðingar stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. með öllu órökstuddar Stefnandi hafni með öllu þeirri órökstuddu fullyrðingu í ofangreindu bréfi stefnda Sjóvár­-Almennra trygginga hf. að stefnanda hafi mátt vera fullljóst hverjar aðstæður væru við kojuna og að henni hafi ekki getað dulist að ekki var handriði til að dreifa við enda kojunnar. Í fyrsta lagi sé á það bent að stefnandi hugðist grípa í handrið á kojunni til þess að styðja sig þegar hún ætlaði að teygja sig í umrætt vatnsglas. Hafi hún enda mátt með réttu gera ráð fyrir að á kojunni væru fullnægjandi öryggisráðstafanir. Stefnandi árétti að það hafi með engu móti verið unnt að gera þá kröfu til hennar að hún vissi að ekkert handrið eða öryggisgrind væri á kojunni. Breyti engu í þeim efnum hvort stefnandi hafi dvalið eina nótt í bústaðnum eða tvær eða farið tvisvar upp stiga kojunnar og einu sinni niður. Í öðru lagi leggi stefnandi áherslu á að jafnvel þótt henni hefði mátt vera ljóst að engin öryggisgrind væri til staðar við enda kojunnar, geti það engu breytt um skaðabótaskyldu stefndu Kennarasambands Íslands og Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands á slysinu. Geti möguleg vitneskja stefnanda um skort á öryggisráðstöfunum enda ekki komið í veg fyrir að þessum stefndu verði gert að sæta ábyrgð á slysi, sem verður með beinum hætti rakið til gáleysis­legrar háttsemi þeirra sjálfra. Skuli í þeim efnum bent á að það sé hvorki að ástæðulausu sem krafa sé gerð um öryggisgrind við enda kojunnar samkvæmt stöðlum þar um né að grindin sé kennd við öryggi. Stefnandi mótmæli aukinheldur þeirri fullyrðingu í ofangreindu bréfi að ósannað sé að handrið eða öryggisbrík við enda kojunnar hefði getað komið í veg fyrir slys stefnanda. Sé næsta fráleitt að halda því fram að stefnandi hefði dottið með framangreindum afleiðingum ef á kojunni hefði verið handrið eða aðrar fullnægjandi öryggisráðstafanir. Við blasi að slíku handriði eða öryggisgrind hefði eðli málsins samkvæmt verið ætlað að koma í veg fyrir að börn eða fullorðnir féllu úr kojunni. Verði í öllu falli að telja ólíklegt að ástæður þess að slíkt handrið sé sett upp geti verið aðrar en einmitt til þess að hindra að fólk falli fram úr rúminu. Í öllu falli hvíli sönnunarbyrði á stefndu um að slysið hefði eftir sem áður orðið þótt áskilin öryggisgrind hefði verið til staðar. Verði stefndu að bera allan halla af því að svo var ekki. Enn fremur sé því harðlega mótmælt að stefnanda hafi verið í lófa lagið að kveikja veggljós áður en hún fór að athafna sig í efri kojunni svo sem haldið sé fram í nefndu bréfi. Eins og að framan greini hvílir sú skylda á eiganda og leigusala orlofshúss að gæta með fullnægjandi hætti að aðbúnaði og öryggis­ráðstöfunum í og við umrædda fasteign. Stefndu Kennara­sambandi Íslands og Orlofssjóði Kennarasambands Íslands hafi borið í samræmi við þetta að búa svo um hnútana að stefnandi gæti ekki fallið úr kojunni hvort heldur sem herbergið væri upplýst eða myrkt. Stefndu geti því ekki skýlt sér á bak við ætlað gáleysi stefnanda í þessum efnum. Hafi stefndu Kennarasambandi Íslands og Orlofssjóði Kennarasambands Íslands enda bæði verið rétt og skylt að uppfylla þær öryggiskröfur sem gerðar hafi verið til þeirra. Geti sú háttsemi stefnanda að kveikja ekki ljós í herberginu af tillitssemi við aðra sem þar hafi sofið ekki upphafið þær öryggiskröfur, sem til stefndu hafi verið gerðar, eða skyldur þeirra til að tryggja öryggi gesta sem hafi kosið að gista í þeim húsum er leigð hafi verið út á þeirra vegum. Af ofangreindu megi ráða að rík skylda hvíli á herðum eigenda fasteigna og leigusala orlofshúsa til að sjá til þess að fyllsta öryggis sé gætt í og við fasteignir. Megi ljóst vera að stefndu Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands hafi hvorki farið að þeim lögum og reglum sem um þetta gildi né þeim hátternisvenjum og viðmiðum sem almennt sé fylgt í húsnæði líkt og umræddu orlofshúsi. Afleiðing þeirrar vanrækslu hafi verið sú að stefnandi hafi fallið fram af kojunni og hlotið af því verulegt líkamstjón. Á því tjóni verði stefndu nú að bera ábyrgð. Í ljósi framangreindrar umfjöllunar og atvika málsins sé því harðlega mótmælt að slys stefnanda sé ekki bótaskylt úr ábyrgðartryggingu stefndu Kennarasambands Íslands og Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Af gögnum málsins, dómaframkvæmd og ritum fræðimanna sé ljóst að slys stefnanda hafi sannanlega átt rætur að rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu Kennarasambands Íslands og Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands. Ekkert hafi komið fram í málsatvika­lýsingu eða gögnum málsins sem renni stoðum undir að fall stefnanda eigi rætur að rekja til annars en óforsvaranlegs aðbúnaðar við umrædda koju greint sinn. Beri stefndu Kennarasamband Íslands og Orlofssjóður Kennarasambands Íslands því sameiginlega (in solidum) skaðabótaábyrgð á því tjóni sem af hafi hlotist og eigi stefnandi jafnframt rétt til bóta úr húseig­anda­tryggingu sambandsins hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Verði því að fallast á allar kröfur stefnanda. Máli sínu til stuðnings vísi stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Um bótaábyrgð er vísað til meginreglna skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar, og laga nr. 30, 2004 um vátryggingarsamninga. Um aðild stefnda sé vísað til III. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála og laga nr. 30, 2004 um vátryggingarsamn­inga. Jafnframt sé vísað til ákvæða staðals ÍST EN 13453-1:2004, ákvæða þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73, 1997 og þágildandi byggingarreglugerðar nr. 441, 1998, svo og ákvæða heilbrigðisreglugerðar um hollustuhætti nr. 941, 2002. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé studd við lög um virðisaukaskatt nr. 50, 1988. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91, 1991. Málsástæður og lagarök stefndu Aðalkrafa stefndu um sýknu er á því byggð að tjón stefnanda sé ekki að rekja til aðstæðna eða atvika sem stefndu beri ábyrgð á að lögum. Tjón stefnanda sé fyrst og fremst að rekja til gáleysis stefnanda sjálfrar eða óhappatilviljunar. Stefndu mótmæli því alfarið að skort hafi á að viðhafðar væru nauðsynlegar öryggisráðstafanir við og á kojunni sem og að slysið hafi orsakast af skorti á öryggisráðstöfunum. Stefndu byggi sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að ekki hafi skort á öryggisráðstafanir sem komið hefðu í veg fyrir slys stefnanda. Við enda umræddrar koju sé stigi til að komast upp í og niður úr kojunni. Liggi í augum uppi að ekki sé unnt að setja sérstaka öryggisbrík fyrir stigann enda myndi slík brík frekar auka slysahættu en draga úr henni. Stubbur af öryggisbrík á þessum stað hefði því vart þjónað öðrum tilgangi í ljósi aðstæðna en að torvelda umgengni um kojuna. Þegar slysið varð hafi stefnandi verið að teygja sig eftir glasi sem hún hafi komið fyrir uppi á skáp áður en hún hafi farið að sofa nóttina áður. Skápurinn sé 223 cm á hæð og sé 48 cm bil á milli skápsins og kojunnar. Skápurinn sé alls ekki hannaður sem náttborð eða fráleggsborð og hafi stefnanda mátt vera það fyllilega ljóst. Stefnandi kveðji slysið hafa orðið með þeim hætti að hún „var á hnjánum við enda kojunnar og hugðist grípa í handrið eða öryggisgrind sem hún hugði vera þar um leið og hún teygði sig eftir vatnsglasinu“. Í lögregluskýrslu sem stefnandi leggi fram án athugasemda sé að finna nánari lýsingu þar sem haft sé eftir henni að hún „hugðist ná taki með vinstri hendi á handfangi sem hún taldi vera á skápveggnum og ætlaði síðan að teygja sig eftir glasinu með hægri hendi.“ Verði að leggja þessa lýsingu stefnanda sjálfrar til grundvallar en samkvæmt henni hafi hún ætlað að ná taki á handfangi á skápnum en ekki öryggisbrík eða handriði á kojunni sjálfri. Stefndu telji af lýsingum stefnanda ljóst vera að slysið verði eingöngu rakið til gáleysis hennar sjálfrar. Í fyrsta stað hafi stefnandi dvalið í húsinu frá föstudagskvöldinu og einnig sofið í kojunni nóttina áður. Henni hafi því verið allar aðstæður ljósar. Hafi hún enga ástæðu haft til að ætla að á skápveggnum væri handrið eða öryggisgrind eða að við enda kojunnar væri handrið eða öryggisgrind heldur þvert á móti mátti henni vera fullljóst að svo væri ekki. Í annan stað komi fram í stefnu að stefnandi hafi ekki kveikt ljós á lampanum sem hafi verið við höfðagafl kojunnar. Í þeirri ákvörðun stefnanda að kveikja ekki á lampanum en í stað þess að bera sig eftir glasinu í myrkri hafi einnig falist gáleysi. Stefnandi verði sjálf að bera ábyrgð á að hafa gengið út frá því að handrið eða öryggisbrík væri við fótagafl kojunnar og að hafa ekki kveikt ljósið áður en hún hafi teygt sig eftir glasinu heldur athafnað sig í myrkri. Með framangreindri háttsemi hafi hún ekki sýnt tilhlýðilega aðgæslu. Tilgangurinn með því að hafa öryggisbrík meðfram kojum sé að varna því að fólk geti í svefni fallið úr þeim. Öryggisbrík hafi verið við langhlið kojunnar því til varnar en engar líkur séu á að sofandi einstaklingur falli niður úr kojunni við fótagafl hennar. Þá nái önnur hlið stigans vel upp fyrir dýnu kojunnar og virki því sem stoð þegar farið sé upp í eða niður úr kojunni, einfaldi aðgengi og auki öryggi. Áhersla sé á það lögð að með öllu sé ósannað að slys stefnanda hefði ekki orðið þótt öryggisbrík eða handrið til varnar falli hefði verið við enda kojunnar. Í fyrsta lagi hafi stefnandi sagst hafa ætlað að ná taki á handriði eða öryggisgrind á skápveggnum en ekki á kojunni sjálfri og í öðru lagi sé með öllu ósannað að stefnandi hefði hitt á öryggisbrík eða handrið á kojunni í myrkrinu sem og að hún hefði fengið af því nægilegan stuðning til að teygja sig eftir glasinu. Af þessu telji stefndu ljóst vera að því fari fjarri að orsakatengsl séu milli þess að ekki hafi verið öryggisbrík eða handrið við fótagafl kojunnar og tjóns stefnanda. Jafnframt sé því alfarið mótmælt að orsakatengsl séu milli gerðar öryggisbríkur við langhlið kojunnar og slyss stefnanda enda liggi fyrir að stefnandi féll ekki fram af langhlið kojunnar. Í öðru lagi byggi stefndu á því að jafnvel þótt talið yrði að kojan uppfyllti ekki ströngustu skilyrði samkvæmt íslenskum staðli ÍST EN 13453-1:2004 þá sé ekkert orsakasamhengi milli þess og falls stefnanda. Samkvæmt 3. mgr. greinar 4.2.1 í staðlinum sé heimilt að rjúfa öryggisbrík fyrir stiga kojunnar. Bilið skuli vera 30-40 cm breitt. Staðallinn kveði hins vegar ekki á um að handrið sé á koju eða við kojuna. Þar sem kojan sé 83 cm breið standi eftir að samkvæmt ströngustu túlkun staðalsins væri rétt að hafa öryggisbrík á 43 cm kafla á fótagafli kojunnar, frá vegg og að stiga. Framburður stefnanda sjálfrar í lögregluskýrslu sé á þá leið að hún hugðist ná taki með vinstri hendi, reyndar á handfangi sem hún taldi vera á skápveggnum, og teygja sig eftir glasinu með þeirri hægri. Þar sem stiginn sé á hálfri hlið kojunnar, vinstra megin frá stefnanda séð í umrætt sinn, sé ljóst að á þeim stað sem stefnandi hafi teygt sig eftir handfangi sé ekki skylda til að hafa öryggisbrík. Þá hefði öryggisbrík ekki dugað til að koma í veg fyrir fall stefnanda sem hafi verið á hnjánum að teygja sig yfir 48 cm breitt bil. Í þriðja lagi mótmæla stefndu því að slysahætta hafi stafað af kojunni og að þeim hafi borið að gera frekari öryggisráðstafanir sem komið hefðu í veg fyrir fall stefnanda. Svo strangar kröfur verði ekki gerðar til stefndu að alfarið sé komið í veg fyrir að fólk geti fallið úr efri koju sama hversu gáleysislega það ber sig að. Stefnandi hafi sýnt af sér verulegt gáleysi í umrætt sinn. Ekki verði ætlast til að stefndu hafi mátt gera ráð fyrir því að fullorðinn einstaklingur sýndi svo gáleysislega hegðun. Þá sé því harðlega mótmælt að stefndu hafi sýnt af sér fullkomið skeytingarleysi gagnvart lífi og heilsu gesta í orlofshúsinu og að ástæða hafi verið til að banna fólki að sofa í efri kojunni. Af framangreindu telji stefndu ljóst vera að engin ástæða hafi verið til þess. Ekki hafi skort á viðeigandi öryggisráðstafanir og ekki hafi fallhætta verið til staðar sýni fólk af sér tilhlýðilega aðgæslu. Jafnframt mótmæli stefndu því með vísan til framangreinds að brotið hafi verið gegn reglugerð nr. 941/2002 um hollustuhætti, sem og þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 svo og byggingarreglugerð nr. 441/1998. Einnig sé því mótmælt að stefndu hafi ekki uppfyllt þær skyldur sem á þeim hafi hvílt sem leigusala orlofshússins og verið í vondri trú þegar orlofshúsið var leigt út. Sé það alfarið rangt. Þá skuli sérstaklega tekið fram í þessu sambandi að stefnandi er hvorki barn að aldri né hafi hún verið ókunnug aðstæðum og umbúnaði kojunnar þar sem hún hafi dvalið í húsinu frá föstudagskvöldi. Að lokum sé því hafnað að nýleg dómafordæmi bendi til strangara sakarmats fasteignareiganda vegna aðbúnaðar í og við fasteignir en áður. Af framangreindu telji stefndu ljóst vera að sýkna beri þá alfarið af öllum kröfum stefnanda þar sem slysið sé eingöngu að rekja til þess að stefnandi hafi ekki sýnt tilhlýðilega aðgæslu í umrætt sinn. Verði ekki á það fallist að orsök tjóns stefnanda hafi verið gáleysi hennar sjálfrar telja stefndu einsýnt að slysið sé óhappatilvik og beri því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu sé þess krafist að sök verði skipt og stefndu verði einungis dæmdir skaðabótaskyldir að hluta og að einungis verði viðurkenndur að sama hluta réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu stefndu að hluta. Stefndu telji að jafnvel þótt talið yrði að slys stefnanda sé á einhvern hátt að rekja til atvika eða aðbúnaðar sem stefndu beri ábyrgð á sé mestan hluta tjóns stefnanda að rekja til gáleysis hennar sjálfrar. Henni hafi mátt vera ljóst að veruleg hætta á falli var falin í háttsemi hennar og að ekki væri til þess ætlast eða aðbúnaður kojunnar við það miðaður að fólk bæri sig að í efri koju með þeim hætti sem hún gerði. Hún hafi með engu móti mátt ganga út frá því að fyrir hendi væru öryggisráðstafanir sem kæmu í veg fyrir fall ef hún bæri sig að eins og hún gerði. Leiði það í öllu falli til þess að stefnandi verði að bera meginhluta tjóns síns sjálf. Um lagarök vísi stefndu einkum til meginreglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, saknæmi, eigin sök tjónþola og ábyrgð fasteignareiganda. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Niðurstaða Stefnandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á því að stefndu beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hún varð fyrir þegar hún féll úr koju í orlofshúsi 21. nóvember 2010 á meginreglum skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni. Fyrir liggur að stefnandi meiddist við fallið og að slysið varð í orlofshúsi í eigu Kennarasambands Íslands sem leigt var af Orlofssjóði Kennarasambands Íslands. Stefnandi byggir á því að þessi stefndu hafi með saknæmri og ólögmætri háttsemi valdið sér því tjóni sem hún varð fyrir þar sem aðstæður við kojuna hafi verið bæði óforsvaranlegar og ólögmætar. Hvorki er í málinu deilt um skyldur stefnda Sjávár-Almennra hf. sem vátryggjanda né um rétt stefnanda til að fá úr því skorið með dómi hvort bótaskylda sé fyrir hendi. Ágreiningur málsaðila snýst um það hvort slysið hafi orðið vegna þess að kojan hafi verið vanbúin hindrunum til að koma í veg fyrir að fólk félli úr henni og um það hvort starfsmenn eiganda eða leigusala hafi með saknæmum hætti vanrækt skyldur sínar til að tryggja öryggi þeirra sem dvelja í húsinu og slysið hafi orðið vegna þeirrar vanrækslu. Stefnandi kom fyrir dóminn og lýsti aðstæðum og atvikum við slysið í meginatriðum með sama hætti og hún hafði lýst þeim fyrir lögreglu við rannsókn málsins nokkru eftir slysið þann 26. apríl 2011. Í málinu liggja fyrir greinargóðar skýrslur, uppdrættir og ljósmyndir frá vettvangsrannsókn lögreglu 12. apríl 2011 sem ágreiningslaust er að lagðar séu í málinu til grundvallar um aðstæður á vettvangi. Með hliðsjón af skýrslu stefnanda fyrir dóminum og öðrum gögnum málsins þykir upplýst að slysið hafi orðið með þeim hætti að stefnandi hafi í myrkri verið á hnjánum við fótagafl kojunnar sem hún hafði sofið í og þaðan hafi hún teygt sig í vatnsglas sem hún hafi kvöldið áður komið fyrir ofan á innréttingu í herberginu á leið sinni upp stigann á fótagaflinum. Stefnandi bar að hún hafi ekki viljað kveikja ljós sem var við höfðagafl efri kojunnar til að valda ekki herbergisfélaga sínum ónæði. Flöturinn sem glasið hvíldi á var 2,23 metra frá gólfi en dýnan sem stefnandi kraup á 164 cm frá gólfi, hafið frá dýnunni að innréttingunni sem stefnandi teygði sig yfir var um það bil 58 cm. Til að ná í glasið þurfti stefnandi því að teygja sig upp og fram og finna glasið í myrkrinu. Hún lýsti því svo að þegar hún teygði sig upp og fram til að ná í glasið með hægri hendi hafi hún reist sig upp á hnén þannig að líkamsþunginn hafi hvílt jafnt á báðum hnjám við dýnubrúnina við fótagaflinn. Þegar hún hafi náð taki á glasinu hafi hún reynt með vinstri hendi að finna eitthvað til að grípa í við fótagaflinn fyrir framan sig en hafi misst jafnvægið og fallið niður á gólf. Stefnandi bar að hún hafi aðeins þreifað fram fyrir sig en hafi ekki leitað stuðnings til vinstri og hafi ekki reynt að grípa í stiga kojunnar sér til stuðnings. Þegar slysið varð á sunnudagsmorgni hafði stefnandi dvalið í húsinu frá föstudagskvöldi og sofið í kojunni í tvær nætur. Hún bar fyrir dóminum að hún hefði ekki tekið eftir því að ekki var öryggishandrið þarna eða tekið eftir neinu óvenjulegu við kojuna. Hún hafi þó talið að það hlyti að vera brík á brúnum kojunnar nema þar sem stiginn er. Stefnandi kvaðst telja að ef hún hefði fundið brík fyrir framan sig til að grípa í með vinstri hendi þá hefði hún ekki misst jafnvægið. Byggir stefnandi á því að eina orsök slyssins sé sú að engin öryggisgrind hafi verið á þeim hluta fótagaflsins sem hún teygði sig yfir, en samkvæmt gögnum málsins er það bil um 35 cm breitt. Telur stefnandi að útbúnaði kojunnar hafi verið áfátt meðal annars vegna þess að hún uppfylli ekki skilyrði staðalsins ÍST EN 13453-1:2004 „Furniture-Bunk beds and high beds for non-domestic use – Part1: Safety, strength and durability requirements“. Samkvæmt þeim leiðbeiningum sem fram koma í staðlinum skulu vera öryggisgrindur 16 cm ofan við rúmdýnu á öllum hliðum efri koju sem ekki liggja að vegg, en bil fyrir stigagat skal vera allt að 40 cm. Umræddur staðall hefur verið lagður fram í málinu á ensku. Hann mun ekki hafa verið þýddur á íslensku, en samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga um staðla og Staðlaráð Íslands, nr. 36/2002, er heimilt að gefa út íslenskan staðal á erlendu tungumáli ef sýnt er að það hindri ekki eðlileg not hans. Samkvæmt 3. gr. laganna er staðall til frjálsra afnota. Stjórnvöld geta þó gert notkun tilgreinds staðals skyldubundna með vísun til hans og hlutaðeigandi laga. Skal hann þá staðfestur með reglugerð af hlutaðeigandi ráðuneyti og skal í reglugerð vísað til staðalsins. Stefnandi byggir á því að í 2. mgr. 42. gr. reglugerðar um hollustuhætti nr. 941/2002 komi fram að farið skuli eftir ÍST-EN stöðlum um svefnaðstöðu og kojur. Þetta ákvæði er sérákvæði um húsnæði og aðstöðu á heimilum og stofnunum fyrir börn, sem samkvæmt skilgreiningu í 3. gr. reglugerðarinnar eru vistheimili, meðferðarheimili, hjálparstöðvar, neyðarathvörf, sumardvalarheimili og sumarbúðir og önnur heimili sem taka sex eða fleiri börn til uppeldis eða umönnunar í lengri eða skemmri tíma. Ákvæði 42. gr. reglugerðarinnar á ekki við um orlofshúsið þar sem slysið varð en það hús telst vera frístundahús í skilningi reglugerðarinnar. Í 3. gr. hennar segir að frístundahús sé hús sem ætlað er til tímabundinnar dvalar og að frístundahús þurfi ekki að uppfylla skilyrði sem sett séu um íbúðarhús. Um frístundahús eru svo sérstök ákvæði í 29. gr. reglugerðarinnar. Um svefnaðstöðu segir þar aðeins að svefnherbergi skulu aldrei vera minni en 5 fermetrar. Ekki er þar að finna nein fyrirmæli um að farið skuli eftir ÍST-EN stöðlum um svefnaðstöðu og kojur, eins og gert er í fyrrnefndri 2. mgr. 42. gr. að skuli gert á heimilum fyrir börn. Staðlaráð Íslands hefur staðfest umræddan staðal um kojur en ekki verður fallist á að efni hans hafi verið tekið upp í ákvæði laga eða reglugerða um búnað frístundahúsa hér á landi. Um frístundahús gilda einnig almenn ákvæði reglugerðarinnar um húsnæði og lóðir, þar á meðal 1. mgr. 14. gr., þar sem segir að húsnæði skuli hafa hlotið samþykki byggingarnefndar. Í sama ákvæði kemur fram að húsnæði skuli vera þannig gert og viðhaldið, umgengið og þrifið að þeir sem þar dveljast, starfa eða nálægir íbúar, hljóti ekki heilsutjón eða óþægindi af. Upplýst er að öryggisráðstafanir kojunnar sem stefnandi féll úr eru þannig að öryggisgrind er á þeirri langhlið kojunnar sem ekki liggur að vegg, höfðagafl liggur að vegg, en stigi er á fótagafli utanverðum. Stjórnarformaður Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands gaf skýrslu í síma við aðalmeðferð málsins, en hann var í framkvæmdastjórn við byggingu orlofshúsanna á […], sem alls eru 27. Fram kom að 12 húsanna séu sambærileg við húsið þar sem slysið varð og að þau séu mikið notuð. Aldrei hafi borist kvartanir vegna útbúnaðar á kojum og engin önnur óhöpp hefðu orðið. Hann bar að öll hönnun og vinna við húsin hefði verið keypt af fagaðilum og farið að öllum gildandi reglum um öryggi, sem staðfest væri með athugasemdalausum úttektum byggingarfulltrúa í tvígang meðan á byggingu stóð auk lokaúttektar. Ef athugasemdir hefðu komið fram þá hefði verið brugðist við þeim. Stjórnarformaðurinn, sem er sjálfur húsasmíðameistari, vissi ekki til þess hvort umræddur staðall hefði komið til skoðunar við hönnun, en taldi sjálfur að það væri óvarlegt að setja öryggishlið á þetta þrönga svæði milli stiga og veggjar þar sem það gæti valdið slysahættu þegar farið væri upp og ofan úr kojunni. Útbúnaður kojunnar í þessu húsi og öðrum sé ennþá í samræmi við upphaflega hönnun sem þætti uppfylla ströngustu öryggiskröfur og slys þetta sé einsdæmi. Því er ómótmælt að húsnæðið hafi hlotið samþykki byggingarfulltrúa samkvæmt skilyrðum reglugerðar um hollustuhætti, en hönnun öryggisráðstafana í orlofshúsinu þurfti samkvæmt framansögðu ekki að taka mið af umræddum ÍST-EN staðli um kojur til að uppfylla skilyrði reglugerðarinnar. Ekki hefur verið sýnt fram á að hönnun, fallvarnir og gerð kojunnar í heild feli í sér meiri hættu á slysum en fyrir hendi væri ef tekið hefði verið mið af ákvæðum staðalsins um fallvarnir. Að virtum gögnum málsins um aðstæður á vettvangi verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að hönnun og gerð kojunnar hafi skapað óforsvaranlegar og hættulegar aðstæður, einnig að teknu tilliti til þess að eignin var ætluð til útleigu þar sem gestir þekkja almennt ekki til staðhátta. Ekki verður tekið undir það með stefnanda að stefndu hafi mátt vera ljóst að mikil hætta hafi stafað af útbúnaði kojunnar og að verulegar líkur væru á slysi sem þessu. Fram hefur komið í málinu að stefndu töldu og telja fyllsta öryggis gesta orlofshússins gætt, eftirlitsaðilar hafi ekki gert athugasemdir við þá leið sem valin var við hönnun og útbúnað kojunnar og þar hafi ekki orðið önnur slys. Starfsmenn stefndu Kennarasambands Íslands eða Orlofssjóðs Kennarasambands Íslands eða aðilar sem þeir bera ábyrgð á verða ekki á grundvelli þess sem fram hefur komið í málinu taldir hafa með saknæmum hætti, hvort heldur með athöfnum sínum eða athafnaleysi, stuðlað að því að slysið yrði. Við mat á orsökum slyssins verður ekki fram hjá því litið að athafnir stefnanda í kojunni geta tæplega talist venjuleg notkun koju. Flöturinn sem stefnandi geymdi vatnsglasið á er loftplata á viðarklæddri bakhlið skáps sem opnast í forstofu. Af lýsingum á vettvangi bendir ekkert til þess að henni hafi verið ætlað að vera náttborð við fótagafl kojunnar, til þess er hún of hátt uppi og langt frá rúminu. Ósannað er hvort öryggisgrind eða önnur venjuleg fallvörn á þessu 35 cm breiða bili við fótagafl sem stefnandi féll fram af, hefði varið stefnanda falli eins og stefnandi hefur lýst líkamsstöðu sinni við slysið, þegar hún reisti sig upp á hnén og teygði sig upp og fram í myrkrinu. Slíkar fallvarnir sem almennt er ætlað að varna liggjandi fólki falli úr koju eru ekki svo háar að til þess megi ætlast að þær nái að stöðva fall fullorðinnar manneskju sem hallar sér út úr kojunni með þeim hætti sem stefnandi hefur lýst. Stefnandi telur sjálf að hún hefði getað náð jafnvægi aftur í fallinu ef hún hefði náð að grípa í slíka brík með vinstri hendi, en um það verður ekkert fullyrt. Stefnandi hafði þegar sofið í tvær nætur í kojunni, farið upp og ofan á fótagaflinum og hún mátti því vita að engin öryggisgrind var þar fyrir hendi. Verður að telja stefnanda hafa sýnt af sér aðgæsluleysi við fyrrgreindar athafnir í kojunni. Að framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að slysið hafi orðið vegna vanbúnaðar á aðstöðu í orlofshúsinu eða búnaðar umræddrar koju. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að hönnun og gerð herbergisins og kojunnar brjóti gegn gildandi öryggisreglum eða að slysið verði rakið til saknæmrar háttsemi starfsmanna stefndu eða annarra atvika sem stefndu beri ábyrgð á. Dómurinn er ekki í vafa um að afleiðingar slyssins hafa reynst stefnanda þungbærar og hafa valdið henni þjáningum. Samkvæmt því sem upplýst er um atvik og að framan er rakið verður þó að telja að slysið hafi orðið vegna aðgæsluleysis stefnanda sjálfrar og óhappatilviks sem stefnandi verði sjálf að bera skaðann af. Ber því að fallast á aðalkröfu stefndu og sýkna alla stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir þó rétt að málskostnaður falli niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Dóminn kvað upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. apríl 2013. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Kennarasamband Íslands, Orlofssjóður Kennarasambands Íslands og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýknuð af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 293/2001
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Söluyfirlit Matsgerð
Upplýsingar í söluyfirliti fasteignasölu um að íbúð J væri úr steini reyndust ekki réttar. Útveggir hennar voru byggðir úr timbri, forsköluðu að innan. Með vísan til 12. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, var talið að L, sem keypt hafði íbúðina af J, hefði mátt treysta yfirlýsingu, sem gefin var í söluyfirlitinu, og ætlað var að kynna eignina almennt. Með hliðsjón af atvikum málsins var J, sem hafði búið í íbúðinni í allt að sjö ár, talin bera ábyrgð gagnvart L á því að rangar upplýsingar voru veittar um eignina, sem voru til þess fallnar að hafa áhrif á verð hennar. J var samkvæmt þessu talin skaðabótaskyld gagnvart L vegna tjóns, sem hin síðastnefnda hafði beðið af þessu. Mati dómkvaddra manna hafði ekki verið hnekkt og var það lagt til grundvallar um tjón L.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. ágúst 2001. Hún krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 960.121 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. nóvember 1998 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda hefur stefnt Hrafnhildi Valdimarsdóttur til réttargæslu fyrir Hæstarétti, en engar kröfur eru gerðar á hendur henni. Hefur réttargæslustefnda ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Stefnda gaf út afsal fyrir eigninni til áfrýjanda 26. október 1998. Þegar hin síðastnefnda réðist í endurbætur á íbúðinni í byrjun árs 1999 kveðst hún hafa orðið þess vör að útveggir hennar væru ekki steyptir heldur byggðir úr timbri, forsköluðu að innan. Kynnti áfrýjandi stefndu og fasteignasölunni þetta með bréfum 2. mars 1999. Þar lýsti hún þeirri skoðun sinni að verulegur verðmunur væri á fasteignum eftir því hvort þær væru úr steini eða forsköluðu timbri og hefði hún því orðið fyrir tjóni. Óskaði hún eftir viðræðum um greiðslu skaðabóta til að freista þess að leysa málið með samkomulagi. Bréfunum var ekki svarað. Í skýrslu stefndu fyrir dómi kom fram að hún hafi keypt íbúðina árið 1990 og búið í henni þar til hún seldi hana. Kvaðst hún ekki hafa gefið fasteignasölunni upplýsingar um byggingarefni hússins og ekkert velt fyrir sér hvert það væri. Þá staðfesti hún að við undirritun kaupsamningsins hafi bæði söluyfirlitið og yfirlit Fasteignamats ríkisins legið frammi. Hafi hún engar athugasemdir gert við það, enda hafi sams konar upplýsingar verið gefnar þegar hún keypti sjálf íbúðina. Tveir starfsmenn Eignamiðlunarinnar ehf. gáfu einnig skýrslu fyrir dómi. Kom fram hjá Guðmundi Sigurjónssyni að fyrst og fremst væri farið eftir upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins þegar byggingarefni fasteigna væri fært í gögn fasteignasölunnar og að leitast væri við að gæta þar samræmis. Stefán Árni Auðólfsson kvaðst hafa skoðað eignina og fyllt út söluyfirlitið. Væri venjan sú að miða við upplýsingar fasteignamatsins þegar byggingarefni væri tilgreint nema sterkur grunur væri um annað. Var lögð fyrir hann mynd af húsinu, sem um ræðir í málinu, og lýsti hann þeirri skoðun sinni að eftir útliti hússins að dæma gæti það vel virst vera úr steini, en klæðning utan á steinhúsum væri mjög algeng. Þá kom einnig fyrir dóm Freyr Jóhannesson, byggingatæknifræðingur, sem var annar tveggja dómkvaddra manna, sem gerðu mat það fyrir áfrýjanda, sem nánar er getið um í héraðsdómi. Kvað hann aðra hæð hússins vera reista úr timburgrind, sem væri orðin talsvert mikið fúin, en einhvern tíma síðar hafi verið byggð utan um hana önnur grind og tengd saman við hina eldri. Hafi yngri grindin sýnilega verið byggð utan á húsið þar eð veggurinn, sem fyrir var, hafi verið orðinn lélegur. Þá hafi veggirnir verið forskalaðir að innanverðu, það er múrhúðaðir, sem sé mjög óvanalegt í timburhúsum, og fyrir óvana gæti þetta „valdið því að menn halda að þetta sé eitthvað öðru vísi byggt en í raun er.“ Í mati hinna dómkvöddu manna, sem dagsett er 6. desember 1999 var komist að þeirri niðurstöðu að verðmæti fasteignar úr timbri, eins og þeirrar, sem hér um ræðir, væri 12% lægra en annarra úr steinsteypu miðað við aldur hússins. Hafi verð íbúðarinnar samkvæmt því verið 800.000 krónum of hátt á kaupdegi. Er krafa áfrýjanda í málinu á því reist að hún hafi orðið fyrir tjóni, sem þessu nemi. Vísar hún í því sambandi meðal annars til framburðar Stefáns Árna Auðólfssonar fyrir dómi um að ætla megi að verðlagning eignarinnar í kaupunum hafi tekið mið af fyrirliggjandi upplýsingum um að húsið hafi verið steinsteypt þótt „það hafi ekki afgerandi áhrif“ þar eð önnur atriði hafi einnig áhrif á verð. Málsástæðum aðilanna er að öðru leyti nánar lýst í héraðsdómi. II. Samkvæmt 12. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu skal fasteignasali semja rækilegt yfirlit yfir þau atriði, sem máli geta skipt við sölu eignar sem hann hefur fengið til sölumeðferðar. Skal þess vandlega gætt að fram komi öll grundvallaratriði um ástand eignar, sem geta skipt kaupanda máli, en meðal þess sem sérstaklega er tekið fram að skuli getið um er byggingarefni. Upplýsingar í söluyfirliti Eignamiðlunarinnar ehf. um að íbúð stefndu væri úr steini reyndust ekki réttar. Mátti áfrýjandi treysta yfirlýsingu, sem gefin var í söluyfirlitinu, og ætlað var að kynna eignina almennt. Ber þá meðal annars að líta til þess að algengt er að steinhús séu klædd utan með öðru efni auk þess sem steináferð var á útveggjum að innan, sem fram er komið að sé mjög óvenjulegt í timburhúsum. Getur þá ekki ráðið úrslitum þótt sambúðarmaður áfrýjanda hafi fyrir kaupin skoðað íbúðina með henni, enda verður ekki fallist á að um sérfróðan mann um húsbyggingar hafi verið að ræða þótt hann hafi starfað við járnabindingar. Verður stefnda, sem hafði búið í íbúðinni í allt að sjö ár, að bera ábyrgð gagnvart áfrýjanda á því að rangar upplýsingar voru veittar um eignina, sem voru til þess fallnar að hafa áhrif á verð hennar, og getur hún ekki borið fyrir sig aðildarskort í málinu. Er stefnda skaðabótaskyld gagnvart áfrýjanda vegna tjóns, sem hin síðastnefnda hefur beðið af þessu. Mati dómkvaddra manna hefur ekki verið hnekkt og verður það lagt til grundvallar um tjón áfrýjanda. Verður stefndu samkvæmt því gert að greiða henni 800.000 krónur með dráttarvöxtum eins og nánar segir í dómsorði frá því að mánuður var liðinn frá því stefndu var kynnt mat hinna dómkvöddu manna. Aðrir liðir í kröfu áfrýjanda tilheyra málskostnaði. Stefnda skal greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefnda, Jófríður Jóhannesdóttir, greiði áfrýjanda, Láru Gunnarsdóttur, 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. janúar 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda greiði áfrýjanda samtals 450.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 24. apríl sl., er höfðað með stefnu þingfestri 8. júní 2000 og réttargæslustefnu þingfestri 21. september sl. af Láru Gunnarsdóttur, Njörvasundi 27, Reykjavík gegn Jófríði Jóhannesdóttur, Hólmgarði 50, Reykjavík og Hrafnhildi Valdimarsdóttur, Miðtúni 60, til réttargæslu. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 960.121 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 800.000 krónum frá 1. nóvember 1998 til 29. október 1999, af 803.500 krónum frá þeim degi til 9. desember 1999, af 885.421 krónu frá þeim degi til 13.12.1999 en af 960.121 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er vaxtareiknings í samræmi við 12. gr. vaxtalaga. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda. Málavextir Málavextir eru þeir að stefnda setti eign sína að Njörvasundi 27 í Reykjavík í sölu hjá fasteignasölunni Eignamiðluninni ehf. á árinu 1997. Ásett verð var 7.300.000 krónur. Á sama tíma hóf stefnandi leit að fasteign og fékk meðal annars söluyfirlit hjá fasteignasölunni Eignamiðluninni ehf. yfir fasteign stefndu. Stefnandi kom tvisvar að skoða eignina. Í fyrra skiptið kom hún ásamt Ágústi Karlssyni, mági sínum, en í síðara skiptið með sambýlismanni sínum, Lárusi Inga Kristjánssyni. Stefnandi gerði tilboð í eignina 5. október 1997. Tilboð hennar hljóðaði upp á 6.500.000 krónur. Stefnda gerði gagntilboð 6. október 1997 að fjárhæð 6.700.000 krónur og var það samþykkt. Kaupsamningur var undirritaður á fasteignasölunni Eignamiðluninni ehf. 28. október 1997. Eigninni er lýst svo í kaupsamningi: "4ra herbergja íbúð á efstu hæð hússins nr. 27 við Njörvasund í Reykjavík, ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber, þ.m.t. sérgeymsla í kjallara svo og tilheyrandi hlutdeild í sameign og leigulóðarréttindum. Eignaskiptayfirlýsingu hefur ekki verið þinglýst. Kvaðir skv. lóðars. sjá skjal númer U-08291/". Eignin var afhent stefnanda í nóvember 1997. Afsal var gefið út 26. október 1998. Í söluyfirliti yfir eignina, sem lá fyrir við kaupsamningsgerð, segir að byggingarefni sé steinn og í vottorði Fasteignamats ríkisins, sem einnig lá þar fyrir, segir um fasteignina að Njörvasundi 27 að byggingarefni sé steinn. Heldur stefnandi því fram að hún hafi keypt eignina í þeirri trú að þessar upplýsingar væru réttar. Þegar stefnandi hóf framkvæmdir við endurbætur á eigninni í ársbyrjun 1999, sem meðal annars fólu í sér að innréttingar voru teknar niður, kom í ljós að útveggir eignarinnar voru ekki steyptir heldur var, að því er stefnandi taldi, um svokallað forskalað timburhús að ræða. Stefnandi heldur því fram að þegar fyrir lá að byggingarefnið hafði ekki þá kosti sem upplýst hafði verið og stefnandi taldi að áskildir væru, þótti henni ljóst að hún hefði orðið fyrir tjóni. Hinn 2. mars 1999 voru stefndu og Eignamiðluninni ehf. send bréf og þeim boðið til viðræðna um málið. Svar barst ekki við bréfum þessum. Með beiðni, dags. 29. október 1999, var þess farið á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddir yrðu matsmenn til að staðreyna þær fullyrðingar stefnanda að eignin væri ekki úr steini heldur öðru byggingarefni og að þeir staðreyndu jafnframt hvert byggingarefnið er. Jafnframt var óskað eftir því að matsmennirnir mætu ætlað tjón stefnanda vegna kaupa hennar á fasteigninni að Njörvasundi 27, Reykjavík þann 28. október 1997 á þeim grundvelli að verðmæti eignarinnar væri minna þegar kaupin voru gerð en stefnandi mátti ætla sökum þess að byggingarefni var annað en gefið var upp við kaupin. Tiltekið var í matsbeiðninni að með matinu væri ætlunin að sanna að stefnandi hefði orðið fyrir tjóni vegna þess að fasteignin að Njörvasundi 27, 0201 hafi ekki haft þá kosti sem upplýst hafi verið við kaupin. Til þess að meta hið umbeðna voru, hinn 12. nóvember 1999, dómkvaddir þeir Jón Guðmundsson, löggiltur fasteignasali, og Freyr Jóhannesson, bygginga­tækni­fræðingur. Í niðurstöðu í matsgerð þeirra segi svo: “Eins og fram kom við seinni vettvangsskoðun matsmanna eru útveggir 2. hæðar hússins ekki “forskalaðir” í hefðbundnum skilningi þess hugtaks heldur úr timbri en forskalaðir að innanverðu sem ekki er óæskilegt fyrir “eðlisfræði” þeirra í sambandi við rakaflæði eða þéttleika. Telja verður að 2. hæð hússins sé hefðbundið timburhús í gæðaflokki sem ekki var óalgengur snemma á sjöunda áratugnum. Samkvæmt meðfylgjandi “upplýsingum” frá FMR er umrædd íbúð 89,1 m² byggð 1955 og úr steinsteypu. Kaupverð hennar var 6.700.000 samkvæmt kaupsamningi dags. 28. okt. 1997. Niðurstaða matsmanna er sú að verðmæti slíkra eigna úr timbri sé 12% lægra en úr steinsteypu miðað við aldur hússins. Samkvæmt þessari niðurstöðu hefði verð íbúðarinnar verið um 800.000 kr. of hátt á kaupdegi.” Á grundvelli matsgerðarinnar sendi stefnandi bréf til lögmanns stefndu, dags. 9. desember 1999, þar sem gerð var grein fyrir niðurstöðu matsins. Með bréfi, dags 23. mars 2000, var lögmanninum sent bréf þar sem krafist var greiðslu að fjárhæð 800.000 krónur auk útlagðs kostnaðar vegna matsgerðarinnar, dráttarvaxta og lögmanns­kostnaðar. Hvorugu bréfinu var svarað. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína aðallega á því að hún eigi rétt til greiðslu skaðabóta vegna galla á fasteigninni og vísar í því sambandi til 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup sem beitt sé með lögjöfnun vegna galla í fasteignakaupum og vísar jafnframt til dómvenju í slíkum málum. Vísbendingar séu um að stefnda hafi vísvitandi veitt stefnanda rangar upplýsingar um byggingarefni fasteignarinnar og þar með bakað sér bótaábyrgð. Ef ekki verði talið sannað að um vísvitandi leynd hafi verið að ræða þá skorti fasteignina augljóslega þá kosti sem áskildir hafi verið og beri stefnda því bótaábyrgð gagnvart stefnanda. Stefnandi telur a.m.k. ljóst að stefnda, sem seljandi í fasteignakaupum, hafi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni gagnvart henni sem kaupanda og hafi með þeirri háttsemi bakað sér bótaábyrgð. Til vara byggir stefnandi kröfu sína á því, að hún eigi rétt á afslætti af kaupverði fasteignarinnar úr hendi stefndu, sem nemi stefnufjárhæðinni, ef hún verði ekki talin eiga rétt á greiðslu skaðabóta úr hendi stefndu. Er vísað til lögjöfnunar frá 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup og dómvenju í málum vegna galla í fasteignakaupum. Kröfufjárhæðin sé þannig fundin að 800.000 sé sú fjárhæð sem dómkvaddir matsmenn hafi talið ofgreidda fyrir fasteignina á kaupdegi, 3.500 krónur séu vegna kostnaðar vegna matsbeiðni í Héraðsdómi Reykjavíkur, 74.700 krónur vegna kostnaðar af matsstörfum Jóns Guðmundssonar, 81.921 krónur séu vegna kostnaðar af matsstörfum Freys Jóhannessonar eða samtals 960.121 krónur sem sé stefnufjárhæðin. Dráttarvaxtakrafan byggir á því að 800.000 krónur af þeim 1.349.877 krónum sem stefnandi hafi greitt stefndu 1. nóvember 1998 hafi verið ofgreiðsla af hennar hálfu og að henni beri vextir af ofgreiddri fjárhæð frá þeim degi. Þá eigi stefnandi rétt til greiðslu dráttarvaxta úr hendi stefndu vegna útlagðs kostnaðar hennar af málinu en gerð hafi verið grein fyrir þeim kostnaðarliðum hér að framan. Stefnda hafi ekki sinnt áskorunum um að greiða kröfuna. Sé stefnanda nauðsynlegt að fá dóm fyrir kröfunni og hafi hann því höfðað þetta mál. Stefnandi krefst málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts af málskostnaði, þar sem hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur. Stefnandi vísar til samningalaga nr. 7/1936, laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, almennra skaðabótareglna og almennra reglna kröfuréttar um greiðslu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði á lögum nr. 50/1988. Málsástæður stefndu og lagarök Stefnda byggir í fyrsta lagi á því að hún eigi ekki aðild að málinu samkvæmt 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefnda hafi aldrei greint stefnanda frá því að hin selda eign væri steinsteypt og hún hafi ekki leynt hana neinum upplýsingum um eignina. Stefnda hafi aldrei látið stefnanda í té þau gögn sem hún grundvalli bótakröfu sína á. Söluyfirlit sé yfirlit fasteingasala samkvæmt 12. gr. laga nr. 54/1997 sem honum sé skylt að semja og beri fulla ábyrgð á gagnvart stefnanda. Stefnda hafi hvergi komið þar að. Dskj. nr. 6 sé yfirlit frá Fasteignamati ríkisins samkvæmt lögum nr. 94/1976 og beri stefnda enga ábyrgð á upplýsingum er þar komi fram. Stefnanda sé því fullljóst að þær upplýsingar sem hún byggir fjárkröfur sínar á séu ekki á ábyrgð stefndu, enda haldi stefnandi því ekki fram að upplýsingarnar hafi komið frá stefndu eða séu í raun á ábyrgð hennar. Er sérstaklega mótmælt ummælum stefnanda í stefnu um að "Vísbendingar [séu] um að stefnda hafi vísvitandi veitt stefnanda rangar upplýsingar um byggingarefni fasteignarinnar..." Þessi fullyrðing sé ekki studd neinum gögnum eða rökum. Sé raunar afar óljóst á hvaða grundvelli stefnandi byggi skaðabóta -og afsláttarkröfur sínar á hendur stefndu. Fráleitt sé að telja að eignin sé haldin einhverjum galla með vísan til 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 og engin rök hafi verið færð fram um að eignin hafi ekki á einhvern hátt uppfyllt byggingareglugerð eða á annan hátt verið verr úr garði gerð en ætla mátti. Gengið sé út frá því að stefnandi og þeir tveir menn sem skoðuðu eignina með henni hafi séð eignina að utanverðu, enda sé vart unnt að komast hjá því. Ef stefnandi hafi talið misræmi vera milli útlits eignarinnar og þess sem hún taldi að kæmi fram í gögnum, hefði hún átt að hafa ástæðu til að kanna betur byggingarefni eignarinnar með því að fá nánari upplýsingar frá fasteignasala, Fasteignamati ríkisins, byggingarfulltrúa eða einfaldlega kanna sjálf betur byggingarefnið. Stefnda byggir á því að ekki hafi stofnast nein skaðabótaskylda hennar vegna fasteignaviðskiptanna. Stefnda hafi ekki vanrækt upplýsingaskyldu seljanda eða leynt stefnanda neinu um ástand eignarinnar. Hún hafi heldur ekki ábyrgst að íbúðin sem hún seldi hefði þá kosti sem stefnandi heldur fram að söluyfirlit og yfirlit fasteignamats tiltaki um byggingarefni. Þá byggir stefnda á því að hvað sem öðru líður þá hafi tómlæti stefnanda gagnvart stefndu valdið því að allar kröfur á hendur henni séu niður fallnar. Stefnandi hafi skoðað eignina tvisvar og haft með sér mann í bæði skiptin. Hún hafi tekið við íbúðinni athugasemdalaust og búið í henni og ráðist þar í framkvæmdir, undirritað afsal athugasemdalaust, og ekki fyrr en löngu síðar gert athugasemdir og lýst ábyrgð á hendur stefndu. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á neitt tjón. Ekki verði annað séð en að íbúðin sé fullnægjandi fyrir stefnanda. Ekki sé heldur sýnt fram á að eignin hafi verið dýrari en aðrar sambærilegar eignir. Því er mótmælt að framlögð matsgerð hafi nokkra þýðingu fyrir úrslit þessa máls. Með henni hafi ekkert mat verið lagt á hugsanlegt rauntjón stefnanda þessa máls. Í matsgerðinni segi ekkert um það heldur aðeins að matsmenn telji almennt miðað við aldur hússins að verðmæti "slíkra eigna" úr timbri sé 12% lægra en úr steinsteypu. Ekkert liggur fyrir í matsgerðinni um aldur hússins, annað en að þar segir að 2. hæð hússins nr. 27 við Njörvasund sé hefðbundið timburhús í gæðaflokki sem ekki hafi verið óalgengur snemma á sjöunda áratugnum. Engar teikningar fylgi matsgerðinni en samkvæmt framlagðri teikningu hafi þakhæðin í núverandi mynd verið byggð samkvæmt teikningu, samþykktri af byggingarnefnd þann 28. mars 1963. Samkvæmt þessu sé ljóst að vilji stefnandi byggja á fullyrðingu um að hún hafi "ofgreitt" einhverja fjárhæð fyrir fasteignina á kaupdegi vegna þess að hún hafi verið verðminni vegna lýsingar í söluyfirliti hafi stefnandi jafnframt greitt of lágt verð fyrir hana miðað við sama söluyfirlit því þar sé eignin sögð byggð 1955. Ljóst sé að þakhæðin í núverandi mynd hafi a.m.k. ekki verið byggð þann 28. mars 1963. Eignin sé því a.m.k. 8 árum yngri en kaupandi taldi hana vera samkvæmt þessu. Meðal þess sem hafi áhrif á verð sé aldur eignar. Loks hafi, samkvæmt matsgerðinni, ekkert verið fundið að gæðum hins selda heldur tekið fram að þau séu í samræmi við það sem tíðkast hafi. Málsvörn stefndu byggi einkum á reglum samningaréttar og kröfuréttar, lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu og á lögum nr. 94/1976 um skráningu og mat fasteigna. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður réttargæslustefndu Réttargæslustefnda tekur fram að hún hafi ekkert vitað frekar um byggingarefni hússins en það sem fram komi í greinargerð stefndu og fram komi í yfirliti frá Fasteignamati ríkisins. Niðurstaða Óumdeilt er að 1. hæð og kjallari hússins að Njörvasundi 27 er úr steypu en 2. hæð úr timbri. Stefán Árni Auðunsson, sölumaður hjá Eignamiðluninni ehf., bar fyrir dómi að hann hefði fyllt út söluyfirlit umræddrar eignar. Við útfyllingu á lið varðandi byggingarefni kvaðst hann hafa stuðst við yfirlit Fasteignamats ríkisins yfir Njörvasund 27. Ólafur Theódórsson, svæðisstjóri Fasteignamats ríkisins, bar fyrir dómi að á yfirlit fasteignar væru skráðar upplýsingar um matshlutann, þ.e. hús eða mannvirki, en ekki væru skráðar upplýsingar um einstakar einingar eða hluta hússins. Umrætt hús hefði á sínum tíma verið metið sem steinsteypt hús en 1963 hafi verið samþykkt breyting og eftir það var 2. hæðin byggð ofan á. Kvað hann slíkar breytingar ekki skráðar. Á söluyfirliti kemur fram að skráning eignar, þ.á m. byggingarefni, sé samkvæmt skrá Fasteignamats ríkisins. Ósannað er að stefnda hafi veitt stefnanda nokkrar upplýsingar um byggingarefni íbúðarinnar. Þá liggur ekki fyrir að rætt hafi verið um byggingarefnið þegar stefnandi skoðaði íbúðina eða við undirritun kaupsamnings eða afsals. Upplýst er hins vegar að söluyfirlit og yfirlit frá Fasteignamati ríkisins lágu frammi við undirritun kaupsamnings. Enda þótt stefnda hafi ekki veitt stefnanda upplýsingar um byggingarefni fasteignarinnar og þó að upplýsingar í söluyfirliti hafi ekki verið byggðar á upplýsingum frá henni er ekki fallist á að stefnda eigi ekki aðild að máli þessu af þeim sökum og er þeirri málsástæðu stefndu, að sýkna beri vegna aðildarskorts, hafnað. Er stefnandi skoðaði fasteignina gat henni ekki dulist að efri hæðin er klædd timbri. Telja verður að sú staðreynd hefði átt að gefa stefnanda tilefni til ítarlegri skoðunar og upplýsingaöflunar um það hvert raunverulegt byggingarefni þessarar íbúðar væri, einkum ef það var ákvörðunarástæða hjá stefnanda að íbúin væri byggð úr steini. Fyrir liggur hins vegar að það gerði stefnandi ekki og ósannað er að þetta atriði hafi verið rætt við skoðun á íbúðinni, eins og áður segir. Eins og rakið er hér að framan kemur fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna að 2. hæð hússins sé hefðbundið timburhús í gæðaflokki sem ekki var óalgengur snemma á sjöunda áratugnum. Niðurstaða matsmanna er sú að verðmæti slíkra eigna úr timbri sé 12% lægra en úr steinsteypu miðað við aldur hússins. Miðað við að kaupverð íbúðarinnar var 6.700.000 krónur telja matsmenn að verð íbúðarinnar hafi verið um 800.000 krónum of hátt á kaupdegi. Eins og kom fram í framburði Stefáns Árna Auðólfssonar eru það mörg atriði sem hafa áhrif á verðmat fasteigna, þ.á m. byggingarefni. Matsmenn taka ekki afstöðu til þess í matsgerð sinni hvert hefði verið eðlilegt kaupverð þessarar umræddu eignar 28. október 1997, þegar kaupsamningur var gerður. Er ekki sýnt fram á það í málinu að kaupverð eignarinnar hafi verið hærra en verð sambærilegra fasteigna á fasteignamarkaðnum á þessum tíma. Þegar framanritað er virt þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að umrædd fasteign hafi verið haldin galla eða að hana hafi skort áskilda kosti. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að kaupverð íbúðarinnar hafi verið ósanngjarnt eða óeðlilegt miðað við sambærilegar íbúðir á þessum tíma. Hefur stefnda því ekki sýnt fram á að hún hafi orðið fyrir tjóni og eigi bótakröfu á hendur stefndu eða rétt til afsláttar af kaupverði. Ber því samkvæmt framansögðu að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað sem ákveðst 230.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefnda, Jófríður Jóhannesdóttir, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Láru Gunnarsdóttur. Stefnandi greiði stefndu 230.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 567/2006
Kærumál Hæfi dómara Sératkvæði
Dómur héraðsdóms í máli ákæruvaldsins gegn fjórum mönnum var ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með aðalmeðferð þess vegna nánar tilgreindra annmarka á meðferð þess. Fjórmenningarnir kröfðust þess að dómarinn, sem dæmt hafði í málinu, viki sæti þegar málið var aftur tekið fyrir í héraði. Vísað var til þess að héraðsdómarinn væri ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í málinu, enda færi sönnunarfærsla þar fram að nýju. Var ekki fallist á að fyrri efnisúrlausn hans gerði hann vanhæfan í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðilar skutu máli þessu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem var móttekin í Héraðsdómi Reykjaness 30. október 2006 og barst Hæstarétti 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. október 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari viki sæti í máli, sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir dómarann að víkja sæti í málinu. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 8. júní 2006 í málinu nr. 28/2006 var dómur héraðsdómarans frá 8. desember 2005 ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með aðalmeðferð þess 3. febrúar 2005 og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Var niðurstaðan reist á þeim annmarka á meðferð málsins að tíu mánuðir liðu frá skýrslutökum og málflutningi þar til dómurinn var kveðinn upp og að skýrslutökur og raunverulegur endurflutningur hefði ekki farið fram þegar málið var endurupptekið um mánuði fyrir dómsuppkvaðningu. Héraðsdómari er ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í þessu máli, enda fer sönnunarfærsla fram að nýju. Verður ekki litið svo á að fyrri efnisúrlausn dómarans geri hann vanhæfan í málinu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ólafs Barkar Þorvaldssonar Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 8. desember 2005 voru varnaraðilar fundnir sekir um brot gegn 32. gr. og 33. gr. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 og þeim gerðar refsingar samkvæmt 28. gr. laganna. Varnaraðilar áfrýjuðu dómnum og með dómi Hæstaréttar 8. júní 2006 í málinu nr. 28/2006 var héraðsdómur ómerktur og meðferð málsins frá og með aðalmeðferð þess 3. febrúar 2005. Var málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Ástæður fyrir þessari niðurstöðu voru þær að tíu mánuðir höfðu liðið frá skýrslutökum og málflutningi þegar dómur héraðsdóms var kveðinn upp og hafði málið verið endurupptekið um mánuði fyrir dómsuppsögu án þess þó að skýrslutökur og raunverulegur endurflutningur hefðu farið fram. Var talið að skýrslutökur og munnlegur málflutningur hefðu ekki komið að því gagni sem til er ætlast, sbr. 3. mgr. 129. gr. og 2. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Vegna þessa dráttar á meðferð málsins féllst Hæstiréttur því ekki á með héraðsdómara að hann væri þess umkominn við dómsuppsögu að leggja mat á framburði varnaraðila og vitna. Í fyrri málslið 6. gr. laga nr. 19/1991 með síðari breytingum segir að dómari skuli víkja sæti í máli samkvæmt þeim lögum ef svo stendur á sem segir í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómum Hæstaréttar 17. desember 1998 í málinu nr. 488/1998, sem birtur er í dómasafni 1998, bls. 4512, og 9. janúar 2004 í máli nr. 491/2003, sem birtur er í dómasafni 2004, bls. 9, voru dómarar taldir vera vanhæfir til að dæma í einkamáli vegna yfirlýsinga þeirra um líklega niðurstöðu máls. Samkvæmt síðari málslið 6. gr. laga nr. 19/1991 skal dómari enn fremur víkja sæti í máli eftir útgáfu ákæru ef hann hefur úrskurðað mann, sem ákærður er í málinu, í gæsluvarðhald samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sjá einnig að sínu leyti dóm Hæstaréttar 3. júní 1996 í máli nr. 151/1996, sem birtur er í dómasafni 1996, bls. 1998. Eitt af skilyrðum þess að menn séu úrskurðaðir í gæsluvarðhald á rannsóknarstigi máls samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laganna, er að dómari telji á grundvelli framkominna gagna að „sterkur grunur“ sé um að kærður maður hafi framið það brot sem er tilefni gæsluvarðhaldskröfu. Eðli málsins samkvæmt eru þá ekki komin fram öll gögn málsins. Í því máli sem hér um ræðir hefur héraðsdómari hins vegar gert gott betur en að lýsa yfir líklegri niðurstöðu máls eða telja einungis sterkan grun vera fram komin fyrir sekt varnaraðila. Hann hefur, eftir að aðilar lýstu gagnaöflun lokið, komist að þeirri niðurstöðu að fengin sé sönnun fyrir sekt varnaraðila sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. 46. gr. laga nr. 19/1991. Hann hefur, á grundvelli fyrirmæla í því lagaákvæði, metið hvert það atriði sem varðar sekt varnaraðila og ákvörðun viðurlaga við brotum, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur varnaraðila hafi og vitnisburðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn. Samkvæmt öllu framanrituðu hefur héraðsdómari í máli þessu tekið slíka efnislega afstöðu til sakarefnis málsins að telja verður að fyrir hendi séu aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa þegar málið kemur til aðalmeðferðar á ný, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 6. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum. Verður því að fallast á kröfu varnaraðila um að héraðsdómara beri að víkja sæti í málinu. Með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 8. júní sl. var dómur Héraðsdóms Reykjaness frá 8. desember 2005 í máli þessu ómerktur ásamt meðferð málsins í héraði frá og með aðalmeðferð þess 3. febrúar 2005 að telja og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Í þinghaldi 29. fyrra mánaðar krafðist verjandi ákærðu þess að dómari málsins viki sæti. Þeirri kröfu var mótmælt af hálfu ákæruvaldsins. Munnlegur málflutningur fór fram um kröfuna 5. þessa mánaðar. Af hálfu ákærðu er krafan um að dómari víki sæti reist á g lið 5. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, 6. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, 1. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994, um Mannréttindasáttmála Evrópu og 70. gr. Stjórnarskrárinnar. Er á því byggt af hálfu verjanda ákærðu, að héraðsdómara beri að víkja sæti þar sem hann hafi áður í dómi sínum tekið efnislega afstöðu til ákæruefna málsins og sakfellt ákærðu. Fyrir liggi að aðalmeðferð fari fram að nýju og að hvorki verði leidd önnur vitni en í fyrri aðalmeðferð né ný gögn lögð fram. Megi því gera ráð fyrir því að vitni muni bera á sömu lund og áður. Sé þess því eigi að vænta að ákærðu muni njóta óvilhallrar og réttlátrar málsmeðferðar fari sami dómari með málið og áður. Af hálfu ákæruvaldsins er kröfunni um að héraðsdómari víki sæti mótmælt með þeim rökum að dómur héraðsdóms hafi verið ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju vegna annmarka á meðferð málsins í héraði sem hafi verið réttarfarslegs eðlis. Í slíkum tilvikum fari sami dómari og áður dæmdi málið yfirleitt áfram með það. Öðru máli gegni ef mál er ómerkt og því heimvísað með tilvísun til 5. mgr. 159. gr. laga um meðferð opinberra mála. Þá sé héraðsdómara talið rétt að víkja sæti. Ómerking og heimvísun þessa máls hafi á hinn bóginn ekki verið byggð á framangreindu lagaákvæði. Að mati dómarans gerir efnisleg afstaða hans til ákæruatriðanna í dóminum frá 8. desember 2005, sem var byggð á framlögðum sakargögnum, lögreglurannsókn og dómsmeðferð málsins, hann ekki vanhæfan til að fara áfram með málið og kveða upp efnisdóm að nýju á grundvelli þeirrar dómsmeðferðar sem fram mun fara fyrir uppkvaðningu nýs dóms. Styðst þessi afstaða dómarans við dómafordæmi, m.a. dóm Hæstaréttar Íslands 11. nóvember 1996 í máli nr. 404/1996, þar sem tekið var fram að ómerking héraðsdóms hefði ekki verið reist á þeim atvikum sem í 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 greinir. Ómerking héraðsdóms í þessu máli var ekki reist á þeim atvikum er í nefndri lagagrein greinir, heldur annmörkum á meðferð málsins í héraði eins og rakið er í dómi Hæstaréttar frá 8. júní sl. Þykir því ekkert fram komið sem þykir til þess fallið að draga óhlutdrægni dómara með réttu í efa. Er kröfu ákærðu um að dómarinn víki sæti í málinu hafnað. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður úrskurðinn upp. Úrskurðarorð Synjað er kröfu ákærðu, að héraðsdómarinn í máli þessu, Finnbogi H. Alexandersson, víki sæti.
Mál nr. 315/2010
Kærumál Aðför
S kærði úrskurð héraðsdóms um að L hf. yrði með beinni aðfarargerð afhent torfæruhjól og vélsleða í vörslum S. Hafði L hf. rift tveimur bílasamningum milli aðila þar sem S hafði ekki staðið skil á leigugreiðslum. Í málinu hélt S því fram að L hf. gæti ekki byggt á því að skuldbindingar samkvæmt samningunum væru bundnar við gengi erlendra gjaldmiðla. Í dómi Hæstaréttar kom fram að S hefði fellt niður afborganir af samningunum í júní 2009 og ekki innt þær af hendi síðan. Ef S hefði ekki talið sig skuldbundinn til að greiða umræddar afborganir hefði hann átt þess kost að gera L hf. grein fyrir afstöðu sinni um hverjar afborganirnar ættu að vera og bjóða fram greiðslu á þeim. Þar sem S hafði ekki gert það var L hf. heimilt að rifta samningunum og krefjast afhendingar á lausafjármununum. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. apríl 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá torfæruhjól og vélsleða tekna með beinni aðfarargerð úr vörslum sóknaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný og að varnaraðila verði gert að greiða honum kærumálskostnað. Til vara krefst hann þess að synjað verði um aðför og að varnaraðili verði dæmdur til að greiða honum málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar. Sóknaraðili byggir aðalkröfu sína um heimvísun málsins á því að héraðsdómur hafi ekki tekið afstöðu til þeirra málsástæðna sóknaraðila sem lutu að því að riftun samninga málsaðila hafi verið ólögmæt. Í hinum kærða úrskurði er komist að þeirri niðurstöðu að varnaraðila hafi verið heimilt að rifta samningunum. Verður því ekki fallist á aðalkröfu sóknaraðila. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði mótmælir sóknaraðili því ekki að hann sé skuldbundinn varnaraðila samkvæmt tveimur svonefndum bílasamningum sem grein er gerð fyrir í úrskurðinum. Hann telur hins vegar að varnaraðili geti ekki byggt á því að skuldbindingar samkvæmt þessum samningum séu bundnar við gengi erlendra gjaldmiðla á þann hátt sem lýst er í úrskurðinum. Sóknaraðili felldi niður afborganir af samningunum í júní 2009 og hefur ekki innt þær af hendi síðan. Ef hann taldi sig ekki skuldbundinn til að greiða umræddar afborganir samkvæmt útreikningi varnaraðila á þeim, sem ekki er umdeilt að hafi verið í samræmi við ákvæði samninganna, átti hann þess kost að gera varnaraðila grein fyrir afstöðu sinni um hverjar afborganirnar ættu að vera og bjóða fram greiðslu á þeim. Þetta gerði hann ekki og verður fallist á með héraðsdómi að varnaraðila hafi vegna greiðslufalls sóknaraðila verið heimilt að rifta samningunum og krefjast afhendingar torfæruhjólsins og vélsleðans sem samningarnir tóku til. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigurður Pálmason, greiði varnaraðila, Lýsingu hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 312/2017
Veðleyfi Ógilding samnings Skuldabréf Framsal Viðskiptabréf
G og Á höfðuðu mál á hendur Í og kröfðust þess að felld yrði úr gildi veðsetning sem þau veittu í fasteign sinni til tryggingar láni sem dóttir þeirra tók í ágúst 2006 hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með vísan til 2. mgr. 15. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál og 7. gr. reglugerðar nr. 1081/2008 yrði að leggja til grundvallar að Í hefði ekki öðlast sjálfstæðan rétt á hendur útgefendum skuldabréfa og veðþolum við framsal skuldabréfa til hans. Samkvæmt því gátu G og Á samkvæmt almennum reglum kröfuréttar borið fyrir sig gegn Í mótbáru sem laut að gildi veðsetningarinnar. Þá var lagt til grundvallar að við lánveitinguna hefði ekki verið gætt að þeirri fortakslausu skyldu samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu lántaka og að Í yrði að bera hallann af því að lánið hefði verið veitt án þess að viðhöfð hefðu verið þau vönduðu vinnubrögð af lánveitanda sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Var talið að atvik við samningsgerðina og staða samningsaðila hefði valdið því að ósanngjarnt hefði verið fyrir Í að bera veðsetninguna fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Var hún því felld úr gildi og Í gert að aflýsa veðskuldabréfinu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og BenediktBogason og Símon Sigvaldason dómstjóri. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 2017. Hann krefst sýknu afkröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IEins og greinir í hinum áfrýjaða dómitók dóttir stefndu lán hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis og gaf útskuldabréf fyrir því 9. ágúst 2006. Um var að ræða jafngreiðslulán að fjárhæð2.800.000 krónur bundið vísitölu neysluverðs með föstum vöxtum til 25 ára meðmánaðarlegum afborgunum. Lánið mun hafa verið tekið til að fjármagna kaupdóttur stefndu og maka hennar á fasteign. Til tryggingar láninu veittu stefnduveð í fasteign sinni að Bjarkarási 12 í Garðabæ og samþykktu þá ráðstöfun meðáritun á bréfið.Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 21.mars 2009 um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf.á grundvelli heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki,sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í þeirri ákvörðun fólst meðal annars að stofnaðyrði sérstakt hlutafélag í eigu sparisjóðsins sem tæki við öllum eignumfélagsins og tryggingaréttindum, þar með talið veðréttindum. Í samræmi viðþetta var hlutafélagið Drómi stofnað og tók það við eignum sjóðsins.Með kaupsamningi 4. mars 2010 seldiDrómi hf. skuldabréfasafn til áfrýjanda, þar með talin skuldabréf útgefin afeinstaklingum með veði í íbúðarhúsnæði. Í samningnum var tekið fram aðáfrýjandi tæki við öllum réttindum og skyldum samkvæmt seldum skuldabréfum fráafhendingardegi. Fyrrgreint skuldabréf með veði í eign stefndu féll undirkaupsamninginn og í samræmi við það var bréfið áritað 1. maí 2010 um framsalfrá sparisjóðnum til áfrýjanda.Lántaki mun hafa staðið í skilum meðgreiðslu afborgana af skuldabréfinu til ársloka 2014, en í ársbyrjun 2015 sóttihún um greiðsluaðlögun eftir lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklingaog hefur upp frá því ekkert greitt af bréfinu.Stefndu fóru þess á leit við áfrýjandameð bréfi 2. júní 2015 að skuldabréfinu yrði létt af fasteign þeirra þar semekki hefði við lánveitinguna verið gætt að samkomulagi frá 1. nóvember 2001 umnotkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Bréfaskiptum aðila í kjölfarið er lýst íhinum áfrýjaða dómi.IIMeð aðilum er í fyrsta lagiágreiningur um hvort stefndu geti haft uppi við áfrýjanda sem framsalshafaskuldabréfs mótbáru gegn gildi veðsetningarinnar sem þau samþykktu með áritunsinni á bréfið. Verði talið að sú mótbára hafi ekki glatast gagnvart áfrýjandadeila aðilar í öðru lagi um hvort veðsetningin verði felld úr gildi eftir ógildingarreglumsamningaréttar. Loks er í þriðja lagi ágreiningur með aðilum um hvort stefnduhafi fyrir tómlæti glatað rétti til að bera brigður á veðsetninguna.Kaup áfrýjanda á skuldabréfasafni afDróma hf., með fyrrgreindum samningi 4. mars 2010, voru reist á 2. mgr. 15. gr.laga nr. 44/1998 um húsnæðismál, svo sem þeim var breytt með 11. gr. laga nr. 125/2008.Samkvæmt ákvæðinu var áfrýjanda veitt heimild til að kaupa skuldabréffjármálafyrirtækja sem tryggð væru með veði í íbúðarhúsnæði. Fram kom ískýringum við greinina í frumvarpi til síðargreindu laganna að slík ráðstöfungæti verið þáttur í nauðsynlegum aðgerðum við endurskipulagningu á rekstrifjármálafyrirtækja og til þess fallin að liðka fyrir fjármögnun. Í niðurlagi 2.mgr. 15. gr. laga nr. 44/1998 var lögfest heimild fyrir ráðherra til að mælanánar í reglugerð fyrir um kaup áfrýjanda á veðskuldabréfum affjármálafyrirtækjum. Á þeim grunni setti félags- og tryggingamálaráðherrareglugerð nr. 1081/2008 um heimild Íbúðalánasjóðs til að kaupa skuldabréffjármálafyrirtækja sem tryggð eru með veði í íbúðarhúsnæði. Í 7. gr.reglugerðarinnar var fjallað um stöðu lántaka, en þar sagði í 1. mgr. að viðyfirtöku skuldabréfalána fjármálafyrirtækja fengi Íbúðalánasjóður stöðulánveitanda gagnvart lántakendum viðkomandi skuldabréfalána og hefðulántakendur eftir það sömu réttindi og skyldur gagnvart Íbúðalánasjóði og aðrirlántakendur hjá sjóðnum. Í 2. mgr. ákvæðisins sagði að kjör og skilmálarskuldabréfalána gagnvart lántakendum sem Íbúðalánasjóður yfirtæki skyldu veraóbreytt frá því sem var fyrir yfirtöku Íbúðalánasjóðs á láninu eftir því semvið gæti átt. Reglugerðin var í gildi þegar skuldabréfið með veði í fasteignstefndu var framselt áfrýjanda 1. maí 2010, en hún var felld úr gildi meðreglugerð nr. 818/2011.Samkvæmt7. gr. reglugerðar nr. 1081/2008 fékk áfrýjandi „stöðu lánveitanda“ gagnvartlántakendum þeirra skuldabréfa sem hann leysti til sín eftir heimild í 2. mgr.15. gr. laga nr. 44/1998 og áttu kjör og skilmálar bréfanna að vera „óbreytt“frá því sem var fyrir yfirtöku hans á lánum. Að þessu gættu verður að leggjatil grundvallar að áfrýjandi hafi ekki öðlast sjálfstæðan rétt á hendurútgefendum skuldabréfa og veðþolum við framsal skuldabréfa til hans. Verður þvíekki talið að viðskiptabréfsreglur eigi við um aðilaskiptin heldur gildi um þaualmennar reglur kröfuréttar. Eftir þeim öðlast framsalshafi ekki rýmri rétt áhendur skuldara en framseljandi naut og því glatar skuldari engum rétti til aðbera fyrir sig mótbárur gagnvart framsalshafa sem hann gat haft uppi gegnframseljanda. Það sama á við um heimild veðþola til að bera fyrir sig mótbárur.Samkvæmt þessu geta stefndu borið fyrir sig gegn áfrýjanda mótbáru sem lýtur aðgildi veðsetningarinnar sem þau samþykktu með áritun sinni á skuldabréfið.Stefndu reisa málatilbúnað sinn á þvíað ekki hafi farið fram greiðslumat á lántaka í aðdraganda þess að henni varveitt lán gegn útgáfu skuldabréfsins 9. ágúst 2006 með veði í eign stefndu. Afhálfu áfrýjanda hefur ekki verið leitt í ljós að slíkt mat hafi farið fram enfyrir því ber hann sönnunarbyrðina. Verður því lagt til grundvallar í málinu aðvið lánveitinguna hafi ekki verið gætt að þeirri fortakslausu skyldu eftir 3.málsgrein 3. greinar fyrrgreinds samkomulags 1. nóvember 2001 að metagreiðslugetu lántaka. Það var því á áhættu lánveitanda að látið var hjá líða aðmeta greiðslugetu hennar og eftir atvikum gera stefndu grein fyrir því efniðurstaða matsins benti til að hún gæti ekki staðið undir skuldbindingumsínum. Í samræmi við það sem áður sagði um rétt stefndu til að hafa uppimótbárur gegn áfrýjanda verður hann að bera hallann af því að lánið var veitt ánþess að viðhöfð væru þau vönduðu vinnubrögð af lánveitanda sem samkomulagið 1.nóvember 2001 gerði ráð fyrir. Að öðrum kosti verður ekki náð því markmiðisamkomulagsins að þriðji maður sem veitti tryggingu með því að setja eign sínaað veði eða gangast í ábyrgð gerði sér ljósa grein fyrir þeirri áhættu sem hanntækist á herðar með þeirri skuldbindingu sinni. Þessi atvik við samningsgerðinaog staða samningsaðila valda því að ósanngjarnt er fyrir áfrýjanda að beraveðsetninguna fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, sbr. og 2. mgr. sömu greinar.Þótt langt hafi liðið frá því stefndusamþykktu veðsetninguna á árinu 2006 verður ekki talið að þau hafi haft tilefnitil að bregðast við fyrr en skuldabréfið fór í vanskil í upphafi árs 2015, enþau kröfðust þess með bréfi 2. júní það ár að veðinu yrði létt af fasteignþeirra. Að þessu gættu verða þau ekki talin hafa sýnt tómlæti við gæslu réttarsíns þannig að réttarspjöllum varði.Samkvæmt því sem hér hefur verið rakiðverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Jafnframt verður áfrýjanda gert aðgreiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Íbúðalánasjóður, greiði stefndu, Ágústu Hjartar Laufeyjardóttur og GrétariSteindóri Sveinssyni, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2017.Mál þetta, semdómtekið var þann 16. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur meðstefnu þingfestri 31. maí 2016 af Grétari Steindóri Sveinssyni og ÁgústuHjartar Laufeyjardóttur, Bjarkarási 12, 210 Garðabæ, á hendur Íbúðalánasjóði,Borgartúni 21, 105 Reykjavík.I.Stefnendur krefjastþess að felld verði úr gildi veðsetning sú, semstefnendur veittu í fasteign sinni að Bjarkarási 12, 210 Garðabæ, fastanúmer224-4585, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr. 1154-74-200371 (224757),útgefnu af Erlu M. Hjartar Grétarsdóttur, kt. 081282-4559, til SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis, upphaflega að fjárhæð 2.800.000 kr., dags. 9. ágúst2006. Einnig er þess krafist að stefnda verðigert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 1154-74-200371 (224757) af fasteigninniBjarkarási 12, 210 Garðabæ, fastanúmer 224-4585. Þá er krafist málskostnaðar aðskaðlausu úr hendi stefnda, samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verðurfram í málinu eða að mati réttarins. Stefndikrefst þess að vera sýkn af öllum kröfum stefnenda og að stefnendum verðisameiginlega (in solidum) gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu aðmati dómsins.II.Málsatvik Þann 9. ágúst 2006 gaf Erla M. HjartarGrétarsdóttir út skuldabréf til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis (SPRON),upphaflega að fjárhæð 2,8 m.kr., nr. 1154-74-2200371 (224757). Til tryggingarláninu var veitt veð í fasteign stefnenda að Bjarkarási 12, Garðabæ, fnr.224-4585. Þann 1. maí 2010 var skuldabréfið framselt Íbúðalánasjóði. Erla hafðistuttu áður, eða þann 12. júní 2006, fengið samþykkt kauptilboð í íbúð íÞykkvabæ, Rangárþingi ytra, ásamt maka sínum og þann 15. júní 2006 hafði Erlaásamt maka sínum tekið lán að fjárhæð 12.600.000 kr. hjá Íbúðalánasjóði vegnafasteignakaupanna. Veðskuldabréfið var framselt stefnda frá SPRON þann 1. maí2010 sem hluti af kaupum stefnda á lánasafni frá SPRON. Framangreint veðskuldabréf varí skilum til ársloka 2014 en frá þeim tíma hefur ekki verið greitt af því.Skuldari fór í greiðsluskjól á grundvelli 11. gr. laga nr. 101/2010 í ársbyrjun2015. Þann 1. mars 2009 hafðiFjármálaeftirlitið (FME) tekið ákvörðun skv. heimild í 100. gr. a í lögum nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um ráðstöfuneigna og skulda SPRON. Í 4. gr. ákvörðunarinnar kom fram að stofnað yrðisérstakt hlutafélag í eigu SPRON, sem tæki við öllum eignum félagsins ogjafnframt við öllum tryggingaréttindum. Sama dag var skipuð skilanefnd yfirSPRON. Í kjölfarið var stofnað félagið Drómi hf. Þann 23. júní 2009 skipaði héraðsdómur slitastjórn yfir SPRON. Þann1. maí 2010 var framangreint skuldabréf nr. 1154-74-200371(224757), útgefið 9. ágúst 2006, framselt stefnda, skv. áritun á bréfinu ensama dag voru fjölmörg önnur skuldabréf framseld stefnda frá Dróma hf. Meðlögum nr. 125 frá 7. október 2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóðivegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., hafði verið gerð breyting álögum um húsnæðismál, nr. 44/1998, og við 15. gr. laganna bættist ný málsgrein,sem heimilaði stefnda, Íbúðalánasjóði, að kaupa skuldabréf fjármálafyrirtækja,sem tryggð eru með veði í íbúðarhúsnæði. Tekið var fram að ekki þyrfti að leitasamþykkis skuldara fyrir slíkri færslu og nánar væri mælt fyrir um þetta íreglugerð. Stefnendur sendu bréf til stefnda, dags. 2. júní 2015,þar sem þess var óskað að stefndi myndi aflétta veði vegna skuldabréfs1006-74-224757 af eign þeirra að Bjarkarási 12. Beiðninni var hafnað með bréfi,dags. 4. júní s.á. Með bréfi stefnenda, dags. 7. júní 2015, til stefnanda varsett fram rökstudd beiðni um afléttingu. Þeirri beiðni var hafnað af stefndameð bréfi, dags. 16. júní s.á. Stefnendur sendu stefnda síðan annað bréf, dags.7. júlí 2015, ásamt fylgigögnum. Því bréfi var ekki svarað en aðilar málsinsáttu í tölvupóstsamskiptum um sama efni. Endanleg niðurstaða stefnda var sendstefnendum með tölvupósti, dags. 3. nóvember 2015, og var þar beiðni stefnendasynjað enn á ný. Stefnendur leituðu til lögmanns sem sendi erindi til stefndameð bréfi, dags. 1. desember 2015, þar sem krafist var ógildingar og þesskrafist að veð stefnda í eign stefnenda að Bjarkarási 12 yrði afmáð. Þeirrikröfu var hafnað með bréfi, dags. 25. febrúar 2016. Í kjölfarið höfðuðustefnendur mál þetta og var stefna þingfest þann 31. maí sl.III.Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er byggt á því að veðleyfiþað, sem stefnendur veittu með undirritun sinni á veðskuldabréf útgefnu af ErluM. Hjartar Grétarsdóttur til SPRON, dags. 9. ágúst 2006, sé ógilt. SPRON hafibrotið gegn reglum Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga,dagsettu 1. nóvember 2001, en það leysti af hólmi eldra samkomulag sama efnisfrá árinu 1998. Einnig er byggt á því að SPRON hafi brotið gegn þágildandi 19.gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr.33/2003, um verðbréfaviðskipti. Jafnframt er byggt á því að SPRON hafi brotiðgegn óskráðum meginreglum kröfu- og samningaréttar. Ógildingarkrafa stefnendaer byggð á 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Samkomulagið um notkunábyrgða tók gildi þann 1. nóvember 2001 en aðilar að því voruviðskiptaráðherra, Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samband íslenskrasparisjóða og Neytendasamtökin. Samkvæmt 1. gr. samkomulagsins kom framað aðilar að samkomulaginu væru sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úrvægi ábyrgða en birtingarmynd þess er m.a. sú að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. kemurfram sú regla að sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegriskuldbindingu, þá beri fjármálafyrirtæki að greiðslumeta greiðanda nemaábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekkigert. Þar að auki komi fram í 3. mgr. 3. gr. að ef ábyrgð ábyrgðarmanns áskuldum viðkomandi skuldara nemur meira en 1.000.000 kr., þá sé skilyrðislausskylda til greiðslumats á skuldara. Í 2. mgr. 3. gr. samkomulagsins komifram að við greiðslumat skuli taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjaldaáður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga væri reiknað út. Við áætlun áútgjöldum til neyslu skyldi að lágmarki nota viðmiðun Ráðgjafarstofu um fjármálheimilanna eða Íbúðalánasjóðs. Í 4. gr. samkomulagsins hafi verið mæltfyrir um upplýsingaskyldu fjármálafyrirtækis. Þar komi fram aðfjármálafyrirtæki beri að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir ogveðsetningar og dreifa með skjölum, sem afhent eru ábyrgðarmönnum tilundirritunar. Í bæklingunum komi m.a. fram hvaða skyldur felist í ábyrgðinni,heimild ábyrgðarmanns til að segja henni upp o.s.frv. Þá komi fram í 3. mgr. 4. gr.samkomulagsins að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðugreiðslumats áður en hann gengst í ábyrgð, enda liggi fyrir að greiðandi hafisamþykkt það. Einnig að ef niðurstaða greiðslumats bendir til þess að greiðandigeti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verðiengu að síður veitt, skuli hann staðfesta það skriflega. Í fjölmörgum dómum Hæstaréttar hafiábyrgð verið felld úr gildi ef brotið hefur verið gegn skyldum samkomulaginseða almennum óskráðum og skráðum reglum. Stefnendur vekja athygli á dómiHæstaréttar í máli nr. 376/2013, 4/2013, 611/2013 og 655/2014. Óumdeilt sé aðekki fór fram greiðslumat á lántakanum Erlu. Í framangreindri háttsemi SPRON,sem fólst í því að láta ekki fara fram greiðslumat á lántakanum Erlu og sinnaekki upplýsingaskyldu sinni gagnvart stefnendum, hafi einnig falist brot gegnóskráðum og skráðum reglum, þ. á m. þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. Hrd. nr. 630/2013. Jafnframt hafi falist í háttseminnibrot gegn 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti.Einnig hafi falist í þessu brot gegn meginreglu samningaréttar um tillitsskylduvið samningsgerð, trúnaðarskyldunni, sem og brot gegn óskráðum meginreglumkröfuréttar um kröfuábyrgðir. Þá sé jafnframtþá skyldu að finna í 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins að með undirritunlánsumsóknar eða annarra gagna, sem fyllt séu út í tengslum við afgreiðsluna,skuli ábyrgðarmaður staðfesta að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings umábyrgðir. Stefnendur hafi aldrei verið beðin um að skrifa undir slíkt og þvíhafi SPRON einnig brotið gegn 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Því til viðbótarsé fjármálafyrirtækjum skylt í samningi um skuldaábyrgð eða veðsetningu að vísaí samkomulagið, skv. 1. mgr. 9. gr. þess, en fyrir liggi að SPRON sinnti heldurekki þeirri skyldu sinni. Þá benda stefnendur á að þau hafi ekki fengiðáramótatilkynningar um það hvaða kröfum þau væru í ábyrgðum fyrir, hverjareftirstöðvar væru og hver vanskil væru, eins og skylda beri til skv. 3. mgr. 5.gr. samkomulagsins. Þrátt fyrir aðdómstólar hafi talið nægilegt að skortur á greiðslumati leiði til ógildingar áábyrgð eða veðleyfi, þá er jafnframt byggt á því að Erla hefði ekki staðistgreiðslumat ef slíkt mat hefði farið fram. Því hefði lánveitanda, SPRON, boriðskv. 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins að fá það sérstaklega staðfest frástefnendum hvort þau hygðust veita veð í fasteign sinni þrátt fyrir aðgreiðslumatið væri neikvætt en það hafi ekki verið gert. Hefðu stefnendurfengið þær upplýsingar að lántakinn, Erla hefði ekki staðist greiðslumat þáhefðu þau aldrei veitt veðleyfi í fasteign sinni. Þannig sé veðleyfi stefnendaeinnig ógilt skv. ógildingarreglu samningaréttar um brostnar forsendur. Varðandi aðild þá hafi stefndi fengiðumrætt veðskuldabréf framselt til sín þann 1. maí 2010 skv. áritun á bréfinu ogtók sem slíkur við réttindum og skyldum Dróma gagnvart stefnendum og skuldaraskuldabréfsins. Ógildingarkröfunni sé því réttilega beint að stefnda í máliþessu. Í bréfi stefndakomi fram að „Viðskiptabréfareglur leiði til þess að sjóðnum mátti ekki verakunnugt um neitt annað en að veð stæði til tryggingar skuldabréfinu þegar þaðvar keypt“. Þessu sé alfarið hafnað og réttur áskilinn til frekari andsvara viðþessari málsástæðu verði henni borið við í greinargerð stefnda. Í fyrsta lagieigi viðskiptabréfareglur aðeins við um skuldara en ekki um utanaðkomandiveðsala, svo sem stefnendur séu. Í öðru lagi erbent á þá staðreynd að bréfið beri það með sér að ekki hafi verið fylgt reglumsamkomulagins frá 1. nóvember 2001, þar sem það skorti alfarið að vísað sé tilþess samkomulags eins og skylt sé skv. 9. gr. þeirra reglna. Stefndi geti þvíekki undir neinum kringumstæðum haldið því fram að hann hafi verið grandlaus umbrot SPRON á reglum samkomulagsins, sér í lagi þar sem stefndi er umfangsmikillánastofnun með sérþekkingu á reglum varðandi útlán og fjármálastarfsemi, meðfjölda sérfræðinga í sínum störfum, þ. á m. lögfræðinga, sem megi vita af þeimreglum, sem gilda á lánamarkaði sem og þeirri dómaframkvæmd sem þá var kominvarðandi réttaráhrif þess að brotið sé gegn reglum framangreinds samkomulags. Áþessum tíma hafi verið liðin fimm ár frá því að dómur var kveðinn upp í Hæstaréttií máli nr. 163/2005. Í þriðja lagigeti stefndi ekki haldið því fram að hann hafi verið grandlaus um að SPRON hafiekki látið fara fram greiðslumat á lántakanum út af ofangreindu láni vegna þessað stefndi var í samstarfi við SPRON, sem fól í sér að stefndi rak vefinnÍbúðalán.is ásamt SPRON og fleiri sparisjóðum. Á heimasíðu stefnda hafi birstfrétt þann 5. desember 2004 þar sem fram kom að „Á vefsíðunni Íbúðalán.is getaviðskiptavinir Íbúðalánasjóðs nú unnið eigið, rafrænt greiðslumat og sótt umlán sjóðsins. [...] Íbúðalán.is er samstarfsverkefni Íbúðalánasjóðs, Félagsfasteignasala, Spron og Samband íslenskra sparisjóða.“ Á heimasíðunniÍbúðalán.is hafi komið fram að „Til þess að fá íbúðalán þarf þú að geragreiðslumat“ og að „Áreiðanleiki greiðslumats byggist á því hversu raunhæft matþú leggur á fjárhagsstöðu þína“. Enn fremur komi fram á síðunni að „Umsókn umlán Íbúðalánasjóðs og sparisjóðahefur verið einfölduð“. Þar kom fram undir yfirskriftinni „Skrefin.“ hvernig ætti að bera sig að; „Gerðu greiðslumat og fáðu staðfestingu á andartaki. Finndu íbúð.Undirritaðu kauptilboð. Sæktu um lán strax hjá fasteignasalanum.“ Þar að aukikom fram undir yfirskriftinni „Pappírslaust. Fljótlegt“ að „Umsókn er fyllt útrafrænt hér fyrir neðan pappírslaust. Staðfest kauptilboð sent með rafrænt.Umsóknin afgreidd hjá okkur á nokkrum dögum.“Á síðunni Íbúðalán.is hafi enn fremur verið flipi meðyfirskriftinni „Greiðslumat“ þar sem eftirfarandi kom fram: „Til þess að fáíbúðalán þarft þú að gera greiðslumat. Hér á síðunni getur þú gert greiðslumatsem gildir í 2 mánuði.“ Í umfjölluninni um greiðslumat sagði enn fremur: „Hafðuí huga að: Áreiðanleiki greiðslumats byggist á því hversu raunhæft mat þúleggur á fjárhagsstöðu þína.“ Af þessu megi ráða að stefndi og SPRON hafi veriðí samstarfi sem fól í sér að lántökum var heimilað að gera greiðslumat ásjálfum sér á netinu án þess að slíkar upplýsingar væru staðreyndar.Hæstiréttur hafi tekið af allan vafa um að greiðslumat gegni mikilvæguhlutverki og fjármálafyrirtæki hafi „sjálfstæðar skyldur gagnvart ábyrgðarmanni[...] til þess að tilgreina réttar upplýsingar í greiðslumati sé þess nokkurkostur og afla nauðsynlegra gagna til þess að matið gefi sem besta mynd afætlaðri greiðslugetu lántakans“. Í þessu felist að SPRON hafi verið beinlínisóheimilt að treysta alfarið á upplýsingar frá lántaka sjálfum. Með því aðstefndi stóð í samstarfi við SPRON, sem fól í sér að ef greiðslumat fór fram þágat það ekki undir neinum kringumstæðum verið löglegt, verði að leggja ennfrekar til grundvallar að stefndi gat ekki verið í góðri trú um að ábyrgðin,sem stefnendur gengust í með því að veðsetja fasteign sína, hafi verið lögleg. Í fjórða lagihefði framsalið á skuldabréfinu frá Dróma hf. til stefnda ekki verið hefðbundinkaup á bréfum heldur hafi þar verið um að ræða fullnustuaðgerð utan réttar, semmegi jafna til aðfarar, frá Dróma hf. sem var í slitameðferð, þar sem stefndivar með veð í fjölmörgum skuldabréfum SPRON til tryggingar láni stefnda tilSPRON. Einnig megi flokka þessa fullnustu til útlagningar við skipti, þar semum samkomulag var að ræða á milli félags í slitameðferð og stefnda en ef ekkihefði orðið af því framsali hefði stefndi annaðhvort fengið bréfin afhent semútlagningu við skiptin eða greiðslu peninga og Drómi hf. færi enn með bréfin.Stefndi hafi því fengið umrætt skuldabréf sem hluta af slíkri fullnustuaðgerðeða útlagningu við skipti en í því felst að ekki sé um að ræða framsal ílifanda lífi, eins og skilyrði er til þess að viðskiptabréfareglur eigi við.Viðskiptabréfareglur geti því aldrei komið til skoðunar þótt aðeins sé tilþessa litið. Í fimmta lagihefði verið sérstaklega mælt fyrir um það í þágildandi lögum nr. 30/1993 umneytendalán, 17. gr. þeirra laga, að ef lánveitandi framseldi þriðja aðila kröfu gæti neytandi haldið uppisömu mótbárum við hann og upphaflegan eiganda kröfunnar. Í samræmi við almennarreglur um aðilaskipti glati skuldarar ekki rétti til að hafa uppi mótbárur viðsíðari kröfuhafa sem þeir gátu beint til fyrri kröfuhafa, sbr. Hrd. 348/2013 ogHrd. 617/2015. Með viðskiptabréfakröfum geti framsal hins vegar leitt tilmótbárutaps skuldara. Af því að sérstaklega var mælt fyrir um framangreindareglu í 1. mgr. 17. gr. laga nr. 30/1993 hefði verið tekinn af allur vafi um aðframsal lánveitanda á viðskiptabréfi til þriðja aðila hefði ekki áhrif ámótbárur neytanda. Þær haldist. Regla þessi var áréttuð í lögum nr. 33/2013 umneytendalán, nánar tiltekið 19. gr. þeirra laga, þar sem fram kemur að eflánveitandi framselur þriðja aðila kröfurétt sinn samkvæmt lánssamningi, eðasamninginn sjálfan, eigi neytandi rétt á því að halda uppi sömu mótbárum gegnframsalshafa sem hann gat nýtt sér gagnvart upphaflegum lánveitanda. Íathugasemdum í greinargerð við ákvæðið kom fram að um væri að ræða hliðstættákvæði og í 17. gr. laga nr. 30/1993. Regla 19. gr. laga nr. 33/2013 var settskv. 17. gr. tilskipunar 2008/48/EB frá 23. apríl 2008. Í sjötta lagisé brot á lögum um neytendalán sterk mótbára, sem varði efni kröfunnar. Í 4.mgr. 18. gr. þágildandi laga nr. 30/1993 komi fram að hafi seljandi ekki gildatryggingu samkvæmt greininni þá geti kaupandi borið fram mótbárur svo sembréfið væri ekki viðskiptabréf. Framsalshafi verði því að ganga úr skugga um aðframseljandi viðskiptabréfs, sem falli undir lög um neytendalán, hafi trygginguskv. 18. gr. laganna. Ella þurfi hann að sæta mótbárum, sem neytandi gæti haftuppi við framseljanda vegna lögskiptanna að baki. Stefnandi hafi því skorað ástefnda að sanna að hann hafi kannað hvort SPRON hafi haft viðeiganditryggingu, sem að framan greinir, áður en framsalið átti sér stað. Ef stefndiskorast undan áskorun þessari verði að leggja til grundvallar að stefndi hafiekki kannað hvort SPRON hafi haft viðeigandi tryggingu og þar af leiðandi verðihann að sæta mótbárum stefnenda í máli þessu. Í sjöunda lagihafi framsalið átt sér stað eftir að lög nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, tókugildi en þar komi fram í 3. gr. að lánveitandi skuli tilkynna ábyrgðarmanni umframsal réttinda sem reist séu á ábyrgðinni eða láni því sem ábyrgðin stendurtil tryggingar á. Lögin gildi um framsalshafa eftir því sem við eigi. Þettaákvæði hafi verið sett skv. athugasemdum í greinargerð til að „fyrirbyggja aðábyrgðarmaður glati mótbárurétti gagnvart framsalshafa beri lánveitanda aðtilkynna ábyrgðarmanni um framsal ábyrgðar eða láns sem ábyrgð stendur fyrir.Ákvæði frumvarpsins taka til framsalshafa eftir því sem við á“. Þar semstefnendum hafi ekki verið kynnt slíkt hafi þeir ekki tapað mótbáruréttigagnvart stefnda í máli þessu. Í svarbréfistefnda, dags. 25. febrúar 2016, segi að „Sjóðurinn telur að umbj. þínir hafiglatað hugsanlegum rétti sakir tómlætis“. Þessu hafnar stefnandi. Jafnframtsegi í bréfi stefnda að „Jafnframt telur sjóðurinn það algerlega ósannað ímálinu að það sé ósanngjarnt í skilningi 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 fyrirsjóðinn að bera fyrir sig veðsetninguna en Íbúðalánasjóður átti enga aðkomu aðsamkomulagi því sem umbj. þínir telja að hafi verið brotið í aðdragandalánveitingarinnar heldur leiðir sjóðurinn rétt sinn af skuldabréfinu sjálfu“. Ífyrsta lagi upplýsi stefndi á engan hátt hvaða upplýsingar það séu sem hannóski frekar eftir sem hann telji að skipti máli varðandi sanngirnismat 36. gr.smnl. Dómstólar hafi talið það nægilegt eitt og sér að ábyrgð sé ógild efgreiðslumat hefur ekki farið fram. Það eina sem dómstólar hafi horft til semhafi getað komið í veg fyrir ógildingu sé ef lánið hefur verið notað tiluppgreiðslu eldri skulda sem einnig voru tryggðar með veði í fasteignábyrgðarmanns, sbr. Hrd. 376/2013. Lánið hafi verið notað vegna fasteignakaupalántakans. Þá hafi dómstólar einnig litið svo á að þegar greiðslumat skorti þáhvíli sönnunarbyrðin á lánveitanda um hvort ábyrgðin sé ógild eða ekki. Það séþví stefnda að sýna fram á það ef hann telur að ábyrgðin eigi að vera gild,þrátt fyrir að skort hafi á það grundvallarskilyrði að greiðslumeta lántakann.Þá er því alfarið hafnað að það hafi nokkra þýðingu að stefndi hafi ekki átt„aðkomu að“ samkomulaginu, enda leiði stefndi rétt sinn og skyldur vegnaframsals bréfsins frá SPRON, sem átti aðkomu og aðild að samkomulaginu. Með hliðsjón afframangreindu sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnda aðbera fyrir sig samþykki stefnenda við því að veðsetja fasteign sína tiltryggingar skuld Erlu M. Hjartar Grétarsdóttur, skv. skuldabréfi nr. 1154-74-200371(224757), þannig að telja verði veðleyfið ógilt skv. 36. gr. laga nr. 7/1936,um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Dómstólar hafiekki farið sérstaklega ofan í kjölinn á þeim atriðum, sem tiltekin séu í 2.mgr. 36. gr. smnl. í málum þar sem um svo verulegt brot gegn ákvæðumsamkomulagsins er um að ræða að greiðslumat skorti með öllu, sbr. Hrd. 4/2013,Hrd. 163/2005, Hrd. 630/2013, Hrd. 611/2013 og Hrd. 569/2013 en í öllumtilvikum hafi skort á að greiðslumat hafi farið fram. Í öllum tilvikum hafiHæstiréttur ekki talið sérstakt tilefni til að gaumgæfa sérstaklega þau atriði,sem nefnd séu í 2. mgr. 36. gr. smnl. Engu að síður telji stefnandi rétt aðnefna nokkur atriði sem styðja ógildingarkröfu stefnenda út frá 2. mgr. 36. gr.smnl., þrátt fyrir að sú staðreynd ein að greiðslumat hafi ekki farið fram eigiað nægja til að ábyrgðin sé fallin úr gildi. Hvað varðar efni samnings þá sé um að ræða að stefnendur veittu SPRONveð í fasteign sinni til tryggingar skuld þriðja aðila. SPRON hafi ekki verið íneinum samskiptum við stefnendur vegna þessa og stefnendur höfðu því engaaðkomu að efni samningsins, sem þar að auki var einhliða saminn af SPRON. Staðaaðila sé með þeim hætti að stefnendur séu einstaklingar með enga sérstakaþekkingu á lánaviðskiptum en forveri stefnda hafi starfað sem fjármálafyrirtækiskv. lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Hvað varðar þau atvik, sem síðarkomu til þá hafi Erla ekki getað staðið við skuldbindingar sínar, sem hafileitt til þess að hún stendur nú í mikilli skuld við stefnda, sem líklegastmuni leiða til þess að Erla verði gerð gjaldþrota. Þá hefði stefnendum ekkiverið tilkynnt um framsal skuldabréfsins til stefnda. Stefnendur byggja kröfur sínar áákvæðum Samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998, einkum1., 2., 3., 4. og 8. gr., samkomulagi frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga, einkum 1., 2., 3., 4. og 9. gr., lögum nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, einkum þágildandi 19. gr., þágildandi lögum nr. 33/2003, umverðbréfaviðskipti, einkum 4. gr. og 6. gr., þágildandi lögum nr. 30/1993, umneytendalán, lögum nr. 33/2013, um neytendalán, tilskipun 2008/48/EB frá 23. apríl 2008, lögum nr.32/2009, um ábyrgðarmenn, lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, lögum nr.7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 30., 33. gr., 36. gr. og 38. gr., sem oglögfestum og ólögfestum meginreglum samningaréttar og kröfuréttar, þ. á m.meginreglunni um tillitsskyldu í samningssambandi sem og meginreglum umkröfuábyrgðir. Þá er byggt á dómafordæmum Hæstaréttar, sér í lagi Hrd.655/2014, Hrd. 630/2013, Hrd. 4/2013, Hrd. 611/2013, Hrd. 169/2012, Hrd.376/2013. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Að auki ervísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað. Um varnarþing ervísað til 33. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991.Málsástæður oglagarök stefnda Stefndi mótmælir öllum málsástæðumstefnenda sem röngum og ósönnuðum. Stefndi hafnar því að ógilda beriveðsetninguna líkt og krafist sé í stefnu. Stefnendur hafi hvorki sýnt fram áað ógildingarreglur laga nr. 7/1936 eigi við í málinu né aðrar ólögfestarógildingarreglur samningaréttar. Stefndi áréttar að það sé stefnenda að sannaað ógildingarreglurnar eigi við í málinu. Það hafi ekki verið gert heldur látistefnendur nægja að fullyrða að þær eigi við án frekari rökstuðnings eðasannana. Stefndi minnir á að undantekningar frá meginreglunni um að samningaberi að halda beri að túlka þröngt. Þegar af þessum sökum telur stefndi aðsýkna eigi hann af kröfum stefnenda. Auk framangreindra málsástæðna byggirstefndi jafnframt á því að stefnendur hafi glatað rétti til að krefjastógildingar á veðsetningunni sakir tómlætis auk þess sem viðskiptabréfareglurleiði til mótbárumissis þeirra. Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga sé frá 1. nóvember 2001 og hafi leyst eldra samkomulag sama efnisfrá 1998 af hólmi. Samkomulagið taki bæði til sjálfskuldarábyrgða og þegarveitt er lánsveð. Tilgangur samkomulagsins hefði verið að draga úr vægi ábyrgðaeinstaklinga á skuldum annarra einstaklinga og að lánveitingar yrðu miðaðar viðgreiðslugetu og tryggingar aðalskuldara. Í þessu samhengi sé vert að benda á aðljóst sé af dskj. nr. 21 að stefndi hefur aldrei verið aðili að samkomulaginu,enda hafi stefndi ekki veitt lán tryggð með veði í eign þriðja manns. Í ljósiþess, að stefndi hefur aldrei verið aðili að samkomulaginu, verði að gjaldavarhug við málflutningi stefnenda þess efnis að þegar af þeim sökum að ekkihafi verið gert greiðslumat á skuldara hins umdeilda láns beri að ógildaveðsetninguna. Hið sama gildi um tilvísun stefnenda til dómafordæma þar semallir þeir dómar, sem vísað sé til í stefnu, varði fjármálafyrirtæki sem áttuaðild að samkomulaginu. Þá sé ávallt um sama aðila að ræða og var upprunalegurlánveitandi, þ.e. í engu máli hafi átt sér stað framsal skuldabréfs. Í máliþessu sé stefndi framsalshafi en ekki eiginlegur lánveitandi og hafi að aukialdrei átt aðkomu að samkomulaginu um notkun ábyrgða. Í 36. gr. sml. segi að samningi megivíkja til hliðar ef talið er „ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju aðbera hann fyrir sig“. Þá segi í 2. mgr. að við mat á þessu eigi að líta tilefnis samnings, atvika við samningsgerð og loks atvika sem síðar komu til. Svosem áður er rakið hafi stefndi ekki átt aðild að samkomulaginu. Stefnendurþurfi því að sýna fram á og sanna að það sé ósanngjarnt af stefnda semgrandlausum framsalshafa að bera fyrir sig veðsetninguna. Hér hljóti þvífrekari sjónarmið að koma til skoðunar en þegar um er að ræða mál, er varðaupprunalegan lánveitanda, sem aðild á að samkomulaginu. Umfjöllun í stefnu umbrot SPRON á hinum ýmsu lögum og reglum við veðsetninguna skipti engu máli viðúrlausn málsins. Því sé hvergi haldið fram að stefndi hafi með nokkru mótibrotið á stefnendum. Það geti því ekki talist ósanngjarnt af hálfu stefnda aðbera fyrir sig skýr og skilmerkileg ákvæði skuldabréfsins, sem kveði á umveðsetningu fasteignarinnar að Bjarkarási 12. Lánveitandinn, SPRON, kunni aðhafa brotið á skyldum sínum gagnvart stefnendum og jafnvel valdið þeim tjóni.Stefnendur kunni því að eiga rétt á skaðabótum hjá hverjum þeim aðila sem hafiyfirtekið skyldur SPRON skv. dskj. nr. 20 en það sé stefnda algerlegaóviðkomandi. Þá hafnar stefndi því sérstaklega að hann sé bundinn af skyldumsamkomulags, sem hann sé ekki aðili að og hafi raunar aldrei átt aðild að. Lánið, sem deilt er um í málinu, sé ívanskilum í dag og hafi verið í nokkurn tíma. Lánið hafi þó ekki verið ívanskilum þegar stefndi fékk það framselt til sín og greitt hafi verið af því ítæp fimm ár áður en það fór í vanskil. Það hafi raunar fyrst farið í vanskilþegar að skuldari lánsins fékk samþykkta umsókn um greiðsluaðlögun. Í þessusamhengi sé vert að hafa í huga að alkunna sé að margir lentu í greiðsluvandaum og eftir bankahrunið svokallaða. Þá beri einnig að hafa í huga að meginþorrivanskila lánsins sé tilkominn á tíma greiðsluskjóls skuldara þess en því hafilokið þann 20. apríl 2016 og var tilkynnt um það 12. maí s.á. Í þessu ljósiverði að telja að upphafleg lánveiting hafi verið í samræmi við greiðslugetuskuldara en jákvætt greiðslumat feli ekki í sér að lánveitandi ábyrgist að greittverði af láninu um ókomna framtíð. Það stangist því á við gögn málsins, semhaldið er fram í stefnu, að greiðandi hefði ekki staðist greiðslumat. Þá séeinnig vert að hafa í huga að skuldari lánsins hljóti að hafa farið ígreiðslumat hjá stefnda vegna bréfsins, sem finna má á dskj. 3, enda sé þaðskilyrði fyrir lánveitingum hjá sjóðnum, sbr. 18. gr. laga um húsnæðismál nr.44/1998. Telja verði líklegt, hafi ekkert greiðslumat verið framkvæmt af SPRON,að greiðslumati frá stefnda hafi verið framvísað í sparisjóðnum við veitinguhins umdeilda láns og því ekki verið talin þörf á sérstöku greiðslumati. Umfjöllun stefnenda í D-lið stefnu umafstöðu stefnda í bréfi á dskj. nr. 13 er sérstaklega mótmælt. Ekki sénægjanlegt að leggja fram gögn við mat á því hvort skilyrði 36. gr. sml. fyrirógildingu séu fyrir hendi heldur þurfi að heimfæra þau gögn og málavexti upp áákvæðið. Af þessum sökum fallist stefndi ekki á kröfu stefnenda um ógildinguveðsetningarinnar. Það sé því rangt, sem stefnendur haldi fram, að það séstefnda að sanna að veðið sé gilt enda gangi það þvert á allar sönnunarregluríslensks réttar. Stefnendur haldi því fram að það sé ósanngjarnt af hálfustefnda að bera fyrir sig veðsetninguna og það sé þeirra að sýna og sanna aðsvo sé. Stefndi hafnar því einnig sérstaklega að hann leiði rétt sinn ogskyldur frá SPRON og verði því að sæta því að þar sem sparisjóðurinn hafi áttiaðild að samkomulaginu þá sé stefndi óbeint orðinn aðili að því. Stefndi hafnarþví þessari málsástæðu sem rangri og ósannaðri. Þá leiði stefndi ekki rétt sinnog skyldur frá SPRON heldur leiðir hann rétt sinn frá efni skuldabréfsinssjálfs í samræmi við viðskiptabréfareglur. Röksemdarfærsla og málsástæðurstefnenda að þessu leyti standist ekki. Í niðurlagi stefnu sé farið frjálslegameð túlkun á 36. gr. sml. og því haldið fram að dómstólar hafi ekki sérstaklegametið hvort skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt þegar talið hefur verið aðlánveitandi hafi ekki fylgt ákvæðum samkomulagsins. Stefndi ítrekar fyrriumfjöllun þess efnis að í tilvitnuðum dómum í stefnu hafi aldrei farið framhefðbundið framsal og því oftast um sama aðila að ræða og veitti upphaflegt láneða banka sem stofnaður var á rústum hinna föllnu banka í kjölfarbankahrunsins. Staðan í máli þessu sé allt önnur. Stefndi verði ekki samsamaðurmeð sama hætti upphaflegum lánveitanda, enda engin sérstök tengsl milliÍbúðalánasjóðs og SPRON. Tilvísanir stefnenda til þess að SPRON teljist forveristefnda standast því ekki enda sé fyrrnefndi aðilinn ekki forveri stefnda, nemaþá sem kröfuhafi að hinu umdeilda skuldabréfi. Stefndi hafi enga aðkomu átt aðlánveitingunni sjálfri eða aðdraganda hennar og því standist ekki að vísa tilþess að það halli á stefnendur gagnvart stefnda við lánveitinguna. Þá skiptiþað engu máli við mat á því hvort skilyrði 36. gr. séu uppfyllt að verulegvanskil séu á skuldabréfinu svo löngu eftir útgáfu þess. Stefnendur hafi ekkimeð nokkru móti getað haft réttmætar væntingar til þess eða gert það aðforsendu fyrir veitingu veðsins að bréfið færi aldrei í vanskil. Þá sé þaðalgerlega órökstutt að „hin mikla skuld“ muni líklegast leiða til gjaldþrotsskuldara bréfsins. Stefndi hafi engar áætlanir uppi um að setja hana í þrot ogekki séu færð nein rök fyrir því að aðrir kröfuhafar hyggi á slíkt. Það hafi aðauki enga þýðingu við úrlausn málsins. Stefnendur byggi einnig á því aðforsendur fyrir veðsetningunni séu brostnar og sú málsástæða sé lítt rökstudd ístefnu. Skilyrði þess að ógilda megi samning á grundvelli brostinna forsendnaséu þrenns konar. Í fyrsta lagi þurfi forsendan að vera ákvörðunarástæðaloforðsgjafa, þ.e. veruleg forsenda. Í öðru lagi þurfi forsendan að hafa veriðljós eða mátt vera ljós gagnaðila við samningsgerð. Í þriðja lagi þurfi ástæðanað vera mikilvæg og hér þurfi að líta til hagsmuna beggja aðila þannig aðreglan leiði ekki til óréttlátrar réttarskerðingar fyrir annan aðilann. Öllskilyrðin þurfi að vera uppfyllt en telja verði að stefnendur hafi ekki sýntfram á að neitt þessara skilyrða sé uppfyllt í málinu. Aðeins sé gerð tilrauntil að fjalla lítillega um fyrsta skilyrðið án þess að sannað sé að það séuppfyllt. Þá sé engin umfjöllun um það hvernig seinni tvö skilyrðin séuuppfyllt, auk þess sem tæplega sé hægt að ógilda veðsetningu á grundvellibrostinna forsendna gagnvart framsalshafa, enda um veika mótbáru að ræða semglatist við framsal. Stefndi telur jafnframt að vilji stefnenda hafi verið aðaðstoða dóttur sína, skuldara lánsins, og maka hennar við fasteignakaup með þvíað veita veðleyfi. Önnur niðurstaða eigi sér enga stoð í gögnum málsins. Ekkisé því hægt að fallast á þessa málsástæðu stefnenda. Stefndi byggir á því aðviðskiptabréfareglur gildi um framsal bréfsins frá lánveitanda til stefnda,enda standi rök ekki til annars, sjá dóm Hæstaréttar frá 1999, bls. 3582 ídómasafni réttarins (mál nr. 87/1999). Skuldabréfið sé sannarlega viðskiptabréfog ekki nein rök til annars en að viðskiptabréfareglur gildi um framsalið, endasé skuldabréfið áritað um framsalið og í kjölfar þess greitt af bréfinu hjástefnda. Þó svo að ógildingarkröfu á veðsetningunni kunni að vera réttilegabeint að stefnda þýðir það ekki sjálfkrafa að stefnendur hafi ekki glataðmótbárurétti sínum gagnvart framsalshafa. Stefndi telur að það eigi við ímálinu og bendir á að mótbárur er lúta að stofnun kröfunnar og því að hún kunniað vera ógildanleg á grundvelli 36. gr. sml. séu veikar mótbárur, sbr.fyrrnefndan dóm Hæstaréttar frá 1999, bls. 3582. Stefndi hafnar því alfarið semórökstuddu og ósönnuðu að viðskiptabréfareglur gildi ekki gagnvart stefnendum,enda myndi slíkt vinna gegn meginmarkmiðum viðskiptabréfareglna. Tilgangurþeirra sé að stuðla að því að framsalshafi fái þann rétt, sem hið framseldabréf beri með sér, og gera þannig viðskipti með viðskiptabréf einföld og örugg.Ef reglurnar giltu ekki gagnvart ábyrgðarmönnum eða veðsölum skuldabréfa meðsama hætti og gagnvart skuldurum væri hagræðið af viðskiptabréfareglunum lítiðsem ekkert. Þá sé í reynd lítill eðlismunur á því að vera skuldari ogábyrgðarmaður eða veðsali, enda megi segja að ábyrgðarmaður eða veðsali séskuldari til vara og því engar rökréttar ástæður til að telja aðviðskiptabréfareglur gildi ekki gagnvart stefnendum. Stefndi telur að hann hafi öðlast þannrétt, sem bréfið ber með sér. Bréfið sjálft beri það með sér að þar sé lán meðtilteknum skilmálum, sem tryggt sé með 4. veðrétti í fasteigninni að Bjarkarási12, fnr. 224-4585. Það sé sá réttur sem stefnda sem framsalshafa mátti veraljós við framsal kröfunnar. Tilvísanir stefnenda til samkomulagsins og skorts ávísun í það snúi að lögskiptunum að baki lánveitingunni og hafi þ.a.l. engináhrif á rétt framsalshafa. Það sé í algerri andstöðu við viðskiptabréfareglurað ætla framsalshafa að kanna slíkt og því beri að hafna þessari málsástæðu stefnenda.Stefndi ítrekar að hann veiti ekki og hafi aldrei veitt lán með veði í eignþriðja aðila. Stefndi verði því ekki talinn sérfræðingur í reglum umlánveitingar sem hann hefur aldrei stundað. Stefndi bendir á að um lánÍbúðalánasjóðs gildi sérstakar reglur, er grundvallist á lögum nr. 44/1998, umhúsnæðismál, og reglugerðum settum á grundvelli þeirra laga. Stefndi hafnar alfarið málsástæðustefnenda þess efnis að stefnda hafi verið kunnugt um hvaða greiðslumat fórfram hjá SPRON vegna samstarfs um vefinn íbúðalán.is. Stefndi hafi aldrei haftheimildir til að fylgjast með greiðslumati hjá öðrum lánastofnunum, endastæðist slíkt ekki lög, sjá t.d. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr.161/2002. Auk þess sé það mjög vafasamt frá samkeppnissjónarmiðum. Umfjöllunstefnenda um grandsemi stefnda sé því alfarið hafnað sem rangri og ósannaðri,sérstaklega í þessu samhengi. Stefndi hafnar málsástæðu stefnendaþess efnis að ekki hafi verið um „hefðbundin kaup á bréfum að ræða“ heldur„fullnustugerð utan réttar sem jafna má til aðfarar“. Þessi fullyrðing eigi sérenga stoð í gögnum málsins og sé alfarið röng, enda sé áritað á bréfið sjálftf.h. SPRON að það sé framselt til stefnda. Ekkert í gögnum málsins styðjifullyrðingar stefnenda og þeim sé hafnað sem röngum og ósönnuðum með öllu. Gegnmótmælum stefnda verður því ekki miðað við annað en að bréfið hafi veriðframselt í lifanda lífi og því eigi viðskiptabréfareglur við í málinu. Stefndi telur að hvorki tilvísanirstefnenda til laga nr. 30/1993, um neytendalán, né áskoranir um að stefndi sýnifram á tilteknar tryggingar hafi verið til staðar. Ljóst sé að ákvæði 17. gr.fyrrgreindra laga eiga ekki við um viðskiptabréf þegar trygging er til staðarskv. 18. gr., en sú grein skyldi lánveitendur til að vera með tilteknartryggingar. Telja verður að SPRON hafi verið með slíkar tryggingar við veitingulánsins, enda hafi sparisjóðurinn veitt fjöldamörg neytendalán í formiskuldabréfa. Stefndi ítrekar jafnframt að ógildingarástæða stefnenda byggi einkumá 36. gr. sml. sem er veik mótbára er glatist við framsal. Umfjöllun stefnenda um lög umábyrgðarmenn, nr. 32/2009, breyti engu um gildi viðskiptabréfareglna. Hvort semstefnendum var kynnt sérstaklega framsal skuldabréfsins eða ekki breyti þaðengu í þessu efni, enda ekki kveðið á um það í lögum um ábyrgðarmenn hvaðaafleiðingu það hafi að tilkynningu sem þessari sé ekki sinnt. Stefndi hafnarþví að um úrslitaatriði við úrlausn málsins sé að ræða. Stefndi telur að stefnendur hafiglatað rétti til að bera fyrir sig að ranglega hafi verið staðið að veðsetningufasteignar þeirra sakir tómlætis. Bréfið sé gefið út í ágúst 2006 en ekkertheyrist frá stefnendum fyrr en tæpum níu árum síðar eða sumarið 2015. Stefndibendir á að í stefnu komi fram að fyrstu dómarnir um ógildingu veða ágrundvelli samkomulagsins hafi fallið árið 2005. Þá hafi mál ábyrgðarmanna ogveðsala komist í fréttir og almenna umræðu af og til síðustu ár. Þá bendistefnendur sjálfir á nokkurra ára gamla dóma þar sem reynt hafi á gildi ábyrgðaog lánsveða. Þrátt fyrir þetta heyrist ekkert í stefnendum fyrr en mörgum árumsíðar. Hvergi sé að finna í íslenskum réttialmenna lögfesta reglu um tómlæti en þó séu nokkur lagaákvæði sem byggi ágrundvallarsjónarmiðum þar að lútandi, t.d. 32. gr. lausafjárkaupalaga, nr.50/2000, og 48. gr. fasteignakaupalaga, nr. 40/2002. Bæði ákvæði gera ráð fyrirað aðilar geti glatað rétti mun fyrr en sem nemur þessum níu árum, sem liðu fráþví að stefnendur veittu veðið og þar til stefnendur gerðu athugasemdir viðgildi veðsetningarinnar. Raunar komi fyrst fram athugasemdir við veðsetningunaþegar ljóst var að greiðsluaðlögunarumleitanir skuldara bréfsins voru felldarniður og ljóst var að skuldabréfið var komið í nokkur vanskil. Stefnendum hafiverið í lófa lagið að fara miklu fyrr af stað og var raunar tilefni til þessáður en til framsals kom af þeirra hálfu að skoða þessi mál. Þau verði því aðbera hallann af því að svo hafi ekki verið og það sé ósanngjörn og óeðlilegniðurstaða að láta stefnda, framsalshafa bréfsins, er ekki kom að upphaflegrilánveitingu, bera tjónið af tómlæti þeirra. Varðandi þá málsástæðu að stefnendumhafi ekki verið tilkynnt um framsal bréfsins frá SPRON til stefnda þá sé þaðmeginregla að kröfuhafaskipti séu heimil án þess að skuldarar eðaábyrgðarmenn/veðsalar hafi nokkuð um þau að segja. Í öðru lagi hafiskuldabréfinu var haldið í skilum í fjögur og hálft ár frá framsali og ekkert áþeim tíma hafi bent sérstaklega til þess að reyna myndi á ábyrgð stefnda semveðsala Um lagarök vísar stefndi einkum tilmeginreglna fjármuna- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga ogréttar efndir fjárskuldbindinga. Þá vísar stefndi til 36. gr. samningalaga, nr.7/1936, auk meginreglna íslensks réttar um tómlæti. Loks er vísað tilólögfestra meginreglna um viðskiptabréf og framsal þeirra. Þá er sérstaklegavísað til dóms Hæstaréttar frá 1999, bls. 3582 (nr. 87/1999). Um málskostnað vísast til XXI. kaflalaga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV.Niðurstaða Í máli þessu liggur ekki fyrir að af hálfu upphaflegslánveitanda, SPRON, hafi verið sinnt fortakslausri skyldu hans samkvæmt 3. gr.samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.Þannig hafi ekki verið staðið rétt að lánveitingu þegar framangreind veðskuldstofnaðist. Ekki hefur verið sýnt fram á að við lánveitinguna hafi farið framgreiðslumat á skuldara. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnendum hafiverið kynnt staða sín sem ábyrgðarmanna eða að þau hafi fengið í hendurupplýsingabækling í samræmi við 4. gr. samkomulagsins. Krafa samkvæmt skuldabréfinu, semlántaki gaf út til SPRON, færðist til Dróma hf. með stjórnvaldsákvörðunFjármálaeftirlitsins skv. heimild í 100. gr. laga nr. 125/2008, um ráðstöfuneigna og skulda SPRON hf. Í samræmi við almennar reglur um aðilaskipti, sem héreiga við, glötuðu stefnendur sem veðþolar ekki rétti til að hafa uppi viðsíðari kröfuhafa þær mótbárur sem þau hefðu getað beint að þeim fyrri. Þannigverður samkvæmt almennum reglum um aðilaskipti að kröfuréttindum talið að Dómihf. hafi ekki öðlast rýmri rétt á hendur stefnendum með ákvörðunFjármálaeftirlitsins en forveri hans hafði. Með sama hætti verður ekki fallistá að stefnendur hafi glatað þessum mótbárurétti sínum þó að stefndiÍbúðalánasjóður hafi með kaupsamningi, dags. 4. mars 2010, á grundvelli 15. gr.laga nr. 44/1998, sbr. 11. gr. laga nr. 125/2008 og reglugerðar nr. 108/2008gert samning um kaup stefnda á tilteknu skuldabréfasafni Dróma hf., þar meðtöldu framangreindu veðskuldabréfi með veði í fasteign stefnenda. Tekið er framí gr. 4.1 í kaupsamningi að kaupandi taki við öllum réttindum og skyldumsamkvæmt hinum seldu skuldabréfum frá afhendingardegi. Með vísan til þess semað framan er rakið verður ekki fallist á að viðskiptabréfareglur gildi umframsal bréfsins frá lánveitanda til stefnda eins og byggt er á að hálfustefnda. Ekki verður fallist á að þýðingu hafi í þessu sambandi að stefndi hafiekki verið aðili að umræddu samkomulagi fjármálafyrirtækja. Ekki er fallist á að þýðingu hafivarðandi úrlausn máls þessa að stefndi sé ekki og hafi ekki verið aðili aðumræddu samkomulagi frá 1. nóvember 2001. Varðandi þá málsástæðu stefnda aðstefnendur hafi tapað rétti til að bera fyrir sig að ranglega hafi verið staðiðað veðsetningu fasteignar þeirra sakir tómlætis þá var framangreint veðskuldabréf ískilum til ársloka 2014 en frá þeim tíma var ekki greitt af því þar semskuldari fór í greiðsluskjól á grundvelli 11. gr. laga nr. 101/2010 í ársbyrjun2015. Í framhaldi af því hófu stefnendur að leita eftir því við stefnda aðumræddri veðsetningu yrði aflétt þar sem ekki hefði verið staðið rétt að henniaf hálfu lánveitanda og liggja fyrir í málinu gögn um samskipti stefnenda ogstefnda vegna þessa. Telja verður að þá fyrst hafi verið tilefni fyrir stefnendurtil að bregðast við. Það var síðan þann 20. apríl 2016 að Embætti umboðsmannsskuldara tók ákvörðun um að fella niður greiðsluaðlögunarumleitanir í málilántaka. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verða stefnendur ekki talin hafifyrirgert rétti sínum til að hafa uppi fyrrgreinda ógildingarkröfu gagnvartstefnda með tómlæti af sinni hálfu, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr.762/2016. Samkvæmt því sem rakið hefurverið braut lánveitandi fortakslausa reglu 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins frá 1.nóvember 2001 og viðhafði ekki vönduð vinnubrögð sem fjármálastofnun ílögskiptum sínum við stefnendur. Eins ograkið hefur verið verður ekki litið svo á að stefnendur hafi sem veðþolarglatað rétti til að hafa uppi við síðari kröfuhafa þær mótbárur sem þau hefðugetað beint að þeim fyrri. Samkvæmt þessu og með vísan til 36. gr. laga nr.7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga er fallist á með stefnendumað ósanngjarnt sé af stefnda að byggja rétt sinn á veðsetningunni og bera hanafyrir sig. Með vísan til þessa erfallist á að felld verðiúr gildi veðsetning sú, sem stefnendur veittu í fasteign sinni að Bjarkarási12, 210 Garðabæ, fastanúmer 224-4585, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr.1154-74-200371 (224757), útgefnu af Erlu M. Hjartar Grétarsdóttur, tilSparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, upphaflega að fjárhæð 2.800.000 kr., dags.9. ágúst 2006. Að fenginni þessari niðurstöðu verðurstefnda jafnframt gert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 1154-74-200371 (224757) affasteigninni Bjarkarási 12, 210 Garðabæ, fastanúmer 224-4585. Að fengnum þessum málsúrslitum og meðvísan til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmurtil að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.800.000 kr. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómarikveður upp dóminn.Dómsorð:Felld úr gildi veðsetning, sem Grétar Steindór Sveinson ogÁgústa Hjartar Laufeyjardóttir veittu í fasteign sinni að Bjarkarási 12, 210Garðabæ, fastanúmer 224-4585, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr.1154-74-200371 (224757), útgefnu af Erlu M. Hjartar Grétarsdóttur, tilSparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, upphaflega að fjárhæð 2.800.000 kr., dags.9. ágúst 2006. Stefnda, Íbúðalánssjóði, ber að aflýsaveðskuldabréfi nr. 1154-74-200371 (224757) af fasteigninni Bjarkarási 12, 210Garðabæ, fastanúmer 224-4585. Stefndi greiði stefnendum 1.800.000 kr.í málskostnað.
Mál nr. 618/2010
Kærumál Varnarþing Lúganósamningurinn Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli T og H á hendur danska félaginu C var vísað frá dómi. T og H munu hafa ætlað að setja á fót verslun hér á landi undir merki félags sem C hafði sérleyfi fyrir á Norðurlöndum. C tilkynnti T og H síðar að ekkert yrði af frekara samstarfi og kröfðu T og H þá C um skaðabætur vegna vanefnda C á samningi um að stofna til verslunarinnar hér á landi. C krafðist frávísunar málsins, þar sem heimild brysti til að reka það fyrir dómi hér á landi. Talið var að ekki væru skilyrði til þess að líta svo á að efndastaður skuldbindinga sem C kynni að hafa tekið á sig gagnvart T og H, hafi í skilningi 1. mgr. 35. gr. verið laga nr. 91/1991 verið í umdæmi Héraðsdóms Reykjaness. Var því úrskurður héraðsdóms staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 21. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. október 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins munu sóknaraðilar hafa síðla árs 2006 leitað heimildar nafngreinds bandarísks félags til að setja á fót verslun hér á landi undir merki hennar. Í tilefni af þessu mun félagið hafa vísað sóknaraðilum á varnaraðila, sem hefði sérleyfi til þessarar starfsemi á Norðurlöndunum, en varnaraðili er danskt hlutafélag. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hófust í framhaldi af þessu samskipti milli sóknaraðila og varnaraðila, sem beindust að því að hrinda ráðagerðum þeirra fyrrnefndu í framkvæmd. Á fyrri hluta árs 2008 var meðal annars svo komið að sóknaraðilar höfðu í samráði við varnaraðila tekið á leigu húsnæði fyrir þessa starfsemi í verslunarmiðstöðinni Smáralind og gerðar höfðu verið áætlanir um margvíslegar ráðstafanir, sem miðuðu að því að verslunin yrði opnuð í október á því ári. Svo fór á hinn bóginn að varnaraðili tilkynnti sóknaraðilum 1. júlí 2008 að ekkert yrði frekar af þessu. Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta 7. júní 2010 fyrir Héraðsdómi Reykjaness og kröfðu varnaraðila um tilteknar skaðabætur, sem þau töldu sig eiga rétt á vegna vanefnda hans á samningi um að stofna til þessarar verslunar. Um heimild til að reka málið fyrir þeim dómstóli vísuðu sóknaraðilar til 1. mgr. 35. gr. laga nr. 91/1991 og 1. töluliðar 5. gr. Lúganósamnings 16. september 1988 um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum, sbr. lög nr. 68/1995, enda hefði verslunin tekið til starfa í umdæmi dómstólsins ef ekki hefði komið til vanefnda varnaraðila. Við þingfestingu málsins 30. júní 2010 krafðist varnaraðili að því yrði vísað frá dómi, þar sem heimild brysti til að reka það fyrir dómi hér á landi. Á þá kröfu var fallist í hinum kærða úrskurði. Í málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti er því meðal annars lýst að málið snúist um „samstarfssamning sóknaraðila og varnaraðila um opnun verslunar ... í Smáralind, Kópavogi“, en á grundvelli hans hafi þau öll átt að standa saman að þessu og efndir átt að vera „fólgnar í því að aðilar ynnu eftir bestu getu samkvæmt fyrirliggjandi verkáætlunum.“ Sóknaraðilar hafi alltaf litið svo á að þau hafi gert við varnaraðila skuldbindandi samstarfssamning, sem hafi verið munnlegur, en framlögð gögn sýni svo að ekki verði um villst að „aðilar unnu eftir ákveðnum samningi um samstarf.“ Um þessar röksemdir sóknaraðila er þess að gæta að samstarfið, sem þau telja að samið hafi verið um, átti eftir gögnum málsins í meginatriðum að beinast að skipulagningu á rekstri verslunar og aðgerðum til að undirbúa opnun hennar, meðal annars í tengslum við innréttingu húsnæðis, öflun búnaðar til rekstrarins, ráðningu og fræðslu starfsmanna og sendingu á vörum til landsins. Eðli máls samkvæmt hefði varnaraðili efnt hugsanlegar skyldur sínar í þessum efnum með ráðstöfunum, sem hann hefði gert frá starfstöð sinni í Danmörku, en ekki hér á landi. Þótt ráðgert hafi verið að verslunin yrði til húsa í Smáralind í Kópavogi verður að líta til þess að varnaraðili átti ekki að hafa rekstur hennar með höndum, heldur var ætlunin að aðilarnir stofnuðu hlutafélag um hann. Enga nauðsyn hefði borið til að varnaraðili léði atbeina til stofnunar slíks félags með athöfnum sínum hér landi. Þegar þetta allt er virt eru ekki skilyrði til að líta svo á að efndastaður skuldbindinga, sem varnaraðili kann að hafa tekið á sig gagnvart sóknaraðilum, hafi í skilningi 1. mgr. 35. gr. laga nr. 91/1991 verið í umdæmi Héraðsdóms Reykjaness. Samkvæmt því verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Tómas Ingi Tómasson og Helga Lund, greiði í sameiningu varnaraðila, Choose Holding A/S, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 313/2005
Vinnusamningur Uppsögn Aðilaskipti
S var sagt upp hjá félaginu A 31. mars 2003 með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Undir lok uppsagnarfrestsins féllst S á að vera áfram í hálfu starfi og sinnti eftir það sömu störfum og áður við smábáta- og farmtryggingar, og var starfstöð hans sú sama. A greiddi laun S fyrir júlímánuð 2003, en T fyrir ágúst og september, en náin tengsl voru milli félaganna. S var síðan sagt upp í lok september 2003. Þegar framangreint var virt, ásamt framburði S og forsvarsmanna T, þótti í ljós leitt að S hafi verið endurráðinn í hálft starf hjá A 1. júlí 2003, og sú ráðning hafi verið ótímabundin. S hafi því samkvæmt kjarasamningi notið áunnins þriggja mánaða uppsagnarfrests hjá A eftir endurráðninguna. S reisti kröfur sínar á hendur T á því að aðilaskipti hafi orðið að rekstrinum 1. ágúst 2003 í skilningi laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Mjög hafði dregið úr umfangi starfsemi A er S fluttist á launaskrá T. Fyrir lá að starfsemi tengd þeim tryggingum sem eftir stóðu fluttist í heild yfir til T, sem og þjónusta við alla þáverandi viðskiptavini A. Þegar þessi atvik voru metin í heild var talið að þegar T yfirtók umrætt verk hafi orðið aðilaskipti að efnahagslegri einingu sem hafi haldið einkennum sínum í merkingu laga nr. 72/2002. Samkvæmt því átti S rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti hjá T og voru kröfur hans teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2005. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 463.558 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 119.977 krónum frá 1. nóvember 2003 til 1. desember sama ár, af 239.954 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2004 og af 463.558 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi mun hafa ráðið sig til starfa hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. í maí 1998. Samkvæmt framburði Halldórs Sigurðssonar og Baldvins Hafsteinssonar fyrir héraðsdómi miðlaði það félag tryggingum á erlendum markaði og annaðist umsjón ákveðinna trygginga, einkum ökutækjatrygginga og trygginga smábáta. Stefndi í máli þessu sá hins vegar um uppgjör á tjónum vegna þessara trygginga. Voru náin eignatengsl með félögunum og var Halldór framkvæmdastjóri Alþjóðlegrar miðlunar ehf. og stjórnarformaður stefnda en Baldvin stjórnarformaður Alþjóðlegrar miðlunar ehf. en framkvæmdastjóri stefnda. Kom fram hjá Halldóri að Alþjóðleg miðlun ehf. hafi leigt húsnæði undir starfsemi sína af stefnda. Kvað Halldór starfsmenn Alþjóðlegrar miðlunar ehf. hafa verið milli 10 og 15, en þeim hafi öllum verið sagt upp þegar félagið hætti að sinna ökutækjatryggingum. Áfrýjanda var sagt upp störfum með bréfi 31. mars 2003. Óumdeilt er að honum bar þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Halldór kvað að þegar liðið hafi að lokum uppsagnarfrests hafi ekki verið aðrar tryggingar eftir hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. en tryggingar liðlega 200 smábáta og um 10 farmtryggingar. Í skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kemur fram að skömmu fyrir fyrsta júlí 2003 hafi hann verið beðinn að vera áfram í hálfu starfi og hann fallist á það. Það er í samræmi við skýrslu Halldórs sem kvaðst síðasta virkan dag júnímánaðar 2003 hafa boðið honum að vinna áfram í hálfu starfi. Kvaðst áfrýjandi einkum hafa unnið við smábátatryggingar og farmtryggingar eftir endurráðninguna og hafi það verið sömu störf og hann sinnti áður og hafi starfstöð hans verið sú sama. Á launaseðli áfrýjanda fyrir júlímánuð 2003 kemur ekki fram hver var launagreiðandi en af reikningsyfirliti áfrýjanda sést að Alþjóðleg miðlun ehf. greiddi launin inn á reikning hans 18. ágúst 2003. Samkvæmt launaseðlum áfrýjanda fyrir ágúst og september 2003 var launagreiðandi hins vegar stefndi en launakjör óbreytt. Í lok september 2003 var áfrýjanda síðan sagt upp störfum. Var á launaseðli áfrýjanda fyrir september eingreiðsla vegna uppsagnar, sem stefndi telur samsvara launum á einnar viku uppsagnarfresti. II. Aðila greinir í fyrsta lagi á um hvort áfrýjandi hafi ráðist í hálft starf til Alþjóðlegrar miðlunar ehf. eða stefnda 1. júlí 2003 og hvort sú ráðning hafi verið tímabundin. Áfrýjandi sagði í skýrslu sinn fyrir héraðsdómi að aldrei hafi verið rætt við sig um að stefndi væri að yfirtaka rekstur Alþjóðlegrar miðlunar ehf. Þegar hann hafi fengið launaseðil fyrir ágústmánuð, þar sem stefndi hafi fyrst komið fram sem launagreiðandi, hafi hann spurt Baldvin Hafsteinsson hvort ekki væri um mistök að ræða en fengið þau svör að það skipti ekki máli. Aðspurður um það fyrir héraðsdómi hvort rætt hafi verið við áfrýjanda um að stefndi myndi greiða honum laun svaraði Halldór Sigurðsson því að það hafi legið „í eðli málsins“ vegna þess að Alþjóðleg miðlun ehf. hafði ekki verið með neina starfsemi og því ekki verið annað en nafnið eitt á þessum tíma. Baldvin kvaðst fyrir héraðsdómi ekki muna hvort rætt hafi verið sérstaklega við áfrýjanda um að hann færðist yfir á launaskrá hjá stefnda. Hann hafi hins vegar látið alla starfsmenn vita að Alþjóðleg miðlum ehf. myndi hætta starfsemi í ágúst. Þegar þessi framburður áfrýjanda og forsvarsmanna stefnda er virtur og litið til þess að fyrir liggur að Alþjóðleg miðlun ehf. greiddi áfrýjanda laun fyrir júlímánuð 2003 verður að miða við að hann hafi verið endurráðinn í hálft starf hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. 1. júlí 2003. Þegar áfrýjandi var endurráðinn hafði starfsemi Alþjóðlegrar miðlunar ehf. dregist mjög saman eins og að framan er rakið. Í skýrslu fyrir héraðsdómi taldi áfrýjandi að ekki hafi verið samið um ráðningu hans til tiltekins tíma eða um tiltekin verkefni þótt framtíðin hafi verið óljós. Baldvin sagði í skýrslu sinni að búið hefði verið að gefa út tryggingar til áramóta. Á þessum tíma hafi ekki verið vitað hvernig smábátatryggingarverkefnið færi. Viðræður hafi verið um hvort þetta yrði áframhaldandi verkefni á vegum stefnda en síðan komið í ljós að svo gat ekki orðið. Verður samkvæmt þessu að miða við að áfrýjandi hafi verið ráðinn ótímabundið í hálft starf hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. frá 1. júlí 2003. Samkvæmt grein 18.1. í kjarasamningi milli Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins skulu áunnin réttindi haldast við endurráðningu innan eins árs. Áfrýjandi naut því áður áunnins þriggja mánaða uppsagnarfrests hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. eftir endurráðningu sína 1. júlí 2003. Áfrýjandi reisir kröfur sínar á því að aðilaskipti hafi orðið að rekstrinum 1. ágúst 2003 í skilningi laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Þar með hafi skyldur Alþjóðlegrar miðlunar ehf. til greiðslu launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti flust til stefnda samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna. Í lögum nr. 72/2002 eru reglur sem svara til ákvæða tilskipunar nr. 2001/23/EB um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd launamanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, atvinnurekstri eða hluta fyrirtækja eða atvinnurekstrar. Í 2. gr. laganna eru orðskýringar og í 4. tölulið greinarinnar segir að með aðilaskiptum sé átt við aðilaskipti á efnahagslegri einingu sem heldur einkennum sínum, þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð eru í efnahagslegum tilgangi, hvort sem um er að ræða aðal- eða stoðstarfsemi. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 72/2002 er um skýringu á aðilaskiptum í skilningi fyrrgreindrar tilskipunar vitnað til túlkunar Evrópudómstólsins á 1. mgr. 1. gr. tilskipunar nr. 77/187/EBE í máli C-24/85 (Speijkers). Taldi dómstóllinn að um aðilaskipti væri að ræða ef fyrirtækið héldi einkennum sínum. Við mat á því átti að áliti dómstólsins meðal annars að líta til þess um hvers konar fyrirtæki væri að ræða, hvort áþreifanleg verðmæti væru framseld og hvert væri verðgildi óhlutbundinna verðmæta. Þá skyldi líta til hvort meiri hluti starfsmanna flyttist til hins nýja vinnuveitanda og hvort framsalshafi héldi viðskiptavinum framseljanda. Sá tími sem starfsemi liggur niðri og að hve miklu leyti reksturinn er sambærilegur fyrir og eftir aðilaskiptin skyldi einnig hafa áhrif á þetta mat. Líta skyldi heildstætt á öll þessi atriði en ekki hvert og eitt sér. Í athugasemdum við frumvarpið var þess einnig getið að EFTA-dómstóllinn hafi litið með hliðstæðum hætti á aðilaskiptin og lagt áherslu á það hvort rekstri væri haldið áfram með sambærilegum hætti. Eins og að framan er rakið hafði dregið mjög úr umfangi starfsemi Alþjóðlegrar miðlunar ehf. er áfrýjandi fluttist á launaskrá stefnda. Eftir stóðu þó samkvæmt fyrrnefndum skýrslum forsvarsmanna stefnda tryggingar rúmlega 200 smábáta og nokkrar farmtryggingar. Starfsemi tengd þessum tryggingum fluttist hins vegar í heild yfir til stefnda og var engin starfsemi eftir hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. Þjónusta við alla þáverandi viðskiptavini síðarnefnda fyrirtækisins fluttist því til stefnda. Áfrýjandi var eini starfsmaðurinn er áfram sinnti verkefnum við þessar tryggingar en telja verður í ljós leitt að eðli starfseminnar og verkefna áfrýjanda hafi ekki breyst við það að stefndi yfirtók verkið. Þegar þetta er metið í heild verður að telja að við þetta hafi orðið aðilaskipti að efnahagslegri einingu sem hafi haldið einkennum sínum í merkingu laga nr. 72/2002. Samkvæmt því átti áfrýjandi eftir 1. mgr. 3. gr. laganna rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti hjá stefnda. Ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum og verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 463.558 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Tjónamat og Skoðun ehf., greiði áfrýjanda, Sigurði Þ. Guðmundssyni, 463.558 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 119.977 krónum frá 1. nóvember 2003 til 1. desember sama ár, af 239.954 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2004 en af 463.558 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 450.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 22. mars 2004 og var dómtekið 20. desember sl. Málið var endurflutt í dag og dómtekið. Stefnandi er Sigurður Þ. Guðmundsson, Kleifarseli 9, Reykjavík. Stefndi er Tjónamat & Skoðun ehf., Tryggvagötu 8, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði honum 463.558 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af 119.977 krónum frá 1. nóvember 2003 til 1. desember 2003 og frá þeim degi af 239.954 krónum til 1. janúar 2004 og frá þeim degi af 463.558 krónum til greiðsludags. Þess er krafist að dæmt verði að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstól á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn þann 1. nóvember 2003 , en síðan árlega þann dag. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Krafist er vaxta af málskostnaði skv. 3. kafla vaxtalaga frá 15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags. Einnig er krafist virðisauka af málskostnaði þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Stefnandi hóf störf hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. í maí 1998 sem skrifstofumaður í bókhaldi. Er fyrirtækið sá fram á rekstrarerfiðleika fyrri hluta árs 2003 var öllum starfsmönnum Alþjóðlegrar miðlunar sagt upp með bréfi dags. 31. mars 2003, með þriggja mánaða fyrirvara. Af hálfu stefnda er því haldið fram að meðan uppsagnarfresturinn var að líða hafi eigendur Alþjóðlegrar miðlunar ehf., þeir Baldvin Hafsteinsson og Halldór Sigurðsson, lagt sig fram um að útvega starfsfólkinu nýja vinnu. Það hafi tekist með alla starfsmennina nema tvo, stefnanda og einn annan. Hafi þeir því verið þeir einu af starfsfólkinu sem unnu allan uppsagnarfrestinn. Síðasti starfsdagur stefnanda átti að vera 30. júní 2003. Er líða tók að þeim degi varð að samkomulagi að stefnandi héldi áfram störfum í tæplega 50% starfi. Um mánaðamótin ágúst/september 2003 var gerð breyting á launauppgjöri með þeim hætti að á launaseðli kom fram nýr launagreiðandi, Tjónamat & Skoðun ehf., í stað Alþjóðlegrar miðlunar ehf. Í lok september var stefnanda síðan sagt upp störfum hjá stefnda án fyrirvara. Stefnandi leitaði til Verslunarmannafélags Reykjavíkur sem sendi bréf dags. 14. október 2003 þar sem krafist var útskýringa á af hverju stefnanda var ekki gefinn kostur á að starfa út uppsagnarfrest sinn en jafnframt var krafist úrbóta vegna þessa brots. Því bréfi var ekki sinnt. Þá var krafist launa í uppsagnarfresti, sbr. bréf Arnar Clausen hrl. dags. 4. nóvember 2003. Því bréfi var ekki svarað. Stefndi heldur því fram að þegar uppsagnarfresturinn var útrunninn hafi starfsemi Alþjólegrar miðlunar ehf. nánast engin verið, fyrir utan að halda utanum tryggingar smábáta, sem hafi verið u.þ.b. hálfsdags vinna fyrir einn starfsmann. Við svo búið hafi verið tekin ákvörðun um að færa það verkefni yfir til fyrirtækisins Tjónamats og Skoðunar ehf., þ.e. stefnda í þessu máli, en það fyrirtæki sinni uppgjörum bótakrafna fyrir tryggingafélög á Lloyds markaðnum í London vegna vátryggingasamninga sem komist hafi á fyrir milligöngu Alþjóðlegrar miðlunar ehf. Hafi stefnanda því verið boðið að sinna þessu verkefni fyrir stefnda í 50% starfi, en frá upphafi hafi verið ljóst að verkefnið myndi vera tímabundið þar sem fyrirsjáanlegt hefði verið, að það færi til annars fyrirtækis. Í lok september 2003 hafi stefnandi lokið verkinu fyrir stefnda. Hafi þetta verkefni, fyrir stefnda, komið til fyrir þá sök að eigendum stefnda hafi verið ljóst að stefnandi gæti átt í miklum erfiðleikum með að fá vinnu annars staðar og því hafi þetta verið gert í greiðaskyni við hann. Hafi Halldór Sigurðsson rætt við stefnda síðasta dag uppsagnartímans og boðið honum að sinna verkefninu í hálfu starfi þar til það færi annað. Hafi hann tekið skýrt fram að tilboðið hefði engin áhrif á uppsögn stefnanda hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. og felldi ekki úr gildi þá uppsögn. Um væri að ræða nokkurskonar vinargreiða við stefnanda meðan hann leitaði sér að annarri vinnu á meðan smábátatryggingarnar héldust hjá stefnda. Stefnandi hafi engu svarað tilboðinu þá er Halldór bauð honum verkefnið, í lok júní 2003, en hafi hins vegar mætt til starfa á þriðjudagsmorgni 1. júlí 2003, sem stefndi hafi túlkað sem samþykki við hinu tímabundna verkefni fyrir fyrirtækið. Ekki hafi verið gengið frá skriflegum ráðningarsamningi milli stefnanda og stefnda, en stefnanda hafi verið fullljóst að smábátatryggingarnar væru ekki fastar í hendi stefnda v/Alþjóðlegrar miðlunar ehf. og gætu farið fyrirvaralaust, eins og þá var komið fyrir Alþjóðlegri miðlun ehf. Eftir að stefnandi hóf störf hjá Tjónamati og skoðun ehf., við hið tímabundna verkefni, hafi Halldór spurst margsinnis fyrir um hvort stefnandi væri búinn að finna sér aðra vinnu. Þegar svo kom að því að fyrirmæli bárust frá Landssambandi smábátaeigenda um að þeir hefðu tekið ákvörðun um að færa verkefnið til Íslandstryggingar í lok september 2003, hafi stefnandi brugðist hinn versti við með hótunum um að réttur hans til áframhaldandi launa yrði sóttur af verkalýðsfélagi hans. Stefnanda var sagt upp störfum þann 31. mars 2003 með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að með samkomulagi aðila um áframhaldandi störf í minna starfshlutfalli hafi réttaráhrif fyrri uppsagnar fallið niður og fyrra starfssamband endurnýjast, sbr. grein 18.1 í kjarasamningi VR, en þar segi að áunnin réttindi skuli haldast við endurráðningu innan eins árs. Í september s.á. hafi stefndi tekið yfir starfssamning stefnanda og þar með öll réttindi og skyldur starfssambandsins, sbr. 3. gr. 1. nr. 72/2002 um aðilaskipti að fyrirtækjum, þar á meðal rétt til þriggja mánaða uppsagnarfrests. Stefndi hafi í engu sinnt bréfum VR og Arnar Clausen hrl. og sé því gerð krafa um vangoldin laun sem nemi launum í uppsagnarfresti auk orlofs og desember­upp­bótar. Desemberuppbót sé reiknuð að fullu til júní en síðan í hlutfalli við starfshlutfall. Orlofsuppbót sé reiknuð miðað við starfshlutfall og starfstíma ( 30 vikur). Krafan sundurliðist sem hér segi: Þar sem innheimtutilraunir, sbr. bréf frá Verslunarmannafélagi Reykjavíkur, dags. 14. október 2003, og bréf Arnar Clausen hrl., dags. 4. nóvember 2003, hafi reynst árangurslausar og málshöfðun því nauðsynleg, sé hér farið fram á ítrustu kröfur samkvæmt lögum og kjarasamningum. Kröfur um bætur kveður stefnandi styðjast við l. nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, l. nr. 30/1987 um orlof og l. nr. 19/1979 um uppsagnarfrest, l. nr. 72/2002 um aðilaskipti að fyrirtækjum, samningalög, l. nr. 7/1936, meginreglur kröfuréttar, meginreglur vinnu­réttar og kjarasamninga Verslunarmannafélags Reykjavíkur og vinnuveitenda, og bókanir sem teljist hluti kjarasamninga. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 129. gr. 4. tl. um vexti af málskostnaði. Einnig er krafist virðisaukaskatts af málskostnaði þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að samkomulag stefnanda og stefnda hafi falið í sér starf fyrir nýjan vinnuveitanda, þ.e. stefnda, frá 1. júlí 2003. Gerður hafi verið munnlegur ráðningar­samningur um að stefndi myndi frá 1. júlí 2003 sinna tilteknu verkefni fyrir stefnda í 50% starfi, en ekki Alþjóðlega miðlun ehf. Ekki hafi verið um að ræða áframhaldandi störf fyrir Alþjóðlega miðlun ehf. og því hafi grein 18.1. í framlögðum kjarasamningi enga þýðingu í málinu. Ekki hafi verið um að ræða að fyrra starfssamband endurnýjaðist. Sé það trú stefnanda þá sé hann að beina kröfum sínum að röngum aðila sem eigi að leiða til sýknu á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá haldi stefnandi því ranglega fram að stefndi hafi yfirtekið öll réttindi og skyldur starfssambandsins, sbr. 3. gr. laga nr. 72/2002 um aðilaskipti að fyrirtækjum, þar á meðal rétt til þriggja mánaða uppsagnarfrests. Lög nr. 72/2002 hafi enga þýðingu um sakarefnið, enda hafi engin aðilaskipti átt sér stað í skilningi laganna. Alþjóðleg miðlun ehf. hafi haldið áfram hinni takmörkuðu starfsemi sinni allt þar til félagið var úrskurðað gjaldþrota í desember 2004, en stefnandi hafi sinnt hluta þeirrar starfsemi sem starfsmaður stefnda. Það sé viðurkennd regla í vinnurétti að í tímabundinni ráðningu geti falist að ráðningu ljúki ákveðinn dag, eða að um sé að ræða ráðningu sem bundin sé við ákveðið verkefni og að semja megi fyrir fram um að henni ljúki þegar því verki er lokið. Við það tímamark falli réttaráhrif ráðningarinnar niður án þess að starfsmaðurinn eigi neinar frekari kröfur á hendur vinnuveitanda sínum. Stefnandi vísi í stefnu um kröfur um bætur til laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, laga nr. 30/1987 um orlof og laga nr. 19/1979 um uppsagnarfrest án þess að gera nánari grein fyrir því á hvern hátt megi leiða rétt stefnanda af ákvæðum þessara laga. Stefndi átti sig ekki á hvernig ákvæði þessara laga geti skipt máli fyrir sakarefnið en leyfir sér að mótmæla málsástæðum byggðum á ákvæðum þessara laga. Með vísan til alls ofangreinds ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Um dómkröfur stefnda er vísað til almennra reglna vinnuréttarins, kröfuréttar, samningaréttar og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnaðar­kröfuna sérstaklega er vísað til XXI. kafla eml. nr. 91/1991, einkum ákvæða 130. gr. Stefnandi bar fyrir dómi að þegar uppsagnarfrestur hans var að renna út hafi þess verið óskað að hann ynni áfram í hálfu starfi. Hann bar að hann hefði unnið áfram sömu vinnu og áður, sem var aðallega í sambandi við smábátatryggingar. Þá hefði hann haft sömu yfirmenn. Hann bar að ekki hefði verið rætt við hann um að þetta hálfa starf yrði tímabundið eða verkefnabundið. Hins vegar hafi hann vitað að starfsemin var mikið að minnka og hann hafi gert sér grein fyrir því að þetta yrði ekki framtíðarstarf. Hann hafi samt átt von á að hann hefði starfið til áramóta og jafnvel fram yfir áramót. Hann kvaðst hafa litið svo að uppsögnin væri runnin út og að honum yrði sagt upp með þriggja mánaða fyrirvara. Halldór Sigurðsson eigandi stefnda bar fyrir dómi að hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. hefðu starfað 10-15 menn. Fyrirtækið hefði farið í gjaldþrot. Þegar verkefni hafi ekki verið til staðar hafi starfsfólkinu verið sagt upp. Verkefni varðandi smábátatryggingar sem til stóð að færi til Íslandstryggingar hafi þó enn verið til staðar og hafi orðið að samkomulagi að það verk yrði unnið hjá stefnda. Halldór Sigurðsson og Baldvin Hafsteinsson voru eigendur beggja fyrirtækja, Alþjóðlegrar miðlunar ehf. og Tjónamats og skoðunar ehf. Halldór bar fyrir dómi að hann hefði talað við stefnanda áður en uppsagnarfresturinn rann út og boðið honum vinnu áfram hálfan daginn. Kvaðst Halldór hafa sagt Sigurði að hann mætti ekki taka þetta boð þannig að um endurvakningu á ráðningarsamningi hans, sem búið var að segja upp, væri að ræða. Kvað hann Sigurð ekki hafa svarað tilboði sínu en hann hafi komið til vinnu eftir að uppsagnarfresti lauk. Samkvæmt framburði Baldvins Hafsteinssonar fyrir dómi kvaðst hann hafa gengið út frá því við Halldór að stefnandi færi á launaskrá hjá stefnda. Það hafi alltaf legið fyrir að starf stefnanda hjá stefnda yrði verkefnabundið eða tímabundið. Um hafi verið að ræða millibilsástand meðan verið var að færa tryggingastarfsemi frá einu félagi til annars. Eins og að framan er rakið greinir málsaðila á um hvað samið var um milli þeirra eftir að uppsagnarfresti lauk. Fyrir liggur að stefnanda var sagt upp hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. þann 30. mars 3003. Uppsagnarfrestur var þrír mánuðir og lauk honum 30. júní 2003. Á þeim tíma var starfsemi Alþjóðlegrar miðlunar ehf. nánast engin orðin samkvæmt því sem fram hefur komið. Var því tekin sú ákvörðun að færa verkefni er varðaði smábátatryggingar, sem stefnandi starfaði við, yfir til stefnda. Var stefnanda boðið eða hann beðinn að sinna starfi við þessar tryggingar í 50% starfi, sem hann gerði. Fram hefur komið að fyrirtækin Alþjóðleg miðlun ehf. og Tjónamat og skoðun ehf. voru rekin í sama húsnæði og að því leyti ekki skýr skil á milli þeirra. Á framlögðum launaseðli stefnanda fyrir júlímánuð 2003 kemur ekki fram hver launagreiðandi er. Á launaseðlum fyrir ágúst og september 2003 er launagreiðandi tilgreindur Tjónamat og skoðun ehf. Á launaseðli fyrir septembermánuð, er auk launa, tilgreind eingreiðsla að fjárhæð 27.687 krónur sem stefndi heldur fram að sé greiðsla í viku vegna uppsagnar. Ekkert í málinu bendir til að stefndi hafi yfirtekið starfsemi Alþjóðlegrar miðlunar ehf. og þar með ráðningarsamning stefnanda, enda hefur komið fram að starfsemi félagsins var nánast engin orðin á þessum tíma. Fyrir liggur að uppsögn stefnanda var aldrei afturkölluð. Samkvæmt gögnum sem fyrir liggja fékk stefnandi greidd laun frá stefnda og verður að líta svo á að hann hafi verið starfsmaður stefnda umræddan tíma. Enginn skriflegur ráðningarsamningur var gerður milli aðila. Stefndi heldur því fram að samkvæmt munnlegum samningi þeirra hafi stefnanda verið falin ákveðin verkefni tímabundið eða þar til þau færðust yfir til annars félags, sem ráðgert var. Þykir framburður stefnanda sjálfs styðja þessa fullyrðingu en hann bar, eins og áður segir, fyrir dómi að hann hafi átt von á því að hann starfaði til áramóta. Samkvæmt því sem fram hefur komið þykir sýnt fram á að starfi stefnanda hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. hafi lokið 30. júní 2003 er uppsagnarfresti lauk. Í kjölfarið hafi stefnandi og stefndi gert samning um tímabundið verkefni hjá stefnda sem lauk í september 2003. Telja verður samkvæmt því að stefndi hafi, með þeim greiðslum sem stefnandi hefur þegar fengið, fullnægt skyldum sínum gagnvart stefnanda. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Tjónamat og skoðun ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Sigurðar Þ. Guðmundssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 683/2017
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og GretaBaldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 30. október 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 27.nóvember 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaðurskemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu 30. október 2017 eru varnaraðila gefin að sök tiltekin brot,meðal annars gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Að því gættu og meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekkidæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn 30. október 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að X, fæddum [...], verði með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt tilmánudagsins 27. nóvember 2017, kl. 16:00.Í greinargerð sækjanda kemur fram að X hafi sótt um hæli á Íslandi íseptember 2015. Kvaðst hann þá heita X og vera frá Marokkó, m.a. komi fram íviðtali hans að hann kvaðst hafa setið í fangelsi í Marokkó í fimm mánuði vegnaþátttöku sinnar í andspyrnuhreyfingu. X hafi staðfest nafn sitt í viðtalinu ogvið lögreglu. Búið sé að taka ákvörðun um hælisumsókn X og hafi honum veriðsynjað um vernd síðast með ákvörðun kærunefndar útlendingamála þann 26. janúar2017. Unnið sé að því brottvísa X frá Íslandi. Embætti Ríkislögreglustjóra(RLS) hafi í því skyni sent formlega beiðni til yfirvalda í Marokkó um að útbúaferðaskilríki fyrir kærða og taka á móti honum og hafi sendiráð Íslands í Oslóeinnig komið að samskiptunum milli landanna. Þá hafi RLS ásamt sendiráðiÍslands verið í stöðugum samskiptum við sendiráð Marokkó í Ósló, Noregi, ogknúið á afgreiðslu beiðnarinnar sem sé í vinnslu. X hafi verið úrskurðaður ígæsluvarðhald þann 3. september sl. samfleytt til dagsins í dag með úrskurðumHéraðsdóms Reykjavíkur nr. R-296/2017 og 310/2017, Hæstiréttur hafi staðfestsíðarnefndan úrskurð með dómi nr. 595/2017 frá 20. september 2017. Þá hafiHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurðað kærða til áframhaldandi gæsluvarðhalds tildagsins í dag með úrskurði 2. október sl. í máli nr. R-344/2017.Sækjandi vísar til þess að lögregla hafi ítrekað haft afskipti af Xundanfarna mánuði vegna m.a. hótana, ógnandi og annarlegrar hegðunar hans,ofbeldis og fíkniefnalagabrota. Í kjölfar þess hafi farið fram ógnarmat á X hjáembætti Ríkislögreglustjóra þar sem m.a. hafi verið óskað eftir upplýsingum fráerlendum löggæslustofnunum um X. Við gerð matsins hafi komið í ljós að X hafibirt mynd á Facebooksíðu sinni þann 1. ágúst sl. tengda hryðjuverkasamtökunumRíki íslams og ritað Ísland undir myndina. Einnig hafi komið í ljós að X hafi ekki gefið upp eftirnafn sitt viðíslensk yfirvöld, eftirnafn hans muni vera X og hann hafi því villt á sérheimildir með því að leyna eftirnafni sínu. X hafi gefið það upp við síðustufyrirtöku gæsluvarðhalds að hann kysi að nota ekki ættarnafn sitt en útskýrir íengu hvers vegna hann hafi ekki gefið nafnið upp við lögreglu. Þá hafi einnigkomið fram upplýsingar að hann hefði gefið upp nokkur mismunandi nöfn ogútgáfur af nafni sínu og annað fæðingarár, m.a. í Noregi, Belgíu, Hollandi ogFrakklandi. Þá fylgdu upplýsingar frá alþjóðlegum löggæslustofnunum um að Xhafi gerst sekur um þjófnaði í Noregi á árinu 2014, notað fölsuð ferðaskilríkií Hollandi, brotið útlendingalög í Frakklandi á árinu 2008. Þá sé hann skráðurí málaskrá lögreglu í Marokkó fyrir ofbeldi og hótanir í garð foreldra sinnaárið 2012. Niðurstaða ógnarmats RLS hafi verið að X sé brotamaður og fullttilefni til að lögregla ynni í hans málum vegna ógnandi og undarlegs atferlishans. Ríkislögreglustjóra hafi síðan borist nýjar upplýsingar sem urðu tilþess að ógnarmatið hafi verið uppfært þann 27. september sl. Kærði mun hafameðan hann sætti gæsluvarðhaldi í september sýnt af sér ógnandi og niðrandihegðun gagnvart bæði samföngum sínum og starfsmönnum. Kærði hafi sagst veraliðsmaður ISIS hryðjuverkasamtakanna og skrifað áróður tengdan samtökunum íklefa sínum, en RLS hafi ekki fengið upplýsingar sem staðfesta að kærði sétengdur ISIS. Þá hafi kærði haft uppi hótanir og ógnandi hegðun gagnvartstarfsmönnum, sem og almenningi. Lögreglustjóri gaf í dag út ákæru dagsetta í dag vegna neðangreindrabrota ákærða:[...] – 6. júlí 2017Lögreglu barsttilkynning um ákærða þar sem hann var nakinn og blóðugur og gengi berserksgang.Hafði ákærði m.a. brotið topplúgu á bifreið og tekið um andlit manns, rifið afhonum gleraugun og klínt blóði í fötin hans. Ákærði kvaðst hafa neytt lyfja ogreykt marijúana áður en þetta gerðist og því hafi hann ekki getað ráðið við sigog ekki geta útskýrt hegðun sína. [...] – 2. ágúst 2017. Ákærði tekinn við aðreykja marijúana. Efnin tekin af honum.[...] – 16. ágúst 2017Starfsmaður íhúsnæði fyrir hælisleitendur tilkynnir um ákærða. Starfsmenn voru að vísa honumúr húsnæðinu en hann hafði einnig fíkniefni í vörslum sínum. Var hann að reykjamarijúana þegar lögreglan hafi komiðá vettvang og kastaði frá sér poka meðefnum í, sem lögreglan haldlagði. [...]– 2. september 2017Tilkynnt um mann á [...] í Skeifunni. Var þarum ákærða að ræða. Hafði hann beðið um að fá að fara á salerni en ekki fengið.Varð hann þá ósáttur og heimtaði að fá gaffal. Var honum einnig neitað um þaðog hótaði hann þá að eyðileggja posa á staðnum ef hann fengi ekki gaffal. Þegarhonum var aftur neitað, reif hann í snúrur sem voru í posum í afgreiðslunni ogeyðilagði tvo posa. Þá fór hann út og reif rúðuþurrku af bifreiðinni [...] semstóð fyrir utan staðinn og fótspor voru á bifreiðinni. Er lögregla kom ástaðinn var hann farinn af vettvangi, en fundu lögreglumenn hann í [...],Skeifunni. Sáu þeir hann ganga rakleiðis framhjá afgreiðslukössumverslunarinnar. Handtóku þeir hann, en við handtökuna datt svitalyktareyðirundan úlpu hans og vildi kærði meina að lögreglumenn hefðu komið þessu fyrir áhonum. Við handtökuna spurði kærði lögreglumenn hvort þeir væru ekki vopnaðirbyssum og hvort þeir gætu ekki skotið hann. Önnur mál sem séu til meðferðar og tilrannsóknar hjá lögreglu undanfarna mánuði eru eftirfarandi:[...] – 2. ágúst 2017Tilkynnt um kærðaþar sem hann var með óspektir í íbúð fyrir hælisleitendur. Hafði hann neyttmikils magns af áfengi og neytt marijúana. [...] – 10. ágúst 2017Starfsmaður hjáhælisteymi Reykjavíkurborgar tilkynnir um undarlega hegðun hælisleitanda ogtaldi hann vera í geðhvörfum. Hafði kærði þar brotið rúðu og viðurkenndi þaðþar sem verkamenn hafi verið að vinna í húsinu fyrr um daginn. [...] – 10. ágúst 2017Starfsmaður hjáhælisteymi Reykjavíkurborgar tilkynnir um fíkniefnaneyslu kærða á heimili fyrirhælisleitendur á [...]. Þá vildi starfsmaðurinn jafnframt leggja fram kæru áhendur kærða fyrir eignaspjöll, en kærði hafði eyðilagt fánastöng einhverjumdögum áður. Játaði kærði vörslur kannabisefna sem fundust á honum, sem ogeignaspjöllin. [...] – 16. ágúst 2017Þá var tilkynnt um mann með ólæti ásamkomustaðnum [...]. Kærði var þar í annarlegu ástandi og æstur og gestir ogstarfsfólk [...] voru hrædd við hann. Var hann handtekinn fyrir brot álögreglusamþykkt Reykjavíkurborgar. [...]– 24. ágúst 2017Starfsmaður hælissviðs tilkynnir um að kærðihafi sagt við sig: „Perhaps I need to get a gun and kill somebody to be able toget in jail, I want to be in jail“. Þó var kærði yfirvegaður þegar hann létþessi orð falla. Kærði hefur viðurkennt að hafa uppi þessi ummæli og kvaðstaðspurður ekki vita hvort að hann myndi gera það sem hann hótaði.[...]– 2. september 2017Sjúkrabíll fenginn til að aðstoða kærða, semvar með brjóstverk. Í sjúkrabílnum á leiðinni á slysadeild sýndi hann af sérafbrigðilega hegðun sökum vímuástands og ekki var hægt að sinna honum áslysadeild vegna þessa. Var hann vistaður í fangaklefa. Í fangaklefa neitaðihann að fá föt til að klæðast eða mat og drakk einungis eitt vatnsglas. Sækjandivísar einnig til þess að í lögreglukerfinu séu bókanir frá 30. ágúst til 1.september sl. þar sem lögregla hafi ítrekað þurft að hafa afskipti af kærðavegna hegðunar hans, en hann hafi t.d. neitað að yfirgefa húsnæði [...], veriðógnandi við starfsfólk og gesti tjaldsvæðisins í [...] og hótað öryggisverðiSecuritas sem starfi í þjónustumiðstöð fyrir hælisleitendur líkamsmeiðingum. Þáhafi kærði einnig verið handtekinn fyrir þjófnað á rakspíra þann 5. október2015 í máli nr. [...]. Þann1. september sl. hafi verið tekin ákvörðun á grundvelli a. og b. liðar 114. gr.um að kærða yrði gert að sæta tilkynningarskyldu á lögreglustöð, en honum hafðiáður verið vísað úr húsnæði á vegum Útlendingastofnunar og hafi því veriðhúsnæðislaus. Lögregla hafi þurft að hafa afskipti af kærða og handtaka hannvegna ástands og brota í tvígang þann 2. september sl. Þykir því ljóst að kærðihafi ekki látið af hegðun sinni þrátt fyrir að reynt hafi verið að beita vægariúrræðum. Að mati lögreglu séuskilyrði a. og b. liðar 115. gr. laga, um útlendinga nr. 80/2016, uppfyllt endaliggi fyrir að X hafi villt á sér heimildir með því að fela eftirnafn sitt, þáhafi hann sýnt af sér hegðun sem gefi til kynna að hann ógni almannahagsmunumbæði með ofbeldishneigðri hegðun, ógnandi og annarlegri háttsemi og ítrekuðumhótunum gagnvart starfsmönnum og almennum borgurum. Talið sé fullt tilefni tilað taka hótanir hans alvarlega, sem og ofbeldishegðun hans undanfarna mánuði,þar sem lögregla hafi margítrekað haft af honum afskipti. Ekkert lát virðistvera á ógnandi og hættulegri hegðunar hans þrátt fyrir að hann hafi sættgæsluvarðhaldi og því sé að mati lögreglu ekki unnt að beita vægari úrræðum enáframhaldandi gæsluvarðhaldi. Vegna framangreinds sé að mati lögreglunauðsynlegt að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi en ekki verði talið aðvægari ráðstafanir hafi náð eða muni ná ætluðum tilgangi til að verndaalmannahagsmuni og koma í veg fyrir ofbeldishegðun, sem og sjálfskaðandihegðun, með vísan til 2. mgr. 115. gr. sömu laga. Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, a. ogb. liðar 115. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, er þess beðist að krafan náifram að ganga. Varnaraðili mótmælir kröfunni ogkrefst þess að henni verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaðurskemmri tími. Þá krefst hann málsvarnarlauna fyrir skipaðan verjanda sinn. Varnaraðili byggir mótmæli síneinkum á því að vægari úrræði hafi ekki verið fullreynd að hans mati. Vísarhann til þess að ákæra lögreglu lúti að brotum sem ekki geta talist alvarleg.Þá telur hann sig hafa verið of lengi í gæsluvarðhaldi og telur ekki þörf á aðhann sæti svo löngu gæsluvarðhaldi þar sem það standi til að vísa honum úrlandi. Niðurstaða Samkvæmtgögnum málsins var kærði upphaflega úrskurðaður í gæsluvarðhald frá og með 3.september sl. og síðan aftur 18. septembertil 2. október sl. á grundvellia- og b-liðar 115. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 með úrskurðum HéraðsdómsReykjavíkur. Síðari úrskurðinn var kærður til Hæstaréttar sem staðfestiúrskurðinn með dómi 20. september 2017. Einsog nánar er lýst í greinargerð sóknaraðila var ákærði úrskurðaður ígæsluvarðhald vegna gruns um nokkur brot en samkvæmt ákæru sem lögð er fram ídóminum og dagsett er í dag hefur hann nú verið ákærður fyrir nokkur þessarabrota. Íuppfærðu ógnarmati ríkislögreglustjóra frá 27. september 2017 kemur fram aðvarnaraðili hafi sýnt af sér ógnandi hegðun í gæsluvarðhaldi gagnvartfangavörðum og samföngum. Í skýrslu fangavarðar í fangelsinu á Hólmsheiði kemurfram að ákærði hafi mikið verið að tala um hryðjuverkasamtökin ISIS og annaðtengt hryðjuverkastarfsemi. Ákærði hafi einnig verið með ógnandi hegðun viðsamfanga sína og talað um að hann hefði áður verið í fangelsi og væri harðurISIS liði. Þá hafi ákærði glaðst yfir fréttum sem birst hafi um árásiríslamskra hryðjuverkasamtaka á Vesturlandabúa. Einnig hafi ákærði verið meðyfirlýsingar um dauða yfir Íslandi og Íslendingum. Íkjölfarið krafðist lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu áframhaldandigæsluvarðhalds yfir kærða á grundvelli almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 115. gr. nr. 80/2016, um útlendinga. FéllstHéraðsdómur Reykjavíkur á þá beiðni með úrskurði 2. október sl., en þar varkærða gert að sæta gæsluvarðhaldi til dagsins í dag. Kærði lýsti því yfir viðuppkvaðningu úrskurðarins að hann undi úrskurðinum. Krafa lögreglustjóra í máli þessubyggist á ákvæðum a- og b-liðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 80/2016, umútlendinga. Samkvæmt a-lið ákvæðisins má handtaka útlending og setja hann ígæsluvarðhald ef ekki liggur fyrirhver útlendingurinn er, útlendingurinn neitar að gefa upp hver hann er eða efrökstuddur grunur er um að hann gefi rangar upplýsingar um hver hann er. Íb-lið sama ákvæðisins er að finna heimild til handtöku og gæsluvarðhalds efútlendingur sýnir af sér hegðun sem gefur til kynna að hann ógniallsherjarreglu, öryggi ríkisins eða almannahagsmunum. Meðvísan til þess sem að framan er rakið verður að telja ljóst að ákærði hafi sýnt af sér háttsemi sem sé þess eðlis að uppfyllt séuskilyrði b-liðar 1. mgr. 115. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016. Þegar litiðer til gagna málsins og greinargerðar lögreglu verður enn fremur að telja aðvægari úrræði hafi verið fullreynd. Með vísan til alls framangreinds erfallist á kröfu lögreglu eins og hún er fram sett. Ekki þykja efni til að markagæsluvarðhaldinu skemmri tíma. Þóknun skipaðs verjanda kærða fyrirrekstur málsins hingað til og að meðtöldum virðisaukaskatti skal greidd úrríkissjóði eins og nánar greinir í úrskurðarorði.ÚR S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X, fæddur[...], skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 27. nóvember2017, kl. 16:00.Þóknun verjandaákærða, Björgvins Jónssonar hrl., 124.000 krónur skal greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 720/2012
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Riftun Auðgun Endurgreiðsla
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var riftun á greiðslu VE hf. til L hf., í formi alls hlutafjár í félaginu V ehf., og L hf. gert að skila greiðslunni til VE hf. Báðir aðilar voru fjármálafyrirtæki sem tekin höfðu verið til slita. Ekki var fallist á með L hf. að héraðsdómara hefði borið að leysa úr bæði úr kröfu L hf. um að hafna riftun sem og kröfu L hf. um hafna fjárkröfu VE hf. Vísað var til þess krafa L hf. um að fá sjálfstæða úrlausn um að fjárkröfu VE hf. yrði hafnað, ef þegar hefði verið hafnað kröfu VE hf. um riftun hefði verið markleysa. Þá var ekki talið að L hf. hefði á grundvelli tiltekins samnings aðila notið handveðsréttar í tilteknum eignum VE hf. Stóð samningurinn því ekki í vegi riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Fallist var á að greiðslan sem um var deilt í málinu hefði verið riftanleg á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Ekki var talið sannað að starfsmenn L hf. hefðu verið grandsamir um riftanleika greiðslunnar og var L hf. því einungis gert að greiða VE hf. þá auðgun sem L hf. hafði notið. Þá var fallist á með L hf. að fyrirtækinu væri heimilt samkvæmt 144. gr. laga nr. 21/1991 að skila hlutafénu í V ehf. til VE hf., enda ósannað að það væri ekki unnt án óhæfilegrar rýrnunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2012, þar sem staðfest var riftun á greiðslu skuldar sóknaraðila við varnaraðila að fjárhæð 4.345.273.656 krónur, hafnað að viðurkenna kröfu hans að sömu fjárhæð sem forgangskröfu samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og fallist á að varnaraðila bæri að skila sóknaraðila öllu hlutafé í Vingþóri ehf. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um riftun á greiðslu framangreindrar skuldar sinnar til varnaraðila og að viðurkennd verði krafa sóknaraðila að sömu fjárhæð við slit varnaraðila sem njóti forgangs samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 og beri vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. nóvember 2009 til 24. september 2010 en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 20. nóvember 2012. Hann krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðir verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara er þess krafist að hafnað verði kröfu sóknaraðila um staðfestingu riftunar á greiðslu þeirrar skuldar hans sem áður greinir. Að því frágengnu krefst varnaraðili þess að fjárkröfu sóknaraðila verði hafnað. Til þrautavara krefst varnaraðili þess að viðurkenndur verði réttur hans til að skila sóknaraðila öllu hlutafé í Vingþóri ehf. Að öllu þessu frágengnu er þess krafist að fjárkrafa sóknaraðila verði lækkuð. Í öllum tilvikum er gerð krafa um málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Nafn sóknaraðila var áður VBS fjárfestingarbanki hf. en hefur verið breytt í VBS eignasafn hf. I Kröfuna um ómerkingu hins kærða úrskurðar og heimvísun málsins reisir varnaraðili á því að ranglega sé farið með kröfur hans í úrskurðinum og að niðurstaðan sé þess vegna hvorki í samræmi við málatilbúnað varnaraðila, ,,né forsendur hins kærða úrskurðar.“ Varnaraðili vísar til þess að kröfur hans fyrir héraðsdómi hafi verið tíundaðar í greinargerð hans þar fyrir dómi og séu þær að efni til hinar sömu og hann geri fyrir Hæstarétti. Aðallega hafi verið gerðar tvær kröfur, það er krafa um að hafnað verði staðfestingu riftunar og jafnframt um að hafnað yrði fjárkröfu sóknaraðila. Til vara hafi verið gerð krafa um að varnaraðili yrði sýknaður af fjárkröfu og að viðurkenndur yrði réttur hans til að skila þeirri greiðslu er riftun laut að. Að því frágengnu hafi hann krafist lækkunar á fjárkröfu sóknaraðila og málskostnaðar. Varnaraðili tók til varna fyrir héraðsdómi og voru kröfur sóknaraðila, sem gegn honum beindust, í fyrsta lagi að staðfest yrði riftun á greiðslu skuldar sóknaraðila við varnaraðila að tilgreindri fjárhæð sem fram hefði farið 13. nóvember 2009 með afsali allra hluta í Vingþóri ehf. Í öðru lagi að viðurkennd yrði krafa sóknaraðila að sömu fjárhæð við slit varnaraðila, sem njóti forgangs samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 og að krafan bæri tilgreinda vexti. Þá var krafist málskostnaðar. Kröfugerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi verður ekki skilin á annan veg en þann að krafist sé riftunar á þeirri ráðstöfun, sem tilgreind er í kröfugerðinni, og verði á þá kröfu fallist verði krafan sem sóknaraðili þá öðlast viðurkennd við slit varnaraðila þannig að hún njóti tilgreindrar stöðu í kröfuröð við slitin. Af kröfugerðinni verður ályktað að ef synjað yrði staðfestingar á riftun komi fjárkrafa hans ekki til athugunar enda felst í slíkri úrlausn að sóknaraðili yrði að una við að fjárkrafa hans hefði verið greidd með þeirri ráðstöfun, sem hafnað var að rifta. Héraðsdómara bar að skýra kröfugerð varnaraðila til samræmis við kröfugerð sóknaraðila að því marki sem kostur var. Krafa varnaraðila um að fá sjálfstæða úrlausn um að fjárkröfu sóknaraðila yrði hafnað, ef þegar hefði verið hafnað kröfu sóknaraðila um riftun, var markleysa. Eru kröfur varnaraðila því réttilega teknar til úrlausnar í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt þessu verður kröfu hans um ómerkingu hins kærða úrskurðar hafnað. II Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Aðila greinir á um hvort veðsetning sú á ,,kröfur skv. veðskuldabréfum og lánssamningum“ sem þeir sömdu um 29. febrúar 2008, en gengu frá 13. maí sama ár, eigi að leiða til þess að almenn skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi. Telur varnaraðili að veðsetning þessi hafi veitt honum tryggingarréttindi í hinu veðsetta og hann því þegar haft forgangsrétt til fullnustu krafna sinna í því. Báðir aðilar hafi ítrekað staðfest að veðsetningin hafi farið fram meðal annars þegar samið var við Seðlabanka Íslands 1. desember 2008 um að bankinn öðlaðist 1. veðrétt í hinum veðsettu eignum en tryggingarréttindi varnaraðila færðust á 2. veðrétt í þeim. Í samningi aðila 29. febrúar 2008 var í 2. gr. kveðið á um að kröfur þær, sem um ræðir, yrðu settar varnaraðila að handveði. Óumdeilt er þó að sóknaraðili afhenti varnaraðila hvorki frumrit þeirra skjala sem lágu kröfunum til grundvallar, né voru gerðar aðrar ráðstafanir sem fullnægðu kröfum 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð til þess að veðrétturinn öðlaðist réttarvernd. Þá var skuldurum að kröfunum ekki tilkynnt um að þær hefðu verði veðsettar varnaraðila. Var því heldur ekki um sjálfsvörsluveð að ræða sem veitt gat varnaraðila réttavernd, sbr. IV. kafla laga nr. 75/1997. Slíka réttarvernd öðlaðist varnaraðili heldur ekki síðar. Við mat á þýðingu þeirrar veðsetningar sem aðilar stofnuðu til með samningnum frá 29. febrúar 2008, í því sambandi sem hér skiptir máli, verður að gera þá kröfu að varnaraðili hefði þurft að öðlast réttarvernd gegn fullnustugerðum. Þá réttarvernd öðlaðist hann ekki, eins og fram er komið, og hefur því samningurinn ekki þau réttaráhrif að hann standi riftun samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 í vegi, sé öðrum skilyrðum þess kafla talið fullnægt, sbr. 140. gr. laganna. Sóknaraðili afsalaði öllum hlutum í einkahlutafélaginu Vingþóri 13. nóvember 2009 til varnaraðila. Með því og öðrum skjölum sem undirrituð voru sama dag var efnt samkomulag þeirra frá 11. ágúst sama ár, en gerð er grein fyrir efni þess í hinum kærða úrskurði. Verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að með afsalinu hafi sóknaraðili greitt varnaraðila skuld að fjárhæð 6.973.077.574 krónur. Mátu aðilar verðmæti þeirra eigna, sem gengu til greiðslu skuldarinnar, samtals 4.345.273.656 krónur en það var samtala verðmætis eignanna, sem afsalað var, auk stofnfjár einkahlutafélagsins. Frestdagur við slit sóknaraðila er 3. mars 2010 og fór ráðstöfun sú, sem um ræðir, því fram á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. III Sóknaraðili reisir kröfu sína um riftun í fyrsta lagi á 134. gr. laga nr. 21/1991 þar sem með framangreindu afsali tilgreindra eigna hafi skuld hans við varnaraðila verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri og hafi greiðslan ekki verið venjuleg eftir atvikum. Fallist er á með héraðsdómi að greiðslan sé riftanleg á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laganna. Að þeirri niðurstöðu fenginni deila aðilar um hvernig ákvarða beri endurgreiðslu varnaraðila til sóknaraðila. Sóknaraðili telur sig eiga rétt til skaðabóta úr hendi varnaraðila vegna tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir við hina riftanlegu ráðstöfun. Hann kveður tjónið nema sömu fjárhæð og aðilar mátu verðmæti þeirra eigna, sem notaðar voru til greiðslu skuldarinnar við varnaraðila, eða 4.345.273.656 krónur. Endurgreiðslukröfuna reisir hann á 142. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili krefst á hinn bóginn í þessum þætti málsins að staðfest verði sú niðurstaða héraðsdóms að sér verði heimilt, með vísan til 144. gr. laga nr. 21/1991, að skila sóknaraðila til baka þeim verðmætum sem hann tók við með hinni riftanlegu ráðstöfun. Eins og fyrr greinir er fallist á riftun á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Sú regla er hlutlæg riftunarregla og hefur því huglæg afstaða riftunarþola, þegar ráðstöfun fór fram, ekki sjálfstæða þýðingu. Um endurgreiðslu við riftun samkvæmt framangreindu ákvæði segir í 142. gr. laganna: ,,Ef riftun fer fram með stoð í 131.-138. gr. skal sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun eða fullnustugerð greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. ... Ef ljóst er að viðsemjanda var kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar skal þó dæma hann til greiðslu tjónsbóta.“ Samkvæmt þessu er það skilyrði þess að skaðabætur verði dæmdar að varnaraðila hafi verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar. Hafnað er röksemdum sóknaraðila um að sannað sé að starfsmenn varnaraðila hafi verið grandsamir um framangreint atriði. Samkvæmt því verður lagt til grundvallar að varnaraðila beri að greiða sóknaraðila þá auðgun sem hann naut af hinni riftanlegu ráðstöfun. Varnaraðili krefst þess, sem fyrr greinir, að hann fái að fullnægja skyldu sinni samkvæmt 142. gr. með því að neyta heimildar 144. gr. og skila þeim verðmætum sem hann tók við. Samkvæmt síðarnefndu greininni er slíkur réttur fyrir hendi, enda er fallist á með héraðsdómi að ósannað sé að það sé ekki unnt án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta. Aðra rýrnun, hafi hún orðið, á sóknaraðili kost á að fá jafnaða samkvæmt niðurlagi 144. gr. en um það atriði verður ekki dæmt í máli þessu. Samkvæmt öllu framangreindu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.
Mál nr. 486/2012
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Lögheimili Meðlag
Með úrskurði héraðsdóms var leyst úr ágreiningi K og M um forsjá tveggja barna þeirra til bráðabirgða þar til dómur gengur í forsjármáli þeirra. Fyrir Hæstarétti deildu K og M um lögheimili barnanna en rétturinn taldi engin efni til að hagga við þeirri skipan sem kveðið var á um í hinum kærða úrskurði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júlí 2012, sem barst héraðsdómi 5. þess mánaðar og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. júní 2012, þar sem hafnað var kröfum málsaðila um breytingu á forsjá barnanna A og B. Þá var þar mælt fyrir um að umgengni aðilanna við börnin skyldi haldast óbreytt þar til endanlegur dómur gengi í máli þeirra og að lögheimili barnanna skyldi vera hjá varnaraðila til sama tíma. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að öðru leyti en því að lögheimili barnanna skuli ákveðið hjá sér. Til vara krefst hann þess „að lögheimilum drengjanna verði skipt að jöfnu milli forsjáraðila.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Engin efni eru til að hagga við þeirri skipan sem kveðið var á um í hinum kærða úrskurði um lögheimili barna málsaðila meðan forsjármál er rekið milli þeirra. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 259/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 16. júlí nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X verði á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 16. júlí 2002 kl. 16.00. Meintir árásarmenn hafi gefið sig fram hjá lögreglunni daginn eftir en þeir eru kærði, X og Z. Allmörg vitni hafi verið yfirheyrð í þágu rannsóknar þessa máls. [...]. Í málinu liggi fyrir upptökur úr eftirlitsmyndavélakerfi miðborgarinnar og sjáist atburðarrás allvel á upptökunum og verði ekki annað ráðið af þeim en atlaga kærða, X, hafi verið svo sem flest vitnin lýsa. Rannsókn máls þessa hafi staðið yfir nær sleitulaust frá því líkamsárás þessi átti sér stað. Yfirheyrslum yfir þeim sjónarvottum sem lögreglunni sé kunnugt um sé lokið og þá hafi kærðu verið yfirheyrðir hvor um sig tvívegis. Að beiðni lögreglu verði gerð krufningsskýrslu hraðað svo sem kostur sé. Kærði liggi undir rökstuddum grun um að hafa veist að Y með því að [...]. Af atlögu kærðu, Z og X, hafi Y hlotið áverka sem dregið hafi hann til dauða rúmri viku síðar. Mál þetta varði mjög alvarlegt sakarefni sem geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Með tilliti til alvarleika brotsins beri því brýna nauðsyn til að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi enda verði að telja að ríkir almannahagsmunir standi til þess. Kærði er undir sterkum grun um að hafa með hrottafengnum hætti veitt Y áverka og með því gerst brotlegur við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, en refsing samkvæmt því ákvæði getur varðað allt að 16 ára fangelsi. Þegar litið er til rannsóknargagna, þ.á m. myndum af atvikum þykja öll efni til þess að fella tilvik það sem hér er til úrlausnar undir ákv. 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991. Verður krafa lögreglustjóra um áframhaldandi gæsluvarðhald því tekin til greina. Allan V. Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 16. júlí 2002 kl. 16.00.
Mál nr. 443/2000
Þjófnaður Ávana- og fíkniefni Skilorð Upptaka
A var gefið að sök að hafa haft vörslur 0,81 g af hassi í bifreið sinni og við sex tækifæri stolið fjármunum af vinnustað. A gekkst við þjófnaðinum en neitaði fyrir dómi að hafa átt fíkniefnið, þrátt fyrir að hafa í lögregluskýrslu gengist við að eiga það. Af hálfu ákæruvaldsins höfðu engin vitni verið leidd fyrir dóm, að undanskildum þremur lögreglumönnum. Þá hafði ekki verið aflað gagna til að staðreyna hvort ákærði hefði handleikið fíkniefnið eða fá vísbendingar um hvenær eða hvernig það gæti hafa komist á þann stað, sem það fannst. Þá var ekki talið unnt að telja fjarstæðukennda tilgátu sem A hafði sett fram fyrir dómi um hver hefði átt fíkniefnið. Þar sem sakfelling A varð ekki eingöngu reist á þeirri staðreynd að fíkniefnið fannst í bifreið hans og framburði hans fyrir lögreglu var hann sýknaður af sakargiftum um vörslur fíkniefna. Hann var hins vegar sakfelldur fyrir þjófnað, enda hafði hann gengist við honum. Var framferði hans við þjófnaðinn talið endurspegla einbeittan brotavilja.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing, sem ákærða var gerð með hinum áfrýjaða dómi, verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af sakargiftum, sem hann var borinn með ákæru 6. júní 2000, svo og að refsing verði milduð, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. I. Málið var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík 6. júní 2000, þar sem ákærði var sakaður um fíkniefnalagabrot með því að hafa haft vörslur 0,81 g af hassi í bifreið sinni JH 958, sem lögreglan gerði leit í við Miklubraut í Reykjavík aðfaranótt 11. október 1999. Með ákæru þess sama 13. júní 2000 var ákærði þessu til viðbótar sóttur til saka fyrir þjófnað með því að hafa stolið samtals 182.742 krónum í afgreiðslu Sundlaugar Árbæjar í Reykjavík við sex nánar tilgreind tækifæri í júlí 1999 og febrúar og mars 2000. Í málinu eru til úrlausnar sakargiftir samkvæmt báðum þessum ákærum. Ákærði neitar sök varðandi fyrri ákæruna, en gengst við brotum samkvæmt þeirri síðari. II. Í frumskýrslu lögreglunnar um áðurnefnda leit í bifreið ákærða 11. október 1999 var greint frá því að hann hafi sagt aðspurður á vettvangi að það kynni að vera hass í bifreiðinni, en hann vissi ekki nánar hvar það gæti verið. Með honum hafi verið farþegi að nafni Dagbjartur Eiður Ólason. Við hægri hlið ökumannssætis, á milli framsæta, hafi fundist brúnn moli, sem talinn hafi verið hass. Hvorki ákærði né farþeginn hafi kannast við að eiga þetta efni. Ákærði hafi sagt að það gæti tilheyrt félögum sínum, sem hefðu áður verið í bifreiðinni, en þá hafi hann ekki viljað nafngreina. Í framhaldi af þessu voru ákærði og Dagbjartur Eiður færðir á lögreglustöð, þar sem teknar voru skýrslur af þeim. Ákærði greindi frá því í skýrslu sinni að nokkrum dögum fyrr hafi hann ekið vini sínum ásamt tveimur stúlkum og hafi þau í lok ferðarinnar sagst hafa glatað mola af hassi í bifreiðinni. Vinurinn héti Hjörtur. Föðurnafns hans minntist ákærði ekki, en kvaðst hafa símanúmer hans heima hjá sér. Í framhaldi af þessu var ákærði spurður hvort hann ætti molann, sem fannst í bifreiðinni, og játti hann því. Hann greindi í grófum dráttum frá kaupum sínum á fíkniefninu og afsalaði sér því til eyðingar. Ákærða var boðið með bréfi lögreglustjóra 13. desember 1999 að ljúka málinu með greiðslu sektar að fjárhæð 28.000 krónur. Þessu svaraði lögmaður af hálfu ákærða með bréfi 30. sama mánaðar, þar sem fram kom að ákærði hafi ranglega gengist við að eiga umrætt fíkniefni eftir nokkurt þóf við skýrslutöku hjá lögreglunni aðfaranótt 11. október 1999. Ákærði hafi verið hræddur eftir handtöku og talið lögregluna að engu viljað hafa skýringar hans á því að efnið hafi fundist í bifreiðinni. Hann hafi ekki notið aðstoðar verjanda. Í fljótfærni og hugsanaleysi hafi hann játað að eiga efnið, meðal annars til að hlífa Dagbjarti Eiði, sem hafi áður hlotið skilorðsbundinn dóm. Í þessu ljósi kvaðst lögmaðurinn óska eftir að málið yrði fellt niður eða ný skýrsla tekin af ákærða. Þeirri málaleitan hafnaði lögreglustjóri með bréfi 25. janúar 2000. Við þingfestingu málsins fyrir héraðsdómi 15. ágúst 2000 neitaði ákærði að hafa átt fíkniefnið, sem hér um ræðir. Ákærði gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins 13. október 2000. Þar greindi hann meðal annars frá því að hann hafi tekið Dagbjart Eið upp í bifreið sína við umferðarljós á Miklubraut, en um tveimur mínútum eftir að þeir héldu þaðan hafi sér verið skipað úr lögreglubifreið að stöðva bifreið sína. Dagbjartur Eiður, sem ákærði kvað oft hafa orðið uppvísan að fíkniefnalagabrotum, hafi þá sagt eitthvað á þá leið að „æ, andskotinn, ég er á skilorði“. Lögreglan hafi síðan leitað í bifreiðinni og fundið þar mola af hassi, sem ákærði hafi ekki séð fyrr. Hann hafi ekki viljað benda á Dagbjart Eið sem eiganda efnisins, þar sem hann hafi verið „nýkominn á skilorð“. Við skýrslutöku lögreglunnar hafi hann ítrekað verið spurður um hverjir hefðu komið upp í bifreið hans síðustu tvo dagana og hann þá óttast að „hálfur vinahópur“ sinn yrði kvaddur til skýrslugjafar. Hann hafi ekki reiknað með að sekt vegna þessa brots yrði svo há, sem sektarboð kvað síðan á um, og því valið þann kost að gangast við því hjá lögreglunni að eiga fíkniefnið. Við aðalmeðferð málsins í héraði komu auk ákærða fyrir dóm tveir lögreglumenn, sem leituðu í bifreið hans 11. október 1999 og voru síðan viðstaddir þegar hann gaf skýrslu fyrir varðstjóra, sem jafnframt kom fyrir dóminn. Vitnisburður þessara þriggja lögreglumanna getur engu varðað við úrlausn málsins, enda laut framburður þeirra ekki að öðru en framferði ákærða og orðaskipti þeirra þegar lögregluskýrsla var tekin af honum, en hann hefur ekki dregið í efa að efni skýrslunnar sé rétt eftir sér haft. Af hálfu ákæruvalds voru ekki leidd fyrir dóm önnur vitni en að framan greinir. Var þannig í engu leitast við að leiða líkur að því með framburði vitna að ákærði hafi átt fíkniefnið, sem hér um ræðir. Var heldur ekki aflað annars konar gagna til að staðreyna hvort ákærði hefði handleikið fíkniefnið eða fá vísbendingar um hvenær eða hvernig það gæti hafa komist á þann stað, sem það fannst. Fyrir dómi bar ákærði fram tilgátu um hver hafi átt fíkniefnið og komið því fyrir í bifreiðinni. Þá tilgátu er ekki unnt að telja fjarstæðukennda og virða þannig að vettugi. Sakfelling ákærða verður ekki reist eingöngu á þeirri staðreynd að fíkniefnið hafi fundist í bifreið hans og á framburði hans fyrir lögreglunni, sem hann hvarf frá fyrir dómi og fær ekki stuðning af öðrum gögnum málsins, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Getur þar engu breytt að ákærði hafi reynst reikull í frásögn fyrir lögreglunni. Með vísan til 45. gr. sömu laga verður hann því sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákærunni frá 6. júní 2000. Reynir þá ekki á varakröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms. Þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu verður ekki hreyft við ákvæði héraðsdóms um upptöku á 0,81 g af hassi, sem fannst í bifreið ákærða 11. október 1999. III. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða fyrir þjófnað úr Sundlaug Árbæjar, sem um ræðir í ákæru 13. júní 2000. Við ákvörðun refsingar ákærða fyrir þessi brot er óhjákvæmilegt að líta til þess að hann komst í aðstöðu til að fremja þau vegna starfa sinna við ræstingar í húsakynnum sundlaugarinnar að næturlagi, en þeim sinnti hann á vegum fyrirtækisins Securitas. Þjófnaðinn framdi hann í öllum tilvikum með því að fara inn í lokaðan afgreiðsluklefa, taka þar poka, sem hafði að geyma reiðufé og fjarlægja þaðan peningaseðla, en að þessu gerðu afmáði hann eftir föngum ummerki um brot sitt. Þetta gerði ákærði í fyrsta skipti 23. júlí 1999 og endurtók síðan fimm sinnum, síðast 8. mars 2000. Þessi aðferð ákærða við ítrekaðan þjófnað sýnir einbeittan brotavilja, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærða til hagsbóta verður á hinn bóginn að taka tillit til þess að hann skýrði hreinskilnislega frá brotum sínum þegar grunur hafði fallið á hann og bætti tjón af þeim. Að öllu þessu virtu er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði. Með því að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um brot, sem máli skiptir í þessu efni, er rétt að binda þessa refsingu skilorði, eins og nánar greinir í dómsorði. Í ljósi úrslita málsins verður ákærða gert að greiða þriðjung sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði segir, en að öðru leyti greiðist hann úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, Agnar Árni Stefánsson, sæti fangelsi í 2 mánuði. Fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum 2 árum frá uppsögu þessa dóms ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um upptöku skal vera óraskað. Ákærði greiði þriðjung sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talið af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns í héraði, Guðjóns Ólafs Jónssonar héraðsdómslögmanns, sem ákveðin eru í heild 50.000 krónur, og af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Helga Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, sem ákveðin eru í heild 40.000 krónur. Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði.
Mál nr. 261/2008
Kærumál Farbann Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2008, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi allt til miðvikudagsins 9. júlí 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að setja tryggingu, en ella að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og rakið er í héraðsdómi er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa framið skjalafals og auðgunarbrot. Sóknaraðili telur brot varnaraðila geta leitt til þess að ábyrgðir fyrir að minnsta kosti 200 milljón bandaríkjadali gætu orðið bindandi fyrir Y gagnvart grandlausum framsalshafa allt fram til ársloka 2009. Þá kunni Y að bera ábyrgð af einhverju leyti á skuldabréfaútboði Þ sem sé á gjalddaga 2017 en í hinum fölsuðu og/eða rangfærðu skjölum málsins sé að finna yfirlýsingu um að Þ. eigi á reikningum hjá Y inneign að virði 623.087.842 bandaríkjadala. Af framansögðu er ljóst að málið varðar afar mikla fjármuni. Varnaraðili hefur sætt farbanni vegna málsins allt frá 13. apríl 2007. Í dómi Hæstaréttar nr. 142/2008 frá 14. mars 2008, var farbann yfir varnaraðila framlengt til 9. maí 2008. Í niðurstöðu dómsins kemur fram að því séu takmörk sett hversu lengi heimilt sé að beita farbanni sem rannsóknarúrræði. Þá sé það einnig skilyrði fyrir beitingu þess að rannsókn sé fram haldið án tafa sem ekki hafa verið réttlættar. Samkvæmt gögnum málsins hefur rannsókn lögregluyfirvalda miðað nokkuð áfram frá uppkvaðningu fyrrgreinds dóms Hæstaréttar 14. mars 2008. Sóknaraðili segir skýrslutökur vegna málsins fyrirhugaðar í Bandaríkjunum síðar í maímánuði. Þá verði teknar skýrslur af A í Phoenix Arizona 27. maí, B í Sacramento Kaliforníu 28. maí og C í Portland Oregon 30. maí. Saksóknari efnahagsbrota og sá lögreglumaður, sem fer með rannsókn málsins hér á landi, verði viðstaddir skýrslutökurnar. Sóknaraðili telur umræddar skýrslur skipta miklu máli fyrir framgang málsins og mikilvægt sé að varnaraðili sæti farbanni áfram þangað til þær liggi fyrir. Í ljósi þess sem að framan er rakið, umfangi málsins og þeirra gífurlegu hagsmuna sem það varðar, þykir enn um sinn mega tryggja nærveru varnaraðila hér á landi í þágu rannsóknar málsins með farbanni. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Varnaraðili hefur sætt farbanni vegna máls þess, sem sóknaraðili hefur til rannsóknar, allt frá 13. apríl 2007 eða í meira en 13 mánuði. Þann 14. mars 2008 féllst Hæstiréttur í máli nr. 142/2008 á kröfu sóknaraðila um staðfestingu á úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, þar sem farbannið hafði verið framlengt til 9. maí 2008. Þá greiddi ég atkvæði gegn staðfestingu úrskurðarins. Sóknaraðili krefst enn framlengingar á farbanninu og nú til 9. júlí 2008. Nái krafan óbreytt fram að ganga verður varnaraðili þá búinn að sæta farbanni samfellt í um 15 mánaða skeið. Þær ástæður sem sóknaraðili teflir fram til stuðnings þessari kröfu breyta ekki afstöðunni sem fram kemur í forsendum sératkvæðis míns í nefndu máli. Tel ég því með vísan til þeirra að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi.
Mál nr. 576/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 23. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 30. október 2008 klukkan 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili lýsti yfir kæru við uppkvaðningu úrskurðarins. Litið verður svo á að hann hafi kært úrskurðinn í því skyni að hann yrði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Gæsluvarðhaldskrafa sóknaraðila er studd við a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt þessari lagaheimild verður sakborningur því aðeins úrskurðaður í gæsluvarðhald að fram sé kominn rökstuddur grunur um að hann hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Grunur á hendur varnaraðila styðst samkvæmt gögnum málsins eingöngu við óformlegar skýrslur um samtöl við stjúpdóttur hans, sem er sögð bera á hann þær alvarlegu sakir sem í úrskurði héraðsdóms greinir. Engar skýrslur hafa verið teknar fyrir dómi eða hjá lögreglu af öðrum en varnaraðila um þær. Er við svo búið ekki unnt að fallast á með sóknaraðila að fram sé kominn grunur sem talist getur rökstuddur með þeim hætti sem felst í nefndri lagaheimild. Er því óhjákvæmilegt að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 459/2011
Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Kröfulýsingarfrestur Vanlýsing Nauðasamningur
S höfðaði mál gegn fjármálafyrirtækinu A hf. og krafðist greiðslu á kröfu sem S taldi sig eiga í samræmi við nauðasamning sem staðfestur hafði verið fyrir A hf. eftir að síðarnefnda félagið hafði verið tekið til slitameðferðar. Kröfu S hafði ekki verið lýst innan kröfulýsingarfrests og var því talið að hún hefði fallið niður gagnvart A hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2011. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Fjármálaeftirlitið ákvað 9. mars 2009 að taka yfir vald hluthafafundar áfrýjanda, sem þá hét Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf., og víkja stjórn félagsins frá störfum. Fjármálaeftirlitið skipaði félaginu jafnframt skilanefnd sem taka skyldi við öllum heimildum stjórnar þess samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Ákvörðunin var reist á 100. gr. a. í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Áfrýjanda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 19. mars 2009, sem standa átti til 11. júní sama ár. Lögum nr. 161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl það ár. Í ákvæði til bráðabirgða II með breytingalögunum sagði svo í 1. mgr.: ,,Um fjármálafyrirtæki sem njóta heimildar til greiðslustöðvunar við gildistöku þessara laga skulu eftirfarandi sérreglur gilda: 1. Heimild til greiðslustöðvunar skal haldast þrátt fyrir gildistöku laga þessara og má framlengja hana samkvæmt þeim reglum sem um ræðir í 2. mgr. 10. gr. 2. Við greiðslustöðvunina skal beitt ákvæðum 1. mgr. 101. gr., 102. gr., 103. gr. og 103. gr. a ..., eins og fyrirtækið hefði verið tekið til slita með dómsúrskurði á þeim degi sem lög þessi öðlast gildi, en slitameðferðin skal þó allt að einu kennd við heimild til greiðslustöðvunar svo lengi sem sú heimild stendur, sbr. 1. tölul. Þegar sú heimild rennur sitt skeið á enda skal fyrirtækið án sérstaks dómsúrskurðar sjálfkrafa teljast vera til slitameðferðar eftir almennum reglum, sbr. þó 3. og 4. tölul. Ákvæði IV. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. gilda ekki um slíka greiðslustöðvun sem hér um ræðir, ... 3. Skilanefnd fjármálafyrirtækis, sem Fjármálaeftirlitið hefur skipað fyrir gildistöku laga þessara á grundvelli 5. gr. laga nr. 125/2008, skal með óbreyttu heiti halda áfram störfum ... 4. Til annarra verka slitastjórnar en um ræðir í 3. tölul. skal héraðsdómari eftir skriflegri beiðni skilanefndar skipa fyrirtækinu slíka stjórn samkvæmt fyrirmælum 1. og 3. málsl. 4. mgr. 101. gr. laganna, ...“ Ekki er um það deilt að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi að beiðni skilanefndar áfrýjanda skipað félaginu slitastjórn 11. maí 2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til lánardrottna, sem birt var fyrra sinni í Lögbirtingablaði 18. maí 2009. Í henni var tekið fram að frestur til að lýsa kröfum fyrir slitastjórn félagsins væri tveir mánuðir frá fyrri birtingu innköllunarinnar. Þá sagði: ,,Sé kröfu ekki lýst innan framangreinds frests gilda um það sömu réttaráhrif og um vanlýsingu kröfu samkvæmt 118. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og telst hún þá fallin niður gagnvart [áfrýjanda] nema undantekningar í 1.-6. tölulið lagagreinarinnar eigi við.“ Stefndi, sem átt hafði umtalsverð viðskipti við áfrýjanda um skeið, átti kröfu á hendur áfrýjanda samkvæmt skuldabréfum, sem stefndi hafði keypt. Voru skilmálar skuldabréfanna mismunandi. Samkomulag mun hafa orðið með þeim haustið 2008 um að áfrýjandi greiddi upp kröfu stefnda samkvæmt skuldabréfunum gegn því að greiðslan yrði lögð á innlánsreikninga í eigu stefnda hjá áfrýjanda og stefndi myndi einnig leggja inn á bankareikning nokkra fjárhæð til viðbótar. Var samið um vaxtakjör á innstæðunum. Stefndi lýsti kröfu á grundvelli innlánsreikninganna við slit áfrýjanda og barst kröfulýsing hans 24. júlí 2009. Fresti til að lýsa kröfum hafði lokið 18. sama mánaðar. Áfrýjandi hafnaði kröfu stefnda þar sem hann taldi kröfulýsinguna hafa borist eftir lok kröfulýsingarfrests. Slitastjórn áfrýjanda ákvað með heimild í 3. mgr. 103. gr. a. í lögum nr. 161/2002 að leita nauðsamnings við kröfuhafa félagsins til að ljúka slitameðferðinni. Auglýsing um nauðsamningsumleitanir áfrýjanda var birt í Lögbirtingablaði 1. júlí 2010, en samkvæmt henni var boðað til kröfuhafafundar í félaginu 13. sama mánaðar til að fjalla um frumvarp að nauðasamningi. Á fundinum var frumvarpið samþykkt af tilskildum fjölda atkvæðismanna. Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti nauðasamninginn með úrskurði 18. ágúst 2010. Úrskurðurinn varð endanlegur að liðnum kærufresti 25. sama mánaðar, sbr. 1. mgr. 59. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi ritaði slitastjórn áfrýjanda bréf 21. júní 2010 og lýsti þeirri skoðun að hann teldi sig eiga rétt til greiðslu kröfu sinnar í samræmi við þann nauðasamning, sem kynni að verða staðfestur. Hann krafði svo áfrýjanda 12. október 2010 um greiðslu skuldar á grundvelli þeirra skuldabréfa, sem hann hafði átt haustið 2008 og út voru gefin af áfrýjanda. Ráðstöfun sú, sem stefndi og áfrýjandi sömdu um og fólst í því að skuldabréfin yrðu greidd upp og greiðslunni ráðstafað á innlánsreikninga í nafni stefnda hjá áfrýjanda, auk viðbótargreiðslu stefnda á bankareikning, hafði verið látin ganga til baka eftir að sambærilegri ráðstöfun milli áfrýjanda og Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins var rift, sbr. dóm Hæstaréttar 16. apríl 2010 í máli nr. 162/2010. Eftir að áfrýjandi hafnaði greiðslu kröfunnar höfðaði stefndi mál þetta. II Kröfu sína um greiðslu reisir stefndi einkum á tveimur röksemdum. Í fyrsta lagi hafi krafa hans aldrei fallið niður þar sem áfrýjandi hafi ekki farið í formlega slitameðferð í skilningi laga nr. 161/2002 heldur hafi honum einungis verið veitt heimild til greiðslustöðvunar, sem framlengd hafi verið tvívegis og á greiðslustöðvunartímanum hafi hann gert nauðasamning þann er áður greinir. Þótt umsjón með greiðslustöðvun hafi verið falin hópi manna sem nefndur var slitastjórn leiði það ekki til þess að áfrýjandi teljist hafa verið í slitameðferð í skilningi laga nr. 161/2002. Verði ekki á framangreind rök fallist telur stefndi í öðru lagi að jafnvel þótt litið yrði svo á að áfrýjandi hafi verið til slitameðferðar í skilningi laga nr. 161/2002, hafi greiðsluskylda hans á kröfu stefnda orðið virk þegar nauðasamningur áfrýjanda var staðfestur. Hann kveður vanlýsta kröfu, sem ekki komist á atkvæðaskrá, engu að síður gilda gagnvart þrotamanni. Þegar þrotamaður fái aftur umráð yfir búi sínu, eftir atvikum að gerðum nauðasamningi, rakni greiðsluskylda hans við jafnvel þótt krafan hefði ekki komið til álita við úthlutun úr búinu ef skiptum hefði lokið á þann veg. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda. Hann kveður ekki leika vafa á að félagið hafi verið til slitameðferðar og telur kröfu stefnda hafa fallið niður við vanlýsingu hennar. Þar sem skilyrðum undantekningarreglna í 1. til 6. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 hafi ekki verið fullnægt sé krafan endanlega niður fallin. III Fallist er á með héraðsdómi að upphafsregla bráðabirgðaákvæðis II með lögum nr. 44/2009 hafi átt við um áfrýjanda. Með því að áfrýjanda var að beiðni skilanefndar skipuð slitastjórn, sbr. 4. tölulið þessa bráðabirgðaákvæðis, sem birti innköllun til kröfuhafa, hófst slitameðferð á áfrýjanda. Verður því einnig fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að áfrýjandi hafi verið tekinn til slitameðferðar og þess vegna beri að hafna fyrri málsástæðu stefnda. Kemur þá til athugunar síðari málsástæða hans um að krafan hafi raknað við er nauðsamningur fyrir áfrýjanda var staðfestur. Um slitameðferð áfrýjanda giltu sem fyrr greinir 1. mgr. 101. gr., 102. gr., 103. gr. og 103. gr. a. í lögum nr. 161/2002, svo og þau ákvæði laga nr. 21/1991, sem þar er vísað til. Í 2. mgr. 102. gr. laganna er mælt fyrir um að beitt skuli sömu reglum og við gjaldþrotaskipti meðal annars um efni innköllunar og kröfulýsingarfrest. Í skýringum á þessari málsgrein í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því er varð að lögum nr. 44/2009 kemur skýrt fram að innköllun eins og hér um ræðir hafi ,,það sem nefnt er ,,præklusiv“ áhrif, sbr. 118. gr. laga nr. 21/1991, þ.e. ef kröfu er ekki lýst innan kröfulýsingarfrests kemur hún ekki til álita við slitin og oftast þýðir það að kröfuhafinn glatar öllum möguleikum á að fá fullnustu hennar í heild eða að hluta af eignum fjármálafyrirtækis.“ Í 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 er kveðið á um að ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 gildi um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess ,,þar á meðal um áhrif þess að kröfu sé ekki lýst.“ Um þetta segir í skýringum með ákvæðinu í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því er varð að lögum nr. 44/2009: ,,Einnig er lagt til, eins og áður greinir, að sú regla gildi að sé kröfu ekki lýst innan kröfulýsingarfrests komi hún ekki til álita við greiðslu krafna við slitameðferðina.“ Vanlýsing kröfu við innköllun er eitt þeirra atvika sem bundið getur enda á tilvist kröfuréttinda. Brottfall kröfu vegna vanlýsingar er algert og endanlegt, nema lög mæli á annan veg. Innköllun kröfu með þeim réttaráhrifum að vanlýsing leiði til brottfalls hennar verður að eiga stoð í lögum. Í íslenskum rétti hafa verið í gildi reglur sem varða skipti á dánarbúum og reglur um gjaldþrotaskipti sem haft hafa að geyma ákvæði um brottfall krafna vegna vanlýsingar þeirra. Eitt þessara ákvæða er 118. gr. laga nr. 21/1991, en það er í XVIII. kafla laganna, sem gilti um slitameðferð áfrýjanda eins og fyrr greinir. Í upphafsákvæði 118. gr. segir: ,,Ef kröfu á hendur þrotabúi er ekki lýst fyrir skiptastjóra áður en fresti lýkur skv. 2. mgr. 85. gr. og ekki er unnt að fylgja henni fram gagnvart því skv. 116. gr., þá fellur hún niður gagnvart búinu nema ...“ Óumdeilt er að 116. gr. laga nr. 21/1991 á ekki við í máli þessu. Tilvitnað ákvæði 118. gr. laganna veldur því að krafa fellur brott vegna vanlýsingar með tvenns konar takmörkunum, en þær felast annars vegar í því að hún fellur einungis niður ,,gagnvart búinu“ og hins vegar í ýmsum undantekningum, sem tilteknar eru í 1. til 6. tölulið greinarinnar. Var efni innköllunar slitastjórnar til lánardrottna við slit áfrýjanda í samræmi við framangreint. Við vanlýsingu kröfu stefnda féll hún niður ,,gagnvart búi“ áfrýjanda sem var til slitameðferðar. Slitastjórn ákvað að leita eftir nauðasamningi við lánardrottna eftir upphaf slitameðferðar. Um þær nauðasamningsumleitanir fór samkvæmt tilgreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 21/1991 eins og mælt var fyrir um í 3. mgr. 103. gr. a. í lögum nr. 161/2002 og áréttað í skýringum með 9. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 44/2009. Regla 3. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991 á því ekki við í málinu. Þegar leitað er nauðasamnings við lánardrottna samkvæmt XXI. kafla laga nr. 21/1991 er það gert vegna þrotabús eða slitameðferðar fjármálafyrirtækis. Takist nauðasamningur og verði hann staðfestur, eins og við á um áfrýjanda, heldur fjármálafyrirtækið áfram að vera til, en kröfur á hendur því og efndir þeirra breytast í samræmi við efni nauðasamnings. Samkvæmt þessu og með vísan til orðalags upphafsákvæðis 118. gr. laga nr. 21/1991 hefur krafa stefnda fallið niður vegna vanlýsingar við slitameðferð á áfrýjanda og hefur eftirfarandi nauðsamningur engin áhrif á þau lok kröfuréttindanna. Lokamálsliður 1. mgr. 152. gr. laga nr. 21/1991 rennir einnig stoðum undir þessa niðurstöðu. Upplýst er að skilyrðum 1. töluliðar 118. gr. um að afla samþykkis nægilega margra lánardrottna til þess að krafa stefnda mætti komast að varð ekki fullnægt og stofnaðist hún því ekki að nýju af þeim ástæðum. Þá er eins og áður segir ekki um það deilt í málinu að aðrar undantekningar, sem er að finna í 2. til 6. tölulið greinarinnar, eiga ekki við í málinu. Samkvæmt þessu er krafa stefnda, sem hann lýsti við slitameðferð áfrýjanda, niður fallin fyrir vanlýsingu og verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hvor aðila látinn bera sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, ALMC hf., er sýkn af kröfu stefnda, Stapa lífeyrissjóðs, í máli þessu. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júlí 2011. Mál þetta höfðaði Stapi lífeyrissjóður, kt. 601092 2559, Strandgötu 3, Akureyri, með stefnu birti 17. febrúar 2011 á hendur ALMC hf., kt. 701086 1399, Borgartúni 25, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 5.195.648.045 krónur, en til vara 4.785.651.269 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. apríl 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, til vara lækkunar stefnukrafna. Þá krefst hann málskostnaðar að mati dómsins. Málið var dómtekið 15. júní sl. Dómari og lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan, þó að dómur sé nú kveðinn upp fimm vikum eftir aðalmeðferð. Stefndi ALMC hét áður Straumur-Burðarás fjárfestingarbanki. Hafði stefnandi átt viðskipti við bankann. Þann 9. mars 2009 ákvað Fjármálaeftirlitið að taka yfir vald hluthafafundar stefnda í samræmi við þágildandi ákvæði 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Eftirlitið vék stjórn félagins frá og skipaði félaginu skilanefnd. Þann 17. mars 2009 ákvað Fjármálaeftirlitið að innistæður hjá stefnda yrðu fluttar til Íslandsbanka hf. Þetta var þó ekki látið gilda um innlán sem hefðu orðið til sem greiðsla til eigenda skuldabréfa skömmu fyrir gjalddaga bréfanna. Stefnda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 19. mars 2009, sem standa átti til 11. júní sama ár. Þann 11. maí 2009 var skipuð slitastjórn samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tl. ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Greiðslustöðvun stefnda var framlengd tvívegis, fyrst til 11.desember 2009 og síðan til 10. september 2010. Er sá dagur rann hafði verið gerður nauða­samningur fyrir félagið eins og síðar verður gerð grein fyrir. Haustið 2008 átti stefnandi ýmsar kröfur, m.a. skuldabréfakröfur, á hendur stefnda. Allar þessar kröfur voru greiddar upp og andvirði lagt á innlánsreikninga hjá stefnda. Stefnandi lagði nokkurt fé til viðbótar þessu inn á reikning hjá stefnda. Slitastjórn stefnda lýsti því í bréfi til stefnda, dags. 19. júní 2009, að hún teldi þá ráðstöfun sem fólst í uppgreiðslu skuldabréfanna og innleggi á innlánsreikninga vera riftanlega. Var jafnframt óskað eftir svari stefnanda því hvort hann samþykkti riftun þessarar ráðstöfunar. Stefnandi svaraði fyrirspurn stefnda með bréfi 14. júlí 2009. Ítrekaði hann að innistæður sínar hjá stefnda væru forgangskröfur samkvæmt gildandi lögum. Er þá byggt á 6. gr. laga nr. 125/2008. Stefnandi lýsti síðan kröfum sínum með bréf til slita­stjórnar stefnda, dags. 24. júlí 2009. Lýsti hann öllum kröfum sínum sem forgangs­kröfum. Kröfulýsing stefnanda barst of seint, en kröfulýsingarfrestur rann út 18. júlí 2009. Stefnandi náði ekki að afla samþykkis nægilega margra kröfuhafa til að krafa hans kæmist að við slit stefnda. Fleiri aðilar höfðu fengið greidd skuldabréf og önnur verðbréf gegn greiðslu inn á innlánsreikninga. Var rekið ágreiningsmál gagnvart Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, sem lauk með dómi Hæstaréttar 16. apríl 2010. Þar var fallist á riftun ráðstöfunarinnar og tekið fram í dóminum að með riftuninni raknaði við það réttar­samband sem hefði verið við lýði áður en ráðstöfunin hefði verið gerð. Stefnandi kveðst hafa fallist á að niðurstaða Hæstaréttar í máli Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins ætti einnig við um sína kröfu. Því telji hann sig eiga kröfu á hendur stefnda á grundvelli þeirra skuldaskjala sem hann átti áður en til innlánanna var stofnað. Segir hann að ráðstöfuninni hafi verið rift 19. júní 2009. Í lok júní 2010 auglýsti slitastjórn stefnda nauðasamningsumleitanir félagsins og boðaði til fundar með kröfuhöfum til að fjalla um frumvarp að nauðasamningi. Lauk þeim tilraunum með því að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti nauðasamning fyrir stefnda með úrskurði 18. ágúst 2010. Í kjölfar þess að staðfesting nauðasamningsins var auglýst krafði stefnandi stefnda um greiðslu krafna sinna. Stefndi svaraði með bréfi dags. 17. nóvember 2010 og hafnaði greiðsluskyldu sinni með þeim rökum að kröfur stefnanda hefðu fallið niður fyrir vanlýsingu. Stefnandi kveðst hins vegar telja kröfurnar í fullu gildi. Um þetta atriði snýst ágreiningur aðila. Málsástæður og lagarök stefnanda Í greinargerð stefnanda eru rakin nákvæmlega þau lagaákvæði sem giltu og þau sem síðar hafa verið sett frá því að stefnda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 19. mars 2009. Á þeim degi hafi verið í gildi XII. kafli laga nr. 161/2002 eins og honum hafði verið breytt með neyðarlögunum svonefndu nr. 115/2008 og lögum nr. 129/2008. Í 2. ml 1. mgr. 98. gr. hafi sagt að með endurskipulagningu fjárhags sé átt við heimild til greiðslustöðvunar og heimild til að leita nauðasamnings samkvæmt gjaldþrotalögum. Þau lög hafi gilt um heimild til að óska greiðslustöðvunar og leita nauðasamnings, sbr. 2. mgr. 98. gr. Þá segir stefnandi að ráða megi af niðurlagi 1. mgr. 100. gr. a að stigsmunur sé á aðgerðum samkvæmt þeirri grein. Skilið sé á milli þess hvort fjármálastofnun hafi fengið heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings, eða óskað eftir gjaldþrotaskiptum. Í 1. mgr. 101. gr. þágildandi laga hafi sagt að fjármálafyrirtæki yrði ekki tekið til gjaldþrotaskipta eftir almennum reglum. Gerður hafi verið í 102. gr. munur á gjaldþrotaskiptum annars vegar og slitum hins vegar, en við slit sé gjaldfært fjármálafyrirtæki leyst upp. Þegar tiltekin skilyrði hafi verið uppfyllt hafi Fjármála­eftirlitinu borið að óska eftir því að bú fjármálafyrirtækis yrði tekið til gjaldþrota­skipta, en ef það ætti fyrir skuldum hafi átt að krefjast slita. Um skipti á búi fjármála­fyrirtækis áttu samkvæmt 2. mgr. 103. gr. þágildandi laga að gilda almennar reglur laga um gjaldþrotaskipti, eftir því sem við gat átt. Því hafi stefndi sótt um heimild til greiðslustöðvunar samkvæmt 1. mgr. 10. gr. gjaldþrotalaga þann 18. mars 2009 og hún hafi verið veitt samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laganna þann 19. mars. Eftir að stefnda var veitt greiðslustöðvun hafi verið sett lög nr. 44/2009, sem hafi tekið gildi 22. apríl 2009. Þar hafi XII.kafla áðurnefndra laga um fjármála­fyrirtæki verið breytt. Tilgangur með breytingunum hafi verið sá að um endur­skipulagningu og slit fjármálastofnana skyldu gilda hliðstæðar reglur og um önnur fyrirtæki og einstaklinga. Nú skyldi fjármálafyrirtæki ekki tekið til gjaldþrotaskipta eftir almennum reglum, heldur til slita. Ýmsu hafi verið breytt. Þannig skyldi fjármálafyrirtæki ekki sækja um heimild til greiðslustöðvunar, heldur skyldu sömu takmarkanir á fullnustu­gerðum gilda á meðan bráðabirgðastjórn réði félaginu. Þá hafi sagt í 4. mgr. 6. gr. laga nr. 44/2009 að ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar gjaldþrotalaga skyldi gilda um meðferð krafna, einnig um áhrif þess að kröfu sé ekki lýst. Um fjármálafyrirtæki sem höfðu heimild til greiðslustöðvunar þegar lög nr. 44/2009 tóku gildi var sett sérregla í ákvæði II til bráðabirgða. Heimild þeirra til greiðslustöðvunar skyldi haldast og heimilt vera að framlengja hana eftir eldri reglum. Um greiðslustöðvunina skyldi beitt að hluta til reglum nýju laganna, eins og fyrirtækið hefði verið tekið til slita með úrskurði þann dag sem lögin tóku gildi. Slitameðferðin skyldi hins vegar áfram kennd við heimild til greiðslustöðvunar. Í greinargerð með lögunum hafi sagt að þegar heimild til greiðslustöðvunar félli niður, teldist fjármála­fyrirtækið sjálfkrafa og án sérstaks dómsúrskurðar vera í slitameðferð. Stefnandi telur greinilegt að fjármálafyrirtæki sem hafi haft heimild til greiðslustöðvunar gætu óskað framlengingar hennar í allt að tvö ár og væri fyrst að þeim tíma liðnum komið í slitameðferð. Bendir hann sérstaklega á að ákvæðin um greiðslustöðvun séu í þeim hluta XII. kafla laganna sem fjalli um endurskipulagningu fjárhags, en ekki í þeim hluta sem fjalli um slitameðferð. Stefndi hafi enn verið í greiðslustöðvun þegar nauðasamningurinn var samþykktur á fundi atkvæðismanna og síðan staðfestur með úrskurði 18. ágúst 2010. Þannig hafi aldrei komið til þess að stefndi væri sjálfkrafa til slitameðferðar. Áðurnefndu bráðabirgðaákvæði hafi loks verið breytt 16. nóvember 2010, eftir að nauðasamningur stefnda var staðfestur. Þá hafi verið sett sú regla að slitastjórna og skilanefnd gætu sameiginlega krafist úrskurðar um að fyrirtæki yrði tekið til slita­meðferðar. Heimild til greiðslustöðvunar lyki sjálfkrafa þegar úrskurður um slita­meðferð væri kveðinn upp, en ekki fyrr eins og virtist hafa verið gengið út frá. Stefnandi telur að af framangreindu megi sjá að aðgerðir til endur­skipulagningar á fjárhag stefnda hafi eingöngu falist í því að félaginu hafi verið veitt heimild til greiðslustöðvunar. Slitastjórn hafi ákveðið án dómsúrskurðar að félagið leitaði nauðasamnings. Í innköllun til kröfuhafa segi slitastjórnin að hún hafi með höndum meðferð krafna á hendur stefnda meðan greiðslustöðvun stendur ogeftir að slitameðferð hefst að lokinni greiðslustöðvun. Vegna þessa hafi félagið aldrei farið í formlega og löglega slitameðferð á grundvelli laga nr. 44/2009. Félagið hafi haft greiðslustöðvun samkvæmt dóms­úrskurði allt þar til nauðasamningurinn hefði verið staðfestur. Með tilliti til þessa heldur stefnandi því fram að það ferli sem endur­skipulagning fjárhags stefnda hafi verið sett í sé efnilega hið sama og önnur fyrirtæki en fjármálafyrirtæki gangi í gegnum, þ.e. greiðslustöðvun og nauðasamningur í skilningi gjaldþrotalaga. Framkvæmdin sé lítillega frábrugðin. Af þessu leiði að krafa stefnanda sé ekki fallin niður fyrir vanlýsingu og beri að taka hana til greina að fullu samkvæmt 3. mgr. 45. gr. gjaldþrotalaga. Verði ekki fallist á framangreinda málsástæðu, byggir stefnandi á því að þegar stefndi leitaði eftir og fékk samþykktan nauðasamning og í framhaldinu full umráð yfir búi sínu, hafi greiðsluskylda hans orðið virk. Hann vitnar enn til þess að sérreglur gildi samkvæmt ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um þau fyrirtæki sem voru í greiðslustöðvun þegar lögin tóku gildi. Eldri reglur eigi að gilda um meðferð þeirra eftir því sem mælt hafi verið fyrir um í lögum nr. 161/2002 og nr. 21/1991. Þó skyldi samkvæmt 2. tl. bráðabirgða­ákvæðisins beita ákvæðum 1. mgr. 101. gr., 102 gr., 103. gr. og 103. gr. a laga nr. 161/2002, eins og þeim var breytt með lögum nr. 44/2009. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002 skyldu gjaldþrotalög gilda um heimild til að leita greiðslustöðvunar og nauðasamnings og um framkvæmt þeirra ráðstafana, enda væri ekki á annan veg mælt í lögum nr. 161/2002. Því séu það þau lagaákvæði ein sem talin séu upp í bráðarbirgðaákvæðinu, sem við sé átt í 2. mgr. 98. gr. Stefnandi segir að í 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 segi að ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar gjaldþrotalaga gildi um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess, þar á meðal um áhrif þess að kröfu sé ekki lýst. Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. ráðstafi slitastjórn hagsmunum á sama hátt og skiptastjóri við gjaldþrotaskipti, með ákveðnum undantekningum. Samkvæmt 3. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 8. gr. laga nr. 44/2009, geti slitastjórn ákveðið að leita nauðasamnings þegar hún telji það tímabært, til að ljúka slitameðferð. Skuli þá gert frumvarp að nauðasamningi eftir reglum 36. gr. gjaldþrotalaga og það borið undir kröfuhafafund. Um nauðasamnings­umleitanir fari að öðru leyti eftir 2. mgr. 149. gr. og 151.-153. gr. sömu laga. Stefnandi bendir á að ljúki gjaldþrotaskiptum með nauðasamningi fái þrota­maður, eða stjórn félags, aftur forræði á hagsmunum sínum og þeim eignum sem ekki hafi verið ráðstafað. Lög nr. 161/2002 vísi til 2. mgr. 149. gr. gjaldþrotalaga, sem segi að þegar þrotamaður leiti nauðasamnings við gjaldþrotaskipti, þá skuli 3. þáttur laganna gilda með þeim frávikum sem mælt sé fyrir um í XXI. kafla eða leiði af eðli máls. Í 3. þætti sé að finna 3. mgr. 45. gr. sem segi að krafa falli ekki niður, þótt henni sé ekki lýst við nauðasamningsumleitanir. Stefnandi kveðst telja þetta eiga við um sína kröfu. Samkvæmt 3. mgr. 103. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 8. gr. laga nr. 44/2009, skuli slitastjórn efna skuldbindingar við kröfuhafa samkvæmt nauðasamningi og ljúka svo slitameðferð samkvæmt 1. og 2. mgr., þ.e að afhenda hluthöfum eða kröfuhöfum félagið aftur. Framkvæmdin sé því sú sama hvort sem það sé skiptastjóri í þrotabúi eða slitastjórn sem stýri málum. Stefnandi bendir á að á skrá um atkvæðisrétt skuli aðeins taldar kröfur sem viðurkenndar hafi verið við gjaldþrotaskiptin og atkvæðisréttur fylgi að mati skipta­stjóra, sbr. 2. mgr. 151. gr. gjaldþrotalaga. Umdeildar kröfur séu því ekki teknar á skrána og því geti afstaða til kröfu stefnanda ekki byggst á því einu að hún hafi ekki verið á atkvæðaskrá. Stefnandi vísar til 118. gr. gjaldþrotalaga sem gildi eins og áður segir við slit fjármálafyrirtækja, Þar segir að krafa sem ekki sé lýst falli niður gagnvart búinu. Annað sé ekki að finna um vanlýsingu í lögunum og þessi orð séu tengd við búið. En þó krafa falli niður gagnvart búinu beri þrotamaður áfram ábyrgð á skuldum sínum sem ekki hafa fengist greiddar við gjaldþrotaskipti, sbr. 2. mgr. 165. gr. laganna, einnig þeim kröfum sem ekki hafi verið lýst. Stefnandi vill draga þá ályktun af þessu að þegar einstaklingur sé undir gjaldþrotaskiptum rofni fyrning á lýstri og ógreiddri kröfu, sem verði þá sótt á hendur honum eftir lok skipta. Fyrning rofni því aðeins að kröfu hafi verið lýst. Ljúki gjaldþrotaskiptum félags með því að það taki aftur upp starfsemi, eftir atvikum að gerðum nauðasamningi, þá leiði þetta samspil 118. og 165. gr. til þess að vanlýst krafa lifi áfram gagnvart félaginu, en án þess að fyrningu hafi verið slitið. Krafan komist ekki að gagnvart búinu, en hún falli ekki niður. Stefnandi segir að þessi regla gildi gagnvart stefnda, ef ekki beint, þá fyrir lögjöfnun. Hann segir að reglur um brottfall kröfu séu íþyngjandi. Beri að skýra þær þröngt og þær hljóti að styðjast við bein og ótvíræð lagafyrirmæli. Stefndi hafi einungis fengið heimild til greiðslustöðvunar og til að leita nauða­samnings. Hvort tveggja hafi farið eftir reglum gjaldþrotalaga. Í áðurnefndu bráða­birgðaákvæði laga nr. 44/2009, sem gilt hafi um stefnda, hafi verið taldar nokkrar greinar sem skyldi beita við framkvæmdina. Þessi ákvæði laga nr. 161/2002 vísi svo aftur til nokkurra ákvæða í gjaldþrotalögum, sem mæli fyrir um framkvæmd greiðslustöðvunar og nauðasamningsumleitana. Engin ákvæði gjaldþrotalaga um framkvæmd nauðasamnings hafi verið undanskilin, en það hefði verið nauðsynlegt þar sem í 2. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002 hafi sagt að framkvæmdin skyldi fara eftir gjaldþrotalögum. Undantekningar frá meginreglu beri að skýra þröngt. Engar reglur gjaldþrotalaga hafi verið undanskildar nema þær hafi verið taldar upp í bráðabirgðaákvæðinu. Nauðsynlegt hefði verið að taka fram frávik frá skýrum fyrirmælum 98. gr. laga nr. 161/2002. Því hafi 165. gr. gjaldþrotalaga ekki verið undanskilin og heldur ekki 3. mgr. 45. gr. Þar sem stefndi hafi nú fengið full umráð yfir búi sínu, beri honum að efna skuldbindingar sínar við stefnanda. Þetta telur stefnandi einnig eiga við þó svo að talið yrði að stefndi hafi verið í formlegri slitameðferð. Stefnandi reiknar kröfu sína án tillits til ákvæða nauðasamningsins. Vísar hann til ummæla Hæstaréttar í forsendum dóms í máli nr. 256/2002. Fjárkröfu sína byggir stefnandi á því að kröfur samkvæmt skuldabréfum hafi raknað við aftur er slitastjórn rifti greiðslu til stefnanda samkvæmt bréfi dags. 19. júní 2009. Kröfurnar eru nánar sundurliðaðar í stefnu. Þar er um að ræða lið A (með undirliðum a-f), sem byggir á rafrnum skuldabréfum í nokkrum flokkum, lið B, vegna skuldabréfaflokksins „Straumur Global Warming“, og loks lið C, sem eru skuldabréf um víkjandi lán. Um lið C segir stefnandi að þar sem ekki liggi fyrir upplýsingar frá stefnda um það með hvaða hætti hann hafi gert upp við kröfuhafa sína í framhaldi af nauðasamningnum, vilji hann halda inni kröfu samkvæmt þessum bréfum. Stefndi hafi neitað að fjalla efnislega um kröfur stefnanda. Í aðalkröfu er krafist greiðslu á öllum kröfum í liðum A, B og C. Í varakröfu er víkjandi láni samkvæmt lið C sleppt. Stefnandi reiknar vexti, og af einni kröfu dráttarvexti, til 22. apríl 2009, sem var upphafsdagur kröfumeðferðar. Þá krefst hann dráttarvaxta frá þeim degi. Ekki er nauðsynlegt að fjalla nánar um sundurliðun eða grundvöll krafnanna, en eftir að stefnandi lækkaði kröfu sína við aðalmeðferð málsins var ekki haldið uppi mótmælum við fjárhæð. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi gerir athugasemd við þá málsútlistun stefnanda að hann hafi fallist á að úrlausn Hæstaréttar í máli nr. 162/2010 eigi einnig við um innistæðukröfur stefnanda. Það hafi ekki komið til þess að slitastjórn þyrfti að taka afstöðu til þess hvort stefnandi ætti innistæður hjá stefnda. Það réttarsamband sem stefnandi telji að hafi raknað við sé ekki annað en það að stefnandi eigi vanlýsta kröfu samkvæmt skuldabréfum. Stefnandi telji að hún hefði átt að fást viðurkennd sem almenn krafa við slitameðferð stefnda ef henni hefði verið réttilega lýst. Stefndi fellst á að stefnandi geri kröfur sínar án tillits til nauðasamningsins. Efnisdómur fjalli ekki beint um hver afdrif þeirra yrðu við aðför. Þannig bendir hann á að krafan í lið C myndi falla niður, þar sem hún byggi á skuldabréfi sem sé víkjandi lán.
Mál nr. 610/2017
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þrotabús V hf. um að frumvarp sýslumanns til úthlutunar söluverðs við nauðungarsölu á fasteigninni G yrði breytt á þá leið að kröfur A hf. yrðu lækkaðar og V hf. skyldi úthlutað sem því næmi af söluverðinu. Byggði þrotabú V hf. á því að innifaldir í kröfum A hf. hefðu verið vextir sem fallið hefðu í gjalddaga meira en ári áður en beiðni um nauðungarsölu hefði verið sett fram, sbr. b. liður 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, og hafi því ekki átt að vera tryggðir með aðalkröfunni og koma til úthlutunar greiðslu þeirra svo sem gert var í frumvarpi að úthlutunargerðinni. A hf. hélt því hins vegar fram að kröfur hans væru í samræmi við fyrirmæli 18. gr. laga nr. 38/2001 um endurútreikning lána með ólögmætum áskilnaði um vexti og annað endurgjald sem miði við að mynda skuli nýjan höfuðstól að loknum útreikningi. Þannig hafi endurútreiknaðir vextir sem mynduðu nýjar eftirstöðvar skuldarinnar ekki verið fallnir í gjalddaga í skilningi b. liðar 5. gr. laga nr. 75/1997. Í dómi Hæstaréttar kom fram að umræddir vextir hefðu gjaldfallið að langstærstum hluta meira en ári áður en nauðungarsölubeiðni A hf. var móttekin og voru ákvæði 18. gr. laga nr. 38/2001 ekki talin hagga við afdráttarlausum fyrirmælum b. liðar 5. gr. laga nr. 75/1997. Var því fallist á kröfu þrotabús V hf. og frumvarpinu breytt á þann veg að V hf. skyldi fá úthlutað umkrafða fjárhæð af söluverðinu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 25. september 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. októbersama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. september 2017, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að frumvarp 24. nóvember 2016 til úthlutunar söluverðsfasteignarinnar Grjótás 6 í Garðabæ, yrði breytt á þá leið að kröfurvarnaraðilans Arion banka hf. yrðu lækkaðar. Kæruheimild er í1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og frumvarpinu aðallega breytt á þá leiðað ,,Arion banki hf. fái greiddar samtals 44.031.911 krónur ... og sóknaðilifái til úthlutunar 17.370.474 krónur af söluverðinu, en til vara að greiðslaArion banka hf. verði lækkuð verulega og úthlutað verði upp í kröfu sóknaraðilasem nemur lækkaðri kröfu Arion banka hf.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilinn Arion banki hf. krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Varnaraðilinn Egill Ragnar hefurekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.IÁgreiningur málsaðila lýtur aðúthlutun söluverðs fasteignarinnar Grjótás 6 í Garðabæ sem seld varnauðungarsölu 11. október 2016 en varnaraðilinn Egill Ragnar var gerðarþoli.Varnaraðilinn Arion banki hf. var hæstbjóðandi með boð að fjárhæð 67.000.000krónur. Samkvæmt frumvarpi að úthlutunargerðsöluverðs eignarinnar 24. nóvember 2016 voru teknar til greina kröfurvarnaraðilans Arion banka hf., en þær voru byggðar á tveimur veðskuldabréfum á1. og 2. veðrétti eignarinnar. Kröfur samkvæmt bréfunum höfðu veriðendurútreiknaðar á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu og námu þær samtals 65.317.232 krónum. Sundurliðuðust kröfurnar áþann veg samkvæmt frumvarpinu að til greiðslu vegna skuldabréfs nr. 715286 komu24.882.582 krónur en 40.434.650 krónur vegna skuldabréfs nr. 715958. Ekkertgreiddist hins vegar upp í kröfu sóknaraðila á 3. veðrétti að fjárhæð17.370.474 krónur.Sóknaraðili byggir á því aðinnifaldir í kröfum varnaraðila Arion banka hf. hafi verið vextir sem falliðhafi í gjalddaga meira ári áður en beiðni um nauðungarsölu var sett fram, sbr.b. lið 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, og hafi því ekki átt að veratryggðir með aðalkröfunni og koma til úthlutunar greiðslu þeirra svo sem gertvar í frumvarpi að úthlutunargerðinni. Af hálfu varnaraðila er því á hinnbóginn haldið fram að kröfur hans séu í samræmi við fyrirmæli 18. gr. laga nr.38/2001 um endurútreikning lána með ólögmætum áskilnaði um vexti og annaðendurgjald, sbr. einkum 5. mgr. greinarinnar, sem miði við að mynda skuli nýjanhöfuðstól að loknum útreikningi. Þannig hafi endurútreiknaðir vextir sem mynduðunýjar eftirstöðvar skuldarinnar ekki verið fallnir í gjalddaga í skilningi b. liðar5. gr. laga nr. 75/1997.Frekari málavöxtum og málatilbúnaðiaðila er lýst með greinargóðum hætti í hinum kærða úrskurði.IIÍ 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001,sem lögfest var með 1. gr. laga nr. 151/2010, er mælt fyrir um þá aðferð semleggja beri til grundvallar við endurútreikning krafna sem hafa að geyma ákvæðium ólögmæta vexti og eða verðtryggingu. Skal þá upphaflegurhöfuðstóll skuldar vaxtareiknaður samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 18. gr. laganna ogfrá höfuðstól og áföllnum vöxtum skal draga þær fjárhæðir sem inntar hafa veriðaf hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganirmiðað við hvern innborgunardag. Þannig útreiknuð fjárhæð myndar eftirstöðvarskuldarinnar og skulu þá upphaflegir eða síðar ákvarðaðirendurgreiðsluskilmálar gilda að því er varðar lánstíma, gjalddaga og aðratilhögun á greiðslu skuldar, allt að teknu tilliti til þeirra breytinga semleiðir af ákvæðum 18. gr. laganna. Ímálinu liggur fyrir endurútreikningur varnaraðilans Arion banka hf. 17. febrúar2015 í samræmi við þetta á þeim þeim tveimur veðskuldabréfum sem fyrr er getiðog um er deilt í málinu. Er vafalaust af þeim endurútreikningum að gjaldföllnumvöxtum að fjárhæð 6.361.154 krónum er bætt við höfuðstól endurútreiknings áláni nr. 715286 og 14.010.442 krónum með sama hætti bætt við endurútreiknaðanhöfuðstól láns nr. 715958. Þá liggur fyrir að vextirnir gjaldféllu að langstærstumhluta meira en ári áður en nauðungarsölubeiðni varnaraðilans Arion banka hf.var móttekin 16. september 2015.Fyrrgreindákvæði 18. gr. laga nr. 38/2001, sem mæla fyrir um tilhögun endurútreikningslána vegna ólögmæts áskilnaðar um vexti og verðtryggingu, verða ekki talin fá haggaðþeim afdráttarlausu fyrirmælum b. liðar 5. gr. laga nr. 75/1997 aðforgangsréttur veðhafa fyrir gjaldföllnum vöxtum gagnvart síðari veðhöfumhaldist ekki lengur en í eitt ár nema annað leiði af samningi þeim sem tilveðréttarins stofnaði en á því er ekki byggt í málinu, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar frá 25. apríl 2017 í máli nr. 198/2017. Samkvæmt þessu verðurfallist á kröfu sóknaraðila þannig að honum verði úthlutað 17.370.474 krónumupp í kröfu sína á 3. veðrétti eignarinnar, en óumdeilt er að vextir að þeirrifjárhæð hafi fallið á kröfu varnaraðilans Arion banka hf. fyrir 16. september2014. Að sama skapi lækkar úthlutun til varnaraðilans sem því nemur. Verður þvíekki fallist á kröfu sóknaraðila að öðru leyti enda hefur hann fengið fjárkröfusína að fullu tekna til greina með þessari breytingu.VarnaraðilanumArion banka hf. verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði ogkærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Frumvarpi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 24. nóvember 2016 um úthlutun söluverðsfasteignarinnar að Grjótási 6 í Garðabæ, með fastanúmerið 225-8307, viðnauðungarsölu er breytt á þann veg að sóknaraðili, þrotabú VBS eignasafn hf.skal fá úthlutað samtals 17.370.474 krónum af söluverðinu. Varnaraðilinn, Arion banki hf.,greiði sóknaraðila samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði ogkærumálskostnað. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 14. september 2017Beiðni sóknaraðilaum úrlausn dómsins barst Héraðsdómi Reykjaness 6. febrúar 2017. Málið var tekiðtil úrskurðar að afloknum munnlegum málflutningi 21. ágúst 2017. Sóknaraðili erþrotabú VBS eignasafns hf., Suðurlandsbraut 6, Reykjavík. Varnaraðilar eruArion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík, og Egill Ragnar Sigurðsson, Grjótási6, Garðabæ. Sóknaraðili krefstþess að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 25. janúar 2017, þessefnis að frumvarp til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar Grjótás 6, Garðabæ,fastanúmer 225-8307, dags. 24. nóvember 2016, skuli standa óbreytt, verði felldúr gildi og að fumvarpinu verði breytt þannig: Aðallega að Arion banki hf. fái greiddar samtals 44.031.911 krónur,samkvæmt 4. tl. og 5. tl. frumvarpsins, og að sóknaraðili fái til úthlutunar17.370.474 krónur af söluverðinu, en til vara að greiðsla til Arion banka hf.verði lækkuð verulega og að sóknaraðila verði úthlutað upp í kröfu sína fjárhæðsem nemur lækkaðri kröfu Arion banka hf. Þá krefstsóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili Arionbanki hf. krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 25. janúar 2017, í nauðungarsölumáli nr.304/2015, þess efnis að frumvarp að úthlutunargerð á söluverði fasteignarinnarGrjótás 6, Garðabæ, fastanr. 225-8307, standi óbreytt, verði staðfest. Þákrefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Þingsóknféll niður af hálfu varnaraðila Egils Ragnars Sigurðssonar 3. maí 2017 án þessað greinargerð væri lögð fram af hans hálfu. I.Hinn 30. maí 2007gáfu varnaraðili Egill Ragnar Sigurðsson og Heiða Jóhanns­dóttir útveðskuldabréf nr. 715286 til Frjálsa fjárfestingarbankans að jafnvirði14.000.000 króna, til helminga í svissneskum frönkum og japönskum jenum.Samkvæmt skil­málum veðskuldabréfsins skyldi endurgreiða skuldina með 480afborgunum, í fyrsta skipti þann 2. september 2007. Lánið skyldi bera vextisamkvæmt nánari útlistun í skulda­bréfinu. Til tryggingar greiðslu á skuldinnivar fasteignin að Grjótási 6 í Garðabæ, fastanúmer 225-8307, þá eignvarnaraðila Egils Ragnars og Heiðu Jóhannsdóttur, sett að veði með öðrumveðrétti og uppfærslurétti. Hinn 30. júní 2008 var gerður viðauki við skuldabréfiðþar sem ákveðið var að lánið skyldi eftirleiðis greiða með 470 afborgunum áeins mánaðar fresti en þar af skyldu fyrstu tólf vera vaxta­gjalddagar.Hinn 6. september2007 gáfu sömu aðilar út veðskuldabréf nr. 715958 til Frjálsa fjár­festingar­bankansað jafnvirði 21.000.000 króna, til helminga í svissneskum frönkum og japönskumjenum. Samkvæmt skilmálum veðskulda­­bréfsins skyldi endur­greiða skuldina með480 afborgunum, í fyrsta skipti þann 2. nóvember 2007. Lánið skyldi bera vextisamkvæmt nánari útlistun í skulda­bréfinu. Til tryggingar greiðslu á skuldinnivar áðurgreind fasteign að Grjótási 6 í Garðabæ sett að veði með öðrum veðréttiog uppfærslurétti. Hinn 30. júní 2008 var gerður viðauki við skulda­bréfið þarsem ákveðið var að lánið skyldi eftirleiðis greiða með 472 afborgun­um á einsmánaðar fresti en þar af skyldu fyrstu tólf vera vaxtagjalddagar. Í ársbyrjun 2011voru ofangreind lán endurreiknuð á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í framhaldinu var niðurstaða endur­útreikn­ingsins,sem gerður var eftir fyrirmælum 18. gr. laganna, kynnt lántökum, sbr. ákvæði XItil bráðabirgða. Við endurút­reikninginn varð nýr höfuðstóll láns nr. 71528619.131.520 krónur, og nýr höfuðstóll láns nr. 715958 30.368.781 króna, miðaðvið 4. júlí 2011. Skuldina skyldi endurgreiða í samræmi við upphaflega eðasíðar ákvarðaða endurgreiðslu­skilmála, að teknu tilliti til þeirra breytingasem af ákvæði 18. gr. fyrr­greindra laga leiddi, sbr. 4. málsl. 5. mgr.ákvæðisins. Lántakar hvorki staðfestu endurgreiðslufyrirkomulag lánsins néskrifuðu undir ný skuldaskjöl því til staðfestingar og var lánunum þvísjálfkrafa breytt í óverð­tryggð lán með jöfnum afborgunum í íslenskum krónum.Hinn 6. janúar2012 var gerður viðauki við bæði skuldabréfin þar sem ákveðið var aðvarnaraðili Egill Ragnar skyldi eftirleiðis vera einn greiðandi beggjaskuldabréfa. Í viðaukunum sagði að lánin hefðu upphaflega verið bundin viðgengi erlendra mynta en væru nú í íslenskum krónum í samræmi við dómafordæmiHæsta­réttar Íslands og lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Lánin væruóverðtryggð með jöfnum afborgunum og bæru breytilega vexti Seðlabanka Íslands.Fram kom að eftirstöðvar láns nr. 715286 væru 19.686.594 krónur en eftirstöðvarláns nr. 715958 væru 31.245.117 krónur, miðað við 4. janúar 2012.Með heimild ílögum nr. 125/2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 21. mars 2009 að takayfir vald stofnfjárfundar SPRON, og víkja stjórn sjóðsins og skipa skilanefndyfir hann. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var enn fremur stofnað sérstakthlutafélag, Drómi hf., kt. 710309-1670, sem tók við eignum SPRON. Ákvörðunþessi náði einnig til eigna dótturfélags SPRON, Frjálsa fjárfestingarbankanshf. Þann 31. desember 2013 fékk varnaraðili fyrrgreind veðskuldabréf nr. 715286og nr. 715958, á fyrsta og öðrum veðrétti fasteignarinnar að Grjótási 6,framseld frá Dróma hf.Í febrúar 2015kynnti varnaraðili Arion banki hf. endurskoðaðan endurútreikning lánannatveggja, miðað við 17. febrúar 2015. Endur­útreikn­ingurinn var gerður eftirfyrirmælum 18. gr. laga nr. 38/2001 en með hliðsjón af forsendum dómaHæstaréttar í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012 sem kveðnir voru upp á árinu2012 og vörðuðu endurútreikning gengis­tryggðra lána að teknu tilliti tilútgefinna fullnaðar­kvittana fyrir greiðslum vaxta. Endur­útreikningur­inn fórþannig fram að sérhver afborgun, sem greidd hafði verið af höfuðstól lánsins,var færð til frádráttar upphaflegum höfuðstól lánsins í íslenskum krónum. Efvextir væru full­greiddir fyrir tiltekið vaxta­tímabil var ekki krafistviðbótar­vaxta á því tímabili, enda taldist lántaki hafa fullnaðar­kvittunfyrir greiðslu vaxta á því tímabili. Fyrir vaxtatímabil sem engir vextir vorugreiddir báru kröfurnar óverð­tryggða vexti Seðlabanka Íslands, sbr. 3. mgr.18. gr., sbr. 1. málsl. 4. gr., laga nr. 38/2001, sbr. jafnframt dómaHæstaréttar í málum nr. 471/2010 og 518/2011. Endurútreikningur lánanna vartvískiptur, þar sem varnaraðili Egill Ragnar varð sem áður segir einn skuldarilánanna frá 6. janúar 2012 en fyrir þann tíma var hann annar tveggja greiðenda,sbr. 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001.Var það niðurstaðaendurútreiknings varnaraðila Arion banka hf. á láni nr. 715286 að eftir­stöðvarþess væru 21.603.657 krónur miðað við 17. febrúar 2015, þar af næmu uppsafnaðiróverðtryggðir vextir Seðlabanka Íslands, á þeim vaxtatímabilum sem engir vextirvoru greiddir, samtals 6.361.154 krónum. Þá var það niður­staða endurreikningsá láni nr. 715958 að eftirstöðvar þess væru 36.119.781 króna miðað við 17. febrúar2015, þar af næmu uppsafnaðir óverðtryggðir vextir Seðlabanka Íslands, á þeimvaxtatímabilum sem engir vextir voru greiddir, samtals 14.010.442 krónum.Mynduðu eftirstöðvarnar nýjan höfuðstól lánanna miðað við 17. febrúar 2015 ogskyldi endurgreiða í samræmi við upphaflega eða síðar ákvarðaða endurgreiðslu­skilmála,sbr. 4. málsl. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, í fyrsta skipti 1. mars 2015.Varnaraðili Egill Ragnar innti engar greiðslur af hendi á þeim degi og vorulánin í kjölfarið felld í gjalddaga. Með beiðni,dagsettri 31. ágúst 2015, fór varnaraðili Arion banki hf. þess á leit viðsýslumanninn á höfuð­borgarsvæðinu að fasteignin að Grjótási 6 yrði seldnauðungarsölu. Beiðnin var móttekin hjá embættinu 16. september 2015.Nauðungarsala á fasteigninni fór fram 11. október 2016 og var varnaraðili Arionbanki hf. hæst­bjóðandi í eignina með boð að fjárhæð 67.000.000 króna. Samkvæmtfrumvarpi að úthlutargerð á söluverði fasteignarinnar, dagsettu 24. nóvember2016, voru kröfur varnaraðila Arion banka hf. er byggðust á áðurnefndumveðskuldabréfum á 1. og 2. veðrétti eignarinnar, og miðuðust viðendurútreikninginn 17. febrúar 2015, teknar til greina, auk krafna ríkissjóðsÍslands um sölulaun og lögveðskrafna Garðabæjar. Ekkert fékkst hins vegar greittupp í kröfu sóknaraðila á 3. veðrétti að fjárhæð 17.370.474 krónur. Sóknaraðiliandmælti frumvarpinu með bréfi dagsettu 5. desember 2016, þar sem fram kom súafstaða sóknaraðila að frumvarpið væri í andstöðu við b-lið 5. gr. laga nr.75/1997 um samningsveð. Með bréfi varnaraðila Arion banka hf. til sýslumanns20. janúar 2017 kom varnaraðilinn á framfæri athugasemdum sínum. Vegna þessavar haldinn fundur á skrifstofu sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 25. janúarsama ár. Á fundinum hafnaði sýslumaður mótmælum sóknaraðila og stóð þvífrumvarp að úthlutun á nauðungarsöluandvirði fasteignarinnar óhaggað. Íkjölfarið lýsti sóknaraðili því yfir að sú ákvörðun sýslumanns yrði borin undirdómstóla. II.Sóknaraðili byggirá því að í frumvarpi að úthlutunargerð söluandvirðis fasteignarinnar sé fariðút fyrir þann forgangsrétt til úthlutunar sem lög heimili, sbr. b-lið 5. gr.laga nr. 75/1997 um samningsveð, en samkvæmt ákvæðinu skuli forgangsrétturveðhafa fyrir vöxtum ekki haldast lengur en í eitt ár frá gjalddaga þeirra. Sóknaraðili bendirá að við endurútreikning varnaraðila Arion banka hf. hafi gjaldfallnir vextirverið höfuðstólsfærðir með þeim hætti að krafa bankans innihaldi gjaldfallnavexti í andstöðu við b-lið 5. gr. laga. nr. 75/1997. Með öðrum orðum hafi gjaldföllnumvöxtum, sem ekki njóti forgangsréttar, verið komið í búning höfuðstóls svo aðtryggja mætti þeim forgang með kröfu varnaraðila Arion banka hf. Í umþrættufrumvarpi fáist því vextir af kröfu varnaraðila Arion banka hf., sem ekki ættuað njóta lögbundins forgangsréttar við úthlutun, greiddir af andvirði hinnarnauðungarseldu eignar. Sóknaraðili kveðurveðskjöl marka forgangsrétt sem ráðist af fjárhæð veðskjals, samningsvöxtumog dráttarvöxtum, sem geti, samkvæmtb-lið 5. gr. laga nr. 75/1997, að hámarki verið vextir sem fallið hafa ígjalddaga á einu ári áður en beiðni um nauðungarsölu veðsettrar eignar sé settfram eða kröfu lýst á uppboði. Nauðungarsölubeiðni varnaraðila Arion banka hf.,dagsett 31. ágúst 2015, sé móttekin af sýslumanni 16. september 2015.Sóknaraðili kveður bersýnilegt af lestri ákvæðisins að forgangsréttur fyrirgjaldföllnum vöxtum haldist ekki, gagnvart síðari veðhöfum, lengur en eitt árfrá gjalddaga vaxtanna nema sérstaklega sé um það samið. Þeirri reglu verðiekki haggað nema með skýru lagaboði. Þá vísar sóknaraðili til athugasemda viðákvæðið í frumvarpi til laga nr. 75/1997 um samningsveð. Sóknaraðili kveðurhöfuðstól krafna varnaraðila Arion banka hf. upphaflega hafa verið að jafnvirði21.000.000 króna (skuldabréf nr. 715958) og 14.000.000 króna (skuldabréf nr.715286). Lánin hafi í upphafi verið óverðtryggð og bundin við gengistrygginguerlendra gjaldmiðla. Í málinu sé óumdeilt að ógreiddir vextir hafi veriðhöfuðstólsfærðir við endurútreikning á lánunum yfir í krónur. Af útreikningumvarnaraðilans sé ljóst að leiðréttur höfuðstóll láns nr. 716286, ánhöfuðstólsfærslu vaxta, hafi verið 13.548.423 krónur og jafnframt aðgjaldföllnum vöxtum að fjárhæð 6.361.154 krónur hafi verið bætt viðframangreindan höfuðstól lánsins 17. febrúar 2015. Jafnframt sé ljóst aðendurreiknaður höfuðstóll láns nr. 715958, án höfuðstólsfærslu vaxta, hafiverið 20.568.072 krónur og að gjaldföllnum vöxtum að fjárhæð 14.010.442 krónurhafi verið bætt við höfuðstól þess láns 17. febrúar 2015. Samtals nemi þvívextir sem hafi verið höfuðstólsfærðir 20.371.596 krónum, sem að öllu leytihafi fallið í gjalddaga fyrir 16. september 2014 eða meira en ári áður ennauðungarsölubeiðni varnaraðila Arion banka hf. hafi verið móttekin afsýslumanni. Þar sem vextirnir njóti ekki forgangs með aðalkröfunni samkvæmtb-lið 5. gr. laga nr. 75/1997 beri að breyta frumvarpi sýslumanns á þann veg aðlækka úthlutun til varnaraðila Arion banka hf. um þá fjárhæð og að sóknaraðilifái sömu fjárhæð greidda upp í lýsta kröfu sína á 3. veðrétti. Sóknaraðilimótmælir sem röngum þeim skilningi varnaraðila Arion banka hf. aðendurútreikningur lánanna sé í samræmi við 4. málsl. 5. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001 og að þar sem endurreiknaður höfuðstóll hafi legið fyrir 17. febrúar 2015,sem greiða hafi átt af í fyrsta skipti 1. mars 2015, verði ekki litið svo á aðfyrir þann tíma hafi vextir lánanna fallið í gjalddaga í skilningi b-liðar 1.mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997. Sóknaraðili bendir á að í athugasemdum meðfrumvarpi að lögunum komi fram að tilgangur þeirrar reglu að forgangsrétturveðhafa fyrir vöxtum gagnvart síðari veðhöfum haldist ekki lengur en í eitt ársé að koma í veg fyrir að veðhafi geti veitt skuldara óhæfilegan gjaldfrest ákostnað annarra veðhafa. Reglan auðveldi einnig mönnum að ganga úr skugga umhverjar skuldbindingar hvíli á tilteknum veðrétti eignar. Yrði fallist áröksemdir varnaraðila Arion banka hf. væri það í bága við ofangreindan tilgang.Engin rök standi til þess að ákvæði 4. málsl. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001veiti veðhafa ríkari rétt. Sóknaraðili kveður varnaraðila Arion banka hf. ekkihafa sýnt fram á að hvikað hafi verið frá skýru ákvæði b-liðar 5. gr. laga nr.75/1997 með síðari löggjöf tengdu erlendum lánum og endurútreikningi þeirra enkoma hefði þurft skýrt fram ef vilji löggjafans hafi staðið til þess að haggaþví ákvæði.Að ofangreinduvirtu telur sóknaraðili að miða verði við að varnaraðili Arion banki hf. fáiúthlutað í samræmi við eftirstöðvar höfuðstóls lánanna, það er annars vegar13.548.423 krónur og hins vegar 20.568.072 krónur, auk dráttarvaxta frá 16.september 2014, það er ári fyrir uppboðsbeiðni bankans, fram til uppboðsdags,11. október 2016. Uppreiknaðar nemi kröfur varnaraðila Arion banka hf. þvíannars vegar 17.531.000 krónum og hins vegar 26.500.911 krónum, eða samtals44.031.911 krónum. Er þess krafist að frumvarpinu verði breytt með þeim hættiað bankanum verði úthlutað sú fjárhæð en sóknaraðila verði úthlutað því semeftir standi af söluverðinu að fullu upp í kröfur sínar. Umlagarök vísar sóknaraðili til VIII. og XIII. kafla laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu, sérstaklega 1. mgr. 52. gr. þeirra, laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, laga nr. 75/1997 um samningsveð og meginreglna kröfu- og veðréttar.Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991.III. VarnaraðiliArion banki hf. mótmælir öllum málsástæðum og röksemdum sóknaraðila.Varnaraðili byggir á því að kröfur hans í söluandvirði fasteignarinnar aðGrjótási 6 séu í samræmi við fyrirliggjandi gögn málsins og fyrirmæli laga, þarmeð talið 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, b-lið 1. mgr. 5.gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. einnig dóma Hæstaréttar Íslands er varði endur­útreikninggengistryggðra lána að teknu tilliti til útgefinna fullnaðarkvittana fyrirgreiðslu vaxta.Varnaraðili kveðuróumdeilt að kröfur hans á hendur varnaraðila Agli Ragnari samkvæmt lánum nr.715286 og nr. 715958 falli undir ákvæði til bráðabirgða X. kafla laga nr. 38/2001og jafnframt að kröfurnar hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu. Þegar svohátti til leiði af fyrirmælum 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. einkum 1., 3. og5. mgr. þess ákvæðis, að vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna skuli reiknaá upphaflegan höfuðstól skuldar, í íslenskum krónum, frá og með stofndegiviðkomandi kröfu. Þegar tekið hafi verið tillit til þeirra greiðslna sem inntarhafi verið af hendi vegna skuldarinnar, myndi þannig útreiknuð fjárhæðeftirstöðvar skuldarinnar, sem endur­greiða skuli í samræmi við það sem framkomi í 4. málslið 5. mgr. 18. gr. laganna. Þar sem endurútreikningur lán­annahafi endanlega legið fyrir 17. febrúar 2015 leiði af þessu og skilmálumlánanna, sbr. viðauka við lánin, dagsetta 30. júní 2008, að greiða hafi átt afendur­reiknuðum höfuðstól lánanna í fyrsta skipti þann 1. mars 2015 og síðan áeins mánaðar fresti út lánstímann.Varnaraðili byggirá því að af orðalagi 18. gr. laga nr. 38/2001, og greinargerð með frumvarpi þvísem varð að ákvæðinu, verði ekki annað ráðið en að endurreiknaðar eftirstöðvarskuldar, í samræmi við ákvæðið, myndi í raun nýjan höfuðstól skuldar, semendurgreiða skuli í samræmi við upphaflega, eða síðar ákvarðaða,endurgreiðsluskilmála viðkomandi láns. Varnaraðili byggir á því að þeir endurreiknuðuvextir sem myndað hafi eftirstöðvar viðkomandi skuldar, fyrir 17. febrúar 2015,hafi ekki verið fallnir í gjalddaga í skilningi b-liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr.75/1997, líkt og haldið sé fram af sóknar­aðila. Allt innheimtu­ferli lánannafrá endurútreikningi endurspegli þetta, þ.m.t. kröfulýsingar varnaraðila ísöluandvirði fasteignarinnar þar sem fram komi að kröfurnar hafi verið ívanskilum frá 2. mars 2015, að kröfurnar hafi gjaldfallið á þeim degi og aðdráttarvaxta sé krafist frá þeim tíma.Varnaraðili byggirá því að fullt samræmi sé að þessu leyti milli 18. gr. laga nr. 38/2001 ogb-liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997, og að túlkun lagaákvæðanna saman,meðal annars að teknu tilliti til tilgangs beggja, myndi ákveðna samfellu.Vandséð sé hvernig önnur skýring samrýmist fyrrgreindum lagaákvæðum oghagsmunum lántaka. Hvað sem því líði sé 18. gr. laga nr. 38/2001 sérákvæði umútreikning uppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar láns­samn­inga íformi gengistryggingar, sem gangi þar með framar b-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr.75/1997, auk þess að um yngra ákvæði sé að ræða.Varnaraðili bendirá það að með setningu laga nr. 38/2014, um breytingu á lögum um vexti ogverðtryggingu, hafi löggjafarvaldið tekið af skarið með að umtalsverðan tíma hafitekið að marka stefnu við úrlausn mála er tengist uppgjöri í kjölfarendurútreiknings gengistryggðra lána, enda eigi réttarágreiningurinn sér varthliðstæðu á íslenskum fjármálamarkaði. Þetta ætti sóknaraðila, sem fjármála­fyrirtækií slitameðferð, að vera fullkunnugt um. Í engu tilviki hafi varnaraðili veittlántökum óeðlilegan gjaldfrest á greiðslum af lánum sínum heldur hafivarnaraðili fylgt fyrirmælum laga, og síðar dómafordæmum Hæstaréttar, viðendurútreikning lánanna.Varnaraðili tekurfram í þessum sambandi að ef hann hefði ekki endurskoðað fyrri endurreikninglánanna 17. febrúar 2015 hefði hann lýst hærri fjárhæð í söluandvirðifasteignarinnar við uppboðið þann 11. október 2016 en raunin hafi verið. Í þvítilviki hefði lýst fjárhæð láns nr. 715286 að lágmarki numið 26.411.757 krónum,þ.e. endur­reiknaðar eftirstöðvar lánsins þann 4. júlí 2011 að fjárhæð19.131.520 krónur, auk dráttarvaxta frá 14. september 2014 til 11. október2016, að fjárhæð 7.280.237 krónur. Að sama skapi hefði lýst fjárhæð láns nr.715958 að lágmarki numið 41.925.204 krónum, þ.e. endur­reiknaðar eftirstöðvarlánsins þann 4. júlí 2011 að fjárhæð 30.368.781 króna auk dráttarvaxta aðfjárhæð 11.556.423 krónur. Þetta sýni að endurskoðun endurreiknings lánannahafi bæði verið lántökum og öðrum veðhöfum fasteignarinnar að Grjótási 6 tilhagsbóta.Með vísan til allsþess sem að framan greinir telur varnaraðili óhjákvæmilegt að staðfest verðiákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 25. janúar 2017, í nauðungar­sölu­málinr. 304/2015, þess efnis að frumvarp að úthlutunargerð á söluverði fasteignar­innarGrjótás 6, Garðabæ, fastanr. 225-8307, standi óhaggað.Um lagarök vísarvarnaraðili til meginreglna kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildiloforða og efndir samninga, laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum3., 4. og 18. gr. og ákvæða til bráðabirgðaX., XI. og XIV. , b-liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveðog laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Krafa varnaraðila um máls­kostnað styðstvið 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV. Einsog að framan greinir var fasteign varnaraðila Egils Ragnars að Grjótási 6 íGarðabæ seld nauðungarsölu 11. október 2016. Varnaraðili Arion banki hf. lýstitveimur kröfum í söluverðið. Annars vegar vegna veðskuldabréfs upphaflega aðjafnvirði 14.000.000 króna, sem útgefið var 30. maí 2007 af varnaraðila AgliRagnari og Heiðu Jóhannsdóttur, með 1. veðrétti í eigninni, og hins vegar vegnaveðskuldabréfs upphaflega að jafnvirði 21.000.000 króna, sem útgefið var 6.september 2007 af sömu aðilum, með 2. veðrétti í eigninni. Í frumvarpi aðúthlutunargerð á söluverði fasteignarinnar féllst sýslumaður á kröfurvarnaraðila Arion bank hf. eins og þeim var lýst. Samkvæmt 4. lið frumvarpsinsskyldi varnaraðilinn því fá greiddar 24.882.582 krónur vegna veðskuldabréfs á1. veðrétti og samkvæmt 5. lið frumvarpsins 40.434.650 krónur vegnaveðskuldabréfs á 2. veðrétti. Í málinu leitar sóknaraðili úrlausnar héraðsdómsum þá ákvörðun sýslumanns 25. janúar 2017 að hafna athugasemdum hans við kröfurvarnaraðila Arion banka hf. og að frumvarpið skyldi standa óhaggað. Sóknaraðilireisir kröfur sínar í málinu á því að frumvarpið geri ráð fyrir því að vextir ákröfur Arion banka hf., sem ekki ættu að njóta forgangsréttar við úthlutunsamkvæmt b-lið 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, fáist greiddar afandvirði hinnar nauðungarseldu eignar. Fyrir liggur að við endurútreikning varnaraðila Arionbanka hf. á áðurgreindum lánum átti varnaraðili Arion banki hf. kröfu á hendurvarnaraðila Agli Ragnari vegna ógreiddra vaxta. Bæði við endurútreikning 4.júlí 2011 og við leiðréttan endurútreikning 17. febrúar 2015 lagði varnaraðiliArion banki hf. áfallna en ógreidda vexti af lánunum, fram að viðkomandi degi,við höfuðstól lánanna þannig að það myndaði nýjan höfuðstól. Hefur varnaraðilistutt heimild sína til þessa við 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu.Í 5. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010 sem tóku gildi 29. desember2010, er kveðið á um aðferð semleggja skal til grundvallar þegar gengið er til uppgjörs vegna krafna sem hafahaft að geyma ákvæði um ólögmæta vexti og verðtryggingu. Samkvæmt ákvæðinu skalvið ákvörðun endurgreiðslu eða útreikning á stöðu skuldar, eins og á við í þvítilviki sem hér um ræðir, vaxtareikna upphaflegan höfuðstól kröfu miðað viðvexti samkvæmt 4. gr. laganna. Frá höfuðstól og áföllnum vöxtum skal síðandraga þær fjárhæðir sem inntar hafa verið af hendi fram að uppgjörsdegi semvextir, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðað við hvern innborgunardag.Í ákvæðinu segir síðan að þannig útreiknuð fjárhæð myndi eftirstöðvarskuldarinnar og skuli þá upphaflegir eða síðar ákvarðaðirendurgreiðsluskilmálar gilda að því er varði lánstíma, gjalddaga og aðratilhögun á greiðslu skuldar, allt að teknu tilliti til þeirra breytinga semleiði af ákvæðum greinarinnar. Samkvæmtgögnum málsins endurreiknaði varnaraðili lán varnaraðila Egils Ragnars ísamræmi við fyrirmæli 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 hinn 4. júlí 2011, þ.e.reiknaðir voru vextir samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna á upphafleganhöfuðstól lánanna og dregin frá sú fjárhæð sem greidd hafði verið inn á lánin.Myndaði þannig útreiknuð fjárhæð nýjan höfuðstól skuldarinnar á uppgjörsdegi.Að gengnum dómi Hæstaréttar Íslands 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, þarsem því var hafnað að kröfuhafi gæti á grundvelli laga nr. 151/2010 átt tilkalltil viðbótarvaxta fyrir liðna tíð, bar varnaraðila Arion banka hf. að leiðréttaþann endurútreikning með hliðsjón af niðurstöðu dómsins. Endurskoðaðurendurútreikningur fór sem áður segir fram 17. febrúar 2015. Verðurfallist á það með varnaraðila Arion banka hf. að sú aðgerð hans að mynda nýjan höfuðstól skuldar við endurútreikningalánanna eigi stoð í 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Var honum því rétt aðlýsa kröfum í söluandvirði fasteignarinnar Grjótáss 6 er tóku mið afendurskoðuðum endurútreikningi lánanna og verður ekki talið að ákvæði b-liðar5. gr. laga nr. 75/1997 hafi staðið því í vegi. Samkvæmtb-lið 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð eru vextir af skuld, sem falliðhafi í gjalddaga á einu ári áður en beiðni um nauðungarsölu veðsettrar eignarer sett fram, tryggðir með aðalkröfunni, nema annað leiði af samningi þeim semtil veðréttarins stofnaði. Samkvæmt gögnum málsins gjaldfelldi varnaraðili Arion banki hf. lán varnaraðilaEgils Ragnars 2. mars 2015. Frá og með endurútreikningi lánanna 17. febrúar2015 fram til 2. mars sama ár reiknuðust samningsvextir af kröfunum en frá þeimdegi dráttarvextir. Beiðni varnaraðila Arion banka hf. um nauðungarsölu á Grjótási6, Garðabæ, var móttekin hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 16. september2015. Vextir af kröfum varnaraðila Arion bankahf. í söluandvirðið hafa því að engu leyti glatað forgangsrétti.Með hliðsjón aföllu framangreindu ber að hafna bæði aðal- og varakröfu sóknaraðila í málinu ogskal ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgar­svæðinu frá 25. janúar 2017, ínauðungarsölumáli nr. 304/2015, þess efnis að frumvarp að úthlutunargerð ásöluverði fasteignarinnar Grjótás 6, Garðabæ, fastanr. 225-8307, standióbreytt, staðfest.Með hliðsjón afmálsúrslitum og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2.mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, skal sóknaraðili greiðavarnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Úrskurð þennankveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari.Úr s k u r ð a r o r ð:Kröfumsóknaraðila, þrotabús VBS eignasafns hf., um að frumvarp til úthlutunarsöluverðs fasteignarinnar Grjótás 6, Garðabæ, fastanúmer 225-8307, dags. 24.nóvember 2016, verði breytt á þá leið að kröfur varnaraðila Arion banka hf.samkvæmt 4. tl. og 5. tl. frumvarpsins verði lækkaðar, er hafnað og erfrumvarpið staðfest. Sóknaraðili skalgreiða varnaraðila Arion banka hf. 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 367/2002
Skipulag Byggingarleyfi Grennd Stjórnsýsla Stjórnvaldsúrskurður Vanhæfi Gjafsókn
Deilt var um gildi byggingaleyfis sem K fékk til að reisa hús með tvöfaldri bílageymslu á lóð sinni nr. 9 við Skeljatanga í Reykjavík. Höfðu G o.fl. kært veitingu leyfisins til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála sem felldi það úr gildi. K krafðist því að úrskurður nefndarinnar yrði felldur úr gildi. Tekið var fram að niðurstaða málsins færi eftir skýringu á byggingar- og skipulagsskilmálum umrædds hverfis frá 1990 og ákvæðum skipulags- og byggingarlaga og reglugerðar sem sett væri með heimild í þeim lögum. Fallist var á að skilmálarnir væru torskildir og til þess fallnir að skapa óeiningu. Samkvæmt þeim væri um sum atriði vísað til mats stjórnvalda en um önnur færi eftir hlutlægri skýringu á viðkomandi ákvæðum. Fyrir lá að sótt var um að byggingin yrði einnar og hálfrar hæðar. Samkvæmt skýrum ákvæðum 3. gr. skilmálanna mætti stalla hús einungis á þeim helmingi grunnflatar þess, sem væri fjær götu, og mætti nýta slíka stöllun á tveimur hæðum. Mun meira en helmingur af gólfplötu hússins væri stallaður niður fyrir þá hæð, sem aðalgólfplatan hefði næst götu. Fyrirhugað hús K fullnægði því ekki ákvæði 3. gr. skilmálanna og yrði ekki fallist á að stöllun í merkingu skilmálanna tæki eingöngu til þess hluta hússins, sem fyrirhugað væri að yrði á tveimur hæðum. Þá yrði að skilja skilmálana svo að hæð húss sem væri stallað á þeim helmingi gólfflatar, sem væri fjær götu, mætti vera hæst 5,7 m miðað við götukóta á þessum hluta, en nær götu skyldi það vera hæst 4,4 m. Glerhýsi K eftir miðju þaksins mætti því ekki allt ná 5,7 m mænishæð. Sú mænishæð skæri sig einnig frá hæð annarra hús við Skeljatanga. Var kröfu K því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. ágúst 2002. Fyrir Hæstarétti krefst hann þess að úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í málinu nr. 34/2001 frá 14. desember 2001 verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu 22. október 2002. Þeir krefjast staðfestingar héraðsdóms og málkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Þeir hafa gjafsókn fyrir Hæstarétti. I. Aðila greinir á um gildi byggingaleyfis, sem aðaláfrýjandi mun hafa fengið með staðfestingu borgarráðs 24. júlí 2001 til að reisa hús með tvöfaldri bílageymslu á lóð sinni nr. 9 við Skeljatanga í Reykjavík. Áður hafði hann óskað þess að heimiluð yrði breyting á deiliskipulagi lóðarinnar í þá veru að byggingarreiturinn yrði stækkaður til suðurs og heimilað að reisa einnar og hálfrar hæðar hús á lóðinni með mænishæð 5,7 metrar miðað við götukóta. Í umsögn borgarskipulags kemur fram að það hefur talið hæð hússins í samræmi við ákvæði í skipulagsskilmálum fyrir svæðið, en þeir eru frá 17. október 1990. Borgaryfirvöld mátu fyrirhugaða breytingu óverulega og sendu erindi aðaláfrýjanda til grenndarkynningar samkvæmt undantekningarákvæði 2. mgr. 26. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Við breytinguna bárust athugasemdir meðal annars frá gagnáfrýjendum, en skipulags- og byggingarnefnd borgarinnar samþykkti allt að einu breytingu á deiliskipulagi lóðarinnar og hlaut sú ákvörðun staðfestingu borgarráðs 3. apríl 2001. Gagnáfrýjendur ásamt fleirum undu ekki þessari breytingu á deiliskipulagi og kærðu til úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingamál, sem starfar samkvæmt 8. gr. laga nr. 73/1997. Nefndin hafnaði erindi þeirra með úrskurði 6. desember 2001. Féllst nefndin á að breytingin, sem gerð var á byggingarreitnum, væri minni háttar og að fara hafi mátt með erindi aðaláfrýjanda eftir undanþáguákvæði 2. mgr. 26. gr. laga nr. 73/1997. Framangreind umfjöllun borgaryfirvalda og úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál verður ekki skilin öðru vísi en svo að ákvörðunin og úrskurðurinn varðandi hana taki einungis til byggingarreitsins en ekki til hæðar hússins. Gilda því áðurgreindir skipulagsskilmálar svæðisins um byggingu aðaláfrýjanda með þeirri breytingu, sem af stækkun reitsins hlýst, þar á meðal um hæð húss aðaláfrýjanda, sbr. 73. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Hefur þessum úrskurði ekki verið skotið til dómstóla. II. Að fenginni ákvörðun borgaryfirvalda um breytt deiliskipulag lóðarinnar sótti aðaláfrýjandi um byggingarleyfi, svo sem áður segir. Skipulags- og byggingarnefnd gerði ekki athugasemd við að byggingarleyfi yrði veitt og var málinu vísað til byggingarfulltrúa sem samþykkti umsóknina 17. júlí 2001 með þeim rökstuðningi að hún samrýmdist ákvæðum skipulags- og byggingarlaga. Mun þessi ákvörðun hafa verið staðfest af borgarráði, svo sem áður greinir. Gagnáfrýjendur kærðu veitingu byggingarleyfisins til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála sem tók til greina kröfu þeirra um að stöðva framkvæmdir til bráðabirgða 8. ágúst 2001 og felldi síðan byggingarleyfið úr gildi með úrskurði 14. desember sama ár. Samkvæmt deiliskipulagsuppdrætti á hús aðaláfrýjanda að standa innst við Skeljatanga, sem þar skarast á við Skildingatanga. Nú eru báðar göturnar lokaðar, en opna á milli þeirra samkvæmt uppdrætti. Gagnáfrýjendur Gísli og Herdís eiga hús innst við Skildingatanga og mun það hús því verða við hliðina á fyrirhugaðri byggingu aðaláfrýjanda, en þó standa að hluta nokkru framar. Gagnáfrýjandi Guðmundur á hins vegar hús á lóð, sem er á milli Fáfnisness og Skildingatanga, að hluta við endann á Skeljatanga. Telja gagnáfrýjendur, sem nágrannar fyrirhugaðrar byggingar, sig hafa almenna hagsmuni af því að skipulagi sé fylgt. Þá telja þeir að hún skyggi á lóðir þeirra og við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var nefnt að gagnáfrýjendur Gísli og Herdís teldu að byggingin myndi draga úr verðgildi húss síns. Engin gögn hafa þó verið lögð fram um skuggamyndun frá henni á lóðir gagnáfrýjenda eða um rýrnun á verðgildi húss Gísla og Herdísar. Grenndarhagsmunir gagnáfrýjenda verða þó taldir nægilega ríkir til þess að þeir hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn máls þessa. Aðaláfrýjandi hefur heldur ekki fyrir Hæstarétti borið brigður á þetta, en hann telur hagsmuni sína af því að fá að reisa húsið mikla. III. Aðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að hann hafi fengið byggingarleyfi sem gefið hafi verið út í samræmi við skipulagsskilmála 17. október 1990 og að öðru leyti í samræmi við reglur skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en skýra verði skipulagsskilmálana rúmt og með tilliti til jafnræðisreglu til samræmis við það sem annars staðar hafi verið leyft á þessu byggingarsvæði. Þá heldur hann því fram að nefndarmenn í úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hafi með bráðabirgðaúrskurðinum, sem áður er greindur, tekið efnislega afstöðu til deiluefnisins og þannig gert sig vanhæfa til þess að skera úr um málið endanlega. Jafnframt hafi nefndin tekið sér of langan tíma til þess að afgreiða kæru gagnáfrýjenda. Gagnáfrýjendur vísa hins vegar til rökstuðnings og niðurstöðu úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, en nefndin hafi komist að því að umdeilt byggingarleyfi samræmist ekki gildandi skipulagsskilmálum og að ekki sé heimild til þeirrar rúmu túlkunar á skilmálunum sem byggingaryfirvöld hafi viljað leggja til grundvallar í málinu. Þótt vera kynni að skilmálunum hafi ekki verið vel fylgt eftir í einhverjum tilvikum verði það ekki til þess að víkja verði frá þeim eftir það út frá jafnræðissjónarmiðum. Með vísan til raka héraðsdóms verður ekki á það fallist að úrskurðarnefndin hafi með uppkvaðningu bráðabirgðaúrskurðarins orðið vanhæf til að afgreiða erindi gagnáfrýjenda endanlega. Þá ber að taka undir það með héraðsdómi að þótt afgreiðsla nefndarinnar hafi dregist nokkuð geti það eitt og sér ekki leitt til þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi. Niðurstaða málsins fer því eftir skýringu á byggingar- og skipulagsskilmálum hverfisins frá 17. október 1990 og ákvæðum skipulags- og byggingarlaga og reglugerðar, sem sett er með heimild í þeim lögum. Í skilmálunum segir í 1. gr. að á óbyggðum lóðum á svæðinu skuli rísa einnar hæðar íbúðarhús og í 2. gr. að auk aðalíbúðar sé leyfilegt að hafa allt að 70 m² aukaíbúð eða af stærð sem nemur allt að ¼ af heildarstærð húss. Í 3. gr. er mælt fyrir um stæðir húsa og segir þar að staðsetja skuli hús innan marka sem mæliblað sýni. Þar sem aðstæður leyfi megi stalla hús á helmingi grunnflatar þess, fjær götu, þó þannig að mænishæð húss nær götu sé í samræmi við 5. gr. Stöllun megi nýta á tveimur hæðum innan leyfilegrar mænishæðar, sbr. 2. mgr. 5. gr. á helmingi grunnflatar húss, fjær götu. Tilvitnuð ákvæði 5. gr., sem hér skipta máli, mæla fyrir um að mesta hæð mænis þess hluta húss, sem liggur að götu, megi vera 4,4 m á einnar hæðar húsum en 5,7 m á einnar og hálfrar hæðar húsum. Í 2. mgr. segir að mesta hæð mænis þess hluta húss, sem er stallaður, megi vera 5,7 m miðað við götukóta. Í 4. gr. segir svo að hæðarafsetning aðalgólfplötu sé sýnd á hæðarblaði og skuli hún að öllu jöfnu gilda um þann hluta húss, sem næstur sé götu +/- 15 cm. Afsetningu þessari megi breyta að því er varðar bakhluta húss, til hækkunar eða lækkunar eftir því sem jarðhalli gefi tilefni til. Í byggingu aðaláfrýjanda eiga 137 m² af gólfplötu að verða 0,40 m yfir götu næst henni, síðan á að verða 1 m niður á 223 m² gólfplötu, sem er þannig 0,60 m undir götukóta, kjallari 91 m² á síðan að verða þar til hliðar, 2.00 m undir og við fremri gólfplötu eða 1,60 m undir götukóta, og yfir kjallara á að verða 84 m² hæð, 0,73 m yfir fremri gólfplötu en 1,13 m. yfir götukóta. Fremri hluti eða 147 m² lóðar á að verða 0,15 m yfir götukóta, en lækkaður hluti, eða 667 m² af lóðinni, á að verða 0,90 m undir götukóta og þannig 1,05 m undir fremri hluta lóðar. Til þess að ná þessari lækkun lóðarinnar verður að grafa frá byggingunni svo að lóðin fær ekki að halda núverandi halla hennar eða næstu lóða. Hæð byggingarinnar á að verða að megin hluta 4,20 m yfir götu en yfir miðju húsi á að verða glerþak, sem nær næstum eftir endilangri byggingunni, og á mænishæð þess að verða 5,70 m. Úrskurðarnefndin leitaði álits Skipulagsstofnunar ríkisins um kæruefni gagnáfrýjenda. Í umsögn hennar er minnt á það að borgarráð Reykjavíkur hafi 3. apríl 2001 samþykkt breytingu á deiliskipulagi Skeljatanga og stækkað byggingarreitinn á lóðinni. Síðan segir að skipulagsskilmálarnir á svæðinu séu upphaflega frá árinu 1966 en þeim hafi síðast verið breytt 1990. Samkvæmt þeim sé heimilt, þar sem aðstæður leyfa, að stalla hús á þeim helmingi grunnflatar sem er fjær götu með því skilyrði að mænishæð þess hluta hússins, sem liggi að götu fari ekki yfir 5,7 m miðað við götukóta. Eftir að tillaga að deiliskipulagi hafi verið kynnt nágrönnum hefði þeim átt að vera kunnugt um það mat borgaryfirvalda að aðstæður á lóðinni nr. 9 við Skeljatanga leyfðu stallað hús. Það mat hafi síðan verið staðfest með samþykkt byggingarfulltrúa á byggingarleyfisumsókn 17. júlí 2001. Að þessu athuguðu gaf Skipulagsstofnun það álit að eiginleg stöllun taki einungis til þess hluta hússins sem sé á tveimur hæðum og sé sá hluti vel innan þess að vera helmingur grunnflatar hússins. Meginhluti þaks hússins, sem sótt var um leyfi fyrir á lóðinni, sé 4,2 m miðað við götukóta. Aðeins mænir glerþaks fyrir miðju hússins sé í 5,7 m hæð. Það sé því mat stofnunarinnar að samþykkt byggingarfulltrúa á byggingarleyfisumsókn fyrir nýbyggingu á umræddri lóð hafi verið í samræmi við byggingarskilmála. IV. Að framan er því lýst að úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála féllst á að stækkun byggingarreitsins að Skeljatanga 9 hefði réttilega farið að 2. mgr. 26. gr. laga nr. 73/1997 og að þeirri niðurstöðu hafi ekki verið skotið til dómstóla. Rétt byggingaryfirvöld Reykjavíkurborgar hafa farið með byggingarleyfisumsókn aðaláfrýjanda og hefur ekki annað komið fram en að formlega hafi það réttilega verið gert. Þau hafa metið það svo að nægur halli sé á lóðinni svo að þar megi reisa stallað hús og nýta stöllunina að hluta á tveimur hæðum samkvæmt skipulagsskilmálum. Þá hafa þau skýrt skilmálana svo að hæð þaks hússins fari að skilmálunum. Þakið er að mestum hluta í 4,2 m hæð miðað við götukóta en þó með 5,7 m mænishæð á glerþaki eftir því miðju, svo sem áður greinir. Skipulagsstofnun ríkisins hefur fallist á skýringu borgaryfirvalda á skipulagsskilmálum. Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála segir í úrskurði sínum að óvissa sé um skilning á skipulagsskilmálunum og beitingu þeirra og komi það fram með ýmsum hætti í þessu máli. Leiki þannig vafi á því hvort aðstæður leyfi stöllun húss á lóðinni, hvort skilmálar heimili þar byggingu einnar og hálfrar hæðar húss og sé svo hvað í því felist. Jafnframt sé óljóst hver sé aðalgólfplata þessarar byggingar og hvort vegghæðir samræmist skilmálum. Aðilar hafa tekið undir að óvissa sé um skilning á skilmálunum. Fallast verður á það að skilmálarnir séu torskildir og til þess fallnir að skapa óeiningu. Samkvæmt þeim er um sum atriði vísað til mats stjórnvalda, svo sem í 3. gr. þar sem segir að stalla megi hús á helmingi grunnflatar fjær götu „þar sem aðstæður leyfa“. Hið sama á við í 4. gr. þar sem fjallað er um hæðarafsetningu aðalgólfplötu og að henni megi breyta að því er varðar bakhluta húss til lækkunar eða hækkunar „eftir því sem jarðhalli gefur tilefni til“. Um önnur atriði skilmálanna fer eftir hlutlægri skýringu á viðkomandi ákvæðum. Veita þau stjórnvöldum ekki svigrúm til matskenndra ákvarðana. Glerþakið eftir byggingunni endilangri nær í 5,7 m hæð og myndi því verða hærra en önnur hús við götuna sjálfa. Samkvæmt 4. gr. skilmálanna má hæðarafsetning hússins breytast eftir því sem jarðhalli gefur tilefni til. Hafa byggingaryfirvöld metið það svo að jarðhalli gefi tilefni til þess. Úrskurðarnefndin taldi það orka tvímælis að stöllun hússins fylgdi jarðhalla. Sótt var um að byggingin yrði einnar og hálfrar hæðar. Samkvæmt skýrum ákvæðum 3. gr. skilmálanna má stalla hús einungis á þeim helmingi grunnflatar þess, sem er fjær götu, og má nýta slíka stöllun á tveimur hæðum. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, er mun meira en helmingur af gólfplötu hússins stallaður niður fyrir þá hæð, sem aðalgólfplatan hefur næst götu. Fyrirhugað hús aðaláfrýjanda fullnægir því ekki þessu ákvæði og verður ekki fallist á að stöllun í merkingu skilmálanna taki eingöngu til þess hluta hússins, sem fyrirhugað er að verði á tveimur hæðum. Skilmálarnir eru torskildir að því er varðar hæð húsa. Þó verður að skilja það svo þegar litið er til 5. gr. þeirra og hún borin saman við 3. gr., að hæð húss sem er stallað á þeim helmingi gólfflatar, sem er fjær götu, megi vera hæst 5,7 m miðað við götukóta á þessum hluta, en nær götu skuli það vera hæst 4,4 m. Glerhýsi aðaláfrýjanda eftir miðju þaksins má því ekki allt ná 5,7 m mænishæð. Sú mænishæð sker sig einnig frá hæð annarra húsa við Skeljatanga. Þegar allt framanskráð er virt ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms og hafna kröfu aðaláfrýjanda. Rétt þykir að hver aðili beri sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjenda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfu aðaláfrýjanda, Kára Stefánssonar, um að felldur verði úr gildi úrskurður skipulags- og byggingarmála frá 14. desember 2001 í málinu nr. 34/2001. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjenda, Gísla Helgasonar, Herdísar Hallvarðsdóttur og Guðmundar Jónssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal málflutningslaun lögmanns þeirra fyrir réttinum, 400.000 krónur. Mál þetta er höfðað 6. og 8. febrúar sl. og tekið til dóms 25. júní sl. Stefnandi er Kári Stefánsson, Víðihlíð 6, Reykjavík. Stefndu eru Gísli Helgason og Herdís Hallvarðsdóttir, Skildingatanga 6, og Guðmundur Jónsson, Fáfnisnesi 4, öll í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar skipu­lags- og byggingarmála í máli nr. 34/2001, sem kveðinn var upp 14. desember 2001. Einnig að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun borgarráðs frá 24. júlí 2001 um að veita stefnanda byggingarleyfi fyrir einbýlishúsi með tvöfaldri bílageymslu á lóðinni nr. 9 við Skeljatanga í Reykjavík sé í gildi. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu og að framangreindur úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast þeir málskostnaðar. II Málavextir eru þeir að stefnandi hefur í hyggju að byggja hús með tvöfaldri bíla­geymslu á lóð sinni nr. 9 við Skeljatanga hér í borg. Sótti hann um leyfi til þessara fram­kvæmda til borgaryfirvalda 29. maí 2001. Honum var veitt byggingarleyfi og það staðfest af borgarráði 24. júlí sama ár. Af þessu tilefni hafði þess verið óskað með bréfi 6. júlí 2000 að heimiluð yrði breyting á deili­skipulagi lóðarinnar. Í bréfinu segir að breytingin sé í því fólgin að byggingar­reit­ur­inn verði stækkaður til suðurs og heim­ilað verði að reisa einnar og hálfrar hæðar hús á lóðinni með mænishæð 5,7 metra miðað við götukóta. Í umsögn borgarskipulags kemur fram að ósk stefnanda varð­andi hæð hússins sé í samræmi við ákvæði skipu­lags­skilmála, en fyrir svæðið gilda skipulagsskilmálar frá 17. október 1990. Þetta erindi stefnanda var sent í grennd­arkynningu sem lauk í mars 2001. Bárust þar m.a. at­­hugasemdir frá stefndu. Skipu­lags- og byggingarnefnd Reykjavíkur samþykkti breyt­ingu á deiliskipulagi lóð­ar­innar 28. mars 2001 og var sú ákvörðun staðfest af borg­­arráði 3. apríl sama ár. Stefndu, ásamt fleirum, kærðu þessa breytingu á deiliskipulagi til úrskurðarnefndar skipu­lags- og byggingarmála sem hafnaði kröfum kærenda 6. desember 2001. Í niður­lagi úrskurðar nefndarinnar segir að hún fallist á að sú breyt­ing sem gerð hafi verið á byggingarreit lóðarinnar geti talist minni háttar breyting á deiliskipulagi og því hafi verið heimilt að fara með málið eftir undanþáguheimild 2. mgr. 26. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Eins og áður sagði sótti stefnandi um leyfi til að byggja einbýlishús með tvöfaldri bíla­geymslu á lóðinni. Skipulags- og byggingarnefnd Reykjavíkur samþykkti 15. júní sama ár að gera ekki athugasemd við að byggingarleyfið yrði veitt eftir smá­vægi­legar lag­fær­ingar. Var málinu vísað til afgreiðslu byggingarfulltrúa sem samþykkti um­sókn stefn­anda 17. júlí 2001 með þeim rökstuðningi að umsókn hans samrýmdist ákvæð­um skipu­lags- og byggingarlaga. Borgarráð staðfesti þessa ákvörðun bygg­ing­ar­fulltrúa 24. sama mánaðar. Stefndu kærðu veitingu byggingarleyfisins til úrskurðarnefndar skipulags- og bygg­ingarmála og kröfðust þess að það yrði fellt úr gildi. Einnig var þess krafist að nefndin úrskurðaði að framkvæmdir við hús stefnanda yrðu stöðvaðar og féllst nefndin á þá kröfu með úrskurði 8. ágúst 2001. Nefndin kvað síðan upp endanlegan úr­skurð í málinu 14. desember 2001 og var það niðurstaða hennar að fella úr gildi fram­an­greint byggingarleyfi til stefnanda. Í úrskurði sínum segir nefndin að hin umdeilda nýbygging samræmist ekki skipu­lags­skilmálum svæðisins ef beitt sé eðlilegri túlkun þeirra, byggðri á orðskýringum og með hliðsjón af tilgangi deiliskipulags, markmiðum skipulags- og byggingarlaga og öðrum réttarheimildum. Segir í úrskurðinum að óvissa um skilning skipulags­skil­mál­anna og beitingu þeirra komi fram á ýmsan hátt. Vafi leiki á um hvort aðstæður leyfi stöllun húss á lóðinni, hvort skipulagsskilmálarnir heimili byggingu einnar og hálfrar hæðar húss og, ef svo sé, hvað felist í því og hver sé aðalgólfplata hússins og hvort vegghæðir samrýmist skilmálunum. Nefndin hafnar þeim málsástæðum stefn­anda að stjórn­sýslu­fram­kvæmd leiði til þess að túlka bera skipulagsskilmálana rúmt þannig að nánast sé hægt að leggja í þá þann skilning sem henta þyki hverju sinni. Þvert á móti telur nefndin að líta verði svo á að um þau atriði, sem ekki kveði á um með skýrum hætti í skipu­lagsskilmálum, skorti viðhlítandi skipulagsákvarðanir. Þegar svo standi á verði að fara með málið eins og ekki væri í gildi deiliskipulag um þau atriði sem skipulagið láti ósvarað. Í lok úrskurðarins segir að ekki verði séð að þörf sé víðtækra heimilda til túlk­unar ófullnægjandi skipulagsskilmála þar sem það sé á færi þeirra sömu stjórn­valda, sem beita skipulagsskilmálum, að lagfæra þá ef þörf krefji hverju sinni. Stefnandi freistar þess með málsókn þessari að fá úrskurð úrskurðarnefndar skipu­lags- og byggingarmála felldan úr gildi og hefur hann stefnt stefndu til varnar en það voru þeir sem kærðu veitingu byggingarleyfisins til stefnanda á sínum tíma. Stefnandi byggir á því í fyrsta lagi að byggingarleyfið, sem gefið var út til hans og staðfest af borgarráði 24. júlí 2001, hafi verið í fullu samræmi við skipulags- og bygg­ingarlög og skipulagsskilmála svæðisins. Því beri að fella úrskurð úrskurðar­nefndar skipulags- og byggingarmála úr gildi. Bendir stefnandi á að í skipu­lags­skil­málum þeim, sem gildi um svæðið þar sem lóð stefnanda er, segi í 1. gr. að á óbyggð­um lóðum skuli reisa einnar hæðar íbúðarhús. Undantekning frá reglu 1. gr. sé að finna í 3. gr. en þar segi að staðsetja skuli hús innan marka sem mæliblað sýni. Þar sem aðstæður leyfi megi stalla hús á helmingi grunnflatar þess, fjær götu, þó þannig að mænishæð húss nær götu sé í samræmi við 5. gr. Stöllun megi nýta á tveimur hæð­um innan leyfilegrar mænishæðar, sbr. 2. mgr. 5. gr., á helmingi grunnflatar húss, fjær götu. Stefnandi kveður væntanlegt hús sitt verða stallað og telur hann engan vafa leika á því að aðstæður leyfi slíkt, enda sé byggingarreitur á lóðinni með þeim stærri á svæðinu. Heildargrunnflötur hússins sé um 375 m² en sá hluti þess, sem er stallaður, sé einungis 75 m² að grunnfleti, sem rúmist vel innan þeirra marka að stöllun megi nýta á helmingi grunnflatar hússins. Af hálfu stefnanda er tekið fram að hann telji engan vafa leika á því að heimilt sé að nýta stöllun á einni og hálfri hæð þar sem hún sé leyfð á tveimur hæðum samkvæmt skilmálunum. Byggi þetta á viðteknum lög­skýr­ing­arviðhorfum í stjórnsýslurétti um að sé ákveðin athöfn heimiluð megi al­mennt ganga út frá því að sú athöfn, sem skemmra gengur, sé þar með einnig heimil. Stefn­andi bendir á 4. gr. skipulagsskilmálanna þar sem segi að hæðarafsetning aðal­gólf­plötu sé sýnd á hæðarblaði og skal hún að öllu jöfnu gilda um þann hluta hússins sem næstur sé götu plús/mínus 15 sm. Afsetningu þessari megi breyta að því er varðar bak­hluta húss til hækkunar eða lækkunar, eftir því sem jarðhalli gefi tilefni til. Við veit­ingu byggingarleyfisins var tilvitnuðu ákvæði skipulagsskilmálanna beitt þar sem á húsi stefnanda sé afsetningu aðalgólfplötu breytt þannig að sá hluti hennar, sem fjær sé götu, er nokkuð lægri í samræmi við það sem jarðhalli gefi tilefni til. Þá bendir stefnandi á að í úrskurði nefndarinnar segi að samkvæmt fyrirliggjandi bygg­ingarnefndarteikningum sé sá hluti gólfplötu hússins, sem næstur sé götu, hæð­ar­settur í samræmi við hæðarblað. Þessi hluti sé hins vegar mikill minni hluti af heild­ar­flat­armáli hússins en stærstur hluti þess sé stallaður niður um 60 sm miðað við gólf­hæð fremsta hluta hússins. Stefnandi telur að þarna líti úrskurðarnefndin fram­hjá þeirri heimild sem sé í 4. gr. skipulagsskilmálanna að aðalgólf megi fylgja land­halla. Þessi niðurstaða nefndarinnar sé órökstudd og taki ekkert tillit til þeirra athuga­semda sem settar höfðu verið fram af hálfu stefnanda og skipulagsyfirvalda. Nefndin segi einungis um ákvæði 4. gr. að það verði að skýra með hliðsjón af ákvæði 3. gr. þannig að heimild til stöllunar sé bundin að hámarki við helming grunnflatar húss­ins. Af þessari túlkun nefndarinnar telur stefnandi leiða að hún komist að rangri niður­stöðu að því er varði vegghæð hússins. Í úrskurðinum sé vitnað til þess að nefndin telji það orka tvímælis að lóðaryfirborð fylgdi stöllun hússins og sýnileg vegg­hæð því 60 sm hærri að hluta en ella væri. Að mati stefnanda sé nefndin þarna að fjalla um þann hluta hússins sem ekki sé stallaður samkvæmt 3. gr. skipulags­skil­mál­anna. Í raun réttri sé á þessum hluta hússins beitt heimild 5. gr. skilmálanna til að láta aðalgólfplötu húss fylgja halla lóðarinnar. Við vesturhluta hússins, þar sem það er stallað, er lóðin ekki látin fylgja stölluninni. Stefnandi telur að hæð húss hans sé í fullu samræmi við ákvæði 5. gr. skipu­lags­skil­málanna, enda fari mænishæð þess hvergi yfir 5,7 metra. Telur hann að sú stað­hæfing nefndarinnar fái ekki staðist að séu á annað borð talin skilyrði til stöllunar húss á lóð­inni gæti mænishæð þess hluta, sem stallaður væri, verið 5,7 metrar en sú heimild tak­mark­aðist við helming grunnflatar. Og að á fremri hluta hússins, nær götu, gildi eftir sem áður ákvæði 1. mgr. 5. gr. skilmálanna þar sem segi að á þeim hluta húss sem liggi að götu sé mænishæð 4,4 metrar á einnar hæðar húsum. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að í 5. gr. skipulagsskilmálanna segi að mesta hæð einnar og hálfrar hæðar húsa sé 5,7 metrar og byggi stefnandi á því að með þeirri tilvísun hljóti að vera vísað til stallaðra húsa, enda ljóst að annars hefði ekki verið notuð fleir­tölu­mynd orðsins því þá væri einungis verið að vísa til eins tiltekins húss sem heimilt sé að reisa þarna á svæðinu. Telur stefn­andi að 2. mgr. 5. gr. skilmálanna verði að skýra til samræmis við ákvæði 1. máls­greinarinnar og þar með sé hæð fyrirhugaðrar bygg­ingar að fullu í samræmi við ákvæði skipulagsskilmálanna. Vitnar stefnandi einnig til þess sem að framan greinir um heimild til að stalla hús á einni og hálfri hæð. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að framkvæmd skipulagsmála hafi verið mjög mis­vísandi og erfitt sé að greina heildarstefnu í henni. Leggur hann áherslu á að skipu­lagsskilmálar hafi verið túlkaðir mjög vítt, enda gefi orðalag þeirra víða tilefni til slíks. Byggir stefnandi á því að á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins sé óheim­ilt að taka hann út úr og halda honum til þröngrar túlkunar á skilmálunum þegar fyrir liggi hvernig framkvæmdin hafi verið. Þá leggur stefnandi áherslu á að sú stað­reynd hvernig stjórnsýsluframkvæmdin varð hafi vitaskuld áhrif þegar metnir séu hags­munir nágranna hans af því að byggingarleyfið verði fellt úr gildi og hljóti fram­kvæmdin að draga úr vægi þeirra. Bendir stefnandi í því sambandi á að þeir hafi mátt gera ráð fyrir því að án breytinga á skilmálum myndi framkvæmdin verða svipuð og verið hefur. Einnig vill stefnandi sérstaklega taka fram að stefndu, Gísli og Herdís, hafi sjálf fengið heimild til að reisa tvílyft hús. Ber því á grundvelli jafn­ræð­is­sjón­ar­miða að leysa úr máli hans á sömu forsendum. Bendir stefnandi sérstaklega á, að eins og atvikum sé háttað í þessu máli, mæli önnur lagasjónarmið ekki gegn því að við ákvarð­anatöku sé tekið fullt tillit til réttmætra væntinga hans. Stefnandi vísar einnig til þeirrar meginreglu stjórnsýsluréttar að stjórnarathafnir skuli vera ákveðnar og skýrar að efni til. Sé einhver brestur á skýrleika þeirra beri að meta vafa í þeim efnum þannig að ekki bitni á hagsmunum borgarans, í þessu tilviki hans. Telur stefnandi að þau túlkunarsjónarmið sem úrskurðarnefndin hafi beitt í máli hans séu ekki í samræmi við þessa grundvallarvenju. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að nefndarmenn í úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hafi verið vanhæfir til áframhaldandi meðferðar málsins eftir að hafa kveðið upp úrskurðinn 8. ágúst 2001. Í þessum úrskurði var kveðið á um stöðvun fram­kvæmda við lóð stefnanda og í honum lýsir nefndin þeirri afstöðu sinni að hæð­ar­af­setning aðalgólfplötu samrýmist ekki skilmálum og eins að stöllun taki til meira en helm­ings grunnflatar. Segir að lokum í úrskurðinum að hið umdeilda bygg­ing­ar­leyfi virðist ekki fullnægja skilyrðum skipulags- og byggingarlaga. Stefnandi byggir á því að með þessum úrskurði hafi nefndarmenn tekið svo afdráttarlausa afstöðu til ágrein­ings­efnis þess er uppi var vegna kæru stefndu að þeir hafi verið vanhæfir til áfram­hald­andi meðferðar málsins, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Telur stefn­andi að þessi annmarki á meðferð málsins eigi að leiða til ógild­ing­ar úrskurðar nefnd­arinnar frá 14. desember 2001. Loks byggir stefnandi á því að málsmeðferð nefndarinnar hafi ekki verið í sam­ræmi við ákvæði 4. mgr. 8. gr. skipulags- og byggingarlaga. Samkvæmt þeirri laga­grein skuli nefndin úrskurða í máli innan tveggja mánaða frá því að henni berst það til með­ferðar. Nefndinni sé heimilt að lengja þennan frest í þrjá mánuði sé mál viða­mikið og fyrirsjáanlegt að afgreiðsla þess taki lengri tíma en sá frestur skuli þó aldrei vera lengri en 3 mánuðir. Samkvæmt þessu hefði meðferð þessa máls átt að vera lokið í síðasta lagi 20. október 2001 en því lauk ekki fyrr en 14. desember s.á. Byggir stefnandi á því að þetta eigi að leiða til ógildingar úrskurðarins. Stefndu byggja á því að byggingarleyfið til stefnanda hafi brotið í bága við gild­andi skipulagsskilmála svæðisins, skipulags- og byggingarlög, byggingar­reglugerð nr. 441/1998, skipulagsreglugerð nr. 400/1998 og aðalskipulag Reykjavíkur 1996-2016. Þá er byggt á því að stjórnsýsluframkvæmd skipulagsmála hafi í grund­vall­ar­atriðum verið skýr og stefnuföst. Loks byggja stefndu á því að starfsmenn borgar­skipu­lags Reykja­víkur hafi sýnt vanhæfi og brotið 11. gr. stjórnsýslulaga gagnvart sér við af­greiðslu málsins. Stefndu telja í fyrsta lagi að hæð væntanlegrar byggingar stefnanda brjóti í bága við 1. ml. 1. gr. skipulagsskilmála svæðisins. Óumdeilanlegt sé að landhalli lóðar hans gefi ekki tilefni til stöllunar húss á einni og hálfri hæð. Þá brjóti nýt­ing­ar­hlut­fallið í bága við skýrt ákvæði 3. gr. Óumdeilanlegt sé að áður staðfestir bygg­ing­ar­reitir skipulagsuppdráttarins feli í sér nákvæma skilgreiningu á nýtingarhlutfalli við­kom­andi lóðar, hverrar fyrir sig. Nýtingarhlutfall reita við Skeljatanga sé frá 0,276 til 0,335, sem sé langt undir hlutfallinu 0,425 á lóð stefnanda. Nýtingarhlutfallið sé því skýrt brot á viðmiðunarreglum aðalskipulags Reykjavíkur en þar segi að á reitum í eldri fastmótuðum hverfum skuli taka mið af lóðum í næsta nágrenni. Þá sé samþykkt breyting á byggingarreitnum auk þess ólögleg í ljósi þess að heildarstækkun hans hafi aldrei verið grenndarkynnt. Byggingarreitur við norð-vesturhorn að bílastæði hafi verið færður út um 1,5 metra án þess að það hafi verið tilgreint í kynningunni. Þá telja stefndu að hlutfall og eðli stöllunar húss stefnanda brjóti í bága við ákvæði 3. og 4. gr. skipu­lagsskilmálanna en óumdeilanlegt sé að aðeins sé heimilt að hækka eða lækka (stalla) hús á helmingi grunnflatar þess, fjær götu. Aðalgólfplatan sé sá hluti grunn­flatar er liggi að götu og megi hækka eða lækka um plús/mínus 15 sm miðað við götu­kóta. Samkvæmt samþykktum teikningum liggi aðalgólfplatan plús 40 sm yfir götu­kóta sem sé brot á 4. gr. Þá skuli aðalgólfplata að lágmarki vera helmingur grunn­flatar hússins, sbr. 3. gr. Í þessu tilfelli sé aðalgólfplatan aðeins 30,8% grunnflatar húss­ins og brjóti þar af leiðandi í bága við skilmálana. Jarðhalli lóðar stefnanda gefi ekki tilefni til fyrirhugaðrar stöllunar, sbr. 4. gr. Þá brjóti hæð hússins í bága við 5. gr. skipu­lagsskilmálanna en óumdeilanlegt sé að mænishæð sé ekki sama hugtak og vegg­hæð, enda komi fram í 5. gr. skilmálanna að átt sé við hámarksmænishæð en ekki vegg­hæð. Benda stefndu á að eiginlegur mænir húss stefnanda í 5,7 metra hæð gangi út að götuhlið og brjóti í bága við 3. og 5. gr. skilmálanna. Þar fyrir utan verði að gera ráð fyrir að samþykktur runnagróður á þaki hússins feli í sér aukna sjónræna skerð­ingu og skuggamyndun gagnvart nágrönnum. Þá benda stefndu á að vegghæð þess hluta hússins sem falli undir bílageymslu sé of há, byggingarreitur geymslunnar sé ólöglegur og brjóti í bága við 6. gr. skil­mál­anna. Bílastæði á lóð brjóti í bága við ákvæði 7. gr. en stækkun byggingarreits við norð-vesturhorn feli í sér að bílastæði á lóðinni styttist um 1,5 metra og séu þar af leið­andi ekki fullgild sem bílastæði samanborið við öll önnur bílastæði á skipu­lags­svæð­inu. Stein­steyptur veggur á lóð og götu gangi 2,3 metra út á götuna Skildinganes samkvæmt útlits­teikn­ingu austurhliðar á byggingarnefndaruppdrætti. Telja stefndu að umræddur veggur á þessum staðfesta uppdrætti brjóti í bága við ákvæði 8. gr. Stefndu byggja á því að alvarlegir og víðtækir ágallar séu á samþykktum bygg­ing­ar­nefndaruppdráttum frá apríl 2001, sem samþykktir hafi verið af bygg­ing­ar­fulltrúa 17. júlí 2001. Þessir ágallar varði brot á þeim vinnureglum og kröfum sem bygg­ing­ar­fulltrúi geri að öllu jöfnu til þeirra sem beri mál undir hann til meðferðar. Ágallar þessir varði brot á skipulags- og byggingarlögum svo og reglugerðum og aðal­skipu­lagi Reykjavíkur. Varðandi ætluð brot gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga benda stefndu á að al­kunna sé að skipulagsyfirvöld hafi á undanförnum árum gengið hart fram í því að fram­fylgja ákvæðum skipulagsskilmála. Um það beri vitni ótal mótmælabréf íbúa í ná­grenni stefndu, sem hafi þurft skilyrðislaust að hlíta ákvæðum skilmálanna. Þessir íbúar hafi síðan risið upp til andmæla þegar upp hefur komið sú staða á síðustu miss­erum að tilraunir hafi verið gerðar til að sniðaganga skilmálana og þá oft á kostnað þeirra, er áður hafi þurft að sæta ýtrustu skilyrðum af hálfu yfirvalda. Varðandi fram­kvæmd­ina benda stefndu á götuna Skeljatanga sem sé gott dæmi um velheppnaðar skipu­lagsforsendur. Alkunna sé að þar sem landhalli hafi gefið til­efni til stöllunar á svæðinu þá hafi það verið almenn regla hjá borgaryfirvöldum að vegg­hæð stallaðs hluta húss (hærri hlutans) fari ekki upp fyrir 4,4 metra. Um lægri hlut­ann hafi við­miðun vegghæðar verið 3,00 til 3,60 metra. Það sé augljóst að þessar vegg­hæðir séu af­leiddar af ákvæðum skipulagsskilmálanna um mænishæð. Þá benda stefndu á að í máli þessu vegist annars vegar á ætlaðar réttmætar væntingar stefn­anda varðandi nýbyggingu hans og hins vegar hagsmunir stefndu af því að verja áþreif­anleg verðmæti sín frá því að rýrna vegna skerðingar huglægra gæða eins og útsýnis og birtu. IV Skipulagsskilmálar þeir, sem gilda um lóð stefnanda, eru frá 17. október 1990. Í 1. gr. þeirra er kveðið á um að á lóðinni skuli rísa einnar hæðar hús. Samkvæmt 3. gr. skal staðsetja "hús innan marka sem mæliblað sýnir. Þar sem aðstæður leyfa má stalla hús á helmingi grunnflatar þess, fjær götu, þó þannig að mænishæð húss nær götu sé í samræmi við 5. gr. Stöllun má nýta á tveimur hæðum innan leyfilegrar mænishæðar sbr. 2. mgr. 5. gr., og á helmingi grunnflatar hússins, fjær götu." Í 4. gr. segir að hæðar­afsetning aðalgólfplötu sé "sýnd á hæðarblaði og skal hún að öllu jöfnu, gilda um þann hluta húss sem næstur er götu +/- 15 cm." Þá segir að afsetningunni megi breyta, að því er varðar bakhluta húss, til hækkunar eða lækkunar eftir því sem jarð­halli gefi tilefni til. Um hæð húsa segir í 1. mgr. 5. gr. að mesta hæð mænis þess hluta húss, sem liggur að götu, sé 4,4 metrar á einnar hæðar húsum, 5,7 metrar á einnar og hálfrar hæðar húsum og 6,8 metrar á tveggja hæða húsum. 2. mgr. 5. gr. hljóðar svo: "Mesta hæð mænis þessa hluta húss sem er stallaður er 5,7 m miðað við götukóta." Í úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála er vitnað til 11. gr. skipu­lagslaga nr. 19/1964, er í gildi voru þegar framangreindir skilmálar voru settir, svo og til þágildandi skipulagsreglugerðar nr. 318/1985. Var það niðurstaða nefnd­ar­innar að verulega skorti á að skilmálarnir fullnægðu ákvæðum tilvitnaðra rétt­ar­heim­ilda um skýrleika. "Var þó ástæða til að gera alveg sérstakar kröfur um skýrleika þeirra þegar þess er gætt að þeim var einungis ætlað að taka til óbyggðra lóða á svæði sem að mestu leyti var fullbyggt." Enn fremur segir í úrskurðinum að samkvæmt "fyrirliggjandi byggingar­nefnd­ar­teikn­ingu er sá hluti gólfplötu hússins, sem næstur er götu hæðarsettur í samræmi við hæð­arblað. Þessi hluti er hins vegar mikill minni hluti af heildarflatarmáli hússins en stærstur hluti þess er stallaður niður um 60 cm miðað við gólfhæð fremsta hluta hússins. Telur úrskurðarnefndin að skýra verði ákvæði 4. gr. skipulagsskilmálanna um hæðarafsetningu aðalgólfplötu með hliðsjón af ákvæði 3. gr. þannig að heimild til stöllunar sé bundin að hámarki við helming grunnflatar húss. Telur úrskurðarnefndin því að hæðarsetning á gólfplötum hússins samræmist ekki skipulagsskilmálum. Þá verður ekki séð að það eigi sér stoð í skilmálunum að byggja megi á lóðinni einnar og hálfrar hæðar hús ef í því er talið felast að mænishæð hússins alls megi nema 5,7 m. Á lóðinni er heimilt að reisa einnar hæðar hús með mænishæð 4,4 m, sbr. 1. og 5. gr. skil­málanna. Séu á annað borð talin skilyrði til stöllunar húss á lóðinni gæti mænis­hæð þess hluta hússins sem væri stallaður verið 5,7 m, sbr. 2. mgr. 5. gr., en sú heimild takmarkast við helming grunnflatar. Á fremri hluta hússins, nær götu gildir eftir sem áður ákvæði 1. mgr. 5. gr. þar sem segir að á þeim hluta húss sem liggi að götu sé mænishæð 4,4 m á einnar hæðar húsum." Þá taldi nefndin orka tvímælis að lóðaryfirborð fylgdi stöllun hússins og sýnileg vegg­hæð því 60 sm hærri að hluta en ella væri, en ekki séu í skipulagsskilmálunum ákvæði um vegghæð. Loks segir í úrskurðinum "að hin umdeilda nýbygging samræmist ekki skipu­lags­skilmálum svæðisins ef beitt er eðlilegri túlkun þeirra, byggðri á orðskýringum og með hliðsjón af tilgangi deiliskipulags, markmiðum skipulags- og byggingarlaga og öðrum réttarheimildum." Það var því niðurstaða nefndarinnar að byggingarleyfið til stefnanda samræmdist ekki skipulagsskilmálunum og að byggingaryfirvöld hafi túlkað ákvæði þeirra of rúmt og var það fellt úr gildi. Við úrlausn málsins verður að leggja til grundvallar að stefnanda beri að sanna að fram­angreind niðurstaða úrskurðarnefndarinnar sé ekki í samræmi við lög og að bygg­ingarleyfið, sem gefið var út vegna væntanlegrar húsbyggingar hans, sé í sam­ræmi við skipulagsskilmála og skipulags- og byggingarlög. Voru sjónarmið hans reif­uð í III. kafla hér að framan og var þar einnig gerð grein fyrir sjónarmiðum stefndu. Samkvæmt 11. gr. skipulagslaga nr. 19/1964, er í gildi voru þegar skipulags­skil­málar þeir, sem hér um ræðir, tóku gildi, er kveðið á um að á séruppdrætti skuli gerð nánari grein fyrir skipulagi einstakra bæjarhverfa, staðsetningu bygginga, stærð þeirra og hæð. Í 2. mgr. 43. gr. núgildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er kveðið á um að byggingaframkvæmdir skuli vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Það er niðurstaða dómsins, á sama hátt og úrskurðar­nefnd­arinnar, að framangreind lagaákvæði leyfi ekki hina rúmu túlkun skipulags­skil­mál­anna, sem byggingaryfirvöld byggðu á við veitingu byggingarleyfisins og grein hefur verið gerð fyrir. Þá er það og mat dómsins að stefnanda hafi ekki tekist, með þeim gögnum er hann hefur lagt fyrir dóminn og grein var gerð fyrir hér að framan, að hnekkja niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Við þetta mat er sérstaklega haft í huga að gögn málsins bera ekki annað með sér en að mikill meiri hluti hússins sé stallaður niður um 60 sm eins og fram kemur í úrskurðinum. Þá bera gögnin og með sér að hæð mænis sé 5,7 metrar og er hann eftir húsinu nánast endilöngu. Þá má ráða af gögn­unum að lóðaryfirborð fylgi stöllun hússins og sýnileg vegghæð því 60 sm hærri að hluta til. Samkvæmt framanrituðu verður ekki orðið við kröfu stefnanda á grund­velli þeirrar málsástæðu hans að væntanleg húsbygging sé í samræmi við skipu­lags­skilmálana. Í öðru lagi byggir stefnandi kröfu sína á því að það væri brot á jafnræðisreglu stjórn­sýsluréttarins fengi hann ekki að byggja hús sitt samkvæmt byggingarleyfinu. Hér að framan var þess getið að stefnandi hyggst reisa húsið í hverfi, sem er nánast full­byggt. Hann hefur ekki lagt fram gögn, er sýna að byggð á þessu svæði sé í ósam­ræmi við skilmálana. Þá var og komist að þeirri niðurstöðu að bygg­ing­ar­yfirvöld hefðu túlkað skipulagsskilmálana of rúmt, miðað við gildandi lagaákvæði, þegar stefnanda var veitt byggingarleyfið. Samkvæmt þessum lagaákvæðum er það megin­regla að byggt skuli í samræmi við skipulagsskilmála. Það er því ekki brot gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins að halda mönnum við þá reglu. Samkvæmt 5. mgr. 8. gr. skipulags- og byggingarlaga skal úrskurðarnefndin kveða upp úrskurð um stöðvun framkvæmda, komi fram krafa um það í ágreinings­máli. Svo stóð á í þessu máli og stöðvaði nefndin framkvæmdir stefnanda með úr­skurði 8. ágúst 2001. Eðli málsins samkvæmt er hér um að ræða bráðabirgðaúrskurð, sem á að tryggja að ekki verði haldið áfram umdeildum framkvæmdum fyrr en nefndin hefur lokið umfjöllun sinni um þær. Stefnandi vísar máli sínu til stuðnings varðandi þessa málsástæðu sína til 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og telur nefndarmenn hafa tekið efnislega afstöðu til málsins í bráðabirgðaúrskurðinum. Í 3. gr. stjórnsýslulaganna, þar sem tilgreindar eru vanhæfisástæður, er ekki getið um það sem vanhæfisástæðu að nefndarmaður eða starfsmaður hafi úrskurðað eða tekið ákvörðun í tilteknu máli til bráðabirgða. Af þessu verður dregin sú ályktun að upp­kvaðn­ing bráðabirgðaúrskurðarins valdi ekki vanhæfi nefndarmanna úrskurðar­nefndar skipulags- og byggingarmála og er kröfu stefnanda um ógildingu úrskurðarins á grundvelli þeirrar málsástæðu hafnað. Óumdeilt er að afgreiðsla úrskurðarnefndarinnar dróst nokkuð fram yfir það, sem boðið er í 4. mgr. 8. gr. skipulags- og byggingarlaga. Það eitt og sér getur þó ekki leitt til þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi. Samkvæmt öllu framanrituðu þá verða stefndu sýknaðir af kröfu stefnanda og skal úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála halda gildi sínu. Stefndu, sem allir eru ólöglærðir, kusu að reka mál sitt sjálfir. Skiluðu þeir tveim­ur nánast samhljóða greinargerðum. Skortir nokkuð á að í þeim sé gerð grein fyrir málavöxtum og málsástæðum í þeirri skipulegu samfellu sem ætlast er til, sbr. 2. mgr. 99. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málflutningur stefndu var auk þess ekki til þess fallinn að skýra málstað þeirra á þann hátt sem nauðsynlegt er í máli sem þessu. Að þessu athuguðu þykir ekki rétt að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Stefndu, Gísli Helgason, Guðmundur Jónsson og Herdís Hallvarðsdóttir, eru sýkn­aðir af kröfu stefnanda, Kára Stefánssonar, og skal úrskurður úrskurðarnefndar skipu­lags- og byggingarmála í málinu nr. 34/2001, sem kveðinn var upp 14. desember 2001 halda gildi sínu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 150/2006
Bifreið Umferðarlög Skaðabótamál Sératkvæði
B varð fyrir slysi er hann var að losa óökufæra bifreið frá dráttarbifreið sinni. Deilt var um hvort slysið væri bótaskylt úr ökumannstryggingu dráttarbifreiðarinnar á grundvelli 2. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Slysið varð með þeim hætti að hluti dráttarútbúnaðar bifreiðarinnar slengdist af miklu afli í B. Umræddur búnaður mun hvorki hafa verið knúinn sérstaklega af aflvél dráttarbifreiðarinnar né verið áfastur við hana. Hann var eigi að síður hluti af sérhæfðum fylgibúnaði slíkra dráttarbifreiða og meðal annars notaður þegar dregnar eru bifreiðar með laskaðan hjólabúnað. Hæstiréttur taldi losun bifreiðar frá dráttarbifreið vera þátt í notkun hennar. Yrði því talið að slys B hefði orsakast af notkun tækis sem heyrði til nauðsynlegs útbúnaðar dráttarbifreiðar til venjulegra nota bifreiðarinnar sem dráttarbifreiðar. Taldist B hafa verið við stjórn bifreiðarinnar í skilningi 92. gr. umferðarlaga þegar slysið varð. Bar S því fébótaábyrgð á tjóni hans. Krafa S um lækkun bótagreiðslna á grundvelli 2. mgr. 2. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 var of seint fram komin og gegn mótmælum B kom hún ekki til álita í málinu hvað varðaði aðalsök.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 13.784.757 krónur nú með 4,5% ársvöxtum frá 10. maí 1999 til 27. júní 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum var veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir slysi er járnstöng, á útbúnaði sem notaður er við flutning óökufærra bifreiða, skall á hann. Um er að ræða hjólastell sem nefnt er „dolly“. Aðilar máls eru sammála lýsingu héraðsdóms á umræddum búnaði að öðru leyti en því, að áfrýjandi kveður annars vegar ekki hafa þurft að setja sérstaka öryggisfestingu á þegar búnaðinum hafði verið lyft, heldur hafi hún læst sjálfkrafa og hins vegar hafi stöng sú sem skall á áfrýjanda einnig verið notuð við vissar aðstæður til þess að slaka niður búnaðinum en ekki einvörðungu til að hífa hann upp. Er hvort tveggja í samræmi við framburð áfrýjanda og vætti Hennings Ólafssonar sem einnig vann hjá fyrirtækinu. Umræddur búnaður er hvorki knúinn sérstaklega af aflvél dráttarbifreiðarinnar né er hann áfastur við hana. Hann fylgir hins vegar dráttarbifreiðum eins og þeirri sem áfrýjandi átti og vann við og er hluti af sérhæfðum fylgibúnaði slíkra dráttarbifreiða. Hann er nauðsynlegur þegar dregnar eru bifreiðar með laskaðan hjólabúnað, eins og var í tilviki því sem hér um ræðir. Eins og fram kemur í héraðsdómi hafði áfrýjandi dregið skemmda bifreið á áfangastað og var að losa hana frá dráttarbifreiðinni er slysið varð. Mun þverbiti á dráttarbúnaðinum hafa setið fastur undir hinni löskuðu bifreið er hún var látin síga. Þurfti áfrýjandi því að hífa bifreiðina upp á nýjan leik til þess að ná búnaðinum undan, en fram er komið í málinu að þetta komi stundum fyrir við affermingu eða losun bifreiðar. Var affermingu bifreiðarinnar því ekki lokið þegar slysið varð. Afferming skemmdrar bifreiðar frá dráttarbifreið er þáttur í notkun þeirrar síðarnefndu. Samkvæmt framanrituðu varð slys áfrýjanda við notkun tækis sem heyrði til eðlilegs og nauðsynlegs búnaðar dráttarbifreiðar og við venjubundin not hennar sem slíkrar. Áfrýjandi átti dráttarbifreiðina og notaði hana í rekstri sínum. Í umrætt sinn var hann að afferma laskað ökutæki sem hann var að flytja með dráttarbifreiðinni og var því við stjórn hennar í skilningi 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Eins og aðstæðum er hér háttað skulu stefndu bera fébótaábyrgð á tjóni áfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 92. gr., sbr. 88. gr. umferðarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 32/1998. Eins og áður er rakið var áfrýjandi við venjubundna notkun á ökutækinu er slysið varð og er ósannað að hann hafi sýnt af sér ógætni eða staðið ranglega að verki. Verður því ekki fallist á með stefnda að áfrýjandi eigi að bera tjón sitt að einhverju leyti sjálfur. Málatilbúnaður áfrýjanda er um sumt óljós en af stefnu í héraði verður ekki annað ráðið en að kröfugerð hans miðist við skaðabótalög nr. 50/1993 eins og þau voru áður en breytingarlög nr. 37/1999 tóku gildi. Lög þau höfðu hins vegar öðlast gildi er umrætt slys varð. Með þeim breytingarlögum var aukið við frádrátt vegna greiðslu frá þriðja manni samkvæmt 2. mgr. 2. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga og hækkuðu ársvextir samkvæmt 16. gr. þeirra úr 2% í 4,5%. Í greinargerð sinni í héraði krafðist stefndi til vara lækkunar á dómkröfu. Í rökstuðningi hans vegna kröfugerðar var þó ekki minnst á frádrátt samkvæmt framangreindum lagaákvæðum þar um, heldur lækkunar einungis krafist á þeim grunni að örorka áfrýjanda væri metin of mikil og að tekjuviðmið væri óljóst. Í þinghaldi 3. september 2004 lagði áfrýjandi fram skriflega sókn og lækkaði upphaflega dómkröfu sína með tilliti til tekjuviðmiðs. Í þinghaldi 10. september 2004 voru að beiðni stefnda dómkvaddir matsmenn sem skiluðu mati 29. desember það ár. Þar var varanleg örorka áfrýjanda hækkuð úr 65% í 75%, en annað var óbreytt frá fyrra áliti lækna um tjón hans. Það var fyrst í þinghaldi 15. apríl 2005, um ári eftir þingfestingu málsins, að bókuð var af hálfu stefnda áskorun til áfrýjanda um að upplýsa um greiðslur er dragast ættu frá skaðabótum samkvæmt framangreindum lagaákvæðum. Af hálfu áfrýjanda var bókað að umbeðinna gagna yrði aflað en að þau væru þýðingarlaus þar sem stefndi hefði ekki gert kröfu um að greiðslur þessar yrðu dregnar frá skaðabótum. Með framhaldsstefnu birtri 26. apríl 2005 krafðist áfrýjandi mismunar á grundvelli hinnar nýju matsgerðar. Var stefnufjárhæð í framhaldssök 1.560.809 krónur að höfuðstól en nú krafðist áfrýjandi 4,5% ársvaxta á þá fjárhæð frá stöðugleikapunkti 10. desember 1999 til 27. júní 2003 og dráttarvaxta eftir það. Í greinargerð sinni í framhaldssök hafði stefndi fyrst formlega uppi varnir reistar á þeim sjónarmiðum sem hann hafði látið bóka um í þinghaldinu 15. apríl 2005. Samkvæmt héraðsdómi krafðist áfrýjandi einungis 2% ársvaxta á höfuðstól samanlagðrar kröfu sinnar frá 10. maí 1999 til 27. júní 2003 og var ekki í dóminum getið að höfuðstóll kröfu samkvæmt framhaldssök skyldi bera 4,5% vexti, þrátt fyrir framanritað. Þá var krafa um 2% ársvexti á allan höfuðstól umrætt tímabil ítrekuð af hálfu áfrýjanda, bæði í áfrýjunarstefnu og greinargerð hans fyrir Hæstarétti. Krafa hans um 4,5% ársvexti umrætt tímabil á alla fjárhæðina kom hins vegar fram við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti. Samkvæmt öllu framanrituðu og með hliðsjón af 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður ekki byggt á þessari breytingu á kröfugerð áfrýjanda við úrslausn málsins fyrir Hæstarétti. Þrátt fyrir að málatilbúnaður áfrýjanda í stefnu í aðalsök í héraði hafi verið með þeim hætti sem að framan er lýst var stefnda unnt að krefjast í greinargerð í aðalsök lækkunar bóta á grundvelli greiðslu frá þriðja manni. Eins og áður er rakið gerði hann það ekki fyrr en löngu síðar. Hér er um að ræða sakarefni sem stefndi hefur ráðstöfunarrétt á og gegn mótmælum áfrýjanda koma mótbárur hans ekki til álita að því marki sem þær teljast of seint fram bornar. Andmæli stefnda á þessum grunni við kröfu í aðalsök voru of seint fram komin. Hins vegar hafði stefndi uppi slíkar varnir í greinargerð í framhaldssök og verða þær að fullu teknar til greina að því er þá fjárhæð varðar er í framhaldssök greinir. Upplýst er að áfrýjandi naut verulega hærri greiðslu úr almannatryggingum og lífeyrissjóðum en sem nemur fjárhæð kröfu í framhaldssök, eða 5.641.484 krónur. Kemur því sú fjárhæð til frádráttar sem nemur fjárhæð framhaldssakar. Samkvæmt öllu framanrituðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 12.223.948 krónur (13.784.757 krónur - 1.560.809 krónur) með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Áfrýjanda var veitt gjafsókn í málinu bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Verður gjafsóknarkostnaður hans á báðum dómstigum ákveðinn í einu lagi svo sem greinir í dómsorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Verður hann ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði áfrýjanda, Bjarkari Sæbirni Adolfssyni, 12.223.948 krónur með 2% ársvöxtum frá 10. maí 1999 til 27. júní 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, samtals 1.200.000 krónur. Stefndi greiði í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.200.000 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Í máli þessu reynir á, hvort slys áfrýjanda verði rakið til notkunar ökutækis hans VS 786 í skilningi 2. mgr. 92. gr. sbr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum, en það er skilyrði fyrir rétti hans til greiðslu úr slysatryggingu ökumanns, sem skylt er að kaupa samkvæmt 91. gr. laganna, að svo verði talið. Í dómaframkvæmd hefur ekki verið fallist á að slys á mönnum sem vinna við kyrrstæð ökutæki verði talin stafa af notkun þeirra, nema rekja megi slys til notkunar á vélarafli ökutækjanna, sbr. dóma réttarins í dómasafni 1995, bls. 1727 og 1996, bls. 765 eða að öðrum sérstökum hættueiginleikum þeirra verði um slys kennt, sbr. dómasafn 1996, bls. 3141 og 2002, bls. 4254. Verði slys við sjálfstæðan búnað sem tengdur er við ökutæki hefur verið talið að ekki sé um notkun ökutækis að ræða í skilningi lagaákvæðanna, jafnvel þótt búnaðurinn hafi verið knúinn áfram af vélarafli þess, sjá dómasafn 1999, bls. 4983. Áfrýjandi slasaðist er hann vann við að losa bifreið af dráttarbúnaði sem var laus frá bifreið hans og var ekki knúinn áfram af vélarafli hennar. Er með vísan til fyrrnefndrar dómaframkvæmdar ekki unnt að fallast á að slysið hafi hlotist af notkun bifreiðarinnar í skilningi lagaákvæðanna. Ég tel því að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm um sýknu stefnda, málskostnað og gjafsóknarkostnað. Miðað við málsatvik tel ég að fella beri niður málskostnað fyrir Hæstarétti en dæma áfrýjanda gjafsóknarkostnað úr ríkissjóði, þar með talda þóknun lögmanns hans, sem hæfileg telst 200.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 9. nóvember sl., er höfðað með stefnu birtri 12. mars 2004. Stefnandi er Bjarkar Sæbjörn Adolfsson, Borgarvegi 50, Njarðvík. Stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 13.784.757 krónur með 2% ársvöxtum frá 10. maí 1999 til 27. júní 2003, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar, málskostnaður falli niður og dráttarvextir einungis dæmdir frá dómsuppsögudegi. Stefnandi lýsir málasatvikum svo að hann hafi lent í alvarlegu umferðarslysi þann 10. maí 1999, er hann var við stjórn dráttarbifreiðarinnar VS-786, sem sé í eigu hans. Dráttarbifreiðin VS-786 sé útbúin með krana til að draga óökufærar bifreiðar. Auk hans sé sérstök dráttarkerra (svokölluð „Dollý“) á bifreiðinni, sem sé sett undir framhjólabúnað óökufærra bifreiða, ef framhjólabúnaður bifreiðanna sé ekki í lagi. Nauðsynlegt sé að spenna hjól dráttarkerrunnar upp með járnstöng til að hífa bifreið með ónýtan framhjólabúnað upp á kerruna. Stöngin sé notuð til að hækka og lækka festingar kerrunnar og sé nauðsynlegur hluti dráttarkerrunnar. Þegar bifreið hafi verið komið fyrir á kerrunni sé járnstöngin fjarlægð. Slysið hafi viljað þannig til að stefnandi var að vinna við dráttarfestingar á dráttarkerru bifreiðarinnar, fyrrnefnda „Dollý“. Stefnandi hafi dregið bifreið með ónýtan framhjólabúnað á áfangastað og verið búinn að lækka dráttarkerruna til að losa bifreiðina af henni. Það næsta sem stefnandi hafi ætlað að gera hafi verið að losa þverbita dráttarkerrunnar undan bifreiðinni, en bitinn þá setið fastur. Hafi stefnandi því neyðst til að lyfta bifreiðinni upp á dráttarkerruna að nýju, til að losa þverbitann. Stefnandi hafi komið dráttarkerrunni aftur undir bifreiðina, með vogarstangarafli líkt og ætíð sé gert þegar bifreið sé lyft upp á dráttarkerruna. Það sé gert með því að snúa hjólum dráttarkerrunnar undir bifreiðina með járnstönginni. Er stefnandi hafi lokið við að lyfta bifreiðinni upp á dráttarkerruna að nýju hafi ekki viljað betur til en svo að járnstöngin hafi losnað úr spennustöðu og slengst upp af miklu afli. Stöngin hafi lent í höfði stefnanda, sem hafi kastast við það aftur fyrir sig og misst meðvitund. Þegar stefnandi hafi rankað við sér hafi hann legið um tvo metra frá dráttarbifreiðinni. Afleiðingar slyssins séu í stuttu máli þær að stefnandi sé með stöðugan höfuðverk, hann þjáist af miklum geðbrigðum í kjölfar slyssins, sem lýsi sér í depurð, kvíða, minnisleysi og framtaksleysi. Hann hafi auk þess óþægindi á milli herðablaða og upp í háls, verki og stirðleika í báðum öxlum og þjáist af svefnleysi. Tímabundnar og varanlegar afleiðingar slyssins hafi verið metnar af læknunum Leifi Dungal og Sigurjóni Sigurðssyni, með matsgerð dags. 27. maí 2003. Niðurstaða þeirra sé að stefnandi hafi verið óvinnufær og veikur í sjö mánuði frá slysdegi, varanlegur miski hans sé 40% og varanleg örorka 65%. Stefndi hafi ekki sætt sig við niðurstöður læknanna og óskaði hann eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta afleiðingar slyssins. Skiluðu þeir matsgerð þann 29. desember 2004 og var niðurstaða þeirra að öllu leyti sú sama og Leifs Dungals og Sigurjóns Sigurðssonar, nema hvað þeir mátu varanlega örorku stefnanda 75%. Stefndi hafnaði því að auknar kröfur stefnanda vegna matsgerðar dómkvaddra matsmanna kæmust að fyrir dómi í málinu og höfðaði stefnandi því framhaldssök með stefnu birtri 26. apríl 2004. Bifreiðin VS-786 er tryggð lögboðinni slysatryggingu ökumanns hjá stefnda. Stefndi hefur hins vegar neitað því að bera bótaábyrgð á slysinu og höfðaði því stefnandi dómsmál þetta til innheimtu skaðabóta vegna umferðarslyssins. Stefnandi tekur fram að málavöxtum sé ekki rétt lýst í vottorði Garðars Guðmundssonar, læknis, dags. 15. september 2000. Í vottorði læknisins segi að stefnandi hafi verið við störf „undir bíl“ þegar slysið hafi átt sér stað. Hið rétta sé að stefnandi hafi staðið við dráttarkerruna og verið að koma hjólafestingum dráttarkerrunnar undir óökufæra bifreið, í því skyni að losa svo bifreiðina af kerrunni. Við það hafi losnað spenna af járnstönginni á kerrunni og stöngin slengst upp, eins og sjáist á ljósmyndum sem liggja frammi í málinu. Stefnandi hefði ekki getað fengið hana í höfuðið hefði hann verið undir bifreiðinni. Stefnandi hafi kastast aftur á bak við höggið og lent um tvo metra frá dráttarbifreiðinni. Slíkt sé ómögulegt hefði hann legið undir bifreiðinni. Stefnandi byggir á því að slys hans sé bótaskylt úr ökumannstryggingu bifreiðarinnar VS-786, sem sé sérútbúin dráttarbifreið, sbr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Því til stuðnings er í fyrsta lagi bent á, að dráttarfestingar séu eðlilegur tengibúnaður og nauðsynlegur hluti af bifreiðinni og starfrækslu hennar sem dráttarbifreiðar. Vinna ökumanns við þann búnað sé nauðsynlegur og alveg óhjákvæmilegur hluti af störfum ökumanns dráttarbifreiðarinnar í skilningi 92. gr. umferðarlaga, og í svo nánum tengslum við akstur og notkun bifreiðarinnar, að hún falli, rétt eins og aksturinn sjálfur, undir notkunarhugtak 2. mgr. 92. gr. sbr. 88. gr. umferðarlaga. Sérstaklega er vísað til þess að með breytingum á 92. gr. umferðarlaga, með lögum nr. 32/1998, hafi verið stefnt að því marki að auka vátryggingarvernd vátryggingartaka sem slasist í eigin bifreið. Hin sérstaka slysatrygging skv. 92. gr. umferðarlaga, sem áður hafi aðeins tekið til ökumanns, hafi einnig verið látin ná til vátryggingartaka er slasist „sem farþegi í eigin ökutæki eða af völdum þess", sbr. 3. mgr. 92. gr. umferðarlaga. Með breytingunni hafi staða ökumanns verið gerð sambærileg stöðu tjónþola sem eiga skaðabótakröfu skv. 88. gr. umferðarlaga. Líkt og losun og lestun vörubifreiðar sé þáttur í notkun hennar, sé losun og lestun dráttarbifreiðar þáttur í notkun hennar. Dráttarkerra fyrir framhjólabúnað óökufærra bifreiða sé nauðsynlegur hluti af dráttarbifreiðinni. Án þess búnaðar væri ekki unnt að flytja bifreiðar með ónýtan framhjólabúnað. Járnstöngin sem slegist hafi í stefnanda sé nauðsynlegur hluti af dráttarkerrunni, en hún sé notuð við að koma óökufærum bifreiðum upp á dráttarkerruna og af henni aftur. Er slysið hafi átt sér stað hafi bifreiðin verið í venjulegri og eðlilegri notkun sem dráttarbifreið og stefnandi að störfum við notkun hennar í skilningi 92. gr. umferðarlaga. Því sé umrætt slys bótaskylt úr slysatryggingu ökumanns. Rétt sé að vekja sérstaka athygli á því hvernig dráttarbifreiðin VS-786, sem stefnandi hafi verið að vinna við umrætt sinn, sé útbúin. Aftur úr bifreiðinni gangi stór tengill sem ætlaður sé fyrir dráttarkerruna. Þegar dráttarkerran sé ekki í notkun sé hún geymd á palli dráttarbílsins og tengillinn dreginn inn undir pallinn. Við notkun kerrunnar sé tengillinn dreginn aftan úr bílnum með vökvatjakki sem sé í dráttarbifreiðinni og gangi allir hlutar dráttarkerrunnar fyrir vökvatjökkum sem knúnir séu af aflvél bifreiðarinnar. Þannig sé einungis unnt að nota dráttarkerruna þegar aflvél dráttarbifreiðarinnar er í gangi. Þegar slysið hafi orðið hafi stefnandi verið að losa bifreið af dráttarkerrunni og notað til þess útbúnað dráttarbílsins. Dráttarbíllinn hafi því verið í gangi þegar slysið hafi átt sér stað og dráttarkerran gengið fyrir aflvél bifreiðarinnar. Frekari skýringar megi sjá á framlögðum ljósmyndum, m.a. myndir af bifreiðinni sem stefnandi var að draga umrætt sinn. Sérstök athygli skuli vakin á því, að úr dómaframkvæmd fyrir gildistöku laga nr. 32/1998 megi lesa að henni hafi einkum verið ætlað að skilja frá annars vegar þau slys á ökumönnum sem áttu ekkert skylt við þá hættueiginleika sem fylgja bifreiðum og hins vegar slys sem stöfuðu af eðlilegum búnaði bifreiðanna. Töldu dómstólar t.a.m. að slys sem yrði við að ökumaður félli af palli bifreiðar félli utan gildissviðs ökumannstryggingar samkvæmt umferðarlögum. Slys stefnanda sé annars eðlis, enda hafi slysið orðið vegna vinnu hans við tengibúnað bifreiðarinnar, eins og áður sé rakið, en notkun þess búnaðar sé órjúfanleg forsenda fyrir notkun bifreiðarinnar sem dráttarbifreiðar. Því eigi slysið undir notkunarhugtak 92. gr. umferðarlaga. Í öðru lagi sé byggt á því að bifreiðin sem stefnandi slasaðist við að stjórna, VS-786, hafi sérstaklega verið tryggð hjá stefnda sem dráttarbifreið. Þegar stefnandi hafi fest kaup á bifreiðinni hafi hann haft samband við stefnda, tilkynnt um kaupin og óskað sérstaklega eftir því að bifreiðin yrði tryggð sem dráttarbifreið, en þannig hafi bifreiðin verið tryggð hjá fyrri eigendum hennar. Iðgjald dráttarbifreiða sé hærra en venjulegra bifreiða. Slys stefnanda hafi orðið við stjórn dráttarbifreiðarinnar og þar sem stefnandi hefði keypt lögboðna slysatryggingu vegna starfa sinna við dráttarbifreiðina af stefnda, beri stefndi bótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir í slysinu. Stefndi hagi verðlagningu á slysatryggingum ökumanns eftir því hvernig ökutæki tryggingartakinn stjórni. Því verði að líta til eðlis starfa hvers ökumanns sjálfstætt. Í tilviki stefnanda hafi hann verið að stjórna dráttarbifreið og í þeim störfum felist óhjákvæmilega vinna við dráttarkerru bifreiðarinnar, eins og annan þann búnað sem sé eðlilegur og nauðsynlegur búnaður bifreiðarinnar. Stefnanda sé gert að greiða hærra iðgjald en af venjulegri bifreið, þar sem starf við að stjórna dráttarbifreið sé umfangsmeira og hættumeira en stjórn venjulegra bifreiða. Þar af leiðandi falli öll slys sem verði við venjuleg og nauðsynleg störf við stjórnun dráttarbifreiðarinnar undir trygginguna. Samkvæmt öllu framansögðu telur stefnandi ljóst að slys hans falli undir 2. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Því beri stefndi bótaábyrgð á slysinu. Bótaútreikningur og bótafjárhæð. Um útreikning skaðabótakröfu stefnanda á hendur stefnda fer að skaðabótalögum nr. 50/1993 eins og þau voru í gildi á slysdegi. Til grundvallar bótaútreikningi liggur örorkumat matsmannanna Júlíusar Valssonar læknis og Viðars Más Matthíassonar prófessors dagsett 29. desember 2004, Leifs Dungals og Sigurjóns Sigurðssonar, dags. 27. maí 2003. Krafa stefnanda sundurliðast samkvæmt framansögðu þannig: 1. Tímabundið tekjutap til 10 desember 2005-12-16 kr. 791.476,- 2. Þjáningabætur í sjö mánuði þar af rúmliggjandi í eina viku kr. 204.330,- 3. Varanlegur miski (40%) kr. 2.181.000,- 4. Varanleg örorka (75%) kr. 10.607.951.- SAMTALS kr. 13.784.757,- Um l. tölulið: Samkvæmt matsgerð var stefnandi óvinnufær í sjö mánuði frá slysdegi. Stefnandi rak sitt eigið fyrirtæki, Pústþjónustu Bjarkars, er hann slasaðist, og hafði af því launatekjur. Tekjur stefnanda árið 1999, þ.e. fram til þess tíma sem hann slasaðist, námu kr. 452.272,-. Er um að ræða tekjur til 10. maí 1999, en stefnandi var óvinnufær út árið 1999 eftir slysið. Stefnandi hafði því að meðaltali kr. 113.068,- í tekjur á mánuði árið 1999 og hefði vafalaust haldið þeim tekjum, hefði hann ekki lent í slysinu. Því er krafist í bætur vegna tímabundins tekjutaps skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993: kr. 113.068,- x 7 = kr. 791.476,-. Um 2. tölulið: Matsmenn telja að stefnandi hafi verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga í sjö mánuði, eða 210 daga, og þar af rúmliggjandi í eina viku. Samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga skal uppreikna fjárhæðir skv. 3. gr. laganna til þess tíma er bótafjárhæð er ákveðin. Stefnandi miðar uppreikning við lánskjaravísitölu við upphafsdag dráttarvaxta af kröfu stefnanda, í júní 2003, sem þá var 4474 stig. Uppreiknaðar nema því bætur vegna þjáninga: kr. 700,- x 4474/3282 = kr. 950,- kr. 1.200,- x 4474/3282 = kr. 1.640,- Samkvæmt framansögðu nema bætur fyrir þjáningar skv. 3. gr. skaðabótalaga: kr. 1.640,- x 7 = kr. 11.480,- kr. 950,- x 203 = kr. 192.850,- Samtals er því krafist í þjáningabætur kr. 204.330,-. Um 3. tölulið: Matsmenn telja varanlegan miska stefnanda vegna umferðarslyssins nema 40%. Uppreiknaðar miskabætur fyrir 100% miska skv. 4. gr. skaðabótalaga, sbr. 15. gr. laganna, nema í júní 2003: kr. 4.000.000,- x 4474/3282 = kr. 5.452.500,-. Krafa stefnanda um bætur vegna varanlegs miska nema því: kr. 5.452.500,- x 40% = kr. 2.181.000,-. Um 4. tölulið: Krafa stefnanda um bætur vegna varanlegrar örorku fer eftir 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og þau voru á slysdegi. Stefnandi var með matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags. 29. desember 2004, metinn til 75% varanlegrar örorku. Stefnandi hafði að meðaltali kr. 113.068,- í tekjur á mánuði þegar hann slasaðist, eða kr. 1.356.816,- á ársgrundvelli. Lágmarkslaun skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga námu á stöðugleikapunkti kr. 1.681.000,- (kr. 1.200.000,- x 184,0 (launavísitala í desember 1999) / 131,3 (launavísitala í júlí 1993)). Verður því við útreikning bóta fyrir varanlega örorku stuðst við lágmarkslaun skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Stefnandi var 48 ára og 29 daga gamall á stöðugleikapunkti. Stuðull skv. 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga reiknast því þannig: 8,440 (stuðull 48 ára) - 8,116 (stuðull 49 ára) = 0,324 0,324 x 29/365 = 0,026 8,440 - 0,026 = 8.414 Bætur fyrir varanlega örorku nema því: kr. 1.681.000,- x 8,414 x 75% = kr. 10.607.951,-. Aðrar kröfur. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á 16. gr. skaðabótalaga. Dráttarvaxtakrafa stefnanda byggist á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vaxta er krafist frá slysdegi samkvæmt þágildandi 16. gr. skaðabótalaga. Þann 27. maí 2003 lá fyrir örorkumat matsmanna um afleiðingar slyssins, og lágu þá fyrir allar upplýsingar sem stefnda voru nauðsynlegar til að greiða stefnanda skaðabætur. Dráttarvaxta er því krafist frá 27. júní 2003, er mánuður var liðinn frá því að upplýsingar lágu fyrir til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, skv. 15. gr. þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 9. sbr. 1. mgr. 6. gr. núgildandi laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um varnarþing vísast til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda á sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafist er málskostnaðar líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og er því nauðsynlegt að taka tillit til greiðslu virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Sýknukrafa stefnda Sjóvár-Almennra trygginga í málinu er í fyrsta lagi á því byggð að stefndi beri ekki ábyrgð sem vátryggjandi bifreiðarinnar VS-786 þar sem ekki sé um að ræða slys sem falli innan gildissvið 92. greinar umferðarlaga nr. 50/1987. Í 2. mgr. 92. grein umferðarlaga, eins og henni hafi verið breytt með lögum nr. 32/1998, sé mælt fyrir um bótarétt ökumanns sem slasist við stjóra ökutækis, enda verði slysið rakið til notkunar ökutækis í merkingu 88. greinar sömu laga. Óumdeilt sé að stefndi hafi ekki verið við stjórn bifreiðarinnar VS-786 þegar slysið átti sér stað. Stefnandi hafi verið að eiga við sérstakan hjólabúnað (dolly) sem notaður sé þegar draga þurfi ökutæki sem séu með vanbúinn hjólabúnað að framan. Óumdeilt sé og að bifreiðin VS-786 hafi veirð kyrrstæð og stefnandi staðsettur aftan við bifreiðina VS-786 og til hliðar eða framan við óskráða bifreið sem dregin hefði verið á slysvettvang af VS-786. Stefnandi hafi því ekki verið undir stýri eða við stjórn bifreiðarinnar í þeim skilningi sem venja sé að leggja til grundvallar við túlkun á lagagreininni. Stefnandi hafi og ekki verið við stjórn sérstaks fasts búnaðar dráttarbifreiðarinnar. Samkvæmt 2. mgr. 92. greinar umferðarlaga sé það og skilyrði að rekja megi slys til notkunar í merkingu 88. greinar umferðarlaga. Fræðimenn og dómstólar hafi sett hugtakinu notkun í merkingu 88. greinar tiltekin mörk og hafi þá einkum verið horft til hvort ökutækið sé á ferð eða slys verði vegna fasts búnaðar ökutækja við lestun eða losun. Óumdeilt er í máli þessu að bifreiðin VS-786 hafi ekki verið á ferð og slysið ekki orðið vegna fasts búnaðar bifreiðarinnar VS-786. Búnaðurinn, sem slysinu olli, sé ekki áfastur búnaður dráttarbifreiða. Ýmis laus búnaður fylgi dráttarbifreiðum, svo sem kaðlar, krókar og keðjur, og tilheyri dollý-búnaðurinn slíkum lausum búnaði. Slys af völdum slíks búnaðar falli ekki innan notkunarhugtaks 88. greinar umferðarlaga nema rekja megi slysið til eiginleika bifreiðar sem ökutækis. Dómstólar hafi sett notkunarhugtakinu þröngar skorður hvað varði lestun og losun. Losun dolly-búnaðar undan kyrrstæðri bifreið í drætti geti í engum tilvikum rúmast innan þess sem talið hafi verið felast í lestun og losun með áföstum búnaði. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að með breytingum á 92. gr. með lögum nr. 32/1998 hafi verið stefnt að marki að auka vátryggingarvernd. Þetta sé vissulega rétt hvað varði það afmarkaða tilvik sem varðar vátryggingartaka þegar hann er utan ökutækis og slasast af völdum bifreiðarinnar og til þess ráku sérstök réttlætis- og samræmissjónarmið. Í þessu sambandi sé vert að vekja athygli á að með breytingunni hafi fyrst og fremst verið stefnt að því að skýra gildissvið greinarinnar og hafi breytingin falið í sér ákveðnar breytingar til þrengingar á bótasviði frá því sem verið hefði samkvæmt túlkun dómstóla í einstökum tilvikum. Í öðru lagi sé á því byggt að hugsanleg ábyrgð stefnda sem vátryggjanda bifreiðarinnar hafa fallið niður vegna stórkostlegs gáleysis stefnanda, sbr. 5. gr. skilmála fyrir slysatryggingu ökumanns og eiganda og 2. mgr. 18. grein laga nr. 20/1954, sbr. 124. grein sömu laga. Nokkuð sé óljóst með hvaða hætti slysið varð en þó sé ljóst að slysið hafi ekki getað orðið nema vegna stórkostlegs gáleysis. Hafi slysið orðið með þeim hætti að stefnandi hafi verið að slaka búnaðinum niður með þar til gerðri stöng, sé um að ræða stórkostlegt gáleysi. Hafi slysið orðið með þeim hætti sem stefnandi lýsi sjálfur sé og augljóst að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða. Fyrir það fyrsta sé umrædd lyftingarstöng ávallt tekin úr þar til gerðri rauf og lögð til hliðar þegar búið sé að lyfta. Í öðru lagi séu til staðar á búnaðinum sérstakar öryggisfestingar sem komi í veg fyrir að búnaðurinn falli niður og virðist sem stefnanda hafi láðst að setja þær festingar á með þeim hörmulegu afleiðingum sem lýst sé. Í þriðja lagi sé óhjákvæmilegt að benda á að eftir að búið hafi verið að „fella“ dollý-búnaðinn hafi auðveldlega mátt ná búnaðinum undan með því að aka bifreiðinni áfram eða afturábak og sé það gert ef einhver fyrirstaða sé fyrir hendi, sem reyndar komi sjaldan fyrir. Í fjórða lagi sé því haldið fram að engum sérstökum vandkvæðum hafi verið bundið að losa dollý-búnaðinn eftir slysið, en það hafi Henning Ólafsson gert að beiðni lögreglunnar. Búnaður sá sem stefnandi notaði til að setja undir framhjól bifreiðar þeirrar er hann hafði dregið samanstendur af tveimur dekkjum og tveimur járnslám, sem eru rúmlega bílbreidd á lengd. Við notkun er byrjað á því að koma járnslánum fyrir sitt hvorum megin við framdekk bifreiðar sem á að draga og liggja járnslárnar þá á jörðinni. Þessu næst er dekkjapari komið fyrir við enda járnstanganna sitt hvorum megin við bifreiðina sem á að draga. Járnslárnar eru festar í þar til gerða gróp á dekkjaparinu en dekkjaparið er fest saman með þar til gerðum ási með hjámiðju í festingunni við hvert dekk. Grópin til að festa járnslárnar er á ásnum. Ásinn milli dekkjanna er þannig gerður að hann má lækka og hækka um hjámiðjuna og er sérstök járnstöng notuð til að hækka hjámiðjuna. Til að hækka hjámiðjuna er stönginni stungið í sérstaka rauf á ásnum og þegar búið er að stinga stönginni í raufina vísar stöngin nánast lárétt út frá dekkinu. Til að hækka hjámiðjuna og þar með bifreiðina sem draga á er stönginni snúið í 180° og vísar þá í gagnstæða átt og liggur þá ofan á ásum milli dekkjanna. Sérstök öryggisfesting er síðan sett á til að hjámiðjan snúist ekki til baka og stöngin tekin úr og sé síðan hitt dekkið hækkað með sömu aðferð. Áður en hækkað er liggi ásinn milli dekkjanna við jörðu í sömu hæð og járnslárnar. Samkvæmt 92. gr. umferðarlaga eins og henni var breytt með lögum nr. 32/1998 skal ökumaður sem stjórnar ökutæki tryggður slysatryggingu sem skal tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss sem hann verður fyrir við stjórn ökutækisins, enda verði slysið rakið til notkunar ökutækisins í merkingu 88. gr. Af framangreindri lýsingu á búnaði þeim sem stefnandi notaði við að draga bifreið í umrætt sinn er ljóst að hann er ekki hluti bifreiðarinnar VS 786 heldur stendur sjálfstætt og er á engan hátt tengdur henni, hvorki aflvél hennar eða með öðrum hætti. Verður engan veginn litið svo á að búnaðurinn sé hluti ökutækisins og að notkun hans sé liður í venjulegri og eðlilegri notkun ökutækisins. Þá þykir það ekki skipta máli hér að um er að ræða dráttarbifreið með því að umræddur búnaður er ekki sérstakur hluti hennar að heldur. Telur dómari að svo sem notkunarhugtak 88. gr. umferðarlaga hefur verið skýrt af dómstólum og fræðimönnum verði ekki fallist á það með stefnanda að reglur 92. gr. umferðarlaga taki til tilviks þessa og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum hans en rétt þykir að málskostnaður á milli aðila falli niður. Stefnandi hefur fengið gjafsókn í máli þessu og greiðist gjafsóknarkostnaður hans, 1.035.321 króna, úr ríkisjóði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Sjóvá - Almennar tryggingar hf., skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Bjarkar Adolfssonar. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.035.321 króna, greiðist úr ríkissjóði. Málskostnaður á milli aðila fellur niður.
Mál nr. 395/2005
Kjarasamningur Ráðningarsamningur Tómlæti
Aðilar deildu um hvort ákvæði um greiðslu fæðispeninga, sem taldist hluti af þeim kjarasamningi sem gilti á þeim tíma sem krafa M náði til, væri í gildi og hvort K bæri að fara eftir því. Óumdeilt var að fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu voru við það miðaðir að starfsmaður fengi hvorki fæði né aðgang að niðurgreiddu fæði. Svo hagaði til með M. Varð því að telja að samkvæmt orðanna hljóðan ætti M rétt á greiðslum samkvæmt ákvæðinu. Upplýst var að aldrei hafi verið greiddir fæðispeningar samkvæmt umræddu ákvæði, en jafnframt að það hafi verið vegna þess að þeir starfsmenn sem ákvæðið náði til hafi annaðhvort fengið fæði eða aðgang að niðurgreiddu fæði. Það var hins vegar ekki talið leiða til þess að ákvæðið væri ekki lengur í gildi og var M talinn geta byggt rétt sinn til fæðispeninga á því. Þá var ekki fallist á þá málsástæðu K að krafa M væri fallin niður fyrir tómlæti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2005. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi kvaðst stefndi ekki sjálfur hafa gert athugasemdir við áfrýjanda um að fjárhæð fæðispeninga væri of lág, en það hafi tveir samstarfsmenn hans gert og hafi starfsmenn áfrýjanda verið „saman í þessu.“ Rafiðnaðarsamband Íslands hafi svo í byrjun árs 2001 gert þeirra vegna athugasemdir um þetta við fjármálastjóra áfrýjanda. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Kögun hf., greiði stefnda, Magnúsi Hermannssyni, málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 450.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2005. I Mál þetta sem dómtekið var 20. júní sl. höfðaði Magnús Hermannsson, Úthaga 13, Selfossi gegn Kögun hf., kt. 490389-2619, Lynghálsi 9, Reykjavík með stefnu birtri 8. janúar 2005. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 602.352 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 140.736 frá 1. janúar 2002 til 1. janúar 2003, en frá þeim degi af kr. 299.304 til 1. janúar 2004, en frá þeim degi af kr. 468.648 til 1. október 2004, en frá þeim degi af kr. 602.352 til greiðsludags, þannig að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 1. janúar 2003. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum málskostnað samkvæmt gjaldskrá Löggarðs ehf. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi er rafeindavirki og félagi í Félagi rafeindavirkja sem á aðild að Rafiðnaðarsambandi Íslands. Hinn 1. janúar 1997 gerðu aðilar málsins með sér ráðningarsamning og skyldi hann gilda á meðan stefnandi vann við viðhald tölvu- og fjarskiptabúnaðar í ISSF- og CRC-byggingum á Keflavíkurflugvelli á vegum stefnda. Við það vann stefnandi til 1. október 2004, en honum var sagt upp störfum 1. júlí s.á. Stefnandi telur sig ekki hafa fengið greidda fulla fæðispeninga úr hendi stefnda og gerir kröfu samkvæmt því. Í ráðningarsamningnum segir m.a. um launakjör að aðilar séu: „sammála um að hafa til hliðsjónar kjarasamning þann sem gerður hefur verið milli Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar um kjör rafiðnaðarmanna. (Vísast til samkomulags Rafiðnaðarsambands Íslands vegna aðildarfélaga og Kögunar hf. dags. 7. maí 1996)“ Í samkomulaginu frá 7. maí segir að aðilar séu sammála um að kjarasamningur milli Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar gildi fyrir almenna rafiðnaðarmenn Kögunar hf. á meðan þeir vinni að viðhaldi tölvu- og fjarskiptabúnaðar í ISSF og CRC byggingum á Keflavíkurflugvelli. Þá segir að samkomulagið taki til þeirra ákvæða samningsins og bókana sem við hann hafi verið gerðar, sem lúti að starfsemi ratsjárstöðvar H-1. Sú ratsjárstöð er á Miðnesheiði og sér Ratsjárstofnun um rekstur hennar. Sams konar samkomulag hefur verið lagt fram dags. 22. júní 2001. Í kjarasamningi á milli Ratsjárstofnunar og Rafiðnaðarsambands Íslands vegna aðilarfélaga, undirritaður 27. apríl 2001 með gildistíma frá 1. janúar 2001 til 30. júní 2005, segir í gr. 2.10.3 um fæði að Ratsjárstofnun leggi starfsmönnum til fæði eða greiði fæðispeninga. Við stöðina á Miðnesheiði skuli hafa hliðsjón af því sem tíðkist hjá Varnarliðinu. Í málinu hefur verið lögð fram orðsending dags. 8. september 1987 frá Landsvirkjun til Magnúsar Geirssonar, þáverandi formanns Rafiðnaðarsambands Íslands, og varðar hún kjör vaktmanna Landsvirkjunar á Geithálsi. Í henni segir svo: „Það staðfestist hér með að greiðslur til starfsmanna á vöktum umfram föst dagvinnulaun og vaktaálag eru sem hér segir: Vegna ferða, vaktaskipta, kaffitíma o.þ.h. greiðast 46 yfirvinnustundir á mán. Fæðisgjald er kr. 9.422 á mán. og hækkar það í samræmi við launabreytingar.“ Á sömu orðsendingu er ritað: „Aðilar eru sammála um að ofangreint fyrirkomulag gildi hjá ratsjárstofnun við útreikning á fastri yfirvinnu, innifalinn er ferðatími sem miðast við Höfn-Stokksnes og greiðsla á fæðispeningum. Þar sem starfsmenn hafa aðgang að niðurgreiddu fæði skal tekið tillit til þess.“ Undir þessari áritun eru stafirnir MG og JEB, þ.e. fangamörk Magnúsar Geirssonar og Jóns E. Böðvarssonar starfsmanns Ratsjárstofnunar. Þessu samkomulagi er bætt við kjarasamning Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar frá 27. apríl 2001, en ekki tekið inn í meginmál hans. Verður áritun þessi framvegis í dóminum nefnd „ákvæðið frá 8. september.“ Lagt hefur verið fram skjal um samskipti skrifstofustjóra Rafiðnaðarsambands Íslands og stefnda þar sem fram kemur að skrifstofustjórinn hefur hinn 19. febrúar 2001 gert kröfu til þess, vegna þeirra rafiðnaðarmanna sem unnu hjá stefnda, að fæðispeningar yrðu greiddir eftir kjarasamningi rafiðnaðarsambandsins eða að öðrum kosti yrði þeim séð fyrir fullu fæði. Í sama skjali kemur fram að fallist stefndi ekki á það, og aðrar kröfur sem settar eru fram, sé það vilji rafiðnaðarsambandsins að úr ágreiningnum verði skorið í Félagsdómi. Óumdeilt er að stefnandi vann á vöktum 11 tíma dagvakt og 13 tíma næturvakt og hafði ekki sérstakan matar- eða kaffitíma, hann hafði ekki formlegan aðgang að mötuneyti og stefndi sá honum ekki fyrir fæði. III Stefnandi kom fyrir dóminn og skýrði svo frá að starfsmenn stefnda á Keflavíkurflugvelli hefðu unnið á 12 tíma vöktum. Þeir hefðu ekki haft skilgreinda matartíma og ekki aðgang að niðurgreiddu fæði. Íslenskir starfsmenn varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli hefðu það hins vegar. Fljótlega eftir að þeir hefðu farið að standa vaktirnar hefðu verið gerðar athugasemdir við það að fæðispeningar væru ekki greiddir samkvæmt kjarasamningi. Stefnandi kvað sér kunnugt um að því erindi hefði ekki verið vel tekið. Óskað hafi verið eftir liðsinni stéttarfélagsins í þessu máli. Stefnandi sagði að ótti hefði valdið því að ekki hefði fyrr verið farið í dómsmál. Vitnið Halldór Ellert Sigurþórsson gaf skýrslu fyrir dóminum, en hann er stefnandi í öðru máli gegn stefnda um sama sakarefni. Vitnið sagði þá starfsmenn sem unnu hjá stefnda á Keflavíkurflugvelli ekki hafa haft aðgang að mötuneyti þar. Ástæðan hefði verið sú að stefndi hafi verið verktaki. Vitnið kvaðst ekki vita betur en íslenskir starfsmenn varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og starfsmenn ríkisins þar hefðu aðgang að mötuneyti þar sem fæði var niðurgreitt. Fljótlega eftir þeir félagar hefðu byrjað störf hjá stefnda hefði hann gengið á fund forsvarsmanns hans ásamt öðrum starfsmanni og gert þá athugasemd að fæðispeningar væru ekki greiddir samkvæmt kjarasamningi. Því hefði verið harðlega neitað. Þá hefði hann áttað sig á því að fara yrði í gegnum rafiðnaðarsambandið með þessa kröfu því að þeir starfsmennirnir hefðu hvorki haft þor eða grimmd til þess að standa í þessu sjálfir. Fljótlega upp úr þessu hafi þeir talað við Helga Eyjólfsson, skrifstofustjóra rafiðnaðarsambandsins. Forstjóri stefnda eitt sinn að eigin frumkvæði minnst á þetta mál og tekið því illa. Héðinn Eyjólfsson, fjármálastjóri stefnda, kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa byrjað störf hjá stefnda í ársbyrjun 1998 en áður starfað hjá Ratsjárstofnun frá ársbyrjun 1988. Hjá báðum aðilum hefði hann séð um samskipti við rafiðnaðarsambandið og vaktavinnumenn. Vitnið upplýsti að starfsmenn stefnda á Keflavíkurflugvelli hafi verið um 30 talsins. Ákveðið hefði verið að hafa í ráðningarsamningum við þessa starfsmenn ákvæði um að hafa til hliðsjónar sama kjarasamning og gilti á milli Ratsjárstofnunar og Rafiðnaðarsambands Íslands til þess að ekki þyrfti að gera tvo kjarasamninga um mjög svipað efni. Stefndi hafi verið undirverktaki Ratsjárstofnunar sem hafi gert það að verkum að starfsmenn stefnda hefðu ekki fengið aðgang að mötuneytum á Keflavíkurflugvelli. Vitnið sagði að 8. september 1987, þegar ritað var á orðsendingu Landsvirkjunar, hafi Ratsjárstofnun varla verið byrjuð að starfa. U.þ.b. 10 manna hópur hafi verið sendur austur á Stokknes til þjálfunar og hafi hann síðar hafi átt að fara til BNA til þess að læra á búnað þann sem Ratsjárstofnun hafi tekið að sér að sjá um fyrir varnarliðið í ratsjárstöðvum víðs vegar um landið. Mennirnir hafi ýmist búið á Stokksnesi eða á hóteli á Höfn í Hornafirði. Á Stokksnesi hafi verið svefnaðstaða og mötuneyti með niðurgreiddu fæði. Þetta ákvæði hafi verið undirritað færi svo að einhverjir þessara manna þyrftu að dvelja á hóteli og greiða fæði þar. Ákvæðið hefði því verið tekið upp á meðan starfsmennirnir voru í þjálfun fyrir austan. Ekki hafi komið til þess að þessu ákvæði væri beitt hvorki á þessum tíma né síðar að því er vitnið sagðist best vita. Á Höfn hefðu hótelreikningar starfsmannanna verið greiddir af Ratsjárstofnun. Vitnið sagði að tilvísun til ratsjárstöðvar H-1 í samkomulagi Kögunar og Rafiðnaðarsambands Íslands, 7. maí 1996 og 22. júní 2001, væri til ratsjárstöðvarinnar á Miðnesheiði. Kjör starfsmanna Kögunar hf. á Keflavíkurflugvelli hafi átt að vera nokkurn veginn sambærileg við kjör rafiðnaðarmanna sem unnu á Miðnesheiði á vegum Ratsjárstofnunar. Vitnið kvaðst telja að það væri bara „lapsus“ að ákvæðið frá 8. september væri enn inni í kjarasamningi. Vitnið sagði að hluti ákvæðisins væri í gildi, þ.e. fyrri liðurinn, en sá hluti þess sem næði til fæðispeninga hefði gjörsamlega verið kominn út úr kollinum á öllum og fæðisgreiðslur miðaðar við gr. 2.10.3 í kjarasamningnum. Vitnið sagðist tvisvar á ári hafa kannað það hvað íslenskum starfsmönnum hjá varnarliðinu væri greitt í fæðispeninga. Þeir menn ynnu eins vakt og starfsmenn stefnda á Keflavíkurflugvelli, en hefðu aðgang að mötuneytum á Keflavíkurflugvelli þar sem fæði væri niðurgreitt eða mjög ódýrt. Sömu fjárhæð hefði hann greitt starfsmönnum stefnda. Vitnið kvaðst kannast við að starfsmenn Kögunar hefðu kvartað út af því að þeir fengju ekki greidda fulla fæðispeninga. Hann hefði fengið þær kvartanir í eyrað einstaka sinnum og starfsmennirnir vitnað til ákvæðisins frá 8. september. Þetta hafi verið áður en Helgi Gunnarsson hjá rafiðnaðarsambandinu hefði komið að málinu sem vitnið kvaðst ekki muna hvenær hefði verið. Vitnið kvaðst alltaf hálfpartinn hafa búist við því að málið færi fyrir Félagsdóm eins og komið hafi fram hjá rafiðnaðarsambandinu að myndi verða. Helgi Rúnar Gunnarsson, skrifstofustjóri hjá rafiðnaðarsambandinu þar til í maí 2002, kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa verið viðstaddur þegar samkomulagið frá 8. september var gert. Hann hefði undirritað samkomulagið frá 7. maí 1996 og 22. júní 2001. Í sínum huga hafi það alla tíð verið þannig að allur kjarasamningur rafiðnaðarsambandsins hefði átt að gilda fyrir þá félagsmenn sem unnið hafi hjá Kögun. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að nokkru sinni hefði verið greitt samkvæmt ákvæðinu frá 8. september. Ratsjárstofnun hefði tekið þá ákvörðun að leggja öllum starfsmönnum sínum til fæði, þar á meðal þeim sem unnu í ratsjárstöðinni á Miðnesheiði. Því hefðu starfsmennirnir enga fæðispeninga fengið greidda og á ákvæðið ekki reynt. Ákvæðið hafi hugsanlega af þessum sökum aðeins náð til starfsmanna Kögunar hf. Starfsmenn Ratsjárstofnunar á Miðnesheiði hefðu í upphafi fengið niðurgreitt fæði. Þegar því hefði verið hætt hafi staðið til að greiða þeim starfsmönnum samkvæmt ákvæðinu frá 8. september en þá hafi þeir fengið fæði í staðinn þannig að ekki hafi komið til greiðslna. Vitnið kvaðst hafa skynjað það að starfsmenn Kögunar hefðu sjálfir ekki viljað standa í deilum út af fæðispeningunum. Magnús Geirsson, formaður Rafiðnarsambands Íslands árin 1971-1994, kom fyrir dóminn. Vitnið sagði ákvæðið frá 8. september væri þannig til komið að hjá Landsvirkjun hefðu starfað menn sem eins hefði verið ástatt um og þá menn sem ákvæðið næði til, þ.e. þá sem ekki hefðu matartíma né aðgang að mötuneyti. Þess vegna hefði verið notuð fyrirmynd frá Landsvirkjun. Þetta ákvæði hefði verið undirritað sama dag og kjarasamningur Ratsjárstofnunar og rafiðnaðarsambandsins. Það hefði verið gert á síðustu stundu og ákvæðið því ekki tekið beint upp í samninginn sjálfan. IV Af hálfu stefnanda er á því byggt að ákvæðið frá 8. september 1987 sé enn í fullu gildi, enda hafi það verið tekin inn í kjarasamning Ratsjárstofnunar og Rafiðnaðarsambands Íslands á sínum tíma og sé þar enn. Samkvæmt samkomulagi Rafiðnaðarsambands Íslands og Kögunar hf., bæði frá 7. maí 1996 og 22. júní 2001, gildi framangreindur kjarasamningur á milli rafiðnaðarsambandsins, sem stefnandi eigi aðild að, og Kögunar hf. Enda þótt kveðið sé á um það í ráðningarsamningi stefnanda við stefnda að hliðsjón eigi að hafa af þessum kjarasamningi gildi öll ákvæði hans um samningssamband þeirra, enda séu samkvæmt lögum nr. 55/1980 ógildir þeir kjarasamningar milli einstakra launamanna og atvinnurekenda þar sem samið sé um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar kveði á um. Ekki skipti máli hvort ákvæðið hafi verið virkt, þannig að greiða hafi þurft samkvæmt því eða ekki, það haldi gildi sínu engu að síður. Stefnandi hafi fengið greidda fæðispeninga samkvæmt gr. 2.10.3 í kjarasamningnum en sú grein gangi skemur en sérákvæði samningsins um fæðispeninga. Í þessu sambandi beri að hafa í huga að þeir starfsmenn, sem hafi fengið greitt fyrir fæði samkvæmt grein 2.10.3, hafi haft aðgang að mötuneyti með niðurgreiddu fæði en það hafi stefnandi ekki haft. Stefnandi og samstarfsmenn hans hafi af og til haft uppi kröfur um að þeir fengju greidda fæðispeninga samkvæmt ákvæðinu frá 8. september og í ársbyrjun 2001 hafi stefnda verið kunngert að næðist ekki samkomulag um greiðslur yrði höfðað mál fyrir Félagsdómi. Þeir félagar hafi verið í veikri stöðu gagnvart vinnuveitanda sínum og stefnandi því kosið að hefjast ekki handa fyrr en eftir að hann hætti störfum hjá stefnda. Því sé alfarið mótmælt að ólögbundnar reglur um tómlæti geti leitt til þess að hann verði sviptur rétti sínum til fæðispeninganna. Slíkar reglur sem hafi vafasamt gildi eigi hér ekki við. Af hálfu stefnda er viðurkennt að ákvæðið frá 8. september 1987 gildi að því er varðar skylduna til að greiða 46 yfirvinnustundir vegna ferða, vaktaskipta, kaffitíma o.þ.h., og hafi stefnandi fengið þær greiðslur. Hins vegar er því haldið fram að ákvæðið um fæðisgjaldið hafi verið tilkomið vegna þeirra rafiðnaðarmanna sem á þeim tíma hafi verið í starfsþjálfun hjá stefnda og unnið á Stokksnesi. Við lok þeirrar vinnu hafi ákvæðið runnið sitt skeið og hafi ekki verið greitt samkvæmt því síðan. Ákvæðið hafi því aldrei átt við stefnanda og félaga hans, heldur grein 2.10.3 í kjarasamningnum. Samkvæmt því ákvæði hafi þeir fengið greidda fæðispeninga. Þessi hafi verið framkvæmdin til margra ára sem geri það að verkum að ákvæðið sé ekki lengur í gildi. Þá beri að hafa í huga að í gr. 1.3 í ráðningarsamningi stefnanda komi fram að aðilar samningsins séu sammála um að hafa til hliðsjónar kjarasamning Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar. Það feli í sér að stefndi sé ekki skuldbundinn til þess að tryggja að stefnandi sé í einu og öllu eins settur og starfsmenn varnarliðsins, en þess hafi þó verið gætt af hálfu stefnda. Þá er á því byggt af hálfu stefnda, verði litið svo á að ákvæðið sé í gildi, að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Stefnandi hafi engan reka gert að því að krefjast greiðslu fæðispeninga fyrr en lögmaður hans hefjist handa með bréfi dags. 9. nóvember 2004 og hafi því ekki haldið fram kröfu til fæðispeninganna í nær 7 ár. Þýðingarmikið sé fyrir atvinnurekendur að starfsmenn bíði ekki árum saman að setja kröfur sínar fram og séu tómlætisreglur í fullu gildi í vinnurétti. Á því verður að byggja að ákvæðið frá 8. september 1987 sé hluti kjarasamnings á milli Ratsjárstofnunar og Rafiðnaðarsambands Íslands, sem er með gildistíma frá 1. janúar 2001 til 30. júní 2005. Upplýst er að þetta ákvæði hefur fylgt kjarasamningi sömu aðila allt frá því að það var undirritað án þess þó að vera tekið inn í meginmál samningsins. Það er enda viðurkennt af hálfu stefnda að hluti þessa ákvæðis sé í gildi og starfsmönnum Kögunar hf. hefur verið greitt samkvæmt því. Deila aðila snýst því einungis um það hvort ákvæðið um greiðslu fæðispeninga sé í gildi og hvort stefnda beri að fara eftir því, og eins hvort krafa stefnanda kunni að vera fallin niður vegna tómlætis. Í ráðningarsamningi á milli aðila málsins frá 1. janúar 1997 er kveðið á um að þeir séu sammála um að hafa til hliðsjónar kjarasamning þann sem gerður hafi verið á milli Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar um kjör rafiðnaðarmanna. Í samkomulagi Rafiðnaðarsambands Íslands og Kögunar hf. frá 7. maí 1996 segir að aðilar séu sammála um að kjarasamningur milli sömu aðila gildi fyrir almenna rafiðnaðarmenn Kögunar hf. á meðan þeir vinni að viðhaldi tölvu- og fjarskiptabúnaðar í ISSF og CRC byggingum á Keflavíkurflugvelli eins og stefnandi gerði. Þá segir að samkomulagið taki til þeirra ákvæða samningsins og bókana sem við hann hafi verið gerðar, sem lúti að starfsemi ratsjárstöðvar H-1, en sú stöð er á Miðnesheiði og rekur Ratsjárstofnun hana. Sams konar samkomulag var gert á milli sömu aðila 22. júní 2001. Í framangreindum kjarasamningi er ákvæði í gr. 2.10.3 þar sem segir að Ratsjárstofnun leggi starfsmönnum til fæði eða greiði fæðispeninga. Við stöðina á Miðnesheiði skuli hafa hliðsjón af því sem tíðkist hjá Varnarliðinu, þ.e. að því er varðar íslenska starfsmenn þess. Upplýst verður að telja að íslenskir starfsmenn varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli hafi haft aðgang að niðurgreiddu fæði og starfsmönnum Ratsjárstofnunar í ratsjárstöðinni á Miðnesheiði var lagt til fæði eftir að tekið var fyrir aðgang þeirra að niðurgreiddu fæði. Var staða stefnanda, sem hvorki fékk fæði eða hafði aðgang að niðurgreiddu fæði, því önnur og lakari en framangreindra starfsmanna. Er því ekki hægt að fallast á að stefnandi geti ekki átt meiri rétt en kveðið er á um í gr. 2.10.3. Óumdeilt er í málinu að fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu frá 8. september 1987 voru við það miðaðir að starfsmaður fengi hvorki fæði né aðgang að niðurgreiddu fæði. Svo hagaði til með stefnanda. Verður því að telja að samkvæmt orðanna hljóðan eigi stefnandi rétt á greiðslum samkvæmt ákvæðinu. Kemur því til skoðunar hvort ákvæðið sé fallið úr gildi eins og haldið er fram af stefnda. Vitnið Helgi Rúnar Gunnarsson, fyrrum skrifstofustjóri Rafiðnaðarsambands Íslands, taldi að aldrei hefðu verið greiddir fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu frá 8. september 1987 sem stafaði af því að starfsmenn rafiðnaðarsambandsins hefðu annað hvort fengið niðurgreitt fæði eða verið lagt það til. Ratsjárstofnun hefði tekið þá stefnu að leggja öllum starfsmönnum sínum til fæði, þar á meðal þeim sem unnu í stöðinni á Miðnesheiði. Vitnið Héðinn Eyjólfsson, fjármálastjóri stefnda, kvaðst ekki vita til þess að greiddir hefðu verið fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu. Þannig verður að telja upplýst að ekki hafi verið greiddir fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu en jafnframt að það hafi verið vegna þess að þeir starfsmenn sem ákvæðið nær til hafi annað hvort fengið fæði eða aðgang að niðurgreiddu fæði. Sú staða kom því ekki upp að skylt yrði að greiða fæðispeninga samkvæmt ákvæðinu. Það leiðir hins vegar ekki til þess að ákvæðið sé ekki lengur í gildi, en það er hluti af þeim kjarasamningi sem gildir á þeim tíma sem krafa stefnanda nær til, eins og lýst er í upphafi þessa kafla dómsins. Niðurstaða dómsins er því sú að ákvæðið frá 8. september sé í gildi og stefnandi geti byggt rétt sinn til fæðispeninga á því. Verður nú vikið að þeirri málsástæðu stefnda að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Krafa stefnanda nær til tímabilsins frá 1. janúar 2001 til 1. október 2004 en hann hóf störf hjá stefnda 1. janúar 1997. Stefnandi kvaðst fljótlega eftir að hann hóf störf gert athugasemd við það að fæðispeningar væru ekki greiddir samkvæmt kjarasamningi. Vitnið Héðinn Eyjólfsson, fjármálastjóri stefnda, kannaðist við að hafa fengið kvartanir einstaka sinnum vegna hins sama. Samkvæmt gögnum málsins gerði skrifstofustjóri rafiðnaðarsambandsins hinn 19. febrúar 2001 kröfu til þess að rafiðnaðarmönnum sem unnu hjá stefnda yrðu greiddir fæðispeningar samkvæmt kjarasamningi eða að öðrum kosti séð fyrir fullu fæði. Yrði ekki á það fallist væri það vilji rafiðnaðarsambandsins að úr ágreiningnum yrði skorið í Félagsdómi. Þegar með tilliti til þessa þykja ekki efni til þess að fallast á þá málsástæðu stefnda að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Af hálfu stefnda hafa ekki verið gerðar athugasemdir við útreikning á kröfu stefnanda eða fjárhæð hennar samkvæmt þeim útreikningi. Samkvæmt því sem að framan segir verða kröfur stefnanda teknar til greina. Málskostnaður sem stefndi greiði stefnanda þykir hæfilega ákveðinn kr. 30.000 auk virðisaukaskatts. Friðgeir Björnsson héraðsdómi kvað upp dóminn. Dómsorð. Stefndi, Kögun hf., greiði stefnanda, Magnúsi Hermannssyni, kr. 602.352 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 140.736 frá 1. janúar 2002 til 1. janúar 2003, frá þeim degi af kr. 299.304 til 1. janúar 2004, frá þeim degi af kr. 468.648 til 1. október 2004 og frá þeim degi af kr. 602.352 til greiðsludags. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 1. janúar 2003. Málskostnaður sem stefndi greiði stefnanda ákveðst kr. 30.000 auk virðisaukaskatts.
Mál nr. 240/2000
Skaðabætur Bifreið Búfé Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
A ók á þrjú hross og olli slysið talsverðum skemmdum á bifreið hans. Í kjölfar slyssins keypti VL bifreiðina af A með "öllum rétti" vegna tjónsins. VL höfðaði mál gegn G og S, sem voru eigendur hrossanna, til greiðslu skaðabóta. Ekki lá fyrir annað mat á tjóninu en skoðun tjónaskoðunarmanns Vátryggingafélags Íslands hf., sem fór fram tæpum tveimur árum eftir slysið. Héraðsdómur dæmdi VL bætur að álitum. Gegn mótmælum G og S þótti ófært að leggja nefnda tjónaskoðunarskýrslu til grundvallar við mat á tjóni VL fyrir Hæstarétti. Þar sem fyrri eiganda eða VL var í lófa lagið að afla matsgerðar dómkvadds manns á fyrri stigum þóttu ekki skilyrði til að ákveða skaðabætur að álitum eins og héraðsdómari gerði. Málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Sigurður Líndal prófessor. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. júní 2000 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð í 31.000 krónur og málskostnaður falli niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 3. ágúst 2000. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjendur verði í sameiningu dæmd til að greiða sér 622.700 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. febrúar 1996 til greiðsludags. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi á málið rætur að rekja til þess að um klukkan 18.30 hinn 25. janúar 1996 var bifreiðinni R 17787 ekið eftir Miðnesheiðarvegi sem leið lá frá Keflavík til Sandgerðis. Nærri mótum vegarins og Mánagrundar varð ökumaður bifreiðarinnar skyndilega var við nokkurn fjölda hrossa fyrir framan hana og tókst honum ekki að komast hjá því að aka á þrjú þeirra. Gagnáfrýjandi keypti bifreiðina við nauðungarsölu 1. nóvember 1997 fyrir 31.000 krónur. Með yfirlýsingu 14. sama mánaðar afsalaði fyrri eigandi bifreiðarinnar gagnáfrýjanda „öllum rétti“ sínum vegna tjóns, sem orðið hafi á bifreiðinni við þetta umferðarslys. Í málinu krefst gagnáfrýjandi bóta á þeim grunni úr hendi aðaláfrýjenda, sem hann kveður hafa átt áðurnefnd þrjú hross. Af gögnum, sem aðaláfrýjendur hafa lagt fyrir Hæstarétt, verður ekki ráðið með vissu hvort slysið, sem málið er risið af, hafi orðið innan marka Reykjanesbæjar eða Gerðahrepps. Þótt ekki liggi fyrir í málinu hvort bann hafi verið lagt við lausagöngu búfjár í síðarnefnda sveitarfélaginu, eins og gert hefur verið í Reykjanesbæ og nánar er getið í hinum áfrýjaða dómi, fær það, sem hér hefur verið greint, ekki breytt því að fallast verður á röksemdir, sem héraðsdómari hefur að öðru leyti fært fyrir niðurstöðu sinni um að aðaláfrýjendur verði að bera óskipta sök á slysinu, sbr. og dóm Hæstaréttar í dómasafni 1999, bls. 1260. II. Samkvæmt skýrslu lögreglumanns, sem kom á vettvang slyssins 25. janúar 1996, voru talsverðar dældir á framhlið bifreiðarinnar, þaki og vinstri hlið og var framrúða að auki brotin. Fram kemur í skýrslunni að eftir slysið hafi ekki verið unnt að aka bifreiðinni og hún því verið fjarlægð með dráttarbifreið. Í málinu liggja hins vegar ekki fyrir gögn um að skemmdir á bifreiðinni hafi verið athugaðar frekar fyrr en starfsmaður frá Vátryggingafélagi Íslands hf. gerði tjónaskoðunarskýrslu að tilhlutan gagnáfrýjanda 17. nóvember 1997. Í skýrslunni var áætlað að vinna þyrfti í 82 klukkustundir að öðrum viðgerðum á bifreiðinni en málningu og kostnaður af því yrði 192.700 krónur. Mála yrði alla bifreiðina nema hurð og afturbretti hægra megin og myndi það kosta 180.000 krónur. Þá var áætlað að kostnaður af varahlutum yrði 250.000 krónur. Var heildarkostnaður af viðgerð bifreiðarinnar þannig áætlaður 622.700 krónur. Gagnáfrýjandi styður kröfu sína í málinu eingöngu við þessa niðurstöðu. Af áðurnefndri lögregluskýrslu, sem fær stoð í framburði vitna fyrir héraðsdómi, er nægilega leitt í ljós að talverðar skemmdir urðu á bifreiðinni í umferðarslysinu, sem um ræðir í málinu. Gegn mótmælum aðaláfrýjenda er hins vegar með öllu ófært að leggja tjónaskoðunarskýrsluna frá 17. nóvember 1997 til grundvallar um umfang skemmdanna, sem af þessu hlutust, eða kostnað af viðgerð þeirra. Eiganda bifreiðarinnar var í lófa lagið að tryggja sér viðhlítandi sönnur fyrir tjóni sínu, eftir atvikum með matsgerð dómkvadds manns, en það hefur hann látið hjá líða. Brestur því skilyrði til að ákveða gagnáfrýjanda skaðabætur að álitum, eins og héraðsdómari gerði. Að þessu virtu liggja ekki fyrir nægileg gögn um tjón gagnáfrýjanda til að unnt sé að fella efnisdóm á kröfu hans. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eins og atvikum er háttað er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 1. október 1999. I. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dóminum með stefnu sem birt var stefndu Svölu Rún Jónsdóttur 3. september 1998 og þingfestingu þess 23. september 1998 að því er stefnda Gylfa Bergmann varðar. Stefnandi er Vatnsiðjan Lón ehf., kt. 500169-1339, Reykjavík. Stefndu eru Gylfi Bergmann, kt. 220654-2499, Heiðarholti 42, 230 Reykjanesbæ og Svala Rún Jónsdóttir, kt. 220459-4979, Heiðarbóli 43, Reykjanesbæ Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmd til greiðslu bóta að fjárhæð kr. 622.700 með dráttarvöxtum frá 25. febrúar 1996 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati réttarins. Stefndu þess aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi Sáttaumleitanir dómara báru ekki árangur. Dómari gekk á vettvang við upphaf aðalmeðferðar ásamt lögmönnum aðila og stefndu Svölu Rún og Jóni Guðmundssyni, fyrirsvarsmanni stefnanda. Í máli þessu krefur stefnandi, núverandi eigandi bifreiðarinnar R-17787 og framsalshafi alls bótaréttar vegna umferðaróhapps 25. janúar 1996, stefndu, eigendur þriggja hrossa, um bætur vegna skemmda á bifreiðinni er urðu í umferðaróhappinu er bifreiðin lenti á hrossunum er þau fóru yfir Miðnesheiðarveg skammt frá hesthúsabyggðinni á Mánagrund. II. Fimmtudaginn 25. janúar 1996 kl. 18:40 var lögreglunni í Keflavík tilkynnt að bifreiðinni R-17787 hefði verið ekið vestur Reykjanesbraut og að skammt vestan hesthúsabyggðar á Mánagrund hefði bifreiðinni verið ekið á hóp hrossa. Lögreglumenn fóru á vettvang og hittu þar fyrir ökumann bifreiðarinnar Ara Þorsteinsson og farþega í bifreiðinni Hildi Þórhallsdóttur. Lögreglumenn sáu eitt hross 200 metra norðan við veginn og reyndist það fótbrotið. Haft var eftir ökumanni bifreiðarinnar að hann hefði ekið vestur Reykjanesbraut í átt til Sandgerðis. Er hann hafi verið kominn rétt framhjá hesthúsabyggðinni á Mánagrund hefði hópur hrossa skyndilega hlaupið upp á veginn úr suðri. Hefði hann ekki orðið hrossanna var fyrr en þau voru í þann mund að hafna á bifreið hans. Hann hefði hemlað en það ekki dugað til og eitt hrossanna kastast á framrúðu bifreiðarinnar og síðan upp á topp. Hann gerði sér ekki grein fyrir fjölda hrossanna þar sem þetta hefði gerst svo skyndilega. Lögreglan kallaði til dýralækni sem aflífaði á staðnum 6 vetra gráa meri sem var í móanum norðan götunnar. Á vettvangi hittu lögreglumenn stefndu Svölu Rún, sem kvað tvo hesta hafa skilað sér í hesthús og væru þeir báðir eitthvað særðir. Hún kvaðst vera eigandi að öðrum þeirra, 12 vetra rauðum hesti, sem væri sár á fæti. Hún kvað stefnda Gylfa Bergmann eiganda gráu merarinnar og annarar leirljósrar 19 vetra sem væri með sár á fæti og auga. Hún kvað hrossin hafa verið í gerði við hesthús nr. 7 á Mánagrund. Hefðu hrossin brotið niður girðingu og hlaupið út í myrkrið. Hefði hún ásamt fleirum á hestum og bifreiðum farið að leita hrossanna þegar ekið var á þá. Hún hefði þó ekki séð slysið eiga sér stað. Tilkvaddur dýralæknir leit á hrossin tvö sem komust í hesthús og taldi hægt að gera að meiðslum þeirra. Að sögn lögreglu voru eftirtaldar skemmdir á bifreiðinni af völdum ákeyrslunnar á hrossin: Framendi, toppur og vinstri hlið talsvert dældað, framrúða brotin. Bifreiðin hafi verið óökufær og hún því fjarlægð með dráttarbifreið. Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands, sem aflað var undir rekstri málsins voru á þessum tíma 3 vindstig af norðri, skýjað en gott skyggni, engin úrkoma og auð jörð. Stefnda Svala Rún, Helga Jóhannesdóttir f.h. stefnda Gylfa Bergmanns og Rúnar Guðbrandsson, eigandi hesthúsa að Mánagrund á Miðnesheiði, afhentu Skandia, tryggingafélagi bifreiðarinnar yfirlýsingu, sem þau undirrituðu varðandi atburðinn. Þar kemur fram að umræddan dag hafi 10 hross brotist út úr gerðinu við hesthúsið og hlaupið yfir heiðina og hafi vel sést hvert þau fóru. Þau hafi strax farið á eftir þeim ásamt sex mönnum á hestum, tveimur fótgangandi og einum í bifreið. Síðan þegar þau hafi verið að koma með hestana að hesthúsunum hafi bifreið komið á mikilli ferð, sem ekki hafi virst virða aðvörunarskilti um að þarna sé hesthúsabyggð eða umferð hrossa eða hægt á sér þegar henni var ekið framhjá upplýstri hesthúsabyggðinni. En þegar hópurinn hafi farið yfir hafi bifreiðin verið á það mikilli ferð að hún hafi ekki náð að hemla þegar fremstu hestarnir fóru yfir og hafi bifreiðin ekið á ljósustu og öftustu hestana. Töldu þau bifreiðina hafa verið á miklum hraða og að hemlabúnaði hennar hljóti að hafa verið áfátt. Stefndi Gylfi Bergmann sendi Skandia síðan lýsingu á umræddum þremur hrossum. Kvaðst hann eiga tvö þeirra en stefnda Svala Rún ætti eitt. Áverkar urðu talsverðir á þremur hrossana, þ.e. hrossunum Birtu, Blíðu og Garra. Blíða brotnaði á fæti og þurfti að aflífa hana á staðnum, Garri var felldur tveimur mánuðum eftir slysið og Birta var felld um sumarið eftir slysið. Scandia hf. og stefndu Svala Rún og stefndi Gylfi Bergmann sömdu um bætur fyrir tvö hrossanna og greiddi Vátryggingafélag Íslands hf. þeim bætur í apríl og maí 1996. Voru hrossin bætt að 2/3 hlutum. Voru bætur greiddar út í nafni stefndu. Hrossið Birta hefur hins vegar ekki verið bætt ennþá. Eigandi bifreiðarinnar á umræddum tíma var Örn Lárusson. Eftir óhappið kvað fyrirsvarsmaður stefnanda Jón Guðmundsson, stefnanda hafa falast eftir bifreiðinni og hafi bifreiðin síðan verið keypt á opinberu uppboði á kr. 31.000 þann 1.11.1997. Með yfirlýsingu dagsettri 14. nóvember 1997 afsalaði Örn Lárusson stefnanda öllum rétti til bóta vegna tjóns á bifreiðinni. Fyrirsvarsmaður stefnanda Jón Guðmundsson, taldi stefnanda hafa greitt um kr. 200.000 fyrir bifreiðina að meðtöldu uppboðsverði. Mismunurinn hefði runnið til Arnar Lárussonar. Jón krafði stefndu um bætur með bréfi dagsettu 21. nóvember 1997. Taldi hann tjónið nema kr. 600.000 og bauð hann stefndu að ljúka uppgjöri með greiðslu helmings þeirrar fjárhæðar. Stefndu sinntu þessari kröfu ekki og tæpu ári síðar var mál þetta höfðað. Þann 17. nóvember 1997 skoðaði Tjónaskoðunarstöð Vátryggingafélags Íslands hf. bifreiðina og taldi viðgerðarkostnað nema kr. 622.700. Kemur fram í skoðunarskýrslu að búið hafi verið að hálfrétta bifreiðina og því hafi verið erfitt að átta sig á varahlutum og vinnu í tjóninu. Samkvæmt matinu sundurliðaðist matsfjárhæðin þannig: Varahlutir 250.000 kr. Málning 180.000 kr. Samtals 622.700 kr. Kemur fram í skoðunarskýrslunni að liðurinn varahlutir sé áætlaður af eiganda. III. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst ökumaður bifreiðarinnar, Ari Þorsteinsson, hafa verið á leið til Sandgerðis umrætt kvöld, niðamyrkur hafi verið og jörð auð. Hann kvaðst hafa verið í mesta lagi á 70 km hraða og allt í einu hafi vegurinn fyllst af hrossum, þau hafi komið skyndilega út úr myrkrinu. Þetta hafi allt saman gerst mjög snöggt, hann stigið á bremsur bifreiðarinnar, en um seinan, bifreiðin lent á að minnsta kosti 4-5 hrossum og endað þversum á veginum. Með Ara í bifreiðinni var Hildur Fríða Þórhallsdóttir. Kom hún fyrir dóminn og var framburður hennar mjög á sama veg og framburður Ara. Lögreglumennirnir Magnús Ingi Jónsson og Hrafn Ásgeirsson komu fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins og báru þeir báðir að þurrt hefði verið í veðri og myrkur. Þeir kváðu engin ummerki á vettvangi hafa bent til þess að um of hraðan akstur bifreiðarinnar hefði verið að ræða. Stefnda Svala Rún Jónsdóttir kom fyrir dóminn og bar að hún og Pálmfríður Gylfadóttir hefðu farið upp í hesthús umrætt sinn og hleypt hestunum út í gerði á meðan þær mokuðu út úr húsinu. Hefðu þær orðið varar við ókyrrð í hrossunum þegar þær byrjuðu að moka og svo heyrt skruðninga og læti, síðan séð á eftir hestunum þar sem þeir voru komnir út undir trönur nokkru aftan við húsin. Hrossin hefðu brotið niður rafmagnsgirðingar sem séu eins og þær sem venjulega eru notaðar af hestamönnum. Hefðu þær farið rakleiðis á eftir hrossunum sem staðnæmdust við trönurnar. Hefðu þær því ákveðið að fara til baka til að fá aðstoð þar sem þær töldu að hrossin færu ekkert lengra. Hefðu þær fengið aðstoð um tíu manna. Hún hefði síðan farið aftur að trönunum en þegar þangað kom hafi hrossin verið horfin. Kvaðst hún þá hafa séð að eitthvað væri að gerast niðri á veginum og farið þangað og þá séð að þar hafði orðið árekstur. Hún hefði þá farið aftur upp í hesthús og þá fyrst hefði henni verið sagt að keyrt hafi verið á hrossin. Hún kvaðst ekki hafa orðið vitni að atburðinum sjálfum og gat fyrir dómi ekki bent á nein vitni að honum. Vitnin Pálmfríður Gylfadóttir, Karen Heba Jónsdóttir, Guðmundur Birgisson og Jón Davíð Olgeirsson, sem öll tóku þátt í leitinni að hrossunum báru á sama veg og Svala Rún. Stefnda Svala Rún bar að bíllinn hefði snúið öfugt á öfugum vegarhelmingi og húddið og framrúðan verið ónýt þegar hún kom á vettvang. Á vettvangi hefði lögreglan beðið hana um upplýsingar um eigendur hestanna og hefði lögreglan sagt henni að gefa sér upp sitt nafn sem eiganda eins hrossanna, en í raun hefði fósturdóttir hennar verið eigandi hestsins Garra. Þá hefði starfsmaður Skandia viljað að hún kvittaði fyrir móttöku greiðslna frá tryggingafélaginu þar sem hún væri skráður eigandi hrossins í lögregluskýrslu vegna atburðarins. IV. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því, að stefndu sem eigendur hrossa þeirra er hlupu fyrir bifreið hans, beri bótaábyrgð á því tjóni sem varð á bifreiðinni. Byggir stefnandi kröfur sínar á hendur stefndu á því að lausaganga hesta hafi verið bönnuð á þeim stað er óhappið varð og hafi stefndu borið að hafa hross sín í hestheldri girðingu. Vísar stefnandi því til stuðnings til 12. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjanesbæ frá 29. september 1995 þar sem lagt sé bann við því að hestar gangi lausir í umdæmi Reykjanesbæjar og að hestar séu reknir um götur bæjarins. Þá vísar stefnandi til samþykktar um búfjárhald í Reykjanesbæ og til 56. gr. vegalaga nr. 45/1994. Stefnandi telur að virða beri stefndu það til sakar að hross þeirra gengu laus á Miðnesheiðarvegi og hlupu fyrir bifreiðina R-17787. Vísar stefnandi til yfirlýsingar stefndu dagsettrar 18. mars 1996 til Skandia þar sem fram komi að 10 hestar hafi brotist út úr gerðinu við hesthúsin. Telji stefnandi því að orsök tjóns hans sé m.a. vanbúnaður á girðingu, sem stefndu hafi borið að hafa með þeim hætti að hestar gætu ekki rutt henni niður. Þá beri að virða stefndu það til sakar hvernig þau stóðu að smölun og rekstri hrossana. Engar varúðarráðstafanir hafi verið gerðar gagnvart aðvífandi bílaumferð. Menn á hrossum og gangandi hafi rekið hrossin algerlega ljóslaust þvert yfir fjölfarinn þjóðveg á Miðnesheiði. Enginn bíll hafi verið á veginum þeim til aðstoðar, með eða án blikkandi aðvörunarljósa, eins og eðlilegt hefði verið. Stefnandi telur slysið hafa orðið án nokkurrar sakar eða aðgæsluleysis ökumanns bifreiðarinnar. Bótakrafan er byggð á mati Tjónaskoðunarstöðvar Vátryggingafélags Íslands frá 17. nóvember 1997 sem áður er rakið. Kröfum sínum til stuðnings vísar stefnandi til reglna skaðabótaréttar, sbr. einkum almennu skaðabótareglunnar. Þá vísar stefnandi til 56. gr. vegalaga nr. 45/1994, 22. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjanesbæ, sbr. lög nr. 36/1988, og samþykktar um búfjárhald í Reykjanesbæ. Þá er vísað til girðingarlaga nr. 10/1965. V. Aðalkrafa stefndu Svölu Rúnar um sýknu er einkum byggð á aðildarskorti. Stefnda hafi ekki átt neitt þeirra hrossa sem urðu fyrir bifreiðinni R-17787. Eigandi Garra hafi verið fósturdóttir hennar, Margrét Erla Guðmundsdóttir. Komi þetta fram í yfirlýsingu Landssambands hestamannafélaga dagsettri 23. september 1998. Þá komi þetta einnig fram í yfirlýsingu Margrétar Erlu dagsettri 17. febrúar 1996 þar sem hún veitti föður sínum leyfi til að fella hestinn í kjölfar slyssins. Margrét Erla hafi aðeins verið 16 ára þegar slysið átti sér stað. Hafi hún orðið algjörlega miður sín vegna atburðarins og meiðsla Garra og því ekki í neinu ástandi til að ræða við lögreglumenn sem á vettvang komu. Hafi stefnda Svala, sem sé stjúpmóðir Margrétar Erlu, því tekið að sér að vera í forsvari gagnvart lögreglunni. Það sé ástæða þess að stefnda sé talin eigandi Garra í lögregluskýrslunni. Stefndu Svölu sé því ranglega stefnt í máli þessu og beri því að sýkna hana samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Á sama hátt byggir stefndi Gylfi Bergmann sýknukröfu sína á aðildarskorti. Hann hafi aðeins verið meðeigandi að hrossinu Birtu og hafi hinum meðeigandanum ekki verið stefnt í málinu. Stefnandi hafi heldur ekki leitt það í ljós hvert af hrossunum olli tjóninu á bifreiðinni né að hve miklu. Sýknukrafa beggja stefndu er í öðru lagi á því byggð að stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að hann hafi orðið fyrir tjóni. Hann hafi einungis lagt fram skýrslu tjónaskoðunarmanns, sem byggð sé á skoðun bifreiðarinnar tæpum tveimur árum eftir að áreksturinn átti sér stað. Þá sé bótakrafan verulega vanreifuð en hún byggi eingöngu á áðurnefndri áætlun skoðunarmanns sem skoðaði bifreiðina tveimur árum eftir tjónsatburð. slíkt geti aldrei orðið grundvöllur útreiknings skaðabóta. Hljóti sá ágalli á málatilbúnaði stefnanda að leiða til sýknu Sýknukrafa stefndu er í þriðja lagi á því byggð að það sé meginregla í íslenskum skaðabótarétti að menn beri ekki skaðbótaábyrgð á tjóni sem dýr í þeirra eigu valda, nema á grundvelli eigin sakar. Stefndu hafi ekki sýnt af sér neina sök, sem leiddi til tjóns á bifreiðinni. Um hafi verið að ræða hross sem geymd voru á forsvaranlegan hátt innan nýlegrar hrossheldrar girðingar. Að þeim hafi komið styggð svo þau tóku á rás. Hrossin hafi brotið niður tvær sterkar girðingar, þar af hafi önnur verið rafmagnsgirðing. Vörslur hrossanna hafi því verið forsvaranlegar og í samræmi við góða venju. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að vörslum hafi verið áfátt. Þá er á því byggt að eigandi hesthússins beri ábyrgð á girðingum við húsið og umsjón með þeim. Sýknukrafa stefndu er í fjórða lagi á því byggð, að þau hafi ekki sýnt af sér neina sök við leitina að hrossunum eftir að þau sluppu út. Björgunaraðgerðir þær sem gripið var til eftir eftir að hrossin sluppu út hafi verið fullkomlega forsvaranlegar og eðlilegar á allan hátt. Stefndu verði ekki gefið að sök hvernig dýrin hegðuðu sér, en eignarhald á dýrum geti aldrei eitt sér orðið sjálfstæður bótagrundvöllur. Sýknukrafa stefndu er í fimmta lagi á því byggð, að lausaganga hafi ekki verið bönnuð á slysstað. Þá telja stefndu að í umrætt sinn hafi ekki verið um lausagöngu að ræða. Um hafi verið að ræða eðlilegar og nauðsynlegar björgunaraðgerðir vegna hrossa sem keyrt höfðu niður tvær girðingar og sloppið út. Það eigi ekkert skylt við lausagöngu. Með sömu rökum mótmæla stefndu því að hér hafi verið um rekstur búfjár að ræða. Telji dómurinn á hinn bóginn að um eiginlegan búfjárrekstur hafi verið að ræða, vísa stefndu til 2. mgr. 78. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en samkvæmt þeirri grein hafi reksturinn verið stefndu heimill. Stefndu mótmæla tilvísun stefnanda til 56. gr. vegalaga, enda skilyrðum greinarinnar ekki fullnægt, m.a um að girt sé beggja vegna vegar. Sýknukröfu sína byggja stefndu í sjötta lagi á því, að sá atburður að ekið var á hrossin verði eingöngu rakinn til sakar ökumanns bifreiðarinnar R-17787. Þarna hafi hámarkshraði verið 90 km/klst. og beri vitnum saman um að bifreiðinni hafi verið ekið nálægt þeim hraða inn í hesthúsabyggðina. Þá hafi snjóföl verið á vegi og skuggsýnt. Þá hafi umferðarskilti við veginn áður en komið er að hesthúsabyggðinni varað við umferð hest. Þá hafi vitni séð löng bremsuför eftir bifreiðina á vettvangi. Verði því að telja hraða bifreiðarinnar hafa verið of mikinn miðað við aðstæður. Stefnandi verði að þola brottfall bóta enda leiði hann rétt sinn af rétti fyrri eiganda bifreiðarinnar samkvæmt almennum reglum kröfuréttarins. Að lokum byggja stefndu sýknukröfu sína á aðgerðarleysi og tómlæti stefnanda. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við það að gengið var til bótauppgjörs við eigendur þeirra hrossa sem slösuðust við áreksturinn. Þá hafi stefnandi ekkert aðhafst til heimtu bóta fyrr en með kröfubréfi til stefnda Gylfa þann 21. nóvember 1997. Varakrafa stefndu um lækkun kröfu stefnanda er m.a. byggð á því að taka eigi tillit til eigin sakar ökumanns bifreiðarinnar R-17787, því að fyrrverandi eigandi bifreiðarinnar hafi samþykkt bótauppgjör við stefndu vegna hrossanna og með því viðurkennt að 2/3 hlutar sakar lægju hjá ökumanni bifreiðarinnar. Verði stefndu því eigi dæmd til að greiða meira en 1/3 hluta tjónsins. Telji dómurinn stefnanda bera hærri bætur en 1/3 hluta tjóns síns þrátt fyrir tómlætið, er á því byggt að stefndu geti haft uppi sem gagnkröfu til skuldajafnaðar þann 1/3 hluta tjóns þeirra vegna hestanna sem ekki fékkst bættur. Þá mótmæla stefndu mati á tjóni stefnanda sem allt of háu. Þar sé greinilega gert ráð fyrir að nýtt komi í stað gamals. Verði því að gera ráð fyrir lækkun kröfunnar af þeim sökum, en stefnandi eigi ekki kröfu á því að bifreið hans verði sem ný. Þá sé byggt á bráðabirgðamati tjónaskoðunarstöðvar sem aldrei geti orðið grundvöllur útreiknings skaðabóta. Auk þess sé matið byggt á skoðun á bifreiðinni tæpum tveimur árum eftir slysið. Af hálfu stefndu er því haldið fram með hliðsjón af atvikum að lækka beri beri bætur frá umkrafinni fjárhæð og dæma bætur að álitum, ef til þess kemur. Af hálfu stefndu er upphafsdegi dráttarvaxta mótmælt. Fyrir því séu engin lagarök. Eins og á standi verði dráttarvextir fyrst dæmdir frá dómsuppsögudegi. Þá mótmæla stefndu málskostnaðarkröfu stefnanda. VI. Niðurstaða. Samkvæmt 12. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjanesbæ er lausaganga búfénaðar bönnuð í umdæmi bæjarins og búfénað má ekki reka lausan um götur bæjarins. Umferðarslys það, er mál þetta er sprottið af, átti sér stað á Miðnesheiðarvegi innan lögsagnarumdæmis Reykjanesbæjar. Leikur því ekki vafi á, að slysið átti sér stað þar sem lausaganga er bönnuð. Hross þau er mál þetta varða voru geymd í hesthúsi í hesthúsabyggðinni á Mánagrund á Miðnesheiði. Hesthúsið var í eigu Rúnars Guðbrandssonar sem hélt þar hross ásamt stefndu og öðru fólki. Fram hefur komið að allir þeir sem að áttu þar hross skiptust á að hirða húsið og hafa umsjón með hestunum. Svala Rún Jónsdóttir kom fyrir dóminn og bar að hún og Pálmfríður Gylfadóttir hafi farið upp í hesthús og hleypt hestunum út í gerði á meðan þær mokuðu út úr húsinu. Hefði þá komið styggð að hestunum og þeir brotist út úr gerðinu. Við vettvangsgöngu kom í ljós að umhverfis hestagerðið hafði verið reist rammgerð röragirðing. Kom þá fram hjá stefndu Svölu Rún að það hefði verið gert í tilefni af því að hrossin sluppu út umrætt sinn. Fyrir hefðu verið m.a. rafmagnsgirðingar sem ættu að vera hrossheldar. Umrætt hesthús stefndur nálægt þjóðvegi og var því nauðsynlegt að gerðið væri þannig útbúið, að hross gætu ekki auðveldlega brotist út úr því. Bar eigendum og vörslumönnum hrossanna að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að hrossin ættu greiða leið úr gerðinu og út á þjóðveginn. Verður því að telja að brotthlaup hestanna megi rekja til gáleysis þessarra aðila. Enda þótt þegar hafi verið gerðar ráðstafanir til að leita hrossanna og koma þeim í hús ,hefur ekki verið sýnt fram á að gerðar hafi verið ráðstafanir til að vara vegfarendur á þjóðvegi þessum við lausagöngu hrossanna. Var það nauðsynlegt sökum þess að skuggsýnt var orðið á þessum tíma og hins að vegfarendur máttu ekki reikna með því að þarna væru hross í lausagöngu. Ökumaður bifreiðarinnar bar fyrir dómi að hann hafi verið á leið til Sandgerðis umrætt kvöld, niðamyrkur verið, en góð skilyrði til aksturs. Hann kvaðst hafa verið í mesta lagi á 70 km. hraða og allt í einu hafi vegurinn fyllst af hrossum. Með ökumanni í bílnum var einn farþegi og var framburður hans á sama veg. Enginn sjónarvottur var að slysinu en lögreglumenn þeir er komu fyrstir á vettvang hafa borið um það að engin ummerki hafi verið um hraðan akstur. Í málinu þykir ekkert fram komið, sem gefi tilefni til að draga frásögn ökumanns um aðdraganda slyssins í efa. Verður að leggja hana til grundvallar. Aðstæður til aksturs voru góðar á þeim kafla þjóðvegarins sem hér um ræðir, vegurinn beinn og ekkert sem birgði útsýni. Þótt gera verði þá kröfu til ökumanna að þeir aki að öðru jöfnu hægar í myrkri en í dagsbirtu, þykir það ekki verða metið ökumanni bifreiðarinnar til gáleysis að hafa í umrætt sinn ekið á 70 km hraða á klukkustund. Ber hér einkum að hafa í huga að ekki verður talið að hann hafi mátt búast við annarri umferð en bifreiða á þessum stað og tíma. Verður því að fallast á það með stefnanda, að ósannað sé að ökumaður bifreiðarinnar hafi gerst sekur um gáleysi við aksturinn Telja verður því meginorsök umferðarslyssins þá að hrossin hafi hlaupið inn á veginn í veg fyrir bifreiðina en sökum myrkurs og lélegs skyggnis hafi ökumaður eigi mátt verða þeirra var fyrr en mjög nærri þeim var komið. Kemur því ekki til sakarskiptingar í máli þessu. Í málinu er því haldið fram af hálfu stefndu Svölu Rúnar að hún hafi ekki átt hestinn Garra og af hálfu stefnda Gylfa Bergmanns að hann hafi aðeins verið meðeigandi annars hrossanna sem hann er talinn eiga í stefnu. Er aðalsýknukrafa stefndu byggð á þessum ástæðum. Eins og áður er getið tjáði stefnda Svala Rún lögreglu á vettvangi að hún ætti eitt hrossa þeirra er á bifreiðinni lentu og stefndi Gylfi Bergmann hin tvö. Í yfirlýsingum stefndu til tryggingafélagsins Scandia er hinu sama haldið fram og þá tóku stefndu við bótum frá tryggingafélaginu sem eigendur hrossanna. Við þessi gögn miðar stefnandi aðild varnarmegin í málinu. Dómurinn telur stefndu ekki hafa sýnt fram á með sannanlegum hætti, að eignaraðild þeirra að umræddum hrossum sé öðru vísi varið en fram kemur í lögregluskýrslu, í yfirlýsingum til tryggingafélagsins og í kvittunum fyrir móttöku bóta. Verður því við það að miða í máli þessu að eignaraðild þeirra hafi verið með þeim hætti sem gögn þessi gefa til kynna. Ber því að hafna sýknukröfu þeirra byggðri á aðildarskorti. Samkvæmt framansögðu verður öll bótaábyrgð á tjóni stefnanda lögð óskipt á stefndu. Dómkröfur sínar byggir stefndi á skoðun sem gerð var af tjónaskoðunarmanni frá Vátryggingafélagi Íslands tæpum tveimur árum eftir áreksturinn. Stefndu hafa mótmælt þessu mati sem ófullnægjandi sönnunargagni um það hvort tjón hafi orðið á bílnum við áreksturinn og þá hversu mikið. Samkvæmt lögregluskýrslu var bifreiðin töluvert skemmd eftir áreksturinn, óökufær og var hún fjarlægð af vettvangi með dráttarbifreið. Verður því fallist á það með stefnanda að bifreiðin hafi orðið fyrir tjóni við áreksturinn við hrossin. Varðandi fjárhæð tjónsins verður ekki byggt á mati því sem að stefnandi fékk hjá tjónaskoðunarstöð Vátryggingafélags Íslands tæpum tveimur mánuðum eftir tjónið. Til þess ber og að líta, að um var að ræða mjög gamla bifreið, og að ætla má að í skoðunargerðinni sé gert ráð fyrir því að nýtt komi í stað gamals. Þar sem hins vegar þykir sannað, að bifreiðin varð fyrir tjóni við atburðinn þykja eins og á stendur og þrátt fyrir skort á lögformlegu mati á tjóninu, ekki efni til að vísa málinu frá dómi ex officio. Verður því að dæma bætur úr hendi stefndu að álitum. Að öllu virtu þykja bætur er stefndu greiði stefnanda in solidum hæfilega ákveðnar 300.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá dómsuppsögudegi til greiðsludags. Eftir þessum málsúrslitum ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað in solidum og þykir hann hæfilega ákveðinn kr. 100.000 að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Mál þetta hefur tvívegis áður verið flutt. Annars vegar við aðalmeðferð þess 16. 4. 1999 og hins vegar þann 12. 7. s.l. er það var endurupptekið. Embættisannir dómara ollu því að dómsuppsaga dróst eftir aðalmeðferð málsins, en veikindi og sumarleyfi eftir endurflutninginn 12. júlí s.l. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari, kveður dóminn upp. Dómsorð Stefndu, Gylfi Bergmann og Svala Rún Jónsdóttir, greiði in solidum stefnanda, Vatnsiðjunni Lóni ehf., 300.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá dómsuppsögudegi til greiðsludags og 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 326/2005
Byggingarleyfi Stjórnvaldsákvörðun Sameign Aðild
H krafðist ógildingar á byggingarleyfi fyrir nýjum sumarbústað í eigu M og S þar sem ekki hafði verið leitað samþykkis hans fyrir því að hann risi í sameignarlandi aðila. Með hliðsjón af dómaframkvæmd var ekki talið að krafa yrði gerð til þess að sveitarfélagið, sem gaf út byggingarleyfið, ætti aðild að málinu. Samkvæmt 4. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997 bar að leita samþykkis H áður en byggingarleyfið var veitt og þar sem það lá ekki fyrir var talið að óheimilt hefði verið að gefa það út. Gögn málsins báru með sér að M og S hefðu fljótlega orðið kunnugt um andstöðu H við byggingu sumarhússins. Þrátt fyrir það hefðu þær hafist handa um framkvæmdir án þess að samþykki H lægi fyrir. Þó að framkvæmdir hefðu ekki hafist fyrr en eftir að kærufrestur til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála var liðinn, mátti M og S vera ljóst að annmarki væri á útgáfu leyfisins og óvissa ríkti um framtíðargildi þess. Var því ekki talið að þær hefðu verið í góðri trú og gætu byggt á því að H hefði sýnt af sér tómlæti. Að svo komnu máli var ekki talið að sjónarmið M og S um að verðmæti færu forgörðum ef leyfið yrði ógilt hefðu þýðingu við úrlausn málsins. Var niðurstaða héraðsdóms um ógildingu byggingarleyfisins því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi snýst ágreiningur máls þessa um útgáfu byggingarleyfis til handa áfrýjendum til byggingar sumarbústaðar á sameiginlegu landi málsaðila í Grímsnes- og Grafningshreppi, en leyfið var gefið út í apríl 2003. Stefndi krefst þess, að byggingarleyfið verði ógilt þar sem samþykki hans sem sameiganda hafi ekki legið fyrir, eins og skylt sé samkvæmt 4. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þá telur hann að málsmeðferð byggingarnefndar og sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps hafi verið haldin svo miklum annmörkum að óhjákvæmilegt sé að fella ákvarðanir þeirra úr gildi og ógilda byggingarleyfið. Eins og fram kemur í héraðsdómi sóttu áfrýjendur um byggingarleyfi fyrir nýju sumarhúsi, sem kæmi í stað eldra húss, 19. mars 2003. Umsóknin var samþykkt á fundi byggingarnefndar 25. sama mánaðar og staðfest af sveitarstjórn 2. apríl. Með bréfi byggingarfulltrúa 27. mars 2003 var stefnda send teikning af húsinu „til fróðleiks”. Stefndi mótmælti fyrirhuguðum framkvæmdum með bréfum til byggingarfulltrúa 1. og 2. apríl og sendi afrit af þeim bréfum til áfrýjenda. Með bréfi byggingarfulltrúa 22. apríl var stefnda tilkynnt um afgreiðslu sveitarstjórnar og tekið fram, að ekki væri búið að gefa leyfið út. Einnig kom þar fram, að unnt væri að kæra til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, en ekki var tekið fram hve langur kærufrestur væri. Ekki liggur fyrir í málinu hvenær byggingarleyfið var gefið út, en áfrýjendur fullyrða að það hafi verið í byrjun apríl. Áfrýjendur hófu síðan framkvæmdir um miðjan september 2003 og krafðist stefndi þess, að þeim yrði hætt þegar í stað. Hinn 23. október 2003 kærði stefndi síðan málsmeðferð og ákvarðanir byggingarnefndar, sveitarstjórnar og byggingarfulltrúa til úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál, sem vísaði málinu frá með úrskurði 22. desember 2003 þar sem kærufrestur hefði verið liðinn, er kæra barst nefndinni. Stefndi höfðaði síðan mál þetta 30. janúar 2004. Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfu stefnda og reisa þá kröfu aðallega á aðildarskorti þar sem stjórnvaldi því, sem tók hina umdeildu ákvörðun var ekki stefnt í málinu. Þær reisa sýknukröfu sína einnig á því, að þær hafi fengið útgefið löglegt byggingarleyfi og húsið, sem reist var á grundvelli leyfisins, sé þegar risið. Ógilding byggingarleyfisins myndi því leiða til þess að veruleg verðmæti færu forgörðum. Þá telja áfrýjendur, að stefndi hafi með athafnaleysi sínu fyrirgert rétti sínum til þess að krefjast ógildingar byggingarleyfisins. Áfrýjendur halda því fram, að þeir hafi ekki þurft að fá samþykki stefnda fyrir húsbyggingunni. Samkvæmt sameignarsamningi 15. maí 1954 hafi afnotum landspildu þeirrar, sem málsaðilar eiga í óskiptri sameign, verið skipt milli þeirra og land sumarhúsa þeirra afmarkað. Hafi eignarhlutar þeirra verið sjálfstætt skráðir í fasteignamati og gjöld vegna þeirra innheimt sérstaklega. Það megi því líta svo á, að um sitt hvort landið sé að ræða, sem ekki lúti samþykki sameiganda, heldur eingöngu grenndarkynningu. Þótt sú kynning hafi ekki farið fram valdi það ekki ógildi byggingarleyfis. Þá benda áfrýjendur einnig á, að ekki hafi verið fengið samþykki þeirra, þegar stefndi stækkaði húsnæði sitt á landareigninni árið 1996. Þannig verði að líta svo á að í samskiptum aðila nægi að samþykki sé gefið eftir á eða jafnvel með þögninni einni saman. Þær hafi mátt treysta því, að byggingaryfirvöld gættu þess að lagaskilyrðum og formskilyrðum til útgáfu leyfisins væri fullnægt. II. Miðað við dómaframkvæmd verður ekki gerð krafa um það, að sveitarfélag eigi aðild að dómsmáli þar sem fjallað er um gildi byggingarleyfis. Bar því ekki nauðsyn til að stefna sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps í máli þessu. Samkvæmt gögnum málsins er landspilda sú, sem um ræðir í málinu, í sameign málsaðila. Samkvæmt 4. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997 er samþykki meðeiganda, ef um sameign er að ræða, skilyrði fyrir veitingu byggingarleyfis. Óumdeilt er, að samþykki stefnda lá ekki fyrir áður en byggingarleyfi var veitt. Vegna þessa lagaskilyrðis var ekki heimilt að gefa út byggingarleyfi fyrir framkvæmdum á sameigninni. Gögn málsins bera með sér, eins og að framan greinir, að áfrýjendum hafi fljótlega orðið kunnugt um andstöðu stefnda við byggingu sumarhússins. Þrátt fyrir það hófust þær handa um framkvæmdir án þess að samþykki hans lægi fyrir. Þótt framkvæmdir hafi ekki hafist fyrr en eftir að kærufrestur til úrskurðarnefndar var liðinn, mátti áfrýjendum vera ljóst að annmarki væri á útgáfu leyfisins og óvissa ríkti um framtíðargildi þess. Verður ekki talið, að áfrýjendur hafi verið í góðri trú og geti byggt á því að stefndi hafi sýnt af sér tómlæti við mótmæli sín gegn framkvæmdum áfrýjenda. Kröfugerð stefnda er um ógildingu byggingarleyfis. Að svo komnu máli verður ekki fjallað um þau sjónarmið áfrýjenda að verðmæti fari forgörðum verði byggingarleyfið ógilt. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað. Eftir öllum atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2005. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 10. janúar 2005, var höfðað fyrir dómþinginu af Haraldi Ellingsen, Logafold 62, Reykjavík, á hendur Margréti Óskarsdóttur, Safamýri 95, Reykjavík, og Sigrúnu Óskarsdóttur, Fremristekk 8, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 30. janúar 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær, að felld verði úr gildi samþykkt bygginganefndar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 25. mars 2003 um veitingu byggingarleyfis fyrir nýtt sumarhús að Sunnuhvoli á lóð í landi Miðengis í Grímsnes- og Grafningshreppi, sem og staðfesting sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 2. apríl 2003 á þeirri samþykkt, og að jafnframt verði ógilt með dómi byggingaleyfi til handa stefndu sem gefið var út á grundvelli nefndra ákvarðana. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefndu eru þær, að þær verði sýknaðar af kröfum stefnanda. Þá krefjast stefndu málskostnaðar, að skaðlausu úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. II Stefndu erfðu, í jöfnum helmingaskiptum, sumarbústaðinn Sunnuhvol og réttindi sameignarsamningsins við andlát föður þeirra. Stefnandi og stefndu eru þinglesnir eigendur landspildu er bústaðir þeirra standa á. Stefndu, eigendur sumarbústaðarins Sunnuhvols, kveða, að í byrjun árs 2003 hafi þeir ákveðið að endurbyggja gamla húsið, sem byggt sé árið 1942. Stefndu kveðast hafa haft samband við stefnanda og tilkynnt honum um fyrirhugaðar framkvæmdir. Teikningar af bústaðnum hafi legið fyrir í mars 2003 og hafi þá enn á ný verið haft samband við stefnanda, en stefnandi kveðst ekki hafa fengið að sjá teikningarnar. Hinn 19. mars 2003 sóttu stefndu um byggingarleyfi. Var umsóknin tekin fyrir á fundi byggingarnefndar hinn 25. mars 2003 og samþykkt með fyrirvara um samþykki sveitarstjórnar 2. apríl 2003. Hinn 27. mars 2003 sendi byggingarfulltrúinn stefnanda bréf, sem sagt var innihalda: „teikningu af nágrannahúsinu til fróðleiks.” Byggingarfulltrúinn sendi stefndu bréf dagsett sama dag, þar sem þeim var tilkynnt um fram komin mótmæli stefnanda. Hinn 1. apríl 2003 sendi stefnandi bréf til byggingarfulltrúa, þar sem mótmælt var fyrirhuguðum framkvæmdum. Daginn eftir, eða hinn 2. apríl 2003, ítrekaði stefnandi mótmæli sín. Fyrirsögn bréfanna var eftirgreind: „Efni: Athugasemdir og kæra vegna fyrirhugaðara byggingaframkvæmda að „Sunnuhvoli”, sumarbústaðalands í landi Miðengis í Grímsneshreppi, Árnessýslu.” Hinn 2. apríl 2003 var byggingarleyfi til handa stefndu samþykkt á fundi sveitarstjórnar. Með bréfi byggingarfulltrúans, dagsettu hinn 22. apríl 2004, var stefnanda tilkynnt um afgreiðslu málsins hjá sveitarstjórnar, en tekið fram að byggingarleyfi hefði ekki verið gefið út. Stefndu hófu framkvæmdir í september 2003. Hinn 14. september 2003 sendi stefnandi stefndu símskeyti, þar sem krafist var að framkvæmum yrði tafarlaust hætt. Stefnandi krafði byggingarfulltrúann, með tölvupósti hinn 15. og 26. september, um afrit af gögnum málsins. Gögn þessi bárust stefnanda hinn 27. september 2003. Með kæru, dagsettri 23. október 2003, kærði stefnandi málsmeðferð og ákvarðanir byggingarnefndar og sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps, til úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál. Úrskurður var kveðinn upp í málinu hinn 22. desember 2003, en ekki var þar tekin efnisleg afstaða til málsins, þar sem kærufrestur var talinn liðinn. Ágreiningur máls þessa lýtur að fyrirhugaðri byggingu stefndu á nýjum sumarbústað í stað eldri bústaðar þeirra. Samkvæmt teikningum ráðgera stefndu að í stað gamla sumarhússins verði reist parhús 115,4 m² að heildargrunnfleti. Er fyrirhuguð bygging u.þ.b. 120% stærri að flatarmáli en sá bústaður sem fyrir er. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að ákvarðanir bygginganefndar og sveitastjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps hafi verið teknar í andstöðu við ófrávíkjanleg skilyrði skipulags- og byggingalaga nr. 73/1997. Hafi ákvarðanirnar falið í sér brot á eignarréttarlegum heimildum og samningsbundnum rétti stefnanda, auk þess sem málsmeðferð umræddra stjórnvalda hafi verið haldin svo miklum annmörkum að óhjákvæmilegt sé að fella þær úr gildi og ógilda byggingarleyfið, sem gefið hafi verið út á grundvelli þeirra. Byggir stefnandi á því, að samþykki sameiganda sé skilyrði fyrir veitingu leyfis á grundvelli 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingalaga þegar framkvæmdir varði sameign. Landspilda sú, sem sumarbústaður málsaðila standi á, sé í óskiptri sameign þeirra, samkvæmt afsali, dags. 6. júní 1946, 1. mgr. 1. gr. sameignarsamnings, dags. 15. maí 1954, afsali, dags. 14. júní 1954 og yfirlýsingu, dags. 4. apríl 1978. Þar sem samþykkt stefnanda hafi skort þegar umsókn hafi verið lögð inn um byggingarleyfi, dags. 19. mars 2003, hafi skilyrðum laga ekki verið fullnægt. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, að samþykki sé aðeins nauðsynlegt samkvæmt téðum lögum þegar undirliggjandi eignarheimildir kveði á um slíkt, byggir stefnandi á því, að samkvæmt sameignarsamningnum frá 15. maí 1954, beri stefndu að fá slíkt samþykki. Í 2. mgr. 1. gr. samningsins sé afnotum spildunnar skipt þannig að hvorum bústað, Víðilundi og Sunnuhvoli, sé fengið ákveðið land til sérafnota. Síðan segi í 3. mgr. 1. gr. samningsins: Annað land skuli vera til óskiptra sameiginlegra afnota fyrir báða bústaðina. Ekki megi þó gera nein mannvirki eða breyta landinu nema báðir aðilar séu samþykir því. Sameignarsamningnum hafi verið þinglýst árið 1954 með þeirri breytingu sem að framan greini, en telja verði að upphaflegir aðilar samningsins hafi strikað út orðið „þar” í síðari málslið 3. mgr. 1. gr. hans áður en honum hafi verið þinglýst. Af orðalagi samningsins og samhengi þess verði ráðið að fyrir breytinguna hafi banni við mannvirkjagerð eða breyting á landi án samþykkis beggja aðila aðeins verið ætlað að ná til þess lands sem væri til óskiptra sameiginlegra afnota. Aftur á móti hafi útstrikuninni verið ætlað að víkka út umrætt bann þannig að það næði til landspildunnar í heild, en aðra rökrétta skýringu á breytingunni sé ekki að finna. Í því sambandi sé rétt að hafa í huga að ekki hafi verið gerð athugasemd við umrædda útstrikun frá því að skjalinu hafi verið þinglýst. Stefndu hafi því farið gegn sameignarsamningnum er þær hafi sótt um byggingarleyfi fyrir nýjum og mun stærri sumarbústað án samþykkis stefnanda. Stefnandi byggir og á því, telji dómurinn einhvern vafa leika á því, að samþykkis sé krafist samkvæmt sameignarsamningi aðila, að krafa um samþykki eigi sér stoð í meginreglum eignarréttar. Landspildan, sem byggingarleyfið taki til sé í óskiptri sameign aðila málsins. Hafi því hver eigandi allar þær eignarheimildir sem um sé að ræða með þeim takmörkunum einum, sem gera verði vegna hagsmuna hinna aðilanna. Samkvæmt áðurgreindum sameignarsamningi frá 15. maí 1954, hafi afnotum að hluta landsins verið skipt milli Víðilundar og Sunnuhvols, en að öðru leyti hafi afnot verið sameiginleg á lóðinni. Einungis hafi því afnotarétti verið skipt, en ekki verið að gera hluta lóðarinnar að séreign í skilningi eignarréttar. Samkvæmt almennum reglum eignarréttar sé sameiganda heimil nýting og ráðstafanir sem séu öðrum sameigendum bagalausar. Hins vegar þurfi samþykki sameiganda fyrir öllum óvenjulegum ákvörðunum og ráðstöfunum, sem séu meiriháttar, þótt venjulegar geti talist, nema sérstaklega sé um annað samið. Framkvæmdir stefndu séu meiriháttar og þess eðlis að fyrir þeim hefði þurft samþykki stefnanda, samkvæmt almennum reglum eignaréttar. Telur stefnandi að ef einhver vafi leiki á túlkun sameignarsamningsins beri að túlka hann og skýra til samræmis við almennar reglur. Stefndu hafi mátt vera það fullljóst að landspildan var í sameign málsaðila, sbr. þinglýst skjöl, en stefnda Sigrún, hafi verið vitundarvottur á sameignarsamningnum frá 15. maí 1954. Einnig hafi hin þinglýsta yfirlýsingin frá 4. apríl 1978 verið gefin í tilefni af skiptum á dánarbúi föður stefndu, og hafi báðar stefndu undirritað hana. Þá hafi stefndu notið aðstoðar lögmanns við gerð umsóknar um byggingarleyfi og hafi þeim því átt að vera kunnugt skilyrði byggingar- og skipulagslaga, um samþykki sameigenda. Einnig hafi stefnandi gert athugsemdir við umsóknina um leið og honum hafi verið hún kunnug, bæði við byggingaryfirvöld sem og stefndu. Framkvæmdir stefndu hafi því ekki verið unnar í góðri trú. Stefnandi byggir og á því, að skort hafi á grenndarkynningu o.fl., samkvæmt skipulags- og byggingarlögum. Auk þess, sem stefnanda, sem augljóslega hafi haft hagsmuna að gæta, hafi ekki verið gefið tækifæri til að kynna sér málið og tjá sig um það innan ákveðins frests. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið sé ljóst, að aðgerðir stefndu við umsókn um byggingarleyfi og meðferð byggingarnefndar og sveitarstjórnar á umsókninni, hafi verið í andstöðu við byggingar- og skipulagslög, sem eigi að leiða til þess að fella beri ákvarðanirnar úr gildi og jafnframt byggingarleyfi, sem gefið hafi verið út á grundvelli þeirra. Stefnandi byggir og á því, að hann hefði átt að njóta stöðu aðila máls, í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993, við meðferð byggingarnefndar og sveitastjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps á umsókn stefndu um byggingarleyfi. Skipti þá ekki máli hvort dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi átt beina aðild að málinu, sem sameigandi eða haft óbeinna hagsmuna að gæta, sem nágranni, sbr. athugasemdir í greinargerð með lögunum, um skýringu á hugtakinu aðili máls. Geri stefnandi athugasemdir við málsmeðferð nefndra stjórnvalda við úrlausn málsins til viðbótar þeim sem áður greinir. Í fyrsta lagi hafi byggingarnefndin ekki tilkynnt stefnanda um meðferð málsins, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga, og hafi hann því ekki notið andmælaréttar, samkvæmt 14. gr. stjórnsýslulaga áður en byggingarnefnd hafi tekið ákvörðun sína hinn 25. mars 2003 um samþykki byggingarleyfis fyrir sumarbústaðinn Sunnuhvol. Í öðru lagi hafi byggingarnefndin ekki séð til þess að málið væri nægjanlega upplýst áður en ákvörðun hafi verið tekin, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Byggingarnefndin hafi ekki rannsakað með fullnægjandi hætti hvort öll skilyrði skipulags- og byggingarlaga við útgáfu byggingarleyfis hafi verið fyrir hendi og hvort öll nauðsynleg gögn hafi fylgt umsókn stefndu, en samkvæmt þinglýsingarvottorði sé ljóst að stefnandi sé sameigandi að lóðinni. Gera verði þá lágmarkskröfu við afgreiðslu mála að slík grundvallarskjöl séu könnuð af byggingaryfirvöldum. Í bréfi byggingarfulltrúans til stefnanda, dags. 22. apríl 2003, komi hins vegar fram að: „Enginn ágreiningur er um að þið eigið landið sitt hvoru megin við lækinn.” Af þessu megi vera ljóst, að byggingarfulltrúinn hafi ekki kannað framangreind þinglýst gögn. Þessi fullyrðing byggingarfulltrúans gefi vísbendingu um, að umræddar ákvarðnir hafi verið teknar á röngum forsendum, þ.e. að landspildan væri ekki sameign málsaðila. Ef fullnægjandi rannsókn hefði farið fram hefðu byggingaryfirvöld átt að krefjast þess, að skilríki fyrir samþykki sameiganda yrðu lögð fram, en synja ella um leyfið, þar sem skilyrði fyrir útgáfu væri þá ekki uppfyllt. Stefnanda hafi ekki verið kleift að koma að sjónarmiðum sínum í málinu, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, áður en byggingarnefndin hafi tekið ákvörðun sína, en stefnandi hafi átt að fá a.m.k. fjórar vikur til að tjá sig, sbr. 7. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga, um grenndarkynningu. Í þriðja lagi telur stefnandi mjög hæpið, að athugasemdir hans og kærur, sem dagsettar séu 1. og 2. apríl 2003, og póstlagðar sama dag, hafi ekki legið fyrir sveitarstjórn er hún tók ákvörðun sína 2. apríl 2003. Verði það og ekki ráðið af svarbréfi byggingarfulltrúans til stefnanda, dags. 22. apríl 2003. Gerir því stefnandi sömu athugsemdir við málsmeðferð sveitastjórnarinnar og hann geri við málsmeðferð byggingarnefndarinnar og byggingarfulltrúans. Hafi athugasemdir og kærur stefnanda hins vegar verið komnar fyrir fundinn, byggir stefnandi á því, að byggingarnefndinni og byggingarfulltrúanum hafi borið að leggja þær fyrir sveitarstjórn til að upplýsa málið. Hins vegar liggi ekkert fyrir um að það hafi verið gert. Í fjórða lagi telur stefnandi, að stjórnvöld hafi ekki rökstutt afgreiðslu sína með fullnægjandi hætti svo sem þeim beri skylda til, sbr. 2. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga og 22. gr. stjórnsýslulaga. Það eina sem stefnandi hafi fengið í hendur frá umræddum stjórnvöldum og líta megi á sem rökstuðning, sé fyrrgreint svarbréf byggingarfulltrúans, dags. 22. apríl 2003. Ýmsir aðrir annmarkar séu á meðferð málsins, t.d. hafi byggingarfulltrúinn ekki framsent kærur hans frá 1. og 2. apríl 2003 til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, svo sem honum hafi borið skylda til samkvæmt 2. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga. Upplýsingar byggingarfulltrúans í áðurnefndu bréfi hans séu beinlínis villandi um það hvenær kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar byrji að líða að virtri 4. mgr. 29. gr. skipulags- og byggingarlaga. Þá hafi útgáfa byggingarleyfis ekki verið tilkynnt stefnanda og leiðbeiningar til hans við birtingu ákvörðunarinnar hafi verið ófullnægjandi, sbr. 2. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga, en þar hafi t.d. ekki verið kveðið á um heimild stefnanda til að fá ákvörðunina rökstudda og ekki heldur gerð sérstök grein fyrir hinum stutta fresti, samkvæmt 4. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga, til að skjóta málinu til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Samkvæmt framansögðu séu því svo miklir annmarkar á málsmeðferð byggingarnefndarinnar og sveitastjórnarinnar, að fella beri ákvarðanir þeirra úr gildi og ógilda byggingarleyfið, sem gefið hafi verið út á grundvelli þeirra. Um lagarök vísar stefnandi til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, ákvæða byggingareglugerðar nr. 441/1998, ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og almennra reglna eignaréttar og samningaréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. og 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Um samaðild vísar stefnandi til 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en stefndu séu þinglýstir eigendur að sumarhúsinu Sunnuhvoli og réttindum samkvæmt sameignarsamningi. IV Stefndu byggja sýknukröfu sína aðallega á því, að byggingarleyfi hafi verið löglega gefið út gagnvart stefndu, að stefndu hafi gilt byggingarleyfi og byggingarframkvæmdir séu langt komnar og því beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Kröfu sína um aðildarskort byggja stefndu á því, að stefnanda hafi verið rétt að beina þeirri kröfu sinni með samaðild einnig að sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps, sem gefið hafi út hið umstefnda byggingarleyfi og þannig tekið hina umdeildu stjórnvaldsákvörðun. Slík túlkun komi skýrt fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 324/1999, sem kveðinn hafi verið upp 30. mars 2000. Stefndu byggja og á því, að þeim hafi verið heimilt að byggja það hús, sem nú sé langt komið. Þau hafi sótt um byggingarleyfi eins og lög geri ráð fyrir og fengið það útgefið og samþykkt. Stefndu hafi þannig mátt treysta því, sérstaklega þar sem langur tími hafi liðið án þess að stefnandi aðhefðist nokkuð til að fá því hnekkt, að stefnandi myndi ekki hafa uppi kröfur vegna þess. Á þeim forsendum hafi eldra hús stefndu verið rifið og hafin bygging á nýju húsi á lóðinni. Stefnandi sem og byggingaryfirvöld í uppsveitum Árnessýslu hafi ekki talið þörf á sérstöku samþykki stefnanda, m.a. í ljósi þess að þegar stefnandi stækkaði húsnæði sitt á landareigninni um nálægt 65% árið 1996, hafi stefnandi ekki talið þörf á sérstöku samþykki stefndu né heldur byggingaryfirvalda á svæðinu. Stefndu byggja og á því, að stefnanda hafi verið í lófa lagið að gera athugasemdir fyrr við hið umstefnda byggingarleyfi og koma þannig í veg fyrir framkvæmdirnar. Ljóst sé að ef stefnandi fái kröfur sínar teknar til greina skapist veruleg réttaróvissa um stöðu stefndu, sem hafi rifið eldra sumarhús sitt á þeim forsendum að hafa gilt byggingarleyfi og lagt verulega fjármuni í byggingu nýs húss, sem sé langt komið. Eins og kröfur stefnanda séu settar fram, sé ekki tekið á því, hvert skuli vera framhald málsins, þ.e. hvort stefndu skuli rífa það sem búið sé að byggja samkvæmt löglegu byggingarleyfi eða hvort það fá að standa. Þá sé ljóst að fjárhagslegur skaði stefndu sé verulega meiri en stefnanda ef kröfur stefnanda yrðu teknar til greina. Í ljósi þess að stefndu hafi haft leyfi yfirvalda með ívilnandi stjórnvaldsákvörðun verði að gera verulegar kröfur til þess að slíkum ákvörðunum verði breytt eða þær felldar úr gildi. Byggir stefndi á því að engir þeir annmarkar séu á útgáfu hins umstefnda byggingarleyfis sem valdi ógildi þess jafnvel þótt fallist yrði á að útgáfa leyfisins væri annmörkum háð. Stefndu kveðast hafa leitað til stefnanda til þess að kynna honum hugmyndir um hið nýja hús og teikningar af því, en stefnandi ekki sýnt því áhuga. Í framhaldi af því og með hliðsjón af því að stefnandi hafi áður látið endurbyggja hús sitt árið 1996, án þess að leita sérstaklega eftir samþykki stefndu, hafa þær litið svo á, að stefnandi teldi ekki sérstaka þörf á samþykki fyrir framkvæmdum á landinu. Hafi stefndu því talið sig geta treyst því, þega leyfi hafi verið gefið út, að allar skyldur hefðu verið uppfylltar. Í því sambandi hafi stefndu einnig horft til þess að þegar stefnandi hafi sótt um leyfi árið 1996 hafi hann gert það án þess að leita eftir samþykki stefndu og fengið útgefið leyfi frá byggingaryfirvöldum í Árnessýslu. Telja stefndu að þeir hafi þannig mátt gera ráð fyrir að leyfi sem þannig hefði verið gefið út væri fullkomlega löglegt. Stefndu telja að þeir hafi mátt treysta því, að formlegir aðilar, byggingaryfirvöld, myndu sjá til þess að lagaskilyrðum og formskilyrðum væri fullnægt. Jafnframt hafi stefndu talið að stefnandi teldi enga sérstaka þörf á samþykki, þar sem hann hafi ekki viljað hitta stefndu og skoða teikningar eða samþykkja þær og hafi í raun sjálfur gengið á undan með fordæmi um að sækja um og fá samþykkt byggingarleyfi án sérstaks samþykkis sameiganda. Stefndu benda og á, að sameignarsamningurinn, sem þinglýst hafi verið á landareignina, hafi verið gerður er byggingaryfirvöld hafi skipt sér lítið af slíku í dreifbýli. Telur hann gildi slíks samnings vera takmarkaðri í dag og geti ekki sett skorður við nýtingu eigna. Þá verði að líta til þess, að stefnandi hafi sjálfur haft þennan sama skilning á samningnum og ekki leitað eftir samþykki stefndu við byggingarframkvæmdum sínum, sbr. er hann hafi stækkað bústað sinn um tæp 64% árið 1996 auk þess að stunda útleigu húsnæðisins, uppgröft heimreiðar til lagningar rafmagnsleiðslu o.fl. Einu athugasemdir stefnanda við bygginguna séu varðandi staðsetningu og stærð, en eftir að stefnandi gerði athugasemdir við byggingarleyfið hafi það verið ein af kröfum hans að stefndu færðu hús sitt utar í landið lengra frá húsi stefnanda. Hins vegar hafi stefnandi sjálfur ekki talið þörf á því við endurbyggingu síns bústaðar árið 1996 að færa húsið lengra frá húsi stefndu þó svo að hús hans standi mun nær landamerkjum á nýtingarlandi aðila en hús stefndu. Vegna þessa fordæmis telja stefndu ekki þörf á sérstöku samþykki stefnanda. Þá byggja stefndu og á því, verði talið að þörf sé á slíku samþykki, að um sé að ræða mistök stjórnvalda, sem stefndu verði ekki látin bera ábyrgð á. Um sé að ræða ívilnandi ákvörðun stjórnvalds til handa stefndu og á grundvelli hennar hafi stefndu rifið hús sitt og séu langt komin með framkvæmdir á grundvelli þess leyfis, en stefndu hafi fengið byggingarleyfi í byrjun aprílmánaðar 2003 og hafi stefnanda þá strax verið kunnugt um málið. Sá dráttur sem stefnandi hafi sjálfur staðið fyrir myndi kosta stefndu offjár, en þær hafi á grundvelli löglegs leyfis látið rífa eldra hús, keypt efni og látið smíða einingar í samræmi við samþykktar teikningar. Stefndu mótmæla því, að skortur á grenndarkynningu eigi að valda ógildi byggingarleyfis. Benda stefndu á, að samkvæmt sameignarsamningi og langri venju hafi aðilar máls þessa aðgreinda nýtingarhluta sameignarinnar og í raun megi segja að um aðgreindar lóðir sé að ræða í framkvæmd. Sveitarstjórn hafi fengið mótmæli stefnanda en ekki fallist á þau og gefið út leyfið, enda séu sveitarstjórnir ekki bundnar af athugasemdum sem komi fram við grenndarkynningu. Stefndu telja sig illa komna sem aðila að þeim athugasemdum stefnanda er lúti að ólögmætri málsmeðferð, enda snúi þær allar að framgangi byggingarnefndar og sveitastjórnar við útgáfu leyfisins. Stefndu mótmæla því og alfarið, ef byggingarnefnd eða sveitarstjórn hafi gerst sek um handvömm við útgáfu leyfisins, að stefndu verði gert að sæta ógildingu þess með þeim óþægindum og fjárhagslega skaða sem því fylgir. Stefndu mótmæla því að stefnandi hafi verið í góðri trú, sem eigi að hafa áhrif á málið. Ljóst sé að stefnandi hafi verið grandsamur frá því að stefndu upplýstu hann um fyrirhugaðar framkvæmdir. Stefnandi hafi kosið að draga málið frá því í apríl 2003 fram í október 2003, er hann hafi kært til úrskurðarnefndar í byggingar- og skipulagsmálum, og fram í febrúar 2004, er málinu hafi verið stefnt inn. Stefnandi hafi ekkert gert til að takmarka tjón aðila svo sem að fá lagt lögbann á aðgerðir meðan niðurstöðu væri beðið. Á þessum tíma hafi stefndu gert samning um niðurrif eldra húss og smíði nýs. Um lagarök vísa stefndu til byggingar- og skipulagslaga, meginreglna stjórnsýsluréttar, og almennra reglna um eignarrétt. Einnig vísa stefndu til laga nr. 91/1991, um rekstur máls fyrir dómstólum. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggja stefndu á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefndu séu ekki virðisaukaskattsskyld og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda. V Ágreiningur máls þessa lýtur að útgáfu byggingarleyfis til handa stefndu á sameiginlegu landi málsaðila í Grímsnes- og Grafningshreppi. Byggingarleyfi þetta var gefið út til handa stefndu, til byggingar sumarbústaðar, í apríl 2003, án þess að samþykkis stefnanda væri leitað áður. Stefnandi byggir kröfur sínar annars vegar á því, að stefndu hafi borið að leita samþykkis hans til framkvæmdanna og hins vegar að byggingaryfirvöld hafi ekki gætt lögmætra aðferða við veitingu leyfisins. Stefndi byggir sýknukröfu sína annars vegar á aðildarskorti, þar sem stefnanda hafi borið að beina kröfu sinni jafnframt að byggingaryfirvöldum og hins vegar á því, að þær hafi gilt byggingarleyfi undir höndum og byggingarframkvæmdir séu langt komnar. Stefnanda hafi borið að gera athugasemdir fyrr við byggingarleyfið og koma þannig í veg fyrir framkvæmdir, sem og að stefnandi hafi sjálfur áður byggt við sumarbústað sinn, án þess að leita samþykkis þeirra. Kemur þá fyrst til skoðunar sú málsástæða stefndu, að sýkna beri þær sökum aðildarskorts, þar sem stefnanda hafi jafnframt borið að beina kröfum sínum að stjórnvaldinu, sem ákvörðunina hafi tekið. Eins og málatilbúnaður stefnanda er úr garði gerður er ekki gerð krafa á hendur byggingaryfirvöldum um að þau aðhafist eitthvað heldur lýtur krafan einungis að því að ógilda beri byggingarleyfi, sem gefið hefur verið út til handa stefndu. Verður því talið að málið sé réttilega höfðað á hendur þeim. Kemur þá til skoðunar hvort ógilda beri umrætt byggingarleyfi. Samkvæmt meginreglu 43. gr. byggingarlaga nr. 73/1997, er óheimilt að grafa grunn, reisa hús, rífa hús, breyta því, burðarkerfi þess, formi, svipmóti eða notkun þess eða gera önnur þau mannvirki sem falla undir IV. kafla laganna nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Samkvæmt framlögðum eignarheimildum eiga málsaðilar umrædda landspildu, úr landi jarðarinnar Miðengi í Grímsnes- og Grafningshreppi, í óskiptri sameign. Á þeirri landareign eiga þeir hvor sinn sumarbústaðinn. Í 3. mgr. 43. gr. fyrrgreindra laga segir að sá sem óskar leyfis samkvæmt 1. mgr. skuli senda um það skriflega umsókn til hlutaðeigandi byggingarnefndar ásamt nauðsynlegum hönnunargögnum og skilríkjum, þar með talið samþykki meðeigenda ef um sameign er að ræða. Samkvæmt fyrrgreindri lagagrein er ljóst að samþykki sameiganda er skilyrði fyrir veitingu leyfis. Í málinu liggur frammi þinglesinn samningur, dagsettur 15. maí 1954, um skiptingu afnota umræddrar spildu, sem fyrri eigendur, þeir er málsaðilar leiða eignarétt sinn af, gerðu sín á milli. Í 1. gr. þess samnings er kveðið á um að spildan sé jöfn, óskipt sameign þeirra beggja. Þá er þar kveðið á um afmörkun þess lands sem vera skal til sérafnota fyrir hvorn eiganda og að annað land spildunnar skuli vera til óskiptra sameiginlegra afnota fyrir báða. Þá segir þar: „Ekki má þó gera nein mannvirki eða breyta landinu nema báðir aðilar séu samþykkir því.” Verður ekki annað séð en að samningur þessi árétti enn frekar að umrædd spilda sé óskipt sameign málsaðila og að einungis hafi afnotum af hluta spildunnar verið skipt milli þeirra, en þó þannig að mannvirkjagerð eða breyting á því landi sé ekki heimil nema samþykki sameiganda komi til, eins og orðalag samningsins, eins og honum var þinglýst, kveður á um. Óumdeilt er, að samþykki meðeiganda, stefnanda máls þessa, lá ekki fyrir áður en byggingarleyfi var veitt, sem þó var skilyrði þess að byggingarleyfi væri veitt. Bar stefndu að afla slíks leyfis, en ekki verður litið svo á að fyrri framkvæmdir stefnanda á landareigninni á árinu 1996, án athugasemda stefndu og án þess að samþykkis þeirra væri aflað, hafi veitt stefndu heimild til þess að líta svo á að ekki væri þörf á samþykki sameiganda fyrir svo umfangsmiklum framkvæmdum á landareign sem þeir eiga í óskiptri sameign. Með því að ekki lá fyrir samþykki sameiganda var ekki unnt að gefa út byggingarleyfi fyrir framkvæmdum á sameigninni. Sjónarmið stefndu um tómlæti þykja ekki eiga við enda mátti þeim vera það ljóst, að stefnandi var ekki samþykkur umræddri byggingu. Sjónarmið um að niðurstaða málsins, stefndu í óhag, muni hafa í för með sér eyðileggingu verðmæta komast ekki að í máli þessu en það snýst einvörðungu um gildi byggingarleyfis. Samkvæmt framansögðu ber að taka til greina kröfu stefnanda og ógilda byggingarleyfi til handa stefndu, sem gefið var út á grundvelli ákvörðunar sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 2. apríl 2003, um veitingu byggingarleyfis til handa stefndu fyrir nýtt sumarhús að Sunnuhvoli á lóð í landi Miðengis í Grímsnes- og Grafningshreppi. Í samræmi við úrslit málsins ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 250.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Ákvörðun sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 2. apríl 2003, um að veita stefndu, Margréti Óskarsdóttur og Sigrúnu Óskarsdóttur, byggingarleyfi fyrir nýtt sumarhús að Sunnuhvoli á lóð í landi Miðengis í Grímsnes- og Grafningshreppi, er felld úr gildi og viðkomandi byggingarleyfi því ógilt. Stefndu greiði in solidum stefnanda, Haraldi Ellingsen, 250.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 134/2006
Kærumál Lögbann
S, félagsmaður í V, krafðist lögbanns við byggingu veiðihúss á vegum félagsins. Talið var að þau réttindi, sem S hugðist verja með beiðni sinni um lögbann, væru nægilega tryggð með rétti til skaðabóta úr hendi V, ef þau yrðu talin fyrir hendi, og því ætti við regla 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Var kröfu S um lögbann því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 15. febrúar 2006, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins á Blönduósi 20. desember 2005 um að hafna kröfu sóknaraðila um að lagt yrði lögbann við því að varnaraðili héldi áfram byggingu veiðihúss á óskiptri jörð Hólabæjar og Gunnsteinsstaða í Langadal, Austur-Húnavatnssýslu. Jafnframt var staðfest sú niðurstaða sýslumanns að hafna því að leggja lögbann við að varnaraðili stofni til fjárskuldbindinga eða annarra skuldbindinga í tengslum við nefnda byggingu. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför eins og henni var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumanninn á Blönduósi að leggja lögbann við fyrrgreindum athöfnum varnaraðila. Þá krefst sóknaraðili aðallega málskostnaðar í héraði en til vara að málskostnaður í héraði verði felldur niður. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú ályktun dómsins að réttindi, sem sóknaraðili hyggst verja með beiðni sinni um lögbann, séu nægilega tryggð með rétti til skaðabóta úr hendi varnaraðila, ef þau yrðu talin fyrir hendi, og því eigi við regla 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Þegar af þessari ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Stefán Stefánsson, greiði varnaraðila, Veiðifélagi Blöndu og Svartár, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 193/2015
Lífeyrissjóður Lífeyrisréttur Kröfugerð Sakarefni Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi
Í ársbyrjun 1997 var lífeyrissjóðnum L skipt upp í tvær fjárhagslega sjálfstæðar deildir, A-deild og B-deild. Í desember það ár kaus Þ að greiða framvegis iðgjöld til A-deildar, en lífeyrisréttindin sem hann hafði áður áunnið sér stóðu á hinn bóginn eftir í B-deild. Í málinu krafðist Þ viðurkenningar á því að mánaðarlaun til viðmiðunar við útreikning á lífeyrisrétti hans úr B-deild L hefði í nóvember 2013 numið fjárhæð mánaðarlauna fyrir fullt starf hans þann mánuð. Reisti hann kröfu sína á því að hann ætti samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins rétt á að velja að lífeyrir sinn úr B-deildinni tæki þegar til kæmi mið af launum fyrir sama starf og hann hafði gegnt þegar iðgjöld hefðu verið greidd vegna hans til þeirrar deildar, en samkvæmt vottorði vinnuveitanda hans var starfið það sama og hann hefði gegnt frá árinu 1996. Taldi Þ að skilyrði 1. mgr. 74. gr. samþykkta fyrir L um að slíkur valréttur væri aðeins á hendi þeirra, sem hæfu töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi „sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma“, ætti ekki stoð í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 og væri L því óheimilt að neita honum um þetta val. Í dómi Hæstaréttar kom fram að valrétturinn samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laganna væri veittur sjóðfélögum í L sem hæfu töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi. Hvorki við uppsögu dóms þessa né við höfðun málsins hefði Þ fullnægt þessu frumskilyrði til að geta notið þessa valréttar, enda lægi ekki annað fyrir en að hann gegndi enn því starfi sem hann tengdi þennan ætlaða rétt sinn við og væri að svo komnu alls óvíst hvort hann myndi enn gera það þegar hann kynni að öðru leyti að öðlast rétt til að hefja töku lífeyris. Hefði Þ lagt málið fyrir dómstóla í þeim búningi að í raun væri borin upp við þá lögspurning sem andstæð væri meginreglu 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hefði Þ ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni enda væri ekki komið að því að ákveða þyrfti lífeyri honum til handa. Var málinu því af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að viðurkennt verði að viðmiðunarlaun til útreiknings á mánaðarlegum lífeyrisrétti hans í B-deild stefnda hafi verið 596.761 króna í nóvember 2013. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 2. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þórólfi Antonssyni (kt. [...]), Bergþórugötu 31, Reykjavík, gegn Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins (kt. [...]), Engjateigi 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu þann 7. febrúar 2014. Dómkröfur stefnanda eru, að ákvörðun stefnda um lífeyrisrétt stefnanda í B-deild í október 2007 verði ógilt og viðurkennt verði að viðmiðunarlaun til útreiknings mánaðarlegs lífeyrisréttar stefnanda í B-deild stefnda hafi verið 596.761 króna í nóvembermánuði 2013. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað með tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Ágreiningsefni og málsatvik Stefnandi hefur starfað sem fiskifræðingur hjá Veiðimálastofnun síðan árið 1988 og starfar þar enn. Þennan tíma hefur hann verið virkur sjóðfélagi stefnda. Stefnandi átti aðild að B-deild stefnda allt þar til henni var lokað fyrir nýja sjóðfélaga um áramót 1996–1997. Upp frá því hefur stefndi rekið tvær deildir samhliða, B-deild og A-deild. Stefnanda, eins og öllum starfsmönnum ríkisins sem tilheyrðu B-deild um áramótin 1996–1997, var gefinn kostur á að velja um það fyrir 1. desember 1997 hvorri deild hann vildi framvegis eiga aðild að. Til að kynna sér málið fékk stefnandi eins og aðrir þáverandi sjóðfélagar sendan kynningarbækling heim frá stefnda, sem ætlað var að skýra helstu reglur hvorrar deildar um sig sem gætu haft áhrif á val sjóðfélaga. Stefnandi kynnti sér málið og tók þá ákvörðun að eiga framvegis aðild að A-deild sjóðsins. Þann 10. október 2007 fékk stefnandi sent yfirlit frá stefnda um B-deildar inneign sína. Þar kemur fram hvaða viðmiðunarlaun yrðu lögð til grundvallar lífeyris- réttindum hans úr B-deild. Samkvæmt því yrði lífeyrir hans reiknaður af þeim launum sem síðast var greitt af til B-deildar auk meðalhækkunar launa opinberra starfsmanna samkvæmt útreikningum Hagstofu Íslands. Viðmiðunarlaunafjárhæð sú er skilgreind var í bréfinu nam 304.951 krónu. Stefnandi gat ekki fallist á þessa afstöðu og sendi stefnda bréf þann 16. október 2007, þar sem hann mótmælti forsendum útreikninganna og rakti að raunlaun hans á þeim degi næmu 473.741 krónu sem miða bæri við, sbr. m.a. 74. gr. samþykkta stefnda. Stefndi svaraði með bréfi, dags 22. október 2007, þar sem kröfu stefnanda var hafnað þar sem sjóðurinn liti svo á að ekki væri lagaheimild fyrir henni og var vísað til 24. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997. Jafnframt vísaði stefndi til þess að hin svokallaða eftirmannsregla taki aðeins til sjóðfélaga sem hefji töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi, sbr. 74. gr. samþykkta stefnda. Vísaði stefndi til þess að ákvæði þetta næði ekki yfir réttindi sjóðfélaga sem ekki væru virkir greiðendur í B-deild við upphaf lífeyristöku. Byggði stefndi afstöðu sína á því að rétturinn í B-deild slitni úr tengslum við laun sem greidd séu fyrir viðkomandi starf eftir að hætt er að greiða til B-deildar. Því væri ekki lagaheimild til að miða lífeyrisrétt stefnanda í B-deild við dagvinnulaun stefnanda eins og þau voru í október 2007 þ.e. á þeim tíma sem bréfaskipti málsaðila áttu sér stað. Stefnandi leitaði til stjórnar Bandalags háskólamanna með bréfi dags 12. nóvember 2007 og óskaði eftir að bandalagið skoðaði málið fyrir hann. Var honum bent á að leggja málið fyrir stjórn stefnda sem hann og gerði með bréfi dags. 10. mars 2008. Í því bréfi skoraði stefnandi á stjórn stefnda að úrskurða í málinu um það hvort B-deildar réttindi hans bæri ekki að reikna út frá hæstu grunnlaunum sem stefnandi hefði haft um starfsævina. Um ári síðar eða 13. febrúar 2009 barst svar frá stjórn stefnda þar kynnt var að erindi stefnanda hafi verið synjað í atkvæðagreiðslu í stjórn. Í kjölfarið leitaði stefnandi til stjórnar Félags íslenskra náttúrufræðinga (FÍN) og fór fram á að félagið myndi kanna með ítarlegum hætti hvort bera ætti ágreining hans undir dómstóla. Af hálfu félagsins var ákveðið að afla lögfræðilegs álits til að greina réttarstöðu þeirra sem völdu á sínum tíma milli A-deildar og B-deildar stefnda. Niðurstaða þeirrar álitsgerðar varð sú að 74. gr. samþykkta stefnda sem kvæði á um að einungis þeir sem greiddu í B-deild sjóðsins við upphaf töku lífeyris gætu miðað við eftirmannsregluna, ætti sér ekki fullnægjandi lagastoð í 35. gr. laga nr. 1/1997. Stefnda var í kjölfarið sent bréf þann 21. mars 2013, þar sem þess var krafist að stefndi endurskoðaði afstöðu sína og viðurkenndi að stefnandi ætti rétt til lífeyris- greiðslna miðað við svokallaða eftirmannsreglu. Þann 14. ágúst 2013 barst bréf frá stefnda þar sem greint er frá því að málið hafi verið tekið fyrir á fundi stjórnar stefnda 13. maí 2013 þar sem farið var yfir málið og stjórnin komist að þeirri niðurstöðu að hafna öllum kröfum stefnanda með vísan til þess að 35. gr. laga nr. 1/1997 ætti ekki við um aðra en virka greiðendur í B-deild. Stefnandi fellst ekki á þessi sjónarmið stefnda og því var mál þetta höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafist er ógildingar á ákvörðun stefnda dags 22. október 2007 sem staðfest hafi verið af stjórn stefnda 13. febrúar 2009. Í kröfunni felist að viðurkennt verði að skilyrði 74. gr. samþykkta stefnda um að sjóðsfélagar þurfi að hafa verið virkir greiðendur í B-deild við upphaf töku lífeyris til að fá að njóta réttar til að ákveða að lífeyrir þeirra fylgi breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma séu greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, sé óskuldbindandi fyrir stefnanda. Fjárkrafa stefnanda byggi á útreikningi Bjarna Guðmundssonar tryggingarstærðfræðings. Útreikningar byggi á áunnu hlutfalli lífeyrisréttar hans í B-deild og síðustu greiddu launum til B-deildar, sbr. bréf dags 10. október 2007. Réttindahlutfall stefnanda sé 17,596%. Mánaðarlaun stefnanda fyrir fullt starf í dagvinnu í nóvembermánuði 2013 hafi verið 596.761 króna. Mánaðarlegur eftirlauna- og örorkulífeyrisréttur stefnanda í nóvembermánuði 2013 sé fenginn með því að margfalda laun stefnanda, 596.761 krónu, með áunnu réttindahlutfalli hans í B-deild, 17,596, er geri alls 105.006 krónur. Stefnandi byggi á því að stefnda sé ekki stætt á að miða lífeyrisrétt stefnanda við laun hans 31. desember 1997 með vísan til 74. gr. samþykkta stefnda. Það ákvæði eigi ekki stoð í ákvæðum laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Í 74. gr. samþykkta stefnda sé bætt við efnislegu skilyrði um rétt til að njóta eftirmannsreglu sem ekki sé að finna í 35. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Ákvæði 35. gr., sem sé heimildarákvæði 74. gr. samþykkta stefnda, sé eftirfarandi: „Sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi og þeir sem fá lífeyrisgreiðslur úr sjóðnum við gildistöku laga þessara, geta, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna og 1. mgr. 34. gr. laga nr. 141/1996, valið hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 24. gr. og 1. eða 2. mgr. 28. gr. laganna, eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna. Setja skal nánari ákvæði í samþykktir sjóðsins um með hvaða hætti vali sjóðfélaga samkvæmt þessu verði háttað og innan hvaða tímamarka þeir skuli tilkynna sjóðnum um þessa ákvörðun.“ Ákvæði 74. gr. samþykkta stefnda sé eftirfarandi: ,,Þrátt fyrir ákvæði 72. greinar geta þeir, sem fengu lífeyri úr sjóðnum í desember 1996 eða hefja töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma, ákveðið að í stað breytinga skv. 72. gr. fylgi lífeyririnn breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast eða upphaflegur lífeyrir er miðaður við með öðrum hætti skv. 55. gr. Val lífeyrisþega skv. þessu ákvæði tekur einnig til makalífeyrisréttar og er bindandi fyrir hann með sama hætti.“ Í ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins um eftirmannsregluna sé ekki að finna það skilyrði sem sett sé í 74. gr. samþykkta stefnda um að til þess að sjóðfélagar fái að njóta eftirmannsreglunnar þurfi þeir að hafa verið virkir greiðendur í B-deild við upphaf töku lífeyris. Hvorki sé hægt að leiða af ákvæðinu né lögskýringagögnum að sjóðfélagar í þessu samhengi séu þeir einir sem séu virkir greiðendur til B-deildar fram að lífeyristöku. Með því að setja það skilyrði í 74. gr. samþykktar hafi stefndi skert réttindi stefnanda án lagaheimildar með þeim afleiðingum að hann hafi ekki val um hvort áunnin réttindi hans í B-deild sjóðsins skuli reiknast í samræmi við 24. gr. eða 35. gr. laga nr. 1/1997. Í 35. gr. sé að finna almenna reglu sem kveði á um réttindi allra sjóðfélaga og að stefndi hafi ekki heimild til að takmarka þau réttindi. Sé þar kveðið með skýrum hætti á um að setja skuli nánari ákvæði í samþykktir sjóðsins með hvaða hætti vali sjóðfélaga samkvæmt þessu skuli háttað og innan hvaða tímamarka þeim beri að tilkynna sjóðnum um ákvörðun sína. Í ákvörðun stefnda, sem rökstudd hafi verið 22. október 2007, sé kynnt að réttindi þeirra sem ekki séu virkir greiðendur í B-deild við upphaf lífeyristöku taki mið af launum sem síðast hafi verið greitt af til B-deildar og taki breytingum frá þeim tíma til samræmis við meðalbreytingar sem verði á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. b-lið 1. mgr. 56. gr. samþykkta stefnda. Þannig virðist stefndi leggja til grundvallar að sama regla eigi við um réttindi stefnanda í B-deild og þeirra sem eigi geymd réttindi hjá B-deildinni sem ekki greiði til stefnda þar sem þeir hafi látið af því starfi sem veitti þeim rétt til aðildar að stefnda, en séu ekki byrjaðir að taka lífeyri. Þetta ákvæði eigi ekki við um stefnanda þar sem hann hafi ekki hætt í starfi því sem veitti honum aðild að B-deild sjóðsins, hann sé enn í sama starfi og eigi virk réttindi í B-deild stefnda, þrátt fyrir að hann greiði nú til A-deildar. Réttindi hans séu því ekki „geymd“ enda sé samband stefnanda og lífeyrissjóðsins órofið. Umfjöllun í kynningarefni breyti ekki réttarstöðu stefnanda heldur gildi sett lög um þau efni. Í tilefni af þeim grundvallarbreytingum sem gerðar hafi verið á stefnda með setningu laga nr. 1/1997 um skiptingu í tvær deildir hafi lögin falið í sér nokkur lagaskilaákvæði og tengd sérákvæði í IV. kafla laganna. Þannig hafi stjórn stefnda verið falið, með 35. gr. laga nr. 1/1997, að ákveða í samþykktum innan hvaða tímamarka sjóðfélagi skyldi tilkynna sjóðnum hvort hann kysi að lífeyrir hans færi samkvæmt eftirmannsreglunni. Nánari útfærslu á þessum tímamörkum sé að finna í 75.-78. gr. samþykkta stefnda. Stefnandi hafi í samræmi við tilmæli stefnda tekið ákvörðun um að réttindi hans myndu framvegis myndast í A-deild. Stefnandi hafi hins vegar ekki tekið ákvörðun um það að um réttindi hans í B-deild myndi fara samkvæmt 1. mgr. 56. gr. samþykkta stefnda við upphaf töku hans á lífeyri. Hann hafi aldrei verið inntur eftir slíkri ákvörðun enda sé hvorki í lögum nr. 1/1997 né í samþykktum stefnda kveðið á um að réttindi sjóðfélaga, sem hafi ákveðið að hætta greiðslum til B-deildar og greiða til A-deildar, skyldu reiknast á grundvelli 1. mgr. 56. gr., eins og um sé að ræða geymd réttindi starfsmanns sem látið hafi af störfum áður en til töku lífeyris komi. Engin heimild sé fyrir slíku, hvorki í lögum nr. 1/1997 né í samþykktum stefnda. Stjórn stefnda hafi í raun tekið sér lagasetningarvald. Stjórnin sé samkvæmt ákvæði 6. gr. laga nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins skipuð átta mönnum, skipuðum af ráðherra, stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, stjórn Bandalags háskólamanna og stjórn Kennarasambands Íslands. Samkvæmt 7. gr. sömu laga setji stjórn sjóðsins honum samþykktir í samræmi við ákvæði þeirra laga og ákvæði annarra laga um lífeyrissjóði eftir því sem við eigi. Þær samþykktir verði að eiga sér stoð í lögum en sú sé ekki raunin í þessu tilviki. Stefnandi líti svo á að ofangreind ákvörðun stjórnar stefnda sé í andstöðu við meginreglu stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um þrískiptingu ríkisvaldsins og að löggjafarvaldið skuli liggja hjá Alþingi. Þrátt fyrir að viðurkennt sé í íslenskri réttarframkvæmd að löggjafinn geti framselt hluta valds síns til handhafa framkvæmdavaldsins með skýrri lagaheimild til setningar reglugerða um afmörkuð efni telji stefnandi að löggjafanum sé óheimilt að framselja vald til stjórnar stefnda, sem þar að auki standi utan framkvæmdavalds, hvað þá heldur til að skerða áunnin lífeyrisréttindi manna umfram lagaheimildir. Stefndi hafi farið út fyrir lagaheimild sína og með því skert áunnin réttindi stefnanda verulega. Mikill munur sé á útreikningum á áunnum réttindum stefnanda í B-deild eftir því hvort þau séu reiknuð samkvæmt eftirmannsreglunni í 35. gr. laga nr. 1/1997 eða hvort tekið sé mið af þeim launum sem síðast hafi verið greitt af til deildarinnar sem síðan taki breytingum til samræmis við meðalbreytingar sem hafi orðið á föstum launum opinberra starfsmanna í samræmi við 24. gr. eins og stefndi byggi á. Útreikningar Bjarna Guðmundssonar tryggingastærðfræðings staðfesti þetta en samkvæmt þeim séu réttindi stefnanda 11.326.000 krónum lægri en þau sem hann ætti væri hann talinn njóta heimildar 35. gr. laga nr. 1/1997. Með ákvörðun sinni hafi stefndi skert stjórnarskrárvarinn rétt stefnanda, sbr. 72. gr. stjórnarskrár. Samkvæmt því sé eignarréttur friðhelgur, hann megi ekki skerða nema almenningsþörf krefji og til þess þurfi lagafyrirmæli. Engin almannaþörf knýi á um þá skerðingu er stefndi hafi haldið fram. Ákvæði 74. gr. samþykkta stefnda sé enn fremur í andstöðu við 1. mgr. 1. gr. laga nr. 1/1997, en þar segi að hlutverk sjóðsins sé að tryggja sjóðfélögum, eftirlifandi mökum þeirra og börnum lífeyri samkvæmt ákvæðum þessara laga. Byggt sé á lögum nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, á 2. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðjist við lög nr. 50/1988. Málsástæður og lagrök stefnda Málavextir liggi fyrir, en gera þurfi þó grein fyrir aðdraganda þess að stefnandi hafi staðið frammi fyrir vali um að hætta að greiða til B-deildar og hefja greiðslur til A-deildar stefnda í nóvember 1997. Stefnandi hafi óskað eftir aðild að A-deild með umsókn dags 17. nóvember 1997. Síðustu greiðslur til B-deildar fyrir dagvinnu hafi verið í nóvember 1997 og hafi stefnandi hafið greiðslur til A-deildar í desember 1997. Með lögum nr. 141/1996 hafi verið gerðar verulegar breytingar á stefnda, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Vegna umfangsins hafi lögin verið endurútgefin sem lög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997. Breytingin hafi einkum falist í því að stofnuð hafi verið ný deild, A-deild LSR, og þangað greiði allir nýir sjóðfélagar. Eldra kerfi sé kallað B-deild LSR og hafi verið lokað fyrir nýjum launagreiðendum og sjóðfélögum í árslok 1996. Sjóðfélagar sem hafi verið greiðendur í sjóðinn hafi þurft að velja á milli þess að halda óbreytt áfram að ávinna sér réttindi í B-deild eða hefja greiðslur til A-deildar. Umfangsmiklar kynningar hafi átt sér stað á lagabreytingunum, fjölmennir fundir hafi verið haldnir um allt land og bæklingar sendir til allra sjóðfélaga. Eftir breytinguna starfi stefndi í tveimur fjárhagslega sjálfstæðum deildum, A-deild og B-deild, og skipti deildirnar með sér rekstrarkostnaði í hlutfalli við umfang hvorrar deildar í rekstri sjóðsins, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 1/1997. Réttindi milli deildanna séu alfarið aðgreind og byggð upp með ólíkum hætti. Samkvæmt ákvæðum laganna leiki enginn vafi á því til hvaða deildar viðkomandi ákvæði vísi og því séu í lögunum tilgreindir sjóðfélagar án aðgreiningar milli deilda. Jafnframt séu sögulegar skýringar á þessu þar sem eldri lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 29/1963 hafi verið breytt með lögum nr. 141/1996 en þar sé aðeins rætt um sjóðfélaga. Deildirnar séu með aðgreint réttindakerfi og því taki eitt og sama lagaákvæðið ekki til beggja deildanna þegar komi að efnislegum réttindum. Því sé augljóst af samhengi efnisins í hverju lagaákvæði við hvaða sjóðfélaga sé átt hverju sinni. Réttindi í B-deild safnist upp sem prósenturéttindi og reiknist síðan við upphaf lífeyristöku sem hlutfall af viðmiðunarlaunum. Tvær reglur gildi um það með hvaða hætti lífeyrir taki breytingum eftir að lífeyristaka sé hafin. Meginreglan sé að lífeyrir hækki samkvæmt meðalbreytingum sem verði á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 (meðaltalsregla). Hins vegar sé sérregla í 35. gr. laganna sem veiti þeim sjóðfélögum sem hefji töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi val um að lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verði á launum sem á hverjum tíma séu greidd fyrir það starf sem sé til viðmiðunar á lífeyri (eftirmannsregla). Líkt og skýrt komi fram í frumvarpi því er orðið hafi að lögum nr. 141/1996 hafi helsta breytingin á réttindum í B-deildinni lotið að framkvæmd eftirmannsreglunnar og upptöku meðaltalsreglu sem skyldi verða meginreglan. Eftirmannsreglan hafi í raun verið gerð að undantekningarreglu og sé eingöngu valkostur fyrir þá er völdu að vera áfram í B-deild og virkir sjóðfélagar við starfslok. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpinu segi m.a. um helstu breytingar: „Helsta breyting, sem í frumvarpi þessu er lögð til á réttindum í B-deildinni, lýtur að framkvæmd svokallaðrar eftirmannsreglu. Lagt er til að í stað þess að miða lífeyri við þau laun sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf er sjóðfélagi gegndi síðast verði breytingar á lífeyri miðaðar við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Lífeyrisréttur við upphaf lífeyristöku verði eftir sem áður reiknaður samkvæmt launum við starfslok. Á þennan hátt verður þessi breytta regla jafnverðmæt fyrir sjóðfélaga þegar á heildina er litið. Núverandi sjóðfélögum verði þó gefinn kostur á að velja um óbreytta eftirmannsreglu.“ Í ofangreindri tilvitnun sé fjallað um hvernig breytingarnar muni snúa að þeim sem verði í B-deild og af samhenginu sé ljóst að með „núverandi sjóðfélögum“ sé átt við sjóðfélaga sem séu í B-deild við starfslok og sé 35. gr. lagaskilaákvæði við 24. gr. laganna sem sé í III. kafla laganna og fjalli sá kafli eingöngu um B-deild. Í þeim kafla sé ítrekað talað um sjóðfélaga og ljóst að þar sé ávallt átt við sjóðfélaga í B-deild. Í athugasemdum sem fylgt hafi frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 141/1996, megi glöggt sjá að ein helsta ástæða fyrir þeim miklu breytingum sem gerðar hafi verið á lífeyrissjóðakerfi ríkisstarfsmanna hafi verið örðugleikar við framkvæmd hinnar svokölluðu eftirmannsreglu. Með lögunum hafi eftirmannsreglan því verið gerð að undantekningarreglu þar sem hún hafi þótt erfið í framkvæmd. Í 35. gr. laganna sé vísað með beinum hætti til ákvæða sem eigi aðeins við um B-deild og því hafi ákvæðinu af hálfu stefnda ætíð verið beitt með þeim hætti að það taki aðeins til réttinda í B-deild. Stefndi telji ekki unnt að túlka ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 á annan hátt en svo að eingöngu sé átt við virka greiðandi sjóðfélaga í B-deild. Þegar settar hafi verið samþykktir í kjölfar lagabreytinganna hafi enginn vafi verið í huga stjórnar stefnda á því að ákvæði 35. gr. laganna tæki aðeins til B-deildar. Samþykktirnar hafi verið staðfestar af ráðherra og ákvæðið var nánar útfært í svohljóðandi 74. gr. samþykkta stefnda: „Þrátt fyrir ákvæði 72. greinar geta þeir, sem fengu lífeyri úr sjóðnum í desember 1996 eða hefja töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma, ákveðið að í stað breytinga skv. 72. grein fylgi lífeyririnn breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast eða upphaflegur lífeyrir er miðaður við með öðrum hætti skv. 55. grein. Val lífeyrisþega skv. þessu ákvæði tekur einnig til makalífeyrisréttar og er bindandi fyrir hann með sama hætti.“ Ljóst sé að það væri í andstöðu við tilgang laganna ef ákvæði 35. gr. væri túlkað svo að það ætti við um bæði virka greiðendur í A-deild og B-deild. Túlka beri ákvæði laga til samræmis við lögskýringargögn og tilgang laganna og þegar það sé gert sé það mat stefnda að ekki sé unnt að túlka ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 á annan hátt en að eingöngu sé átt við virka greiðendur í B-deild stefnda við starfslok. Kynningarefni sem gefið hafi verið út og sent til allra sjóðfélaga beri það með sér að þeir sem kynnt hafi breytingarnar með lögum nr. 141/1996 hafi gert sér grein fyrir því að þeir sem kysu að flytja sig í A-deild ættu geymd réttindi í B-deild og myndu þar með fyrirgera vali um viðmið samkvæmt eftirmannsreglu 35. gr. laga nr. 1/1997. Þessum skilaboðum hafi verið komið skýrt á framfæri við sjóðfélaga. Kynningarbæklingur hafi verið sendur til allra sjóðfélaga við stofnun A-deildar. Hann hafi einkum verið ætlaður til þess að sjóðfélagar gætu áttað sig á mun milli deildanna og til að tryggja að sjóðfélagar tækju upplýsta ákvörðun um val á milli þess að halda áfram að ávinna sér réttindi í B-deild eða flytja sig yfir í nýtt réttindakerfi, A-deild, en þar sé útlistun á eftirmannsreglu og meðaltalsreglu og tilgreint sérstaklega hverjir geti ekki valið milli reglnanna. Þar segi á bls. 6: „Þeir, sem eiga geymd réttindi hjá B-deildinni, þ.e. hafa greitt iðgjald en eru hættir störfum sem veitt hafa þeim aðild að sjóðnum án þess að vera byrjaðir að taka lífeyri, fara sjálfkrafa á meðaltalsregluna. Þetta á jafnframt við um lífeyrisgreiðslur úr B-deild til þeirra, sem fært hafa sig úr B-deild í A-deild.“ Einnig sé á bls. 12 útlistun á því eftir hvaða reglu lífeyrir úr B-deild stefnda reiknast, þar sem segi: „Lífeyrisþegar við árlok 1996 og þeir sjóðfélagar sem verða áfram í B-deild sjóðsins og fá þaðan lífeyri í beinu framhaldi af starfi sem veitir þeim rétt til aðildar að deildinni, geta valið eftir hvorri reglunni þeir taka lífeyri. Lífeyrir úr B-deild sjóðsins, til þeirra sem færa sig yfir í A-deildina, fer eftir meðaltalsreglunni. Sama á við um lífeyri þeirra sem eiga geymd réttindi hjá B-deild.“ Á sömu síðu nr. 12, segi svo: „Réttur hjá B-deildinni fer þá eftir því hversu lengi sjóðfélagi hefur greitt til sjóðsins og þeim launum, sem greidd eru fyrir starf hans, þegar tilfærsla milli deilda á sér stað. Frá þeim tíma fylgir fjárhæð áunnins réttar hjá B-deildinni meðalbreytingum sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu.“ Víðar í kynningarbæklingnum, t.d. bls. 18, komi skýrt fram að þeir sem flytji sig yfir í A-deild eigi geymd réttindi í B-deild og um þau réttindi fari samkvæmt þeim reglum sem gildi um geymd réttindi, svo sem að réttindin fylgi meðaltalsreglu. Það hafi því legið skýrt fyrir árið 1997 þegar stefnandi hafi valið hvort hann greiddi í A-deild eða héldi sig við gamla kerfið og greiddi í B-deild að með því tækju greiðslur hans úr B-deild breytingum samkvæmt meðaltalsreglu. Megi ljóst vera að ætlun löggjafans hafi verið að réttindi í B-deild stefnda slitnuðu úr tengslum við þau laun sem greidd hafi verið fyrir viðkomandi starf eftir að hætt hafi verið að greiða til B-deildar. Eftir breytingarnar með lögum nr. 141/1996 hafi verið lagt upp með það sem meginreglu að lífeyrisgreiðslur úr B-deild tækju breytingum eftir meðaltalsreglu, sbr. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Eftirmannsreglan sem tilgreind sé í 35. gr. laganna sé sérregla sem aðeins taki til þeirra sem séu virkir greiðendur til B-deildar við upphaf lífeyristöku. Stefndi sé ekki virkur greiðandi í B-deild þar sem hann hafi valið að flytja sig í A-deild en eiga geymd réttindi í B-deild og með því vali hafi hann fyrirgert rétti um val á eftirmannsreglu um réttindi í B-deild. Yrði krafa stefnanda tekin til greina fæli það í sér að hann ætti rétt til launaviðmiðs á greiðslur úr B-deild stefnda samkvæmt 35. gr. laga nr. 1/1997 (eftirmannsreglu) vegna greiðslna í A-deild. Þá leiddi það til þess að sjóðfélagar sem tapað hefðu aðild að B-deild, t.d. með því að hætta greiðslum til deildarinnar í lengri tíma en ár, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 1/1997, gætu hafið störf síðar og greitt til A-deildar og þar með virkjað rétt til launaviðmiðs skv. 35. gr. laganna (eftirmannsreglu). Raunar mætti ætla að áhrifin gengju lengra og fælu í sér að allir sjóðfélagar sem greiddu til A-deildar við starfslok ættu val um eftirmannsreglu á geymd réttindi í B-deild. Hefði þetta verið ætlun löggjafans vakni samhliða spurning um hvers vegna 35. gr. laganna sé staðsett í kafla sem beri yfirskriftina „Lagaskil og sérákvæði“. Ef aðilar sem greiða til A-deildar ættu rétt til launaviðmiðs samkvæmt eftirmannsreglu á geymd réttindi í B-deild hefði legið beinast við að staðsetja ákvæðið sem sérstaka málsgrein undir 24. gr. laganna. Krafa stefnanda feli í sér túlkun og framkvæmd á 35. gr. laganna sem sé í hrópandi ósamræmi við tilgang löggjafans með lokun B-deildar, upptöku meðaltalsreglu sem meginreglu fyrir breytingar á lífeyrisgreiðslum úr B-deild og stofnun nýrrar deildar með aðgreindan fjárhag og réttindaávinnslu. Telji dómurinn stefnanda, sem eigi geymd réttindi í B-deild, eiga rétt til launaviðmiðs samkvæmt 35. gr. laga nr. 1/1997 (eftirmannsreglu) þá mótmæli stefndi sem ósönnuðu því launaviðmiði sem stefnandi geri kröfu um. Engin gögn liggi fyrir um að stefnandi hafi í nóvember 2013 gegnt sama starfi og hann gerði í nóvember 1997 þegar hann hafi síðast greitt iðgjöld til B-deildar stefnda. Í málinu liggi aðeins fyrir fullyrðing af hálfu stefnanda um að núverandi starf og launaröðun séu tæk til viðmiðunar til greiðslu lífeyris fyrir það starf sem stefnandi hafi greitt síðast af til B-deildar. Þessi fullyrðing sé ekki studd gögnum og sé henni mótmælt af stefnda sem ósannaðri. Stefndi vísi til laga nr. 141/1996 er breyttu lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 29/1963, síðar endurútgefin sem lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, en einkum sé vísað til 24. og 35. gr. þeirra laga. Þá sé vísað til samþykkta stefnda, einkum 74. gr. Varðandi málskostnaðarkröfu vísist til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laganna. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og krafa um greiðslu er jafngildi virðisaukaskattsgreiðslu af málflutningsþóknun sé byggð á lögum nr. 50/1988. Niðurstaða Málsatvik liggja fyrir, auk þess sem ekki er ágreiningur um framsetningu á dómkröfu stefnanda, en í þinghaldi 15. maí sl. féll stefndi frá frávísunarkröfu í málinu. Ágreiningur málsaðila afmakast við það álitaefni hvort stefnandi, sem í lok árs 1997 valdi að greiða eftirleiðis í A-deild stefnda í stað B-deildar, eigi þrátt fyrir skýra reglu um hið gagnstæða í 74. gr. samþykkta fyrir Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, rétt til að hefja lífeyristöku til samræmis við svonefnda eftirmannsreglu í 35. gr. laga nr. 1/1997, svo sem kröfugerð stefnanda miðar við, en ákvæði 35. gr. laganna er svohljóðandi: „Sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi og þeir sem fá lífeyrisgreiðslur úr sjóðnum við gildistöku laga þessara, geta, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna og 1. mgr. 34. gr. laga nr. 141/1996, valið hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 24. gr. og 1. eða 2. mgr. 28. gr. laganna, eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna. Setja skal nánari ákvæði í samþykktir sjóðsins um með hvaða hætti vali sjóðfélaga samkvæmt þessu verði háttað og innan hvaða tímamarka þeir skuli tilkynna sjóðnum um þessa ákvörðun.“ Nánar tiltekið snýst ágreiningur aðila einkum um lögskýringu á því hvort ofangreint ákvæði skírskoti til allra sjóðfélaga Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, eins og stefnandi byggir dómkröfu sína á, eða hvort það eigi eingöngu við um þá sjóðfélaga sem eru virkir sjóðfélagar í B-deild stefnda við töku lífeyris, eins og stefndi byggir sýknukröfu á. Af hálfu stefnanda er einkum byggt á því, að þrátt fyrir reglu 74. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins um hið gagnstæða gefi framangreint ákvæði, túlkað einfaldri orðskýringu, til kynna að allir virkir sjóðfélagar og þar á meðal stefnandi, eigi þess kost að velja að lífeyrisgreiðslur verði miðaðar við eftirmannsreglu, en lokamálsliður lagaákvæðisins heimili stefnda ekki þá takmörkun á réttindum stefnanda sem felist í 74. gr. samþykkta hans, en þar segir: ,,Þrátt fyrir ákvæði 72. greinar geta þeir, sem fengu lífeyri úr sjóðnum í desember 1996 eða hefja töku lífeyris úr B-deild sjóðsins í beinu framhaldi af starfi sem greitt er af til deildarinnar til þess tíma, ákveðið að í stað breytinga skv. 72. gr. fylgi lífeyririnn breytingum á þeim launum, sem á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast eða upphaflegur lífeyrir er miðaður við með öðrum hætti skv. 55. gr. Val lífeyrisþega skv. þessu ákvæði tekur einnig til makalífeyrisréttar og er bindandi fyrir hann með sama hætti.“ Af hálfu stefnda er byggt á því að ekki sé um að ræða misræmi á milli 35. gr. laga nr. 1/1997 og reglunnar í ofangreindri 74. gr. í samþykktum, líkt og stefnandi haldi fram. Ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 taki, þrátt fyrir almennt orðalag, einungis til B-deildar lífeyrissjóðsins, eins og leiða megi af innbyrðis skýringu á lögunum og markmiðum með þeim, en fyrirkomulag um aðgreiningu sjóðanna tveggja hafi verið kynnt ítarlega fyrir sjóðfélögum. Ákvæði 35. gr. sé lagaskilaákvæði við 24. gr. laganna, sem sé í III. kafla þeirra og fjalli sá kafli eingöngu um B-deild. Þar sé ítrekað talað um sjóðfélaga en ljóst að þar sé ávallt einungis átt við sjóðfélaga í B-deild sem hafi upphaflega verið eina deild sjóðsins. Ekki sé því unnt að túlka ákvæði 35. gr. laga nr. 1/1997 á annan hátt en svo að eingöngu sé þar átt við virka greiðandi sjóðfélaga í B-deild. Væri það jafnframt í andstöðu við yfirlýstan tilgang laganna, um aðgreiningu sjóðanna tveggja og um afnám eftirmannsreglu sem almenns valkosts, ef ákvæði 35. gr. væri túlkað svo að það ætti við um bæði virka greiðendur í A- og B-deild. Er það mat dómsins að með vísan til framangreinds verði að fallast á ofangreinda túlkun stefnda á 35. gr. laga nr. 1/1997, sem felur í sér að þar sem stefnandi eigi geymd réttindi í B-deild, en hætti að greiða í þann sjóð þar sem hann hafi valið sjálfviljugur að flytja sig í A-deild með þeirri réttindabreytingu sem því fylgi, hafi stefnandi fyrirgert rétti um val á eftirmannsreglu um geymd réttindi hans í B-deild. Er þar af leiðandi, eins og hér stendur á, ekki unnt að fallast á stefnukröfur stefnanda eins og þær eru settar hér fram. Með vísan til alls ofangreinds ber því að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda í máli þessu. Eins og málið liggur fyrir þykir þó rétt að ákvörðun um málskostnað falli niður. Málið flutti Ástráður Haraldsson hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnanda, en Þórey S. Þórðardóttir hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnda. Pétur Dam Leifsson, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D ó m s o r ð Stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, skal vera sýkn af dómkröfum stefnanda, Þórólfs Antonssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 16/1999
Bifreið Líkamstjón Örorka Ábyrgðartrygging Gáleysi
Þ, sem vann við ásetningu krana á vörubifreið, slasaðist þegar hann hugðist gangsetja bifreiðina í því skyni að virkja vökvakerfi hennar og prófa kranann. Steig hann upp á gangbretti bifreiðarinnar og teygði sig inn til þess að gangsetja hana. Við þetta fór bifreiðin af stað og klemmdist Þ þegar hurð bifreiðarinnar lenti á hurðarkarmi verkstæðisins. Talið var að fullnægt væri skilyrðum 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 um að Þ hefði verið við stjórn ökutækisins og að slysið yrði rakið til notkunar þess. Hins vegar var talið að eina orsök slyssins hefði verið stórkostlegt gáleysi Þ og var vátryggingafélagið V sýknað af kröfum Þ með vísan til laga um vátryggingasamninga og skilmála V vegna slysatryggingar ökumanns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. janúar 1999 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 4.452.249 krónur ásamt vöxtum eftir 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 23. febrúar 1995 til stefnubirtingardags 5. nóvember 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 606.950 krónum, sem hann fékk greiddar 18. apríl 1997 vegna atvinnuslysatryggingar samkvæmt kjarasamningi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Svo sem greint er í héraðsdómi varð slys áfrýjanda með þeim hætti að hann steig upp á gangbretti vörubifreiðar og teygði sig inn til þess að gangsetja hana, til þess eins að virkja vökvakerfi hennar og prófa krana, sem hann vann við að setja á hana. Við þetta fór bifreiðin af stað. Hurð hennar, sem áfrýjandi var innan við, lenti á hurðarkarmi verkstæðisins og klemmdi hann fastan. Aðilar eru sammála um það, að loft hafi ekki farið af kerfi bifreiðarinnar áður en áfrýjandi gangsetti hana þessu sinni. Af matsgerð dómkvadds manns og skýrslum fyrir dómi verður að álykta að af þeim sökum geti áfrýjandi ekki hafa skilið bifreiðina eftir í sturtugír er hann slökkti á vél hennar. Áfrýjandi var sá eini, sem kom nálægt stjórntækjum bifreiðarinnar við þetta tækifæri. Áfrýjandi reisir kröfu sína á hendur stefnda í fyrsta lagi á slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, þar sem hann hafi verið ökumaður við stjórn bifreiðarinnar í umrætt sinn. Verði ekki á það fallist reisir hann kröfu sína til vara á ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar, sbr. 88. gr. og 91. gr. sömu laga. Fordæmi Hæstaréttar um skýringu á 92. gr. umferðarlaga eru á þá leið, að skilyrði greiðsluskyldu úr þargreindri vátryggingu séu þau, að ökumaður hafi orðið fyrir slysi við stjórnun ökutækis, og jafnframt, að slysið verði rakið til notkunar þess í skilningi 1. mgr. 88. gr. lagannna, sbr. nú 2. gr. laga nr. 32/1998. Með því að áfrýjandi gangsetti bifreiðina svo hún hreyfðist úr stað fyrir eigin vélarafli verður að telja þessum skilyrðum 92. gr. umferðarlaga fullnægt. Með háttsemi sinni sýndi áfrýjandi hins vegar af sér stórkostlegt gáleysi, sem telja verður einu orsök slyssins, enda ósannað að það verði rakið til bilunar eða galla í bifreiðinni. Með vísan til 2. mgr. 18. gr., sbr. 124. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga og 5. gr. skilmála stefnda vegna slysatryggingar ökumanns verða áfrýjanda því ekki dæmdar bætur í máli þessu. Samkvæmt þessu ber að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 18. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þórarni R. Ásgeirssyni, kt. 021253-3679, Viðarrima 51, Reykjavík, gegn Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690669-2009, Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu, sem árituð er fyrir hönd stefnda 5. nóvember 1997 um móttöku. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru, að stefnda verði gert að greiða honum 4.452.249 kr. ásamt vöxtum, sbr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 23. febrúar 1995 til stefnubirtingardags 5. nóvember 1997, en síðan með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að stefnukröfur verði stórlækkaðar. Þá krefst stefndi málskostaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. I. Stefnandi varð fyrir slysi 23. febrúar 1995 er vörubifreið, skrásett nr. GD-988, sem hann hafði gangsett, lenti á hurðarkarmi verkstæðis ÁN verktaka hf. að Smiðshöfða 13. Reykjavík. Stefnandi mun hafa ásamt vinnufélaga sínum, Valdóri Jóhannessyni, verið að setja bílkrana og pall á vörubifreiðina og munu þeir hafa bakkað bifreiðinni út af verkstæðinu til að prófa kranann eftir að hafa sett hann á bifreiðina. Ekki er deilt um aðdraganda slyssins en svo segir í stefnu: „Kveðst hann (stefnandi) hafa fyrst lyft pallinum og sett undir hann stoðir og síðan slakað pallinum aftur niður. Þegar þessu var lokið kveðst stefnandi hafa fært skiptinginn fyrir vökvann af sturtum bifreiðarinnar og yfir á kranann til að athuga hvort kraninn virkaði. Þar sem kraninn hafi ekki unnið eins og til var ætlast kveðst stefnandi hafa slökkt á vél bifreiðarinnar sem hafi verið í gangi og tekið strauminn af með kveikjuláslykli. Eftir þetta kveðst stefnandi hafa unnið nokkra stund við þrýstiventil sem stýrir þrýstingi til kranans. Kveðst hann hafa stillt ventilinn þannig að meiri þrýstingur kæmi á vökvann í kerfinu til kranans. - Þegar þessu var lokið kveðst stefnandi hafa stigið upp á stigbretti bifreiðarinnar og teygt sig inn í bifreiðina og sett hana í gang. Með það sama hafi bifreiðin rokið af stað, stefnanda að óvörum, þar sem hann hafi verið þess fullviss að hann hafi skilið við bifreiðina í sturtugír og í handbremsu. Er bifreiðin tók á stað kveðst stefnandi hafa staðið á stigbrettinu og verið hálfur inní húsi bifreiðarinnar. Þar sem bifreiðin var rétt utan við dyraop verkstæðisins gafst honum ekki ráðrúm til að forða sér áður en hurð bifreiðarinnar lenti á hurðarkarmi verkstæðisins og klemmdi stefnanda fastan við hús bifreiðarinnar. Þarna fastur í bifreiðinni kveðst stefnandi hafa tekist, með skiptilykli sem hann hélt á, að ýta á mótorbremsu bifreiðarinnar og drepa á vélinni.” Stefnandi hlaut alvarlega mjaðmagrindaráverka og segir í læknisvottorði m.a. að brot hafi verið „í lífbeinum báðum megin og sprunga með vægri hliðrun í spjaldbeini vinstra megin. Minniháttar taugaáverki virðist hafa leitt til varanlegs dofa utan á vinstra læri. ... Nokkrar líkur eru á slitgigt neðst í baki, í spjaldliðum og í lífbeinslið og getur hann þurft einhverja meðferð vegna þess í framtíðinni. Ólíklegt er að hann nái sér að fullu. “ Ágreiningi aðila um bótaábyrgð var skotið til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum og segir m.a. í úrskurði hennar: „Ágreiningslaust er að M (stefnandi) vann við viðgerð á A (vörubifreiðin GD-988) í umrætt sinn. Ekki er að fullu ljóst hver var orsök þess að A fór af stað er M gangsetti hana. Líkur hafa þó verið að því leiddar að bifreiðin hafi farið úr sturtugír og yfir í aðalgír við það að vinnuloft fór af bifreiðinni. Verður ekki séð að það hafi gerst fyrir bilun eða galla í bifreiðinni, heldur fyrir tilverknað M, er hann vann að viðgerðinni. Eins og hér stóð á verður ekki talið að tjón M fáist bætt samkvæmt hinni hlutlægu ábyrgðarreglu 1. mgr. 88.gr. ufl. M gangsetti bifreiðina í tengslum við viðgerð á bifreiðinni. Við þann starfa verður ekki talið að hann hafi verið ökumaður A. Samkvæmt því eru heldur ekki talin vera skilyrði til að fella líkamstjón M undir hina lögboðnu slysatryggingu ökumanns skv. 92. gr. ufl.” Stefnandi sætti sig ekki við þessa niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Fór hann fram á að dómkvaddur yrði matsmaður til að lýsa hvernig búnaður bifreiðarinnar væri, og að matsmaðurinn legði mat sitt á eftirfarandi álitaefni: 1. Miðað við gefnar forsendur, sbr. skýrslu matsbeiðanda hjá lögreglunni í Reykjavík dags. 24. mars 1995, er hægt að fullyrða að bifreiðin hafi verið í handbremsu umrætt sinn ? 2. Er líklegt að vökvakerfi bifreiðarinnar hafi tapað lofti ? Hafi það gerst hverjar voru orsakir þess ? 3. Er sá útbúnaður sem er á bifreiðinni, um samspil drifgírs bifreiðarinnar og sturtugírs, venjulegur í vörubifreiðum ? 4. Er útbúnaður vörubifreiðar þessarar með öðrum hætti en annarra vörubifreiða frá sama framleiðanda þ.e. Man ? 5. Hvað gerist þegar drepið er á bifreiðinni þegar hún er í sturtugír og straumur rofinn með kveikjuláslykli ? Helst bifreiðin í sturtugír þegar hún er ræst aftur ? Í matsgerðinni segir: „Í bifreiðinni er gírkassi af gerðinni Fuller 9513 sem er tvískiptur gírkassi, aðalkassi með sambyggðri hjólasamstæðu (plánetgír), sturtugírinn og sturtudælan tengjast hjólasamstæðunni. Stýrikerfi sturtugírsins eru 2 rafmagnsrofar í mælaborði, grænn sem er ætlaður til að nota ef sturtað er á ferð og rauður ef sturtað er í kyrrstöðu. Ef græni rofinn er notaður helst hjólasamstæðan læst og keyra verður bifreiðina til að sturturnar virki, ef rauði rofinn er notaður opnar segulrofi fyrir loft inn á stimpil í sturtugírnum sem yfirvinnur gormaþrýsting sem heldur hjólasamstæðunni læstri og færir til hjól sem aftengir hjólasamstæðuna og rífur þar með tenginguna við drifrás bifreiðarinnar. Þegar þessi tenging er rofin er bifreiðin sett í gír í aðalkassanum sem drífur sturtudæluna. 1. Bifreiðin GD-988 er með tvo afturöxla og handbremsan er tengd öllum fjórum hjólunum. Hafi sá búnaður verið í lagi og rétt hertar bremsur í öllum hjólum á bifreiðin ekki að geta farið af stað í handbremsu. Við matsskoðun sást að útherslubúnaður var í slæmu ástandi, miksaðir höfðu verið lyklar upp á útáherslubolta og þeir festir með hosuböndum, ... Þetta hafði verið gert til að útherslurnar losnuðu ekki upp á sér. Hafi þessi búnaður verið í ólagi þegar slysið átti sér stað getur hafa slaknað það mikið á útherslunum að handbremsan hafi ekki haldið þó hún hafi verið sett á. 2. Loft getur hafa lekið af stýrikerfi sturtugírsins. Við það að loftið leki af stýrikerfinu færir gormaþrýstingurinn stimpil sturtugírsins til baka og læsir hjólasamstæðunni og tengir þar með drifrás bifreiðarinnar aftur og bifreiðin fer af stað ef vélin er gangsett og handhemill er óvirkur. 3. Útbúnaður sem þessi er ekki algengur á bifreiðum hér á landi. 4. Sturtugírsbúnaður á Man bifreiðum hérlendis er almennt með öðrum hætti, það er að bifreiðin er ekki höfð í gír þegar sturtað er. 5. Þegar straumur er rofinn með kveikiláslykli fer straumur af segulrofanum og hjólasamstæðan læsir drifrásinni. Þegar kveikjuláslyklinum er snúið aftur til að starta bifreiðinni fer straumur aftur á segulrofann og hjólasamstæðan rífur tenginguna við drifrásina, það er að segja ef nægt loft er á loftkerfinu. Bifreiðin á því að haldast í sturtugírnum ef allt er í lagi og loftkerfið þétt.” Sigurjón Sigurðsson læknir mat örorku stefnanda. Og segir svo m.a. í greinargerð hans: Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. skaðabótalaganna telst hæfilega metið 100% frá 23.02.1995 til 31.07.1995. Slasaði telst hafa þurft að vera rúmfastur vegna afleiðinga slyssins frá 23.02.1995 til 06.03.1995 og síðan veikur án þess að vera rúmliggjandi frá 07.03.1995 til 15.05.1995 (sbr. 3. grein skaðabótalaganna). Miskastig vegna varanlegs miska skv. 4. grein skaðabótalaganna telst hæfilega metið 25% (tuttugu og fimm af hundraði). Varanleg örorka af völdum slyssins skv. 5. grein skaðabótalaganna þykir hæfilega metin á bilinu 15-25% að meðaltali 20% (tuttugu af hundraði). Tímabundin læknisfræðileg örorka af völdum slyssins þykir hæfilega metin 100% frá 23.02.1995 til 31.07.1995 eftir það varanleg læknisfræðileg örorka 25% (tuttugu af hundraði). Stefnandi gerir á eftirfarandi hátt tölulega grein fyrir skaðabótakröfu sinni: Tekjur stefnanda 12 mánuðum fyrir slys (24.02.1994 - 24.02.1995) námu samtals 2.116.675 kr. II. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Telur stefnandi sig hafa verið ökumann bifreiðarinnar, þegar slysið varð. Fyrir hans tilverknað hafi bifreiðin farið af stað með því að hann snéri kveikjulás hennar og akstur bifreiðarinnar í þetta sinn hafi valdið slysinu. Stefnandi telur forsendur Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum varðandi þetta mál rangar. Útbúnaður bifreiðarinnar hafi verið með öðrum hætti en úrskurðarnefnin taldi og byggði niðurstöðu sína á. Þá slái hún því föstu að bifreiðin hafi ekki verið í handbremsu umrætt sinn, sem sé ósannað. Í annan stað byggi nefndin á því að samspil sturtugírs og aðalgírs hafi verið með venjulegum hætti, sem ekki var. Í þriðja lagi sé niðurstaða hennar byggð á því að loft hafi tæmst af kerfinu, sem ekkert sé vitað um að hafi gerst. Öll þessi atriði dragi dómkvaddur matsmaður í efa í greinargerð sinni. Þá útiloki nefndin að um galla eða bilun hafi verið að ræða, andstætt því sem hinn dómkvaddi matsmaður sá við skoðun og taldi líklega orsök óhappsins. Þá byggir stefnandi kröfur sínar á 88. gr. umferðarlaga, að tjónið hafi orsakast vegna hættueiginleika bifreiðarinnar en hún hafi sannanlega verið í notkun þegar slysið varð. Í þriðja lagi byggir stefnandinn á því að rekja megi slysið til bilunar eða galla bifreiðarinnar. Hann kveðst draga þá ályktun, af því sem fram komi í matsgerðinni, að útiherslubúnaður hafi verið í slæmu ástandi. Stefnandi telur að bifreiðin sé frábrugðin að búnaði öðrum bifreiðum frá sama framleiðanda. Því hafi hann ekki gert sér grein fyrir að straumrof leiddi til þess að bifreiðin færi úr sturtugír og í aðalgír við gangsetningu. Þessi sérstaki útbúnaður hafi ekki verið skráður hjá ökutækjaskrá. III. Af hálfu stefnda er krafa um sýknu byggð á því að stefnandi hafi hvorki verið ökumaður bifreiðarinnar, þegar slysið varð, né hafi slysið hlotist af notkun bifreiðarinnar eins og það hugtak hafi verið skilgreint af fræðimönnum og álykta megi af dómum Hæstaréttar. Þá er á því byggt að slysið verði hvorki rakið til bilunar eða galla bifreiðarinnar heldur eingöngu til stórkostlegs gáleysis stefnanda sjálfs. Atvikum hafi þannig verið háttað, þegar slysið varð, að stefnandi hafi verið að vinna við endurbætur á bifreiðinni. Hann hafi ekki verið inni í stýrishúsi bifreiðarinnar heldur staðið fyrir utan það, þegar hann snéri kveikjuláslykli hennar og bifreiðin fór af stað. Með öðrum orðum hafi stefnandi ekki verið ökumaður bifreiðarinnar. Þannig geti hann ekki byggt bótaábyrgð á ákv. 92. gr. umferðalaga nr. 50/1987. Slysið hafi ekki verið umferðarslys heldur miklu fremur vinnuslys eins og reyndar sé skoðun Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sbr. dskj. nr. 10. Af hálfu stefnda er talið að stefnandi geti ekki reist kröfu sína á ákv. 88. gr. umferðalaga nr. 50/1987, úr því að hann telur sig hafa verið ökumann bifreiðarinnar í þetta sinn. Auk þess er talið að slys stefnanda falli augljóslega fyrir utan gildissviðs ákv. 88. gr. þar eð hreyfing bifreiðarinnar í þessu falli geti ekki talist eðlileg notkun hennar. Þeirri staðhæfingu stefnanda að slysið megi rekja til bilunar eða galla í bifreiðinni er mótmælt sem rangri. Bifreiðin hafi raunar farið af stað fyrir tilverknað stefnanda sjálfs - ekki vegna bilunar eða galla. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að öll bótaábyrgð stefnda falli niður sökum stórkostlegs gáleysis stefnanda sjálfs. Varakröfur um lækkun bóta byggi stefndi á því að stefnandi eigi að bera hluta tjóns síns sjálfur vegna hins stórfellda gáleysis, sem hann hafi sýnt er slysið varð. Þá sé krafa stefnanda um tímabundið vinnutekjutap ósönnuð. IV. Niðurstaða: Stefnandi kom fyrir réttinn. Kvaðst hann hafa verið að vinna við að setja pall og krana á Man-bifreið þann 23. febrúar 1995. Því verki hafi nánast verið lokið, en eftir að reyna hvernig til hefði tekist. Hann hafi því bakkað bifreiðinni út úr verkstæðishúsinu og staðnæmst rétt fyrir utan dyrnar. Þar hafi hann lyft upp palli bifreiðarinnar og sett undir hann öryggisstoð og látið síðan pallinn síga niður eftir að vera búinn að gera vökvakerfi bifreiðarinnar virkt fyrir pall og krana. Og þegar hann hafi verið búinn að lyfta pallinum, hafi hann skipt vökvakerfinu yfir á kranann. Kraninn hafi hins vegar ekki virkað sem skyldi, því hafi hann farið upp í bifreiðina og drepið á vélinni með kveikjuláslyklinum. Síðan kveðst hann hafa í nokkrar mínútur unnið við þrýstiloka. Að því loknu hafi hann stigið upp á gangbretti bifreiðarinnar og teygt sig í kveikjuláslykilinn til að gangsetja hana og hafi hann ekki átt von á öðru en gangkerfi bifreiðarinnar væri í sömu stöðu og hann hafði skilið við það, þ.e. í óvirkri stöðu gagnvart akstri. Bifreiðin hafi hins vegar rokið af stað og inn á verkstæðið; bílstjórahurðin farið í dyrakarminn og klemmt hann við hús bifreiðarinnar. Stefnandi telur sig hafa verið ökumann bifreiðarinnar, þegar slysið varð, og eigi því rétt á bótum skv. 92. gr. umferðalaga. Ekki verður fallist á það. Stefnandi var að vinna við viðgerðir eða lagfæringar á bifreiðinni er hann slasaðist. Hann var ekki við akstur bifreiðarinnar og ekki í ökumannssæti hennar. Og raunar var ekki ætlun hans að hreyfa bifreiðina eins og hann greinir frá, heldur aðeins að gangsetja hana. Hann var þannig hvorki að stjórna ökutækinu né að nota það í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Slys stefnanda fellur þannig utan gildissviðs vátryggingar 92. gr. umferðarlaga og ber að sýkna stefnda af kröfum hans. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Þórarins Ragnars Ásgeirssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 21/2021
Líkamstjón Skaðabætur Uppgjör Fyrirvari Matsgerð Málsástæða Meðdómsmaður Hæfi dómara Samning dóms Ómerkingarkröfu hafnað Sératkvæði
A varð fyrir líkamstjóni á árinu 2013 við störf sín hjá Í sem háseti. Í viðurkenndi bótaskyldu og bótauppgjör fór fram í kjölfar kröfubréfs frá lögmanni A um bætur á grundvelli álitsgerðar örorkunefndar. Lögmaður A gerði fyrirvara við uppgjörið um frekari bætur yrði varanleg örorka eða miski síðar metinn hærri. Fljótlega eftir uppgjörið aflaði A nýrra gagna um tjón sitt og krafðist frekari bóta en þeim kröfum hafnaði Í. Með dómi Landsréttar var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í. Hæstiréttur féllst ekki á kröfu A um að dómur Landsréttar yrði ómerktur sökum þess að hann hefði ekki verið skipaður tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, að einn dómari hefði verið vanhæfur eða að annmarki hefði verið á samningu dómsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar fyrirvari við bótaákvörðun fullnægir áskilnaði um að vera skýr og ótvíræður hafi hann gildi milli aðila. Í málinu lægju ekki fyrir gögn um nánari skýringar á fyrirvaranum, þar með talið tilefni hans eða hvort áfrýjandi teldi tilteknar forsendur í álitgerð örorkunefndar ekki standast. Þegar litið væri til orðalags fyrirvarans og þess sem lægi fyrir um aðdraganda uppgjörsins væri fyrirvarinn, að því leyti sem hann gat lotið að forsendum uppgjörsins, ekki nægilega ótvíræður til þess að geta orðið grundvöllur að frekari kröfum A um bætur. Taldi rétturinn að fyrirvarinn fæli ekki annað í sér en áskilnað um frekari bætur ef síðar yrðu ófyrirséðar breytingar á heilsu hans sem yllu því að varanlegur miski eða varanleg örorka yrði talin meiri en lagt hefði verið til grundvallar við fullnaðaruppgjör. Talið var ósannað að breytingar hefðu orðið á heilsufari A eftir að samkomulag um fullnaðaruppgjör hefði verið gert og að slíkar breytingar hefðu valdið því að varanlegar afleiðingar af völdum slyssins hefðu síðar verið metnar meiri en lagt var til grundvallar við gerð samkomulagsins. Þegar af þeirri ástæðu gæti A ekki haft uppi frekari kröfur á hendur Í hvorki á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga né fyrrgreinds fyrirvara. Hinn áfrýjaði dómur var því staðfestur um sýknu Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2021. Hann krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og að málinu verði vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 25.197.356 krónur með 4,5% ársvöxtum af tilgreindum fjárhæðum frá […] 2013 til 7. janúar 2017, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af höfuðstól kröfunnar frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 23. desember 2015 að fjárhæð 500.000 krónur og 20. júlí 2017 að fjárhæð 2.453.360 krónur. Til þrautavara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða sér 21.193.293 krónur en að því frágengnu 11.751.552 krónur í báðum tilvikum með sömu vöxtum og frádrætti og í varakröfu. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti.3. Stefndi krefst aðallega staðfestingar á dómi Landsréttar og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla.Ágreiningsefni4. Mál þetta lýtur að líkamstjóni sem áfrýjandi varð fyrir […] 2013 í starfi sínu hjá stefnda sem háseti […]. Stefndi viðurkenndi bótaskyldu og greiddi áfrýjanda bætur á grundvelli álitsgerðar örorkunefndar 28. janúar 2015. Við það uppgjör gerði áfrýjandi fyrirvara um frekari bætur yrði varanlega örorka eða miski síðar metinn hærri. Eftir að hafa aflað nýrra gagna um tjónið krafðist áfrýjandi frekari bóta en þeim kröfum hafnaði stefndi.5. Með héraðsdómi 2. október 2019 var stefndi sýknaður á þeim grunni að fyrirvari áfrýjanda við uppgjör bóta hefði ekki falið annað í sér en áskilnað um frekari bætur ef síðar yrðu ófyrirséðar breytingar á heilsu hans sem leiddu til frekari varanlegs miska eða varanlegrar örorku. Jafnframt komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að ekki væri fullnægt skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til endurupptöku ákvörðunar um bætur. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 26. mars 2021 var þessi niðurstaða staðfest.6. Með beiðni áfrýjanda 12. apríl 2021 var óskað eftir heimild Hæstaréttar til að áfrýja dómi Landsréttar. Til stuðnings þeirri beiðni vísaði hann meðal annars til þess að úrslit málsins hefðu verulegt almennt gildi og benti á að sama dag og hinn áfrýjaði dómur gekk hefði gengið annar dómur í Landsrétti í máli nr. 143/2020 þar sem sams konar fyrirvari við bótauppgjör hefði ekki verið talinn takmarkaður við þær aðstæður að ófyrirséðar breytingar yrðu á heilsu tjónþola. Þessir dómar væru því misvísandi og fyrir hendi óvissa um réttarframkvæmd. Með ákvörðun Hæstaréttar 14. maí 2021 var veitt heimild til að áfrýja málinu til réttarins. Í ákvörðuninni sagði að líta yrði svo á að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi meðal annars um þýðingu fyrirvara við bótauppgjör. Málsatvik7. Í […] 2013 var áfrýjandi ráðinn í skipsrúm sem háseti hjá […]. Hinn […] það ár varð hann fyrir vinnuslysi úti á sjó og hlaut líkamstjón. Í skipsbók var atvikinu lýst þannig að klukkan 7.15 um morguninn hefði tóg […] slitnað þegar […]. Við það hefði […] lent á brjóstkassa áfrýjanda og kastað honum aftur á bak svo að hann hefði skollið á bakið ofan á keðjulóð og með höfuðið á þil bobbingarennu bakborðsmegin og við það misst meðvitund. Tekið var fram að áfrýjandi hefði verið með öryggishjálm. Hlúð var að honum og skipið sett á fulla ferð í land til móts við þyrlu Landhelgisgæslunnar sem flutti hann til Akureyrar en þaðan var hann fluttur með sjúkraflugi til Reykjavíkur og á bráðamóttöku Landspítalans. Eftir að hafa dvalið á bráðamóttöku í tæpan sólahring var áfrýjandi lagður inn á almenna skurðdeild og útskrifaður þaðan […] 2013.8. Samkvæmt læknisvottorði frá heilsugæslunni 7. september 2014 hlaut áfrýjandi við slysið brot á X. og XI. brjósthryggjarlið og rifbeinsbrot. Hann hefði komið til skoðunar á heilsugæslunni 2. ágúst 2013 og þá verið með mikla verki og átt erfitt með svefn. Hann hefði komið aftur til skoðunar 25. september sama ár og enn verið allaumur í síðu og baki. Næst hefði áfrýjandi komið 9. desember það ár og verið allaumur neðst í baki og á lendhryggjarsvæði. Í vottorðinu kom einnig fram að áfrýjandi hefði leitað á bráðamóttöku 20. maí 2014 vegna slæmra verkja í neðanverðu baki. Loks sagði í vottorðinu að áfrýjandi hefði í viðtali við lækni í júní það ár lýst viðvarandi bakverk og svefntruflunum af þeim sökum.9. Með sameiginlegri beiðni aðila 2. október 2014 var óskað eftir áliti örorkunefndar á líkamstjóni áfrýjanda vegna slyssins. Í álitsgerð nefndarinnar 28. janúar 2015 var komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar áfrýjanda hefði verið orðið stöðugt […] 2014 þegar ár var liðið frá slysinu. Á því tímabili hefði hann verið veikur, þar af rúmliggjandi í tvo daga, og tímabundið tjón hans verið 100%. Tekið var fram að þrátt fyrir hvíld frá vinnu frá slysinu, sjúkraþjálfun og bólgueyðandi verkjalyf hefðu „vandræði“ áfrýjanda orðið viðvarandi. Því næst segir svo:Slæmir verkir í brjósthrygg um herðar og á milli herðablaða og út í vinstri síðu. Þrálátur höfuðverkur, þreyta, gleymska, skert einbeiting og minna úthald. Hann sefur illa vegna verkja, er endalaust að snúa sér og hann á erfitt með að klæða sig í og úr. Hann hefur reynt svefnlyf en varð að hætta því vegna fótapirrings. Hann hefur fundið fyrir eyrnasuði og svima og kveðst ekki ráða við erfiðari heimilisstörf, hann þoli illa langar stöður vegna bakverkja. [...], almenn vanlíðan og atvinnuleysi hafa valdið tjónþola félagslegri einangrun og andlegri vanlíðan.0. Í umræddri álitsgerð örorkunefndar var tekið fram að við slys áfrýjanda hefðu þvertindar tveggja brjósthryggjarliða brotnað og jafnframt tvö rif vinstra megin. Hann hefði misst meðvitund við þungt högg og fallið á bakið ofan á keðjulóð. Að auki hefði hann að öllum líkindum hlotið vægan heilahristing og tognunaráverka á baki. Þá var talið að ekki yrði litið fram hjá fyrri áverkasögu áfrýjanda og var hún rakin í álitsgerðinni. Varanlegur miski hans var metin 15 stig án nánari sundurgreiningar. Um varanlega örorku áfrýjanda var tekið fram að hann væri menntaður [...] og hefði starfað á [...]. Hann gæti að einhverju marki sinnt slíkum störfum en telja yrði þó að afleiðingar slyssins hefðu gripið þar inn í og dregið úr möguleikum hans til að afla sér atvinnutekna. Að þessu virtu mat nefndin varanlega örorku áfrýjanda 15%.1. Með bréfi lögmanns áfrýjanda 13. mars 2015 var gerð krafa á hendur stefnda á grundvelli álitsgerðar örorkunefndar 28. janúar sama ár og fylgdi útreikningur lögmanns áfrýjanda á bótakröfunni. Í kjölfarið gerðu aðilar með sér samkomulag 5. júní sama ár um fullnaðaruppgjör slysatryggingabóta samkvæmt viðeigandi kjarasamningi. Tekið var fram að uppgjörið væri gert á grunni skaðabótalaga og álitsgerðar örorkunefndar og nam heildargreiðsla 9.367.477 krónum til samræmis við efni bréfs lögmanns áfrýjanda. Með áritun á samkomulagið gerði lögmaður áfrýjanda fyrirvara um rétt hans til frekari bóta yrði „varanleg örorka og/eða miski síðar metinn hærri en skv. álitsgerð örorkunefndar“.2. Í lok júlí 2015, eftir að bætur höfðu verið gerðar upp við áfrýjanda eftir samkomulaginu 5. júní 2015, fól áfrýjandi öðrum lögmanni að gæta hagsmuna sinna. Óskaði sá lögmaður eftir áliti C geðlæknis á afleiðingum slyssins á andlega heilsu áfrýjanda. Í vottorði læknisins 23. nóvember 2015 var vísað til álitsgerðar örorkunefndar um afleiðingar slyssins og tekið fram að áfrýjandi hefði sagt að einkennin hefðu lítið sem ekkert breyst. Um andlegar afleiðingar slyssins sagði að greinilegt væri að veruleg kvíða- og þunglyndiseinkenni hefðu komið fram í kjölfar þess og aðrir erfiðleikar auk áfengisvanda. Í kjölfarið aflaði lögmaðurinn frekari gagna um heilsufar áfrýjanda.3. Áfrýjandi aflaði einhliða álitsgerðar G lögfræðings, I læknis og H geðlæknis 16. nóvember 2016 um líkamstjón sitt á grundvelli skaðabótalaga. Í henni var komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar áfrýjanda teldist hafa orðið stöðugt 23. nóvember 2015 og miðaðist það tímamark við fyrrgreint mat C geðlæknis. Jafnframt að varanlegur miski hans væri 35 stig en af því væru 15 stig vegna geðeinkenna og 5 stig vegna heilataugaskaða. Þá var varanleg örorka metin 60%. Loks var komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar áfrýjanda hefði versnað í skilningi 11. gr. skaðabótalaga frá janúar 2015 þegar örorkunefnd skilaði sinni álitsgerð. Þetta yrði aðallega rakið til andlegra einkenna sem hefðu byrjað að þróast eftir slysið en ekkert tillit hefði verið tekið til þeirra í álitsgerð örorkunefndar. Tekið var fram að þunglyndi áfrýjanda væri alvarlegt og þyrfti meðferðar við. Varakrafa áfrýjanda hér fyrir dómi, að höfuðstól 25.197.356 krónur, tekur mið af þessari álitsgerð.4. Með bréfi 7. desember 2016 krafðist áfrýjandi frekari bóta úr hendi stefnda á grundvelli álitsgerðarinnar 16. nóvember 2016. Því erindi var svarað með bréfi 10. janúar 2017 þar sem kröfunni var hafnað. Í kjölfarið höfðaði áfrýjandi málið í héraði 10. maí 2017 á hendur stefnda.Matsgerðir5. Undir rekstri málsins í héraði fékk áfrýjandi 24. febrúar 2017 dómkvödd þau J lögmann og K taugalækni til að meta líkamstjón sem áfrýjandi varð fyrir í slysinu […] 2013. Matið laut að því að kanna afleiðingar slyssins og jafnframt hvort heilsufar áfrýjanda hefði versnað frá janúar 2015 eftir að örorkunefnd skilaði álitsgerð sinni. Í matsgerð 13. júní 2017 kom fram að afleiðingar slyssins hefðu verið nær ótilfærð brot á X. og XI. hryggjarlið vinstra megin og aftan til í XI. rifi vinstra megin, auk tognunaráverka á hálsi, brjóstbaki og lendhrygg. Áfrýjandi hefði síðar fengið bólgueinkenni í báðar axlir. Í kjölfar slyssins hefði hann orðið þunglyndur, kvíðinn og fengið áfallastreituröskun og hefði einkenni eftir heilahristing. Þá hefði komið í ljós vanstarfsemi í heiladingli sem matsmenn töldu afleiðingar slyssins. Um það atriði sagði í matsgerðinni að eftir matsfund hefði áfrýjandi leitað til N læknis til skoðunar á starfsemi heiladinguls. Í læknabréfi hans 29. maí 2017 kom fram að áfrýjandi væri með klínísk einkenni og breytingar á tveimur hormónaöxlum sem ekki væri hægt að útiloka að væru afleiðingar slyssins. Þó væri hugsanlegt að karlmenn lentu í hraðri niðursveiflu á testósteróngildum og gætu þar komið til álita aðrir orsakaþættir eins og ofþyngd og áfengi eða jafnvel minnkun […]. Læknirinn taldi sig ekki finna afgerandi skýringu á testósterónlækkun hjá áfrýjanda en tekið var fram í bréfinu að hann notaði áfengi að mestu leyti í hófi.6. Í matsgerðinni 13. júní 2017 kom fram það álit að í heildina hefðu líkamleg einkenni frá mjóbaki og hægri öxl heldur aukist. Einnig hefðu geðræn einkenni aukist og haft neikvæð áhrif á hugræn einkenni. Að auki hefði komið í ljós vanstarfsemi í heiladingli. Líkamleg einkenni og geðræn og hugræn einkenni hefðu því versnað frá álitsgerð örorkunefndar 28. janúar 2015. Matsmenn töldu varanlegan miska nema 35 stigum að teknu tilliti til einkenna áfrýjanda fyrir slysið. Þar af væru 10 stig vegna tognunareinkenna í hrygg, 20 stig vegna þunglyndis, kvíða- og áfallastreitueinkenna og heilkennis eftir heilahristing og 5 stig vegna […] af líkamlegum ástæðum. Loks töldu matsmenn að varanleg örorka áfrýjanda vegna slyssins væri 50%. Til stuðnings því var tekið fram að útilokað væri að áfrýjandi gæti unnið líkamlega krefjandi störf eins og sjómennsku sem hann hafði starfað við fyrir slysið. Einnig væri úthald hans til vinnu verulega skert, bæði vegna líkamlegra og andlegra einkenna. Þá væri ekki sjálfgefið að hann gæti vegna afleiðinga slyssins sinnt störfum sem hann hefði menntun til og áður gegnt á […]. Í því tilliti horfðu matsmenn ekki síður til andlegra afleiðinga slyssins en líkamlegra og tóku fram að til viðbótar auknu þunglyndi frá álitsgerð örorkunefndar væri áfrýjandi þjakaður af félagsfælni, kvíða og einangrun. Þrautavarakrafa áfrýjanda hér fyrir dómi, að höfuðstól 21.193.293 krónur, tekur mið af þessari matsgerð.7. Stefndi leitaði með beiðni 12. desember 2017 eftir yfirmati til að endurmeta þau atriði sem undirmat tók til auk þess sem óskað var eftir að matsmenn fjölluðu jafnframt um hvort breytingar á afleiðingum tjóns áfrýjanda, líkamlegra og andlegra, hefðu verið ófyrirsjáanlegar þegar þær voru metnar af örorkunefnd 28. janúar 2015. Til að framkvæma matið voru dómkvaddir F lögmaður, E bæklunarlæknir og D heila- og taugalæknir og skiluðu þeir matsgerð 27. apríl 2018. Um það hvort heilsufar áfrýjanda hefði versnað verulega og ef svo væri hvort þær breytingar hefðu verið fyrirsjáanlegar, þegar afleiðingar slyssins voru metnar af örorkunefnd, sagði svo í yfirmatinu:Heilsufar yfirmatsþola hefur ekki versnað verulega frá janúar 2015. Í vottorði C geðlæknis, dags. 23.11.2015, kemur fram að einkennum yfirmatsþola sé nákvæmlega lýst í álitsgerð örorkunefndar og ástæðulaust sé að tíunda þau aftur. Yfirmatsþoli hafi við komu til læknisins þann 12.11.2015 sagt að einkennin hafi lítið sem ekkert breyst. Þeir áverkar sem samkvæmt fyrirliggjandi gögnum er hægt að rekja til slyssins þann […] 2013 eru heilkenni eftir höfuðáverka og eftirstöðvar áverka á lendhrygg og neðri hluta brjósthryggjar. Að áliti yfirmatsmanna eru framangreindir áverkar þess eðlis að hægt er að slá því föstu að einkenni þeirra hafi verið komin fram þegar afleiðingar slyssins voru metnar af örorkunefnd í janúar 2015 og hafi því ekki versnað eftir það.8. Um afleiðingar slyssins var í yfirmatsgerðinni vísað til þess að í fyrrgreindri álitsgerð 16. nóvember 2016 væri lýst geðrænum einkennum og metinn varanlegur miski vegna þeirra. Tekið var fram að þau geðrænu einkenni og einkenni sem flokkuð væru sem heilkenni eftir höfuðáverka sköruðust verulega og því töldu yfirmatsmenn óeðlilegt að meta varanlegan miska vegna beggja atriðanna. Þess í stað var aðeins litið til þess ástands sem matsmenn töldu alvarlegra. Um varanlegan miska vegna heiladingulsbilunar töldu yfirmatsmenn að ekki hefðu legið fyrir réttar upplýsingar við undirmat eða hjá N lækni sem skoðaði áfrýjanda vegna þess. Í læknabréfi hans 29. maí 2017 kæmi fram að áfrýjandi hefði notað áfengi að mestu leyti í hófi en af upplýsingum úr sjúkraskrá geðdeildar Landspítalans væri ljóst að þar væri um verulegt vandamál að ræða. Vísuðu yfirmatsmenn til heimilda um áhrif áfengisneyslu á testósterón og tóku fram að ekki væri hægt að draga þá ályktun að orsakasamhengi væri á milli slyssins og lækkunar á testósteróni hjá áfrýjanda. Yfirmatsmenn töldu varanlegan miska áfrýjanda sem rekja mætti til höfuðáverka vera 5 stig og varanlegan miska vegna einkenna frá brjóst- og lendhrygg 15 stig. Til frádráttar kæmi miski vegna fyrri höfuðáverka 2 stig og vegna fyrri einkenna frá brjóst og lendhrygg 3 stig. Varanlegur miski vegna slyssins væri því samtals 15 stig. Þá töldu yfirmatsmenn að líkamstjón vegna slyssins væri ekki með þeim hætti að það ylli sérstökum erfiðleikum í lífi áfrýjanda sem ástæða væri til að meta til frekari miska.9. Yfirmatsmenn mátu varanlega örorku áfrýjanda vegna slyssins 35% að teknu tilliti til þess að hann hefði ekki búið við óskerta starfsorku á slysdegi. Með hliðsjón af menntun og starfsreynslu áfrýjanda töldu matsmenn nærtækast að leggja til grundvallar getu hans til […] við mat á varanlegri örorku en taka yrði þó sérstakt tillit til getu hans til líkamlega erfiðra starfa, svo sem sjómennsku. Í ljósi þeirra áverka sem áfrýjandi hlaut, einkum á brjóst- og lendhrygg, töldu yfirmatsmenn að þeir hefðu haft þó nokkur áhrif á starfsgetu og tekjuöflunarhæfi hans til framtíðar litið. Á hinn bóginn yrði ekki fram hjá því litið að gögn málsins bentu ótvírætt til að meðal annars áfengisneysla hefði einnig haft umtalsverð áhrif á vinnufærni áfrýjanda eftir slysið. Við matið væri ekki hægt að líta á áfengisneysluna sem afleiðingu slyssins enda væru skilyrði um sennilega afleiðingu ekki fyrir hendi. Þess í stað yrði matið að taka mið af því hvernig einstaklingi í sömu sporum og áfrýjandi hefði reitt af eftir slysið hefði hann ekki glímt við vandamál tengd áfengisneyslu. Þá tóku yfirmatsmenn fram að áverkar og einkenni áfrýjanda eftir slysið væru tvímælalaust til þess fallin að hafa áhrif á getu hans til erfiðra starfa og ólíklegt að hann gæti unnið þau. Enn fremur töldu yfirmatsmenn að óþægindin myndu takmarka nokkuð getu áfrýjanda til að sinna […] sem hann hefði menntun til. Hann væri þó ekki með öllu ófær um að vinna sem […] og gæti sinnt léttari störfum. Síðari þrautavarakrafa áfrýjanda hér fyrir dómi, að fjárhæð 11.751.552 krónur, tekur mið af yfirmatsgerðinni.20. Áfrýjandi fékk 31. ágúst 2018 dómkvaddar þær L geðlækni og M taugasálfræðing til að meta hvort hann hefði orðið fyrir andlegu eða geðrænu tjóni og hvort hann hefði orðið fyrir höfuðáverkum eða heilaskaða í slysinu. Í matsgerð þeirra 5. apríl 2019 kom fram að áfrýjandi hefði orðið fyrir andlegu og geðrænu tjóni í því. Í kjölfar þess hefði þróast alvarlegur og langvinnur þunglyndis- og kvíðasjúkdómur ásamt einkennum um langvinna áfallastreituröskun sem hefði haft mikil áhrif á líf og lífsgæði hans. Tekið var fram að saga væri um þunglyndiseinkenni fyrir slysið, um 10 árum áður, og kvíða og einnig um fyrri áföll. Fyrri saga um geðrænan vanda væri áhættuþáttur fyrir öðrum veikindatímabilum en jafnframt væri löng saga um áfengisvanda. Þó svo að ákveðin viðkvæmni hefði verið fyrir hendi þegar slysið varð hefði eðli áfallsins og afleiðingar skipt miklu máli um þróun einkenna hans. Mjög líklegt væri að mikill vímuefnavandi áfrýjanda eftir slysið hefði átt þátt í því að geðræn einkenni þróuðust yfir í langvinnan vanda. Erfitt væri þó að leggja mat á umfang þess geðræna tjóns sem væri bein afleiðing slyssins. Jafnframt var talið að áfrýjandi hefði orðið fyrir höfuðáverka og heilaskaða í slysinu. Helstu einkenni skaðans væru veikleikar á sviði framkvæmdastjórnunar og vísbendingar um breytingar á persónuleika. Tekið var fram að áfrýjandi hefði fyrir slysið orðið fyrir höfuðáverkum en ekki væri líklegt að þeir hefðu áhrif á afleiðingar slyssins. Þá var tekið fram að erfitt væri að leggja mat á umfang þeirra einkenna sem fylgdu heilaskaðanum vegna langvinns neysluvanda fyrir og eftir slysið og vegna geðrænna einkenna.NiðurstaðaFormhlið málsins21. Krafa áfrýjanda um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur er í fyrsta lagi reist á því að dómendur hafi ekki haft næga sérfræðiþekkingu til að leysa úr málsástæðum áfrýjanda sem lutu að því geðræna tjóni sem hann hlaut í slysinu. Telur áfrýjandi að nauðsynlegt hefði verið að dómurinn yrði skipaður geðlækni en bent hafi verið á í greinargerð til Landsréttar að þörf væri á sérkunnáttu í dómi á sviði geð- og taugalæknisfræði.22. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur héraðsdómari kvatt til einn meðdómsmann með viðeigandi kunnáttu ef deilt er um staðreyndir sem bornar eru fram sem málsástæður og dómari telur þurfa slíka þekkingu til að leysa úr þeim. Einnig er heimilt að kveðja til tvo meðdómsmenn ef dómari telur þörf sérkunnáttu í dómi á fleiru en einu sviði. Í málinu reynir á fjölþættar afleiðingar þess líkamstjóns sem áfrýjandi varð fyrir en aflað hefur verið undir- og yfirmats um tjónið auk viðbótarmatsgerðar sem lýtur sérstaklega að því andlega og geðræna tjóni sem áfrýjandi hlaut. Eins og hér hagar til verður að telja að héraðsdómi hafi verið heimilt að kveðja til setu í dómi tvo lækna þannig að dómurinn yrði skipaður sérfræðingum á fleiri en einu sviði læknisfræði, þar á meðal geðlæknisfræði. Er þess þá að gæta að játa verður héraðsdómi nokkurt svigrúm við þetta mat meðal annars vegna þeirra matsgerða sem fyrir lágu í málinu. Getur það því ekki skilyrðislaust varðað ómerkingu dóms án kröfu þótt gengið hafi verið lengra en ýtrustu efni voru til með því að kveðja til setu í dómi sérfræðinga á sitthvoru sviðinu. Ef þetta er hins vegar gert án nægjanlegs tilefnis verður dómur ómerktur, sbr. dóm Hæstaréttar 27. febrúar 2019 í máli nr. 26/2018. 23. Þegar sérfróður meðdómsmaður hefur tekið þátt í meðferð máls fyrir héraðsdómi, sem fengið hefur efnislega úrlausn þar og enn er deilt um staðreyndir sem bornar eru fram sem málsástæður fyrir Landsrétti, og forseti réttarins telur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr, getur hann að eigin frumkvæði eða samkvæmt ábendingu dómsformanns í málinu kvatt til einn meðdómsmann sem hefur slíka sérkunnáttu. Telji forseti þörf á sérkunnáttu á fleiri en einu sviði við úrlausn máls og ekki er völ á meðdómsmanni með sérþekkingu á báðum eða öllum sviðum getur hann kallað til tvo sérfróða meðdómsmenn, sbr. 2. gr. a laga nr. 91/1991. Eins og málið lá fyrir Landsrétti, að gengnum dómi í héraði skipuðum meðdómsmönnum með sérþekkingu á tveimur mismunandi sviðum læknisfræði, var eftir þeirri meginreglu sem fram kemur í 2. gr. a laga nr. 91/1991 fullnægjandi að kveðja til setu í Landsrétti einn sérfróðan meðdómsmann með sérþekkingu í taugalæknisfræði. Kröfu áfrýjanda um ómerkingu dómsins á þeim grunni að rétturinn hafi ekki haft á að skipa dómendum með næga sérkunnáttu er því hafnað.24. Krafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er í öðru lagi reist á því að einn af dómendum málsins í Landsrétti, Davíð Þór Björgvinsson, hafi verið vanhæfur til að fara með málið vegna fyrri starfa sinna fyrir stefnda. Í því sambandi bendir áfrýjandi á að komið hafi fram í fjölmiðlum að dómarinn hafi fengið greiðslur frá ríkislögmanni fyrir aðstoð vegna flutnings tiltekins máls fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Til stuðnings kröfu um ómerkingu á þessum grundvelli vísar áfrýjandi til g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi telur að þetta valdi ekki því að dómarinn hafi verið vanhæfur til að fara með málið en ráðgjöf hans við embætti ríkislögmanns hefði verið látin í té löngu áður en mál þetta var til meðferðar í Landsrétti og tengist því á engan hátt.25. Í dómi Hæstaréttar 6. júní 2019 í máli nr. 24/2019 kom til úrlausnar hvort umræddur dómari væri vanhæfur til að fara með mál vegna starfa sinna í þágu embættis ríkislögmanns. Þar var því meðal annars haldið fram að umfangsmikil störf dómarans fyrir framkvæmdarvaldið samrýmdust ekki rétti sakbornings til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir sjálfstæðum og óháðum dómstóli, enda yrði í því sambandi að leggja mat á hvort dómstóll hefði almennt þá ásýnd að þau skilyrði gætu talist uppfyllt. Í umræddum dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að óumdeilt væri að dómarinn hefði fyrir 1. október 2018 lagt af mörkum vinnu við undirbúning varna í þágu íslenska ríkisins í tilteknu máli sem rekið var fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu og þegið greiðslu fyrir. Taldi Hæstiréttur að það eitt að dómarinn hefði leyst þetta verk af hendi í þágu íslenska ríkisins, áður en hann tók við dómarastarfi, gæti ekki valdið því að hann yrði í bráð eða til lengdar talinn vanhæfur til að sitja í dómi í sérhverju einkamáli sem ríkið ætti aðild að eða sakamáli sem handhafi ríkisvalds höfðaði. Með vísan til þessa verður ekki fallist á með áfrýjanda að dómarinn hafi verið vanhæfur til að fara með málið en áfrýjandi hefur ekki bent á nein önnur atriði því til stuðnings en þau sem umræddur dómur tók til.26. Loks reisir áfrýjandi kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms á því að ekki hafi með viðhlítandi hætti verið leyst úr þeim málsástæðum sem hafðar voru uppi fyrir Landsrétti. Í því sambandi bendir hann á að þar hafi ekki verið fjallað um þá málsástæðu að fyrirvari við bótauppgjör með samkomulagi 5. júní 2015 hafi verið nægjanlega skýr og að á álitsgerð örorkunefndar 28. janúar 2015 hafi verið annmarkar sem valdi því að hún verði ekki lögð til grundvallar. Enn fremur hafi ekki verið fjallað um þá málsástæðu áfrýjanda að yfirmatsgerð 27. apríl 2018 hafi verið ófullnægjandi þar sem niðurstaða hennar um að heilkenni eftir höfuðáverka rými burt geðrænu tjóni hafi verið í ósamræmi við gildandi rétt.27. Í hinum áfrýjaða dómi var fjallað um yfirmatið og komist að þeirri niðurstöðu að á því væru engir þeir annmarkar sem leitt gætu til þess að það yrði ekki lagt til grundvallar dómi í málinu. Þá vísaði Landsréttur um önnur atriði til forsendna héraðsdóms og staðfesti dóminn, en þar var meðal annars leyst úr málsástæðum áfrýjanda sem lutu að áhrifum fyrirvara hans við bótauppgjör og þeim annmörkum sem hann taldi á álitsgerð örorkunefndar. Samkvæmt þessu var samning dómsins í samræmi við 3. og 4. mgr. 163. gr., sbr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um ómerkingu dómsins á þessum grunni er því haldlaus.28. Samkvæmt öllu framansögðu verður hafnað kröfu áfrýjanda um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur.Efnishlið málsins29. Með málsaðilum var ágreiningslaust að stefndi bæri bótaábyrgð á vinnuslysinu sem áfrýjandi varð fyrir […] 2013. Til að gera upp tjónið öfluðu þeir sameiginlega álitsgerðar örorkunefndar 28. janúar 2015, eftir heimild í 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga. Á grundvelli álitsgerðarinnar gerðu aðilar með sér samkomulag 5. júní 2015 um fullnaðaruppgjör skaðabóta. Með áritun á samkomulagið gerði lögmaður áfrýjanda áðurgreindan fyrirvara um rétt hans til frekari bóta yrði „varanleg örorka og/eða miski síðar metinn hærri en skv. álitsgerð örorkunefndar“.30. Áfrýjandi heldur því fram að verulegir annmarkar hafi verið á álitsgerð örorkunefndar og því geti hún ekki haft áhrif í lögskiptum aðila. Í þeim efnum bendir hann á að álitsgerðin sé illa rökstudd svo að erfitt sé að greina hvað hefur ráðið niðurstöðum nefndarinnar. Eigi þetta bæði við um hvaða áhrif áverkar sem áfrýjandi hlaut fyrir slysið hafi haft á mat nefndarinnar og hvernig miski hans sundurliðist eftir miskatöflu. Tekur áfrýjandi fram að stjórnsýslulög nr. 37/1993 gildi um störf nefndarinnar og því beri að haga rökstuðningi í samræmi við 22. gr. þeirra laga. Loks bendir áfrýjandi á að formaður nefndarinnar hafi ekki verið viðstaddur matsfund.31. Áfrýjandi ráðstafaði hagsmunum sínum með því að óska eftir og semja um fullnaðaruppgjör skaðabóta á grundvelli umræddrar álitsgerðar örorkunefndar. Hann getur því ekki borið fyrir sig að skort hafi á rökstuðning fyrir niðurstöðu nefndarinnar þótt fallast megi á með honum að nokkuð hafi skort á í þeim efnum. Þá hefur ekkert komið fram sem bendir til að formaður nefndarinnar, sem er lögfræðingur, hafi ekki tekið þátt í matstörfum en í því tilliti breytir engu þótt hann hafi ekki verið viðstaddur þegar læknismenntaðir matsmenn ræddu við og skoðuðu áfrýjanda. Samkvæmt þessu er hafnað málsástæðum áfrýjanda sem lúta að álitsgerð örorkunefndar. 32. Um endurupptöku bótaákvörðunar gildir 11. gr. skaðabótalaga. Þar segir að tjónþola sé heimilt að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur ef fullnægt er því skilyrði að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Þessi skilyrði endurupptöku bótaákvörðunar girða ekki fyrir að tjónþoli geti gert fyrirvara við bótauppgjör þannig að hann njóti rýmri réttar til endurupptöku bótaákvörðunar en leiðir af 11. gr. laganna. Tekur það bæði til fyrirvara er lúta að forsendum uppgjörs og ófyrirséðra breytinga á afleiðingum slyss. Hér verður þó að gera þann áskilnað að fyrirvari sé skýr og ótvíræður enda getur tjónþoli ekki með almennum og óljósum fyrirvara haggað bindandi gildi ákvörðunar um bætur sem aðilar hafa lagt til grundvallar í lögskiptum sínum. Þetta hefur verið staðfest í dómaframkvæmd og má í þeim efnum benda á dóma Hæstaréttar 20. febrúar 2014 í máli nr. 576/2013 og 18. febrúar 2016 í máli nr. 391/2015. Í fyrri dóminum hafði tjónþoli gert fyrirvara „við mat á miska og varanlegri örorku“ en í þeim síðari við „mat á varanlegum afleiðingum“ líkamstjóns. Í báðum málunum var talið að fyrirvarinn gæti ekki talist hafa falið annað í sér en að tjónþoli áskildi sér rétt til að krefjast frekari bóta ef síðar yrðu breytingar á heilsufari hans sem yllu því að varanlegur miski eða varanleg örorka af völdum slyss yrði talin meiri en lagt var til grundvallar við bótauppgjör. Einnig sagði í fyrri dóminum að eðli máls samkvæmt yrði fyrirvarinn ekki skýrður svo að tjónþoli hefði áskilið sér rétt til endurupptöku bótaákvörðunar vegna þess að matið, sem hún var reist á, kynni að vera rangt. Yrði að gera þá kröfu að slíkir fyrirvarar og þeir sem lytu að tilteknum forsendum mats væru ótvíræðir. 33. Þegar fyrirvari við bótaákvörðun fullnægir á hinn bóginn áskilnaði um að vera skýr og ótvíræður hefur hann gildi milli aðila. Um það má vísa til dóms Hæstaréttar 18. janúar 2007 í máli nr. 300/2006, þar sem fyrirvari fól í sér áskilnað um endurmat kæmi til þess að tjónþoli þyrfti á nýjan leik að starfa á tilteknu sviði, dóms réttarins 1. mars 2018 í máli nr. 107/2017, þar sem fyrirvari beindist einkum að því hvort afleiðingar slyss yrðu verri en gert væri ráð fyrir vegna höfuðverkjakasta og dóms 26. júní 2018 í máli nr. 773/2017 þar sem fyrirvari beindist að því hvort varanleg örorka væri fyrir hendi en svo hafði ekki verið talið í áliti sem lagt var til grundvallar við bótauppgjör. Hér má einnig nefna dóm réttarins 24. október 2013 í máli nr. 273/2013 en þar hafði verið tekið við bótum með fyrirvara um að miskastig og varanleg örorka væri of lágt metin við uppgjör og síðan tekið fram að tjónþoli hygðist láta dómkveðja matsmenn til að meta afleiðingar slyssins. Þannig kom beinlínis fram í fyrirvaranum að mati á afleiðingum líkamstjóns væri ekki unað og að aflað yrði matsgerðar um það. Í þessum dómum voru fyrirvarar túlkaðir með hliðsjón af samskiptum aðila í aðdraganda bótauppgjörs og við uppgjörið sjálft.34. Eins og greinir í héraðsdómi liggja ekki fyrir gögn um nánari skýringar á fyrirvaranum sem lögmaður áfrýjanda ritaði á samkomulagið um fullnaðaruppgjör 5. júní 2015, þar með talið um tilefni hans eða hvort áfrýjandi teldi tilteknar forsendur í álitsgerð örorkunefndar 28. janúar 2015 ekki standast. Óhjákvæmilegt er að líta til þess að lögmaður áfrýjanda sendi stefnda kröfubréf á grundvelli álitsgerðarinnar og að bætur voru gerðar upp eftir þeirri kröfugerð. Þá er til þess að líta að áfrýjandi gerði fljótt reka að því að afla frekari gagna um tjón sitt eftir uppgjörið og hefði honum því verið í lófa lagið að gera nánari fyrirvara við þau atriði í álitsgerðinni sem hann taldi orka tvímælis eða eftir atvikum hafna því að ganga til uppgjörs á grundvelli hennar. Þegar litið er til orðalags fyrirvarans og þess sem fyrir liggur um aðdraganda uppgjörsins var fyrirvarinn að því leyti sem hann gat lotið að forsendum uppgjörsins ekki nægilega ótvíræður til þess að geta orðið grundvöllur að frekari kröfu áfrýjanda um bætur. Að þessu virtu verður ekki fallist á að fyrirvarinn geti falið annað og meira í sér en að áfrýjandi áskildi sér rétt til að krefjast frekari bóta ef síðar yrðu ófyrirséðar breytingar á heilsufari hans sem yllu því að varanlegur miski og varanleg örorka hans af völdum slyssins yrði talin meiri en lagt var til grundvallar við samkomulag um fullnaðaruppgjör. Hér á því sama við um gildi fyrirvarans og lagt var til grundvallar í fyrrgreindum dómum réttarins í málum nr. 576/2013 og 391/2015.35. Í yfirmatsgerðinni 27. apríl 2018, sem stefndi aflaði undir rekstri málsins í héraði, var komist að þeirri niðurstöðu að þeir áverkar sem rekja mætti til slyssins væru heilkenni eftir höfuðáverka og eftirstöðvar áverka á lendhrygg og neðri hluta brjósthryggjar. Töldu yfirmatsmenn áverkana þess eðlis að hægt væri að slá því föstu að einkenni þeirra hefðu verið komin fram þegar afleiðingar slyssins voru metnar af örorkunefnd 28. janúar 2015 og hefðu því ekki versnað eftir það. Að öllu jöfnu er sönnunargildi yfirmats ríkara en undirmats nema sýnt hafi verið fram á annmarka á yfirmati. 36. Í yfirmatsgerðinni eru tilgreind þau gögn sem yfirmatsmenn öfluðu sjálfir við matið en um var að ræða annars vegar sjúkraskrá áfrýjanda og hins vegar nánar tilgreind læknabréf. Í kjölfarið lagði áfrýjandi fram beiðni um viðbótarmat í þinghaldi 18. maí 2018 en í henni var gerð athugasemd við að áfrýjanda hefðu ekki verið kynnt þau gögn sem yfirmatsmenn öfluðu og því haldið fram að það rýrði verulega sönnunargildi yfirmatsins. Eftir að hafa aflað þessara gagna lagði áfrýjandi þau fram í þinghaldi og tók þá fram að honum hefðu ekki verið kynnt gögnin. Að þessu virtu verður talið að áfrýjandi hafi tímanlega hreyft mótmælum af þessu tilefni. Við mat á þessum andmælum hans er þess að gæta að þótt matsmönnum hafi verið heimilt eftir 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 að afla sjálfir gagna til afnota við matið bar þeim að réttu lagi að kynna honum gögnin ef þau gátu haft áhrif við það. Á hinn bóginn er til þess að líta að umrædd gögn varða öll heilsufar áfrýjanda og voru honum aðgengileg auk þess sem hann veitti yfirmatsmönnum skriflegt leyfi til öflunar þeirra. Þá hefur áfrýjandi heldur ekki bent á neitt sem dregur úr gildi og áreiðanleika þessara gagna, þar með talið færslna í sjúkraskrá sem benda til að hann hafi misnotað áfengi fyrir slysið. Samkvæmt þessu verður ekki séð að andmæli áfrýjanda varðandi umrædd gögn sem yfirmatsmenn öfluðu hefðu breytt neinu við matið og því getur þessi annmarki ekki haft áhrif á sönnunargildi þess.37. Skilyrði 11. gr. skaðabótalaga fyrir endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegan miska eða örorku eru tvíþætt. Annars vegar að breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið og hins vegar að þessar breytingar hafi verið ófyrirsjáanlegar þegar uppgjör bóta fór fram. Eins og áður er rakið komust yfirmatsmenn að þeirri afdráttarlausu niðurstöðu að einkenni þeirra áverka sem áfrýjandi hlaut í slysinu hefðu verið komin fram þegar örorkunefnd mat afleiðingar slyssins í álitsgerð sinni 28. janúar 2015. Því hefði heilsu hans ekki hrakað eftir það. Að þessu leyti hefur yfirmatinu ekki verið hnekkt af áfrýjanda og í þeim efnum geta engu breytt þeir annmarkar sem hann telur á matinu í öðru tilliti. Þannig skiptir ekki máli þótt komist sé að þeirri niðurstöðu í yfirmati að meta eigi varanlegan miska með öðru móti en gert var í fyrrgreindri undirmatsgerð 13. júní 2017 eða álitsgerð 16. nóvember 2016 sem áfrýjandi aflaði einhliða. Jafnframt breytir hér engu hvernig yfirmatsmenn mátu áverka á öxlum áfrýjanda enda hefur mat á þeim engin tengsl við það hvort einkenni áfrýjanda hafa versnað eftir að örorkunefnd mat afleiðingar slyssins. Þá er þess að gæta að viðbótarmatsgerð 31. ágúst 2018 sem áfrýjandi aflaði um áhrif slyssins á geðheilsu hans fer ekki í bága við fyrrgreinda niðurstöðu yfirmatsmanna. Þvert á móti kemur þar fram að erfitt sé að leggja mat á umfang þeirra einkenna sem leiddu af heilaskaða áfrýjanda vegna langvinns neysluvanda fyrir og eftir slysið. Einnig töldu matsmenn erfitt að leggja mat á umfang þess geðræna tjóns sem væri bein afleiðing af slysinu. Þannig verður ekki ráðið af þessu að rakið verði til slyssins að andlegri heilsu áfrýjanda hafi hrakað eftir að örorkunefnd mat afleiðingar þess. 38. Samkvæmt framansögðu er ósannað að breytingar hafi orðið á heilsufari áfrýjanda eftir að samkomulagið 5. júní 2015 um fullnaðaruppgjör var gert og að slíkar breytingar hafi valdið því að varanlegar afleiðingar af völdum slyssins hafi síðar verið metnar meiri en lagt var til grundvallar við gerð samkomulagsins. Þegar af þeirri ástæðu getur áfrýjandi ekki haft uppi frekari kröfur á hendur stefnda hvorki á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga né fyrrgreinds fyrirvara sem skýra verður með þeim hætti sem greinir í 34. lið dómsins.39. Áfrýjandi gerir í öllum tilvikum þá kröfu að stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000 króna í miskabætur þar sem tjónið verði rakið til stórfellds gáleysis, sbr. a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Stefndi hefur ekki borið fyrir sig að áfrýjandi hafi glatað rétti til að hafa uppi kröfu á þessum grundvelli vegna samkomulagsins 5. júní 2015 um fullnaðaruppgjör. Aftur á móti liggur ekkert fyrir í málinu sem rennir stoðum undir að slysið verði rakið til stórfellds gáleysis og því er krafa á þessum grunni haldlaus. 40. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.41. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Dómur Landsréttar skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 2.000.000 króna.Sératkvæði Bjargar Thorarensen og Ólafs Barkar Þorvaldssonar. Við erum sammála lýsingu á ágreiningsefni svo og niðurstöðu um ómerkingarkröfu áfrýjanda og gildi yfirmatsgerðar í atkvæði meirihluta dómenda. Við erum hins vegar ósammála niðurstöðu þeirra um gildi fyrirvara sem áfrýjandi gerði við fullnaðaruppgjör slysatryggingabóta af eftirfarandi ástæðum. 2. Niðurstaða álitsgerðar örorkunefndar 28. janúar 2015 var að varanlegur miski áfrýjanda væri 15 stig og varanleg örorka 15%. Þegar aðilar málsins gerðu með sér samkomulag 5. júní 2015 um fullnaðaruppgjör skaðabóta á grundvelli hennar gerði áfrýjandi fyrirvara „um rétt A til frekari bóta verði varanleg örorka og/eða miski síðar metinn hærri en skv. álitsgerð örorkunefndar“. Réttur tjónþola til að setja fram slíkan fyrirvara er ótvíræður svo sem einnig verður leitt af 1. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Áfrýjandi nýtti sér þennan rétt þegar uppgjör á bótagreiðslu fór fram. Honum hefði vissulega verið unnt að lýsa þeirri fyrirætlan að hann hygðist leita dómkvaðningar matsmanna til að láta fara fram nýtt mat á afleiðingum slyssins, sbr. dóm Hæstaréttar 24. október 2013 í máli nr. 273/2013. Það hefði þó ekki breytt eðli fyrirvarans og ræður ekki úrslitum um gildi hans, en í framangreindum dómi laut fyrirvari tjónþola einmitt að mati örorkunefndar á bæði miskastigi og varanlegri örorku án frekari tilgreiningar og taldist hann gildur. Ætla má að það hefði staðið stefnda nær að gefa áfrýjanda til kynna liti hann á fyrirvarann sem markleysu, svo sem ráðið verður af málatilbúnaði hans. Má í því sambandi líta til sterkrar stöðu stefnda við samningsgerðina. Einnig má hafa hliðsjón af dómi Hæstaréttar 26. júní 2018 í máli nr. 773/2017 þar sem tjónþoli hafði gert fullnaðaruppgjör um bótagreiðslu „með fyrirvara um varanlega örorku“, þegar fyrir lá mat sérfræðinga um að varanleg örorka væri engin, en síðara mat leiddi í ljós að hún væri 10%. Í dóminum var talið að fyrirvarinn væri ótvíræður og nægilega skýr, einkum í ljósi þess að í fyrra mati hefði varanleg örorka verið metin engin. Verður þó ekki séð að úrslitum skuli ráða um gildi fyrirvara hvort niðurstaða mats á varanlegri örorku er að hún sé engin eða mjög lítil.3. Við skýringu á hvað fólst í fyrirvara áfrýjanda við bótauppgjörið hefur þýðingu að líta til eftirfarandi athafna hans til að fylgja fyrirvaranum eftir, en ekki aðeins til aðdragandans. Í því tilliti greina atvik þessa máls sig í veigamiklum atriðum frá þeim tveimur dómum Hæstaréttar sem meirihluti dómenda vísar í til stuðnings niðurstöðu sinni, 20. febrúar 2014 í máli nr. 576/2013 og 18. febrúar 2016 í máli nr. 391/2015. Ólíkt þeim málum gerði áfrýjandi reka að því í beinu framhaldi af samkomulaginu við stefnda að hnekkja fyrrgreindu mati örorkunefndar á miskastigi og varanlegri örorku hans. Í október 2015 leitaði hann vottorðs geðlæknis um afleiðingar slyssins fyrir andlega heilsu sína og lá það vottorð fyrir í nóvember sama ár. Því næst leitaði áfrýjandi einhliða álitsgerðar tveggja lækna og lögfræðings í maí 2016 og niðurstaða þeirra lá fyrir í nóvember sama ár. Eftir að áfrýjandi höfðaði mál þetta var síðan aflað tveggja matsgerða. Annars vegar fékk áfrýjandi dómkvadda tvo menn sem luku álitsgerð 13. júní 2017. Hins vegar leitaði stefndi eftir yfirmati og lá yfirmatsgerðin fyrir 27. apríl 2018. 4. Í ljósi framangreinds ber að skýra fyrirvara áfrýjanda í samkomulagi við stefnda 5. júní 2015 þannig að áfrýjandi hafi talið miskastig og varanlega örorku af völdum slyssins of lágt metna og því áskilið sér rétt til frekari skaðabóta ef matið sem hún var reist á reyndist síðar vera rangt. Fyrirvarinn var að þessu leyti bæði ótvíræður og nægilega skýr og honum fylgt eftir af áfrýjanda sem fyrr var lýst. Er ókleift að skýra fyrirvarann eins og stefndi heldur fram að hann takmarkist við rétt áfrýjanda í samhengi við 11. gr. skaðabótalaga til frekari bóta ef síðar yrðu ófyrirséðar breytingar á heilsufari hans sem yllu því að miskastig eða örorkustig yrði verulega hærra en lagt var til grundvallar við samkomulagið um fullnaðaruppgjör. Ef fallist yrði á þessi rök stefnda ætti áfrýjandi hvort eð er rétt á endurupptöku ákvörðunar samkvæmt beinum fyrirmælum 11. gr. skaðabótalaga og yrðu réttaráhrif slíks fyrirvara í reynd engin.5. Af skoðun á fyrrgreindum álits- og matgerðum verður ráðið að efasemdir áfrýjanda um mat örorkunefndar í álitsgerðinni 5. júní 2015 hafi ekki verið að tilefnislausu og að nefndin hafi vanmetið afleiðingar slyssins fyrir heilsu hans. Þannig er verulegur munur á niðurstöðu nefndarinnar og síðari matgerðum um varanlega örorku áfrýjanda og einnig um varanlegan miska í undirmatsgerð. Þar sem sönnunargildi yfirmats er ríkara en undirmats og ekki verður séð að annmarkar hafi verið á yfirmatinu verður hér litið til yfirmatsgerðarinnar. Töldu yfirmatsmenn áverka áfrýjanda þess eðlis að hægt væri að slá því föstu að einkenni þeirra hefðu verið komin fram þegar afleiðingar slyssins voru metnar af örorkunefnd 28. janúar 2015 og hefðu ekki versnað verulega eftir það. Yfirmatsmenn mátu varanlega örorku áfrýjanda vegna slyssins 35% að teknu tilliti til þess að áfrýjandi hefði ekki búið við óskerta starfsorku á slysdegi, en hún hafði verið metin 15% í álitsgerð örorkunefndar sem fyrr segir.6. Samkvæmt framansögðu og í ljósi þess fyrirvara sem áfrýjandi gerði við samkomulag um fullnaðaruppgjör slysatryggingabóta 5. júní 2015 teljum við að taka eigi til greina síðari þrautavarakröfu hans sem reist er á yfirmatsgerðinni frá 27. apríl 2018 um rétt áfrýjanda til bóta sem miðast við 35% varanlega örorku. Eftir þessum úrslitum ber stefnda að greiða áfrýjanda málskostnað á öllum dómstigum, en við erum sammála ákvörðun meirihluta dómenda um gjafsóknarkostnað.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=5f1a7252-1711-4500-a4bb-2ed7a4ab3581
Mál nr. 3/2022
Sveitarfélög Lóðarleigusamningur Endurgreiðslukrafa Gjaldtaka Stjórnarskrá
Ágreiningur aðila átti rætur að rekja til samkomulags frá 22. janúar 2016 milli R annars vegar og H ehf. og V ehf. hins vegar sem þáverandi lóðarhafa á nánar tilgreindu svæði í Reykjavík. Með samkomulaginu gengust lóðarhafar undir þá skyldu að greiða innviðagjald sem ætlað var að standa straum af uppbyggingu svæðisins til íbúðabyggðar. Við kaup S ehf. á nánar tilgreindri lóð á svæðinu af V ehf. tók S ehf. yfir skyldur lóðarhafa og greiddi R tilgreinda fjárhæð. Í kjölfarið gaf R út byggingarleyfi á lóðinni. Í málinu krafðist S ehf. endurgreiðslu fjárhæðarinnar þar sem félagið taldi greiðsluna fela í sér ólögmæta gjaldtöku. Í dómi Hæstaréttar kom fram að um væri að ræða samning af einkaréttarlegum toga þar sem lóðarhafar skuldbundu sig til að greiða tiltekið endurgjald fyrir þá hagsmuni sem samkomulagið færði þeim. Ekkert væri komið fram í málinu sem benti til annars en að lóðarleiguhafar hefðu gengið til samkomulagsins á viðskiptalegum grundvelli og án þvingunar. Var því talið að málsástæður S ehf. um aðstöðumun samningsaðila, þvingaða stöðu viðsemjenda R og einhliða ákvörðun um fjárhæð kostnaðarþátttöku þeirra ættu ekki við rök að styðjast. Þá taldi Hæstiréttur að með 78. gr. stjórnarskrárinnar hefðu sveitarfélög sjálfstætt vald, innan ramma laga, til að taka ákvarðanir um nýtingu og ráðstöfun tekna og yrði að játa þeim svigrúm til að ákveða forgangsröðun innan þess ramma, þar á meðal hvort tekjur af einkaréttarlegum samningum rynnu að einhverju marki til lögbundinna verkefna. Að virtum aðdraganda samkomulagsins 22. janúar 2016 og efni þess yrði að líta svo á að endurgjald fyrir hinn aukna byggingarrétt hefði verið ákvarðað á markaðslegum forsendum þótt það hefði ekki orðið til á grundvelli útboðs enda hefðu lóðarleiguhafar séð sér hag í að inna það af hendi sem endurgjald fyrir verðmætari lóðarleigusamning. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu R af öllum kröfum S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 2022. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 120.101.383 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2018 til 11. september 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að viðurkennt verði með dómi að innviðagjald sem stefndi innheimti vegna lóðarinnar Kuggavogs 5 í Reykjavík sé ólögmætt að því leyti sem gjaldinu var ráðstafað til lögbundinna verkefna stefnda og/eða verkefna sem eiga að vera fullfjármögnuð með mörkuðum tekjustofnum stefnda. Til þrautavara krefst hann þess að viðurkennt verði með dómi að innviðagjald sem stefndi innheimti vegna lóðarinnar Kuggavogs 5 sé ólögmætt að því leyti sem gjaldinu var ráðstafað til lögbundinna verkefna. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar á öllum dómstigum. 3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Aðila greinir á um hvort innheimta stefnda á hluta af kostnaði við uppbyggingu innviða á svæði 2 í Vogabyggð í Reykjavík á grundvelli samkomulags 22. janúar 2016 við þáverandi lóðarleiguhafa hafi verið lögmæt. Jafnframt hvort heimilt hafi verið að ráðstafa þeim fjármunum til lögbundinna verkefna stefnda eða verkefna sem eigi að vera fjármögnuð að fullu með mörkuðum tekjustofnum.5. Stefndi var sýknaður af öllum kröfum áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti.6. Beiðni um áfrýjunarleyfi var einkum byggð á því að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um heimildir sveitarfélaga til tekjuöflunar á einkaréttarlegum grundvelli. Áfrýjunarleyfi var veitt 19. janúar 2022 á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðandi byggði á þannig að fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsatvik7. Stefndi er eigandi lóðarinnar Kuggavogs 9 í Reykjavík sem mál þetta snýst um en lóðin er 2.888 fermetra íbúðarhúsalóð á svokölluðu svæði 2 í Vogabyggð. Lóðin var áður nr. 5 við Kuggavog og að hluta til stofnuð úr lóðinni Súðarvogi 3. Stefndi gerði 16. október 1985 lóðarleigusamning um lóðina Súðarvog 3 til 5 til 50 ára frá 1. júní 1985 að telja. Lóðin var þá leigð til að reisa á henni iðnaðar- og verslunarhúsnæði. Með þeim samningi voru eldri leigusamningar felldir úr gildi. Hömlur ehf. og dótturfélag þess Vogabyggð ehf. höfðu eignast réttindi samkvæmt umræddum leigusamningi um lóðina Súðarvog 3 þegar félögin gerðu samkomulag við stefnda 22. janúar 2016 um uppbyggingu og þróun á svæði 2 í Vogabyggð.8. Efni umrædds samkomulags er rakið í hinum áfrýjaða dómi en það átti sér talsverðan aðdraganda. Þannig efndu stefndi og Hömlur ehf., í samvinnu við Arkitektafélag Íslands, í október 2013 til hugmyndasamkeppni um skipulag Vogabyggðar. Tillögum var skilað í janúar 2014 og úrslit kynnt 23. sama mánaðar. Tvær tillögur hlutu verðlaun og var höfundum þeirra falið 30. sama mánaðar að gera drög að rammaskipulagi Vogabyggðar út frá verðlaunatillögunum í samvinnu við stefnda og Hömlur ehf. fyrir hönd lóðarhafa á svæðinu.9. Nýtt aðalskipulag Reykjavíkur 2010–2030 var staðfest af Skipulagsstofnun 11. febrúar 2014 og tók gildi með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 28. sama mánaðar. Það leysti af hólmi eldra aðalskipulag Reykjavíkur 2001–2024. Markmið þess var meðal annars að skapa heildstæðari byggð með áherslu á betri landnotkun og nýtingu á innviðum borgarinnar. Nýja aðalskipulagið gerði ráð fyrir íbúðabyggð og blandaðri byggð á svæði 2 í Vogabyggð. Með breytingu á aðalskipulagi sem tók gildi með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 22. desember 2016 var fyrirhuguðum íbúðum á svæði 2 í Vogabyggð fjölgað úr 400 í 1300. Auglýsing um nýtt deiliskipulag fyrir svæðið var birt í B-deild Stjórnartíðinda 3. mars 2017. Það var unnið meðal annars á grundvelli framangreindra verðlaunatillagna og rammaskipulags. 0. Gögn málsins frá árunum 2015 og 2016 sýna að í viðræðum stefnda og lóðarhafa í Vogabyggð um uppbyggingu hverfisins var frá upphafi gengið út frá því að breyting á deiliskipulagi myndi hafa í för með sér breytta nýtingu lóða þar sem heimilt yrði að reisa íbúðir á flestum lóðum í stað atvinnuhúsnæðis eingöngu samkvæmt eldra deiliskipulagi. Þá yrði gert ráð fyrir auknu byggingarmagni á lóðum. Eins og gögn sem kynnt voru á fundi stefnda með lóðarhöfum í lok júní 2015 sýna var frá upphafi gert ráð fyrir að gerðir yrðu einkaréttarlegir samningar við lóðarhafa um að þeir tækju þátt í kostnaði vegna nýrra innviða og enduruppbyggingar Vogabyggðar. Þá þegar lá fyrir hvaða framkvæmdir stefndi myndi ráðast í og hver voru markmið hans með samningum við lóðarhafa um þátttöku í kostnaði við þær. Áform stefnda voru bundin þeim forsendum að samningar næðust við tiltekið hlutfall lóðarhafa og nýtt deiliskipulag yrði staðfest fyrir tiltekinn tíma. Þessar fyrirætlanir gengu eftir meðal annars með framangreindu samkomulagi stefnda við Hömlur ehf. og Vogabyggð ehf. 22. janúar 2016 um uppbyggingu og þróun á svæði 2 í Vogabyggð sem færði viðsemjendum stefnda verulega aukinn byggingarrétt. 1. Á grundvelli samkomulagsins og yfirlýsingar 12. febrúar sama ár um kvaðir á lóðum á svæði 2 í Vogabyggð gerðu sömu aðilar með sér samning 7. september 2017 um að stefndi leigði Vogabyggð ehf. lóðina sem nú er Kuggavogur 9 fyrir íbúðar- og atvinnuhúsnæði. Í samningnum var vísað til þeirra samningsskilmála og kvaða sem fram komu í fyrrnefndu samkomulagi og yfirlýsingu. Lóðarleigusamningurinn var til 75 ára frá 1. september 2017 að telja. Jafnframt voru eldri lóðarleigusamningar 16. október 1985 um lóðina Súðarvog 3 til 5 og 8. apríl 1988 um lóðina Súðarvog 6 felldir úr gildi. Í samræmi við fyrrnefnt samkomulag og hinn nýja lóðarleigusamning gaf Vogabyggð ehf. út veðskuldabréf 7. september 2017 til stefnda að fjárhæð 112.734.251 króna með gjalddaga við útgáfu fyrsta byggingarleyfis.2. Með kaupsamningi 29. nóvember 2017 keypti áfrýjandi réttindi yfir umræddri lóð af Vogabyggð ehf. Þar kom meðal annars fram að hann hefði kynnt sér deiliskipulag svæðisins, þar með talið breytingar, og sætti sig við það að fullu. Taldar voru upp kvaðir og önnur veð- og eignarbönd og vísað til þess að áfrýjanda væri kunnugt um efni samkomulags milli Vogabyggðar ehf., Hamla ehf. og stefnda 22. janúar 2016, þar með talið kvaðir um kostnaðarþátttöku. Þá var gerð nánari grein fyrir forsendum þátttöku lóðarhafa í kostnaði vegna uppbyggingar Vogabyggðar í samræmi við fyrirhugaða breytingu á deiliskipulagi og eftir hvaða aðferðum greiðsluþátttakan væri reiknuð. Þar kom einnig fram að áfrýjandi yfirtæki öll réttindi og skyldur samkvæmt fyrrnefndu veðskuldabréfi við stefnda. Með kaupsamningnum eignaðist áfrýjandi réttindi Vogabyggðar ehf. yfir lóðinni samkvæmt lóðarleigusamningi félagsins við stefnda 7. september 2017 og yfirtók öll réttindi og skyldur milli stefnda og Vogabyggðar ehf. 3. Stefndi samþykkti áfrýjanda sem skuldara samkvæmt fyrrnefndu veðskuldabréfi og gengið var frá formlegri skuldskeytingu 29. nóvember 2017. Áfrýjandi greiddi stefnda skuld samkvæmt skuldabréfinu 23. október 2018 og stóð þar með skil á fyrrnefndu gjaldi sem nefnt hefur verið innviðagjald.4. Byggingafulltrúinn í Reykjavík gaf 24. október 2018 út byggingarleyfi til áfrýjanda og Vogabyggðar ehf. til að byggja tveggja til fimm hæða fjölbýlishús með 47 íbúðum og bílageymslum ásamt rýmum fyrir verslun, veitingarekstur og þjónustu á lóðinni sem nú er nr. 9 við Kuggavog. 5. Með bréfi áfrýjanda 11. september 2019 krafði hann stefnda um endurgreiðslu innviðagjaldsins með þeim rökum að álagning þess hefði verið ólögmæt. Stefndi hafnaði kröfunni með bréfi 30. sama mánaðar. Málsástæður aðilaHelstu málsástæður áfrýjanda6. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi lagt áherslu á að frumkvæði að breyttu skipulagi í Vogabyggð hafi komið frá stefnda og jafnframt hugmyndir um gerð einkaréttarlegra samninga til að fjármagna kostnað við innviði. Augljós aðstöðumunur hafi verið milli stefnda og lóðarhafa þar sem hallað hafi á þá síðarnefndu. Þeir hafi ekki átt annarra kosta völ en að samþykkja fyrirætlanir stefnda því að ella hefðu þeir átt á hættu að hann leysti lóðir til sín eða framlengdi ekki gildandi lóðarleigusamninga þegar þeir rynnu sitt skeið. Stefndi hafi einhliða ákveðið fjárhæð og forsendur gjaldsins svo og alla skilmála samkomulagsins án þess að lóðarhafar hefðu nokkuð um það að segja.7. Áfrýjandi telur fyrrgreint samkomulag 22. janúar 2016 ekki hafa falið í sér sölu eða ráðstöfun eignarréttinda. Engin breyting hafi orðið á eignarréttarlegri stöðu aðila við undirritun þess þar sem Vogabyggð ehf. hafi eftir sem áður verið lóðarleiguhafi og eignarréttur lóðarinnar áfram í höndum stefnda. Eina breytingin hafi snúið að skipulagi lóðarinnar. Í stað þess að hún væri ætluð fyrir atvinnustarfsemi væri hún nú ætluð fyrir íbúðabyggð og blandaða byggð. 8. Það sé grundvallaratriði við úrlausn málsins að innviðagjaldinu hafi að stórum hluta verið ætlað að mæta kostnaði við verkefni sem stefnda sé samkvæmt lögum skylt að annast svo sem lagningu gatna, gerð annarra umferðarmannvirkja og byggingu leik- og grunnskóla. Sveitarfélög geti aðeins í undantekningartilvikum aflað sér tekna á einkaréttarlegum grundvelli en tekjuöflun sem telst falla að lögbundnum verkefnum sveitarfélaga verði almennt ekki byggð á þeim grunni.9. Áfrýjandi byggir á því að stjórnvaldsathöfnin sem mál þetta lýtur að hafi verið breyting á deiliskipulagi sem sé lögbundið verkefni sveitarfélaga samkvæmt 1. mgr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Af deiliskipulaginu hafi síðan leitt útgjöld vegna annarra lögbundinna verkefna sem fjármögnuð eigi að vera samkvæmt öðrum lögum. Ákvæði 2. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, sem mæli fyrir um að sveitarfélag hafi meðal annars tekjur af eignum sínum, feli ekki í sér sjálfstæða heimild þess til að afla skatta eða þjónustugjalda heldur ráðist þær heimildir af öðrum lagaákvæðum eins og mælt sé fyrir um í niðurlagi 1. mgr. 2. gr. laganna. Engar slíkar lagaheimildir til innheimtu innviðagjalds hafi verið fyrir hendi. Innheimta gjalds á grundvelli samkomulagsins 22. janúar 2016 hafi því verið ólögmæt enda ekki gert ráð fyrir því í lögum að einkaaðilar greiði viðbótargjald til sveitarfélags fyrir að sinna lögbundnum verkefnum á sviði skipulagsmála eða að þeir greiði fyrir mögulega verðmætaaukningu sem verði á lóð þeirra eða landi í kjölfar slíkra breytinga.Helstu málsástæður stefnda20. Af hálfu stefnda er mótmælt sem of seint fram komnum, röngum og þýðingarlausum þeim málsástæðum áfrýjanda að frumkvæði að breyttu deiliskipulagi og hugmyndir um greiðslu lóðarhafa fyrir þau réttindi sem þeir öðluðust hafi verið frá honum komnar. Málsástæðum áfrýjanda um að lóðarhafar hafi ekki gengið til samninga við stefnda af fúsum og frjálsum vilja er mótmælt á sama grundvelli. 21. Stefndi bendir á að sveitarfélagi sé heimilt að taka að sér hvert það verkefni sem varði íbúa þess og teljist til sameiginlegra velferðarmála þeirra, enda sé það ekki falið öðrum til úrlausnar samkvæmt lögum og vísar þar um til ákvæða 2. og 3. mgr. 7. gr. laga nr. 138/2011. Slík verkefni hafi verið nefnd ólögbundin verkefni sveitarfélaga og til þeirra hafi verið talin hvers kyns ráðstöfun lóða tengd lóðarleiguréttindum og sölu byggingarréttar. Þá þurfi ekki sérstaka lagaheimild til að sveitarfélag geti gengið til einkaréttarlegra samninga við lóðarhafa um samstarf við uppbyggingu hverfa, til að mynda þar sem landnotkun er breytt og byggð þétt. 22. Stefndi vísar til þess að í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga sé gert ráð fyrir að sveitarfélög hafi tekjur af eignum sínum. Þá sé í a-lið 2. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 7. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald gert ráð fyrir að byggingarréttur á lóðum sveitarfélaga sé seldur sérstaklega. Á grundvelli þess sjálfstæðis sem sveitarfélögum sé tryggt samkvæmt 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 hafi þeim verið játað svigrúm við útfærslu ólögbundinna verkefna sinna. Stefndi telur að á grundvelli framangreinds hafi honum verið heimilt að lögum að gera samkomulag við Vogabyggð ehf. og Hömlur ehf. 22. janúar 2016 um uppbyggingu og þróun á svæði 2 í Vogabyggð. Áfrýjandi hafi síðan fyrirvaralaust samþykkt að gangast undir þær skuldbindingar sem samkomulagið fól í sér. 23. Stefndi byggir á því að sala byggingarréttar þurfi ekki að fara fram samhliða úthlutun lóðar heldur geti hún átt sér stað í tengslum við endurskoðun og gerð nýs lóðarleigusamnings. Samningur um sölu byggingarréttar og ný lóðarréttindi fyrir lóðina Kuggavog 9 hafi í eðli sínu verið einkaréttarlegur gerningur og stefnda verið heimilt að krefjast greiðslu á einkaréttarlegum grundvelli samkvæmt þeim samningi.24. Samkomulagið 22. janúar 2016 hafi fært þáverandi lóðarleiguhöfum aukinn og breyttan byggingarrétt og verðmætari lóðarleiguréttindi sem meðal annars heimili áfrýjanda, sem núverandi lóðarleiguhafa, uppbyggingu íbúðarhúsnæðis á lóðinni gegn greiðslu sem samsvari hlutdeild í kostnaði við uppbyggingu innviða hverfisins. Í eðli sínu hafi verið um að ræða sölu byggingarréttar og lóðarleiguréttinda gegn greiðslu fjárhæðar sem tekið hafi mið af kostnaði stefnda við að byggja upp innviði í hverfinu sem lóðin er í. Af efni samkomulagsins sé ljóst að með því hafi stefndi verið að selja og ráðstafa eignarréttindum til þess lóðarleiguhafa sem áfrýjandi sæki rétt sinn frá. Þessi nýju réttindi hafi fært áfrýjanda verulegan fjárhagslegan ábata. 25. Stefndi hafnar því að með samkomulaginu 22. janúar 2016 hafi hann krafist greiðslu fyrir stjórnvaldsathöfn þá sem fólst í breytingu á deiliskipulagi. Tengsl byggingarréttarins við deiliskipulag leiði ekki til þess að óheimilt hafi verið að krefjast greiðslu fyrir hann. Skipulagsvaldi sveitarfélags fylgi ekki skylda til að samþykkja umsókn um nýtt eða breytt deiliskipulag. 26. Stefndi bendir á að hvergi í lögum sé mælt fyrir um að lögbundin verkefni sveitarfélaga skuli fullfjármögnuð með tekjustofnum eða öðrum tekjum sveitarfélaga sem ætluð eru viðkomandi verkefnum. Þvert á móti sé það á ábyrgð viðkomandi sveitarfélags að leggja verkefni sem ekki er fullfjármagnað með lögbundnum tekjustofnum til fjármuni af öðrum tekjum. Sveitarfélög hafi ákvörðunarvald um nýtingu tekjustofna, ráðstöfun eigna og framkvæmd verkefna þeirra og sé heimilt að verja tekjum af ólögbundnum verkefnum til að rækja þau verkefni sem lög mæli fyrir um að sveitarfélögum beri að sinna.Niðurstaða27. Sveitarfélögum er samkvæmt 3. mgr. 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 falið að gera skipulagsáætlanir og ber að fylgja viðeigandi lagaákvæðum við stjórnvaldsákvarðanir sem tengjast þeim. Hinu sama gegnir um útgáfu byggingarleyfa sem byggingafulltrúar sveitarfélaga annast samkvæmt III. kafla laga nr. 160/2010 um mannvirki. Sveitarfélögum er í lögum heimiluð ýmiss konar gjaldtaka í formi skatta og þjónustugjalda sem tengist skipulagi og mannvirkjagerð, svo sem innheimta skipulagsgjalds, byggingarleyfisgjalds og gatnagerðargjalds. Sveitarfélagi sem jafnframt er eigandi lands er auk þess heimilt að ráðstafa og hafa tekjur af landi sínu á grundvelli einkaréttarlegra samninga, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 4/1995, en slíkar ráðstafanir hafa verið taldar til ólögbundinna verkefna sveitarfélaga. Við ákvarðanir sveitarfélags sem tengjast ráðstöfun á eignum þess og fjárhagslegri nýtingu þeirra á markaðslegum forsendum ber því samt sem áður sem stjórnvaldi að fara að meginreglum stjórnsýsluréttar svo sem jafnræðisreglu og meðalhófsreglu.28. Við ákvarðanir sveitarfélags um endurskipulagningu hverfa og þá uppbyggingu innviða og ráðstöfun aukinna lóðarréttinda og byggingarréttar á lóðum í eigu þess sem tengist henni skarast þessi tvenns konar hlutverk sveitarfélaga. Mikilvægt er að gætt sé að meðalhófi, jafnræði og samkeppnissjónarmiðum við töku ákvarðana sveitarfélags er lúta að ráðstöfun slíkra réttinda.29. Skipulagsvald sveitarfélags sem jafnframt er eigandi lands sem skipulagt er veitir því þá stöðu að það getur með ákvörðunum sínum um aðal- og deiliskipulag haft áhrif á verðmæti lóðarleiguréttinda og þar með á möguleika þess til að hafa tekjur af eignarlandi sínu. Á þetta sérstaklega við um tekjur af landi í eigu sveitarfélags sem er skipulagt undir mannvirki þar sem engin slík hafa áður staðið. Þegar um er að ræða land sveitarfélags þar sem lóðarleigusamningar hafa þegar verið gerðir geta breytingar á skipulagi sem gera ráð fyrir breyttri nýtingu og auknu byggingarmagni á lóðum einnig leitt til aukins verðmætis lóðarleiguréttar.30. Hafa verður í huga að sveitarfélög geta ekki einhliða skapað sér auknar tekjur af landi sínu með breytingum á deiliskipulagi heldur þurfa markaðslegar forsendur að standa til þess að svo geti orðið með því að nýir eða eldri lóðaréttarhafar kjósi að nýta sér þær breyttu og auknu heimildir sem felast í nýju skipulagi. Breyttri nýtingu og auknu byggingarmagni getur fylgt umtalsverður kostnaður fyrir sveitarfélag vegna uppbyggingar nýrra innviða. Það á sérstaklega við þegar um jafn gagngerar breytingar á borgarhverfi er að ræða og fólust í breyttu deiliskipulagi fyrir Vogabyggð. Sveitarfélag þarf að sjá sér hag í því að hrinda slíkum breytingum á deiliskipulagi í framkvæmd og tryggja fjármögnun á þeirri uppbyggingu innviða sem breyttri nýtingu og auknu byggingarmagni fylgja.31. Samkomulag það sem stefndi gerði 22. janúar 2016, meðal annars við Vogabyggð ehf. sem áfrýjandi leiðir rétt sinn frá, tók til lóðar áfrýjanda sem nú er Kuggavogur 9. Samkomulagið byggðist á því að hugmyndir um breytingar á deiliskipulagi sem gerðu ráð fyrir breyttri nýtingu lóða og auknu byggingarmagni gengju eftir. Af hálfu stefnda var það meðal annars bundið þeim fyrirvara að hann hæfi ekki undirbúning framkvæmda á svæði 2 í Vogabyggð eða afgreiddi nýja deiliskipulagsáætlun fyrr en lóðarhafar sem réðu yfir 70% af heimiluðu byggingarmagni á því svæði hefðu skuldbundið sig til þess að ráðast í uppbyggingu á lóðum sínum með undirskrift samkomulags. Þá var kveðið á um það í samkomulaginu að það félli úr gildi ef nýtt deiliskipulag fyrir svæðið hefði ekki verið staðfest fyrir árslok 2019.32. Samkomulagið lagði þær skyldur á stefnda að ráðast í uppbyggingu nánar tilgreindra innviða á svæðinu og gera nýja lóðarleigusamninga við lóðarhafa, samhliða því að eldri lóðarleigusamningar yrðu felldir niður. Meginskylda Vogabyggðar ehf. var hins vegar að greiða hluta kostnaðar við fyrirhugaðar framkvæmdir við innviði. Forsendur greiðsluþátttöku lóðarhafa voru nákvæmlega skilgreindar og tóku í stórum dráttum mið af byggingarmagni nýbygginga og viðbygginga á hverri lóð og tegund bygginga. Greiðslan skyldi koma til viðbótar gatnagerðargjaldi og öðrum lögákveðnum sköttum og gjöldum. Ekki er ágreiningur um að stefndi hafi staðið við sinn hluta samkomulagsins.33. Áfrýjandi hefur frá upphafi byggt á því að um einhliða gjaldtöku hafi verið að ræða af hálfu stefnda og að viðsemjendur hans hafi ekki átt annarra kosta völ en að fallast á hana. Þá hafi áfrýjandi ekki átt kost á öðru en að yfirtaka skuldabréf sem gefið hafi verið út til greiðslu innviðagjaldsins ef hann vildi á annað borð eignast lóðarréttindin. Líta verður svo á röksemdir áfrýjanda fyrir Hæstarétti um að ekki hafi verið jafnræði með stefnda og lóðarréttarhöfum og þeir hafi verið í þvingaðri stöðu rúmist innan framangreindra málsástæðna hans. 34. Enda þótt þátttaka lóðarleiguhafa á svæði 2 í Vogabyggð í kostnaði við uppbyggingu innviða á svæðinu sé í ýmsum gögnum málsins nefnt innviðagjald er í raun um að ræða samning af einkaréttarlegum toga þar sem lóðarleiguhafar skuldbundu sig til að greiða tiltekið endurgjald fyrir þá hagsmuni sem samkomulagið færði þeim. Ekkert er komið fram í málinu sem bendir til annars en að lóðarleiguhafar hafi gengið til þessa samkomulags á viðskiptalegum grundvelli og án þvingunar, enda færði það þeim nýja lóðarleigusamninga til lengri tíma með auknum byggingarrétti og þar með verðmætari lóðarleiguréttindi sem að auki voru framseljanleg. Vogabyggð ehf. átti jafnframt þann kost að ganga ekki til samninga við stefnda og byggja áfram rétt á skilmálum fyrri lóðarleigusamnings sem gilda átti til ársins 2035. Málsástæður áfrýjanda sem byggjast á aðstöðumun samningsaðila, þvingaðri stöðu viðsemjenda stefnda og einhliða ákvörðun um fjárhæð kostnaðarþátttöku þeirra eiga samkvæmt framangreindu ekki við rök að styðjast og er þeim hafnað. Sama gildir um málsástæðu áfrýjanda um þvingaða stöðu hans sjálfs en hann keypti umrædd leigulóðarréttindi af Vogabyggð ehf. og gekkst undir þær kvaðir sem hvíldu á lóðinni og greiðsluskuldbindingar samkvæmt umræddu samkomulagi sem hann tók yfir með skuldskeytingu. Ekki liggur annað fyrir en að sú ákvörðun hafi verið tekin á viðskiptalegum forsendum og án nokkurrar þvingunar.35. Í dómum Hæstaréttar 31. maí 2012 í máli nr. 404/2011 og 18. apríl 2013 í málum nr. 614/2012, 615/2012 og 616/2012 var leiddur til lykta ágreiningur sem laut að réttmæti endurkrafna á greiðslu fyrir byggingarrétt á lóðum sem lóðarleiguhafar vildu skila til sveitarfélags og um gildi samnings um greiðslu fyrir byggingarrétt umfram greiðslu gatnagerðargjalds. Í öllum tilvikum var um að ræða kaup á byggingarrétti á nýjum lóðum í eigu sveitarfélags á grundvelli útboðs. Lögbundið gatnagerðargjald var þar hluti af endurgjaldi fyrir byggingarréttinn. Samkomulagið sem mál þetta lýtur að var talsvert margþættara en þeir samningar um sölu á byggingarrétti sem fjallað var um í nefndum dómum og sá munur auk þess á að það varðaði lóð sem eldri lóðarleigusamningur gilti um. Þannig fól það í sér að sá samningur yrði felldur niður en í stað hans gerður nýr lóðarleigusamningur á grundvelli nýs deiliskipulags með verðmætari lóðarleiguréttindum. Það sem samkomulagið og umrædd sala byggingarréttar í útboði eiga hins vegar sameiginlegt er að í báðum tilvikum var sveitarfélag, sem fer með stjórnsýslu í skipulags- og mannvirkjamálum en er jafnframt eigandi lóðar, að afla sér tekna af fasteign sinni með einkaréttarlegum samningi við lóðarleiguhafa til viðbótar tekjum af lögbundnum sköttum og gjöldum í þeim tilgangi að standa straum af kostnaði við uppbyggingu innviða. Samkomulagið færði lóðarleiguhöfum lengri lóðarleigusamning og rétt til breyttrar nýtingar og aukins byggingarmagns á grundvelli nýs deiliskipulags, samhliða hraðari uppbyggingu en ráð var fyrir gert í aðalskipulagi stefnda. Þótt samkomulagið hafi ekki beinlínis verið orðað sem sala á byggingarrétti fól það efnislega í sér sölu stefnda á auknum og verðmætari byggingarrétti og áskilnað um greiðslu lóðarleiguhafa fyrir þann aukna byggingarrétt. Framangreindir dómar hafa því fordæmisgildi við úrlausn þessa máls.36. Samkvæmt lögum nr. 4/1995 eru sveitarfélögum markaðir tekjustofnar sem ýmist eru almennir skattar og gjöld eða sem tengjast lögbundnum verkefnum þeirra auk þess sem þau hafa tekjur af eignum sínum. Ákvæði 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar standa því í vegi að hærri skattar eða gjöld en lög heimila verði lögð á og innheimt. Í reynd getur kostnaður við ýmis lögbundin verkefni sveitarfélaga verið umfram þær tekjur sem þau hafa af þeim sköttum og gjöldum sem til verkefnanna eiga að renna. Þá er haft í huga að gatnagerðargjald sem lagt er á samkvæmt lögum nr. 153/2006 tekur ekki mið af raunkostnaði eða áætluðum kostnaði við tilteknar gatnaframkvæmdir og álagning þess og innheimta skapar sveitarfélagi ekki skyldu til að láta af hendi sérgreint endurgjald í formi tiltekinnar gatnagerðar.37. Í fyrirmælum 78. gr. stjórnarskrárinnar felst að sveitarfélög hafa sjálfstjórn í þeim málum sem löggjafinn hefur falið þeim og fara jafnframt sjálf með forræði eigin tekjustofna. Þannig hafa sveitarfélög sjálfstætt vald, innan ramma laga, til að taka ákvarðanir um nýtingu og ráðstöfun tekna, sbr. 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar, og verður að játa þeim svigrúm til að ákveða forgangsröðun innan þess ramma, þar á meðal hvort tekjur af einkaréttarlegum samningum renni að einhverju marki til lögbundinna verkefna.38. Þrátt fyrir að stefndi fari með stjórnsýslu á sviði skipulagsmála bar honum engin skylda til að ráðast í breytingar á deiliskipulagi með þeim kostnaði við uppbyggingu innviða sem því óhjákvæmilega fylgdi. Breytir þar engu þótt lögbundin gjöld, svo sem gatnagerðargjöld, mættu þeim kostnaði að einhverju leyti. Enda þótt hið nýja deiliskipulag fyrir svæði 2 í Vogabyggð hafi verið forsenda samkomulagsins sem stefndi gerði við lóðarleiguhafa verður endurgjaldi fyrir verðmætari lóðarleiguréttindi ekki jafnað til þess að um ólögmætt viðbótargjald hafi verið að ræða til sveitarfélags fyrir að sinna lögbundnum verkefnum á sviði skipulagsmála eða við gatnagerð. 39. Að virtum aðdraganda samkomulagsins 22. janúar 2016 og efni þess verður að líta svo á að endurgjald fyrir hinn aukna byggingarrétt hafi verið ákvarðað á markaðslegum forsendum þótt það hafi ekki orðið til á grundvelli útboðs enda sáu lóðarleiguhafar sér hag í að inna það af hendi sem endurgjald fyrir verðmætari lóðarleigusamning. 40. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki talið að með samkomulaginu hafi verið brotið gegn meginreglum stjórnsýsluréttar um jafnræði og meðalhóf.41. Áfrýjandi krefst þess til vara að viðurkennt verði með dómi að innviðagjaldið sem hann krefst aðallega endurgreiðslu á sé ólögmætt að því leyti sem því hafi verið ráðstafað til lögbundinna verkefna stefnda eða verkefna sem eigi að vera fjármögnuð að fullu með mörkuðum tekjustofnum hans. Þrautavarakrafa áfrýjanda er viðurkenningarkrafa sem lýtur aðeins að ráðstöfun innviðagjalds til lögbundinna verkefna og rúmast því innan varakröfunnar. Í stefnu til héraðsdóms eru ekki færðar fram sjálfstæðar málsástæður til stuðnings þessum varakröfum heldur vísað til málsástæðna til stuðnings aðalkröfu. Fallist er á með Landsrétti að varakröfurnar séu almennar og óskýrar. Í vara- og þrautavarakröfu áfrýjanda felast í raun aðeins málsástæður til stuðnings fjárkröfu hans og komu þær því aðeins til skoðunar sem slíkar við úrlausn málsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. mars 2016 í máli nr. 436/2015. 42. Að öllu framangreindu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. 43. Eftir úrslitum málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sérverk ehf., greiði stefnda, Reykjavíkurborg, 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=597d2b89-344d-4483-9920-9b48251b3341&verdictid=5f9eeb22-7329-4979-808f-1290df924533
Mál nr. 344/2002
Sjúkrahús Læknir Skaðabætur Örorka Læknaráð Gjafsókn
S fæddist á kvennadeild L 5. mars 1998 og var fæðingunni lokið með bráðakeisaraskurði. Við skoðun kom í ljós íferð í lunga og var S því sett í hitakassa og gefið súrefni og sett á sýklalyf. Þræddir voru æðaleggir í naflabláæð og naflaslagæð til að fylgjast með sýrustigi, súrefnisinnihaldi og koltvísýringsinnihaldi slagæðablóðs og blóðþrýstingi. Í ljós kom að sá æðaleggur sem þræddur hafði verið í naflaslagæðina lá inn í meginslagæðina en til móts við 11. brjósthryggjarlið sveigði hann til baka í U-beygju, þannig að endi hans lá til móts við efri hluta 3. lendarhryggjarliðs. Ákvörðun var tekin um að um að láta æðalegginn liggja, fyrst um sinn, þar sem í því væri fólgin minni áhætta en í því að færa hann. Fjögurra daga gömul veiktist S hastarlega með krömpum auk einkenna nýrnabilunar og sýndi merki um lélegt blóðflæði og hækkandi blóðþrýsting. Fór hún til meðferðar hjá nýrnasérfræðingi og var sett í öndunarvél í um það bil viku þar til henni fór að batna. Þriggja vikna gömul fékk hún gallblöðrubólgu og var gallblaðran fjarlægð með skurðaaðgerð. Rannsóknir sýndu að S hafði orðið fyrir umtalsverðum heilaskemmdum og var henni vegna þessa metin 100% varanleg örorka og miski. Var í málinu krafist bóta úr hendi Í þar sem líkamstjón S stafaði af mistökum starfsmanna L við fæðingu hennar og eftirfarandi læknismeðferð. Talið var að skemmdir sem komið hafi fram á heila S samræmdust því að hún hefði orðið fyrir súrefnisskorti en stöfuðu ekki af blóðtappa þeim og háþrýstingi sem hún hefði fengið á fimmta degi eftir fæðingu. Sterkar líkur töldust leiddar að því að hún hefði orðið fyrir súrefnisskorti fyrir fæðingu. Var því ekki talið að orsakasamband væri á milli legu slagæðaleggsins og heilaskemmda S. Hafði því ekki verið sýnt fram á að tjón S mætti rekja til mistaka starfsfólks L og var Í sýknað af kröfu S í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. júlí 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að dæmd fjárhæð verði lækkuð og málskostnaður fyrir báðum dómstigum látinn niður falla. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi fæddist stefnda á kvennadeild Landspítalans háskólasjúkrahúss aðfaranótt 5. mars 1998 kl. 04:58, en móðir hennar kom á deildina tæpum þremur tímum fyrr. Strax við komuna kl. 02:00 var móðirin tengd við sírita til að taka fósturhjartsláttarrit. Þar sem það sýndi sama og engin hröðunarviðbrögð við samdrætti í legi móður var ákveðið að skipta um sírita, en hjartsláttarritið sýndi áfram litla breytingu. Kallað var á vakthafandi fæðingarlækni kl. 03:40 og eru fyrstu afskipti hans af móður skráð kl. 03:45. Stuttu síðar voru belgir sprengdir og þykkt grænt legvatn kom í ljós. Um kl. 04:15 ákvað fæðingarlæknirinn að ljúka fæðingunni með keisaraskurði, það er svokölluðum bráðakeisaraskurði. Var móðirin komin á skurðstofuna um kl. 04:30 og stefnda var fædd kl. 04:58, eins og áður segir. Í ljós kom, að ekki einungis legvatnið var grænt heldur einnig legholið og fósturbelgirnir. Áður en skilið var á milli var sogið úr vitum stefndu og maga. Deildarlæknir á barnadeild tók þá við stefndu og gaf henni súrefni þar sem hún andaði ekki, en eftir að hún byrjaði að anda var hún flutt yfir á vökudeild Barnaspítala Hringsins. Við skoðun á stefndu á vökudeildinni kom í ljós íferð í vinstra lunga. Hún var sett í hitakassa og gefið súrefni og sett á sýklalyf. Þá þræddi læknirinn, undir umsjá yfirlæknis vökudeildar, æðaleggi í naflabláæð og naflaslagæð til að fylgjast með sýrustigi, súrefnisinnihaldi og koltvísýringsinnihaldi slagæðablóðs og blóðþrýstingi, svo og til vökva- og lyfjagjafa. Ekki tókst að þræða í aðra naflaslagæðina og var æðaleggurinn þræddur í hina. Var því lokið milli kl. 7 og 8 um morguninn. Í röntgenmyndatöku kl. 09:10 kom í ljós, að sá æðaleggur, sem þræddur var í naflabláæð, hafði endað í lifur. Var hann því fjarlægður og nýr þræddur inn. Þar sem í ljós kom í röntgenmyndatöku kl. 11:00 að nýi æðaleggurinn lá einnig í lifur var hann líka fjarlægður. Í ljós kom, að sá æðaleggur, sem lagður hafði verið í naflaslagæðina, lá inn í meginslagæðina en til móts við 11. brjósthryggjarlið sveigði hann til baka í U-beygju, þannig að endi hans lá til móts við efri hluta 3. lendarhryggjarliðs. Sú ákvörðun var tekin á fundi sérfræðinga deildarinnar að láta æðalegginn liggja fyrst um sinn, þar sem það væri minni áhætta fólgin í því heldur en að færa hann. Var stefnda tengd við öndunarvél fram á kvöld þegar ástand hennar taldist stöðugt. Slagæðaleggurinn var síðan fjarlægður milli kl. 13:00 og 15:00 daginn eftir, eða um 32 klukkustundum eftir að honum hafði verið komið fyrir. Voru gildi blóðgasa þá eðlileg. Þegar stefnda var tveggja daga gömul var byrjað að næra hana um munn en tveimur dögum síðar, eða 9. mars, var hún komin á fullt fæði. Þann sama dag veiktist hún hastarlega með krömpum auk einkenna nýrnabilunar og sýndi merki um lélegt blóðflæði og hækkandi blóðþrýsting. Í ljós kom, að stefnda var með blóðsegamyndun í aðalslagæðinni í kviðarholinu og í greinum út frá henni, lokun á hægri nýrnaslagæð og lokun til hálfs á þeirri vinstri og segamyndun í stóru grindarslagæðunum auk dreps í öðru nýranu. Fór stefnda þá í meðferð hjá nýrnasérfræðingi og var sett í öndunarvél í um viku eða þar til henni fór að batna. Hinn 27. mars veiktist hún aftur og kom í ljós, að hún var með gallblöðrubólgu, og var gallblaðran fjarlægð með skurðaðgerð. Teknar voru myndir af ósæð stefndu 10. og 11. mars og gerðar ómskoðanir á höfði hennar 11. og 12. mars. Tölvusneiðmynd var tekin af höfði stefndu 19. apríl. Að áliti Péturs Lúðvígssonar heila- og taugasérfræðings á Barnaspítala Hringsins var um að ræða útbreiddar hvítefnisskemmdir með vefjatapi auk ákveðinna brottfallseinkenna við „neurologiska“ skoðun. Taldi hann þroskahorfur stefndu slæmar. Í kjölfarið hefur henni verið metin 100% varanleg örorka og miski. Með bréfi 14. júlí 1998 óskaði faðir stefndu eftir áliti landlæknis á því „hvort ekki hafi eitthvað meira en óheppni orðið þess valdandi hve alvarlegum veikindum [stefnda] lenti í stuttu eftir fæðingu.“ Með hliðsjón af sérfræðiáliti Baldvins Jónssonar, sérfræðings í nýburalækningum í Svíþjóð, var það mat landlæknis, að ekki hefði verið staðið ótilhlýðilega að meðhöndlun stefndu. Foreldrar stefndu höfðuðu mál þetta fyrir hennar hönd á hendur íslenska ríkinu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 25. september 2001. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2002, sem skipaður var embættisdómara ásamt tveimur sérfróðum meðdómendum, var fallist á kröfu stefndu. Dómurinn taldi, að rekja mætti örorku hennar einkum til skertrar heilastarfsemi. Taldi dómurinn langlíklegast, að hún stafaði af útbreiddum skemmdum á hvítu efni heila, sem rekja mætti til súrefnisskorts. Afar erfitt væri hins vegar að slá því föstu hvenær hún varð fyrir þessum heilaskaða, en ýmsar vísbendingar væru um að stefnda hefði mátt þola súrefnisskort skömmu fyrir fæðingu. Hins vegar gæti það ekki talist líklegt, að skaði hafi orðið vegna bráðasúrefnisskorts í fæðingunni í ljósi þess að ekki sáust dýfur í fósturriti eða annað, sem benti til bráðasúrefnisskorts fyrir fæðingu, og þeirrar staðreyndar, að stefnda sýndi ekki merki um áhrif súrefnisskorts á heilastarfsemi skömmu eftir fæðingu. Ekki væri unnt að útiloka, að örorka stefndu væri til komin vegna samverkandi orsaka þar sem súrefnisskortur fyrir eða í fæðingu hafi a.m.k. verið meðorsök blóðsegamyndunar og auk þess gert heilavef viðkvæmari en ella fyrir frekari áföllum, sem hann hafi orðið fyrir við síðari veikindi stefndu. Taldi dómurinn ekki komna fram sönnun fyrir því, að örorku stefndu mætti eingöngu rekja til þeirra veikinda, sem hún varð fyrir í kjölfar blóðtappa í meginslagæð og nýrnaslagæðum. Hins vegar yrði að telja talsverðar líkur á því, að þau alvarlegu sjúkdómsáföll, sem stefnda varð fyrir í kjölfar fyrrnefnds blóðtappa, hafi a.m.k. verið meðvirkandi orsök þeirra alvarlegu heilaskemmda, sem hún varð fyrir, og ollu örorku hennar og miska. Taldi dómurinn að leggja bæri á áfrýjanda sönnunarbyrðina um, að heilaskaði stefndu hefði allt að einu orðið, þótt starfsmönnum áfrýjanda hefðu ekki orðið á þau mistök að láta æðalegginn liggja í lykkju í meginslagæðinni í allt að 32 klukkustundir, og þótti áfrýjanda ekki hafa tekist slík sönnun. Ekki þótti fært að fallast á með áfrýjanda, að einungis lítinn hluta örorku stefndu mætti rekja til áfalla af völdum blóðtappans. Þar sem ekki hefði verið sýnt fram á, hvort eða að hve miklu leyti önnur áföll ættu þátt í heilsutjóni stefndu, var litið svo á, að áfrýjandi bæri bótaábyrgð á öllu tjóni hennar. Starfsmönnum Landspítalans var ekki talið til mistaka að hafa ekki gripið til sérstakra ráðstafana vegna hættu á blóðsegamyndun, þar sem afar erfitt væri að sjá hana fyrir. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms aflaði áfrýjandi umsagnar Gísla H. Sigurðssonar, prófessors í svæfinga- og gjörgæslulækningum og yfirlæknis svæfinga- og gjörgæsludeildar Landspítalans, frá 26. ágúst 2002, svo og umsagnar Ólafs Thorarensen, sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum barna, Barnadeild Landspítala Fossvogi, frá 30. ágúst 2002, og hafa þær verið lagðar fram í Hæstarétti. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram, með vísan til umsagna þeirra sérfræðinga, sem komu að málinu, og einnig framangreindrar umsagnar Gísla H. Sigurðssonar prófessors og framburðar Baldvins Jónssonar, sérfræðings í nýburalækningum og barnalækningum við Karolinska sjúkrahúsið í Stokkhólmi, að það sé mikið vandaverk og áhættusöm aðgerð að leggja inn æðaleggi í smáar slagæðar í handlegg á nýbura og mistakist því oft. Er á þetta bent sem andsvar við þeirri staðhæfingu af hálfu stefndu að taka hefði átt æðalegginn úr naflastrengsæðinni og þræða nýjan í handlegg. Þá væri læknisfræðilega ekki unnt að útiloka að vera æðaleggsins í slagæðinni hefði verið samverkandi þáttur með súrefnisskorti á meðgöngu í því að blóðsegi myndaðist í ósæðinni, þótt ósennilegt væri að lykkja á æðaleggnum hefði skipt máli í því sambandi. Ljóst væri jafnframt, að hafi æðaleggurinn stungist inn í innsta lag æðarinnar og valdið skaða á henni, eins og héraðsdómur leiðir getum að og sem er þekkt orsök fyrir blóðsegamyndun, þá hefði slík skemmd áfram verið til staðar jafnvel þótt leggurinn hefði verið dreginn strax út. Ríki því læknisfræðileg óvissa um það, hvort æðalegg með lykkju fylgi aukin áhætta. Þá fylgi einnig óvissa og alvarlegir fylgikvillar öðrum úrræðum en að láta æðalegginn liggja. Væri þannig hvorki unnt að fallast á þá niðurstöðu héraðsdóms að það hafi falið í sér saknæm mistök að láta legginn liggja með lykkju í æðinni né á þau sjónarmið um sönnunarbyrði, sem þar væru lögð til grundvallar. Þá er vakin athygli á því, að hvítefnisskemmdir sáust strax á fyrstu ómmyndum, sem teknar voru af heila stefndu 11. og 12. mars, en samkvæmt framburði Péturs Lúðvígssonar fyrir héraðsdómi tekur það a.m.k. 2 - 4 vikur frá súrefnisskorti þar til hvítefnisskaði á heila kemur i ljós. Þá er því haldið fram, meðal annars með vísan til álits Ólafs Thorarensen, framburðar Péturs Lúðvígssonar og umsagnar Baldvins Jónssonar, að þar sem heilaskaði stefndu stafi fyrst og fremst af súrefnisskorti fái sú niðurstaða héraðsdóms ekki staðist að tengja legu æðaleggsins með lykkju í æð við þann heilaskaða, sem valdi þeirri 100% varanlegu örorku og 100% varanlegum miska, sem stefnda er metin. II. Eins og að framan greinir hafði stefnda orðið fyrir heilaskaða og var örorka hennar algjör. Erfitt var að gera sér grein fyrir því af framlögðum gögnum og vitnisburðum, hvað í raun orsakaði skaða stefndu, auk þess sem nokkur atriði voru ekki svo ljós sem skyldi. Þótti því rétt, áður en mál þetta yrði flutt fyrir Hæstarétti, að afla umsagnar læknaráðs, sbr. 1. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 14/1942 um læknaráð, og leita svara við ákveðnum atriðum, en samkvæmt tilvitnaðri lagaheimild er það hlutverk læknaráðs að láta dómstólum í té umsagnir um læknisfræðileg efni. Áður en málið var sent læknaráði var lögmönnum aðila gefinn kostur á að koma að spurningum varðandi álitaefni, sem þeir teldu rétt að beina til læknaráðs. Læknaráð svaraði umleitun Hæstaréttar 21. nóvember 2003. Þar kemur fram, að ráðið hafði óskað eftir umfjöllun réttarmáladeildar ráðsins um málið, en þar eiga sæti Gunnlaugur Geirsson prófessor í réttarlæknisfræði, Hannes Pétursson prófessor í geðlæknisfræði og Jónas B. Magnússon prófessor í handlæknisfræði. Réttarmáladeild fjallaði um málið á fundi sínum 16. maí 2003 og samþykkti að leita til Vilhjálms Andréssonar, sérfræðings í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp og yfirlæknis við Sjúkrahús Akraness, til ráðgjafar um fæðingu stefndu og þau vandamál, sem upp komu í tengslum við hana. Var fjallað um málið á þremur öðrum fundum deildarinnar, 10. og 17. júlí og 23. september 2003. Læknaráð fjallaði síðan um niðurstöður réttarmáladeildar á fundi sínum 18. nóvember 2003. Sigurður Guðmundsson landlæknir, forseti læknaráðs, vék af fundi við umfjöllun málsins í læknaráði þar sem hann hafði komið að málinu á fyrri stigum, og var Gunnlaugi Geirssyni prófessor falið að taka við sæti forseta við afgreiðslu málsins. Læknaráð féllst á niðurstöður réttarmáladeildar og gerði þær að sínum. Að álitsgerð læknaráðs stóðu Gunnlaugur Geirsson, Hannes Pétursson, Sigurbjörn Sveinsson formaður Læknafélags Íslands, Sigurður Thorlacius tryggingayfirlæknir og Þórður Harðarson prófessor í lyflæknisfræði, en Jónas B. Magnússon, Magnús Jóhannsson prófessor í lyfjafræði og Vilhjálmur Rafnsson prófessor í heilbrigðisfræði boðuðu forföll. Í svari læknaráðs eru spurningar Hæstaréttar raktar og svörin tilfærð. Spurningarnar og svörin eru: „Spurning #1. Voru að áliti læknaráðs viðbrögð starfsfólks fæðingardeildar eðlileg við þær aðstæður er uppi voru við komu móður á deildina kl. 02:00, að því er varðar túlkun hjartsláttarrits, tímasetningu á tilkvaðningu sérfræðings um kl. 03:40, ákvörðun um keisaraskurð kl. 04:15 og tímalengd frá þeirri ákvörðun til fæðingar kl. 04:58? Svar #1. Nei, ekki er varðar túlkun hjartsláttarrits og tilkvaðningu læknis. Svo sem fram kemur á bls. 88 í ágripi Hæstréttar segir að ljósmóðir á fæðingardeild skuli hafa samband við deildarlækni/sérfræðing vegna afbrigðilegra fósturhjartsláttarrita er ljóst að dræmt var brugðist við samkvæmt þeirri verklagsreglu. Að því er varðar ákvörðun um keisaraskurð eru ekki gerðar neinar athugasemdir. Spurning #2. Ef svo var ekki, telur læknaráð að viðbrögð starfsfólks deildarinnar hafi valdið stefndu heilaskemmdum og/eða líkamstjóni, sem komast hefði mátt hjá með öðrum og tímanlegri viðbrögðum? Svar #2. Nei, læknaráð telur ólíklegt að inngrip fyrr hefði breytt nokkru í þessu tilviki þannig að komist hefði verið hjá líkamstjóni með tímanlegra inngripi. Spurning #3. Ef svarið er jákvætt, hvaða líkamstjóni mátti forða og hvaða varanlegur miski og/eða varanleg örorka verða tengd við það líkamstjón, sem mátti forða? Svar #3. Sjá 1 og 2. Skýring vegna spurninga #1 - #3. Læknaráð álítur að skaði barnsins hafi orðið til a.m.k. að einhverju leyti í móðurkviði áður en fæðing hófst. Byggist sú ályktun á ummerkjum um gamalt barnabik, fósturhjartsláttarriti (CTG) sýndi ekki sannfærandi hraðanir og súrnun, sem staðfest var í naflastrengsblóði við fæðingu. Spurning #4. Telur læknaráð, að rétt hafi verið eða eðlilegt að dæla súrefni ofan í stefndu eftir fæðinguna, áður en sogað var upp grænt legvatn neðan raddbanda? Ef ekki, má ætla að líkamstjón hafi hlotist af því? Svar #4. Telja verður að læknar hafi brugðist rétt við með að dæla súrefni ofan í barnið þar eð mikið var í húfi að bæta úr súrefnisskorti þess og verður því að telja súrefnisgjöf forgangsmál. Ekki verður séð að neitt líkamstjón hafi hlotist af því. Spurning #5. Má ætla, að líkamstjón hafi leitt af því að skilja æðalegginn eftir í naflaslagæðinni í óbreyttri stöðu, eftir að í ljós var komið, að hann hafði tekið U-beygju? Svar #5. Nei. Það er ekki fyrirsjáanlegt að beygja á æðaleggnum leiði til storknunar í meginslagæð. Læknaráð telur, að sú ákvörðun hafi verið rétt miðað við þær aðstæður sem uppi voru er leggurinn var látinn liggja. Hún var tekin sameiginlega af sérfræðingum í nýburalæknisfræði og þeim var ljóst að legan var óvenjuleg. Hins vegar var ekki um annan slagæða aðgang að ræða hjá barninu á þeirri stundu og veikindin þannig að óvarlegt var að reyna að breyta legunni og taka áhættu á að hafa ekki neina slagæðalínu. Það er mjög vandasamt að leggja slagæðaleggi í handlegg hjá nýbura og reyndar geta fylgikvillar við slíka aðgerð orðið mjög alvarlegir. Hins vegar er það staðreynd að storknunin í meginslagæð barnsins olli umfangsmiklum varanlegum skaða á nýrum og er líklega orsök gallblöðrubólgunnar sem leiddi til þess að gallblaðran var fjarlægð. Spurning #6. Telur læknaráð eitthvað benda til þess, að leggurinn hafi beygt vegna storkufyrirstöðu í æðinni? Svar #6. Það er mögulegt að leggurinn hafi beygt vegna storkufyrirstöðu en ógjörningur er að fullyrða um það nú. Leggur getur beygt á þennan hátt vegna fyrirstöðu (td storku), vegna þess að endi hans stingst inn í æðavegg og beygir af leið þegar ýtt er á eftir honum eða einhver meðfædd afbrigði eru á legu slagæða. (Ómskoðanir á æðinni síðar hafa ekki leitt í ljós nein afbrigði á legu æðanna.) Spurning #7. Telur læknaráð, að lega leggsins hafi verið til þess fallin að auka hættu á blóðstorknun? Svar #7. Nei. Læknaráð telur engar haldbærar rannsóknir liggja fyrir um áhættu á legu leggja. Venjan er hins vegar að láta leggi sem þessa vera í beinni stöðu. Áhættan á storku þrátt fyrir beina stöðu er þekkt og storka kringum æðaleggi án einkenna er algeng. Spurning #8. Telji læknaráð, að mistök hafi átt sér stað varðandi legu naflaslagæðaleggsins, er líklegt að þau eigi sjálfstæðan þátt í heilaskaða stefndu? Svar #8. Nei. Læknaráð telur ekki líklegt að lega æðaleggjarins eigi sjálfstæðan þátt í heilaskaða stefndu. Heilaskaði stefndu er útbreiddur heilaskaði vegna súrefnisskorts. Vandséð er hvernig leggurinn og í framhaldi segamyndun sem veldur háþrýstingi vegna áhrifa á nýru gæti verið orsakavaldur að umfangsmiklum súrefnisskorti í heila. Það er ekki hægt að sýna fram á súrefnisskort eftir fæðingu. Heilaskaði af völdum háþrýstings í nýbura er jafnan afleiðing heilablæðingar. Spurning #9. Ef svo er, hve mikinn hluta af metnum varanlegum miska og/eða varanlegri örorku má rekja til þessa? Svar #9. Sjá 8. Spurning #10. Ef svar við 8. spurningu er neikvætt, telur læknaráð jafnframt unnt að útiloka, að lega æðaleggsins eigi þátt í að valda þeim veikindum, sem leitt hafa til örorku stefndu? Svar #10. Já. Það er útilokað að lega æðaleggjarins valdi heilaskaða eins og að ofan er lýst. Hins vegar geta leggir beinir eða bognir valdið storku í slagæðum eins og fram kemur í gögnum. Örorka stefndu er á grunni umfangsmikls heilaskaða en ekki afleiðinga storkunnar í meginslagæð. Það er einnig vel þekkt að börn sem verða fyrir súrefnisskorti, sem þessum, hafa aukna tíðni á blóðstorku víðs vegar í líkamanum í kjölfarið. Spurning #11. Telur læknaráð, að ástæða hafi verið til að gera sérstakar rannsóknir (flæðirannsóknir eða storkupróf) á fyrstu sólarhringum eftir fæðinguna? Svar #11. Nei. Læknaráð telur ekki neina sérstaka ástæðu vera fyrir slíkum rannsóknum á fyrstu sólarhringum eftir fæðinguna. Spurning #12. Hvenær telur læknaráð, að heilaskemmdir stefndu, sem raktar verða til súrefnisskorts, hafi átt sér stað? Hvert er í því sambandi mikilvægi þykks barnabiks, lítils breytileika í fósturriti, atenolol meðferðar móður (25 mgr.) og lágs sýrustigs í naflaslagæðablóði við fæðingu? Svar #12. Læknaráð telur sterk rök fyrir því að heilaskemmdir stefndu hafi átt sér stað fyrir fæðinguna. Þykkt og gamalt barnabik og litun á belgjum og legi bendir til fósturstreitu fyrir fæðingu. Lítill breytileiki á fósturriti og lágt sýrustig í naflastrengsblóði getur bent til súrefnisskorts fyrir fæðingu. Ekki er talið að atenolol meðferð móður komi til álita að hafa átt hlut að þeirri atburðarás, sem leiddi til núverandi ástands barnsins. Spurning #13. Telur læknaráð ástæðu hafa verið, miðað við fyrirliggjandi upplýsingar um súrefnisskort í fæðingunni og legu æðaleggsins, til að gera frekari ráðstafanir en gerðar voru á tímabilinu frá fæðingu og þar til stefnda veiktist hastarlega á fjórða degi, til að minnka hættuna á þeim alvarlegu veikindum, sem þá komu til? Svar #13. Nei. Læknaráð telur að meðferð stefndu sé í samræmi við bestu þekkingu. Jafnvel þótt vitað sé að barn hafi orðið fyrir súrefnisskorti fyrir eða í fæðingu þá er ekki um aðra meðferð að ræða en styðjandi meðferð og halda súrefnisþrýstingi eðlilegum. Eftir að barnið fæðist er því ekki um súrefnisskort að ræða. Spurning #14. Var ástæða til að senda fylgjuna til rannsóknar? Hefði sú rannsókn verið til þess fallin að upplýsa um orsök veikindanna? Svar# 14. Já. Í ljósi þess að um fósturstreitu var að ræða er vel mögulegt að vitneskja um ástand barnsins í móðurkviði hefði getað sést með því að rannsaka fylgjuna. Spurning #15. Telur læknaráð líklegt, að stefnda hafi orðið fyrir óafturkræfum heilaskaða fyrir komu móður á fæðingardeild? Svar #15. Já. Sjá 12. Spurning #16. Er líklegt, að atvik í og fyrir fæðingu séu ein orsakir þess mikla heilaskaða, sem stefnda hlaut? Svar #16. Sjá 12. Spurning #17. Hvenær tekur áhrifa heilaskemmda, sem stafa af hækkuðum blóðþrýstingi eftir fæðingu, almennt að gæta á líkamsstarfsemi og hvenær sjást þær í rannsóknum? Svar #17. Hækkaður blóðþrýstingur sem veldur stórri heilablæðingu leiðir strax til klínískra einkenna. Hækkaðan blóðþrýsting má greina með einfaldri mælingu. Afleiðingar hans ef ekki er um að ræða heilablæðingu koma síðan hægt fram allt eftir því hversu hár þrýstingurinn er. Líffæri bila hvert af öðru á löngum tíma. Spurning #18. Koma fram í heilarannsóknum skemmdir, sem raktar verða til háþrýstings, sbr. heilaómanir 11. mars, 12. mars og 27. mars 1998, heilarit 27. mars 1998 og tölvusneiðmynd 17. apríl 1998? Svar #18. Nei. Skemmdir þær sem koma fram í rannsóknum samrýmast ekki háþrýstingi heldur súrefnisskorti. Spurning #19. Ef svo er, hvenær telur læknaráð, að þær hafi orðið og hvað hafi orsakað þær? Höfðu þær í för með sér líkamstjón umfram það, sem leiddi af heilaskaða vegna súrefnisskorts? Svar #19. Sjá 18.“ III. Stefnda gerir þær athugasemdir við niðurstöðu læknaráðs og réttarmáladeildar þess, að í afgreiðslu og meðferð málsins hafi tekið þátt læknar á Landspítalanum og séu þeir, sem starfsmenn áfrýjanda, vanhæfir til þessara verka og beri því að líta með öllu fram hjá áliti læknaráðs. Eins og að framan getur er það hlutverk læknaráðs að láta dómstólum í té umsagnir um læknisfræðileg efni. Aðstaðan hér á landi er slík, að flestir sérfræðingar í læknavísindum starfa á Landspítalanum. Af níu læknaráðsmönnum starfa fjórir á spítalanum, en enginn þeirra sem stóð að afgreiðslu þessa máls, starfar á kvennadeild eða Barnaspítala Hringsins og kom enginn þeirra að sjúkdómsmeðferð stefndu og móður hennar. Þá á enginn þeirra setu í æðstu yfirstjórn spítalans, sem tekið hefur afstöðu í málinu í samræmi við álit lækna kvenna- og vökudeildar. Hefur ekki verið sýnt fram á, að afgreiðsla ráðsins hafi verið í andstöðu við lög um læknaráð og reglugerð nr. 192/1942 um starfsháttu læknaráðs eða að ómálefnaleg sjónarmið hafi haft áhrif á úrlausn ráðsins, en álit þess og aðrar álitsgerðir í málinu verður að meta í ljósi þeirrar stöðu, sem álitsgjafar gegna. Eins og að framan greinir hefur áfrýjandi lagt fram í málinu umsagnir læknanna Gísla H. Sigurðssonar og Ólafs Thorarensen um héraðsdóm í máli þessu. Stefndi hefur mótmælt framlagningu þessara skjala. Ljóst er, að umsagnir þessar eru ekki sönnunargögn í málinu, þar sem læknar þessir geta ekki borið um málsatvik, heldur er hér um álitsgerðir að ræða skrifaðar fyrir yfirstjórn spítalans og verður litið á þær sem slíkar. IV. Stefnda reisir kröfu sína á því, að gerð hafi verið mistök við læknishjálp á Landspítalanum fyrir og eftir fæðingu stefndu, sem leitt hafi til hins alvarlega heilsutjóns hennar. Í fyrsta lagi telur stefnda, að of langur tími hafi liðið miðað við ástand móður stefndu frá því að hún kom á sjúkrahúsið þar til sérfræðingur var kallaður til og þar til barnið náðist með keisaraskurði. Læknaráð telur, að dræmt hafi verið brugðist við þeirri verklagsreglu, sem gilti á fæðingardeildinni, að hafa samband við sérfræðing vegna afbrigðilegra fósturhjartsláttarrita, en telur ólíklegt, að inngrip fyrr hefði nokkru breytt í þessu tilviki. Héraðsdómur taldi, að starfsmönnum áfrýjanda hefðu ekki orðið á mistök við fæðingarhjálp í kjölfar komu móður stefndu á fæðingardeild, eða viðbrögðum í kjölfar fæðingar, ákvörðun um lagningu æðaleggja eða um rannsóknir á fyrstu ævidögum stefndu. Með vísan til rökstuðnings héraðsdóms og ályktunar læknaráðs um að ólíklegt sé að tjón hafi hlotist af þessu er fallist á með áfrýjanda, að bótaskylda verði ekki á þessu reist. Fyrir Hæstarétti var af hálfu stefndu fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, að ekki hefði verið um saknæm mistök að ræða hjá starfsmanni áfrýjanda að blása súrefni í stefndu, áður en sogað var úr henni grænt legvatn neðan raddbanda. Stefnda telur einnig, að ekki hafi verið gerðar viðhlítandi ráðstafanir á spítalanum eftir fæðinguna og þar til hún veiktist hastarlega til að minnka hættu á hinum alvarlegu veikindum og gagnrýnir það, að ekki hafi verið gerðar svonefndar flæðirannsóknir á fyrstu sólarhringum eftir fæðinguna. Læknaráð telur, að meðferð stefndu hafi verið í samræmi við bestu þekkingu og enga sérstaka ástæðu hafa verið til flæðirannsókna á fyrstu sólarhringum eftir fæðinguna. Eins og fram kemur í héraðsdómi lá ekki fyrir grunur um blóðsegamyndun hjá stefndu, þegar æðaleggurinn var þræddur upp eða eftir að hann var fjarlægður og verður starfsfólki Landspítala ekki talið til mistaka að hafa ekki gripið til sérstakra ráðstafana vegna hættu á blóðsegamyndun. Var það niðurstaða héraðsdóms, að viðhlítandi rannsóknir hafi verið gerðar á fyrstu ævidögum stefndu til þess að minnka hættu á alvarlegum veikindum hennar og er fallist á þá niðurstöðu. Þá telur stefnda það ekki hafa verið forsvaranlegt að skilja æðalegginn eftir í naflaslagæðinni jafn lengi og raun var á eftir að í ljós var komið, að hann hafði tekið U-beygju. Rétt hefði verið að reyna að rétta hann eða draga hann út og leggja hann í útlim. Eins og fram kemur í héraðsdómi hafði stefnda greinileg einkenni súrefnisskorts við fæðingu. Ástand hennar bar þess skýr merki. Ummerki um þykkt og gamalt barnabik, súrnun í naflastrengsblóði og fósturhjartsláttarrit bentu til þess, að hún hefði orðið fyrir súrefnisskorti í móðurkviði. Í umsögn Hildar Harðardóttur, fæðingar- og kvensjúkdómalæknis, sem var á vakt er móðir stefndu kom inn til fæðingar, kemur fram, að grænt legvatn hafi komið í ljós, er fósturbelgir voru rofnir, sem þýði að barnið hafi haft hægðir (barnabik) í móðurkviði og sé merki um, að streita hafi verið hjá fóstrinu. Við keisaraskurðinn hafi svo komið í ljós, að belgir voru grænir og einnig legholið, en það sé merki um, að langur tími hafi liðið frá því að barnabik kom í legvatnið. Fyrir dómi bar Hildur, að ljóst væri, þegar bæði belgir og legveggur séu grænlituð, að það hafi ekki gerst á síðustu klukkustundum fyrir fæðingu, það taki lengri tíma fyrir þetta græna vatn að lita allt umhverfið, það taki daga, jafnvel viku. Við fæðingu var stefnda í andnauð og þurfti á öndunaraðstoð að halda. Voru því lagðir æðaleggir í naflastrengsbláæð og naflastrengsslagæð. Slagæðar í naflastreng eru tvær. Ekki tókst að þræða í aðra slagæðina en það tókst að þræða legginn í hina. Samkvæmt röntgenmynd, sem tekin var um kl. 9:10 5. mars 1998 var ljóst að bláæðaleggurinn lá í lifrina og þurfti að fjarlægja hann, en slagæðaleggurinn hafði tekið U-beygju en var með endann á góðum stað. Ástand stefndu var versnandi og súrefnisþörf hennar komin upp í 90%. Hún var þá tengd við öndunarvél og ákveðið var að leggja nýjan æðalegg í naflabláæð, en við röntgenmyndatöku kl. 11:10 kom í ljós að sá æðaleggur lá einnig inn í lifur og var fjarlægður. Sérfræðingar á deildinni töldu ástand stefndu vera á þann veg, að nauðsynlegt væri að þeir hefðu stöðugan aðgang að slagæðalegg áfram og væri ekki ráðlegt að breyta legu leggsins, sem virkaði vel. Nauðsynlegt væri að fylgjast vel með súrefni og sýrustigi í blóði, þegar öndunarvél væri notuð og meðan barnið væri að komast yfir mikinn súrefnisskort fyrir fæðinguna. Í áliti Hákonar Hákonarsonar, barnalungnalæknis og sérfræðings í barnagjörgæslu, segir að sú ákvörðun að skilja æðalegginn eftir í naflaslagæðinni í U-beygju, án þess að kanna frekar orsakir þess og/eða reyna að þræða annan æðalegg inn í hina naflaslagæðina eða í útlimaæð, verði að teljast áhættusöm og samræmist ekki þeim vinnubrögðum, sem flestir læknar myndu tileinka sér við slíkar aðstæður. Hann bendir á, að afar erfitt sé að sanna að æðaleggurinn hafi valdið blóðtappanum í æðinni með þeim afleiðingum, sem fylgdu í kjölfarið, þótt líklegt megi telja, að hann hafi átt þátt í tilurð blóðtappans. Fyrir dómi bar Hákon, að hann hefði mikla reynslu af því að leggja svona æðaleggi, en hjá þeirri stofnun sem hann vann í Bandaríkjunum hefði verið farið að leggja þessa leggi meira í útlimi heldur en í naflaslagæð. Ef brátt þyrfti að bregðast við væru þeir þó yfirleitt alltaf settir í naflaæð. Hvort tveggja séu viðurkenndar aðferðir við að leggja inn leggi og sé ekkert athugavert við það að hafa legg inni í 24 tíma. Hann telji þó ekki skynsamlegt að skilja legginn eftir í æð, ef hann þræðist ekki rétt upp. Þá ætti að fjarlægja hann „þegar sem sagt búið væri að stabilisera barn og þá að koma inn öðrum æðalegg ef æðaleggur þyrfti að vera til staðar.“ Baldvin Jónsson, sérfræðingur í nýburalækningum við Karolinska sjúkrahúsið í Stokkhólmi, segir í álitsgerð sinni, að þræðing æðaleggs í naflaslagæð sé með tíðast framkvæmdu aðgerðum á nýburagjörgæsludeildum. Þessi leggur sé nánast alltaf valinn, þegar þörf sé að fylgjast með blóðþrýstingi og blóðgösum hjá veikum nýbura. Æðastífla (thrombus) sé næst algengasta aukaverkunin. Það hafi komið fram í rannsóknum, að storkumyndun sé algengari hjá börnum, sem hafa orðið fyrir súrefnisskorti í fæðingu (Hypoxic Ischemic Encephalopathy, HIE). Það sé ævinlega matsatriði hversu lengi leggurinn sé látinn liggja, en í þessu tilviki hafi hann greinilega verið hafður inni í stuttan tíma. Það hafi verið mat sérfræðinga deildarinnar að láta legginn liggja óhreyfðan meðan barnið var mjög óstöðugt og fjarlægja hann eftir rúman sólarhring. Sú spurning vakni, hvort ekki hefði mátt „bakka“ og rétta úr leggnum, og sé það regla á hans vinnustað. Ekki sé unnt að staðfesta, að leggurinn sjálfur sé valdur að storkunni. Börn með HIE fái oft einkenni bilana í fleiri líffærum en miðtaugakerfi. Súrefnisskorturinn einn geti valdið storku og storkutruflunum. Seinni einkenni stefndu bendi til þess, að hún hafi orðið fyrir alvarlegum súrefnisskorti. Að hans mati sé mun líklegra, að núverandi heilaskaða hennar megi rekja til súrefnisskorts fyrir og/eða í fæðingu. Það, sem meðal annars styðji þetta sé „að hún fær mest einkenni frá miðtaugakerfi á klassiskum tíma (ca. 3 degi), þegar almennt er álitið að bjúgur í heila sé mestur eftir súrefnisskort hjá nýfæddu barni. Að storkan og nýrnabilunin sé orsakavaldur að miðtaugakerfiseinkennum hennar tel ég afar ósennilegt. Bráð hækkun á blóðþrýsting samræmist ekki breytingum þeim sem sjást í heila hennar. Þær breytingar sem maður ætti von á væru annarsvegar blæðing í heilavef og/eða drep frá blóðtappa. Mér virðist sem tölvusneiðmyndir sýni fyrst og fremst útbreiðslu skaða sem stafar af súrefnisskorti.“ Fyrir dómi bar Baldvin, að vissar áhættur fylgdu því að leggja æðaleggi í útlimi, og að hans fyrsta val væri alltaf naflinn hjá nýfæddu barni. Hann taldi, að ekkert hefði verið í gögnum þeim, sem hann skoðaði, sem benti til þess, að hætta væri á blóðtappa. Pétur Lúðvígsson, sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum barna, gerði „neurologiska“ skoðun á stefndu 21. apríl 1998. Niðurstaða hans var: „Útbreiddar hvítefnisskemmdir á tölvusneiðmynd sem benda til global hvítefnisskemmda með vefjatapi en einnig eru fyrir hendi afmarkaðar laesionir eins og lýst er.“ Pétur bar fyrir dómi, að við ómskoðanir, sem gerðar voru á heila stefndu 11. og 12. mars 1998 hefðu verið komnar hvítefnisbreytingar, sem bentu til súrefnisskorts. Venjulega þurfi nokkrar vikur, í það minnsta tvær til fjórar vikur, fyrir rýrnun að koma í ljós. Taldi hann, að breytingarnar, sem sjást á tölvusneiðmyndinni, sem tekin var 17. apríl, væru útbreiddar og bentu til víðtæks skaða á hvítuefni, en algengast sé, að súrefnisskortur valdi hvítefnisskaða. Dæmigerðar breytingar vegna heilablæðinga séu afmarkaðri heldur en þessar breytingar. Á tölvusneiðmyndinni hafi sést tvær aðrar breytingar, sem séu afmarkaðar, og gætu hafa stafað af öðrum ástæðum en súrefnisskorti, til dæmis háum blóðþrýstingi. Þær breytingar, sem sést hafi, séu fyrst og fremst breytingar, sem sjást við súrefnisskort og séu líklegri til að valda þeim skaða sem varð. Rannsóknir sýni, að svona heilaskaða megi langoftast rekja til súrefnisskorts fyrir fæðingu frekar en í eða eftir fæðingu. Læknaráð telur, að það hafi verið rétt ákvörðun miðað við þær aðstæður, sem uppi voru, að láta legginn liggja áfram í naflaslagæðinni. Það hafi ekki verið um annan aðgang að slagæð að ræða á þeirri stundu, óvarlegt hefði verið að reyna að breyta legu leggsins og taka áhættu á að hafa ekki neina slagæðalínu. Mjög vandasamt sé að leggja slagæðaleggi í handlegg nýbura. Engar haldbærar rannsóknir liggi fyrir um áhættu á legu leggja, þótt venja sé að láta þá vera í beinni stöðu. Ekki sé líklegt, að lega leggsins eigi sjálfstæðan þátt í heilaskaða stefndu. Skaðinn sé útbreiddur heilaskaði vegna súrefnisskorts og sé útilokað, að lega leggsins valdi heilaskaða þeim, sem fram kom. Það er almennt viðurkennt, að notkun slagæðaleggja getur falið í sér hættu á blóðtappa. Stefnda var lífshættulega veik og komin í öndunarvél, sem krafðist þess að fylgst væri með súrefni og sýrustigi í blóði, blóðþrýstingi og vökva- og lyfjagjöf. Líta verður til þeirra aðstæðna, sem læknarnir voru í, er þeir ákváðu að láta legginn liggja, en eins og að framan greinir var ekki um annan aðgang að slagæð að ræða, er hér var komið. Ósannað er að aukin áhætta sé á blóðtappa vegna lykkju á leggnum. Sérfræðingar telja, eins og að framan greinir, að heilaskaði stefndu stafi fyrst og fremst af súrefnisskorti. Skemmdir þær, sem fram koma í rannsóknum á heila stefndu, samræmast því, að um súrefnisskort hafi verið að ræða og verður að telja, að yfirgnæfandi líkur séu á því, að tjón stefndu stafi af því. Heilaskemmdir, sem gátu fylgt blóðtappa á fimmta degi eftir fæðingu stefndu, hefðu hins vegar komið fram sem blæðingar af völdum háþrýstings, en slíkar heilaskemmdir voru óverulegar. Verður því ekki séð, að orsakasamband sé á milli legu leggsins og heilaskemmda stefndu. Hefur ekki verið sýnt fram á, að tjón stefndu megi rekja til mistaka starfsfólks áfrýjanda. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefndu í máli þessu. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefndu er staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfu stefndu, Söru Lindar Eggertsdóttur. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2002. Mál þetta var höfðað 25. september 2001 og dómtekið 22. mars 2002. Stefnendur eru Eggert Ísólfsson, kt. 020161-­3299 og Sigurmunda Skarphéðinsdóttir, kt. 280460-5409, vegna ólögráða dóttur þeirra, Söru Lindar Eggertsdóttur kt. 050398-2269, öll að Mosarima 37 í Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni skaða- og miskabætur að fjárhæð 28.522.474 krónur með 2% ársvöxtum frá 5. mars 1998 til 27. september 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara lækkunar dómkrafna. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Málsatvik og helstu ágreiningsefni Sara Lind Eggertsdóttir er stefnandi máls þessa en samkvæmt 3. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 fara foreldrar hennar, þau Eggert Ísólfsson og Sigurmunda Skarphéðinsdóttir, með forræði málsins sökum skorts hennar á málflutningshæfi fyrir æsku sakir. Stefnandi fæddist 5. mars 1998 klukkan 4.58. Móðir hennar var þá 37 ára gömul og gengin tæplega 41 viku. Meðgangan gekk eðlilega fyrir sig. Móðirin tók 25 mg á dag af lyfinu Atenolol vegna hjartsláttaróreglu. Hún kom síðast til mæðraskoðunar á heilsugæslustöðina í Grafarvogi um hádegisbil 4. mars og var þá skráð í mæðraskrá að hreyfingar væru góðar. Aðdragandi að fæðingu stefnanda var með þeim hætti að móðir hennar kom inn á kvennadeild Landspítalans, nú Landspítala háskólasjúkrahúss, til fæðingar um kl. 2 aðfaranótt 5. mars 1998 en fæðingarsótt hafði hafist um klukkustund áður. Í fæðingarskrá er ritað að móðir lýsi minnkandi hreyfingum síðustu daga. Við komu móður stefnanda á fæðingardeildina tóku á móti henni Guðlaug Pálsdóttir ljósmóðir og Lilja Guðnadóttir, þá ljósmæðranemi. Ljósmóðirin fól ljósmæðranemanum umsjón hennar og var hún tengd við sírita kl. 2.07 til að taka fæðingarhjartsláttarrit. Um 20 mínútum síðar kallaði ljósmæðraneminn á ljósmóðurina. Fyrir dómi bar ljósmóðirin að hún hafi skipt um sírita þegar hún hafi séð að ritið var flatt. Á nýja ritinu hafi mátt sjá örlítil viðbrögð. Hafi hún talið að um væri að ræða svefnkafla hjá barninu. Hún hafi gefið móður að drekka og látið hana færa sig af hlið og á bakið. Hjartsláttarhraði fósturs hafi verið innan eðlilegra marka. Samkvæmt gögnum var grunnlína ritsins 150 slög á mínútu en engar hraðanir. Breytileiki í ritinu var um 5-10 slög á mínútu. Óreglulegir samdrættir voru til staðar hjá móður en engin breyting varð á fósturhjartsláttarriti þegar samdrættir urðu í legi., Hildur Harðardóttir fæðingarlæknir var kölluð til um kl. 3.30 og kl. 3.45 er skráð á fósturritastrimil að hún hafi framkvæmt skoðun sem fólst í vaginalþreifingu og var þá kollur barnsins örvaður til að freista þess að framkalla hröðun í hjartslætti. Við það kom fram stutt hröðun úr grunnlínu í 160 slög á mínútu. Ekki kom fram hraður hjartsláttur eða dýfur í fósturriti. Belgir voru sprengdir um 10 mínútum síðar og kom þá barnabikslitað legvatn niður. Rafskaut var sett á koll fóstursins og fylgst með hjartsláttarriti næstu mínúturnar. Þar sem ekki fengust viðunandi viðbrögð fósturs var ákveðið að ljúka fæðingu með keisaraskurði og tók fæðingarlæknirinn þá ákvörðun um kl. 4.15. Móðir stefnanda var komin á skurðstofu kl. 4.30 og fæðing afstaðin kl. 4.58. Kom þá í ljós þykkt grænt legvatn og reyndist legholið og fósturbelgir vera grænt. Sogið var úr vitum barnsins og maga áður en skilið var á milli. Sýrustig í naflastrengsslagæð var mælt og reyndist vera 7.168 og HCO3 13.8 og base deficit 14.5. Ragnheiður Elísdóttir, þá reyndur deildarlæknir, tók við stefnanda af skurðarborðinu og færði hana á barnaborð á skurðstofunni. Stefnandi andaði ekki og var súrefni haldið að vitum hennar. Ragnheiður bar fyrir dómi að þar sem stefnandi andaði ekki og hjartsláttur orðinn hægur hafi hún ákveðið að dæla lofti í hana til að framkalla öndun og hafi það tekist. Eftir það var stefnandi flutt af skurðstofu yfir á vökudeild Barnaspítala Hringsins. Var þá skráð að sogið hafi verið meira úr vitum hennar og að barnabik hafi verið fyrir neðan raddbönd. APGAR-skor var 4 einni mínútu eftir fæðingu og 6 fimm mínútum eftir fæðingu. Skoðun á vökudeild leiddi í ljós að stúlkan var eðlilega sköpuð. Fæðingarþyngd hennar var 2924 g, lengd 51 sm og höfuðummál 34,7 sm. Við lungnahlustun heyrðist brak í lungun. Við röntgenmynd af lungum sást íferð neðst í vinstra lunga. Stúlkan hafði súrefnisskort og var því sett í hitakassa og gefið súrefni. Eftir það voru þræddir æðaleggir í naflabláæð og aðra naflaslagæðina en áður hafði mistekist að þræða í hina. Samkvæmt framburði vitna framkvæmdi Ragnheiður Elísdóttir þræðinguna undir umsjá Atla Dagbjartssonar yfirlæknis vökudeildar. Tók þræðingin um hálfa klukkustund og var lokið milli kl. 7 og 8 um morguninn. Í gögnum málsins kemur fram að æðaleggir þessir séu notaðir til að fylgjast með sýrustigi, súrefnisinnihaldi og koltvísýringsinnihaldi slagæðablóðs og blóðþrýstingi mjög veikra nýbura, svo og til vökva- og lyfjagjafa. Röntgenmynd var tekin af stefnanda kl. 9.20 til að kanna staðsetningu æðaleggjanna. Kom þá í ljós að leggurinn sem lagður var um naflabláæðina hafði endað í lifur og var dreginn út í kjölfarið. Leggurinn sem lagður hafði verið í naflaslagæðina lá hins vegar inn í meginslagæðina eins og gert hafði verið ráð fyrir en á móts við 11. brjósthryggjarlið sveigði hann til baka í U-beygju, þannig að endi hans lá á móts við efri hluta 3. lendarhryggjarliðs. Barnalæknarnir Atli Dagbjartsson og Sveinn Kjartansson báru báðir fyrir dómi að rætt hafi verið um legu æðaleggjarins á fundi meðal sérfræðinga deildarinnar og hafi niðurstaðan verið sú að láta hann liggja fyrst um sinn þar sem endi hans hafi verið í ákjósanlegri stöðu. Nýr æðaleggur var lagður í naflabláæðina en við röntgenmyndatöku kl. 11.00 kom í ljós að hann lá einnig inn í lifur og var hann fjarlægður. Skömmu eftir að lega naflaslagæðarleggjarins var ljós þurfti stefnandi á öndunaraðstoð að halda og var hún tengd við öndunarvél. Slagæðaleggurinn var látinn liggja í fyrrgreindri legu þar til hann var fjarlægður milli kl. 13 og 15 daginn eftir eða eftir um 29-32 klst. Gildi blóðgasa voru þá eðlileg. Hún hafði þá verið tekin úr öndunarvél og barkaslanga fjarlægð kvöldinu áður þar sem ástand hennar taldist þá stöðugt. Blóðþrýstingur hélst eðlilegur, þvagútskilnaður góður og ástand batnandi. Stefnandi hafði ekki fengið fæðu í maga og var höfð fastandi áfram í sólarhring til viðbótar. Þegar hún var tveggja sólarhringa gömul 7. mars var byrjað að næra hana um munn og að morgni fjórða dags var hún komin á fullt fæði. Hún fékk sýklalyf strax frá fæðingu. Hinn 9. mars er skráð í skýrslu hjúkrunarfræðings á næturvakt að stúlkan drekki illa og æli talsvert eftir hverja gjöf. Í skýrslu hjúkrunarfræðings á dagvakt kemur fram að stúlkan hafi drukkið þokkalega, hún væri þó slöpp og virtist líða illa. Eftir morgunstofugang Sveins Kjartanssonar barnalæknis þennan dag, sem var mánudagur, skráði hann í sjúkraskrá að stúlkan væri með nokkuð þaninn kvið og liti ekki hressilega út. Klukkan 16.00 var skráð í skýrslu hjúkrunarfræðings að stúlkan væri föl og “marmoreruð”. Súrefnismettun væri 85-90% og hún mjög óvær og stynjandi. Á þessum sólarhring veiktist stefnandi hastarlega með krömpum auk einkenna nýrnabilunar. Hún fór að sýna merki um lélegt blóðflæði og blóðþrýstingur mældist verulega hækkaður. Stúlkan var meðhöndluð með lyfjunum Dopamin og Dobutamin vegna hins lélega blóðflæðis og með Nitroprusid til að lækka blóðþrýsting. Við rannsóknir kom í ljós að stefnandi var með blóðsegamyndun í aðalslagæðinni í kviðarholinu og í greinum út frá henni. Lokun var á hægri nýrnaslagæð og hálfgildings lokun á vinstri nýrnaslagæðinni. Ennfremur var um að ræða segamyndun í stóru grindarslagæðunum. Þá kom í ljós að drep var í öðru nýranu. Nýrnasérfræðingur, Viðar Örn Viðarsson, var fenginn til að taka að sér þann þátt meðferðar stefnanda sem laut að nýrnabiluninni. Lyf var gefið til að leysa upp blóðsegann. Hún var sett í öndunarvél og var tengd henni í vikutíma eða þar til henni fór aftur að batna. Næstu tvær til þrjár vikurnar naut hún meðferðar vegna háþrýstings, hjartabilunar- og nýrnabilunareinkenna og skilaði hún árangri. Þegar stefnandi var þriggja vikna gömul, 27. mars, var hún komin á lyf um munn en veiktist þá aftur og fékk merki um sýkingu. Í ljós kom að hún var með gallblöðrubólgu og var gallblaðran tekin með skurðaðgerð. Tekin var mynd af ósæð (aortografia) 10. mars kl. 11.30 og liggur fyrir í málinu umsögn Einars H. Jónmundssonar læknis um hana. Önnur æðamyndataka var framkvæmd 11. mars kl. 19.00 og liggur fyrir umsögn sama læknis um hana, dags. 12. mars. Verður vitnað til þessara umsagna í niðurstöðukafla. Ómskoðun var framkvæmd á höfði stefnanda 11. mars kl. 14.00. Í umsögn læknis um þá skoðun kom fram að heilahólf væru eðlilega víð, heili samhverfur við miðlínu og ekki sæjust með vissu nein teikn um fyrirferðir, blæðingu eða annað athugavert. Önnur ómskoðun á höfði var framkvæmd 12. mars kl. 15.10. Í umsögn sama læknis og hafði annast ómskoðun deginum áður kom fram að heilahólf væru eðlilega víð. Dreifðar, svolítið flekkóttar, ómríkar breytingar sæjust og væru þær fyrst og fremst dreifðar um hvíta heilavefinn en einnig basalt svarandi til thalamostriata svæðisins. Breytingarnar væru nokkuð samhverfar um miðlínu. Í umsögninni kom einnig fram að breytingarnar væru sennilega svipaðar og þær sem sést hafi við ómskoðun 11. mars með "Risafurunni". Tölvusneiðmynd af höfði stúlkunnar sem tekin var 19. apríl 1998 sýndi útbreiddar lágþéttnibreytingar í hvíta efni heilans og að heilahólf voru víð. Álit Péturs Lúðvígssonar heila- og taugasérfræðings var að um væri að ræða útbreiddar hvítefnisskemmdir með vefjatapi. Einnig greindi hann ákveðin brottfallseinkenni við “neurologiska” skoðun. Þroskahorfur telpunnar taldi hann slæmar. Með bréfi 14. júlí 1998 óskaði faðir stefnanda eftir áliti Landlæknis á því " hvort ekki hafi eitthvað meira en óheppni orðið þess valdandi hve alvarlegum veikindum Sara Lind lenti í stuttu eftir fæðingu". Embætti landlæknis leitaði eftir áliti sérfræðings í barnalækningum og er umsögnin dagsett 10. júní 1999 en óundirrituð. Landlæknir hefur upplýst að hún stafi frá Hákoni Hákonarsyni barnalækni. Eftir það leitaði landlæknir eftir sjónarmiðum Atla Dagbjartssonar yfirlæknis vökudeildar Barnaspítala Hringsins. Í kjölfarið leitaði landlæknir annars sérfræðiálits sem dagsett er 26. september 1999 en óundirritað. Landlæknir hefur síðar upplýst að hún stafi frá Baldvini Jónssyni, sérfræðingi í nýburalækningum. Landlæknir skilaði álitsgerð 15. október 1999, sem byggð var á síðarnefndu álitsgerðinni. Í tilefni af því ritaði lögmaður stefnanda embættinu bréf, sem dagsett er 21. janúar 2000, og óskaði eftir því að hann fengi afrit af álitsgerð fyrrnefnds sérfræðings í barnalækningum. Í svarbréfi embættisins frá 3. febrúar 2000 kemur fram að í umræddu máli hafi verið erfiðleikum bundið að afla greinargerðar frá sérfræðingi hérlendis í þeirri undirsérgrein sem um ræddi vegna fámennis í greininni. Því hafi verið leitað álits barnalæknis sem ekki hefði sérfræðiréttindi í nýburalækningum og starfaði ekki við þá grein. Áliti hans hafi verið mótmælt af hálfu forsvarsmanna Barnaspítala Hringsins þar sem ekki væri um að ræða sérfræðiálit nýburalæknis. Hafi þessar athugasemdir verið teknar til greina og fenginn sérfræðingur í nýburalækningum sem starfaði erlendis til þess að yfirfara málið. Í áliti landlæknisembættisins frá 15. október 1999, er rakið fyrrgreint álit sérfræðings í nýburalækningum frá 26. september 1999. Með hliðsjón af sérfræðiáliti þessu var það mat embættisins að ekki hafi verið staðið ótilhlýðilega að meðhöndlun Söru Lindar. Í niðurstöðukafla dómsins er vitnað til þessa álits Baldvins Jónssonar og einnig álits Hákonar Hákonarsonar. Í málinu liggur frammi umsögn Atla Dagbjartssonar, yfirlæknis vökudeildar Barnaspítala Hringsins, dagsett 30. ágúst 1999, sem gefin var í tilefni af áliti Hákonar Hákonarsonar. Þar kom meðal annars fram að þar sem um flókna aðgerð og sérhæft vandamál hafi verið að ræða verði að gera kröfu um að leitað sé álits nýburalæknis en ekki læknis sem ekki vinni við nýburagjörgæslu. Taldi hann álitsgerðina ómarktæka. Í umsögninni kemur fram að í tilviki stefnanda hafi ekki tekist að þræða í fyrri slagæðina sem reynd var heldur hafi það tekist með þá síðari. Það sé algengt og sjaldnast tekið fram í sjúkraskrá þegar svo fari. Þá hafi ekki verið vart fyrirstöðu þegar leggurinn hafi verið þræddur inn og ekki ljóst að hann hafði tekið U-beygju fyrr en við röntgenmyndatöku að þræðingu lokinni. Miklar umræður hafi átt sér stað meðal sérfræðinga deildarinnar um hvernig á því hafi staðið að leggurinn hafi tekið slíka beygju. Þótti þeim líklegast að einhvers konar vanskapnaður væri á kviðarholsslagæðinni, endi leggsins rekist í og svignað enda leggurinn úr mjúku efni og grannur miðað við holrúm slagæðarinnar. Mat þeirra hafi verið að barnið nyti svo mikils hagræðis af því að hafa legginn þar sem hann var að ákveðið var að láta hann liggja meðan barnið væri að komast yfir erfiðustu veikindi sín eftir mikinn súrefnisskort fyrir fæðinguna. Leggurinn hafi verið fjarlægður þegar hann hafði legið í æðinni í um það bil 32 klukkustundir en þá hafi barnið verið úr lífshættu. Blóðþrýstingur hafi haldist eðlilegur allan tímann sem leggurinn hafi legið. Þann 18. apríl 2000 var af hálfu lögmanns stefnanda óskað eftir afstöðu embættis ríkislögmanns til bótaskyldu ríkisins. Þá var jafnfram óskað eftir samþykki af hálfu ríkisins við því að lagt yrði til grundvallar að hvort tveggja örorku- og miskastig barnsins teldist 100%. Ríkislögmaður óskaði 22. maí 2000 eftir ítarlegri umsögn Landspítala-háskólasjúkrahúss um málið auk frekari gagna og upplýsinga er kynnu að hafa þýðingu. Umsögn sjúkrahússins er dagsett 17. október 2000 og byggir á samantekt Atla Dagbjartssonar, dagsettri 13. október 2000, um sjúkdómsferil stefnanda. Í umsögninni kemur fram að öll einkenni barnsins fyrir og strax eftir fæðingu hafi bent til heilaskemmda vegna súrefnisskorts fyrir fæðinguna. Þekkt sé að slíkt ástand geti valdið stíflu í meginslagæð og sé stífla af þeirri gerð næst algengasta aukaverkun eða afleiðing súrefnisskorts í móðurkviði. U-beygja æðaleggsins geti sterklega bent til þess að stíflan hafi þegar verið til staðar þegar hann var lagður inn. Jafnvel þó æðastíflan hafi orsakast af legu æðaleggjarins sé afar ólíklegt að heilaskemmdirnar stafi af háþrýstingnum sem verið hafi afleiðing æðastíflunar. Loks er á það bent að kringumstæður hafi verið svo alvarlegar og að um líf og dauða hafi verið að tefla hjá barninu, að útilokað hafi verið á þeim tíma að rannsaka frekar legu á æðaleggnum á þeirri stundu. Með vísan til þessa var ekki fallist á að mistök hefðu verið gerð þegar æðaleggurinn var látinn liggja óhreyfður í þeirri stöðu sem hann lagðist í né að heilsutjón barnsins verði til þess rakið. Bótaskyldu var hafnað með bréfi 30. október 2000 og með bréfi 6. desember 2000 var tekið fram, að staðreyna bæri örorku og miskastig með matsgerð samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Óskað var eftir vottorði frá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins 11. desember 2001 um ástand og horfur stefnanda og lágu niðurstöður stofnunarinnar fyrir 13. desember 2000. Þar kemur fram að stefnandi sé með alvarlega þroskaröskun og þroskaframvinda hafi verið mjög hæg. Einnig sé mikil frávik í hreyfiþroska. Mats var óskað hjá örorkunefnd 8. janúar 2001 og er álitsgerð hennar dagsett 3. júlí 2001. Í niðurstöðum kemur fram að ljóst sé að stefnandi búi við mjög alvarlega fötlun og batavonir séu engar. Nefndin taldi tímabært að meta afleiðingar fötlunar stefnanda og mat varanlegan miska hennar 100%. Einsýnt þótti að hún gæti ekki aflað neinna vinnutekna í framtíðinni og varanleg örorka hennar metin 100%. Tekið var fram að örorkunefnd tæki ekki afstöðu til þess hvort orsök hinnar alvarlegu fötlunar væri súrefnisskortur fyrir fæðingu, læknismeðferð eftir fæðingu eða sambland af hvoru tveggja. Málsástæður og lagarök málsaðila Dómkröfur stefnanda eru á því byggðar að gerð hafi verið mistök við læknishjálp á Landspítalanum við og eftir fæðingu Söru Lindar sem leitt hafi til hins alvarlega heilsutjóns hennar. Leiði þetta til skaðabótaábyrgðar stefnda, sem beri ábyrgð á rekstri spítalans. Yrði ekki talið sannað, að mistök starfsmanna spítalans hafi valdið heilsutjóninu, beri að leggja sönnunarbyrðina á stefnda fyrir því að tjónið hefði orðið, þó að engin mistök hefðu verið gerð. Stefnendur telja annmarka hafa verið á læknisþjónustu spítalans. Í fyrsta lagi hafi of langur tími liðið, miðað við ástand móður stefnanda, frá því hún kom inn á sjúkrahúsið, þar til sérfræðingur var kallaður til og þar til barnið náðist með keisaraskurði. Skjótari viðbrögð í þessum efnum hefðu verið til þess fallin að minnka líkur á heilsutjóni Söru Lindar. Í öðru lagi komi fram í sjúkraskrá spítalans að blásið hafi verið súrefni í stúlkuna, áður en sogað hafi verið úr henni grænt legvatn neðan raddbanda. Þetta hafi verið til þess fallið að auka áhættu á þeim skaða sem legvatnið geti valdið. Í þriðja lagi hafi ekki verið forsvaranlegt, að skilja æðalegginn eftir í naflaslagæðinni svo lengi eftir að í ljós hafi verið komið, að hann hafði tekið U-beygju. Þessi lega leggsins hafi verið til þess fallin að framkalla blóðstorknun. Telur stefnandi það hafa átt sér stað í raun og veru og hafi það valdið hinum alvarlega skaða. Í sjúkraskrá spítalans sé að finna ýmsar upplýsingar sem bendi til þess að blóðtappinn hafi ekki verið kominn til fyrst eftir fæðinguna. Þess vegna hafi leggurinn ekki bognað vegna storkufyrirstöðu í æðinni. Telja stefnendur hér vera komna líklegustu skýringuna á skaðanum. Í fjórða lagi hafi ekki verið gerðar viðhlítandi ráðstafanir á spítalanum, eftir fæðinguna og allt þar til barnið veiktist svo hastarlega á fjórða sólarhring, til að minnka hættu á hinum alvarlegu veikindum þrátt fyrir að því sé nú haldið fram af stefnda, að sjá hafi mátt merki um að blóðtappinn eigi rót sína að rekja til atvika fyrir og við fæðinguna sjálfa. Í fimmta lagi hafi ekki verið gerðar svonefndar flæðirannsóknir á fyrstu sólarhringum eftir fæðinguna, en þær hefðu getað upplýst um orsakir blóðstorknunar hjá stúlkunni. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að framangreind atriði styðji það sjónarmið að sönnunarbyrðin fyrir því að skaðinn hefði orðið, þó að leggurinn hefði ekki verið skilinn eftir í umræddri stöðu, verði lögð á stefnda. Stefnandi kveður dómkröfur sínar vera byggðar á skaðabótalögum nr. 50/1993 og sundurliðist þær þannig: Bætur vegna varanlegrar örorku reiknist eftir 8. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt 15. gr. laganna hafi viðmiðunarfjárhæð 4. gr. numið 5.171.237 krónum í september 2001, en lánskjaravísitala júlímánaðar 1993, við gildistöku skaðabótalaga, hafi verið 3282 stig en 4243 stig í september 2001. Þessi viðmiðunarfjárhæð reiknist fjórföld í tilviki 100% örorku, samkvæmt 4. mgr. 8. gr. Bætur vegna varanlegs miska reiknist eftir 4. gr. laganna og samkvæmt fyrrgreindum verðlagsforsendum. Krafist sé 50% álags á miskabætur samkvæmt heimild í 1. mgr. 4. gr. Ekki sé nokkur vafi á að ástæða sé til að beita því ákvæði í tilviki stefnanda, þar sem vart sé unnt að hugsa sér alvarlegra miskatjón en hennar. Hún sé fjölfötluð, með einkenni spastískrar heilalömunar og algerlega ósjálfbjarga. Engin von sé um bata. Þjáningarbætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga reiknist í 48 daga. Sé krafan studd við bréf Péturs Lúðvígssonar læknis á Barnaspítala Hringsins 5. september 2001, þar sem hann láti í ljós það álit, að helst sé hægt að miða við það tímabil, er stefnandi hafi dvalið á sjúkrahúsi fyrst eftir fæðingu. Af hálfu stefnda er hafnað sjónarmiðum um að mistök hafi orðið af hálfu starfsmanna stefnda fyrir eða eftir fæðingu stefnanda og er öllum kröfum þar að lútandi vísað á bug. Þá er sjónarmiðum stefnanda um sönnunarbyrði alfarið hafnað. Af hálfu stefnda er því haldið fram að ljósmóðir hafi brugðist við á viðunandi hátt þegar móðir stefnanda kom inn til fæðingar og ekkert hafi gefið henni tilefni til að álíta að kalla þyrfti til sérfræðing strax. Sé hvorki unnt að fallast á að of langur tími hafi liðið þar til sérfræðingur hafi verið kallaður til og þar til barnið fæddist með keisaraskurði né að gangur mála hefði verið frábrugðinn því sem síðar varð jafnvel þó læknir hefði verið kallaður til strax við komu móður á sjúkrahúsið. Þá sé ekki unnt að fallast á að mistök hafi átt sér stað við læknishjálp eftir fæðingu hennar er varðað gætu stefnda bótaábyrgð að lögum. Þegar móðir stefnanda hafi komið kom á fæðingardeildina hafi fæðingarsótt verið hafin um einni klukkustund áður og hún lýst minnkandi hreyfingum síðustu daga. Hún hafi verið sett í fósturhjartsláttarrit. Kallað hafi verið á vakthafandi sérfræðing, Hildi Harðardóttur fæðingalækni, hálfri annarri klukkustund eftir að móðir kom á fæðingardeildina en á þeim tíma hafi ljósmóðir haft fósturhjart­sláttarsíritun í gangi. Besta leiðin til að meta heilbrigði fósturs sé að fá fram hraðanir í fósturhjartsláttarriti. Margar skýringar geti legið að baki ef hjartsláttarhraðanir eru ekki til staðar og fóstrið geti engu að síður verið fullkomlega heilbrigt. Algengast sé að fóstrið sé í hvíldarfasa (svefnrit) en aðrar skýringar geti verið lyfjagjafir, reykingar móður, fóstur­gallar og skaði á taugakerfi sem orðið hafi fyrr í með­göngu. Áður en fæðing hefst geti slíkur hvíldarfasi staðið í allt að 40 mínútur en að þeim tíma liðnum sé oft reynt að örva fóstrið, t.d. með ytri eða innri þreifingu eða láta móður drekka kaldan og/eða sykurríkan drykk. Stefndi telur ljósmóður hafa brugðist rétt við með því að örva fóstrið með því að gefa móður djús og kalla síðan á vakthafandi lækni þegar ástand var óbreytt. Samkvæmt samantekt Hildar Harðardóttur hafi ákveðinn breytileiki verið til staðar í ritinu og smá hraðanir komið fram. Engin streitumerki hafi verið sjáanleg, svo sem síðbúnar dýfur og ekki hraður fósturhjartsláttur. Óreglulegir samdrættir hafi verið til staðar en engin breyting orðið á fósturhjartsláttarriti þegar samdrættir í legi komu. Skráð hafi verið að móðirin hafi tekið lyfið Atenolol vegna hjartsláttaróreglu en slíkt lyf geti haft áhrif á fósturhjartslátt, þannig að minni breytileiki sé til staðar og hraðanir minni. Eftir að sérfræðingur hafi komið á vettvang hafi verið gerð vaginal þreifing og fengist smávegis hröðun í fósturhjartsláttarriti við kitl á kollinn eða upp í 160 slög á mínútu en það hafi strax farið aftur niður í 150. Þá hafi fósturbelgir verið sprengdir og grænt legvatn þá komið niður sem merki um að barnið hefði haft hægðir í móðurkviði. Slíkt sé merki um að streita hafi átt sér stað hjá fóstri en ekki sé unnt að vita á hvaða tímapunkti það hafi orðið. Rafskaut hafi verið sett á koll fóstursins og fylgst með hjart­sláttarriti næstu mínúturnar. Þar sem enn hafi ekki fengist viðunandi viðbrögð fósturs, sem merki um heilbrigði þess, hafi verið ákveðið að ljúka við fæðingu með keisaraskurði. Við keisaraskurðinn hafi komið í ljós að belgir voru grænir sem og legholið, sem stefndi kveður merki um að langur tími hafði liðið frá því barnabik kom í legvatnið. Á skurðborðinu hafi verið sogið úr vitum barnsins og einnig neðan úr maga. Barninu hafi ekki verið gefið tækifæri til að anda að sér grænu legvatni. Þá hafi verið skilið á milli og barnið fært barnalækni. Af hálfu stefnda er því haldið fram að af mæðraskrá verði ekki annað séð en að við fæðinguna hafi verið brugðist við aðstæðum á viðeigandi hátt. Brýn nauðsyn hafi verið á tafarlausri súrefnisgjöf til að bjarga stefnanda þar sem hún hafi ekki andað og hjartsláttur verið orðinn of hægur. Ólíklegt sé að gangur mála hefði verið frábrugðinn því sem síðar varð jafnvel þótt læknir hefði verið kallaður til strax við komu móður á sjúkrahúsið. Ummerki um gamalt barnabik í legholi og sú staðreynd að fósturhjartsláttarrit hafi aldrei sýnt sann­færandi hraðanir ásamt súrnun í naflastrengsblóði við fæðingu, bendi til að stefnandi hafi orðið fyrir heilaskaða áður en fæðing hófst. Klíniskur ferill og rannsóknir á stefnanda, meðal annars talning á normoblöstum í blóði, bendi til þess að hún hafi orðið fyrir verulegum súrefnisskorti og streitu fyrir fæðingu. Slíkur súrefnis­skortur geti valdið fjölmörgum vandamálum, þ.á m. heilaskaða og storku­myndun í æðum. Stefndi telur að það ástand sem að framan er lýst geti valdið stíflu í meginslagæð og sé stífla af þeirri gerð næst algengasta aukaverkun eða afleiðing súrefnisskorts í móðurkviði. Líklegt sé að vegna súrefnisskorts og þar af leiðandi truflaðrar blóðrásar, hafi blóðsegamyndun verið komin af stað þegar slagæðaleggurinn hafi verið lagður inn í æðina. Hann hafi því beygt vegna blóðsegans og tekið U-sveig. Síðan hafi blóðseginn haldið áfram að vaxa smám saman þar til hann hafi verið búinn að loka nýrnaslagæðunum að mestu. Jafnvel þótt æðastíflan hefði orsakast af legu æðaleggsins sé afar ólíklegt að heilaskemmdir stefnanda stafi af blóðþrýstingshækkun þeirri, sem orðið hafi í kjölfar blóðsegamyndunar í nýrnaslagæðunum, samkvæmt álitsgerð sérfræðings frá 26. september 1999. Samkvæmt mati hans sýni tölvusneiðmyndir fyrst og fremst útbreiðslu skaða sem stafi af súrefnisskorti. Öll rök hnígi þannig gegn því að æðaleggurinn sé orsök skaðans. Kringumstæður hafi verið svo alvarlegar að um líf eða dauða hafi verið að tefla. Því hafi verið útilokað að gera flæðismælingar í meginslagæð. Af hálfu stefnda er því mótmælt, að ekki hafi verið gerðar viðhlítandi ráðstafanir til þess að minnka hættu á alvarlegum veikindum. Erfitt sé að segja fyrir um hvað sé að gerast og hvað hafi gerst hjá nýburum sem orðið hafi fyrir heilaskaða fyrir fæðingu. Einkenni nýrnabilunar geti komið mjög snögglega, sjúklingum hraðversni og þeir geti fengið krampa þegar einkenni heilabjúgs geri vart við sig. Oft sé ekki unnt að grípa inn fyrr en einkennin séu orðin alvarleg. Tilhlýðilega hafi verið staðið að meðhöndlun stefnanda samkvæmt fyrrnefndri umsögn sérfræðings og áliti landlæknis. Samkvæmt framangreindu fái ekki staðist að heilsutjón stefnanda verði rakið til mistaka við læknishjálp á Landspítalanum við og eftir fæðingu hennar er varðað geti stefnda bótaábyrgð að lögum. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna af öllum kröfum stefnanda í málinu. Stefndi telur jafnframt ljóst að stefnandi hafi orðið fyrir óbætanlegu alvarlegu heilsutjóni vegna langvarandi súrefnisskorts áður en móðir hennar kom á kvennadeild Landspítalans, sem leitt hafi til þess miska og örorku sem hún búi nú við. Ekkert viðbótartjón verði þannig tengt við hugsanleg mistök og leiði það til sýknu. Varakrafa um lækkun krafna er byggð á því að stefndi verði ekki gerður bótaábyrgur að lögum fyrir öðru heilsutjóni en því sem rakið verði til saknæmra mistaka við meðferð eftir komu á sjúkrahúsið og þeim varanlega miska og varanlegu örorku sem við það verði tengd. Samkvæmt 4. gr. og 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sbr. 2. gr. laga nr. 42/1996 greiðast engar miskabætur ef varanlegur miski er minni en 5% og engar bætur vegna varanlegrar örorku ef miskastig er minna en 10% nema af hljótist fjárhagslegt tjón vegna skerts aflahæfis. Samkvæmt því sé aðallega krafist sýknu af kröfum um bætur vegna varanlegs miska og vegna varanlegrar örorku en til vara stórkostlegrar lækkunar þeirra í samræmi við ákvæði 4. og 8. gr. skaðabótalaga. Ekki eru gerðar athugasemdir við tölulega útreikninga stefnanda né þjáninga­bótatímabil. Kröfum stefnanda um 50% álag á bætur vegna varanlegs miska er þó mótmælt. Niðurstaða Samkvæmt álitsgerð örorkunefndar frá 3. júlí 2001 býr stefnandi, Sara Lind Eggertsdóttir, við mjög alvarlega fötlun og eru batavonir engar. Hún er að öllu leyti ósjálfbjarga. Í niðurstöðum athugunar Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins frá 2. desember 1999 segir að stefnandi sé með alvarlega þroskaröskun sem rekja megi til súrefnisskorts í og eftir fæðingu. Hún hafi veikst heiftarlega þriggja eða fjögurra daga gömul og þá komið í ljós að myndast hafði blóðtappi í ósæð. Í kjölfar þess hafi hún fengið hjartabilun og nýrnabilun. Engin starfsemi sé í hægra nýra og starfsemi þess vinstra einnig skert. Hún hafi átt í verulegum næringarvandamálum og enga fæðu tekið um munn. Þroskaframvinda hafi verið mjög hæg. Örorkunefnd mat varanlegan miska stefnanda 100% og varanlega örorku 100% eða algera. Verður nú tekin afstaða til þess hvort starfsmönnum á kvennadeild og vökudeild Landspítalans hafi orðið á mistök í starfi sínu við og eftir fæðingu stefnanda. Þegar móðir stefnanda kom á fæðingardeildina um kl. 2.00 aðfaranótt 5. mars tók Guðlaug Pálsdóttir ljósmóðir við henni og fól hana í umsjá Lilju Guðnadóttur, þá ljósmæðranema. Í svokölluðu framhaldsblaði mæðraskrár, vegna meðgöngu og fæðingar, hefur Hildur Harðardóttir vakthafandi fæðingarlæknir ritað að móðir stefnanda hafi notað lyfið Atenolol vegna hjartsláttaróreglu og að hún hafi lýst minnkandi hreyfingum síðustu daga. Þegar hún var spurð um þetta atriði fyrir dómi virtist hún ekki minnast þessa sérstaklega. Framangreind ljósmóðir og ljósmæðranemi könnuðust ekki við það fyrir dómi að móðir hefði við komu lýst minnkandi hreyfingum fósturs síðustu daga fyrir fæðingu. Þá kannaðist móðir stefnanda ekki við að hafa veitt slíkar upplýsingar. Við mæðraskoðun á heilsugæslustöðinni í Grafarvogi í hádeginu 4. mars, eða hálfum sólarhring áður en fæðing hófst, var skráð að hreyfingar væru góðar. Samkvæmt framangreindu verður að líta svo á að athugasemdir um minnkaðar hreyfingar síðustu daga hafi ranglega verið skráðar í fæðingarlýsingu og verður að byggja á því í málinu að hreyfingar fósturs hafi verið eðlilegar a.m.k. fram yfir hádegi 4. mars. Af hálfu stefnda hefur meðal annars verið á því byggt að ljósmóðir og fæðingarlæknir hafi mátt gera ráð fyrir að lyfið Atenolol kynni að hafa áhrif á hjartslátt fóstursins. Upplýst er að sá skammtur sem móðirin tók var 25 mg á dag og máttu þessir starfsmenn stefnda ekki gera ráð fyrir að svo lítill skammtur hefði áhrif á hjartslátt fóstursins. Eftir að móðir stefnanda var komin í umsjá ljósmæðranema var hún kl. 2.07 tengd við sírita til þess að fylgjast mætti með fósturhjartslætti. Eins og fram er komið kom sýndi hjartsláttarritið grunnlínu með 150 slög á mínútu og var breytileikinn í ritinu 5-10 slög á mínútu. Eðlilegt hjartsláttarrit fósturs á þessu aldursskeiði, í byrjun fæðingar, er með grunnlínu 110-150 slög á mínútu, grunnbreytileika 5-25 slög á mínútu. Góð vísbending um heilbrigði fósturs eru tímabundnar hraðanir í hjartslætti en eðlilegt er að hjartsláttur aukist um meira en 15 sekúndur tvisvar sinnum á 20 mínútna tímabili. Fósturrit er talið grunsamlegt, þ.e. möguleg vísbending til staðar um að fóstur sé undir álagi, ef ekki koma fram hraðanir í ritinu (non-reactive), grunnlína er utan fyrrnefndra marka eða ef dýfur koma fram í ritinu, sérstaklega ef þær sjást skömmu eftir samdrætti í legi. Almennt má segja að eftir því sem fleiri óeðlilegir þættir sjást í ritinu, þeim mun líklegra er að fóstrið sé undir álagi. Eins og haldið er fram af hálfu stefnda getur slíkt rit bent til þess að barnið sé sofandi og geta slíkir svefnkaflar staðið í allt að 40 mínútur. Ef ekki verða breytingar á ritinu að þeim tíma liðnum getur það verið vísbending um að ástand barns sé ekki eins og best verði á kosið. Ljósmæðranemi kallaði fljótlega til ljósmóðurina og ákvað hún að skipta um sírita þar sem hinn kynni að vera í ólagi. Var skipt um sírita eftir að móðirin hafði verið tengd við upphaflegan sírita í um 20 mínútur eða um kl. 2.30. Hjartsláttarritið sýndi áfram fremur lítinn breytileika. Ljósmóðirin gerði réttilega tilraun til að kalla fram hröðun í hjartslætti fóstursins með því að gefa móðurinni kaldan ávaxtasafa en hjartsláttarritið sýndi áfram fremur lítinn breytileika og var án hraðana. Samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggja og framburði vitna taldi ljósmóðir ástæðu til að kalla á vakthafandi fæðingarlækni vegna lítils breytileika í hjartsláttarriti fóstursins. Hjartsláttarritið gefur til kynna að Hildur Harðardóttir fæðingarlæknir hafi verið komin á fæðingarstofu um kl. 3.30 eða um 1 klst. og 20 mínútum eftir að fyrri síritinn var tengdur. Fyrstu afskipti hennar af móður eru skráð kl. 3.45 en þá framkvæmdi hún innri þreifingu. Útvíkkun var þá orðin um 3 sm. Örvaði hún koll fóstursins og fékkst þá hröðun á hjartslætti upp í 160 slög á mínútu en féll strax aftur niður í 150. Nokkrum mínútum síðar voru belgir sprengdir og þykkt grænt legvatn kom í ljós. Sett var elektróða á höfuð fóstursins til að fylgjast betur með hjartslætti en engar hraðanir fengust en heldur engar dýfur. Fæðingarlæknirinn ákvað þá að ljúka fæðingunni með keisaraskurði og var sú ákvörðun tekin um kl. 4.15. Um var að ræða svokallaðan bráðakeisaraskurð og var móðir komin inn á skurðstofu kl. 4.30, deyfing hófst kl. 4.47 og barnið fætt kl. 4.58. Í framburði Hildar Harðardóttur fyrir dómi kom fram að greinarmunur væri gerður á bráðakeisaraskurði og neyðarkeisaraskurði. Neyðarkeisaraskurður væri ákveðinn þegar um alvarlegar blæðingar væri að ræða eða alvarlega hægðist á hjartslætti fósturs. Þegar slíkur keisaraskurður væri framkvæmdur væri starfsfólk skurðstofu kallað út með neyðarhnappi og gæti barnið verið komið í heiminn 10 mínútum eftir að ákvörðun væri tekin. Fæðingarlæknirinn taldi ekki hafa verið ástæðu til að ákveða neyðarkeisaraskurð í umræddu tilviki. Ástandið hafi verið metið þannig að ekki væri ástæða til að nota neyðarhnapp og framkvæma keisaraskurðinn á örfáum mínútum þar sem öruggara væri fyrir móður og barn að taka hæg og örugg skref fremur en að rjúka til. Fæðingarlæknirinn taldi það fara talsvert eftir því á hvaða tíma sólarhrings væri hvaða tíma bráðakeisaraskurður tæki. Ef slíkt tilfelli kæmi upp að nóttu væri tíminn nokkru lengri þar sem svæfingarhjúkrunarfræðingur og skurðstofuhjúkrunar-fræðingur þyrftu að koma að heiman frá sér. Fallast má á með stefnda að hjartsláttarlínurit barnsins og aðrar tiltækar upplýsingar um heilsufar móður og barns hafi ekki gefið tilefni til að ætla að heilbrigði barnsins væri bráð hætta búin. Full lítill breytileiki var þó í hjartsláttarlínuritinu og fyllsta ástæða til aðgæslu og nákvæms eftirlits. Líta verður svo á að ljósmæðranemi og ljósmóðir hafi brugðist rétt við með því að gefa móður kaldan, sykurríkan drykk í því skyni að framkalla breytileika í hjartslætti fósturs. Eftir að skipt hafði verið um sírita leið um ein klukkustund þar til vakthafandi fæðingarlæknir var kallaður til. Með tilliti til þess að hjartsláttarlínuritið hafði sýnt nokkurn breytileika verður það ekki talið til mistaka af hálfu ljósmóður að kalla fæðingarlækni ekki fyrr til. Fæðingarlæknirinn hófst þegar handa við að framkalla hröðun í hjartslætti, þ.e. að reyna að vekja barnið ef það væri í svefnfasa, með því að örva koll þess. Fremur lítil hröðun fékkst við það eða um 10 slög á mínútu og um skamman tíma. Þegar ákvarðanir fæðingarlæknisins eru virtar verður að líta til þess að algengast er að fóstur með hjartalínurit eins og það sem mældist hjá stefnanda fæðist heilbrigð. Flatt hjartsláttarrit getur gefið vísbendingu um að eitthvað ami að fóstri. Þar sem hjartsláttarrit stefnanda sýndi ekki glögg streitueinkenni, eins og síðbúnar dýfur eftir samdrætti í legi eða hraðaðan hjartslátt, lágu ekki fyrir sértækar vísbendingar um að heilsa barnsins kallaði á neyðarkeisaraskurð. Hafa verður í huga að slíkur keisaraskurður er mun hættulegri heilsu móður en keisaraskurður sem framkvæmdur er á þeim hraða sem gert var í umrætt sinn. Við úrlausn þess hvort brugðist hafi verið rétt við eftir komu móður stefnanda til fæðingar á kvennadeild Landspítalans verður að hafa í huga að þær aðferðir sem notast er við til að meta ástand barns í fæðingu eru í eðli sínu fremur ófullkomnar. Einkenni um að fóstur eigi í erfiðleikum, svo sem breytingar á hjartsláttarriti og barnabikslitað legvatn, eru hvorki nákvæm eða sérgreind merki um einhverjar tilteknar orsakir og aðeins í einstaka tilvikum vísbending um skaðlegan súrefnisskort. Þegar litið er til allra þeirra gagna og framburða sem fyrir liggja í málinu verða það ekki talin mistök af hálfu fyrrnefnds fæðingarlæknis að bíða með ákvörðun um að framkvæma keisaraskurð í um 30 mínútur eftir að hún var kölluð á fæðingarstofu eða að ákveða bráðakeisaraskurð fremur en neyðarkeisaraskarðs. Ekki verður heldur talið að nein óeðlileg töf hafi orðið við undirbúning eða framkvæmd keisaraskurðsins miðað við það að um bráðakeisaraskurð var að ræða en ekki neyðarkeisaraskurð. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á með stefnanda að óeðlilega langur tími hafi liðið frá því að móðir stefnanda kom inn á kvennadeildina til fæðingar og þar til stefnandi fæddist með keisaraskurði. Upplýst er í málinu að Ragnheiður Elísdóttir tók við stefnanda á skurðarborðinu og bar hana á svokallað barnaborð í sama herbergi. Ragnheiður starfaði þá sem reyndur deildarlæknir á Barnaspítala Hringsins. Ragnheiður bar fyrir dómi að hún hafi strax sogið mikið, þykkt og grænt legvatn úr vitum barnsins. Á meðan hafi ljósmóðir haldið súrefni að barni. Barnið hafi ekki andað og hjartsláttur verið orðinn hægur. Vitnið kvaðst hafa metið aðstæður svo að ekki gæfist að svo stöddu tími til að soga legvatn úr öndunarfærum neðan raddbanda áður en reynt yrði að koma upp öndun og betra hjartslætti. Hafi hún því blásið lofti í barnið og það byrjað að anda sjálft innan fárra mínútna. Eftir það hafi verið sogið upp grænlitað þykkt slím neðan raddbanda en það sé talsvert vandaverk og taki lengri tíma. Upplýst er að APGAR-skor, sem er merki um lífsmörk barns, hafi verið 4 einni mínútu eftir fæðingu og 6 fimm mínútum eftir fæðingu. Sýrustig í naflastrengsslagæð var mælt og reyndist vera 7,168 og HCO3 13,8 og base deficit 14,5. Sýrustig í blóði bendir til þess að barnið hafi verið undir álagi fyrir eða í fæðingu. Engin leið er að segja fyrir um hve lengi blóðsúrinn hafi varað. Algengt er að börn fæðist með jafn mikinn eða meiri blóðsúr en stefnandi og hjá miklum meirihluta þeirra hefur það engar skaðlegar afleiðingar í för með sér. Fyrir liggur að stefnandi var í lífshættu þegar hún fæddist og ljóst að skjótra viðbragða var þörf til að koma af stað öndun og bæta hjartslátt. Á það verður að fallast með stefnanda að það hafi verið til þess fallið að auka líkur á sýkingu eða öðrum vandamálum í öndunarfærum að soga ekki legvatn neðan raddbanda áður en öndun væri komið af stað. Fram komin gögn og vitnaskýrslur bera hins vegar með sér að ástand stefnanda hafi verið orðið svo tvísýnt að ekki verður fallist á með stefnanda að Ragnheiði Elísdóttur hafi orðið á mistök þegar hún ákvað að koma af stað öndun áður en hún hreinsaði legvatn úr öndunarfærum neðan raddbanda. Eftir komu stefnanda á vökudeild var hún skoðuð og var þá ljóst að hún þyrfti öndunaraðstoð. Ákveðið var að þræða æðaleggi í naflastrengsæðar. Tilgangurinn með því að koma slíkum æðaleggjum fyrir er, eins og fram kemur í samantekt Atla Dagbjartssonar frá 13. október 2000, sá að fylgjast með sýrustigi, súrefnisinnihaldi og koltvísýringsinnihaldi slagæðablóðs, blóðþrýstingi sjúklings svo og til vökva- og lyfjagjafa. Veikum nýburum er oft gefið mikið af lyfjum og miklu skiptir að það sé gert í réttu magni og að hægt sé að fylgjast með styrkleika þeirra og öðrum þáttum sem mælanleg eru í blóði og haft geta áhrif á líðan og heilsu veikra nýbura. Slíkur æðaleggur er þá þræddur inn um naflaslagæð barnsins, út í grindarslagæð og þaðan inn í meginslagæðina meðfram hryggnum. Óumdeilt er að æðaleggjum fylgir aukin hætta á blóðsegamyndun í meginslagæð. Æskilegt er talið að leggurinn sé annað hvort í hárri stöðu í meginslagæðinni ofan við þind við 6.-9. brjósthryggjarlið eða í lágri stöðu, neðan við nýrnaslagæðar, á móts við 3. eða 4. lendahryggjarlið. Óheppilegt er hins vegar talið að hann liggi nálægt nýrnaslagæðum eða öðrum æðum sem greinast frá ósæðinni. Blóðsegamyndun hjá nýburum sem ekki eru með æðaleggi er afar sjaldgæf, jafnvel hjá börnum sem orðið hafa fyrir súrefnisskorti. Enda þótt hætta af blóðsegamyndun sé talin aukast nokkuð vegna æðaleggja er nytsemi þeirra talin mun meiri en áhætta á fylgikvillum þegar um mjög veika nýbura er að ræða. Blóðþynningarlyfið heparín er venjulega látið drjúpa um æðalegginn og var það gert í þessu tilviki. Er það einkum gert til að koma í veg fyrir að leggurinn stíflist en um svo lítið magn er að ræða að afar ólíklegt er að það geti unnið gegn blóðsegamyndun. Ragnheiður Elísdóttir þræddi æðalegg í naflabláæð og annan í naflaslagæð, með aðstoð og undir umsjá Atla Dagbjartssonar, yfirlæknis vökudeildar. Var verkinu lokið milli kl. 7 og 8. Ragnheiður bar fyrir dómi að þræðingin hefði tekið um hálfa klukkustund og hafi hún ekki fundið fyrir neinni fyrirstöðu. Í bréfi Atla Dagbjartssonar til landlæknis frá 30. ágúst 1999 kemur fram að reynt hafi verið að þræða í hina naflaslagæðina en það hafði mistekist og verður að leggja til grundvallar að svo hafi verið enda talsvert algengt að ekki takist að þræða æðalegg í fyrstu tilraun. Röntgenmynd var tekin kl. 9.20 til að athuga staðsetningu leggjanna. Kom þá í ljós að naflabláæðarleggurinn lá til lifrar og var hann fjarlægður í kjölfarið. Naflaslagæðarleggurinn lá hins vegar í meginslagæð en móts við 11. brjósthryggjarlið tók hann beygju niður á við. Samkvæmt fyrirliggjandi lýsingu röntgenlæknis og fram lögðum röntgenmyndum lá endi leggjarins í hæð við efri brún 3. lendahryggjarliðs. Barnalæknarnir Atli Dagbjartsson og Sveinn Kjartansson báru fyrir dómi að þeir og fleiri sérfræðingar hafi fundað um staðsetningu æðaleggjarins. Þeir gátu þó ekki nafngreint þá sérfræðinga sem þátt tóku í þeim umræðum. Niðurstaðan var sú að þar sem endi æðaleggjarins væri á æskilegum stað og stefnandi í afar viðkvæmu ástandi væru kostir þess að láta hann liggja áfram meiri en ókostir þess að fjarlægja hann. Atli Dagbjartsson bar fyrir dómi að hann og aðrir sérfræðingar deildarinnar hafi ekki talið að þessi lega æðaleggjarins myndi auka líkur á vandræðum. Mun betra væri að láta hann liggja svona fyrst um sinn en að hafa ekki aðgang að slagæð. Slíkur æðaleggur væri oft látinn liggja allt að vikutíma en í þessu tilviki hafi hann verið fjarlægður eftir tiltölulega stuttan tíma eða milli kl. 13 og 15 daginn eftir. Leggurinn var því í umræddri legu í 29-32 klst. Sem fyrr segir ákváðu sérfræðingar stefnda að láta æðalegginn liggja áfram fyrst um sinn. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að þessi ákvörðun hafi valdið henni tjóni. Leitað var álits landlæknis á þessu og fleiri álitaefnum. Aflaði hann álits barnalæknisins Hákonar Hákonarsonar. Fyrir dómi gerði Hákon lagfæringar á orðalagi í álitsgerðinni. Álit hans var, að með hliðsjón af því að stefnandi hafi þurft á öndunaraðstoð að halda hafi verið rétt ákvörðun að setja æðalegg í naflaslagæð. Hins vegar verði sú aðferð að skilja æðalegginn eftir í U-beygju í naflaslagæð sjúklings, sem liðið hafði súrefnisskort fyrir fæðingu og hætt hafi verið við blóðsegamyndun, án þess að kanna frekar undirliggjandi orsakir eða að reyna að þræða annan æðalegg, að teljast áhættusöm og ekki í samræmi við þau vinnubrögð sem flestir læknar myndu tileinka sér við slíkar aðstæður. Hákon bar að sérfræðimenntun hans væri á sviði lungnasjúkdóma og barnagjörgæslu. Kvaðst hann á árinu 1995 hafa unnið 120 klst. á mánuði við nýburagjörgæslu á sjúkrahúsi í Bandaríkjunum þar sem 3000 innlagnir væru á ári. Hafi hann sjálfur lagt um 50-100 slíka leggi. Hákon verður því að teljast sérfróður um það ágreiningsefni sem hér er til umfjöllunar. Fyrir dómi kvað hann þróunina hafa verið þá að slíkir leggir væru oftar lagðir í útlimi en sú aðferð að leggja þá í naflaslagæð væri einnig viðurkennd. Hann kvað legginn vera látinn liggja í 12-24 klst. í naflaslagæð en skipt um og sett í útlim ef augljóst væri að notast þyrfti lengur við æðalegg. Hann kvað ekkert athugavert við að láta slíkan legg vera í 24 klst. Hann taldi ekki skynsamlegt að skilja eftir slíkan legg sem hefði bognað. Hann kvaðst hafa borið þetta álitaefni undir virta sérfræðinga sem hann þekkti í Philadelphia í Bandaríkjunum og hafi þeir sagt honum að fylgikvillar slíkra leggja væru vel þekktir. Fram kom að Hákon hefði ekki haft röntgenmyndir við höndina þegar hann ritaði álitsgerðina og ekki blóðþrýstingsmælingar en taldi sig þó hafa haft næg gögn til að geta gefið álit. Landlæknir gaf Atla Dagbjartssyni barnalækni kost á lesa yfir álitsgerð Hákonar og mótmælti hann ýmsum atriðum í henni auk þess sem hann taldi Hákon ekki sérfræðing á sviði nýburagjörgæslu. Leitaði landlæknir þá til Baldvins Jónssonar barnalæknis um álitsgerð. Baldvin starfar sem sérfræðingur í barna- og nýburalækningum við Astrid Lindgrens sjúkrahúsið sem er deild við Karolinska sjúkrahúsið í Stokkhólmi. Í álitsgerð Baldvins kom meðal annars fram að ein af algengustu aðgerðum á nýburagjörgæsludeildum væri að leggja æðalegg í naflaslagæð og þessi leggur væri nánast alltaf valinn þegar þörf væri á að fylgjast með blóðþrýstingi og blóðgösum hjá veikum nýburum. Leggurinn gæti verið nothæfur í um vikutíma. Ef slíkur leggur gengi ekki væri hægt að setja inn legg í slagæð á hendi. Taldi hann að fyrrgreinda aðferðin væri oftast valin á nýburagjörgæsludeildum beggja megin Atlandshafs en einstaka deildir veldu heldur slagæð í útlimum. Tíðni aukaverkana væri ekki marktæk hvort sem valin væri há eða lág lega á leggnum. Lega leggsins væri valin á annan hvorn veginn til að forðast storkumyndun á þeim svæðum þar sem stóru slagæðarnar til kviðarholslíffæranna færu út úr meginslagæðinni. Æðastífla væri næst algengasta aukaverkun æðaleggs í naflaslagæð. Til að fyrirbyggja aukaverkanir væri talið mikilvægast að fylgja leiðbeiningum um staðsetningu leggjarins, nota storkulyfið Heparín, í vökva sem færi um legginn og fjarlægja legginn um leið og vart yrði breytinga á blóðflæði til neðri útlima. Talið væri að ef storka myndaðist af völdum leggjar, þá yrði það mjög fljótlega eftir að hann væri settur. Í rannsóknum hefði komið fram að strokumyndun væri algengari hjá börnum sem hefðu orðið fyrir súrefnisskorti í fæðingu. Baldvin taldi matsatriði hversu lengi væri rétt að láta leggurinn liggja, en í þessu tilviki hefði hann greinilega hafður inni í stuttan tíma. Því yrði ekki svarað nú hvort leggurinn hefði tekið beygju vegna storkufyrirstöðu sem verið hafi til staðar í byrjun. Til að fá þau svör hefði þurft að gera flæðisrannsóknir þegar á fyrsta sólarhring. Blóðflögufæð stúlkunnar hafi verið af þeirri stærðargráðu sem oft sæist þegar um heilaskaða af völdum súrefnisskorts (HIE) væri að ræða. Eftirá að hyggja hefði verið gott að hafa storkupróf frá byrjun. Álitsgjafi velti því fyrir sér hvort ekki hefði mátt bakka og rétta úr leggnum þannig að hann hefði legið beinn á sama stað í meginslagæðinni við 2. lendahryggjarlið. Álitsgjafi taldi það einstaka sinnum gerast að leggur tæki U-beygju í meginslagæð og á hans vinnustað væri það regla að slíkum legg væri bakkað þar til hann lægi rétt annað hvort í hárri eða lágri legu eða hann dreginn út. Álitsgjafinn taldi ekki hægt að staðfesta að leggurinn sjálfur væri orsakavaldur að storkunni. Börn með HIE fengju oft einkenni bilana í fleiri líffærum en miðtaugakerfi, oftast nýrum og lifur. Storka og storkutruflanir gætu orsakast af súrefnisskortinum einum og sér. Hann taldi líklegast að í tilviki stefnanda hefði verið um að ræða HIE með blóðstorku sem fylgikvilla. Það sem flækti málið væri naflaslagæðaleggur sem ekki hefði legið ákjósanlega. Vitað væri að lág tíðni storkuvandamála væri fylgikvilli slíkra leggja, en einnig fylgikvilli HIE. Ekki væru fyrir hendi upplýsingar sem staðfestu að leggurinn hefði orsakað storkuna. Hvort átt hefði að fjarlægja legginn strax væri matsatriði og hafi sú leið verið valin af meðhöndlandi læknum að láta hann liggja óbreyttan meðan stúlkan hafi verið mjög óstöðug. Verði að álíta að sú ákvörðun hafi verið tekin með farsæld sjúklingsins í huga. Telja verður óvenjulegt en þó ekki óþekkt að æðaleggur sem þræddur er í meginslagæð taki slíka U-beygju. Möguleg skýring á því að lykkja kom á legginn er að um missmíði hafi verið að ræða á æðum stefnanda en ekkert liggur fyrir í málinu um slíkt. Í samantekt á sjúkdómsferli stefnanda sem Atli Dagbjartsson ritaði 13. október 2000 kom fram að þessi lega hefði komið mjög á óvart og þótt mjög sérkennileg. Hann taldi mögulegt, að vegna súrefnisskorts, og þar af leiðandi truflaðrar blóðrásar, hafi blóðsegamyndunin verið komin af stað, þegar slagæðaleggurinn hafi verið lagður í æðina. Hann hafi því beygt vegna blóðsegans og tekið U-sveig. Baldvin Jónsson læknir sem ritaði landlækni álitsgerð taldi þetta mögulegt og að úr því hefði mátt fá skorið með flæðirannsóknum þegar á fyrsta sólarhring og gott hefði verið að hafa storkupróf frá byrjun. Hákon Hákonarson útilokar ekki að blóðsegamyndun í meginslagæð hafi verið byrjuð þegar leggurinn var þræddur. Fyrir liggur að blóðsegamyndun í ósæð og nýrnaslagæðum hjá nýburum sem ekki eru með æðaleggi er afar sjaldgæf en kemur þó einstaka sinnum fyrir, einkum hjá þeim sem hafa meðfædda storkutilhneigingu, sem ekki var í tilfelli stefnanda. Engar rannsóknir sem gerðar voru á stefnanda eða annað benti til þess að blóðsegi hafi verið til staðar þegar leggurinn var þræddur. Ekki er heldur skráð neitt um hugleiðingar af þessu tagi í sjúkraskrá og það sem gert var í framhaldinu tók augljóslega ekki mið af því að blóðsegamyndun væri byrjuð. Með hliðsjón af framangreindu verður því að telja afar ólíklegt að slík blóðsegamyndun hafi verið til staðar áður en leggurinn var þræddur. Eins og fyrr segir kom fram í lýsingu röntgenlæknis á æðamyndum sem teknar voru 12. mars 1998 að ennþá sæjust sömu "veggdefectarnir" í ósæð og um það svæði í ósæð sem nýrnaæðarnar ættu upptök sín á. Ekki sé ljóst hvaða "veggdefectum" í ósæð eru thrombar en þetta hyrnda útlit á tveimur stöðum gefi sterkan grun um "intímalos". Meðdómendur telja þessa lýsingu koma vel heim og saman við þá skýringu að leggurinn hafi, þegar hann var þræddur í æðina, stungist inn í innra lag hennar og við það hafi komið lykkja á legginn. Umræddir æðaleggir eru grannir og mjúkir og bogna auðveldlega ef þeir lenda á fyrirstöðu. Meginslagæð á barni sem vegur um 3 kg við fæðingu er um 6 mm í þvermál en æðaleggur eins og sá sem notaður var er um 1,2 mm í þvermál. Æðin er því talsvert víð í samanburði við æðalegginn og ólíklegt að sá sem leggur hann verði þess var þótt lykkja komi á hann. Telja verður að það geti ekki talist mistök af hálfu læknanna Ragnheiðar Elísdóttur og Atla Dagbjartssonar að ákveða að leggja æðalegg í naflaslagæð stefnanda og að það verði heldur ekki talið til mistaka þótt svo óheppilega hafi tekist til að lykkja kom á legginn. Eins og fram kemur í áliti lækna sem áður hefur verið vísað til er blóðsegamyndun algengur fylgikvilli þess að æðaleggur er þræddur í meginslagæð nýbura. Óumdeilt er að lega leggsins er talin geta skipt máli með tilliti til hættu á blóðsegamyndun. Er það í samræmi við viðurkenndar rannsóknir og verður lagt til grundvallar í málinu. Færð hafa verið fram þau rök fyrir áhættu af æðaleggjum að þeir séu aðskotahlutir í æð og trufli eðlilegt blóðflæði. Orsakir þess geti verið iðustraumar í kringum leggina, blóð geti hlaðist upp og storknað á yfirborði leggjanna eða þeir geti rekist í æðaveggina og blóðsegi myndast. Eins og haldið er fram af hálfu stefnda og fram kemur í fram lögðum álitsgerðum þeirra Baldvins og Hákonar er súrefnisskortur fyrir og í fæðingu þó einnig til þess fallinn að auka líkur á blóðsegamyndun. Augljóst er að röntgenmyndir eru teknar til að staðreyna hvar æðaleggir liggja svo hægt sé að leiðrétta stöðu þeirra eða draga til baka eins og gert var við venuæðalegginn í umrætt sinn. Þeir óháðu sérfræðingar sem gáfu landlækni álit sitt og báru vitni fyrir dómi hafa báðir lýst því áliti sínu að þar sem þeir þekktu til væru leggir sem ekki lægju rétt dregnir til baka í rétta stöðu eða fjarlægðir. Fallast má á það sem fram hefur komið hjá Atla Dagbjartssyni að þegar æðaleggur hefur verið dreginn út sé ekki mögulegt að þræða annan legg í sömu æð þar sem æðin herpist saman. Fyrir liggur að Atli Dagbjartsson hafði ekki áður látið boginn æðalegg liggja áfram í æð og aðrir þeir sem vitni báru þekkja ekki dæmi slíks. Telja verður því að ákvörðun hans og annarra sérfræðinga sem voru með honum í ráðum hafi verið óvenjuleg. Samkvæmt framansögðu voru ýmsir kostir mögulegir til freista þess að tryggja áfram aðgang að slagæð. Mögulegt var að reyna að draga legginn til baka í þeirri von að úr honum réttist og í framhaldinu að koma honum fyrir á réttum stað. Ef það hefði mistekist var einnig mögulegt að draga legginn út og leggja nýjan æðalegg í slagæð í útlimum. Með vísan til framburða þeirra Baldvins og Hákonar verður að telja það tiltölulega einfalda og áhættulitla aðgerð sem starfsmenn stefnda höfðu kunnáttu og reynslu í að framkvæma. Í ljósi þess að röntgenmynd sem tekin var um kl. 11.20 daginn sem stefnandi fæddist sýnir að tilraun var gerð til að þræða nýjan legg í naflabláæð, sýnist sem heilsa stefnanda hafi leyft að tilraunir væru gerðar til að leiðrétta stöðu leggjarins eða leggja nýjan æðalegg í slagæð í hendi. Sérfróðum meðdómendum í máli þessu hefur ekki tekist að afla læknisfræðilegra gagna, upplýsinga um rannsóknir eða lýsinga á tilvikum þar sem gerð er grein fyrir afleiðingum þess að æðaleggir með afbrigðilega legu séu látnir standa áfram í æð. Kann það að stafa af því viðurkennd aðferð sé að fjarlægja slíka leggi. Aðeins er vitað um eina grein í viðurkenndu læknisfræðitímariti þar sem gerð er grein fyrir fimm tilvikum þar sem lykkja myndaðist á æðalegg í ósæð nýbura. Talið var að æðaleggirnir hefðu stungist í innsta lag æðanna og þannig myndað lykkju. Í þessum tilvikum voru æðaleggirnir fjarlægðir um leið og óeðlileg lega þeirra kom í ljós þar sem álitið var að þeim fylgdi aukin hætta á storkumyndun. Með tilliti til læknisfræðilegra gagna sem liggja frammi í málinu og þeirra raka sem færð hafa verið fram fyrir áhættu af blóðsegamyndun vegna æðaleggja, verður að draga þá ályktun að leggur sem liggur tvöfaldur í æð á því svæði sem helstu slagæðar til kviðarholslíffæra liggja úr meginslagæð sé til þess fallinn að auka líkur á að blóðsegamyndun sem truflað geti blóðrennsli til þessara líffæra og valdið blóðtappa. Ætla má að tvöfaldur leggur liggi frekar út við æðaveggi og blóðsegamyndun geti byrjað í kringum legginn eða í skemmdum á æðavegg af hans völdum. Líklegasta orsök þess að lykkja kemur á æðalegg er að hann hafi rekist í en við það verður óhjákvæmilega áverki eða skemmd á innra lagi æðarinnar. Ætla má að þessir áverkar séu meiri en þegar þræðing gengur án erfiðleika og því fullt tilefni til að fjarlægja slíka leggi til að auka ekki enn áhættu á blóðtappamyndun. Framlagðar æðamyndir veita því stuðning að skemmdir hafi orðið á innsta lagi meginslagæðar af völdum umrædds æðaleggs. Fyrir liggur að sérfræðingar stefnanda mátu hagræðið af því að hafa legginn áfram í æðinni í þeirri stöðu sem hann var meira en óhagræðið af því að draga legginn til baka í aðra stöðu með óvissum árangri, draga legginn út og leggja annan í slagæð í útlimum eða hreinlega að vera án aðgangs að slagæð. Verður ekki dregið í efa að þeir hafi framkvæmt þetta mat með ástand stefnanda í huga og hagsmuni hennar að leiðarljósi. Við það erfiða mat hvort færustu sérfræðingum landsins á sviði nýburalækninga hafi orðið á mistök er þeir ákváðu að láta æðalegginn liggja óhreyfðan í meginslagæð stefnanda í allt að 32 klst. verður að hafa í huga að stefnandi hafði að öllum líkindum orðið fyrir súrefnisskorti fyrir eða í fæðingu og áhætta á blóðsegamyndun því aukin. Þar sem staða æðaleggs er talin skipta máli með tilliti til blóðsegamyndunar máttu starfsmenn stefnda ætla að tvöfaldur æðaleggur og þær skemmdir sem hann hafði valdið á innsta lagi meginslagæðarinnar væri til þess fallinn að auka verulega líkur á blóðsegamyndun. Með tilliti til þess sem fram er komið í málinu að blóðsegamyndun geti hafist tiltölulega fljótt eftir að æðalegg er komið fyrir var ekki heppilegt að láta hann liggja í æðinni í allt að 32 klst. Með vísan til þeirra sérfræðiálita sem fyrir liggja og annarra gagna verður því að telja að óvissan af því hvaða afleiðingar slík lykkja á æðalegg kynni að hafa með tilliti til aukinnar hættu á blóðsegamyndum hafi verið talsvert meiri en það óhagræði sem var af því að freista þess að rétta úr leggnum eða draga hann út og leggja nýjan legg í slagæð í útlim. Verður því ekki hjá því komist að telja að starfsmönnum stefnanda hafi orðið á mistök við þessa ákvörðun. Af hálfu stefnanda er því aðallega haldið fram að sannað sé að framangreind mistök hafi valdið tjóni hennar en til vara að á stefnda hvíli sönnunarbyrði um það að stefnandi hefði orðið fyrir umræddu heilsutjóni þótt engin mistök hefðu verið gerð. Í gögnum málsins er að finna umsagnir nokkurra starfsmanna Landspítala háskólasjúkrahúss á orsökum örorku stefnanda og verður nú gerð grein fyrir þeim Í umsögn Hildar Harðardóttur yfirlæknis meðgöngu- og fæðingardeildar, sem dagsett er 4. nóvember 2001 og aflað var í tilefni af málshöfðun þessari, segir meðal annars að ógerlegt sé að fullyrði hvort heilaskaði stefnanda hafi að einhverju eða öllu leyti orðið fyrir fæðingu. Hins vegar megi leiða að því líkum að hann hafi orðið, að minnsta kosti að einhverju leyti í móðurkviði, áður en fæðing hófst. Það byggist á ummerkjum um gamalt barnabik og þeirri staðreynd að fósturhjartsláttarrit hafi aldrei sýnt sannfærandi hraðanir ásamt súrnun sem hafi verið staðfest í naflastrengsblóði við fæðingu. Þá segir “Í ljósi þess að áfallið hefur líklega orðið áður en fæðing hófst þá má leiða líkum að því að ekki skipti öllu máli þótt liðið hafi á aðra klukkustund þangað til ljósmóðir kallaði á lækni enda voru viðbrögð þá með viðeigandi hætti. Hér virðist líklegast að um samverkandi þætti hafi verið að ræða þar sem saman fór áfall fósturs í móðurkviði sem átt sér stað fyrir fæðingu og síðar áföll á Vökudeild.” Í umsögn Atla Dagbjartssonar yfirlæknis vökudeildar, frá 13. október 2000, segir meðal annars að þau klínísku einkenni sem telpan hafi vegna heilaskemmdanna svo og útlit skemmdanna, eins og þær komi fram við segulómun, séu eins og þær sem komi fram við heilaskemmdir vegna súrefnisskorts. Því séu miklar líkur til þess að heilaskemmdir telpunnar megi rekja til þess súrefnisskorts sem hún hafi orðið fyrir áður en hún fæddist. Telja verði mjög ólíklegt, að heilaskemmdir telpunnar stafi af blóðþrýstingshækkun þeirri, sem orðið hafi í kjölfar blóðsegamyndunar í nýrnaslagæðunum. Í fyrrnefndri umsögn Baldvins Jónssonar sérfræðings í nýburalækningum til landlæknis segir meðal annars um þetta atriði að þar sem hann starfi hafi verið meðhöndluð börn sem fengið hafi lifrarbilun, blæðingar í nýrnahettu, bláæðastorku og slagæðastorku í nýrnaæðar sem fylgikvilla án þess að hægt hafi verið að rekja það til annars en áverkans við fæðingu, þ.e. súrefnisskorts. Það sé almennt álit hjá læknum sem rannsakað hafi súrefnisskort hjá fóstri að APGAR- og pH-mælingar séu ekki sérstaklega góðar mælistikur á hversu alvarlegur súrefnisskortur hafi orðið. Seinni einkenni stefnanda bendi til að hún hafi orðið fyrir alvarlegum súrefnisskorti. Mun líklegra væri að núverandi heilaskaða hennar mætti rekja til súrefnisskorts fyrir og/eða í fæðingu. Það sem styðji það mat sé að stefnandi fái mest einkenni frá miðtaugakerfi á þeim tíma þegar almennt sé álitið að bjúgur í heila sé mestur eftir súrefnisskort hjá nýfæddu barni. Afar ósennilegt sé að storkan og nýrnabilunin sé orskavaldur að miðtaugakerfiseinkennum stefnanda. Bráð hækkun á blóðþrýstingi samræmist ekki breytingum þeim sem sjáist í heila hennar. Breytingar sem mætti eiga von á vegna hækkaðs blóðþrýstings væru annars vegar blæðing í heilavef og/eða drep frá blóðtappa. Tölvusneiðmyndir sýni fyrst og fremst útbreiðslu skaða sem stafi af súrefnisskorti. Pétur Lúðvígsson barnalæknir og sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum barna framkvæmdi skoðun á taugakerfi stefnanda 21. apríl 1998, þegar stefnandi var 6 vikna gömul. Að hans mati bentu útbreiddar hvítefnisskemmdir á tölvusneiðmynd af heila til víðtæks skaða á hvítu efni með vefjatapi en einnig væru fyrir hendi afmarkaðir lágþéttni blettir. Taldi hann neurologiskar horfur stefnanda slæmar. Í framburði Péturs Lúðvígssonar, fyrir dómi kom fram að horfur stefnanda væru enn jafn slæmar og engra breytinga væri að vænta á ástandi hennar. Hann kvað algengast að heilaskemmdir eins og hjá stefnanda orsökuðust af súrefnisskorti. Dæmigerðar breytingar vegna blæðinga væru afmarkaðri. Í heila stefnanda hefðu sést tvær slíkar afmarkaðar breytingar sem gætu hafa stafað af öðrum ástæðum svo sem háum blóðþrýstingi. Hann taldi að þessar afmörkuðu breytingar myndu geta haft þau áhrif sem kæmu fram hjá stefnanda en í samhengi væru hinar breytingarnar mun meira afgerandi og líklegri til að valda þeim skaða sem síðar hafi sést. Vitnið kvað þær breytingar á heilavef sem lýst hefði verið eftir ómskoðanir 11. og 12. mars 1998 samrýmast því að um minnkað blóðflæði til heila hafi verið að ræða. Í umsögn læknis sem framkvæmt hafi báðar ómskoðanirnar hafi komið fram að breytingar sem sáust við skoðunina 12. mars væru svipaðar þeim sem sést hafi við fyrri skoðun. Af þeirri umsögn væri hægt að draga þá ályktun að breytingarnar hafi verið komnar fram 11. mars. Vitnið kvað breytingar á heilavef stefnanda geta samrýmst minnkuðu blóðflæði til heila. Vitnið kvað nokkuð langt ástand eða ferli hafa verið um að ræða hjá stefnanda þar sem hún hafi verið mjög veik. Hvítefnisskaðinn væri að líkindum niðurstaða þessara veikinda allra fremur en að eitt afmarkað atvik væri orsökin. Skaðinn hafi verið kominn í ljós 21. apríl en að minnsta kosti 2-4 vikur liðu frá súrefnisskorti og þar til hvítefnisskaðinn kæmi í ljós. Hann kvað fósturrit hafa sýnt merki um fósturstreitu sem óvíst væri hvað staðið hafi lengi. Þá hafi blóðköggull valdið stíflu í meginslagæð og nýrnaslagæðum. Allur veikindaferill stefnanda hefði verið hættulegur fyrir heilann og getað valdið skaða á honum. Ferillinn hafi hafist þegar fósturritið sýndi streitueinkenni á fóstri sem óvíst sé hvað hafi staðið lengi. Hann kvað krampa geta komið fram skömmu eftir skyndilegt áfall og eins nokkuð löngum tíma eftir hæggengt ferli eða jafnvel mánuðum eða ári síðar. Hann kvað rannsóknir hafa sýnt að varanlegan heilaskaða hjá börnum vegna súrefnisskorts mætti í 20-30% tilvika eingöngu rekja til fæðingar en mun oftar mætti rekja hann til atvika á meðgöngu sem ekki yrði endilega vart við. Eins og fyrr er lýst má einkum rekja örorku stefnanda til skertrar heilastarfsemi. Með vísan til framburðar þeirra lækna sem veitt hafa umsagnir og álit og gefið skýrslu fyrir dómi, sérstaklega Péturs Lúðvígssonar heila- og taugasérfræðings, sem einkum verður byggt á í máli þessu, er lang líklegast að örorka stefnanda stafi af útbreiddum skemmdum á hvítu efni heila sem megi rekja til súrefnisskorts. Einnig hafa þó sést afmarkaðir blettir sem gætu stafað af öðrum orsökum svo sem háum blóðþrýstingi. Afar erfitt er að slá því föstu hvenær stefnandi hafi orðið fyrir þeim heilaskaða sem olli fötlun hennar Ýmsar vísbendingar eru um að stefnandi hafi mátt þola súrefnisskort skömmu fyrir fæðingu. Má þar nefna að hægðir í legvatni höfðu litað fylgju græna en það bendir til þess að fóstrið hafi orðið fyrir streitu. Þá sýndi fósturrit sem tekið var síðustu 3 klst. fyrir fæðingu fremur lítinn breytileika í grunnlínu hjartsláttar og engar hraðanir. Blóðsýni sem tekið var við fæðingu sýndi að um metabólíska súrnun var að ræða en sýrustigið var þó ekki svo lágt að líklegt hafi verið að barnið hefði orðið fyrir bráðasúrefnisskorti í sjálfri fæðingunni. Samkvæmt framansögðu er ekki útilokað að stefnandi hafi orðið fyrir streitu af völdum súrefnisskorts nokkru fyrir fæðingu. Þar sem algengt er að legvatn sé orðið litað þegar meðganga stendur í 41 viku án þess að nokkuð ami að barni eftir fæðingu eru framangreind atriði aðeins vísbendingar en ekki sönnun þess að stefnandi hafi þegar fyrir fæðingu orðið fyrir súrefnisskorti sem haft hafi í för með sér þær heilaskemmdir sem valda örorku stefnanda. Samkvæmt því sem skráð er í sjúkraskýrslur fór líðan stefnanda batnandi fyrstu dagana eftir fæðingu. Í dagnótu 5. mars skráði Sveinn Kjartansson barnalæknir að horfur væru góðar. Í dagnótu 6. mars skráði Atli Dagbjartson barnalæknir, að stefnandi stæði sig vel og að hún fengi fæðu um munn þann dag. Í dagnótu 9. mars skráði Sveinn Kjartansson að gengið hefði allvel með stefnanda um helgina og hún hafi verið komin á fulla gjöf í gær. Síðar sagði að hún hefði verið að æla svolítið, með nokkuð þaninn kvið og liti ekki alveg hressilega út. Ákveðið var að hafa hana fastandi þar til niðurstöður rannsókna lægju fyrir. Í dagnótu Sveins 10. mars kom hins vegar fram að stefnanda hefði snarversnað eftir hádegið og eftir það var stefnandi mjög veik í langan tíma eins og áður hefur verið rakið. Í framburðum barnalæknanna Atla Dagbjartssonar, Sveins Kjartanssonar og Gests Pálssonar, sem allir störfuðu á nýburadeildinni á þessum tíma og höfðu þar afskipti af stefnanda, kom fram að heilsa hennar hafi farið batnandi nokkrum stundum eftir að hún fæddist 5. mars og fram til 9. mars. Á þessum tíma höfðu ekki komið fram sannfærandi merki um að stefnandi hefði beðið varanlegt tjón á heila vegna súrefnisskorts. Þótt ekki sé loku fyrir það skotið að skaði hafi orðið vegna bráðasúrefnisskorts í fæðingunni getur það ekki talist líklegt í ljósi þess að ekki sáust dýfur í fósturriti eða annað sem benti til bráðasúrefnisskorts fyrir fæðingu og þeirrar staðreyndar að stefnandi sýndi ekki merki um áhrif súrefnisskorts á heilastarfsemi (HIE) skömmu eftir fæðingu. Leggja verður til grundvallar það sem fram hefur komið í málinu og styðst við viðurkenndar rannsóknir að blóðsegamyndanir eru oft til staðar í nýburum án þess að þeirra verði vart og að segamyndun í nýrnaslagæðum vegna ísetningar æðaleggs í ósæð sé ein algengasta orsök háþrýstings á nýburaskeiði. Háþrýstingur getur komið í ljós á mismunandi tímapunktum, fljótlega eftir ísetningu leggs, þegar leggurinn sé enn til staðar eða eftir að hann hafi verið fjarlægður. Einkennin eru oft lúmsk og ósértæk eins og verið hafi í tilviki stefnanda. Einkenni frá taugakerfi geti verði meðal annars slappleiki og krampar. Ekki er hægt að útiloka að örorka stefnanda sé til komin vegna samverkandi orsaka, þar sem súrefnisskortur fyrir eða í fæðingu hafi a.m.k. verið meðorsök blóðsegamyndunar og auk þess gert heilavef viðkvæmari en ella fyrir frekari áföllum sem hann hafi orðið fyrir við síðari veikindi stefnanda. Er þá sérstaklega hafður í huga það álit Péturs Lúðvígssonar heila- og taugasérfræðings að heilaskemmdir vegna súrefnisskorts megi rekja til veikindaferils stefnanda í heild sinni. Eins og fyrr segir var það skoðun Hildar Harðardóttur læknis að líklegast væri að örorku stefnanda mætti rekja til samverkandi þátta þar sem saman hafi fari áfall fósturs í móðurkviði sem átt hafi sér stað fyrir fæðingu og síðar áföll á vökudeild. Atli Dagbjartsson er hins vegar á þeirri skoðun að miklar líkur væru til þess að heilaskemmdir telpunnar megi rekja til þess súrefnisskorts sem hún hafi orðið fyrir áður en hún fæddist en mjög ólíklegt að þær stafi af blóðþrýstingshækkun í kjölfar blóðsegamyndunar í nýrnaslagæðunum. Baldvin Jónsson komst að svipaðri niðurstöðu í álitsgerð sinni til landlæknis. Við mat á framburði einstaka lækna sem báru vitni fyrir dómi verður óhjákvæmilega að taka tillit til sérfræðimenntunar hvers og eins og stöðu þeirra gagnvart stefnda og því sakarefni sem til úrlausnar er í málinu. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að ekki sé fram komin sönnun fyrir því að örorku stefnanda megi eingöngu rekja þeirra veikinda sem hún varð fyrir í kjölfar blóðtappa í meginslagæð og nýrnaslagæðum. Hins vegar verður að telja að talsverðar líkur séu á því að þau alvarlegu sjúkdómsáföll sem stefnandi varð fyrir í kjölfar blóðtappa í meginslagæð og nýrnaslagæðum hafi að minnsta kosti verið meðvirkandi orsök þeirra alvarlegu heilaskemmda sem hún varð fyrir og orsakað hafa örorku hennar og miska. Hvort eða hversu alvarlegum heilaskaða stefnandi hafði áður orðið fyrir og hversu mikið þessi veikindi juku við þann skaða er útilokað að sýna fram á með óyggjandi hætti. Með tilliti til erfiðrar sönnunaraðstöðu stefnanda og með hliðsjón af þeim sönnunarreglum sem leggja verður til grundvallar að hafi mótast á þessu sviði skaðabótaréttar ber að leggja á stefnda sönnunarbyrði þess að heilaskaði sá sem stefnandi býr nú við hefði allt að einu orðið þótt starfsmönnum stefnanda hefðu ekki orðið á þau mistök að láta æðalegginn liggja í lykkju í meginslagæðinni í allt að 32 klst. Þar sem stefnda þykir samkvæmt framansögðu ekki hafa lánast slík sönnun verður að fallast á með stefnanda að uppfyllt séu skilyrði fyrir því að leggja á stefnda bótaskyldu vegna örorku og miska stefnanda. Á grundvelli þeirra sönnunargagna sem fyrir liggja og framangreindrar sönnunarreglu er ekki unnt að fallast á með stefnda að einungis lítinn hluta örorku stefnanda megi rekja til áfalla af völdum blóðtappa í meginslagæð og nýrnaslagæðum. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á hvort eða að hve miklu leyti önnur áföll eiga þátt í heilsutjóni stefnanda ber að líta svo á að stefndi beri bótaábyrgð á öllu tjóni stefnanda. Enda þótt þau læknisverk sem að framan eru nefnd séu ein og sér talin baka stefnda bótaábyrgð þykir einnig rétt að fjalla um aðrar þær málsástæður sem stefnandi færir fram fyrir bótaábyrgð stefnda. Eins og að framan er rakið hefur dómurinn talið ólíklegt að blóðsegamyndun hafi verið hafin þegar æðaleggurinn var þræddur í naflaslagæð skömmu eftir að stefnandi fæddist og að það sé skýringin á að lykkja kom á æðalegginn. Ekki var ástæða til að gera ráð fyrir að um blóðsegamyndun hafi verið að ræða á þessum tímapunkti. Eins og fram er komið í læknisfræðilegum gögnum er afar erfitt að sjá blóðsegamyndun fyrir þótt tilteknar aðstæður geti samkvæmt framansögðu aukið líkur á henni. Starfsmönnum Landspítala verður samkvæmt framansögðu ekki talið til mistaka að hafa ekki gripið til sérstakra ráðstafana vegna hættu á blóðsegamyndun. Með vísan til framburðar álitsgjafans Baldvins Jónsson fyrir dómi verður sú ályktun dregin af ummælum hans um þörf fyrir flæðirannsóknir í umsögn hans til landlæknis, að slíkar rannsóknir hefðu verið eðlilegar ef grunur var uppi um blóðsegamyndun á fyrsta sólarhring. Hann greindi frá því að þar sem hann þekkti til væri ekki farið út í ómun, dopplerrannsókn eða í að kanna blóðsegamyndun eftir að leggur er kominn inn, þótt hætta væri á blóðsegamyndun í einhverjum prósenta tilvika. Eftir að búið væri að fjarlægja slíkan legg væri ekki venjan að fylgjast með þessum áhættuþætti nema barn hefði einhver einkenni, svo sem fækkun á blóðflögum eða létta blæðingu. Ef rannsóknir sýndu að blóðflögum væri farið að fækka væri rétt að framkvæma rannsókn á storkuþáttum. Hann taldi ekkert annað að sjá í gögnum, sem hann hefði séð, sem benti til þess að blóðsegamyndun væri á ferðinni. Eins og áður er fram komið liggur ekki fyrir að grunur hafi verið til staðar um blóðsegamyndun hjá stefnanda þegar æðaleggur var þræddur í gegnum naflastrengsslagæð inn í ósæð eða eftir að hann var fjarlægður. Rannsóknarniðurstöður um fjölda blóðkorna og fleira bentu ekki til þess að sérstök ástæða væri til að ætla að blóðsegamyndun væri hafin. Samkvæmt því verður ekki fallist á með stefnanda að ekki hafi verið gerðar viðhlítandi rannsóknir á Landspítala háskólasjúkrahúsi á fyrstu ævidögum stefnanda til þess að minnka hættu á alvarlegum veikindum stefnanda. Dómkröfur stefnanda eru byggðar á skaðabótalögum nr. 50/1993. Ekki eru gerðar athugasemdir við útreikning á kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku á grundvelli 8. gr. skaðabótalaga og verður þessi kröfuliður stefnanda að fjárhæð 20.684.948 krónur tekinn til greina. Af hálfu stefnanda er gerð krafa um bætur vegna varanlegs miska samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga og um 50% viðauka samkvæmt niðurlagi ákvæðisins. Af hálfu stefnda er kröfu um viðauka mótmælt. Á þeim tíma sem umræddur tjónsatburður varð í 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga kveðið á um að þegar miski væri metinn alger eða 100% skyldu bætur vera 4.000.000 króna en við lægra miskastig lækkaði fjárhæðin í réttu hlutfalli. Þegar sérstaklega stæði á væri heimilt að ákveða hærri bætur, þó ekki meira en 6.000.000 krónur. Þessar fjárhæðir hafa tekið breytingum samkvæmt hækkun á lánskjaravísitölu í samræmi við 15. gr. laganna og nema nú 5.171.237 krónum og 7.756.856 krónum. Stefnandi býr við 100% eða algera örorku og 100% varanlegan miska. Hún er ósjálfbjarga og upp á aðra komin um alla hluti. Í 1. mgr. 4. gr. segir að þegar fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska er ákveðin skuli litið til þess hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns séu frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola. Um undantekningarákvæðið segir í athugasemdum við 4. gr. frumvarps til skaðabótalaga að hámark miskabóta kunni að þykja ófullnægjandi þegar tjónþoli hefur orðið fyrir margvíslegum líkamsspjöllum, t.d. bæði orðið fyrir mikilli sköddun á útlimum og misst sjón á báðum augum. Í almennum athugasemdum í frumvarpinu segir meðal annars að norrænu lagaákvæðin um varanlegan miska séu meðal annars sett til þess að unnt sé að veita bætur fyrir skerðingu á getu tjónþola til þess að njóta lífsins eins og heilbrigðir menn. Stefnandi er fjölfötluð og er vart hægt að hugsa sér meiri skerðingu á getu til að njóta lífsins eins og heilbrigðir menn. Með vísan til framangreinds þykir rétt að beita heimildarákvæðinu í 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga að fullu og ákveða stefnanda miskabætur að fjárhæð 7.756.856 krónur í samræmi við kröfugerð. Af hálfu stefnda er ekki gerð athugasemd við útreikning kröfu um þjáningabætur að fjárhæð 80.671 króna og verður sá kröfuliður tekinn til greina. Samkvæmt framansögðu verða allar kröfur stefnanda í máli þessu teknar til greina og stefndi dæmdur til að greiða samtals 28.522.475 krónur. Ekki eru af hálfu stefnda gerðar athugasemdir við kröfu um vexti og dráttarvexti og verður krafan tekin til greina eins og í dómsorði greinir. Dómsmálaráðherra veitti stefnanda gjafsókn 9. október 2001 til að reka málið fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.653.500 krónur greiðist úr ríkissjóði, en hann er málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jóns Steinars Gunnlaugssonar hrl., sem telst hæfilega ákveðin 1.600.000 krónur, kostnaður við öflun álitsgerðar örorkunefndar 50.000 krónur og þingfestingargjald 3.500 krónur. Það athugast að virðisaukaskattur er ekki innifalinn í ákvarðaðri þóknun lögmanns. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins bæri að öðru jöfnu að dæma stefnda til greiðslu málskostaðar en þar sem sá málskostnaður ætti að renna til stefnda sjálfs vegna veittrar gjafsóknar verður málskostnaður ekki dæmdur. Af hálfu stefnda flutti málið Guðrún Margrét Árnadóttir hrl. Dóm þennan kveður upp Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari, ásamt sérfróðum meðdómendum, þeim Alexander Smárasyni sérfræðingi í fæðingarlækningum og Birni Gunnarssyni sérfræðingi í barnalækningum. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði þeim Eggerti Ísólfssyni og Sigurmundu Skarphéðinsdóttur, vegna ófjárráða dóttur þeirra, stefnanda Söru Lindu Eggertsdóttur, 28.522.474 krónur með 2% ársvöxtum frá 5. mars 1998 til 27. september 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.653.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Jóns Steinars Gunnlaugssonar hrl. 1.600.000 krónur.
Mál nr. 120/2008
Skuldamál Víxill Endurkrafa Aðild
M og K kröfðust endurgreiðslu fjárhæðar sem greidd var Ó á grundvelli víxils, sem Ó hafði gefið út og leyst til sín. K var samþykkjandi víxilsins en M ábekingur. Víxillinn var greiddur með fyrirvara þar sem M og K töldu sig hafa farið á mis við að koma að vörnum við innheimtu víxilsins vegna takmarkaðs mótbáruréttar samkvæmt 17. kafla laga nr. 91/1991. M og K byggðu kröfu sína á því að samkomulag hefði tekist með aðilum um uppgjör sem hefði falist í því að K yrði skipt upp og Ó tæki til baka hluta af starfsemi þess en með því hefði M orðið skuldlaus við Ó og verið leyst undan greiðsluskyldu á umræddum víxli. Talið var að M hefði ekki getað átt aðild að kröfu á hendur Ó á þeim grunni sem málssóknin byggðist á þar sem hún var ábekingur en Ó útgefandi og kvittun við greiðslu skuldarinnar var gefin til K. Samkvæmt þessu var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu Ó af kröfu M. Í niðurstöðu héraðsdóms sem staðfest var í Hæstarétti var ekki talið sannað að bindandi samkomulag um uppgjör skuldarinnar, eins og M og K héldu fram, hefði komist á og var Ó því einnig sýknaður af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 3. mars 2008. Þau krefjast þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 5.074.695 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. janúar 2007 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu gera áfrýjendur kröfu um endurgreiðslu fjárhæðar sem greidd var stefnda 17. janúar 2007 á grundvelli víxils, sem stefndi hafði gefið út og leyst til sín eftir að greiðslufall hafði orðið. Var áfrýjandi Kynning ehf. samþykkjandi víxilsins en áfrýjandi Margrét Guðrún Bergsveinsdóttir ábekingur. Segir í stefnu að málið sé höfðað með vísan til 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þrátt fyrir að greiðslan 17. janúar 2006 hafi verið innt af hendi áður en til málssóknar kom á grundvelli víxilsins. Áfrýjendur hafa ekki gert grein fyrir því á hvaða grundvelli þau höfða málið sameiginlega. Í héraði varðist stefndi kröfu áfrýjanda Margrétar meðal annars með vísan til þess að hún gæti ekki átt aðild að kröfunni, þar sem áfrýjandi Kynning ehf. hefði greitt víxilskuldina. Fyrir liggur að stefndi gat ekki beint kröfu samkvæmt víxlinum um endurgreiðslu víxilskuldarinnar að áfrýjanda Margréti þar sem hún var ábekingur en hann útgefandi. Hann gat eingöngu beint slíkri kröfu að stefnda Kynningu ehf. sem samþykkjanda víxilsins. Það gerði hann með bréfi 11. desember 2006 sem leiddi til þess að víxilinn var greiddur án málssóknar 17. janúar 2007. Við greiðsluna var kvittun gefin til stefnda Kynningar ehf. Að þessu athuguðu er ljóst að áfrýjandi Margrét getur ekki átt aðild að kröfu á hendur stefnda á þeim grunni sem málssóknin byggist á. Verður hinn áfrýjaði dómur því með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 staðfestur um sýknu stefnda af kröfu hennar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann einnig staðfestur um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda Kynningar ehf. Þá verður hinn áfrýjaði dómur einnig staðfestur um málskostnað. Samkvæmt þessum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verða áfrýjendur dæmdir óskipt til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjendur, Kynning ehf. og Margrét Guðrún Bergsveinsdóttir, greiði óskipt stefnda, Ólafi Magnúsi Magnússyni, málskostnað fyrir Hæstarétti 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. febrúar 2008. Mál þetta var þingfest 14. mars 2007 og tekið til dóms 10. janúar sl. Stefnendur eru Margrét G. Bergsveinsdóttir, Grundartanga 46, Mosfellsbæ og Kynning ehf., Kleppsmýrarvegi 8, Reykjavík en stefndi er Ólafur M. Magnússon, Fífulind 2, Kópavogi. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð 5.074.695 krónur með dráttarvöxtum sakvæmt 3. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. janúar 2007 til greiðsludags auk málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og þeim gert að greiða stefnda ríflegan málskostnað. I. Málavextir eru þeir að stefndi átti á sínum tíma einkahlutafélagið Kynning ehf. sem starfaði að ýmiss konar kynningar- og almannatengslastarfsemi fyrir fyrirtæki, félög og stofnanir. Rekstur félagsins var þríþættur. Í fyrsta lagi var kynningarþjónusta á ýmsum vörum í verslunum og gjafapakkaþjónusta við fyrirtæki. Í öðru lagi var tónleika- og ráðstefnuhald undir firmaheitinu tenór.is og í þriðja lagi var fjölbreytt þjónusta við fyrirtæki og félagasamtök um jólahald undir firmaheitinu jólasveinn.is. Kynning ehf. hafði m.a. gert verksamning við stefnanda Margréti og jafnframt Örlyg A. Guðmundsson um að taka að sér tiltekin störf í þágu félagsins. Þegar stefndi hóf ásamt öðrum starfrækslu Mjólku ehf. ákvað hann að selja Kynningu ehf. og rekstur félagsins. Úr varð að stefnandi Margrét og Örlygur keyptu félagið og rekstur þess. Var það gert með þeim hætti að stofnað var nýtt hlutafélag undir nafninu Kynning ehf. og nafni eldra félagas breytt í Forte ehf. Í framhaldi af því seldi stefndi stefnanda Margréti með kaupsamningi 4. febrúar 2006 55% í Kynningu ehf. á 6.875.000 krónur og skyldi hún greiða kaupverðið þannig að eigi síðar en 15. febrúar 2006 greiddi hún 2.000.000 krónur en eftirstöðvar með afhendingu skuldabréfs. Við undirritun gat stefnandi Margrét ekki greitt fyrrgreindar 2.000.000 krónur en afhenti stefnda skuldabréf að fjárhæð 4.875.000 krónur fyrir eftirtöðvar. Á sama tíma seldi stefndi 35% hlutafjár í félaginu til Örlygs A. Guðmundssonar á 4.375.000 krónur. Samkvæmt kaupsamningi við hann skyldi hann greiða 2.000.000 við undirritun og sömuleiðis afhenda skuldabréf fyrir eftirstöðvum. Örlygur afhenti stefnda eftirstöðvaskuldabréfið en greiddi ekki fremur en stefnandi Margrét téðar 2.000.000 krónur. Stefnandi Margrét og Örlygur stóðu nú í skuld við stefnda samtals að fjárhæð 4.000.000 krónur og varð að ráði að þau gáfu út víxil 16.febrúar 2006 til handa stefnda til lúkingar viðskiptum þeirra með gjalddaga 16. maí 2006. Þennan víxil seldi stefndi í sínum banka, Sparisjóð Kópavogs. Með þessu töldust stefnandi Margrét og Örlygur hafa greitt kaupverð hlutabréfanna og fengu öll yfirráð yfir Kynningu ehf. sem eigendur 90% hlutafjár. Greiðslufall varð á víxlinum og að beiðni Kynningar ehf. samþykkti Sparisjóður Kópavogs að endurnýja víxilinn með gjalddaga 22. júní 2006. Við endurútgáfuna vildi bankinn að stefndi gæfi víxilinn út persónulega en að Margrét og Örlygur ábektu. Að sögn stefnda helgaðist það að lélegri fjárhagsstöðu stefnanda Margrétar og Örlygs. Greiðslufall varð einnig á endurnýjunarvíxlinum og varð stefndi að leysa hann til sín að kröfu bankans til þess að forðast lögfræðiinnheimtu. Innleysti stefndi víxilinn 8. september 2006 og fól lögmanni sínum að innheimta hann á hendur félaginu. Þann 17. janúar 2007 var víxillinn greiddur. Fram hefur komið í málinu að fjárhagsvandi félagsins var orðinn mikill á miðju ári 2006 og fékk því stefndi Þórð Örn Ólafsson ráðgjafa til að hafa milligöngu um að reyna samninga við stefnanda Margréti og Örlyg annars vegar og stefnda hins vegar um breytingar á kaupsamningi. Stefndi var enn eigandi að 10% hlutafjár í félaginu. Var haldinn hluthafafundur þann 20. okktóber 2006 þar sem möguleg uppskipti á félaginu voru rædd. Í fundargerð 30. ágúst 2006 er bókað að farið hafi verið yfir rekstrarvanda félagsins og helstu ástæður hans. Stefndi Ólafur hafi bent á að nauðsynlegt væri að auka tekjur félagsins. Góðir tímar væru framundan. Hann hafi lýst yfir áhyggjum af því að víxlar hjá félaginu væru að fara í lögfræðing næstkomandi föstudag og þá myndi yfirdráttur félagsins í Sparisjóði Kópavogs að öllum líkindum falla niður. Þórður hafi lagt áherslu á að samkomulag aðila um uppskiptingu félagsins yrði kynnt fyrir viðskiptabanka félagsins til samþykktar eða synjunar. Stefndi Ólafur hafi bent á að nauðsynlegt væri að afsetja víxilskuld sem allra fyrst í tengslum við uppskiptingu félagsins. Síðan er bókað í fundargerð að nánar tiltekið byggi uppskipting félagsins á því að stefndi Ólafur og Örlygur taki til sín rekstrareiningu tenór.is og starfsemi hennar, jólasveinabúninga, bifreið og geisladiska ásamt lénum er tilheyri þeirri starfsemi. Þá liggur fyrir í málinu fundargerð frá 20. október 2006. Er m.a. bókað í fundargerð þess fundar að samkvæmt upplýsingum framkvæmdastjóra sé félagið rekið með tapi og ekki hafi verið hægt að greiða stjórnendum laun um nokkurt skeið. Þetta valdi nokkrum áhyggjum og ljóst að auka verði veltu félagsins. Til umræðu hafi komið skuldastaða félagsins og þá sérstaklega víxlamál. Uppskipti félagsins hafi verið rædd og að stefndi Ólafur og Örlygur hafi viljað leysa til sín hluta starfsemi félagsins til þess að gera upp skuldir félagsins við Forte ehf. Síðan er bókað að ákveðið hafi verið að Forte ehf. myndi leysa til sín hluta af starfsemi Kynningar ehf. þannig að stefnandi Margrét og Kynning ehf. væri skuldlaus gagnvart Forte ehf. og stefnda Ólafi. Að loknum uppskiptum væri stefnandi Margrét eigandi alls hlutafjár í Kynningu ehf. Þá hefur verið lagt fram í málinu skjal sem ber yfirskriftina ,,Uppgjör vegna starfsemi Kynningar ehf.” dagsett 20. október 2006. Þetta skjal er undirritað af Örlygi A. Guðmundssyni og stefnanda Margréti en ekki stefnda Ólafi. Í skjalinu segir m.a. að í tengslum við sölu hlutabréfa í Kynningu ehf. hafi tekist samkomulag við stefnanda Margréti um að Forte ehf. innleysi hluta af eignum og starfsemi Kynningar ehf. sem til séu komnar vegna vanskila á kaupverði. Forte ehf. innleysi alla starfsemi deildarinnar tenór.is og lénið jólasveinn.is, þ.e. allt sem tengist tónleikahaldi, jólasveina- og jólagjafaþjónustu og öðru því tengdu. Við uppgjör þetta yfirtaki Forte ehf. viðskiptakröfu að fjárhæð 249.251 króna, bifreið að fjárhæð 450.000 krónur og jóladiska að fjárhæð 50.000 krónur. Þá fái Forte ehf. einnig í sinn hlut fartölvu, gsm-síma, skrifborð og skrifborðsstóla svo og alla jólasveinabúninga og ýmsa smámuni. Segir síðan í samkomulaginu að með yfirtöku á þessum eignum teljist eftirtaldar skuldbindingar Kynningar ehf. og stefndu Margrétar uppgerðar. Víxlar muni verða afhentir stefndu Margréti án tafar. Þessir víxlar séu víxill hjá Sparisjóði Kópavogs að fjárhæð 4.212.800 krónur og víxill hjá stefnda Ólafi með Kynningu ehf. sem greiðanda að fjárhæð 1.800.000 krónur. Þá taki stefnendur að sér uppgjör vegna víxils hjá KB banka hf. í Borgarnesi að fjárhæð 510.200 krónur. II. Stefnandi Margrét sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að á fundinum 20. október 2006 hafi Þórður og stefndi Ólafur handsalað samkomulagið að því tilskyldu að víxill vistaður í KB banka í Borgarnesi yrði greiddur fyrst af stefnanda. Þessi hluthafafundur hafi verið á föstudegi og á mánudag hafi hún greitt umræddan víxil. Strax á mánudagskvöld hafi stefnda Ólafi verið skilað allir þeir munir, tól og tæki, sem taldir hafi verið upp í samkomulagi. Margrét kvað hinar svokölluðu jólakörfur hafa verið stóran hluta af starfsemi fyrirtækisins og líklegast um það bil 60% af veltu fyrirtækisins komið frá þeirri starfsemi. Hún kveðst hafa tekið þessa starfsemi yfir og taldi að henni hafi verið það heimilt samkvæmt samkomulagi aðila. Aðspurð um hvernig hún túlkaði ákvæði samningsins frá 20. október 2006 þar sem segi að jólagjafaþjónusta eigi að koma í hlut Forte ehf. svaraði Margrét því til að hún hafi litið svo á að þar væri einungis átt við jólapakka til barna sem væru gefnir á jólaböllum. Hún kvað Örlyg A. Guðmundsson hafa gengið út úr fyrirtækinu í maí eða júní 2006. Hann hafi séð einsamall um starfsemi tenór.is og hafi hún staðið í þeirri trú að hann hafi haldið áfram með þá starfsemi eftir að hann hætti hjá fyrirtækinu. Taldi hún reyndar líka að stefndi Ólafur hafi haldið þeirri starfsemi áfram með Örlygi. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvað stefndi hafa komið í ljós eftir að stefnandi Margrét og Örlygur höfðu keypt sig inn í fyrirtækið að þau höfðu ekki haft aðgang að fjármagni. Hafi Margrét verið á vanskilaskrá og hafi hann veitt henni persónulegt lán til að gera þau mál upp. Fyrirtækið hafi verið í viðskiptum hjá Sparisjóði Kópavogs. Komið hafi í ljós að sparisjóðurinn hafi ekki viljað lána stefnanda Margréti og Örlygi nema hann væri í ábyrgð. Síðar hafi kaupgreiðslur farið í vanskil og orðið ljóst að þau ættu erfitt með að fjármagna kaupin á fyrirtækinu. Þess vegna hafi verið ákveðið að gefa út umræddan víxil sem hafi í raun verið útborgun í fyrirtækinu og átt að greiðast við undirskrift kaupsamnings. Síðan hafi það gerst að slitnað hafi upp úr samstarfi Margrétar og Örlygs um sumarið og síðsumars hafi mál fyrirtækisins þokast á verri veg. Öllum hafi verið ljóst að stefndi í gjaldþrot. Þess vegna hafi Þórir Örn komið að málinu og hafi hann stungið upp á þeirri lausn að Ólafur leysti hluta af starfseminni til sín og leysti stefnendur undan víxilskuldbyndingunni að einhverju eða öllu leyti. Sparisjóður Kópavogs hafi þá verið búinn að hóta að loka á bankaviðskipti við fyrirtækið. Þreifingar hafi verið um lausn á málinu um haustið. Ólafur kvaðst hafa viljað leysa alla starfsemina til sín en það hafi ekki hlotið hljómgrunn. Að hans mati hafi vandamálið verið að Margrét hafi viljað halda öllu bitastæðu eftir en hann hafi átt að yfirtaka skuldir. Því hafi sátt ekki náðst í málinu. Þórir hafi komið með sendiferðabifreið á starfstöð hans að Vagnhöfða í Reykjavík og í sendiferðabifreiðinni hafi verið ýmiss tól og tæki og jólasveinabúningar sem hann hafi átt að fá samkvæmt samkomulaginu. Hann hafi ekki verið viðstaddur þegar Þórir hafi komið en Þórir hafi skilið eftir lykla að bifreiðinni. Ólafur kvaðst hafa sent bifreiðina og farm aftur til stefnanda og skilað lyklunum. Ólafur kvað það ekki rétt hjá stefnendum að hann hafi haldið áfram starfsemi tenórs.is og jólasveinn.is. Hins vegar hafi Örlygur haldið þeirri starfsemi áfram og hafi hann aðstoðað Örlyg eins og kostur var, m.a. með því að lána honum skrifstofuaðstöðu um skeið en þá hafi hann verið að vinna að því að fá gospel kór til landsins. Þórir Örn Ólafsson kvað Ólaf hafa beðið sig um að koma og aðstoða við samningsgerð. Hann kvaðst hafa talið eftir fundinn 30. ágúst að kominn væri á samningur. Hafi hann því útbúið samning sem ber yfirskriftina ,,Uppgjör vegna starfsemi Kynningar ehf.” og hafi Margrét og Örlygur skrifað undir samninginn en stefndi neitað því. Örlygur A. Guðmundsson kvaðst hafa vitað af því að til stæði að skipta upp félaginu en samningaviðræður hafi strandað á einhverju sem hann þekkti ekki. Hann kvaðst hafa tekið yfir starfsemi jólasveinsins.is og tenórs.is. og haldið henni áfram. Stefndi Ólafur hafi ekki komið að þeirri starfsemi að öðru leyti en því að hann hafi lánað honum skrifstofuaðstöðu og verið honum innan handar. Hann kvaðst ekki vita hver staðan væri núna í málefnum félagsins en hann væri enn skráður fyrir 35% hlut eftir því sem hann best vissi. III. Stefnandi byggir á því að samkomulag hafi tekist með aðilum um uppgjör sem byggst hafi á því að stefndi Ólafur eða einkahlutafélag hans, Forte ehf., fengi tiltekinn hluta af starfsemi stefnanda Kynningar ehf. til eignar en stefnandi Margrét héldi eftir öllum hlutum í Kynningu ehf. Með því yrði Margrét skuldlaus við stefnda Ólaf og Forte ehf. og leyst undan greiðsluskyldu á umræddum víxli sem stefndi hafi knúið hana til að greiða með lögsókn. Þetta samkomulag hafi verið staðfest með samþykki allra á hluthafafundi 20. október 2006. Ólafur hafi tekið í sína vörslur og tileinkað sér þær eignir og þann hluta af starfsemi Kynningar ehf. sem samkomulagið hafi tekið til. Hann hafi hins vegar ekki afhent umræddan víxil heldur sent hann í innheimtu hjá lögmanni sínum. Stefnendur hafi borið því við að um ólögmæta kröfu væri að ræða og að skuldin væri að fullu greidd með samkomulagi aðila. Það hafi ekki borið árangur og stefnendur því ekki átt annan kost en að greiða kröfuna vegna takmarkaðs mótbáruréttar, sbr. 17. kafli laga um meðferð einkamála nr. 19/1991. Víxilkrafan hafi því verið greidd með áföllnum dráttarvöxtum og kostnaði, samtals að fjárhæð 5.074.695 krónur til lögmanns stefnda 17. janúar 2007 með fyrirvara um að um óréttmæta kröfu væri að ræða og að kröfuhafi yrði endurkrafinn um greiðslu hennar. Stefnendur telja að stefndi hafi valdið þeim skaðabótaskyldu tjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi sinni. Máli sínu til stuðnings vísa stefnendur til 2. mgr. 119. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 um skaðabótaskyldu er vísað til almennra reglna íslensks skaðabótaréttar. Stefndi heldur því fram að allar mögulegar breytingar á kaupsamningi hafi verið háðar samþykki viðskiptabanka félagsins og þess vegna hafi stefndi tekið að sér að leita eftir því við Sparisjóð Kópavogs að hann samþykkti svonefnda uppskiptingu félagsins. Vegna vanskila félagsins við bankann hafi hann ekki fallist á frekari fyrirgreiðslu til félagsins nema gegn ábyrgð stefnda. Bankinn hafi áður verið búinn að hafna ábyrgð Margrétar og Örlygs sem fullnægjandi. Umræður um sölu á rekstri Kynningar ehf. hafi snúist um möguleg kaup Forte ehf. á hluta af rekstri Kynningar ehf. en ekki um að stefndi Ólafur taki persónulega á sig skuldbindingar eins og málatilbúnaður stefnanda geri ráð fyrir. Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að stefnandi Margréti eigi ekki aðild að endurkröfumáli samkvæmt 2. mgr. 119. gr. laga um meðferð einkamála. Sá einn geti gert slíka kröfu sem hafi tekið á sig víxilskuldbindingu og greitt víxilandvirði tvisvar. Fyrir liggi samkvæmt gögnum málsins að Kynning ehf. hafi greitt víxilinn til lögmanns stefnda þann 17. janúar 2007. Margrét hafi þar hvergi komið nærri. Hún eigi því engan víxilrétt hér samkvæmt 118. gr. laga nr. 91/1991. Þar af leiðandi geti hún ekki átt aðild að skaðabótamáli þessu. Í öðru lagi byggir stefndi á því að hann hafi fengið víxilinn frá Margréti og Örlygi A. Guðmundssyni, stjórnarmönnum í Kynningu ehf., til lúkningar á eftirstöðvum kaupverðs þeirra á 90% hlutabréfa í Kynningu ehf. Víxlinum hafi verið ætlað að vera fullnaðargreiðsla en ekki tryggingarvíxill fyrir efndum þeirra gagnvart stefnda. Hafi Margrét og Örlygur fengið full eignaráð yfir Kynningu ehf. í kjölfar afhendingar á víxlinum. Í þriðja lagi byggir stefndi á því að engin gögn styðji þá fullyrðingu stefnanda að stefndi hafi fengið víxilinn greiddan með samningi við Margréti heldur þvert á móti sé hið gagnstæða upplýst. Þá hafi stefnda ekki verið afhent verðmæti á grundvelli hins meinta samnings. IV. Stefndi rak Kynningu ehf. og var starfsemi félagsins þríþætt. Í fyrsta lagi kynningarþjónusta af ýmsum toga í verslunum og gjafapakkaþjónusta við fyrirtæki. Í öðru lagi tónleikahald undir firmaheitinu tenor.is og í þriðja lagi þjónusta við fyrirtæki og félagasamtök um jólahald undir firmaheitinu jólasveinn.is. Stefnandi Margrét og Örlygur A. Guðmundsson keyptu hlut í Kynningu ehf. af stefnda með kaupsamningi 4. febrúar 2006. Eftir kaupin átti Margrét 55% hlut í Kynningu ehf., Örlygur 35% og stefndi hélt eftir 10% hlut. Heildarhlutafé var 12.500.000 krónur að nafnverði og keypti stefnda Margrét því fyrir 6.875.000 krónur en Örlygur fyrir 4.375.000 krónur. Skyldi stefnda Margrét greiða 2.000.000 krónur eigi síðar en 15. febrúar 2006 en gefa út skuldabréf fyrir eftirstöðvum kaupverðs að fjárhæð 4.875.000 krónur. Skuldabréfið var gefið út og hefur stefnda Margrét greitt það. Vanskil urðu hins vegar hjá stefndu Margréti á útborgunargreiðslunni að fjárhæð 2.000.000 króna og einnig urðu vanskil hjá Örlygi á útborgunargreiðslu að sömu fjárhæð. Var það að samkomulagi milli stefnanda Margrétar, Örlygs og stefnda að stefnandi Margrét og Örlygur gæfu út víxil fyrir 4.000.000 króna auk vaxta og kostnaðar og teldist kaupverð þá greitt. Víxillinn var með gjalddaga 16. maí 2006. Greiðslufall varð á víxlinum og var hann endurnýjaður með öðrum víxli með gjalddaga 22. júní 2006. Greiðslufall varð einnig á þeim víxli og varð stefndi loks að leysa hann til sín að kröfu bankans 8. september 2006. Stefndi fól lögmanni sínum að innheimta víxilinn á hendur stefnanda Kynningu ehf. og var víxillinn loks greiddur 17. janúar 2007. Stefnendur halda því fram að þau hafi farið á mis við að koma að vörnum í víxilmálinu vegna takmarkaðs mótbáruréttar samkvæmt 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Þetta mál sé því höfðað sem skaðabótamál á grundvelli 2. mgr. 119. gr. laganna. Málsástæða stefnenda er sú að samkomulag hafi tekist með aðilum um að skipta upp félaginu og hafi stefndi tekið til sín starfsemi tenors.is og jólasveinsins.is og gefið eftir skuldina samkvæmt víxlinum. Þessu til sönnunar leggja stefnendur fram endurrit fundargerðar frá 20. október 2006 og 30. ágúst 2006 svo og samkomulag dagsett 20. október 2006. Efni þessara skjala er rakið hér að framan. Samkomulagið frá 20. október 2006 er óundirritað af stefnda og hefur komið fram í málinu að hann hafnaði því og vildi ekki undirrita samkomulagið vegna þess að hann taldi það óaðgengilegt og ekki í samræmi við það sem rætt hefði verið um. Fundargerðin frá 20. október 2006 er einnig óundirrituð og kom fram hjá Þóri Erni Ólafssyni, en hann hafði milligöngu um samningsumleitanir milli aðila, að fundargerðin væri rituð af honum eftir fyrirsögn aðstoðarmanns hans, sem hafði verið viðstaddur fundinn, en Þórir sjálfur hafi hins vegar fjarverandi. Af fundargerðum má ráða, og er það í samræmi við framburð aðila og vitna hér fyrir dómi, að vegna fjárhagserfiðleika fyrirtækisins og vanskila kaupenda á kaupverði, stóð til að stefndi tæki til baka starfsemi jólasveinsins.is og tenors.is og gæfi eftir skuld kaupenda við sig að einhverju eða öllu leyti. Jafnframt átti stefndi að fá afhentar þær eignir sem tilheyrðu þessari starfsemi. Ekkert af þessu gekk eftir og fyrir dómi kom í ljós að aðilar höfðu ólíkan skilning á því hvort til hafi staðið að hinar svokölluðu jólakörfur, gjafakörfur með matvælum og víni, hefðu átt að fylgja starfsemi jólasveinsins.is eða ekki. Upplýst var við aðalmeðferð að stefnendur héldu þeirri starfsemi áfram, þrátt fyrir ákvæði í samkomulagsdrögum frá 20. október 2006 að ,,jólagjafaþjónusta” skyldi ganga til félags stefnda, Forte ehf. en þessi starfsemi mun hafa verið um 50-60% af starfsemi stefnanda Kynningar ehf. Þegar framangreind gögn eru virt svo og framburður aðila og vitna þykir sannað að stefndi hafi ljáð máls á að fyrirtækinu yrði skipt upp og hann tæki til baka hluta af starfsemi þess til þess að leysa þann vanda sem við blasti og rakinn er hér að framan. Bindandi samkomulag komst hins vegar aldrei á. Það fóru aðeins fram viðræður sem leiddu ekki til samkomulags sem best sést á því að stefndi neitaði að rita undir samkomulagsdrög og endursendi þá muni er honum voru ætlaðir samkvæmt drögunum. Sannað er einnig í málinu að stefndi tók ekki yfir eða rak áfram hluta af starfsemi stefnanda Kynningar ehf. eins og haldið er fram í málinu. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á kröfur stefnenda í málinu og stefndi sýknaður. Eftir þessari niðurstöðu verða stefnendur dæmdir til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Ólafur M. Magnússon, er sýkn af kröfum stefnenda, Margrétar G. Bergsveinsdóttur og Kynningar ehf., í máli þessu. Stefnendur greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 395/2013
Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Vitni Ómerking héraðsdóms Heimvísun Sératkvæði
X var m.a. ákærður fyrir fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið undir áhrifum tetrahýdrókannabínólsýru. Héraðsdómur sýknaði X af þeim sakargiftum og byggði niðurstöðu sína á framburði hans, álitsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði og vitnisburði starfsmanna rannsóknastofunnar fyrir dómi. Þá var í héraðsdómi einnig greint frá tiltekinni vitnaskýrslu sem gefin hafði verið fyrir dómi í öðru sakamáli. Hæstiréttur taldi að af framburði X og starfsmanna Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði yrði ekki dregin önnur ályktun en að líkur væru á að mat héraðsdómara á sönnunargildi framburðarins hefði verið rangt svo að máli skipti um málsúrslit. Að auki hefði með tilvísun til skýrslu úr öðru sakamáli verið brotið gegn þeirri meginreglu sakamálaréttarfars að dómur í slíku máli skyldi reistur á sönnunargögnum sem færð hefðu verið fram við meðferð máls fyrir dómi. Var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Sératkvæði Helga I. Jónssonar hæstaréttardómara Í forsendum hins áfrýjaða dóms er gerð grein fyrir framburði ákærða og skýringum hans á því að tetrahýdrókannabínól greindist í þvagi hans. Þá er þar rakin niðurstaða álitsgerðar rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði og jafnframt sagt að fram hafi komið í framburði Elísabetar Sólbergsdóttur og Kristínar Ólafsdóttur, starfsmanna rannsóknastofunnar, að miðað við þann styrk tetrahýdrókannabínólsýru, sem mældist í þvagi ákærða, væri mjög ólíklegt að óbeinar hassreykingar hafi leitt til þess að efnið mældist í þvaginu. Ekki var þar rétt með farið hvað framburð Elísabetar áhrærir, en í skýrslu fyrir dómi fullyrti hún þvert á móti að það væri „100%“ öruggt að þegar gefið væri út af hálfu rannsóknastofunnar að það mældist tetrahýdrókannabínólsýra hafi viðkomandi sjálfur verið að neyta efnisins. Síðan var þess getið í héraðsdómi að Kristín hafi sagt fyrir dómi að ekki væri hægt að útiloka að óbeinar reykingar hefðu þessi áhrif, án þess þó að greint væri frá því að hún teldi það afar ólíklegt. Að lokum var í forsendum héraðsdóms vísað til framburðar nafngreinds dósents í eiturefnafræði við Háskóla Íslands í öðru máli þar sem meðal annars kom fram að honum þætti afar ólíklegt að efnin sem mælst hafi þvagi ákærða í því máli hefðu „komið“ vegna dvalar hans í bifreið, þar sem aðrir hafi neytt kannabis, en hann ekki viljað útiloka það. Héraðsdómur taldi háttsemi ákærða falla undir 45. gr. a. umferðarlaga, en á hinn bóginn hefðu óbeinar hassreykingar í bifreið, nóttina áður en akstur ákærða var stöðvaður greint sinn, mögulega valdið því að fyrrnefnt umbrotsefni tetrahýdrókannabínóls mældist í þvagi hans. Væri ósannað að ákærði hafi vitað eða mátt vita að dvöl hans í bifreiðinni leiddi til þessa og var ákærði því sýknaður af broti gegn umræddu ákvæði umferðarlaga vegna saknæmisskorts. Í málinu er að mínu áliti enginn ágreiningur um málsatvik eða framangreindar niðurstöður í álitsgerð rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, heldur ráðast úrslit þess af sönnunargildi álitsgerðarinnar og þeim sérfræðilegu skýringum sem áðurnefndir starfsmenn stofnunarinnar gáfu á efni hennar. Standa fyrirmæli 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 þannig ekki í vegi fyrir því að efnisleg afstaða verði tekin til kröfu ákæruvaldsins um sakfellingu ákærða og ákvörðun refsingar þótt munnleg sönnunarfærsla hafi ekki farið fram fyrir Hæstarétti, sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 19. júní 2008 í máli nr. 260/2008. Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga má enginn stjórna eða reyna að stjórna vélknúnu ökutæki ef hann er undir áhrifum ávana- og fíkniefna sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni og reglugerðum samkvæmt þeim. Þá segir í 2. mgr. greinarinnar að mælist ávana- og fíkniefni samkvæmt 1. mgr. í blóði eða þvagi ökumanns teljist hann vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega. Samkvæmt fylgiskjali I við reglugerð nr. 233/2001, eins og því var breytt með reglugerð nr. 848/2002, teljast meðal slíkra efna „tetrahydrocannabinol og öll isomer þess og afleiður“, en samkvæmt 2. mgr. 2. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni er varsla og meðferð þessara efna óheimil á íslensku yfirráðasvæði. Í 1. mgr. 86. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um heimild lögreglu til að leita til sérfróðra manna í þágu rannsóknar máls þegar þörf er á sérfræðilegri skoðun eða rannsókn til að upplýsa mál og er þar í dæmaskyni meðal annars nefnd efnafræðileg rannsókn. Í málinu liggur eins og áður segir fyrir álitsgerð rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði þar sem fram kom að í þvagi ákærða hafi fundist tetrahýdrókannabínólsýra er væri í flokki ávana- og fíkniefna sem óheimil væru á íslensku forráðasvæði. Fyrrnefndir starfsmenn rannsóknastofunnar komu fyrir dóm og gerðu grein fyrir hvernig að rannsókn þvagsýnisins var staðið og niðurstaða fengin um að tetrahýdrókannabínólsýra, umbrotsefni tetrahýdrókannabínóls, hafi mælst í því. Í framburði þeirra beggja kom skýrlega fram að niðurstaða álitsgerðarinnar um styrk tetrahýdrókannabínólsýru í þvagi ákærða gæti ekki samrýmst því að umrætt ávana- og fíkniefni hafi getað orðið til í líkama hans vegna óbeinna reykinga kannabis. Að framansögðu virtu er sannað með álitsgerðinni að ákærði hafi greint sinn verið óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega. Hefur ákærði því með háttsemi sinni gerst sekur um brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Þá verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Með sátt 16. júní 2006 gekkst ákærði undir greiðslu 50.000 króna sektar og sviptingu ökuréttar í tvo mánuði frá 1. apríl sama ár fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Þá var hann dæmdur 28. apríl 2008 til greiðslu 180.000 króna sektar og sviptingar ökuréttar í tvö ár frá 15. júlí sama ár fyrir brot gegn 1. og 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Auk þessa hefur ákærði tvívegis hlotið fangelsisdóm vegna fíkniefnalagabrota og tvisvar verið gerð fésekt fyrir umferðarlagabrot. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Í máli þessu er ákærði samkvæmt því sem að framan greinir sakfelldur fyrir ítrekað brot öðru sinni. Með vísan til langrar dómvenju þegar svo háttar til er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 30 daga. Þá verður hann samkvæmt 1. mgr., sbr. 3. mgr. 101. gr. og upphafsákvæði 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga sviptur ökurétti ævilangt frá uppkvaðningu dómsins að telja. Að lokum verður allur sakarkostnaður málsins í héraði og áfrýjunarkostnaður þess lagður á ákærða. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 30. apríl 2013. Mál þetta er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi dagsettri 12. nóvember sl. á hendur ákærða, X, kt. [...], til heimilis að [...], [...] „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, síðdegis laugardaginn 23. júní 2012 ekið bifreiðinni [...] vestur Biskupstungnabraut skammt frá Skálholtsvegi í Bláskógabyggð, án þess að hafa gild ökuréttindi og óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa tetrahýdrókannabínólsýru. Telst brot ákærða varða við 1. mgr. 48. gr. og 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til að sæta sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987 með áorðnum breytingum og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærði mætti við þingfestingu málsins 13. desember sl. og játaði að hafa ekið bifreiðinni en neitaði sök að öðru leyti. Við meðferð málsins hefur ákærði viðurkennt að hafa ekki haft gild ökuréttindi við aksturinn. Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar fyrir það brot en sýknu af ákæru fyrir brot gegn 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Málavextir. Laugardaginn 23. júní 2012 um kl. 17:22 hafði lögreglan afskipti af ákærða þegar hann ók bifreiðinni [...] vestur Biskupstungnabraut skammt frá Skálholtsvegi. Ákærði framvísaði ökuskírteini en við uppflettingu í ökuskírteinaskrá mun hafa komið í ljós að hann átti eftir að endurtaka ökupróf, en hann hafði verið sviptur ökurétti. Ákærði veitti samþykki sitt fyrir því að gefa þvagsýni vegna gruns um að hann væri undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Við prófun með ToxCup kom jákvæð svörun á THC og var honum því tekið blóð- og þvagsýni í þágu rannsóknar málsins. Í matsgerð rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði dagsettri 11. júlí 2012 segir að tetrahýdrókannabínól hafi ekki verið í mælanlegu magni í blóðinu en það efni hafi fundist í þvagi. Segir í matsgerðinni að ökumaðurinn teljist hafa verið óhæfur til þess að stjórna ökutæki örugglega þegar sýnið var tekið. Tekin var lögregluskýrsla af ákærða samdægurs og kvaðst hann þá ekki hafa neytt fíkniefna í mörg ár. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að kvöldið áður hefði hann fengið far með þremur strákum og hefðu þeir reykt kannabis í bifreiðinni. Hann kvað þá hafa tjáð sér þeir væru að reykja þetta efni og hefðu þeir boðið sér það en hann hefði neitað. Hann kvaðst ekki hafa áttað sig á því að viðvera hans í bifreiðinni þar sem piltarnir voru að reykja kannabis myndi leiða til þess að efnið fyndist í þvagi hans. Það hafi verið ástæða þess að hann hafi ekki minnst á þetta atriði við lögreglumennina. Hann kvaðst ekki hafa neytt fíkniefna síðan árið 2008. Vitnið Rannveig Brynja Sverrisdóttir varðstjóri skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði haft afskipti af ákærða umrætt sinn. Hann hafi verið reiðubúinn að veita þvagsýni og þegar það hafi reynst jákvætt hafi hann verið færður á Selfoss til töku blóð- og þvagsýnis. Hún kvaðst ekki hafa getað sér að ákærði hefði verið undir áhrifum, hann hafi verið stressaður í upphafi en hann hafi róast. Vitnið Elísabet Sólbergsdóttir, deildarstjóri rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, skýrði svo frá fyrir dómi að niðurstaða þvagrannsóknarinnar hafa verið sú að í þvagi hafi fundist tetrahýdrókannabínólsýra. Hún kvað mjög ólíklegt að óbeinar hassreykingar hefðu í þessu tilviki haft þau áhrif að efnið hefði mælst í því magni í þvagi. Hún kvað styrk sem mælist í þvagi ekki vera gefinn upp. Ef sýni væri undir ákveðnum mæliþröskuldi, eða 50 ng/ml, væri ekki farið lengra með málið en ef sýnið fer yfir þann styrk sé það rannsakað nánar. Hún kvaðst geta fullyrt það útfrá þeim styrk sem mældist í þvaginu að viðkomandi hafi sjálfur verið að reykja en ekki væri um óbeinar reykingar að ræða. Hún kvað þennan styrk í þvagi í því sýni sem hér um ræðir ekki vera gefinn upp. Vitnið Kristín Ólafsdóttir, sérfræðingur á rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, skýrði svo frá fyrir dómi að niðurstaða rannsóknarinnar gæti ekki samræmst því að viðkomandi hefði fengið efnið í líkamann með því að vera í bifreið þar sem kannabis væri neytt. Hún kvað nokkrar tilraunir hafa verið gerðar þar sem fólk væri í mjög litlu rými og yrði fyrir óbeinum reykingum og hefði niðurstaðan alltaf orðið sú að mjög lítið efni hafi mælst í þvagi fólksins. Hins vegar væri aldrei hægt að útiloka neitt í þessum efnum. Hún kvað styrk í þvagi í þessu máli ekki vera gefinn upp en staðfesti að mæliþröskuldurinn væri 50 ng/ml og hefði sýnið mælst yfir þeim mörkum. Niðurstaða. Ákærða er í máli þessu gefið að sök að hafa ekið bifreið án þess að hafa gild ökuréttindi og óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa tetrahýdrókannabínólsýru. Ákærði kannast við að hafa ekki haft gild ökuréttindi þegar hann ók bifreiðinni og er sú háttsemi hans því sönnuð og rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Hann kannast hins vegar ekki við að hafa verið óhæfur til að stjórna bifreiðinni vegna áhrifa tetrahýdrókannabínólsýru og kveðst ekki hafa neytt fíkniefna síðan árið 2008. Hann hafi hins vegar verið í bifreið með piltum sem reyktu kannabis og hljóti það að vera skýring þess að umrætt efni hafi fundist í þvagi hans. Hann hafi hins vegar ekki áttað sig á þessum möguleika þegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu og því ekki minnst á þetta atriði þá. Samkvæmt áðurgreindri matsgerð rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði var tetrahýdrókannabínól ekki í mælanlegu magni í blóði ákærða en í þvagi hans fannst hins vegar tetrahýdrókannabínólsýra. Segir í vottorðinu að ökumaður teljist hafa verið óhæfur til þess að stjórna ökutæki örugglega en magn efnisins er ekki getið. Hins vegar hafa tveir sérfræðingar á rannsóknastofunni, þær Elísabet Sólbergsdóttir og Kristín Ólafsdóttir, borið fyrir dómi að miðað við þann styrk efnisins sem mældist í þvagi ákærða væri mjög ólíklegt að óbeinar hassreykingar leiddu til þess að efnið mældist í þvaginu. Styrkur efnisins í þvaginu væri hins vegar ekki gefinn upp en þær staðfestu báðar að sýnið hefði verið yfir ákveðnum mæliþröskuldi. Kristín kvað hins vegar ekki hægt að útiloka að óbeinar reykingar hefðu þessi áhrif. Í dómi Hæstaréttar frá 14. maí 2009 í máli nr. S-683/2008 kemur fram að A dósent í eiturefnafræði við Háskóla Íslands hafi verið spurður fyrir héraðsdómi hvort tetrahýdrókannabínólsýra gæti fundist í þvagi vegna óbeinna reykinga. Hann hafi svarað því svo, að það væri fjarlægur möguleiki en þó möguleiki. Hann kvaðst hafa séð rannsóknir þar sem tetrahýdrókannabínólsýra hefði verið mæld í þvagi, lítið magn en þó merkjanlegt, sem gæti komið ef menn dveldu mjög lengi við mjög háan styrk kannabisefnis í andrúmslofti. Spurður um hve lengi sú dvöl þyrfti að vera kvaðst hann ekki þora að fullyrða það, en nefndi eina eða tvær klukkustundir. Hann kvaðst ekki geta fullyrt hvort dvöl í slíku rými í 15 til 20 mínútur væri nægjanleg til að efni fyndust í þvagi. Hann áréttaði síðar í skýrslunni að sér þætti afar ólíklegt að efnin sem mældust í þvagi ákærða hefðu komið vegna dvalar hans í bifreiðinni, en vildi þó ekki útiloka það. Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið verður ekki talið sannað að ákærði hafi vitað eða mátt vita að dvöl hans í bifreið þar sem neytt var kannabisefnis með reykingum leiddi til þess að í þvagi hans yrðu leifar ávana- og fíkninefna skömmu síðar. Verður akstur hans á þeim tíma, sem fór í bága við 45. gr. a umferðarlaga, því ekki talinn honum saknæmur og verður hann því sýknaður af þessum lið ákærunnar. Samkvæmt framlögðu sakavottorði ákærða var hann dæmdur fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöf í Danmörku árið 2004 og þá var hann sektaður og sviptur ökurétti í 2 ár árið 2008. Síðast var ákærða refsað árið 2011 er hann sættist á 120.000 króna sekt fyrir brot gegn 1., sbr. 3. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Að öðru leyti skiptir sakaferill ákærða ekki máli við ákvörðun refsingar hans. Refsing ákærða fyrir það brot sem hann hefur verið sakfelldur fyrir þykir hæfilega ákveðin 5.000 króna sekt til ríkissjóðs sem greiðist innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins en ella sæti ákærði fangelsi í 2 daga. Rétt þykir með hliðsjón af þessum úrslitum málsins og með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að allur sakarkostnaður skuli greiðast úr ríkissjóði, þar með talinn útlagður kostnaður, 103.166 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., 175.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og aksturskostnaður lögmannsins, 14.100 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og málflytjendur töldu ekki þörf endurflutnings. Dómsorð: Ákærði, X, greiði 5.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins en sæti ella fangelsi í 2 daga. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn útlagður kostnaður, 103.166 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., 175.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og aksturskostnaður lögmannsins, 14.100 krónur.
Mál nr. 450/2005
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Yfirmat
Sóknaraðili er Margrét Hallgrímsson, [kt.], Bræðraborgarstíg 13, Reykjavík, en varnaraðili er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., [kt.], Kringlunni 5, Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dómkvaddir yrðu tveir lögfræðingar og einn læknir til að framkvæma yfirmat á undirmatsgerð 14. júní 2005, að því er varðaði fjóra nánar tilgreinda matsliði. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo lögfræðinga og einn lækni til að framkvæma hið umbeðna yfirmat. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðil krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Sóknaraðili varð fyrir umferðarslysum 29. mars 2000 og 20. október 2003. Í báðum tilvikum var ekið aftan á bifreið sem hún ók. Varnaraðili var vátryggjandi þeirra bifreiða sem sóknaraðili ók í umrædd skipti. Þann 28. febrúar 2001 mun Júlíus Valsson læknir hafa metið afleiðingar slyssins 29. mars 2000 svo, að sóknaraðili hefði orðið fyrir 5% varanlegum miska en engri varanlegri örorku. Gengu aðilar til fullnaðaruppgjörs bóta á þessum grundvelli 8. mars 2001. Þann 19. mars 2004 voru að beiðni sóknaraðila dómkvaddir tveir menn, læknir og lagaprófessor, til að meta afleiðingar fyrrgreindra tveggja slysa. Spurningar sem sóknaraðili óskaði að matsmenn veittu svar við voru eftirfarandi: „a. Hverjir eru nú í dag líkamlegir og andlegir áverkar matsbeiðanda, sem rekja má til slyssins, þann 29. mars 2000, og hvernig má reikna með að þessir áverkar lýsi sér í framtíðinni. Í hvaða mæli má reikna með að matsbeiðandi þurfi að neyta lyfja vegna áverkanna og hvaða áhrif mun sú lyfjaneysla hafa á andlega og líkamlega getu hennar og endingu líffæra í framtíðinni. Að hvaða leyti má rekja ástand hennar í dag til slyssins frá 20. október 2003. b. Hafa ófyrirséðar breytingar orðið á heilsu matsbeiðanda frá því matið 28. febrúar 2001 fór fram, vegna þeirra áverka sem hún hlaut í slysinu þann 29. mars 2000 og hverjar eru þær breytingar. c. Hver er varanlegur miski matsbeiðanda vegna þeirra áverka sem hún hlaut í slysinu þann 29. mars 2000, samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993 með síðari breytingum, ef miskinn er grundvallaður á þeim miskatöflum, sem gilda samkvæmt dönsku skaðabótalögunum (lov nr. 228/1984 om erstatningsansvar) vegna þeirra áverka sem rekja má til slyssins. Hver er á sömu forsendum miski matsbeiðanda vegna slyssins 20. október 2003. d. i. Hver var sá miski í stigum sem matsbeiðandi bjó við fyrir slysið 29. mars 2000 [og] vegna hvaða áverka (veikinda). ii. Hver er varanlegur miski matsbeiðanda vegna þeirra áverka sem rekja má til slyssins 29. mars 2000, samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993 með síðari breytingum, a) samkvæmt miskatöflum örorkunefndar. b) Ef bæði er tekið mið af afleiðingum slyssins frá læknisfræðilegu sjónarmiði, þ.e. matstöflunum, svo og til þeirra erfiðleika sem tjónið (áverkarnir) hafa valdið í lífi matsbeiðanda. Hver er af sömu ástæðu miski matsbeiðanda vegna slyssins 20. október 2003. e. i. Bjó matsbeiðandi við varanlega örorku fyrir slysið, þann 29. mars 2000, samkvæmt meginreglu skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum og vegna hvaða áverka. Hvert var stig þeirrar varanlegu örorku. ii. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda almennt, samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 í dag af völdum slyssins þann 29. mars 2000, en af völdum slyssins þann 20. október 2003. iii. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993, samanber 1. gr. sömu laga til heimilisstarfa af völdum þeirra áverka sem matsbeiðandi hlaut í slysinu, þann 29. mars 2000, en vegna þeirra áverka sem hún hlaut í slysinu þann 20. október 2003. iv. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 vegna slyssins, þann 29. mars 2000, miðað við að sú vinnugeta sem matsbeiðandi þá hafði hafi verið 100% vinnugeta (aflahæfi), en vegna slyssins 20. október 2003, þ.e. hvað minnkar sú vinnugeta og það aflahæfi sem matsbeiðandi hafði fyrir slysið 29. mars 2000 um mörg stig.“ Matsgerð er dagsett 14. júní 2004 og svöruðu matsmenn framangreindum spurningum með eftirfarandi hætti: „1. Afleiðingar slyssins 29. mars 2000 eru hálstognun, vægur höfuðáverki, væg tognun í mjóbaki og hægri úlnlið og hendi. Afleiðingar slyssins 20. október 2003 eru versnun á hálstognun og tognun í mjóbaki. 2. Frá því matið 28. febrúar 2001 fór fram hefur orðið versnun á einkennum matsbeiðanda og fyrir liggja önnur læknisfræðileg gögn sem benda til þess að matsbeiðandi hafi hlotið meiri áverka en talið var. 3. Varanlegur miski grundvallaður á þeim miskatöflum, sem gilda samkvæmt dönsku skaðabótalögunum, vegna umræddra slysa telst vera 25% - tuttugu og fimm stig. 4. Varanlegur miski matsbeiðanda á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga, metinn eftir íslenskri miskatöflu, vegna umræddra slysa er 25% - tuttugu og fimm stig, þ.e. 20% vegna slyssins 29. mars 2000 og 5% vegna slyssins 20. október 2003. 5. Varanleg örorka matsbeiðanda á grundvelli 5. gr. skaðabótalaga vegna umræddra slysa er 25% - tuttugu og fimm stig, þ.e. 20% vegna slyssins 29. mars 2000 og 5% vegna slyssins 20. október 2003.“ Á grundvelli matsgerðarinnar höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila til heimtu bóta vegna umræddra slysa og var málið þingfest 9. september 2004. Varnaraðili krafðist dómkvaðningar yfirmatsmanna og voru tveir læknar og héraðsdómslögmaður dómkvaddir 8. febrúar 2005 til þeirra starfa. Voru yfirmatsmenn beðnir að meta eftirfarandi atriði á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993: „1. Hvort ófyrirsjáanlegar [breytingar] hafi orðið á heilsufari matsþola frá því að Júlíus Valsson læknir framkvæmdi mat sitt á matsþola þann 28. febrúar 2001 vegna þeirra áverka sem matsþoli hlaut í umferðarslysi því sem hún lenti í 29. mars 2000, og nánar er vikið að í gögnum máls þessa. 2. Við hve mikinn varanlegan miska matsþoli hafi búið fyrir slysið 29. mars 2000, og hver teljist varanlegur miski matsþola vegna slyssins 29. mars 2000 annars vegar og umferðarslyss sem matsþoli lenti í 20. október 2003 hins vegar, sbr. 4. gr. skaðabótalaga. 3. Við hve mikla varanlega örorku matsþoli hafi búið fyrir slysið 29. mars 2000, og hver teljist varanleg örorka matsþola vegna slyssins 29. mars 2000 annars vegar og slyssins 20. október 2003 hins vegar, sbr. 5. gr. skaðabótalaga.“ Yfirmatsgerð er dagsett 19. júlí 2005 og er niðurstaða hennar svohljóðandi: „Í stuttu máli eru heildarniðurstöður matsgerðar þessarar um breytingar á heilsufari, varanlegan miska og örorku matsþola, Margrétar E. Hallgrímsson, af völdum umferðarslysanna 29. mars 2000 og 20. október 2003 sem hér segir: 1. Engar ófyrirsjáanlegar breytingar urðu á heilsufari matsþola frá því að Júlíus Valsson læknir framkvæmdi mat sitt á matsþola 28. febrúar 2001 vegna þeirra áverka sem matsþoli hlaut í umferðarslysi því sem hún lenti í 29. mars 2000. 2. Varanlegur miski matsþola samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993 vegna afleiðinga umferðarslyssins 29. mars 2000 telst vera 10% - tíu af hundraði. Varanlegur miski vegna afleiðinga umferðarslyssins 20. október 2003 telst vera 5% - fimm af hundraði. Samanlagður varanlegur miski matsþola vegna beggja umferðarslysanna telst því vera 15% - fimmtán af hundraði. 3. Varanleg örorka matsþola samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 vegna afleiðinga umferðarslyssins 29. mars 2000 telst vera 10% - tíu af hundraði. Varanleg örorka vegna afleiðinga umferðarslyssins 20. október 2003 telst vera 5% - fimm af hundraði. Samanlögð varanleg örorka matsþola vegna beggja umferðarslysanna telst því vera 15% - fimmtán af hundraði.“ Yfirmatsgerðin var lögð fram á dómþingi 8. september 2005. Á sama dómþingi lagði sóknaraðili einnig fram hina umdeildu beiðni um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Krefst hann þess í beiðni sinni að dómkvaddir verði tveir lögfræðingar og einn læknir til að svara eftirfarandi spurningum: „a. Hverjir eru í dag líkamlegir og andlegir áverkar matsbeiðanda, sem rekja má til slyssins, þann 29. mars 2000, og hvernig má reikna með að þessir áverkar lýsi sér í framtíðinni. Í hvaða mæli má reikna með að matsbeiðandi þurfi að neyta lyfja vegna áverkanna og hvaða áhrif mun sú lyfjaneysla hafa á andlega og líkamlega getu hennar og endingu líffæra í framtíðinni. b. Hafa ófyrirsjáanlegar breytingar orðið á heilsu matsbeiðanda frá því matið þann 28. febrúar 2001 fór fram, vegna þeirra áverka sem hún hlaut í slysinu þann 29. mars 2000 og hverjar eru þær breytingar. c. Hver er varanlegur miski matsbeiðanda, vegna þeirra áverka sem hún hlaut í slysinu þann 29. mars 2000, samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993, með síðari breytingum, ef miskinn er grundvallaður á þeim miskatöflum sem gilda samkvæmt dönsku skaðabótalögunum (lov nr. 228/1984) vegna þeirra áverka sem rekja má til slyssins. d. i. Bjó matsbeiðandi við varanlega örorku fyrir slysið þann 29. mars 2000, samkvæmt meginreglu skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum og vegna hvaða áverka. Hvert var stig þeirrar varanlegu örorku. ii. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda almennt samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 í dag af völdum slyssins þann 29. mars 2000. iii. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda skv. 5. gr. laga nr. 50/1993, samanber 1. gr. sömu laga til heimilisstarfa af þeim áverkum sem matsbeiðandi hlaut í slysinu þann 29. mars 2000. iv. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda skv. 5. grein skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna slyssins 29. mars 2000, miðað við að sú vinnugeta sem matsbeiðandi hafi þá (fyrir slysið) verið 100% vinnugeta.“ Í þinghaldi 22. september 2005 mótmælti varnaraðili beiðni sóknaraðila þar sem yfirmat hefði þegar farið fram og var henni hafnað í hinum kærða úrskurði. II. Röksemdir sóknaraðila fyrir kröfum sínum eru raktar í hinum kærða úrskurði. Eins og þar segir telur sóknaraðili að ekki hafi farið fram það sem hann kallar „raunverulegt yfirmat“ á niðurstöðum undirmatsmanna og vísar sérstaklega til matsspurninga sem merktar eru a. og c. í undirmatsbeiðni. Þá telur sóknaraðili að þar sem mat á varanlegri örorku samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga sé ekki læknisfræðilegt heldur lögfræðilegt geti niðurstaða tveggja lækna og eins lögfræðings ekki talist yfirmat á niðurstöðu eins læknis og eins lögfræðings. Í samræmi við það gerir hún kröfu til þess að dómkvaddir verði tveir lögfræðingar og einn læknir. Varnaraðili byggir einkum á því að fyrir liggi yfirmat og þess verði ekki krafist að nýju. III. Í 64. gr. laga nr. 91/1991 greinir að aðili geti krafist yfirmats þar sem tekin verði til endurmats þau atriði sem áður hafi verið metin. Þetta gerði varnaraðili og liggur yfirmatsgerð fyrir. Hvorki við dómkvaðninguna né síðar gerði sóknaraðili athugasemdir við hverjir voru dómkvaddir sem yfirmatsmenn né hvernig spurningum var beint til þeirra. Í beiðni sinni um yfirmat setur sóknaraðili fram að nýju fjórar af þeim fimm matsspurningum sem hann hafði beint til undirmatsmanna. Eru spurningar þessar nánast eins orðaðar utan þess að tilvísanir til síðara slyssins hafa verið felldar brott. Í yfirmatsbeiðni varnaraðila voru spurningar orðaðar með nokkuð öðrum hætti en sóknaraðili hafði gert í matsbeiðni sinni í upphafi. Hins vegar þykir ljóst að yfirmatsgerð svarar öllum þeim spurningum sem fram eru settar í nýrri yfirmatsbeiðni sóknaraðila, að frátalinni spurningu um mat á miskastigi sóknaraðila samkvæmt dönskum töflum um miskastig. Er þá meðal annars haft í huga að ekki er unnt að kveða á um örorku og miska tjónþola vegna tiltekins slyss nema leysa um leið úr því hvaða áverka hann hafi hlotið við slysið. Talið verður að sönnunarfærsla um miskastig samkvæmt dönskum lögum sé bersýnilega tilgangslaus í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 og verður hún því ekki heimiluð. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 18/2007
Kærumál Farbann Aðild
X kærði úrskurð héraðsdóms um að hann skyldi sæta farbanni samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. sömu laga. Talið var að ríkissaksóknari hefði haft vald til að ákveða að lögreglustjórinn á Seyðisfirði skyldi krefjast farbanns yfir X á sama tíma og forræði rannsóknarinnar færðist til lögreglustjórans á Eskifirði. Var úrskurðurinn staðfestur að öðru leyti með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 2. janúar 2007, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði bönnuð för frá Íslandi þar til máli hans lyki, þó ekki lengur en til þriðjudagsins 30. janúar 2007 kl. 15. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili reisir aðalkröfu sína á því að sóknaraðila hafi verið óheimilt að krefjast farbanns yfir honum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Er þar vísað til þess að þegar krafan var lögð fyrir héraðsdóm 2. janúar 2007 hafði sýslumaðurinn á Eskifirði þegar tekið við rannsókn málsins, sem var tilefni farbannskröfunnar, í samræmi við 8. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, svo sem henni var breytt með 3. gr. laga nr. 46/2006, og 2. mgr. 1. gr. og 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 1130/2006, um stjórn lögreglurannsókna, rannsóknardeildir og samvinnu lögreglustjóra við rannsókn opinberra mála. Rannsókn málsins hafi því ekki verið í höndum sóknaraðila og hafi hann af þeim sökum ekki verið réttur aðili til að krefjast farbannsins. Héraðsdómi hafi því borið að hafna kröfunni. Þá bendir varnaraðili á að réttindi sakbornings til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, feli í sér að mál verði ekki rannsakað af tveimur lögregluembættum á sama tíma auk þess sem sakborningur eigi rétt á að gera sér grein fyrir hvar mál hans sé til rannsóknar. Sóknaraðili kveðst hafa haft heimild til að krefjast farbannsins. Hafi embætti hans fengið tilkynningu um atvikið, sem varð aðfararnótt 1. janúar 2007, og hann talið sér skylt að gera frumkönnun á vettvangi og skrá málið í málaskrá embættisins. Á þeim tíma höfðu lög nr. 46/2006 tekið gildi en reglugerð nr. 1130/2006 ekki verið birt í Stjórnartíðindum. Að morgni 2. janúar, þegar skrifstofa embættis ríkissaksóknara var opnuð, hafi hann leitað fyrirmæla þar um forræði rannsóknarinnar og ríkissaksóknari tekið ákvörðun um að rannsókn málsins skyldi flytjast til lögreglustjórans á Eskifirði en að sóknaraðili skyldi krefjast farbanns yfir varnaraðila. Telur sóknaraðili að honum hafi borið að fylgja þessum fyrirmælum. Samráð hafi verið haft við lögreglustjórann á Eskifirði um þetta fyrirkomulag. Í málinu liggur fyrir staðfesting ríkissaksóknara á að hann hafi gefið framangreind fyrirmæli og falið lögreglustjóranum á Seyðisfirði að krefjast farbanns yfir varnaraðila. Reglugerð nr. 1130/2006 var birt í Stjórnartíðindum 2. janúar 2007. Þá lá fyrir að rannsókn alvarlegra líkamsárása skyldi vera í höndum rannsóknardeildar lögreglustjórans á Eskifirði fyrir umdæmi hans og lögreglustjórans á Seyðisfirði í samræmi við 5. tölulið 2. mgr. 8. gr. lögreglulaga, sbr. 3. gr. laga nr. 46/2006, og 2. mgr. 1. gr. fyrrgreindrar reglugerðar. Í 2. málslið 5. mgr. 27. gr. laga nr. 19/1991 kemur fram að ríkissaksóknari geti kveðið á um rannsókn máls, mælt fyrir um framkvæmd hennar og fylgst með henni. Samkvæmt þessu hafði ríkissaksóknari vald til þess að ákveða að sóknaraðili, sem hafði sinnt rannsókn málsins á frumstigi, skyldi krefjast farbanns yfir varnaraðila á sama tíma og forræði rannsóknarinnar færðist til lögreglustjórans á Eskifirði. Bar sóknaraðila að hlíta fyrirmælum þar að lútandi. Ekki verður fallist á að með þessari tilhögun hafi verið gengið gegn stjórnarskrárvörðum réttindum varnaraðila. Með hliðsjón af þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur, en ekki þykja efni til að marka farbanni varnaraðila skemmri tíma en þar er gert. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Austurlands 2. janúar 2007. Lögreglustjórinn á Seyðisfirði hefur með beiðni dagsettri í dag krafist þess, með vísan til 110. gr., sbr. b-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að X, [kt.], kínverskum ríkisborgara, [...], verði bönnuð för frá Íslandi, uns máli hans er lokið, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 30. janúar 2006, kl. 15.00. Í kröfu sýslumanns segir að mánudaginn 1. janúar sl. hafi lögreglunni á Egilsstöðum borist tilkynning frá fjarskiptum um að líkamsárás hafi átt sér stað í vinnubúðum við aðgöng 2, á Kárahnjúkum, Fljótsdalsheiði. Við rannsókn málsins hafi komið í ljós að ofannefndur X hafi að öllum líkindum ráðist á ítalskan starfsmann á vinnusvæðinu, A, [...] með hnífi. Árásin hafi, að því er virðist, verið tilefnislaus og mjög hrottaleg, en árásarþolinn hafi hlotið tveggja sentímetra breiðan og þriggja sentímetra djúpan skurð á nýrnastæði á hægri síðu. Ákvörðun um saksókn liggi ekki fyrir á þessu stigi málsins en slík ákvörðun muni liggja fyrir strax að lokinni rannsókn. Eins og málið standi í dag megi þess vænta að höfðað verði opinbert mál á hendur kærða vegna þess. Farbanns sé krafist á grundvelli saksóknarhagsmuna. Rannsóknari telji að tímalengd farbannsins sé raunhæft mat á þeim tíma sem taki að ljúka rannsókn málsins, ákvörðun um saksókn og meðferð þess fyrir héraðsdómi. Við yfirheyrslu í gær hafi kærði játað verknaðinn. Hann hafi að þeirri yfirheyrslu lokinni verið frjáls ferða sinna. Komið hafi í ljós í samræðum við yfirmenn Impregilo á Kárahnjúkum að í samræmi við starfsmannastefnu fyrirtækisins verði kærði rekinn úr vinnu sinni og sendur úr landi. Kærði sé frá Kína og þar sé hið raunverulega heimili hans, þó svo að hann eigi lögheimili tímabundið á Íslandi, þ.e. á meðan á virkjunarframkvæmdum standi. Að mati lögreglu megi því gera ráð fyrir að verði kærða heimilt að yfirgefa Ísland, þá muni hann reyna að koma sér undan frekari rannsókn málsins og saksókn þess með því að fara til Kína, enda ekkert frekar fyrir hann hér að gera hér á landi þar sem honum hafi verið sagt upp störfum. Um lagarök er vísað til þess að verið sé að rannsaka meint brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað geti fangelsisrefsingu allt að 16 árum ef sök sannast. Um heimild til farbanns er vísað til 110. gr., sbr. b-lið 1. mgr. 103. gr., laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Niðurstaða: Rökstuddur grunur er um að kærði hafi framið brot það, sem hann er sakaður um, enda hefur kærði játað bæði hjá lögreglu og hér fyrir dómi að hafa stungið samstarfsmann sinn með hnífi, en hefur borið fyrir sig að um sjálfvörn hafi verið að ræða. Brot þetta getur varðað kærða fangelsisrefsingu. Kærði er erlendur ríkisborgari sem hefur starfað hér á landi við virkjunarframkvæmdir við Kárahnjúka. Tengsl hans við Ísland virðast samkvæmt gögnum málsins ekki vera önnur en þau að hafa stunda hér tímabundna vinnu. Fram hefur komið að kærða hefur verið sagt upp störfum hjá fyrirtækinu Impregilo vegna málsins. Í ljósi framangreinds verður að telja að hætta sé á því að kærði muni reyna að komast af landi brott áður en meðferð máls hans er lokið hér á landi og að hann muni þannig koma sér hjá fullnustu refsingar. Brýna nauðsyn ber til þess að návist kærða, sem er eins og fyrr greinir kínverskur ríkisborgari, verði tryggð þar til meðferð máls hans fyrir dómi er lokið. Rannsókn málsins er á frumstigi og þykir ekki raunhæft að ætla að rannsókn málsins og meðferð málsins fyrir dómi verði lokið á skemmri tíma en fjórum vikum. Þykir því rétt með vísan til 110. gr., sbr. b-lið 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála að fallast á kröfu lögreglustjórans á Seyðisfirði um það að kærða X verði bönnuð för af landinu allt þar til máli hans er lokið, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 30. janúar 2007, kl. 15.00. Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærða, X, er bönnuð för frá Íslandi þar til máli hans er lokið, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 30. janúar 2007 kl. 15.00.
Mál nr. 175/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og HjördísHákonardóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samadag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. mars2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að X kt. […] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. mars2016, kl. 16:00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun ámeðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kærðimótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að lögreglan rannsaki nú meint rán og frelsissviptingu á heimilivið […] í […] 16. febrúar sl. Brotaþoli málsins lýsi því í skýrslutöku hjá lögreglu aðtveir menn, Y og X, hafi ráðist inn á heimili hennar ásamt fjórum grímuklæddummönnum sem hafi talað ensku og spænsku sín á milli. Mennirnir hafi haldið henniá heimilinu í um sex klukkustundir, bundið hana niður, beitt hana ofbeldi ogm.a. notað rafbyssu á hana og tekið hana kyrkingartaki svo hún hafi liðið út afí tvígang á meðan þeir hafi verið á heimili hennar. Þegar mennirnir hafi fariðhafi þeir haft á brott með sér skartgripi og peninga í eigu brotaþola.Brotaþoli hafi leitað á slysadeild eftir atvikið vegna áverka sem hún hafihlotið en samkvæmt vottorði sem liggi fyrir hafi hún hlotið maráverka á við ogdreif um líkama og í andliti, auk tognunar. Eftir árásina hafi kærði ítrekað hringt í brotaþola og hótaði hennilífláti. Málið sé talið tengjast því aðbrotaþoli hafi átt að geyma fíkniefni sem kærði hafi flutt hingað til lands ásíðasta ári sem lögregla lagði síðar hald á á heimili brotaþola. Eigi kærði aðhafa hótað brotaþola lífláti myndi hún ekki greiða honum fimm milljónir krónavegna umræddra fíkniefna. Kærði hafi verið handtekinn 25.febrúar sl. og úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna tildagsins í dag. Kærði sé ekki búsettur hér á landi. Samkvæmt upplýsingumlögreglu sé hann sagður frá […] en búsettur í […]. Fengist hafi staðfest að hann hafi flogið hingað tillands þann 9. febrúar sl. með Easy Jet frá London. Við skoðun sé ljóst að hannhafi komið hingað til lands í styttri ferðir í nokkur skipti undanfarin tvö ár. Kærði hafi verið yfirheyrður ítvígang og neiti allri aðild að málinu. Þá neiti hann að upplýsa lögreglu umhvar hann gisti og hafi dvalið fram að því að hann hafi verið handtekinn oghafi verið mjög ósamvinnuþýður við rannsókn málsins. Lögreglu hafi ekki tekist aðhafa uppi á Y þrátt fyrir mikla leit en skv. upplýsingum lögreglu sé hann ífelum þar sem hann óttist nú kærða sem hafi haft í hótunum við hann og fólkhonum tengt vegna málsins. Lögregla hafi aflað símagagnabæði kærða og Y þar sem fram komi að þeir tengist sendi skammt frábrotavettvangi þegar umrædd árás hafi átt sér stað. Sömuleiðis sjáist að þeireru í símasamskiptum sín á milli í kringum árásina og við þekkta brotamenn hérá landi þegar árásin eigi sér stað. Þeir aðilar séu Z og Þ sem hafi veriðhandteknir vegna málsins 3. mars sl. og kannast við að hafa verið við heimilibrotaþola þegar árásin hafi átt sér stað. Símar þeirra komi einnig inn á sendavið árásarstaðinn. Þá kannist annar þeirra við að hafa verið þar með Y.Lögreglan hafi sömuleiðis tekið skýrslu af tveimur aðilum sem segja að Z og Þhafi verið með skartgripi sem teknir hafi verið af heimili brotaþola í fórumsínum í síðustu viku. Það sé mat lögreglustjóra aðlagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt í máli þessu, enda sé kærði undirrökstuddum grun um aðild að ráni og frelsissviptingu sem talið sé að varði við226. gr. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og geti varðað allt að16 ára fangelsi. Þá sé rannsókn málsins hvergi nærri lokið. Framburður kærða, Z og Þ sé ótrúverðugur um margt. Hvorki hafi tekist aðhafa uppi á Y né að finna þýfið sem brotaþoli beri um að hafi verið tekið fráhenni. Því sé afar brýnt að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi ogeinangrun, þannig að hann hafi ekki tækifæri til að torveldarannsókninni, s.s. með því að koma undan munum og hafa áhrif á aðra samseka.Einnig sé talin hætta á að kærði reyni að koma sér úr landi þar sem hann erekki búsettur hér á landi. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og a- og b-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er þess krafist að krafan nái fram aðganga.Samkvæmt því sem að framan greinir og aðvirtum rannsóknargögnum málsins verður fallist á það með lögreglustjóra aðkærði sé undir rökstuddum grun um brot sem getavarðað fangelsisrefsingu samkvæmt 233., 226. og 252. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Rannsókn málsins er ekki lokið og ljóst að mati dómsins að haldikærði óskertu frelsi sínu geti hann torveldað rannsókn málsins, svo sem með þvíað afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eðavitni. Er þannig fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Kærði er erlendur ríkisborgari og hefur að því er virðistengin tengsl við Ísland. Verður því talið að uppfyllt séu skilyrði b. liðar 95.gr. laga nr. 88/2008. Að virtum rannsóknarhagsmunum ber að fallast á kröfulögreglustjóra um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinueins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Jón Höskuldssonhéraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, […], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. mars 2016 kl.16:00. Kærðiskal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 672/2010
Kærumál Kröfulýsing Kröfugerð Ómerking Heimvísun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var aðalkröfu H við slit L hf. en varakröfu hans vísað frá dómi. Fyrir Hæstarétti krafðist H aðallega að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi og fallist yrði á kröfur hans um að tiltekinn lánssamningur og kaup á hlutdeildarskírteinum væru ógildir löggerningar en til vara að hinn kærði úrskurður yrði ómerktur og málinu heimvísað. Í hinum kærða úrskurði var varakröfu H vísað frá dómi með þeim rökum að um væri að ræða nýjar kröfur og slitastjórn L hf. hefði ekki um þær fjallað eða tekið afstöðu til réttmætis þeirra. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að varakröfur H hefðu að sönnu ekki sætt meðferð til jöfnunar ágreinings samkvæmt 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. eins og aðalkrafa hans. Hæstiréttur taldi að varakröfur H væru reistar á sama grundvelli og aðalkrafa hans og kæmu fyrst til úrlausnar að henni frágenginni. Voru þær því taldar rúmast innan þeirra marka sem 1. mgr. 177. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl. heimilar. Taldi Hæstiréttur að héraðsdómara hefði borið að taka efnislega afstöðu til varakrafna H í úrskurði sínum. Þar sem það hafði ekki verið gert var hinn kærði úrskurður ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Frekari gögn bárust réttinum 16. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2010, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að Hæstiréttur felli úrskurð héraðsdóms úr gildi og ,,að fallist verði á þá kröfu sóknaraðila að 20.000.000 króna lánssamningur aðila, dagsettur 7. júní 2007 og kaup í Peningabréfum Landsbankans ISK fyrir andvirði lánssamningsins, séu ógildir löggerningar og því skuli aðilar verða eins settir og samningarnir hefðu ekki verið gerðir, sbr. 109. gr. laga nr. 21/1991.“ Til vara krefst sóknaraðili ómerkingar hins kærða úrskurðar og heimvísunar málsins. Að því frágengnu er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar varakröfur sóknaraðila og lagt fyrir héraðsdómara að taka þær til efnismeðferðar. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Varakrafa sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar og heimvísun málsins verður tekin til úrlausnar á undan öðrum kröfum hans, sbr. 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. og 4. mgr. 150. gr. og 166. gr. sömu laga. Kröfu þessa reisir sóknaraðili í fyrsta lagi á því að hinn kærði úrskurður sé haldinn þeim annmörkum að í honum sé ekki tekin afstaða ,,til málsástæðna sóknaraðila með réttum hætti.“ Í þessu sambandi vísar sóknaraðili til þess sem nánar er gerð grein fyrir í þeim hluta kæru, sem lýtur að rökstuðningi fyrir því að fallist verði á aðalkröfu hans. Hann kveður héraðsdómara hafa misskilið málflutning sinn um form samnings hans og varnaraðila um ráðstöfun lánsins til kaupa á hlutadeildarskírteinum, sem hafi ,,leitt til þess að ekki var tekin eðlileg afstaða til þess hluta viðskiptanna.“ Þá telur sóknaraðili að í hinum kærða úrskurði sé ekki tekin afstaða til málsástæðna, sem hann kveður hafa verið reistar á ákvæðum laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og ,,MiFID tilskipun Evrópusambandsins“. Þær málsástæður sóknaraðila í héraðsgreinargerð sem leitast er við að rökstyðja með vísun til síðastnefndra reglna, og eldri reglna um hliðstætt efni, eru að þær ,,skilgreini þá hagsmuni sem eigi að vera í forgrunni og þær kröfur sem gerðar eru til ráðgjafar fjármálafyrirtækja.“ Málatilbúnaður sóknaraðila að þessu leyti lýtur að því að starfsmenn varnaraðila hafi ekki sinnt leiðbeiningarskyldu sinni gagnvart honum í aðdraganda þeirra viðskipta sem málið sprettur af og eigi það að renna frekari stoðum undir aðalkröfu hans, svo og varakröfur. Röksemdir sóknaraðila í héraðsgreinargerð hans að þessu leyti eru ófullkomnar og er nægilega skýr afstaða tekin til þeirra í hinum kærða úrskurði. Aðrar röksemdir sóknaraðila fyrir ómerkingarkröfu hans eru einkum á þann veg að vegna ætlaðs misskilnings héraðsdómara sé afstaða hans til málsástæðna sóknaraðila ekki rétt. Málsástæður þessar varða ekki ómerkingu, heldur koma þær til athugunar þegar leyst er efnislega úr kröfum sóknaraðila. Þá styður sóknaraðili ómerkingarkröfu sína við þau rök, að héraðsdómari hafi ranglega ekki hleypt að endanlegri kröfugerð hans. Telur sóknaraðili það ekki fá staðist þar sem hin nýja kröfugerð hans hafi ekki raskað grundvelli málsins með nokkrum hætti, heldur hafi fyrri kröfur verið færðar í þann búning að þær hafi byggt ,,með skýrum hætti á tilvísun til ákvæða XVII. kafla laga nr. 21/1991, þ.e. að ef þær væru ekki samþykktar sem krafa á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991 þá yrði að breyta þeim í krónutölu og byggja þær á ákvæðum 110. til 113. gr. laganna.“ Í hinum kærða úrskurði er varakröfum sóknaraðila vísað frá dómi þar sem um nýjar kröfur væri að ræða, sem slitastjórn hefði ekki fjallað um eða tekið afstöðu til réttmætis þeirra. II Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er aðalkrafa sóknaraðila í héraði sú, að tilgreindir löggerningar verði metnir ,,óskuldbindandi gerningar“. Krafa sóknaraðila er við það miðuð, að fái hann viðurkenningu hennar eigi hann rétt á því að fá afhent tiltekin verðmæti, sem hann kveður vera í vörslum varnaraðila. Telur hann þess vegna rétt að krefjast viðurkenningar á stöðu aðalkröfunnar í kröfuröð í samræmi við 109. gr. laga nr. 21/1991. Í héraðsgreinargerð sóknaraðila setti hann til viðbótar aðalkröfu sinni, sem að framan greinir, fram fjórar varakröfur, en þeim hafði hann hvorki hreyft í kröfulýsingu sinni né á fundi, sem haldinn var samkvæmt 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, til þess að jafna ágreining málsaðila um kröfuna. Í hinum kærða úrskurði er varakröfum sóknaraðila vísað frá dómi eins og áður greinir með þeim rökum að um sé að ræða nýjar kröfur og slitastjórn varnaraðila hafi ekki um þær fjallað eða tekið afstöðu til réttmætis þeirra. Beri því að vísa þeim frá dómi og er til hliðsjónar vísað til 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem ekki tókst að jafna ágreining málsaðila á fundi, sem haldinn var samkvæmt 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, var ágreiningnum af hálfu slitastjórnar varnaraðila vísað til héraðsdóms. Var það gert í samræmi við síðastnefnt ákvæði og 171. gr. sömu laga. Eftir þingfestingu málsins fyrir héraðsdómi gafst sóknaraðila kostur á að skila greinargerð, sbr. 1. mgr. 177. gr. laganna. Í henni skyldi hann meðal annars láta koma fram ,,til fullnaðar hverjar kröfur hann hafi uppi og á hverju þær eru byggðar.“ Varakröfur sóknaraðila hafa að sönnu ekki sætt meðferð til jöfnunar ágreinings samkvæmt lögum nr. 21/1991 eins og aðalkrafa hans. Varakröfurnar eru í meginatriðum reistar á sama grundvelli og aðalkrafan, það er að sóknaraðili telur sig ekki bundinn af þeim löggerningum, sem um ræðir, og þess vegna eigi hann rétt á því að hafa uppi til vara peningakröfur á hendur varnaraðila, sem koma eigi til úrlausnar verði aðalkröfu hans hafnað. Ætla verður sóknaraðila nokkurt svigrúm við að koma að varakröfum í héraðsgreinargerð í málum eins og hér eru til úrlausnar. Eins og áður greinir eru varakröfur sóknaraðila reistar á sama grundvelli og aðalkrafa hans og koma fyrst til úrlausnar að henni frágenginni. Er fallist á með sóknaraðila að þær rúmist innan þeirra marka sem 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 heimilar. Samkvæmt þessu bar héraðsdómara að taka efnislega afstöðu til varakrafna sóknaraðili í úrskurði sínum. Þar sem það var ekki gert verður að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði bíði niðurstöðu héraðsdóms. Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Varnaraðili, Landsbanki Íslands hf., greiði sóknaraðila, Heimsfriðarsamtökum fjölskyldna, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 129/2010
Kærumál Viðurkenningarkrafa Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli P ehf. gegn Í var vísað frá dómi. Í málinu krafðist P ehf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna þess að brotinn hafi verið á honum réttur við meðferð umsóknar hans um styrk. Talið var að P ehf. hafi leitt nægilegar líkur að því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni. Voru því talin uppfyllt skilyrði fyrir því að P ehf. gæti krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í. Hinn kærði úrskurður var því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2010, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.
Mál nr. 565/2015
Gjaldþrotaskipti Riftun Óvenjulegur greiðslueyrir
Með afsals- og kaupsamningi milli G ehf. og B ehf. var rekstrartækjum og vörulager G ehf. ráðstafað til B ehf. Var hluti kaupverðsins greiddur með því að B ehf. yfirtók skuld G ehf. við V ehf. Í málinu krafðist GH ehf., kröfuhafi í þrotabúi G ehf., að greiðslunni yrði rift og að V ehf. yrði gert að greiða þrotabúinu samsvarandi fjárhæð. Eigendur V ehf. voru jafnframt eigendur G ehf. og því nákomnir í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hafði greiðslan farið fram innan frests samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laganna. Talið var að þegar greiðslan væri virt bæri að líta til þess í hvaða formi hún hefði farið frá skuldaranum en ekki í hvaða formi hún hefði borist kröfuhafa. Var fallist á með GH ehf. að um óvenjulegan greiðslueyri hefði verið að ræða samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og að G ehf. hefði verði ógjaldfært á þeim tíma er samningurinn var gerður. Voru kröfur GH ehf. því teknar til greina.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2015. Hann krefst sýknuaf kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Við aðalmeðferð málsins í héraði var teflt fram þeirri málsástæðu aðáfrýjandi hefði ekki fengið þá greiðslu sem kröfur um riftun og endurgreiðslueftir reglum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. lúta að. Héraðsdómurhafnaði málsástæðunni að réttu lagi þar sem hún kom fram of seint, sbr. 5. mgr.101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af þeim sökum kemur hún ekkitil álita við úrlausn málsins.Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi var rekstrartækjum og vörulager Graníthússinsehf. ráðstafað til Best Buy ehf. með afsals- og kaupsamningi 30. nóvember 2012.Samkvæmt samningnum var hluti kaupverðsins greiddur með því að kaupandi yfirtókskuld að fjárhæð 8.000.000 krónur við áfrýjanda. Þegar greiðslan er virt ber aðlíta til þess í hvaða formi hún fór frá skuldaranum en ekki í hvaða mynd húnbarst kröfuhafa, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í máli nr. 120/1986, sembirtist í dómasafni árið 1987, blaðsíðu 961, og í máli nr. 2/1996, sem birtistí dómasafni það ár, blaðsíðu 2684. Með þessari athugasemd en að öðru leyti meðvísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur, þar með talið umdráttarvexti en áfrýjandi hefur ekki andmælt upphafsdegi þeirra. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Viðhald ognýsmíði ehf., greiði stefnda, Graníthöllinni ehf., 500.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 2. júní 2015.Mál þetta, sem var dómtekið 5.maí 2015, var höfðað 13. október 2014. Stefnandi er Graníthöllin ehf.,Bæjarhrauni 26, Hafnarfirði. Stefndi er Viðhald og nýsmíði ehf., Helluhrauni 2,Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær aðrift verði greiðslu á skuld þrotabús Graníthússins ehf. við stefnda að fjárhæð8.000.000 kr., sem fram fór með yfirtöku Best buy ehf. samkvæmt 3. gr. d-liðarafsals- og kaupsamningi, dags. 30. nóvember 2012, milli Graníthússins ehf. ogBest buy ehf. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða þrotabúiGraníthússins ehf. 8.000.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 30. nóvember 2012 til greiðsludags.Einnig krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honummálskostnað. Stefndi gerir kröfu um að hannverði sýknaður af kröfum stefnanda og þar með hafnað riftun á d-lið 3. gr.afsals- og kaupsamnings, dags. 30. nóvember 2012, á milli Graníthússins ehf. ogBest buy ehf., svo og greiðslu 8.000.000 kr., auk dráttarvaxta úr hendistefnda. Til vara er þess krafist að stefndi fái að afhenda til þrotabúsins,eða stefnanda, samning þann sem gerður var við Best buy ehf. til að uppfyllaskyldur samkvæmt dómi lögum samkvæmt. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. I.Málsatvik eru þau að Graníthúsiðehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 30.janúar 2014, en stefnandi var skiptabeiðandi. Harpa Hörn Helgadóttir hdl. varskipaður skiptastjóri. Á skiptafundi 13. október 2014 var stefnanda veittheimild af skiptastjóra til að reka í eigin nafni til hagsbóta búinu, á eiginkostnað og áhættu, mál til riftunar greiðslu skuldar þrotabúsins við stefnda, ágrundvelli 130. gr. laga nr. 21/1991. Graníthúsið ehf. mun hafa veriðstofnað af Heiðari Steinssyni, eiganda stefnanda, Graníthallarinnar ehf., ogvar tilgangur félagsins steinsmíði ýmiss konar, einkum með granít. Með kaupsamningi, dags. 6.desember 2005, keypti stefndi, Viðhald og nýsmíði ehf., 50% hlut í Graníthúsinuehf. Eigendur stefnda eru Guðni Freyr Sigurðsson og Brynjar Guðmundsson.Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár, dagsettri sama dag, var Guðni Freyrstjórnarmaður Graníthússins ehf. en Heiðar var varamaður í stjórn. Brynjar munhafa síðar verið ráðinn sem framkvæmdastjóri Graníthússins ehf. Stefnandikveður að það hafi verið eftir að Heiðari hafi verið bolað frá störfum. Ísamþykktum félagsins hafi verið mælt fyrir um að stjórnarmaður og varamaðurrituðu firma þess saman, en það hafi verið gert í þeim tilgangi að tryggjaaðkomu beggja fyrirsvarsmanna eigenda Graníthússins ehf. við töku og framkvæmdá öllum meiri háttar ákvörðunum og skuldbindingum sem félagið tæki á sig, endahafi félagið verið í jafnri eigu stefnanda og stefnda, Viðhalds og nýsmíði ehf.Stefnandi kveður að samstarfaðila hafi verið ágætt til að byrja með en um mitt ár 2011 hafi Heiðari veriðbönnuð koma á vinnustað Graníthússins ehf., en félag hans, Graníthöllin ehf.,hafi þá átt verulegar fjárkröfur á hendur Graníthúsinu ehf. vegna verktöku, semhafi falist í vinnuframlagi Heiðars við steinsmíðar fyrir Graníthúsið ehf. Stefndi mótmælir því að Heiðarihafi verið bolað frá störfum, heldur hafi hann hætt að mæta til vinnu og ekkertnáðst í hann en hann hafi verið farinn að vinna að rekstri eigin félags,Graníthallarinnar ehf., stefnanda málsins. Stefnandi hafi verið í beinnisamkeppni við Graníthúsið ehf., nánast í næsta húsi, og rekstrarafkomaGraníthússins ehf. hafi því versnað mikið. Stefndi kveðst hafa, ásamt Magnaehf., lánað Graníthúsinu ehf. verulegar fjárhæðir, bæði í vörum og peningum.Greiddar hafi verið niður skuldir félagsins um leið og peningur hafi komið inná reikning félagsins. Í kröfuskrá skiptastjóra komi fram að stefndi og Magniehf. séu stærstu kröfuhafarnir. Brynjar og Guðni Freyr hafi reynt allt sem þeirgátu til að forða félaginu frá gjaldþroti. Í stað þess að velja þá leið hafiþeir reynt að greiða úr erfiðri rekstrarstöðu Graníthússins ehf. og ákveðið,með afsals- og kaupsamningum 30. nóvember 2012 og 12. júní 2013, að selja eignirtil að mæta skuldum. Þeir hafi talið þetta góða sölu sem hafi getað bjargaðGraníthúsinu ehf. Í september 2012 höfðaðistefnandi mál á hendur Graníthúsinu ehf. til greiðslu á 4.569.729 kr., enkrafan var byggð á reikningum Heiðars fyrir vinnu í þágu Graníthússins ehf. Meðdómi Héraðsdóms Reykjaness 23. júlí 2013 var fallist á kröfur stefnanda og varGraníthúsið ehf. dæmt til að greiða stefnanda 4.232.234 kr. auk dráttarvaxa ogmálskostnaðar. Á grundvelli framangreinds dómsvar að beiðni stefnanda gert árangurslaust fjárnám hjá Graníthúsinu ehf. hinn19. september 2013, auk þess sem fjárnám var gert í lausafé í eigu félagsins.Stefnandi kveður að þá fyrst hafi komið fram upplýsingar um að tiltekið lausaféværi ekki lengur í eigu gerðarþola en engum kaupsamningum hafi verið framvísað,þótt þeir hafi átt að vera löngu gerðir. Það hafi svo verið fyrst meðendurupptöku meints kaupanda á umræddri fjárnámsgerð, hinn 22. janúar 2014, aðkaupsamningum hafi verið framvísað þar sem tæki og tól Graníthússins ehf.virðist hafa verið seld ásamt rekstri og lager til Best buy ehf., með samningum30. nóvember 2012 og 12. júní 2013. Heiðar hafi ekki ritað undir samninganaenda alls ókunnugt um efni þeirra og engin ákvörðun hafi verið tekin áhluthafafundi um sölu á rekstri félagsins. Fjárnámi hafi verið lokið semárangurslausu og umræddir lausafjármunir leystir undan fjárnámi. Stefnandi krafðist þess svo fyrirHéraðsdómi Reykjaness, með beiðni dags. 19. desember 2013, á grundvelli hinsárangurslausa fjárnáms, að Graníthúsið ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta.Stefnandi lýst kröfu sinni í búið með kröfulýsingu, dags. 4. mars 2014.Samkvæmt fyrirliggjandi kröfuskrá skiptastjóra lýstu einnig Viðhald og nýsmíðiehf. og Magni ehf. kröfum í búið. Við skýrslutöku skiptastjóra affyrirsvarsmönnum stefnda, Brynjari og Guðna Frey, að viðstöddum lögmanniþeirra, hinn 25. febrúar 2014, staðfestu þeir eignarhald sitt á Viðhaldi ognýsmíði ehf., svo og Magna ehf. Þá greindu þeir frá því að Graníthúsið ehf.hefði verið með starfsemi fram til ársloka 2013 og eitthvað fram í janúar 2014.Starfseminni hefði ekki lokið með sölunni til Best buy ehf. í nóvember 2012heldur hefði Graníthúsið ehf. gert leigusamning við Best buy ehf. um afnot aftækjum og tólum sem Graníthúsið ehf. hefði selt Best buy ehf. Stefndi hefurekki lagt fram nein gögn í málinu um þetta leigusamband. Inntir eftir því hvortkaup­samningarnir við Best buy ehf. hefðu verið efndir svaraði Brynjar: „Já.“Spurðir hvort beiðni um gjaldþrotaskipti á hinu gjaldþrota félagi hafi áðurverið lögð fram svaraði Brynjar neitandi, en sagði að umræða hefði átt sér staðmilli hans og Guðna Freys um það hvort taka ætti félagið til gjaldþrotaskipta.Beiðni hefði hins vegar ekki verið lögð fram. Í gögnum málsins liggur aftur ámóti fyrir beiðni um gjaldþrot félagsins, sem móttekin var fyrir HéraðsdómiReykjaness 9. nóvember 2012, undirrituð af Guðna Frey, en beiðnin varafturkölluð 18. nóvember 2012. Framangreindur samningur, dags.30. nóvember 2012, sem ber yfirskriftina afsals- og kaupsamningur, milliGraníthúsins ehf. og Best buy ehf., var undirritaður af Guðna Frey f.h.Graníthúsins ehf. sem seljanda og Eggerti Arngrími Arasyni f.h. Best buy ehf.sem kaupanda. Í 1. gr. kaupsamningsins segir að seljandi lofi að selja ogkaupandi að kaupa hluta af rekstri seljanda eða þá rekstrareiningu sem kallistplötusmíði, ásamt tækjum og áhöldum sem notuð væru í rekstrareiningunni.Samkvæmt samnignum var kaupverðið 23.600.000 kr. Í 3. gr. var kveðið á um aðkaupverðið skyldi greiðast með eftirfarandi hætti: a) Með yfirtöku veðskuldarvið Landsbanka Íslands hf. með veði í vélum, að fjárhæð ca 3.900.000 kr. b) Meðyfirtöku yfirdráttarskuldar í Landsbanka Íslands hf. á tilteknumhlaupareikningi að fjárhæð ca 5.500.000 kr. c) Með yfirtöku hluta skuldar viðMagna ehf. ca 6.200.000 kr. d) Með yfirtöku hluta skuldar við Viðhald ogNýsmíði ehf. ca 8.000.000 kr. e) Kæmi fram mismunur í fjárhæðum í liðum a-cskyldi hann koma til hækkunar eða lækkunar á lið d. Þá var ákvæði í samningnumað uppgjöri og afstemmingu milli aðila skyldi lokið eigi síðar en 31. desember2013. Samkvæmt afsals-og kaupsamningi, dags. 12. júní 2013, sem Guðni Freyr og Brynjar undirrituðuf.h. Graníthússins, seldi Graníthúsið ehf. Best buy ehf. rafmangslyftara ogbílkrana ásamt vökvabúnaði. Stefnandi kveður að engarpeningagreiðslur hafi gengið milli aðila við umræddan kaupsamning frá 30.nóvember 2012 og ekki hafi falist í samningnum uppgjör eða greiðslur á öðrumskuldum Graníthússins ehf. Þá segir stefnandi að með viðbótarsamningi milliGraníthúsins ehf. og Best buy ehf., dags. 12. júní 2013, hafi Best buy ehf.verið tryggt eignarhald á nánar tilteknu lausafé, sem ekki hafi verið getið ífyrri samningi, en um sama lausafé hafi verið að ræða og stefnandi hafi tekiðfjárnámi í september 2013. Stefnandi höfðar mál þetta í þvískyni að rift verði greiðslu á skuld þrotabús Graníthússins ehf. við stefnda aðfjárhæð 8.000.000 kr., samkvæmt d-lið 3. gr. kaupsamningsins frá 30. nóvember2012, og stefnandi gerir jafnframt kröfu um að stefndi verði dæmdur til aðgreiða þrotabúi Graníthússins ehf. sömu fjárhæð.II.Stefnandi byggir kröfu sína umriftun aðallega á 134. gr. laga nr. 21/1991 og til vara einnig á 141. gr., sbr.og 142. gr., vegna endurgreiðslukröfu sem höfð er uppi í málinu. Stefndi í málinuteljist nákominn þrotamanni í skilningi gjaldþrotaréttar, einkum 5. tl 3. gr.laganna, en stefndi, sem sé í eigu Brynjars og Guðna Freys, eigi 50% hlut íGraníthúsinu ehf. Af þessum sökum eigi riftunarfrestir í 2. mgr. 134. gr.gjaldþrotalaga við í máli þessu. Greiðsla á þeirri skuld sem krafist sériftunar á sé innan frests samkvæmt ákvæðinu en um hlutlægan mælikvarða sé aðræða á frestinum. Stefnandi telur að fyrirsvarsmennþrotamanns, sem jafnframt séu fyrirsvars­menn stefnda, hafi með samningi viðBest buy ehf. selt allar eigur Graníthússins ehf. og með því kippt undanfélaginu rekstrargrundvelli þess í því skyni að tryggja greiðslur á skuldumþrotamanns við félög í þeirra eigu. Þá hafi gerningur þessi einnig leitt tilþess að yfirdráttur félagsins hafi verið gerður upp, en fyrirsvarsmenn stefndahafi verið þar í persónulegum ábyrgðum. Með greiðslu yfirdráttarins hafi þeirþví losnað úr ábyrgð á kostnað annarra kröfuhafa. Hafi gerningar þessir auk þessverið óheimilir að mati stefnanda en ekki hafi verið leitað eftir undirritunHeiðars, þótt það hafi verið nauðsynlegt þar sem undirritun bæði varamanns ogstjórnarmanns hafi þurft til að rita firmað. Telur stefnandi að sala á öllumeigum félagsins og rekstri falli þar undir. Kaupanda hafi átt og mátt veraþetta ljóst, þar sem um opinberar upplýsingar sé að ræða. Þrátt fyrir þessaropinberu upplýsingar hafi kaupandi látið til viðskiptanna leiðast á eigináhættu og þar með gerst þátttakandi í því að koma eigum félagsins undan svo ogað búa svo um hnútana að kröfur stefnda á hendur þrotamanni greiddust afsöluandvirðinu, en aðrar ekki utan áhvílandi veðskuldar á hinu selda ogyfirdráttar. Kaupandi hafi greitt hluta kaupverðsins beint að því er virðistinn á yfirdrátt þrotamanns.Stefnandi bendir á að stjórnarmaðurGraníthússins ehf., Guðni Freyr, hafi óskað eftir því að félagið yrði tekið tilgjaldþrotaskipta og beiðni lögð fram í héraðsdómi í því skyni, aðeins þremurvikum áður en kaupsamningur er sagður gerður. Stefnandi hafi verulegarefasemdir um að umræddir samningar hafi verið gerðir á þessum tíma, enda efniþeirra mjög óvenjulegt svo ekki sé meira sagt. Þar sé kaupanda gefið rúmt ártil að efna samninginn, og á þeim tíma hafi kaupandi leigt hið keypta tilseljanda allt fram til ársloka 2013, þrátt fyrir sölu á rekstrinum. Það sévandséð hvernig hagsmuna Graníthússins ehf. hafi verið gætt með slíkumsamningum, en lögmaður stefnanda sendi fyrirsvarsmönnum Graníthússins ehf. bréfþann 7. nóvember 2013 þar sem þessar ráðstafanir voru gagnrýndar og taldarganga m.a. gegn 44., 48., 51. og 52. gr. laga nr. 138/1994. Byggir stefnandi áþví að fyrirsvarsmenn Graníthússins ehf. hafi brotið umrædd lagaákvæðiGraníthúsinu ehf. til tjóns en stefnda til hagsbóta, en á því beri þeir einirábyrgð. Þá byggir stefnandi á því aðþrotabúið hafi ekki verið gjaldfært á þeim tíma sem samningarnir eru sagðirgerðir eða þeir að minnsta kosti skert greiðslugetu þrotamanns verulega, endahafi það einnig verið mat fyrirsvarsmanna félagsins sjálfs, sbr.gjaldþrotaskiptabeiðni þeirra til héraðsdóms nokkrum dögum áður. Ekkert ímálinu sýni að félagið hafi þá eða síðar verið gjaldfært og beri stefndisönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða. Það hafi líka farið svo að félagið vartekið til gjaldþrotaskipta, sem styðji fullyrðingar stefnanda um ógjaldfærnifélagsins. Þannig sé skilyrði 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fullnægt til aðriftun nái fram að ganga.Þá byggir stefnandi á því aðskuldir þær sem kaupandi yfirtók og greiddi hafi verið gamlar skuldir sem hafikomið fram í ársreikningum félagsins og því hafi ekki verið umstaðgreiðsluviðskipti að ræða. Við yfirtöku og greiðslu á skuldum Graníthússinsehf. við stefnda hafi stefndi þannig fengið uppgerðar skuldir sínar umfram aðrakröfuhafa félagsins og skekkt með því það jafnræði sem ríkja eigi á millikröfuhafa, þ.m.t. stefnanda. Í stað þess að 8.000.000 kr. yrðu greiddar tilfélagsins hafi eingöngu stefndi notið greiðslunnar að fullu, á kostnað annarrakröfuhafa og Graníthússins ehf. sem með samningum hafi afsalað sér öllum eigumsínum. Stefnandi telur að stefndi hefðialdrei fengið þessa skuld greidda úr þrotabúinu þegar horft sé til þess að búiðsé nær eignalaust en þeir fjármunir sem fengist hafa nægi ekki til að greiðaskiptakostnað, sbr. framlagða kröfuskrá. Komi það líka ekki á óvart að ekkiværu til neinar eignir að ráði í þrotabúinu þegar horft sé til þeirrakaupsamninga sem liggi fyrir.Stefnandi byggir á því aðgreiðsla kaupanda hafi þannig verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri ogeinnig á því að með greiðslunni hafi greiðslugeta þrotamanns skerst verulega.Greiðslan og sá háttur sem hafður hafi verið á henni geti aldrei talistvenjuleg eftir atvikum og sæti því riftun skv. 2. mgr. 134. gr. gjaldþrotalaga.Í viðskiptum sé eðlilegt aðgreitt sé með peningum, enda sé greiðsla með yfirtöku á skuld þriðja manns viðseljanda óvenjuleg og líkleg til þess að verið sé að hygla viðkomandi kröfuhafaá kostnað annarra. Með gerningnum sé stefndi í raun að fá kröfu sína á hendurGraníthúsinu ehf. greidda af andvirði seldra eigna þrotamanns en slíkurgreiðslueyrir sé óvenjulegur. Við matið á greiðslueyri beri að horfa til þesshvernig greiðslan sé tilkomin en ekki með hvaða hætti hún greiðist að lokum tilkröfuhafans. Með gerningnum hafi krafa stefnda á hendur þrotamanni í raun veriðgreidd með tækjum og tólum og lager, en það sé óvenjulegt. Að minnsta kosti verði að geraskýra kröfu til þess að kaupandi kanni með ítarlegum hætti stöðu seljanda þegarum svo óvenjulega greiðslu og greiðslumáta sé að ræða. Eigi það einkum viðþegar um greiðslu á skuld sé að ræða vegna félaga sem séu jafnframt í eigufyrirsvarsmanna seljanda, en um það hafi kaupanda mátt vera kunnugt hafi hannsinnt lágmarksaðgæslu við samningagerðina. Þá hafi á þessum tíma mál stefnandaverið fyrir héraðsdómi en kaupanda hafi einnig mátt vera kunnugt um það. Umgrandsemi stefnda þurfi vart að fjölyrða og að með samningum hafi greiðslugetaþrotamanns verið skert verulega, enda hafi greiðslan ekki verið venjuleg eftiratvikum. Beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að þrotamaður hafi veriðgjaldfær þrátt fyrir að afhenda með kaupsamningum öll rekstartæki,viðskiptavild og lager án þess að fá í staðinn reiðufé til að geta staðið skilá öðrum þeim skuldum og gjöldum sem á þrotamanni hvíldi, utan skulda viðstefnda. Stefnandi vísar einnig tilstuðnings kröfum sínum til 141. gr. laga nr. 21/1991, en það sé hin almennariftunarregla gjaldþrotalaga. Með ákvæðinu sé heimilt að krefjast riftunarráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnaðannarra. Þetta eigi við leiði ráðstafanirnar til þess að eignir þrotamanns séuekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningarkröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaður var ógjaldfær eða varð það vegnaráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita umógjaldfærni þrotamanns og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væriótilhlýðileg.Stefnandi telur að aðstæður þærsem uppi séu í málinu fullnægi í hvívetna þeim skilyrðum sem fram komi íákvæðinu, þ.e. að ráðstöfunin hafi verið kröfuhafa, þ.e. stefnda, til hagsbótaá kostnað annarra og leitt til þess að eignir þrotamanns hafi ekki verið tilreiðu til fullnustu kröfuhöfum. Hinn umþrætti kaupsamningur hafileitt sannanlega til þess að eignir þrotamanns hafi ekki verið til fullnustukröfuhöfum og að endurgjald það sem gefið hafi verið hafi leitt til þess aðstefndi, sem hafi verið einn af kröfuhöfum í þrotabúið, hafi fengið kröfu sínagreidda að því marki sem kveðið sé á um í samningnum umfram aðra kröfuhafa,utan krafna Magna ehf. og Landsbanka Íslands. Eigi þetta sérstaklega við umgreiðslu yfirdráttar sem hafi einungis verið tryggður með ábyrgðfyrirsvarsmanna stefnda. Með greiðslu yfirdráttarins hafi öðrum kröfuhöfumverið mismunað jafnframt þeirri mismunun sem hafi falist í því að kröfurstefnda greiddust að stórum hluta og því verið stefnda til hagsbóta á kostnaðannarra kröfuhafa með ótilhlýðilegum hætti. Ráðstafanir þessar feli í sér brotá jafnræði kröfuhafa, enda bendi ekkert til þess að nauðsynlegt hafi verið aðgreiða stefnda þessar upphæðir á þessum tíma, meðan ekkert hafi verið greitttil annarra almennra kröfuhafa. Þá liggi ekkert fyrir um hvernig skuldGraníthússins ehf. við stefnda hafi orðið til og því mögulegt að hún sé ekki árökum reist. Stefnandi telur því líkur til þess að eina markmið með greiðslunnihafi verið að koma eignum undan gjaldþrotaskiptum. Stefnandi telur jafnframt aðgerningurinn hafi verið ótilhlýðilegur. Við mat á því beri m.a. að líta tilfyrri háttsemi þegar metin sé sú háttsemi sem talin er riftanleg. Skuld viðstefnda hafi að því er virðist verið til staðar í nokkuð langan tíma þegarumræddur gerningur var gerður. Telur stefnandi að ef þrotamaður ráðstafarfjármunum til hagsbóta fyrir einn kröfuhafa, sem sé líka nátengdur félaginu,teljist slík ráðstöfun alltaf ótilhlýðileg. Það eigi einnig við ef meðgerningnum hafi eignir þrotamanns ekki verið til reiðu til fullnustukröfuhöfum. Ef ekki er talið að greiðslur til nákomins aðila á eldri skuld réttfyrir gjaldþrot, þegar fjárhagsstaða félagsins sé slæm, séu ótilhlýðilegar sévandséð hvers konar greiðslur geti talist ótilhlýðilegar með hliðsjón af 141.gr. Einnig séu almennt meiri líkurtil þess að greiðslur séu ótilhlýðilegar þegar langt sé um liðið síðan þærféllu í gjalddaga, en ekkert sé komið fram í málinu annað en að skuldin hafiverið viðvarandi og nánast ekkert inn á hana greitt og alls ekki í þeim mælisem gert hafi verið með kaupsamningum. Þá telur stefnandi, sbr. það semáður er rakið, að þegar samningurinn hafi verið gerður hafi þrotamaður veriðógjaldfær, eins og yfirlýsing fyrirsvarsmanna stefnda sjálfra gefi til kynna,en hafi þrotamaður ekki þá þegar verið ógjaldfær hafi hann að minnsta kostiorðið það með gerningum, enda hafi ekkert reiðufé komið fyrir hið selda ogverulegar skuldir hvílt á Graníthúsinu ehf.Þegar yfirlýsingin hafi verið gefin í nóvember 2012 hafi fyrirsvarsmennGraníthússins ehf. mátt vita að verulegt áframhaldandi tap hafi verið árekstrinum líkt og ársreikningur 2012 staðfesti og eigið fé verið neikvætt um 22.213.458kr. í árslok þess árs. Það sé vandséð af hverju stjórnendur félagsins hafidregið gjaldþrotaskiptabeiðni félagsins til baka, nema í þeim tilgangi að komaeignum undan til að greiða kröfur félaga í þeirra eigu á hendur þrotamanni.Engin rök bendi til þess að félagið hafi verið gjaldfært á þessum tíma og aðminnsta kosti hafi það orðið ógjaldfært með umræddum gerningum, en stefndi berisönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða. Þá telur stefnandi það hafið yfirallan vafa að stefndi hafi verið grandsamur um stöðu þrotamannsins, enda hafisömu aðilar verið í fyrirsvari fyrir þrotamann og stefnda. Stefnda hafi ekkigetað dulist að með því að selja rekstur þrotamanns án þess að reiðufé kæmi ístaðinn myndi það leiða til gjaldþrots þrotamanns, líkt og raunin hafi verið á.Bendir stefnandi á að þegar meint sala hafi verið gerð hafi hann þegar stefntfélaginu til greiðslu á mjög hárri skuld og ljóst að ef krafan næði fram aðganga gæti þrotamaður vart greitt þá skuld. Sé kaupsamingurinn skoðaður í þvíljósi sé ljóst að stefndi hafi vitað vel að þær aðstæður sem leiddu tilráðstöfunarinnar væru ótilhlýðilegar.Um endurgreiðslukröfu byggirstefnandi á 142. gr. laga nr. 21/1991, annars vegar 1. mgr. varðandiriftunarkröfu byggða á 134. gr. laganna og hins vegar 3. mgr. varðandiriftunarkröfu þá sem byggist á 141. gr. gjaldþrotalaga. Varðandi endurgreiðslukröfusamkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 telur stefnandi að yfirtaka kaupanda oggreiðsla á kröfu stefnda á hendur þrotabúinu, þ.e. Graníthúsinu ehf., með8.000.000 kr., hafi komið honum að notum með þeirri fjárhæð sem kaupandigreiddi fyrir hið selda, en sú fjárhæð sé jöfn þeirri fjárhæð er nemi tjóniþrotamanns. Kröfunni sé beint að þeim sem hag hafi haft af hinni riftanleguráðstöfun og ávallt megi miða við að stefndi hafi notið þeirrar fjárhæðar aðfullu sem nam greiðslu kaupanda.Varðandi endurgreiðslukröfusamkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 byggir stefnandi á 3. mgr. 142. gr. sömulaga og fari því eftir almennum reglum. Endurgreiðslukrafan sé byggð ámeginreglu skaðabótaréttar og sakarreglunni og telur stefnandi að efnisatriðireglunnar séu uppfyllt, en orsakatengsl séu á milli tjóns stefnanda og greiðsluá kröfu stefnda og tjónið sennileg afleiðing greiðslunnar. Stefnandi telur aðstefndi hafi ekki verið í góðri trú þegar hann hafi fengið kröfu sína greiddameð þeim hætti sem kveðið var á um í samningi og því bæði ólögmæt og saknæm.Stefnandi hafi þannig orðið fyrir tjóni sem nemi fjárhæð þeirrar greiðslu semstefndi hafi fengið í sinn hlut, sem sé endurgreiðslufjárhæð sem getur ídómkröfu.Dráttarvaxta er krafist afstefnufjárhæð og byggt á því tímamarki er stefndi hafi fengið greiðslu á kröfusinni með yfirtöku kaupanda á skuldinni, þ.e. á kaupsamningsdegi 30. nóvember2012, sbr. 9. gr. samningsins. Um lagarök vísar stefnandi tillaga nr. 21/1991, einkum 3. gr., og ákvæða XX. kafla, einkum 134. gr. og 141.gr. um riftun og 142. gr. um endurgreiðslukröfu. Þá er vísað til laga nr.138/1994, eftir því sem við eigi í málinu. Krafa um vexti er studd viðákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá er vísað til laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, XXI. kafla um málskostnað. III. Ígreinargerð stefnda segir að aðgerðir og sala eigna hafi byggst á brýnninauðsyn og þörf, allt í þágu hins gjaldþrota félags. Brynjar og Guðni Freyrhafi talið að uppgreiðsla yfirdráttar og uppgreiðsla skuldabréfs samkvæmt a- ogb- lið 3. gr. samningsins frá 30. nóvember 2012 hafi á engan hátt mismunaðkröfuhöfum eða eigendum nema síðar sé. Þá kemur þar fram aðskuldbindingar kaupanda, Best buy ehf., samkvæmt a- og b-lið 3. gr. hafi reynsthonum mjög erfiðar og gengið mjög nærri fjárhagsstöðu hans á þeim tíma og þvíhafi honum verið gefinn aukinn frestur til að ganga frá skuldunum og átt aðhafa lokið því eigi síðar en 1. október 2013. Þær skuldir sem hafi verið eftirhafi nánast eingögnu verið við eigendur þess. Einnig segir í greinargerðstefnda að einum kröfuhafa hafi ekki verið hampað fram yfir aðra. Stefndi séeinn af stærstu kröfuhöfum í búið og ekkert óeðlilegt við að hið gjaldþrotafélag hafi greitt inn á skuldir stærstu kröfuhafa þegar búið var að greiðaniður skuldir félagsins. Stefndi byggir á því aðGraníthúsið ehf. hafi verið gjaldfært allar götur fram að því að gjaldþrot hafiverið knúið fram af stefnanda. Félagið hafi verið í rekstri, leigt aðstöðu,tæki og tól fyrir hagstætt verð og hefði átt að geta rétt úr kútnum ef stefnandihefði gefið félaginu tækifæri. Stefnditelur að sala eigna félagsins hafi verið eðlileg og nauðsynleg, eins og staðafélagsins hafi verið á tíma eignasölunnar, svo og uppgjör og greiðsla skulda.Þeir gerningar sem gerðir hafi verið hafi verið tilhlýðilegir og greiðslueyrirog greiðslufyrirkomulag eðlilegt, eins og á hafi staðið, enda hafi söluverðverið óvenju hátt og umtalsvert hærra en aðrir áhugasamir aðilar hafi viljaðgreiða fyrir hinar seldu eignir. Samningarnirum sölu eigna hafi verið gerðir í góðri trú og þetta hafi verið félaginu fyrirbestu og verið eina tækifæri þess til að koma fjármálum sínum á réttan kjöl. Stefndimótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna sölu eignaGraníthússins ehf. Ekkert liggi fyrir í gögnum málsins sem styðji þáfullyrðingu. Stefndi mótmælir því að umrædd sala hafi leitt til skuldaaukningarkröfuhöfum til tjóns. Ekki verði annað séð en að kröfur stærstu kröfuhafa hafiminnkað og því engin skuldaaukning sem eigi sér stað. Umlagarök vísar stefndi til ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Einnig vísar stefndi í meginreglur kröfuréttar. Krafaum málskostnað er studd við 129. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. IV. Í máli þessu reisir stefnandikröfu sína um riftun aðallega á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., þar sem um greiðslu með óvenjulegum greiðslueyri sé aðræða, en til vara á 141. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laganr. 21/1991 er það skilyrði eitt sér nægilegt til að rifta megi greiðslu aðgreiðslueyrir hafi verið óvenjulegur ef greiðslan hefur farið fram á síðustusex mánuðum fyrir frestdag, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Í2. mgr. 134. gr. er kveðið á um að krefjast megi riftunar slíkrar greiðslu tilnákominna sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag nema leitt sé í ljósað þrotamaðurinn hafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrir greiðsluna. Eigendurstefnda voru jafnframt eigendur að Graníthúsinu ehf. og voru því nákomnir ískilningi 5. tl. 3. gr. laga nr. 21/1991. Riftunarfrestir 2. mgr. 134. gr. eigaþví við í máli þessu og fór greiðsla fram innan frests samkvæmt téðu ákvæði.Umrædd greiðsla sem krafist erriftunar á er samkvæmt afsals- og kaupsamningi, dags. 30. nóvember 2012, milliGraníthússins ehf. sem seljanda og Best buy ehf. sem kaupanda á hluta afrekstri Graníthússins ehf. Undir samninginn ritaði Guðni Freyr Sigurðsson, semvar stjórnarformaður Graníthússins. Guðni Freyr er jafnframt eigandi stefnda,Viðhalds og nýsmíði ehf., og Magna ehf. ásamt Brynjari Guðmundssyni. Kaupverðið, sem var að fjárhæð23.6000.000 kr., átti ekki að greiðast með peningum, heldur yfirtöku veðskuldarvið Landsbanka Íslands hf. og yfirdráttarskuldar við bankann, og yfirtöku áskuld við Magna ehf., 6.200.000 kr., og yfirtöku á 8.000.000 kr. skuld viðstefnda, Viðhald og nýsmíði ehf. Uppgjöri milli kaupanda og seljanda átti aðvera lokið 31. desember 2013. Óljóst er hvaða skuld þetta var við stefnda oghvernig hún var tilkomin, alla vega var ekki um staðgreiðsluviðskipti að ræðaeins og haldið var fram í málflutningsræðu lögmanns stefnda.Þegar litið er til þeirra gagnasem fyrir liggja í málinu verður að telja Graníthúsið ehf. ógjaldfært á þeimtíma sem umræddur samningur frá 30. nóvember 2012 var gerður, en í sama mánuði,hinn 9. nóvember, lagði Guðni Freyr fram kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjaness umgjaldþrotaskipti á Graníthúsinu ehf. Engu breytir þótt krafan hafi veriðafturkölluð 18. nóvember 2012, enda hefur stefndi ekki sýnt fram á að í millitíðinnihafi fjárhagsstaða félagsins breyst til betri vegar og ársreikningur félagsinsárið 2012 styður að félagið var ógjaldfært. Samkvæmt umræddum samningilosnuðu Guðni Freyr og Brynjar úr persónulegum ábyrgðum fyrir veðskuldinni viðLandsbankann hf. og yfirdráttar­skuldinni. Með samningnum var því jafnframtþannig komið fyrir að teknar voru yfir skuldir við félög í eigu Guðna Freys ogBrynjars, þ.e. stefnda og Magna ehf. Var kröfuhöfum Graníthússins ehf. þvímismunað. Með vísan til alls framangreinds,og með hliðsjón af dómum Hæstaréttar, s.s. í málum nr. 120/1986 og 277/2010,verður fallist á með stefnanda að um óvenjulegan greiðslueyri hafi verið aðræða og að Graníthúsið hafi verið ógjaldfært á þeim tíma sem umræddur samningurvar gerður. Eru því fyrir hendi skilyrði til að rifta greiðslu á skuld þrotabúsGraníthússins ehf. við stefnda, að fjárhæð 8.000.000 kr. samkvæmt afsals- ogkaupsamningi, dags. 30. nóvember 2012, milli Graníthússins ehf. og Best buyehf., á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Endurgreiðslukrafa stefnanda erbyggð á 142. gr. laga nr. 21/1991. Við aðalmeðferð málsins var því haldið framaf hálfu stefnda að stefndi hafi ekki fengið greiðslu frá Best buy ehf. og aðsamningurinn hafi að þessu leyti verið vanefndur. Stefndi hefur ekkert lagtfram um meintar vanefndir Best buy ehf. og þessi fullyrðing stefnda stangast ávið skýrslu sem Brynjar og Guðni Freyr gáfu hjá skiptastjóra 24. febrúar 2014,að viðstöddum þáverandi lögmanni þeirra, en þar kom fram að samningurinn hefðiverið efndur. Kröfulýsing stefnda og listi yfir hreyfingar lánardrottnaGraníthússins ehf. styðja að greiðslan hafi farið fram. Í greinargerð stefndaer ekki byggt á þessari málsástæðu heldur verður þvert á móti að skiljamálatilbúnað stefnda þannig að greiðslan hafi verið efnd. Auk þess er þessimálsástæða stefnda of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Með vísan tilframangreinds og 142. gr. laga nr. 21/1991 ber að fallast á endurgreiðslukröfustefnanda þannig að stefndi verður dæmdur til að greiða þrotabúi Graníthússinsehf. 8.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 30. nóvember 2012 til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum og meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndidæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn miðaðvið umfang málsins 900.000 krónur. Dóm þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Dó m s o r ð:Rift er greiðslu á skuld þrotabúsGraníthússins ehf. við stefnda, Viðhald og nýsmíði ehf., að fjárhæð 8.000.000króna, sem fram fór með yfirtöku Best buy ehf.samkvæmt 3. gr. d-liðar afsals- og kaupsamningi, dags. 30. nóvember2012, milli Graníthússins ehf. og Best buy ehf. Stefndi greiði þrotabúiGraníthússins ehf. 8.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 30. nóvember 2012 tilgreiðsludags. Stefndi greiði stefnanda,Graníthöllinni ehf., 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 75/2001
Skaðabætur Líkamstjón Uppgjör
A lenti í umferðarslysi á árinu 1995 og var í framhaldi af því fengið álit örorkunefndar á varanlegum miska og örorku sem hún hlaut við slysið. Örorkunefnd áleit að varanlegur miski A næmi 7%, en hafnaði að meta varanlega örorku með vísan til þágildandi 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Á grundvelli álits nefndarinnar samdi lögmaður A við vátryggingafélag hennar um greiðslu skaðabóta. Á kvittun sem félagið bjó út vegna þessa kom fram að um væri að ræða greiðslu á þjáningabótum, bótum fyrir varanlegan miska, heimilistryggingu og lögfræðikostnaði og að um væri að ræða lokagreiðslu. Af hálfu lögmanns A var gerður fyrirvari um útreikning á þjáningabótum og fjárhæð lögmannsþóknunar, en aðilar náðu síðar samkomulagi um þessa þætti. Tveimur og hálfu ári síðar krafðist lögmaðurinn þess að vátryggingafélagið greiddi A bætur fyrir varanlega örorku í ljósi nýrra dóma Hæstaréttar. Í framhaldi af því fór hann fram á að matsmenn yrðu dómkvaddir til að meta varanlegan miska og örorku A. Í dómsmáli sem A höfðaði á hendur vátryggingafélaginu krafðist hún greiðslu bóta fyrir annars vegar varanlega örorku og hins vegar mismun á niðurstöðu matsmanna og örorkunefndar á varanlegum miska. Héraðsdómur taldi að A væri bundin af bótauppgjöri lögmanns síns sem hefði verið án fyrirvara um hina umdeildu bótaþætti. Af því leiddi að málsástæður A um ólögmæti þágildandi ákvæða skaðabótalaga hefðu ekki þýðingu við úrlausn málsins. Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. febrúar 2001. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 729.912 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 4. júní 1995 til 30. ágúst 1999, frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi til greiðsludags með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli þá niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Öldu Kristrúnar Sölvadóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 26. júní 2000 og dómtekið 24. þ.m. Stefnandi er Alda Kristrún Sölvadóttir, kt. 060176-4779, Austurbergi 16, Reykjavík. Stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykja­vík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 729.912 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 4. júní 1995 af 1.030.744 krónum til 11. desember 1996, en af 729.912 krónum frá þeim degi til 30. ágúst 1999. Frá þeim degi er krafist dráttarvaxta til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en henni var veitt gjafsóknarleyfi 26. júlí 1999. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar en til vara að kröfur hennar verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Sunnudaginn 4. júní 1995 er stefnandi ók fólksbifreiðinni Y-18152 vestur frá Grundarfirði áleiðis til Ólafsvíkur lenti bifreiðin í lausamöl með þeim afleiðingum að hún hafnaði utan vegar og valt á hliðina. Við þetta hlaut stefnandi áverka sem mál þetta varðar. Bifreiðin Y-18152 var skylduvátryggð hjá Vátryggingafélaginu Skandia hf. en stefndi hefur yfirtekið vátryggingaskuldbindingar þess og er ekki deilt um ábyrgð hans á grundvelli 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandi leitaði samdægurs á Heilsugæslustöðina í Grundarfirði og var talið að hún hefði tognað á hálsi og efri hluta baks. Daginn eftir voru teknar röntgenmyndir af hálsinum á slysadeild Borgarspítalans í Reykjavík og voru þær taldar eðlilegar. Stefnandi var meðhöndluð með hálskraga og verkjalyfjum; notaði hún hálskragann í 6 vikur og kom einu sinni til eftirlits hjá sérfræðingi á slysadeild á því tímabili. Eftir það var hún í eftirliti hjá Gerði Jónsdóttur heimilislækni er sendi hana í sjúkraþjálfun í ágúst 1995 sem hún naut fram til loka júní 1996. Í nóvember 1995 leitaði stefnandi til Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarlæknis vegna versnunar á fyrri einkennum. Um það leyti lýsti hún stöðugum dofa eða verk í höfðinu sem versnaði þegar leið á dag og við alla áreynslu. Við skoðun hjá Sigurjóni fundust skertar hreyfingar í hálsinum en röntgenmyndir sýndu eðlilega hæð liðbola og liðþófabila og engar beinbreytingar. Taldi Sigurjón áverka stefnanda vera “whiplash” (þ.e. hálshnykks-) áverka. Í álitsgerð Atla Þórs Ólasonar læknis, dags. 28. nóvember 1995, segir að vegna tognunar stefnanda við bílveltu hafi verið lýst miklum óþægindum í höfði, hálsi, herðum og mjóbaki og hafi hún verið óvinnufær í nær 6 mánuði. Varanleg örorka sé líkleg 5 – 10%. Í áverkavottorði Sigurjóns Sigurðssonar læknis, dags. 16. júlí 1996, segir að stefnandi hafi töluverð einkenni um verki í hálsi, sem aukist við allt álag. Þetta hái henni mjög þannig að hún eigi erfitt með mörg störf og í miklum erfiðleikum með öll erfiðari heimilisstörf. Þrátt fyrir ýmiss konar meðferð sé hún enn með töluverð einkenni. Vegna þess megi segja að hér sé um nokkuð varanlegan áverka að ræða. Á slysdegi var stefnandi einstæð móðir ársgamals barns og hafði unnið í um sex mánuði í veitingahúsinu Hard Rock Café. Eftir slysið hefur hún ekki unnið úti en eignast þrjú börn með sambýlismanni sínum, tvíbura fædda 1997 og barn fætt 1999. Stefndi óskaði í júní 1996 álits örorkunefndar samkvæmt 10. gr. laga nr. 50/1993 um varanlega örorku og miskastig stefnanda. Í niðurstöðukafla álitsgerðar­innar, sem er dags. 19. október 1996, segir að eftir 1. júní 1996 hafi tjónþoli ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum umferðarslyssins 4. júní 1995 en þá var orðinn og telji nefndin varanlegan miska hennar vegna slyssins hæfilega metinn 7%. Vinnutekjur tjónþola, sem hafi verið 19 ára gömul á slysdegi, hafi verið svo litlar á því ári og næstu ár á undan að hún teljist hafa að meginstefnu nýtt vinnugetu sína til annars en öflunar vinnutekna. Af því leiði að um uppgjör bóta vegna hugsanlegrar varanlegrar örorku vegna afleiðinga slyssins fari samkvæmt ákvæðum 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Því verði að vísa beiðni um mat á varanlegri örorku frá örorkunefnd. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 4. desember 1996, til stefnda var sett fram krafa um bætur. Þar er tekið fram að tímabundið atvinnutjón hafi verið greitt að fullu en krafa gerð um þjáningarbætur, bætur vegna varanlegs miska á grundvelli niðurstöðu örorkunefndar um 7% varanlegan miska og lögmannsþóknun. Lögmaðurinn gekk síðan fyrir hönd stefnanda til uppgjörs við stefnda þ. 11. desember 1996 og kvittaði fyrir “bætur f. varanlegan miska 300.832, þjáningarb. 94.762 og heimilistr. 108.713 + lögfrkostn. 107.350.” Merkt er við í reit sem segir að um sé að ræða lokagreiðslu. Fyrirvari var gerður varðandi útreikning þjáningarbóta og þóknunar lögmanns og áskilinn réttur til viðbótarkröfu. Náðu aðilar síðar samkomu­lagi um þessa þætti. Í bréfi lögmanns stefnanda, dags. 30. júlí 1999, til stefnda segir að ljóst sé miðað við nýlega dóma Hæstaréttar að stefnandi eigi rétt á bótum fyrir varanlega örorku. Krafist var bóta fyrir varanlega örorku stefnanda miðað við 7% örorkustig og krafan “reiknuð í hlutföllum miðað við 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dóma sem gengið hafa.” Gerður var áskilnaður um viðbótarkröfur kæmi í ljós að varanlega örorkan væri hærri samkvæmt niðurstöðu matsmanna, en boðuð var dómkvaðning þeirra til að meta varanlega örorku og miskastig stefnanda. Í samræmi við þetta voru læknarnir Halldór Jónsson bæklunarskurðlæknir og Sigurlaug Sveinbjörnsdóttir læknir, sérfræðingur í taugasjúkdómum, dómkvaddir á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. ágúst 1999. Auk framangreindra meginatriða var þess óskað að matsmennirnir létu í té mat á nokkrum öðrum atriðum, m.a. það hvenær ástand stefnanda hafi verið orðið það stöðugt að ekki hafi verið að vænta frekari bata. Verður hér greint frá helstu niðurstöðum matsmanna samkvæmt matsgerð dags. 14. janúar 2000. Um mat á tímabili þjáningabóta segir að fyrir liggi að matsbeiðandi hafi verið í hefðbundinni meðferð með hálskraga, lyfjum og sjúkraþjálfun fram til loka júní 1996. Eftir þann tíma hafi öll einkenni verið viðvarandi og telji matsmenn að tjónþoli hafi ekki getað vænst frekari bata eftir 30. júní 1996. Um mat á varanlegum miska segir að með hliðsjón af læknisfræðilegum gögnum og læknisskoðun matsmanna telji matsmenn að matsbeiðandi hafi hlotið varanlegt heilsutjón í umræddu umferðaróhappi og séu helstu afleiðingarnar tognun á hálshrygg. “Framangreint líkamstjón eitt og sér veldur því að matsmenn telja hæfilegt að meta varanlegan miska 5%, en með hliðsjón af þeim sérstöku erfiðleikum sem líkamstjónið veldur henni, sem ungri konu með 3 (svo) börn, telja matsmenn rétt að hækka þetta mat í 10%. Matsmenn vilja hér einnig benda á að þeir telja einsýnt að líkamstjónið valdi matsbeiðanda þjáningum og ýmiss konar óþægindum við framkvæmd starfa hennar og taka tillit til þess hér. Varanlegur miski telst því hæfilega metinn 10%.” Um mat á varanlegri örorku segir að fyrir liggi að matsbeiðandi hafi enga framhaldsmenntun. Tekjuleysi frá óhappi til matsdags telja matsmenn skýrast af samverkandi þáttum af afleiðingum óhappsins, erfiðleikum við fjölda barnsburða á skömmu tímabili svo og miklum veikindum eins barnsins. Telja þeir að líklegast liggi fyrir matsbeiðanda að sinna líkamlega þungri vinnu á starfsævi sinni. Áhrif slyssins á tekjuöflun verði því meiri en hefði hún t.d. sinnt skrifstofustörfum. “Matsmenn telja að þegar litið er til þess að í 2. mr. 5. gr. (skaðabótalaga-innskot dómara) eru gerðar kröfur til tjónþola um að hann reyni að takmarka tjón sitt eftir því sem sanngjarnt má teljast, en í því felst að matsbeiðandi verður að reyna að velja sér vinnu þar sem afleiðingar líkamstjónsins verða sem minnstar, að hæfilegt sé að meta varanlega örorku 10%.” Í stefnu segir að stefndi hafi einungis samþykkt að greiða það, sem samkvæmt matsgerð vantaði upp á varðandi þjáningarbætur, en neitað að bæta varanlega örorku og mismuninn á varanlegum miska. Á því er byggt af hálfu stefnanda að hann eigi rétt á bótum fyrir varanlega örorku. Stefndi geti ekki skotið sér á bak við ákvæði 1. ml. 2. mgr. 8. gr. skaða­bótalaga nr. 50/1993 og hafnað greiðslu örorkubóta þannig að þar sem miskastig stefnanda sé undir 15% leiði það til þess að hún fái engar örorkubætur. Um þetta er vísað til þess að Hæstiréttur hafi í máli nr. 317/1997 frá 4. júní 1998 staðfest að þeir, sem hafi haft miskastig undir 15%, skuli fá tjón sitt bætt þar sem framangreint ákvæði brjóti í bága við jafnræðisreglu og eignarréttarvernd stjórnarskrárinnar. Þá brjóti það gegn meginreglum skaðabótalaga nr. 50/1993 og skaðabótaréttarins sjálfs að stefnandi fái ekki bætt tjón sitt og sé ljóst að ákvæði 8. gr. skaðabótalaganna um að engar örorkubætur greiðist sé miskastig minna en 15% hafi verið andstætt þeim markmiðum sem að hafi verið stefnt með setningu laganna. Fjárhæð dómkröfunnar byggist á 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. þá breytingu sem gerð var á greininni með lögum nr. 42/1996, og dómi Hæstaréttar frá 4. júní 1998 greininni til skýringar. Samkvæmt mati dómkvaddra lækna sé varanleg örorka stefnanda 10%. Hún hafi verið tekjulítil fyrir slys og þess vegna falli hún í hóp þeirra tjónþola sem fylgi reiknireglum 8. gr. laganna. Krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku nemur 553.344 krónum og er þannig reiknuð: 4.000.000 kr. x 10% = 400.000 kr., sem með verðbótum frá slysdegi til þingfestingardags nemi 461.120 krónum, en bæturnar eigi síðan að vera 120% af bótum fyrir varanlegan miska. Að auki krefst stefnandi bóta fyrir miska þar sem í ljós hafi verið leitt að miski hennar hafi verið hærri en upphaflega var talið, þ.e.a.s. 10% í stað 7%. Afleiðingar slyssins hafi orðið meiri en í fyrstu hafi verið talið og verið stefnanda sérstaklega erfiðar. Skilyrði endurupptöku, að um sé að ræða hækkun á miskastigi, sé uppfyllt. Krafa stefnanda um bætur fyrir aukinn miska nemur 176.568 krónum og er þannig reiknuð: 4.000.000 kr. x 10% m. verðbótum = 477.400 krónur en frá þeirri upphæð dregst innborgun miðað við 7% miska, 300.832 krónur. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að stefnandi eigi ekki lögvarinn rétt til frekari bóta úr hendi stefnda en hún hafi þegar fengið. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi sé bundin af samnings­uppgjörinu 11. desember 1996 sem hafi verið án nokkurs fyrirvara um bætur fyrir varanlega örorku eða frekari bætur fyrir varanlegan miska. Stefnandi hafi notið lögmannsaðstoðar við uppgjörið, sem hafi farið fram á grundvelli 8. gr. skaðabótalaga, og hvorki þá né annars gert kröfu um bætur fyrir varanlega örorku. Aðilar hafi þannig tekið afstöðu við uppgjörið til bóta fyrir varanlega örorku. Það sé meginregla í kröfurétti að fyrirvaralaust fullnaðaruppgjör kröfu eða kröfuþátta leiði til þess að viðbótarkrafa vegna sama atviks eða sömu skuldaskipta verði ekki höfð uppi eftir það. Þá er sýknukrafa stefnda reist á því að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga sé ekki fullnægt í tilviki stefnanda, hvorki varðandi varanlega örorku né varanlegan miska. Vísað er til þess að samkvæmt framlögðu bréfi örorkunefndar frá 7. október 1998 hafi nefndin gefið það svar, á grundvelli dóms Hæstaréttar frá 22. maí 1998 í máli nr. 311/1997, að hún telji að í þeim tilvikum, er bótauppgjör skuli fara eftir ákvæðum 8. gr. skaðabótalaga, sé ekki fyrir hendi annar betri mælikvarði á örorkustig tjónþola en að það sé hið sama og miskastigið. Samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé varanlegur miski og varanleg örorka stefnanda talin 10%, en hækkun úr 7% í 10% sé fjarri því að vera veruleg hækkun. Þá komi ekki heldur neitt fram í matsgerðinni sem bendi til þess að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda af völdum slyssins frá því bótauppgjörið fór fram. Því er haldið fram af hálfu stefnda að það sé meginregla að samningur eða kröfu­upp­gjör byggt á “röngum” skilningi á umdeilanlegum eða vandtúlkuðum lagaákvæðum verði ekki tekið upp aftur þó að síðar komi til dómafordæmi sem kveði á um annan skilning á ákvæðunum. Varakrafa stefnda er byggð á því að hvað sem öðru líði geti stefnandi aldrei átt rétt til frekari bóta fyrir varanlegan miska en hún hafi fengið bættan með uppgjörinu 11. desember 1966. Þá séu eldri vextir en fjögurra ára frá birtingardegi stefnu fyrndir, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 og dráttarvöxtum er andmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Þegar tjónsatvikið varð gilti sú regla samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, miðað við það hvernig högum stefnanda var háttað, að bætur fyrir varanlega örorku skyldi ákvarða á grundvelli miskastigs samkvæmt 4. gr. s.l. Mat hinna dómkvöddu matsmanna á varanlegri örorku stefnanda hefur því ekki þýðingu. Samkvæmt 1. ml. 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga skyldu engar örorkubætur greiðast væri miskastig minna en 15%. Með lögum nr. 42/1996, sem öðluðust gildi 1. júlí 1996, var þetta lágmark fært í 10% og skyldu örorkubætur þá vera 120% af bótum fyrir varanlegan miska. Til grundvallar úrlausn málsins verður lagt að stefnandi sé samkvæmt almennri reglu kröfuréttar bundin við bótauppgjör lögmanns síns sem var án fyrirvara um hina umdeildu bótaþætti. Af því leiðir að afstaða til þess, sem fram er haldið af stefnanda um ólögmæti umrædds ákvæðis, hefur ekki þýðingu við úrlausn málsins. Frá framangreindri meginreglu er sú undantekning í 11. gr. skaðabótalaga að heimilt er að kröfu tjónþola að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur hafi ófyrirsjáanlegar breytingar orðið á heilsu hans þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Ekki er fram komið að um slíkar breytingar hafi orðið að ræða á heilsu stefnanda eftir að gengið var frá samningsuppgjöri 11. desember 1996. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefn­anda, 475.900 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hennar 200.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Öldu Kristrúnar Sölvadóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 475.900 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hennar 200.000 krónur.
Mál nr. 194/2004
Lífeyrissjóður Opinberir starfsmenn
Þ taldi að við útreikninga á lífeyri hans bæri að miða við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslunnar á hverjum tíma en ekki við laun skipaskoðunarmanns, en því starfi gegndi Þ síðast. Þótt L hafi á árinu 1965 veitt viðtöku iðgjöldum sem Þ greiddi til Lífeyrissjóðs togarasjómanna og veitt Þ réttindi í samræmi við það samkvæmt heimild í lögum um L, hafði það ekki áhrif á hvaða launafjárhæð bæri að miða við þegar ellilífeyrir væri reiknaður út. Samkvæmt lögunum ætti að miða við laun fyrir starf er sjóðsfélagi gegndi síðast og uppfyllti Þ ekki skilyrði undantekningar frá þeirri reglu. Ekki var fallist á að reglur laganna brytu gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár. Var L sýknaður af kröfum Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. maí 2004. Hann krefst þess að viðurkennt verði að hann eigi rétt til lífeyris úr hendi stefnda miðað við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslu Íslands á hverjum tíma, eftir að hann hættir störfum og hefur töku lífeyris. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Að virtum atvikum málsins er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2004. Mál þetta, sem dómtekið var l. mars sl., er höfðað 11. nóvember 2002 af Þorvaldi Ólafssyni, kt. 060836-3029, Breiðási 11, Garðabæ, á hendur Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, kt. 711297-3919, Bankastræti 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að hann eigi rétt til lífeyris úr hendi stefnda miðað við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslu Íslands á hverjum tíma eftir að hann hættir störfum og hefur töku lífeyris. Krafist er og málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að hann verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt málskostnaðar­reikningi. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi hóf störf sem vélstjóri hjá Skipa­útgerð ríkisins 17. janúar 1961 og greiddi iðgjöld til stefnda frá þeim tíma. Frá árinu 1962 var hann yfirvélstjóri hjá Vita- og hafnarmálastofnun og um tíma frá árinu 1968 var hann 1. vélstjóri hjá Landhelgis­gæslunni. Frá 1. desember 1976 var hann skipa­skoðunarmaður hjá Siglinga­stofnun til ársins 1987. Fram hefur komið að á árunum 1958 til 1961 starfaði stefnandi á togurum og greiddi á því tíma­bili iðgjöld í Lífeyrissjóð togarasjómanna og undirmanna á far­skipum. Á árinu 1965 flutti stefnandi réttindi, sem hann hafði aflað þar, til stefnda, sem voru reiknuð 499 dagar, samtals að fjárhæð 17.506,04 krónur. Stefnandi telur að við útreikninga á lífeyri hans beri að miða við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslu Íslands á hverjum tíma, en ekki við laun skipaskoðunar­manns en því starfi gegndi stefnandi síðast. Almenna reglan er sú samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um stefnda að upphæð ellilífeyris er reiknaður sem hundraðs­hluti af föstum launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót sem við starfslok fylgja stöðunni er sjóðfélagi gegndi síðast. Stefnandi telur að rétturinn til þess að miða ellilífeyri hans við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslunnar verði leiddur af 6. mgr. sömu lagagreinar, en þar segir að hafi sjóðfélagi gegnt hærra launuðu starfi eða störfum í að minnsta kosti tíu ár fyrr á sjóðfélagatíma sínum í stefnda skuli miða lífeyrinn við hæsta launaða starfið, enda hafi hann gegnt því í að minnsta kosti tíu ár, ella skuli miða við það hærra launaða starf sem hann að við­bættum enn hærra launuðum störfum gegndi í að minnsta kosti tíu ár. Hæst launaða starf stefnanda segir hann að hafi verið þegar hann var á togurum, samtals í eitt ár, sjö mánuði og fjóra daga miðað við ráðningar­daga. Næst hafi hann verið yfirvélstjóri á vitaskipinu Árvakri, fyrst undir rekstri Vita- og hafnarmálastofnunar og síðar undir rekstri Landhelgisgæslunnar, samtals í sjö ár og sjö mánuði. Þriðja starfið og lægst launaða af hærra launuðum störfum en fyrir starf skipaskoðunarmanns hafi verið starf 1. vélstjóra hjá Skipaútgerð ríkisins á olíuskipinu Þyrli, farþegaskipinu Herjólfi og strandferðaskipinu Skjaldbreið, samtals í eitt ár og hálfan mánuð. Af stefnda hálfu er því mótmælt að skilyrðum um tíu ára starfstíma samkvæmt framan­greindri reglu sé uppfyllt og því geti stefnandi ekki átt rétt til lífeyris þar sem miðað sé við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslunnar þegar hann hefur töku lífeyris. Réttindi sem stefnandi hafi flutt úr Lífeyrissjóði togarasjómanna geti ekki talist til starfstímans sem laga­ákvæðið fjalli um. Í málinu er því deilt um það hvort í umræddum réttindaflutningi úr Lífeyrissjóði togarasjó­manna til stefnda felist að stefnandi hafi með honum náð 10 ára starfstíma samkvæmt 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Í greinargerð stefnda er fundið að því að stefnandi hafi ekki lagt fram gögn er sýni að hann hafi haft hærri laun á meðan hann var á sjó en fyrir starf skipaskoðunarmanns. Undir rekstri málsins aflaði stefnandi gagna um laun og greiðslur iðgjalda í Lífeyrissjóð togarasjómanna og til stefnda. Einnig aflaði hann útreikninga og saman­burðar á launum stefnanda sem togarasjómanns árin 1958 til 1961 og hæstu launum skoðunarmanns og vélaeftirlitsmanns hjá Skipaskoðun ríkisins eins og fram kemur í álitsgerð Vigfúsar Ásgeirssonar hjá Talnakönnun hf., dagsettri 3. nóvember 2003. Um þessar upplýsingar og útreikninga er ekki ágreiningur. Hins vegar er deilt um það hvort miða beri við lögskráningardaga stefnanda á sjó eða ráðningardaga, en lög­skráningar­­dagar á árunum 1958 til 1961 teljast samtals eitt ár og fjórir og hálfur mánuður, en ráðningardagar á sama tímabili eitt ár, sjö mánuðir og fjórir dagar eins og að ofan greinir. Ágrein­ingur þessi kom upp við munnlegan málflutning en stefnandi telur þá máls­ástæðu stefnda að miða beri við lögskráningardaga en ekki ráðningardaga of seint fram komna. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi hafið störf sem vélstjóri hjá Skipa­útgerð ríkisins 17. janúar 1961. Í fyrstu hafi hann verið undirvélstjóri á olíu­skipinu Þyrli, en síðar á farþegaskipinu Herjólfi og strandferðaskipinu Skjald­breið. Við upphaf ráðningar hans hafi hann sjálfkrafa orðið sjóðfélagi hjá stefnda. Hinn 1. febrúar 1962 hafi stefnandi hafið störf sem yfirvélstjóri hjá Vita- og hafnar­mála­stofnun á vitaskipinu Árvakri og hafi hann áfram greitt iðgjöld til stefnda. Um áramót 1968/1969 hafi Vita- og hafnarmálastofnun hætt rekstri skipsins en Land­helgis­­gæslan hafi yfirtekið hann og hafi stefnandi starfað þar áfram í átta mánuði. Á árinu 1969 hafi stefnandi aftur hafið störf sem vélstjóri á fiskiskipum og gegnt þeim til loka árs 1975. Árið 1976 hafi hann sinnt yfir­vélstjóra­störfum á erlendu flutninga­skipi, en 1. desember 1976 hafi hann verið skipaður skipaskoðunarmaður hjá Siglingastofnun ríkisins, nú Siglingastofnun Ís­lands. Þeim starfa hafi hann gegnt fram til ársins 1987, en þá hafi hann farið út í eigin atvinnurekstur. Á árinu 1992 hafi hann hafið vélstjórnarstörf á olíuskipinu Bláfelli, sem hafi verið í eigu Olíufélagsins hf. og árið 1993 hafi hann ráðist sem l. vélstjóri á Faxa RE-241 og gegnt því starfi til ársins 1999. Frá þeim tíma hafi hann verið afleysingavélstjóri á skipum Hafrannsóknar­stofnunarinnar, Landhelgis­gæslunnar og Björgunar. Áður en stefnandi kom til starfa hjá ríkinu hafi hann greitt iðgjöld til Lífeyris­sjóðs togarasjómanna er hann gegndi störfum á ýmsum togurum árin 1958 til 1961. Tímabilið 2. apríl til 17. september 1958, eða í 5½ mánuð, hafi hann gegnt vél­stjóra­störfum á b/v Aski. Lögskráðir dagar, þ.e. dagar sem stefnandi hafi gegnt störfum á hafi úti, hafi samtals verið 169. Stefnandi hafi því starfað í tæpt hálft ár við sjómennsku árið 1958 en hinn helming ársins hafi hann gengið í Vélskóla Íslands til þess að afla sér vélstjórnarréttinda. Árið 1959 hafi stefnandi starfað á sama skipi sem III. vélstjóri tímabilið 8. maí til 13. október, samtals í 159 daga. Þá hafi hann starfað sem III. vélstjóri á m/s Litlafelli tímabilið 15. desember til 31. desember, samtals í 17 daga. Stefnandi hafi því sinnt sjómennsku samtals í 176 daga árið 1959, en hann hafi gengið í Vélskóla Íslands samhliða sjómennskunni. Árið 1960 hafi stefnandi gegnt störfum III. vélstjóra á m/s Litlafelli tímabilið 1. janúar til 17. janúar eða í 17 daga. Þá hafi hann gegnt störfum II. vélstjóra á m/s Fylki tímabilið 4. júní til 16. ágúst, eða í 74 daga, og á m/s Frey tímabilið 26. ágúst til 31. desember, í 128 daga. Samtals hafi stefnandi því gegnt vélstjórnarstörfum í 219 daga árið 1960. Stefnandi hafi lokið vélstjóraprófi vorið 1959 og hafi útskrifast frá rafmagnsdeild Vélskóla Íslands vorið 1960, en samanlögð menntun hans svari til 4. stigs vélstjóra­náms. Árið 1961 hafi stefnandi hafið störf á Þyrli en áður en til þess kom hafi hann skilað 16 dögum sem II. vélstjóri á m/s Frey, tímabilið 1. janúar til 16. janúar 1961. Stefnandi hafi óskað eftir flutningi áunninna réttinda í Lífeyrissjóði togarasjómanna yfir til stefnda árið 1965. Stjórn stefnda hafi samþykkt flutninginn, en samtals hafi verið um að ræða laun vegna 499 lögskráningardaga árið 1958 til 1961. Réttinda­flutningurinn hafi formlega átt sér stað 7. maí 1965. Með bréfi 23. janúar 2002 hafi lögmaður stefnanda farið þess á leit við stefnda að hann veitti álit sitt á þýðingu réttindaflutningsins, hvort í honum fælist yfirfærsla fjár­muna eingöngu eða jafnframt flutningur þess tíma sem stefnandi hefði varið annars staðar til öflunar þeirra fjármuna. Óskað hafi verið eftir nákvæmum upplýsingum um réttarstöðu stefnanda á þeirri stundu er réttindaflutningurinn var framkvæmdur, hvaða lög hefðu þá gilt um sjóðinn, hvaða áhrif síðargildandi löggjöf hefði á réttarstöðu stefnanda og hvort sá réttur sem stefnandi hefði öðlast 7. maí 1965 héldist þrátt fyrir breytta löggjöf. Þá hafi fyrirsvars­menn stefnda verið inntir svara við því hvort stefnandi öðlaðist sjálfkrafa þann rétt sem síðar tilkomin löggjöf hefði veitt sjóð­félögum stefnda. Óskað hafi verið eftir nákvæmum útskýringum á hinni svokölluðu tíu ára reglu og hvort túlka mætti hana svo að við flutning réttinda yfir til stefnda úr öðrum lífeyrissjóði flyttust ekki einungis þeir fjármunir sem kynnu að hafa verið fyrir hendi í þeim sjóði heldur einnig önnur réttindi og aðrar skyldur, til að mynda að til tekna reiknaðist sá tími sem það hefði tekið stefnanda að afla nefndra fjármuna. Um verulegt hagsmunamál væri að ræða fyrir stefnanda enda væri högum hans svo komið að á fyrri hluta starfsferils síns hefði hann greitt af mun hærri launum til sjóðsins en á síðari hluta hans. Starf skipaskoðunarmanns hjá Siglingastofnun ríkisins gæfi af sér mun lægri tekjur en staða vélstjóra á skipum Landhelgisgæslunnar. Með flutningi 499 lögskráningar­daga yfir til stefnda hefði stefnandi öðlast rétt til greiðslna úr sjóðum stefnda samkvæmt tíu ára reglunni, væru þeir umreiknaðir í ár. Svör stefnda hefðu verið þau að stefnanda bæri einungis réttur til greiðslna úr sjóðum stefnda miðað við starf skipaskoðunarmanns hjá Siglingastofnun, en væri afstaða stefnda óbreytt væri óskað eftir skriflegum rökstuðningi. Fyrirspurnum lögmanns stefnanda hafi verið svarað með bréfi 11. febrúar 2002. Spurningunni um réttindaflutninginn úr Lífeyrissjóði togarasjómanna til stefnda árið 1965 hafi verið svarað þannig að hann hafi falið í sér flutning á tíma og starfshlutfalli, sem hafi verið 100%, en réttindaávinnsla í B-deild stefnda reiknist ekki út frá fjárhæð iðgjalds heldur tíma og starfshlutfalli. Þegar til ellilífeyristöku komi sé það megin­reglan að ellilífeyrir taki mið af föstum launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgdu stöðu þeirri fyrir fullt starf er sjóðfélagi hafi gegnt síðast, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Jafnframt komi fram að síðari lagasetning um stefnda hefði almennt áhrif á réttindi allra sjóðfélaga í sjóðnum og að lífeyrir stefnanda kæmi til með að reiknast út frá þeim lögum sem yrðu í gildi þegar hann hæfi töku lífeyris. Löggjafinn hefði heimildir innan vissra marka, með tilliti til þeirra marka sem stjórnarskráin setti, til að breyta réttindum sjóðfélaga og kynnu slíkar breytingar jafnframt að hafa áhrif á réttindi þeirra sem þegar hefðu áunnið sér réttindi í lífeyrissjóðum. Útskýringar á hinni svo­kölluðu tíu ára reglu í 6. mgr. 24. gr. laganna hafi verið þær að reglan hafi komið inn í lög um stefnda með lögum nr. 98/1980. Á árinu 1983 hafi fyrst reynt á það í framkvæmd hvort tíu ára reglan tæki til þeirra réttinda sem flutt væru í stefnda. Af því tilefni hafi verið óskað eftir áliti Arnljótar Björnssonar, þá prófessors við Háskóla Íslands, en samkvæmt því eigi þeir sjóðfélagar sem unnið hafi fyrir hærri launum meðan þeir áttu aðild að öðrum lífeyrissjóði ekki rétt til viðmiðunar samkvæmt tíu ára reglunni þrátt fyrir réttindaflutning til stefnda. Stefndi hafi í fram­kvæmd fylgt álitinu og því ekki talið heimilt að telja þann tíma, sem fluttur hafi verið úr öðrum sjóðum, til tíu ára reglunnar. Stefnandi hafi krafist þess með bréfi 31. júlí 2002 að um lífeyrisréttindi hans færi samkvæmt launum yfirvélstjóra á skipum Landhelgisgæslunnar á hverjum tíma og að önnur niðurstaða fæli í raun í sér að stefnandi hefði orðið fyrir verulegum réttindamissi við flutning áunninna réttinda sinna úr Lífeyrissjóði togarasjómanna yfir til stefnda árið 1965, ella hefði réttindaflutningurinn ekki í för með sér neina fjárhags­lega þýðingu. Stefnandi hafi sótt um leyfi til flutnings iðgjalda vegna láns sem hann hafi þurft á að halda hjá stefnda og hafi flutningurinn verið samþykktur. Stefnandi hafi verið skipaður skipaskoðunarmaður hjá Siglingastofnun ríkisins 1. desember 1976 og hafi hann gegnt því starfi til ársins 1987. Allan þann tíma hafi hann verið sjóðfélagi stefnda. Laun skipaskoðunarmanns hafi verið mun lægri en launin sem hann hafi notið sem yfirvélstjóri og l. vélstjóri á vitaskipinu Árvakri og enn lægri en launin sem hann hefði aflað sér sem togarasjómaður. Með bréfi stefnda 14. ágúst 2002 hafi kröfum stefnanda verið hafnað. Stefnandi byggi á því að hann eigi rétt til lífeyrisgreiðslna úr hendi stefnda í samræmi við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslu Íslands á hverjum tíma eftir að hann hættir endanlega störfum og hefur töku lífeyris. Stefnandi sé fæddur 6. ágúst 1936 og því rúmlega 66 ára gamall. Þrátt fyrir að honum sé nú heimilt að láta af störfum og hefja töku lífeyris hafi hann ákveðið að bíða með það, enda spili þar inn í niðurstaða þessa máls. Miklu muni fyrir stefnanda hvort hann komi til með að taka laun samkvæmt launatöxtum skipaskoðunarmanna hjá Siglingastofnun Íslands eða 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslunnar. Mál þetta sé því höfðað til viðurkenningar á rétti stefnanda til lífeyrissjóðsgreiðslna í samræmi við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslu Íslands eftir að hann hefur töku lífeyris hjá stefnda. Það sé höfðað á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 enda hafi stefnandi lögvarða hagsmuni af niðurstöðu þess. Eins og fram komi í málavaxtalýsingu hafi stefnandi gegnt störfum á togurum fram til 17. janúar 1961 en þann dag hafi hann hafið störf sem 1. vélstjóri á olíuskipinu Þyrli. Ágreiningslaust sé að stefnandi hafi sinnt störfum í 499 lög­skráningar­daga á hinum ýmsu togurum fyrir 17. janúar 1961 og að sá dagafjöldi hafi verið fluttur úr Lífeyrissjóði togarasjómanna til stefnda. Þá sé ekki ágrein­ingur um að þessi fjöldi lögskráningardaga nemi einu ári og fjórum og hálfum mánuði. Ráðningardagarnir hafi hins vegar verið 579, þ.e. eitt ár sjö mánuðir og fjórir dagar. Nærtækast sé að miða hér við ráðningardaga stefnanda á sjó enda taki lögskráningar­dagarnir einungis til útivistardaga skips en ekki þess tíma er skip liggi við bryggju á milli veiðiferða þrátt fyrir að unnið sé við skip í höfn. Stefnandi hafi gegnt störfum 1. vélstjóra á olíuskipinu Þyrli, farþegaskipinu Herjólfi og strandferðaskipinu Skjald­breið, í þessari röð, tímabilið 17. janúar 1961 til 31. janúar 1962 eða í eitt ár og hálfan mánuð, og hann hafi gegnt störfum yfirvélstjóra á vitaskipinu Árvakri, undir rekstri Vita- og hafnarmálastofnunarinnar tímabilið 1. febrúar 1962 til áramóta 1968/1969 eða í sex ár og ellefu mánuði og yfirvélstjórastörfum á sama skipi undir rekstri Landhelgisgæslu Íslands tímabilið 1. janúar 1969 til 31. ágúst 1969 eða í átta mánuði. Stefnandi hafi því gegnt störfum í samtals tíu ár og þrjá mánuði á fiskiskipum og skipum hins opinbera, en lífeyris­sjóðs­greiðslur vegna þess tíma hafi ýmist verið greiddar beint í sjóð stefnda eða fluttar yfir í þann sjóð með samþykkt stefnda 7. maí 1965. Hæst launaða starf stefnanda fyrr á sjóðfélagatíma sínum hjá stefnda hafi verið vélstjórnarstarf á togurum, samtals 579 dagar, eða eitt ár, sjö mánuðir og fjórir dagar. Næsta starf í röðinni hafi verið staða yfirvélstjóra á vitaskipinu Árvakri, fyrst undir rekstri Vita- og hafnarmálastofnunarinnar og síðar undir rekstri Landhelgisgæslu Íslands en þeirri stöðu hafi stefnandi gegnt í 7 ár og 7 mánuði. Þriðja starfið og það lægst launaða hafi verið starf 1. vélstjóra hjá Skipaútgerð ríkisins, samtals í eitt ár og hálfan mánuð og beri að miða við það við ákvörðun lífeyrisgreiðslna til stefnanda eftir að hann hættir störfum og hefur töku lífeyris. Skipaútgerð ríkisins sé þó ekki lengur til og olíuskip, farþega- og strandferðaskip séu nú öll í einkaeigu og gildi um launakjör l. vélstjóra á þeim skipum kjarasamningur milli Samtaka atvinnulífsins og Vélstjóra­félags Íslands. Laun 1. vélstjóra samkvæmt kjarasamningnum séu hærri en laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslu Íslands, en þar sem Skipaútgerð ríkisins hafi rekið skipin, sem stefnandi var á, sé eðlilegt að miða lífeyri hans við laun 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslu Íslands á hverjum tíma enda séu þau lægri en laun 1. vélstjóra á farskipum í einkaeigu. Ákvæðum 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um lægst launaða starfið af hærra launuðum störfum sé því fylgt til hins ýtrasta. Stefnandi fari ekki fram á lífeyri í samræmi við laun vélstjóra á togurum heldur í samræmi við stöðu 1. vélstjóra á skipum Landhelgisgæslu Íslands, en það sé lægst launaða staða sem stefnandi hafi gegnt meðan hann var sjóðfélagi hjá stefnda að undanskildu starfi hans sem skipaskoðunarmanns hjá Siglingastofnun ríkisins. Stefndi viðurkenni réttindaflutning stefnanda úr Lífeyrissjóði togarasjómanna til stefnda og að það hafi einmitt verið tími og starfshlutfall stefnanda sem hafi verið flutt yfir til stefnda. Hins vegar sé því haldið fram af hálfu stefnda að þrátt fyrir að starfstími stefnanda á togurum hafi verið fluttur yfir til stefnda, beri ekki að túlka það svo þegar kemur að túlkun ákvæðis 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Ágreiningur sé því um hvort réttindi, sem stefnandi hafi flutt úr Lífeyrissjóði togarasjómanna yfir til stefnda árið 1965, teljist til starfstíma í skilningi tíu ára reglunnar í framangreindu lagaákvæði. Stefndi virtist byggja á því að þegar að túlkun tíu ára reglunnar komi þá taki flutningur réttinda úr öðrum sjóðum einungis til þeirra fjármuna sem fluttir hafi verið á milli sjóða en ekki til þess tíma sem það hafi tekið að afla fjármunanna. Rök stefnda fyrir því virtust alfarið byggja á áliti Arnljóts Björnssonar frá árinu 1983. Samkvæmt 3. mgr. 31. gr. laga nr. 1/1997 sé sjóðsstjórn stefnda heimilt að fengnu samþykki fjármálaráðherra að veita viðtöku, vegna manns sem gerist sjóðfélagi hjá stefnda, fé er kunni að vera endurgreitt hans vegna úr sjóði, tryggingafélagi eða stofnun og veita honum réttindi í samræmi við það. Ákvæðið feli ekki í sér neins konar takmörkun á umfangi réttinda sem viðkomandi einstaklingur flytji yfir í stefnda. Líta verði á þau réttindi á sama hátt og réttindi, sem hann hafi öðlast á sjóðfélagatíma sínum hjá stefnda, enda teljist sá tími, sem farið hafi í öflun hinna yfirfærðu réttinda, til sjóðfélagatíma hans hjá stefnda. Stefnandi uppfylli því skilyrði hinnar svokölluðu tíu ára reglu 6. mgr. 24. gr. laganna, enda sé hvergi að finna í lögunum ákvæði sem takmarki eða skerði hin yfirfærðu réttindi þannig að þau teljist á einhvern hátt verðminni en þau réttindi sem stefnandi hafi beinlínis öðlast á sjóð­félagatíma sínum hjá stefnda. Líta verði á áunnin lífeyrissjóðsréttindi stefnanda sem eign hans sem njóti verndar 72. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995. Stefndi hafi sam­þykkt flutning áunninna réttinda stefnanda til stefnda. Innifalinn í þeim réttinda­flutningi hafi verið sá tími sem það hafi tekið stefnanda að afla þeirra réttinda á togurum. Njóti stefnandi ekki réttinda samkvæmt 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 vegna réttindaflutningsins hafi þau réttindi hans í raun glatast, enda hefði hann átt rétt til lífeyrissjóðsgreiðslna úr Lífeyrissjóði sjómanna hefði réttinda­flutningurinn aldrei komið til. Verði lagaákvæðið túlkað á þann veg að réttindi stefnanda samkvæmt umræddri tíu ára reglu séu ekki til staðar styðji lögmæt eða málefnanleg sjónarmið ekki þá mismunun sem leiði af reglunni, en þeir sjóðfélagar sem flytji réttindi sín yfir til stefnda njóti að þessu leyti lakari réttar en sjóðfélagar sem hafi áunnið sér öll sín réttindi á sjóðfélagatíma sínum hjá stefnda. Sé þá um að ræða brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995, enda sé stefnanda þá mismunað á grundvelli stöðu hans að öðru leyti. Samkvæmt áliti Arnljóts Björnssonar sé meginreglan sú að sjóðfélagi, er fái leyfi til að flytja fé úr öðrum sjóði, eigi að njóta réttinda "í samræmi við það", þ.e. hann eigi almennt að öðlast réttindi hjá stefnda sem svari til þess að iðgjöld sem hann flytji hafi upphaflega verið greidd til stefnda en ekki þess sjóðs sem flutt hafi verið úr. Túlkun stefnda á meðferð yfirfærðra réttinda stefnanda úr Lífeyrissjóði togara­sjó­manna til stefnda sé ósanngjörn og rakalaus. Fjárhagslegt tjón stefnda sé hér ekki til staðar enda ekki verið að krefja stefnda um greiðslu lífeyris til stefnanda miðað við mun hærri laun, sem hann hafi aflaði sér utan sjóðfélagatíma síns hjá stefnda, heldur þvert á móti miðað við laun sem hann hafi aflað á sjóðfélagatímanum. Stefnandi byggi kröfur sínar aðallega á 6. mgr. 24. gr. og 3. mgr. 31. gr. laga nr. 1/1997, 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995, og 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995. Um málskostnað sé vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Hlutverk stefnda sé eins og annarra lífeyrissjóða að tryggja sjóðfélögum, eftirlifandi mökum þeirra og börnum lífeyri samkvæmt ákvæðum laga um stefnda, nú lög nr. 1/1997. Upphæð ellilífeyris hjá stefnda sé hundraðshluti af þeim föstu launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgi stöðunni fyrir fullt starf, sem sjóðfélagi hafi gegnt síðast, sbr. 2. mgr. 24. gr. laganna. Meginreglan við greiðslu ellilauna hjá stefnda sé svokölluð eftir­manns­regla, sbr. 35. gr. Samkvæmt henni geti sjóðfélagar valið um það hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar, sem verði á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 24. gr. og 1. og 2. mgr. 28. gr. laganna. Sérregla 6. mgr. 24. gr. laganna kveði á um það að hafi sjóðfélagi gegnt hærra launuðu starfi eða störfum í að minnsta kosti tíu ár fyrr á sjóðfélagatíma sínum í sjóðnum, skuli miða lífeyrinn við hæst launaða starfið, enda hafi hann gegnt því í að minnsta kosti tíu ár. Reglan hafi almennt verið kölluð tíu ára reglan, sem hafi komið inn í lög um starfsemi stefnda með lögum nr. 98/1980, en í þeim hafi falist nokkrar breytingar á lögunum um lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. Nýr aðalkjarasamningur milli BSRB og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisins hafi verið undirritaður 20. ágúst 1980 og í tengslum við hann hafi verið gert samkomulag milli ríkisstjórnarinnar og bandalagsins um nokkur félagsleg réttindamál opinberra starfsmanna. Í samkomu­laginu hafi meðal annars verið kveðið á um það að gera skyldi vissar breytingar á lögunum um stefnda. Á grundvelli samkomulagsins hafi 9. september 1980 verið gefin út bráðabirgðalög nr. 67/1980 um breytingar á lögunum um lífeyrissjóðinn sem hafi síðan verið staðfest með lögum nr. 98/1980. Þáverandi fjármálaráðherra hafi mælti fyrir frumvarpinu, sem hafi orðið að lögum nr. 98/1980, og hafi meðal annars fjallað um nýmælið sem felist í tíu ára reglunni. Hann hafi sagt að ákvæðið geti haft gildi gagnvart þeim starfsmönnum, sem gegni ábyrgðarmiklum störfum, en vilji taka við léttari störfum og þá lægra launuðum, en fram að þessu hafi það þýtt að lífeyrir þeirra skertist þá einnig. Ákvæðið sé vissulega mjög mikilvægt fyrir starfsmenn ríkisins, en engu að síður mikilvægt fyrir ríkið, vegna þess að það hafi verið afskaplega óþægilegt að menn, sem ef til vill hafi tapað starfsorku sinni og gegni mikilvægum störfum í þjónustu ríkisins, hafi haldið dauðahaldi í þessa stöðu, þó þeir væru orðnir óhæfir til að gegna henni vegna þess að menn hafi verið að hugsa um hver yrði lífeyrir þeirra. Hér sé opnað fyrir það, að hafi menn gegnt slíkum stöðum í tíu ár geti þeir fengið lífeyri í samræmi við það þegar lífeyrisaldri er náð, jafnvel þótt þeir hafi allra seinustu árin gegnt starfi sem hafi verið lægra launað. Ákvæðið um tíu ára regluna hafi því fyrst og fremst verið hugsað sem valkostur fyrir þá opinberu starfsmenn, sem hafi viljað fara í einfaldari störf við lok starfsævinnar, nokkurs konar „sólarlags“ - ákvæði. Reglan hafi verið hugsuð sem undan­tekningarregla. Meginreglan við greiðslu lífeyris hjá stefnda sé að miða við laun fyrir það starf sem sjóðfélagi hafi gegnt síðast, sbr. nú 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Ágreiningur máls þessa snúist í fyrsta lagi um það hvort þau réttindi sem stefnandi hafi flutt úr Lífeyrissjóði togarasjómanna yfir til stefnda árið 1965 geti talist til starfstíma í skilningi 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 og í öðru lagi við hvaða laun eigi að miða ellilífeyri stefnanda. Stefnandi byggi viðurkenningarkröfu sína á 6. mgr. 24. gr. laganna, tíu ára reglunni. Hann telji að með flutningi á réttindum úr öðrum lífeyrissjóði felist flutningur á sjóðfélagatíma samkvæmt lagaákvæðinu. Þessi tíu ára regla þekktist í reglum nokkurra lífeyrissjóða opinberra starfsmanna og starfsmanna sveitarfélaga, t.d. 6. mgr. 8. gr. laga nr. 2/1997 um lífeyrissjóð hjúkrunar­fræðinga, en hins vegar þekktist hún ekki almennt í reglum lífeyris­sjóða. Í ákvæðinu felist sérregla sem beri að skýra þröngri lögskýringu. Krafa stefnanda um að réttindaflutningur hans til stefnda hafi falið í sér að hann öðlaðist rétt til viðmiðunar samkvæmt tíu ára reglunni kalli hins vegar á rýmkandi lögskýringu. Ákvæðið beri að skýra eftir orðanna hljóðan enda óheimilt að beita rýmkandi lögskýringu á sérreglur. Ákvæðið veiti aðeins rétt til hærri ellilífeyris hafi sjóðfélaginn gegnt hinu hærra launaða starfi á sjóð­félagatíma sínum hjá stefnda, eins og segi skýrum orðum í lagaákvæðinu. Þar sem um sérreglu sé að ræða hefði þurft að taka það sérstaklega fram í 3. mgr. 31. gr. laganna hefði sjóðfélagatími í öðrum lífeyrissjóði átt að teljast til tíu áranna samkvæmt 6. mgr. 24. gr. laganna við réttindaflutning. Réttindaflutningurinn hafi falið í sér flutning á tíma og starfshlutfalli sem hafi verið 100% starfshlutfall, en réttindavinnsla í B-deild stefnda reiknist ekki út frá fjárhæð iðgjalds heldur tíma og starfshlutfalli. Sjóðfélagar sem unnið hafi fyrir hærri launum meðan þeir áttu aðild að öðrum lífeyrissjóði eigi ekki rétt til viðmiðunar samkvæmt tíu ára reglunni, þrátt fyrir réttindaflutning til stefnda. Þegar að ellilífeyris­töku komi sé það meginreglan að ellilífeyrir taki mið af föstum launum fyrir dag­vinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfs­lok fylgi stöðu þeirri fyrir fullt starf sem sjóðfélagi hafi gegnt síðast, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Stefnandi hafi síðast á sjóðfélaga­tíma sínum hjá stefnda gegnt starfi skipaskoðunarmanns. Lög um stefnda standi ekki til þess að unnt sé að fallast á kröfu stefnanda og sé þegar af þeirri ástæðu ekki unnt að taka dómkröfu stefnanda til greina. Allt kerfi stefnda sé miðað við kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í 3. gr. laga nr. 1/1997 segi að sjóðfélagar í A-deild sjóðsins séu þeir starfsmenn ríkisins sem ekki eigi aðild að B-deildinni og fái greidd laun „...á grundvelli kjarasamninga opinberra starfsmanna, eða á grundvelli launaákvarðana samkvæmt lögum nr. 120/1992, um Kjaradóm og kjaranefnd.“ Í 6. mgr. 23. gr. laganna segi að taki sjóðfélagi ekki laun samkvæmt samningum eða öðrum launaákvörðunum sem miðist við kjarasamninga opinberra starfsmanna, Kjaradóm, kjaranefnd eða kjarasamninga, sem sveitarfélög geri á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, skuli stjórn sjóðsins ákveða þau viðmiðunarlaun sem iðgjöld eru greidd af og miðað sé við til greiðslu lífeyris og skulu þau ákveðin með hliðsjón af launaákvörðunum sem gildi um ríkis­starfsmenn eða starfsmenn sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 94/1986 um kjara­samninga opinberra starfsmanna og lögum nr. 120/1992 um Kjaradóm og kjara­nefnd. Þar sem lífeyriskerfi stefnda sé miðað við kjarasamninga opinberra starfsmanna sé ekki hægt að miða við hvaða viðmiðunarlaun sem er við greiðslu ellilífeyris, enda væri það andstætt því kerfi sem sjóðurinn byggðist á og 6. mgr. 23. gr. laganna. Ef fallist yrði á kröfur stefnanda væru viðmiðunarlaun hans komin út fyrir launakerfi opinberra starfsmanna og sé þegar af þeirri ástæðu ekki hægt að fallast á kröfu stefnanda. Stefnandi haldi því fram að njóti hann ekki réttinda samkvæmt 6. mgr. 24. gr. laganna vegna réttindaflutningsins hafi þau réttindi glatast, enda hefði hann átt rétt til lífeyrissjóðsgreiðslna úr Lífeyrissjóði togarasjómanna hefði réttindaflutningurinn aldrei komið til. Þessari fullyrðingu stefnanda sé mótmælt sem rangri enda séu honum reiknuð full réttindi hjá stefnda, hvort sem litið sé til starfstíma eða starfshlutfalls. Hins vegar reiknist fluttur réttur til sjóðsins ekki til sjóðfélagatíma, samkvæmt sérreglunni í 6. mgr. 24. gr. Ástæða þess að stefnandi hafi flutt réttindi sín úr Lífeyrissjóði togarasjómanna yfir til stefnda hafi verið sú að hann hafi sótt um lán hjá stefnda. Réttindaflutningurinn hafi því veitt honum lánsrétt hjá stefnda, sem hann hefði ella ekki verið búinn að öðlast. Þegar réttindaflutningurinn átti sér stað hafi tíu ára reglan ekki verið til, en hún hafi ekki komið inn í lög stefnda fyrr en árið 1980. Stefnandi hefði heldur enga tilraun gert til að sýna fram á hvaða lífeyris hann hefði notið úr Lífeyrissjóði togarasjómanna hefði hann ekki flutt réttindi, til samanburðar við þau réttindi sem hann muni njóta hjá stefnda. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að hann hafi misst réttindi við réttindaflutninginn né að hann muni njóta lakari kjara, en sönnunarbyrðin fyrir því sé hjá stefnanda. Stefnandi haldi því jafnframt fram að ef niðurstaðan verði sú að 6. mgr. 24. gr. laganna sé á annað borð túlkuð þannig að réttindi stefnanda samkvæmt um­ræddri tíu ára reglu séu ekki til staðar, þá feli það í sér mismunun, þ.e. að sjóðfélagar sem flytji réttindi sín yfir til stefnda njóti lakari kjara en þeir sem áunnið hafa sér öll sín réttindi á sjóðfélagatímanum hjá stefnda og stríði slíkt gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnar­skrár. Stefndi ítreki að ákvæði 6. mgr. 24. gr. sé sér­regla og hún gildi aðeins í undantekningar­tilfellum, en í fæstum tilfellum komi sér betur fyrir sjóðfélaga að miða ellilífeyri við hana. Stefnandi hafi verið meðhöndlaður eins og aðrir sem flutt hafa réttindi sín úr öðrum lífeyrissjóðum til stefnda og sama reglan gildi um þá alla. Í Hrd. 1998 bls. 1426 hafi meðal annars verið byggt á því að jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu leiddu til þess að ekki væri heimilt að láta sjóð­félagana gjalda þess í lægri lífeyri að hafa tekið að sér lægra launað starf hjá ríkinu, en viðkomandi sjóðfélagi hafði ekki verið tíu ár í hæst launaða starfinu, sem hann hefði gegnt. Í héraðsdómnum, sem staðfestur hafi verið í Hæstarétti, meðal annars með vísan til forsendna, hafi ekki verið fallist á það. Varðandi málskostnaðarkröfuna sé vísað til 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um greiðslu er jafngildi virðisaukaskattsgreiðslu stefnda af málflutningsþóknun sé byggð á 1ögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og sé honum því nauðsyn að fá fjárhæð þessa dæmda sér til handa úr hendi stefnanda. Niðurstaða Samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laga um stefnda nr. 1/1997 er ellilífeyrir sjóðfélaga reiknaður sem hundraðshluti af launum sem við starfslok fylgja stöðu er sjóðfélaginn gegndi síðast. Hundraðshlutinn fer eftir iðgjaldagreiðslutíma og starfshlutfalli sjóð­félagans og er 2% fyrir hvert ár í fullu starfi sem iðgjöld hafa verið greidd fyrir en hlutfallslega lægri fyrir minna starfshlutfall samkvæmt sama lagaákvæði. Með flutningi réttinda stefnanda úr lífeyrissjóði togarasjómanna til stefnda, eins og að framan er rakið, nýtist sá réttur við útreikninga á upphæð ellilífeyris hans samkvæmt þessum reglum. Þótt stefndi hafi á árinu 1965 veitt viðtöku endurgreiðslum úr lífeyrissjóði togara­sjó­manna og veitt stefnanda réttindi í samræmi við það samkvæmt heimild í 3. mgr. 31. gr. framangreindra laga hefur það ekki áhrif á hver laun beri að miða við þegar ellilífeyrir er reiknaður út samkvæmt 24. gr. laganna. Eins og stefndi hefur réttilega bent á er meginreglan sú samkvæmt 2. mgr. 24. gr. að við útreikninga á ellilífeyri ber að miða við laun fyrir starf er sjóðfélagi gegndi síðast. Í 6. mgr. sömu lagagreinar felst undantekning frá þessari meginreglu þar sem segir að hafi sjóðfélagi gegnt hærra launuðu starfi eða störfum í að minnsta kosti tíu ár fyrr á sjóðfélagatíma sínum í stefnda skuli miða við hæst launaða starfið eða hærra launað starf að viðbættum enn hærra launuðum störfum í að minnsta kosti tíu ár. Þar er ótvírætt átt við sjóðfélaga­tíma viðkomandi félagsmanns en ekki þann tíma sem flust hefur milli sjóða vegna endurgreiðslu iðgjalda samkvæmt 3. mgr. 31. gr. laganna, sem nýtist við útreikninga samkvæmt 2. mgr. 24. gr. eins og að framan er lýst, enda verður hvorki af lögunum ráðið né öðrum réttarheimildum að heimilt sé að telja iðgjalda­greiðslutímann, sem fluttur var úr lífeyrissjóði togarasjómanna samkvæmt framangreindri reglu, til sjóð­félaga­­tíma stefnanda hjá stefnda sem vísað er til í 6. mgr. 24. gr. laganna. Stað­hæfingar stefnandi um að hann hafi þar með glatað rétti vegna réttinda­flutningsins og tilvísanir hans til ósanngirni í þessu sambandi breyta hins vegar engu um efni þessara lagareglna. Ekki verður heldur fallist á að framangreindar reglur brjóti gegn jafnræðis­reglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, enda standa engin rök til þess að í þeim felist mis­munun gangvart stefnanda og þeim sem eru á annað borð í sambærilegri stöðu og hann. Samkvæmt þessu uppfyllir stefnandi ekki skilyrði laga­ákvæðis­ins um að hafa gegnt hærra launuðu starfi í að minnsta kosti tíu ár fyrr á sjóðfélagatíma sínum. Verður þar með ekki fallist á að krafa stefnanda í málinu hafi lagastoð og ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af henni. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, er sýknaður af kröfum stefnanda, Þorvaldar Ólafssonar, í málinu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 312/2016
Laun Tómlæti Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
K höfðaði mál gegn V ehf. til greiðslu meintra vangreiddra launa en K var sagt upp störfum hjá V ehf. í janúar 2015. Meginágreiningur málsins snérist um hvort laun K hefðu átt að fylgja kjarasamningsbundnum hækkunum. Þá var ágreiningur um ætlað ógreitt orlof og frádrátt frá launum K sem tilgreint hafði verið á launaseðlum sem fyrirfram greitt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að óháð því hvort K hefði átt rétt til fyrrnefndra hækkana yrði ekki fram hjá því horft að með tómlæti sínu þau fjögur ár sem hefðu liðið frá fyrstu samningsbundnu launahækkuninni og þar til hann hætti störfum hjá V ehf. og setti fram kröfu sína hefðu hann fyrirgert rétti sínum til ætlaðra vangoldinna launa. Hins vegar var talið að gegn andmælum K væri ósannað að frádráttur af launum hefðu verið vegna fyrirframgreiddra launa og V ehf. gert að greiða K þá fjárhæð. Þá var kröfu um vangreitt orlof vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari ogDavíð Þór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. apríl 2016. Hannkrefst sýknu af kröfumstefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IStefndi höfðaði 16. mars 2012 mál áhendur áfrýjanda til greiðslu á 1.873.645 krónum vegna ætlaðra vangreiddralauna áfrýjanda frá 30. júní 2011 til 28. febrúar 2015 og til viðurkenningar árétti sínum til sex mánaða uppsagnarfrests, en stefnda var sagt upp störfum 30.janúar 2015. Í málinu var einnig uppi ágreiningur um hvort áfrýjanda hafi veriðheimilt að draga frá launum skuldstefnda vegna bátakaupa að fjárhæð 207.000 krónur. Þá höfðaði stefndi13. maí 2015 mál á hendur áfrýjanda vegna vangreiddra launa í uppsagnarfrestifyrir mars og apríl 2015 að fjárhæð 1.578.068 krónur, en við greiðslu launafyrir þá mánuði hafði áfrýjandi dregið frá tilgreindar fjárhæðir sem nefndarvoru í launaseðlum undir liðnum ,,fyrirfram greitt.“ Málin voru sameinuð og meðbreyttri kröfugerð stefnda var höfuðstóll kröfu hans tilgreindur 3.451.713krónur og fallið frá kröfu um að stefndi ætti rétt til uppsagnarfrests eftir30. apríl 2015. Þá var í kröfugerðinni tekið tillit til skuldar stefnda aðfjárhæð 207.000 krónur. IIÍ skjali 29. mars 2010, sem baryfirskriftina samningspunktar milli Viðarsúlu og KB umbúða sagði að ,,Viðarsúlaehf. … hér eftir nefnt kaupandi, og KB umbúðir ehf., ... hér eftir nefntseljandi gerum í dag með okkur svohljóðandi samning um kaup og sölu á KB umbúðaehf. Viðarsúla kaupir allan rekstur KB. Umbúða, þ.e. KB umbúðir ehf. verði aðfullu í eigu Viðarsúlu ehf. “ Þá voru þar raktar forsendar kaupanna, meðalannars sagði í 3. gr. þess að stefndi yrði starfsmaður Viðarsúlu/KB umbúðaeftir undirritun kaupsamnings og að gerður yrði ráðningarsamningur við hann.Undir skjalið rituðu fyrir hönd Viðarsúlu ehf. Sigurður L. Sævarsson og fyrirhönd KB umbúða ehf. ritaði stefndi, sem var eigandi síðarnefnda félagsins oghafði verið eini starfsmaður þess. Stefndi fékk í fyrsta sinn greidd launhjá áfrýjanda 30. apríl 2010 að fjárhæð 450.000 krónur, en ekki var gerðurskriflegur ráðningarsamningur við hann. Ágreiningslaust er að af launum stefndavoru greidd iðgjöld til Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Laun stefnda fylgduekki kjarasamningsbundnum hækkunum samkvæmt kjarasamningi VerslunarmannafélagsReykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins og allt frá því að stefndi varðstarfsmaður áfrýjanda fékk hann greiddar 450.000 krónur í mánaðarlaun þar til28. febrúar 2013 er þau hækkuðu um 14.600 krónur og síðan aftur 31. janúar 2013um 13.000 krónur. Þann tíma sem stefndi vann hjá áfrýjanda voru laun hans munhærri en lágmarkslaun samkvæmt kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkurog Samtaka atvinnulífsins. Þegar stefnda var sagt upp starfi sínu 30. janúar2015 voru laun hans 477.600 krónur og setti hann fram kröfu um vangoldin launmeð bréfi til áfrýjanda 12. febrúar sama ár.Meginágreiningur málsins snýst umhvort laun stefnda hafi átt að fylgja kjarasamningsbundnum hækkunum. Þá erágreiningur um ætlað ógreitt orlof á þær hækkanir vegna áranna 2014 og 2015 ogfrádrátt sem áfrýjandi tiltók í launaseðlum til stefnda vegna mars og apríl2015. Þá er ágreiningur um hvort stefndi hafi sýnt svo mikið tómlæti við heimtukrafna sinna að hann hafi fyrirgert rétti sínum til ætlaðra vangoldinna launa.Við flutning málsins fyrir Hæstaréttivar því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að hann hafi verið kaupandi að KB umbúðumehf. og að við það hafi réttindi og skyldur KB umbúða ehf. samkvæmtráðningarsambandi stefnda við félagið færst yfir til áfrýjanda. IIIEins og að framan er rakið var ekkigerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnda, en mánaðarlaun hans voru semfyrr greinir 450.000 krónur er hann hóf störf hjá áfrýjanda og hækkuðu þau ekkií samræmi við kjarasamning milli Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtakaatvinnulífsins. Þegar ráðningarsambandi stefnda var slitið í janúar 2015 höfðulaun hans hækkað í 477.600 krónur. Eins og rakið er í stefnu til héraðsdómsheldur stefndi því fram að laun hans hafi fyrst átt að hækka samkvæmtkjarasamningi 1. júní 2011, næst 1. febrúar 2012, þá 1. febrúar 2013 og síðast1. janúar 2014. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi hafi nokkrusinni á þeim hartnær fimm árum sem hann starfaði hjá áfrýjanda gert athugasemdirvið áfrýjanda um að launin væru ekki í samræmi við kjarasamning eða að þærhækkanir sem urðu á launum hans hafi ekki verið í samræmi viðkjarasamningsbundnar hækkanir. Það var fyrst eftir starfslok stefnda hjááfrýjanda að hann setti fram kröfu um að fá mismuninn greiddan. Óháð því hvortstefndi hafi átt rétt til slíkra hækkana verður ekki fram hjá því horft að meðtómlæti sínu þau fjögur ár sem liðu frá fyrstu samningsbundnu launahækkuninniog þar til hann hætti störfum hjá áfrýjanda og setti fram kröfu sína hefur hannfyrirgert rétti sínum til ætlaðra vangoldinna launa.IVÍ máli því sem stefndi höfðaði 13. maí2015 krafðist hann frekari launa í uppsagnarfresti fyrir mars og apríl 2015 oggerði þá grein fyrir kröfunni að laun fyrir mars hafi samkvæmt kjarasamningiátt að nema 515.361 krónu, en áfrýjandi hafi einungis greitt sér 48.412 krónur.Mismunur næmi því 466.949 krónum. Einnig hafi laun fyrir apríl átt að nema515.361 krónu en áfrýjandi hafi aðeinsgreitt sér 200.939 krónur. Mismunur næmi því 314.422 krónum. Samtala þessaratveggja fjárhæða væri 781.371 króna. Meðal gagna málsins eru launaseðlar vegnatveggja fyrrgreindra mánaða. Samkvæmt þeim hefur áfrýjandi dregið af reiknuðumlaunum greiðslur til stéttarfélags og lífeyrissjóðs og staðgreiðslu skatta, eneinnig það sem nefnt er á launaseðlunum ,,fyrirfram greitt“, samtals að fjárhæð649.449 krónur. Mun sú fjárhæð vera sá frádráttur sem stefndi telur aðáfrýjanda hafi verið óheimilt að beita. Af gögnum málsins verður ráðið að frádráttarliðurþessi er annars vegar vegna eldsneytisúttekta stefnda að fjárhæð 224.449 krónurog hins vegar þeirra launa sem áfrýjandi telur sig hafa greitt stefndafyrirfram með innborgunum á reikning hans, 5. mars 2012, 70.000 krónur, 30.nóvember sama ár, 83.000 krónur, 25. janúar 2013, 200.000 krónur og 3. mars2014, 72.000 krónur. Gegn andmælum stefnda er ósannað af hálfu áfrýjanda aðframangreindar innborganir á reikning hans hafi verið vegna fyrirframgreiddralauna. Þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að svo hafi um samist milli aðila aðstefnda hafi borið að endurgreiða áfrýjanda kostnað vegna eldsneytis. Samkvæmtframangreindu er fallist á kröfu stefnda um greiðslu á þeirri fjárhæð semáfrýjandi dró ranglega frá launum stefnda, samtals 649.449 krónur. Verðuráfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda þá fjárhæð með dráttarvöxtum eins ognánar greinir í dómsorði.VÞá hefurstefndi uppi kröfu vegna ætlaðs ógreidds orlofs fyrir árin 2014 og 2015 semhann kveður samtals vera 33,5 daga og nema 796.697 krónum. Af hálfu áfrýjandahefur því verið haldið fram að stefndi hafi einungis átt inni við starfslok 17daga vegna orlofs sem hann hafi fengið greidda samkvæmt launaseðli fyrir apríl2015. Samkvæmt þeim launaseðli voru stefnda greiddar 374.702 krónur í orlof, enþá fjárhæð hefur stefndi þó ekki dregið frá kröfu sinni um 33,5 ógreiddaorlofsdaga. Gögn málsins eru óglögg um hvort stefndi hafi átt rétt til frekariorlofslauna auk þess sem reifun málsins að þessu leyti er ábótavant af hálfubeggja aðila. Samkvæmt þessu er óhjákvæmilegt að vísa sjálfkrafa frá héraðsdómikröfu stefnda um vangreitt orlof.Eftir þessum úrslitum verður málskostnaður felldurniður á báðum dómstigum.Dómsorð:Áfrýjandi, Viðarsúla ehf., greiði stefnda,Kjartani Bragasyni, 649.449 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 13. maí 2015 til greiðsludags.Kröfu stefnda um ógreitt orlof er vísað fráhéraðsdómi.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11.febrúar 2016.Málþetta, sem dómtekið var 14. janúar sl., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkurmeð stefnu þingfestri 17. mars 2015 af Kjartani Bragasyni, Barrholti 33, 270Mosfellsbæ, á hendur Viðarsúlu ehf., Suðurmýri 4, 170 Seltjarnarnesi. Meðstefnu þingfestri 19. maí 2015 höfðaði stefnandi annað mál á hendur stefnda semvarðaði sömu lögskipti aðila sem hlaut nr. E-1671/2015 og var það mál sameinaðfyrra málinu.I. Stefnandi krefst þess að stefnda verðigert að greiða honum 3.451.713 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 21.619 kr. frá 30. júní 2011 til 31.júlí 2011 en af 43.238 kr. frá þeim degi til 31. ágúst 2011 en af 64.857 kr.frá þeim degi til 30. september 2011 en af 86.476 kr. frá þeim degi til 31.október 2011 en af 108.095 kr. frá þeim degi til 30. nóvember 2011 en af129.713 kr. frá þeim degi til 31. desember 2011 en af 151.332 kr. frá þeim degitil 31. janúar 2012 en af 172.951 kr. frá þeim degi til 28. febrúar 2012 en af213.131 kr. frá þeim degi til 31. mars 2012 en af 253.309 kr. frá þeim degi til30. apríl 2012 en af 293.488 kr. frá þeim degi til 31. maí 2012 en af 333.667kr. frá þeim degi til 30. júní 2012 en af 373.846 kr. frá þeim degi til 31.júlí 2012 en af 414.025 kr. frá þeim degi til 31. ágúst 2012 en af 454.204 kr.frá þeim degi til 30. september 2012 en af 494.383 kr. frá þeim degi til 31.október 2012 en af 534.562 kr. frá þeim degi til 30. nóvember 2012 en af574.741 kr. frá þeim degi til 31. desember 2012 en af 614.920 kr. frá þeim degitil 31. janúar 2013 en af 665.099 kr. frá þeim degi til 28. febrúar 2013 en af696.612 kr. frá þeim degi til 31. mars 2013 en af 738.125 kr. frá þeim degi til30. apríl 2013 en af 779.638 kr. frá þeim degi til 31. maí 2013 en af 821.150kr. frá þeim degi til 30. júní 2013 en af 862.663 kr. frá þeim degi til 31.júlí 2013 en af 904.176 kr. frá þeim degi til 31. ágúst 2013 en af 945.689 kr.frá þeim degi til 30. september 2013 en af 987.202 kr. frá þeim degi til 31.október 2013 en af 1.028.714 kr. frá þeim degi til 30. nóvember 2013 en af1.070.224 kr. frá þeim degi til 31. desember 2013 en af 1.111.740 kr. frá þeimdegi til 31. janúar 2014 en af 1.154.425 kr. frá þeim degi til 28. febrúar 2014en af 1.197.110 kr. frá þeim degi til 31. mars 2014 en af 1.239.795 kr. fráþeim degi til 30. apríl 2014 en af 1.282.480 kr. frá þeim degi til 31. maí 2014en af 1.325.165 kr. frá þeim degi til 30. júní 2014 en af 1.367.850 kr. fráþeim degi til 31. júlí 2014 en af 1.410.535 kr. frá þeim degi til 31. ágúst2014 en af 1.453.220 kr. frá þeim degi til 30. september 2014 en af 1.495.905kr. frá þeim degi til 31. október 2014 en af 1.538.590 kr. frá þeim degi til30. nóvember 2014 en af 1.581.274 kr. frá þeim degi til 31. desember 2014 en af1.623.960 kr. frá þeim degi til 31. janúar 2015 en af 1.666.646 kr. frá þeimdegi til 28. febrúar 2015 en af 1.873.645 kr. frá þeim degi til 31. mars 2015 en af 2.340.594 kr. frá þeim degitil 30. apríl 2015 en af 3.451.713 kr. frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádregnum 207.000 kr. miðað við 22. júlí 2014. Þá krefst stefnandi þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins. Stefnandi lagði við aðalmeðferð þann14. janúar sl. fram breytta kröfugerð og í henni er tekið tillit til þess aðtvö mál sem stefnandi hafði höfðað á hendur stefnda hafa verið sameinuð ogverður því til nýr höfuðstóll 3.451.713 kr. (1.873.645 kr.+ 1.578.068 kr.). Þáer fallið frá kröfu um að viðurkennt verði að stefnandi eigi rétt til sexmánaða uppsagnarfrests sem ræðst af því að stefnandi var ráðinn til starfa ánýjum vinnustað í apríl 2015 og því ekki lengur ástæða til að hafa uppi kröfuum laun í uppsagnarfresti umfram þá mánuði sem tilgreindir eru í fjárkröfustefnanda, þ.e. eftir 30. apríl 2015. Þá er í niðurlagi hinnar breyttukröfugerðar tekið tillit til skuldar stefnanda að fjárhæð 207.000 kr. sem rekjamá til bátakaupa hinn 22. júlí 2014. II.Málsatvik Stefnandi starfaði hjá stefnda frá því um mánaðamótmars-apríl 2010. Hann hafði áður starfað hjá KB umbúðum ehf., en þegar félagiðvar selt varð stefnandi starfsmaður stefnda. Samkvæmt 3. gr. samningsins varðstefnandi starfsmaður stefnda við söluna.Í dómskjali sem liggurfyrir í málinu og ber heitið „Samningspunktar milli Viðarsúlu og KB umbúða“,sem undirritað er af stefnanda og Sigurði Lennart Sævarssyni, framkvæmdastjórastefnda, kemur fram að þegar rekstur KB umbúða ehf. verði yfirtekinn þann 1.apríl 2010 verði stefnandi starfsmaður stefnda, gerður verði ráðningarsamningurvið hann og hann fái jafnframt 1.500.000 kr. árlega í hlutafé. Hann þurfi aðlágmarki að vinna í þrjú ár til að ávinna sér þennan rétt og þessi réttur getigilt í fimm ár að hámarki. Þessi hlutur verði metinn sem hlutfall afmarkaðsvirði stefnanda eftir 36, 48 og 60 mánuði. Ekki var gerður skriflegurráðningarsamningur milli stefnanda og stefnda. Þegar stefnandi hóf störf hjástefnda fékk hann 450.000 kr. í laun á mánuði fram til 28. febrúar 2013, en þáhækkuðu þau um 14.600 kr. eða í 464.600 kr. og hækkuðu síðan aftur 31. janúar2014 um 13.000 kr. eða í 477.600 kr. Laun stefnanda tóku ekki breytingum eftirþað. Stefnanda var sagt upp störfum 30. janúar 2015. Meðan á uppsagnarfresti stóð dróstefndi af launum stefnanda skuld hans við stefnda að fjárhæð 207.000 kr. semvar tilkominn vegna kaupa stefnanda á bát. Þá dró stefndi af launum stefnandafyrir mars 2015 83.000 kr. sem hann kvaðfyrirframgreiðslu til stefnanda og 200.000 kr. þann 25. janúar 2013, eðasamtals 283.000 kr. Þá dró stefndi af launum stefnandafyrir apríl 2015 ætlaða fyrirframgreiðslu launa frá 5. mars 2012, 70.000 kr.,og vegna meintrar fyrirframgreiðslu frá 3. mars 2014 72.000 kr. Þá dró stefndieinnig af launum í apríl 2015 224.499 kr. vegna notkunar dælulykils skv.yfirliti yfir notkun hans frá 29. júlí 2014. Með bréfi, dags. 12. febrúar 2015,krafði lögmaður stefnanda stefnda um 1.474.386 kr. vegna vangreiddra launa þarsem laun hefðu ekki tekið breytingum í samræmi við lögbundnar hækkanir auk þesssem vangreitt orlof af þeirri fjárhæð væri 192.259 kr. Krafan var samtals aðfjárhæð 1.666.645 kr. að frádreginni skuld stefnanda við stefnda, 207.000 kr.,eða 1.459.645 kr. Þá kvað lögmaður stefnanda hann eiga óuppgert orlof vegnafyrri orlofsára en orlof reiknist sem 30 dagar eða 13,04%. Þá krafðist hannafhendingar hlutafjár í samræmi við samning, 1.500.000 kr. árlega, þar semstefnandi hefði unnið í a.m.k. þrjú ár. Með bréfi lögmanns stefnda, dags. 4.mars 2015, var kröfum stefnanda hafnað. Stefnandi höfðaði síðan mál tilinnheimtu krafna eins og rakið hefur verið.III.Helstumálsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann hafistarfað hjá stefnda eftir sölu á KB umbúðum ehf. og fengið greidd laun í fyrstasinn þann 30. apríl 2010 en mánaðarlaun hafi verið 450.000 kr. Samkvæmt 3. gr.samningsins frá 20. mars 2010 hafi stefnda borið að gera skrifleganráðningarsamning við stefnanda en þá skyldu hafi hann vanrækt og verði því aðbera hallann af allri óvissu sem af því geti hlotist. Þó liggi fyrir að aflaunum stefnanda voru greidd iðgjöld til VR og leggja verði til grundvallar aðum ráðningarsamband aðila fari eftir kjarasamningi VR og Samtakaatvinnulífsins. Þrátt fyrir þetta hafa laun stefnandaekki tekið kjarasamningsbundnum hækkunum en samkvæmt kjarasamningum SA og VRhefðu laun stefnanda átt að hækka samkvæmt kjarasamningum um 4,25% eða 19.125kr. þann 1. júní 2011, um 3,5% eða 16.419 kr. þann 1. febrúar 2012, um 3,25% eða15.780 kr. þann 1. febrúar 2013 og um 2,8% eða 14.037 kr. þann 1. febrúar 2014. Laun stefnanda hafi ekki hækkað ísamræmi við fyrrgreindar kjarasamningsbundnar hækkanir. Stefnandi hafi fengiðgreiddar 450.000 kr. á mánuði frá því starf hans fluttist til stefnda í apríl2010 allt til 28. febrúar 2013 þegar þau hækkuðu um 14.600 kr. eða í 464.600kr. Launin hafi síðan hækkað þann 31. janúar 2014 um 13.000 kr. eða í 477.600kr. Þann 30. janúar 2015 hafi stefnanda verið sagt upp störfum hjá stefnda ogþá hafi hann hafið sex mánaða uppsagnarfrest. Meðan á uppsagnarfresti stóð hafistefndi dregið frá launum stefnanda skuld hans við stefnda að fjárhæð 207.000kr., en umrædd skuld sé tilkomin vegna kaupa stefnanda á bát. Samkvæmt lögum um réttarstöðustarfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum nr. 72/2002, sem og svokallaðriaðilaskiptatilskipun, sem innleidd var með lögunum, færast öll réttindi yfirvið aðilaskiptin, þ.m.t. uppsagnarfrestur og orlofsréttur. Rétt sé að taka framað með aðilaskiptum er átt við að nýr vinnuveitandi tekur yfir reksturfyrirtækisins í stað þess fyrri, hvort sem það er á grundvelli framsals,samruna eða með öðrum hætti. Af 2. gr. laganna er ljóst að stefndi varð slíkurframsalshafi gagnvart stefnanda, þ.e. lögpersóna sem við aðilaskipti verðurvinnuveitandi starfsmanns fyrirtækis. Stefnandi byggir á því að stefndi hafivangreitt honum laun og orlof á launin, auk þess sem honum hafi verið óheimiltað skuldajafna skuld vegna bátakaupa við laun stefnanda án samþykkis stefnandasem launþega. Þá byggði stefnandi á því að hann ætti sex mánaða uppsagnarfresthjá stefnda, en hefur fallið frá þeirri kröfu. Stefnandi kveður óumdeilt að laun hanshafi ekki tekið kjarasamningsbundnum hækkunum. Enn fremur liggi fyrir aðstefnandi hafi ekki samið um hærri launahækkanir en kjarasamningar geri ráðfyrir enda hafa laun hans hækkað minna en kjarasamningar gera ráð fyrir átímabilinu. Samkvæmt 1. gr. laga um starfskjörlaunafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980 eru laun og önnurstarfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, lágmarkskjör ogsamningar einstakra launamanna og atvinnurekanda um lakari kjör en hiniralmennu kjarasamningar ákveða ógildir. Þeir kjarasamningar VR og SA, sem eigivið um laun stefnanda vegna iðgjaldagreiðslna hans til VR, geri ráð fyriráðurgreindum launahækkunum. Þannig sé ljóst að ekki hafi verið heimilt aðgreiða stefnanda lakari laun en sem tækju mið af þeim hækkunum semkjarasamningar mæltu fyrir um. Stefndi hafi byggt á því að þar sem launstefnanda hafi verið hærri en lágmarkslaun hafi ekki verið skylt að hækka þau ísamræmi við kjarasamningshækkanir. Þessu mótmælir stefnandi enda eigi þettaekki stoð í kjarasamningi. Í fyrsta lagi komi fram í samningnum að „laun“ hækkien ekki að „lágmarkslaun“ hækki. Í öðru lagi sé beinlínis gert ráð fyrir því aðlaun hækki mismikið eftir fjárhæð þeirra og þannig komi fram í ákvæði 1.2.1 ínúgildandi kjarasamningi að laun hækki þann 1. janúar 2014 um 2,8% „Þó að lágmarkikr. 8.000 á mánuði fyrir dagvinnu miðað við fullt starf. Launataxtar sem erulægri en 230.000 – kr. hækka sérstaklega um 1.750- kr.“. Framangreint ákvæðiverði ekki skilið á annan veg en að öll laun hækki, ekki eingöngu lágmarkslaunog það sé í samræmi við viðtekna venju á íslenskum vinnumarkaði. Stefndi hafiþannig brotið gegn kjarasamningsbundnum réttindum stefnanda. Krafa stefnanda er um mismun launa semhann hafði og þeirra sem hann hefði átt að hafa auk orlofs á þessi vangreiddulaun. Sundurliðast krafa stefnanda þannig:Dags.Laun skv. kjarasamn.RaunlaunMismunurorlof 13,04%Uppsafnað30.4.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.31.5.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.30.6.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.31.7.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.31.8.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.30.9.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.31.10.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.30.11.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.31.12.2010450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.31.1.2011450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.28.2.2011450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.31.3.2011450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.30.4.2011450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.31.5.2011450.000 kr.450.000 kr.0 kr.0 kr.0 kr.30.6.2011469.125 kr.450.000 kr.9.125 kr.2.494 kr.21.619 kr.31.7.2011469.125 kr.450.000 kr.9.125 kr.2.494 kr.43.238 kr.31.8.2011469.125 kr.450.000 kr.9.125 kr.2.494 kr.64.857 kr.30.9.2011469.125 kr.450.000 kr.9.125 kr.2.494 kr.86.476 kr.31.10.2011469.125 kr.450.000 kr.9.125 kr.2.494 kr.08.095 kr.30.11.2011469.125 kr.450.000 kr.9.125 kr.2.494 kr.29.713 kr.31.12.2011469.125 kr.450.000 kr.9.125 kr.2.494 kr.51.332 kr.31.1.2012469.125 kr.450.000 kr.9.125 kr.2.494 kr.72.951 kr.28.2.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.213.131 kr.31.3.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.253.309 kr.30.4.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.293.488 kr.31.5.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.333.667 kr.30.6.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.373.846 kr.31.7.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.414.025 kr.31.8.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.454.204 kr.30.9.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.494.383 kr.31.10.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.534.562 kr.30.11.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.574.741 kr.31.12.2012485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.614.920 kr.31.1.2013485.544 kr.450.000 kr.35.544 kr.4.635 kr.655.099 kr.28.2.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr.696.612 kr.31.3.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr.738.125 kr.30.4.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr.779.638 kr.31.5.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr.821.150 kr.30.6.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr.862.663 kr.31.7.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr.904.176 kr.31.8.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr.945.689 kr.30.9.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr.987.202 kr.31.10.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr..028.714 kr.30.11.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr..070.227 kr.31.12.2013501.324 kr.464.600 kr.36.724 kr.4.789 kr..111.740 kr.31.1.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..154.425 kr.28.2.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..197.110 kr.31.3.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..239.795 kr.30.4.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..282.480 kr.31.5.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..325.165 kr.30.6.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..367.850 kr.31.7.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..410.535 kr.31.8.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..453.220 kr.30.9.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..495.905 kr.31.10.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..538.590 kr.30.11.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..581.275 kr.31.12.2014515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..623.960 kr.31.1.2015515.361 kr.477.600 kr.37.761 kr.4.924 kr..666.646 kr. Stefnandi sundurliðar launakröfur sínarí síðari stefnu þannig:Laun stefnanda í mars og apríl hefðu átt að vera 515.361 kr. miðað viðkjarasamningsbundnar hækkanir launa skv. framangreindu. Stefndi greiddistefnanda hins vegar 48.412 kr. í laun vegna mars og 200.939 kr. vegna apríl2015. Krafa stefnanda vegna vangreiddra launa þessara tveggja mánaðasundurliðast þannig:Dags.Laun skv. kjarasamn.Greitt af stefndaMismunur31.03.2015515.361 kr.-48.412 kr.466.949 kr.30.04.2015515.361 kr.-200.939 kr.314.422 kr. Ógreidd laun vegna mars og apríl séusamkvæmt framangreindu 781.371 kr. (466.949 + 314.422). Varðandi orlof þá vísar stefndi tilþess að stefnandi hafi hafi störf hjá KB umbúðum ehf. á árinu 2004 sem keypthafi verið af stefnda á árinu 2010. Stefnandi hafi þá í samræmi viðfyrrgreindan samning orðið launþegi hjá KB umbúðum ehf. Í samræmi viðkjarasamning VR og SA, grein 4.3, hafi stefnandi átt rétt á orlofsauka eftirfimm ár í starfi hjá sama vinnuveitanda. Á liðnu ári hafi stefnandi unnið níuár hjá stefnda og KB umbúðum ehf. Í samræmi við fyrrgreint ákvæðikjarasamningsins hafi stefnandi átt rétt á 27 daga orlofi á árinu 2014.Stefnandi hafði hins vegar aðeins nýtt sér 23,4 daga, þ.m.t. fjóra daga íuppsagnarfresti. Ógreitt orlof vegna liðins árs sé því samtals 3,5 dagar (27dagar - 23,5 dagar) Þá hafði stefnandi í ár unnið samtals 10ár hjá KB umbúðum ehf. og stefnda sem veiti honum rétt til 30 daga orlofs.Stefnandi eigi óskertan rétt til orlofs á árinu 2015 en hann hafi aldrei tekiðorlof umfram orlofsrétt sinn og hafi eðli málsins samkvæmt ekki nýtt sérorlofsrétt ársins sem hófst 1. maí sl. eða daginn eftir þann dag sem stefndimiði starfslok stefnanda við. Stefnda hafi því borið að greiðastefnanda út orlof við starfslok sem stefndi telur að hafi verið 30. apríl2015. Laun stefnanda hafi samkvæmt kjarasamningi átt að vera 515.361 kr. eða23.782 kr. á dag miðað við að meðaltal virkra daga í mánuði sé 21,67. Samtalsógreitt orlof vegna áranna 2014–2015 samkvæmt framangreindu er 33,5 dagar (3,5dagar + 30 dagar) x 23.782 eða samtals 796.697 kr. Sú fjárhæð bætist viðógreidd laun í mars og apríl en heildarkrafa stefnanda nemur því vegna þess 1.578.068kr. (781.371 + 796.697).V. Stefndi hafi ranglega haldið því framað stefnandi sé í skuld við stefnda vegna ætlaðra óskilgreindra úttekta sem núeru færð sem „fyrirframgreidd laun“ á launaseðli. Stefnandi mótmælir þeirristaðhæfingu að hann hafi fengið fyrirframgreidd laun og bendir á að þeirra séhvergi getið á fyrri launaseðlum. Stefndi virðist þannig leita leiða til þessað komast undan greiðslu launa með því að færa greiðslur sem kunni að hafarunnið til stefnanda, m.a. vegna ferða á vegum félagsins og o.fl., til lækkunará launum. Sama eigi við um eldsneytisnotkun stefnanda en hann hafi á tímabiliverið með eldsneytislykil frá fyrirtækinu en hann hafi notað einkabíl sinn ísöluferðir þ.m.t. út á land. Stefnandi mótmælir því að draga hafi átteldsneytið frá launum og/eða að stefnandi hafi átt að endurgreiða stefndaeldsneytisúttektir eða greiðslur sem kunna að hafa runnið til hans endaóútskýrt hvers vegna það var þá ekki gert þegar í stað ef svo átti að vera.Stefnandi byggir á því að stefndi hafi glatað rétti sínum til frádráttar launasakir tómlætis hafi sá réttur verið til staðar í öndverðu. Hvað sem öðru líðurer óheimilt að skuldajafna ætluðum skuldum launþega við ógreidd laun sbr. 1.gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups. Stefnandi mótmælir þannig öllumfrádráttum frá launum vegna ætlaðra skulda hans við félagið. Þá hefur stefnandialdrei veitt heimild til handa stefnda til þess að skuldajafna ætluðum skuldum,sem ekki eru til staðar, við laun en stefnda skortir heimild til þess að greiðamánaðarlaun stefnanda með skuldajöfnuði enda ber að greiða laun með gjaldgengumpeningum. Þá viðist stefndi byggja á því að stefnandi hafi nýtt sér orlofsíðustu ár umfram orlofsrétt. Ef þessu er raunverulega haldið fram sé þessarimálsástæðu harðlega mótmælt enda rangt að stefnandi hafi tekið orlof umframorlofsrétt. Staðreyndin er sú að hann hefur aldrei í starfi hjá stefndafullnýtt orlofsrétt sinn. Ef stefnandi hefði farið umfram orlofsrétt sinn hefðistefndi átt að draga umframdaga frá launum eða tiltaka það á launaseðlum semvar ekki gert. Stefndi hafi þannig sýnt af sér slíkt tómlæti að réttur tilfrádráttar launa á grundvelli þeirrar röngu fullyrðingar sé niður fallinn. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 1.mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 sé kröfuhafa heimilt, þegar gjalddagi skuldar erákveðinn, að krefja skuldara um dráttarvexti, sem reiknast af ógreiddripeningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Stefnandi krefstdráttarvaxta af launakröfum frá gjalddaga, en launin voru greidd síðasta dagmánaðarins allan þann tíma sem stefnandi fékk laun hjá stefnda, í nær fimm ár,og verður þannig að leggja til grundvallar að samið hafi verið um að gjalddagilaunagreiðslna hafi verið síðasta dag mánaðarins.Kröfur stefnandastyðjast einkum við lög um starfskjör launafólks og skyldutryggingulífeyrisréttinda nr. 55/1980 og lög um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskiptiað fyrirtækjum nr. 72/2002. Um heimild til að höfða viðurkenningarmál vísasttil 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa stefnanda um dráttarvexti er reist á lögum nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu.Ummálskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991,einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi staðfestir að stefnandi hafistarfað hjá stefnda eins og nánar er lýst í stefnu. Það sé hins vegar rangt aðstefndi hafi keypt félagið KB umbúðir ehf. eins og komi fram í samningsdrögum ádskj. nr. 3. Hið rétta sé að í upphafi hafi verið gerð samningsdrög þar semgert var ráð fyrir því að stefndi keypti félagið KB umbúðir ehf. en í framhaldiaf viðræðum aðila orðið úr að framkvæmdastjóri Viðarsúlu ehf., Sigurður LennartSævarsson, og eiginkona hans keyptu félagið. Þetta styðjist við framlögð gögnstefnda í málinu, dskj. 12-15, en þar komi fram að Kjartan Bragason ogeiginkona hans staðfesti, í tölvupóstsamskiptum og í vitnaleiðslum íhéraðsdómsmálinu E-218/2012, að Sigurður Lennart og eiginkona hans séu eigendurað KB umbúðum ehf. en ekki Viðarsúla ehf. Það sé því ljóst að ekki hafi verið umað ræða aðilaskipti á vinnusambandi stefnanda og stefnda eins og haldið sé framí stefnu. Af þeim sökum sé því hafnað að stefnandi eigi rétt til sex mánaðauppsagnarfrests. Hvað varðar auglýsingu á heimasíðu stefnda, sbr. dskj. nr. 7,þá sé ljóst að hún hafi ekkert sönnunargildi og framsetning þar gerð ímarkaðsskyni. Það sé óumdeilt í málinu að lífeyrissjóðsiðgjöld vegna stefnandavoru greidd til VR. Jafnframt liggi fyrir að samningskjör sem stefnandi nauthjá stefnda voru umfram lágmarkskjör eins og þau eru skilgreind í 1. gr. laganr. 55/1980. Stefndi hafi haft markaðslaun ,450.000 kr., í byrjun starfs og þauverið töluvert hærri en þau lágmarkslaun sem kjarasamningur VR kveði á um fyrirþað starf er hann gegndi. Auk þess hafi hann notið hækkunar á laun sín eins oglýst sé í stefnu. Í þessu sambandi megi vísa til Hrd. nr. 351/1999 og Hrd.352/1999. Þá vísar stefndi einnig til dóma Hæstaréttar nr. 118/2007, nr.273/2010 og nr. 308/2010, en þar hafi niðurstaðan verið sú að það beri að lítatil heildarmats á launum en ekki einstakra samningsákvæða kjarasamnings við matá því hvort brotið hafi verið gegn 1. gr. laga nr. 55/1980 og laun í heildverði að nema því lágmarki sem kveðið er á um í kjarasamningum. Ef greidd launeru hærri en lágmarkslaun skv. kjarasamningi sé komið út fyrir efnikjarasamnings og því ekki brotið gegn 1. gr. laga nr. 55/1980. Stefndi byggir á því að almenna reglansé að í framkvæmd eigi yfirborgaður starfsmaður ekki rétt á launahækkun skv.kjarasamningi kveði ráðningarsamningur á um betri kjör en hin nýjulágmarkslaun. Hið algilda viðmið sé að ef samningur um markaðslaun er hærri enlágmarkskjör skv. kjarasamningi þá þrjóti heimild 1. gr. laga nr. 55/1980 þar semum sé að ræða frjálsan samning. Samningsfrelsið verði aðeins heft með skýrrilagaheimild og kjarasamningar séu bindandi á gildissvæði þeirra vegna 1. gr.laga nr. 55/1980, en ákvæðið sé þó takmarkað við lágmarkskjör og gildi ekki umalmenn kjör/markaðskjör eins og eigi við í þessu máli. Stefnandi hafi verið meðmarkaðskjör sem voru alltaf betri en þau lágmarkskjör er tryggð eru með lögumnr. 55/1980 og kjarasamningum sem vísað er til. Því beri að sýkna stefnda afkröfum um ,,kjarasamningsbundnar hækkanir“ eins gerð sé krafa um í stefnum bæðiá laun og orlof í samræmi við ofanritað Samkvæmt 1. gr. laga nr. 28/1930um greiðslu verkkaups megi ekki greiða kaup með skuldajöfnuði nema um það hafiáður verið sérstaklega samið. Fjallað sé um efni þessara laga í Hrd. nr.335/2002. Stefndi mótmæli því að óheimilt hafi verið að draga207.000 kr. frá launum vegna bátakaupa stefnanda, en stefnandi féllst á aðdraga þessa fjárhæð frá kröfum sínum í breyttri kröfugerð skv. framansögðu. Stefndi telur einnig að það sýni fram áog sanni tómlæti af hálfu stefnanda að fyrst eftir uppsögn hans hjá stefndahafi hann farið af stað með kröfu um að hann hafi ekki notiðkjarasamningsbundinna hækkana. Það sé tómlæti af hans hálfu að hafa ekki áfyrri stigum gert athugasemdir en stefndi telur einnig að þetta sanni aðumsamið hafi verið að stefnandi nyti markaðskjara hjá stefnda sem voru langtumbetri en þau lágmarkskjör er kjarasamningar tryggja. Stefndi bendir einnig á aðlaun stefnanda hafi hækkaði verulega frá því sem áður var hjá fyrrumvinnuveitanda þegar hann hóf störf hjá stefnda eða úr 225.000 kr. í 450.000 kr.og hann hafi svo notið hækkana umfram almennar hækkanir þar á eftir. Varðandi uppsögn stefnda þá villstefndi kom því á framfæri að hún kom til vegna þess að stefnandi stóð ekkiundir þeim væntingum sem til hans voru gerðar, sbr. dskj. 3. og 18, þar sem stefnandihafði samningsskyldur um að ná markmiðum og að ná sér í ábata en það hafi þvímiður ekki gengið. Allt að einu hafi stefnandi notið hærri launa enlágmarkskjör gera ráð fyrir. Þar að auki gat hann skv. samningi aðila, sbr.dskj. nr. 3 og 18, náð sér í verulega launauppbót. Varðandi bensínlykill þá sé það rangtað stefnandi hafi farið á bíl sínum í söluferðir um landið. Hann hafi farið ájeppa norður í land og fengið greitt sérstaklega fyrir það. Þvert á móti hefurstefnandi farið ítrekað norður í land á fyrirtækisbíl, bæði norður í Skagafjörðog norður á Akureyri. Einnig hafi honum ítrekað verið lánaðir bílar upp ísumarbústað til að flytja dót og fleira. Bensínúttektir hjá Atlantsolíu hafiverið einkaúttektir sem samkomulag var um að yrðu greiddar og litið var á semfyrirframgreidd laun. Stefnandi naut þess að fá ódýrari olíu og þurfti ekki aðgreiða fyrir hana jafnóðum en alltaf var samkomulag aðila um að þetta yrði gertupp enda ekki tengt vinnu heldur verið greiði við stefnanda. Það hafi því veriðeðlilegt að gera það upp við lok samningssambands aðila. Hvað varðar frádrátt launa vegnafyrirframgreiðslna til stefnanda liggi fyrir að stefnandi fékk greiddar 83.000kr. fyrir fram þann 30. nóvember 2012 og 200.000 kr. þann 25. janúar 2013 eðasamtals 283.000 kr. sem dregnar voru af launum hans fyrir mars 2015. Hvaðvarðar frádrátt launa vegna fyrirframgreiðslna til stefnanda vegna mars 2015liggur fyrir að stefnandi fékk 70.000 kr. greiddar fyrir fram þann 5. mars2012, og 72.000 kr. þann 3. mars 2014, sbr. dskj. nr. 15 þar sem sjá megimillifærslukvittanir vegna umræddra greiðslna. Dregnar voru 224.499 kr. af launumfyrir apríl 2015 vegna persónulegs dælulykils hjá Atlantsolíu. Dælulykilinnhafði stefnandi til ráðstöfunar vegna sinnar persónulegu notkunar og naut þarafsláttarkjara sem stefndi hafði hjá Atlantsolíu. Stefndi byggir á því að þegar launeru greidd fyrir fram þá felist í því samþykki þess sem fær laun fyrir fram aðá einhverjum tímapunkti verði fyrirframgreiðslan skuldajöfnuð við laun. Í þvítilviki er hér um ræðir hafi það verið gert í framhaldi af uppsögn starfsmanns.Því sé mótmælt að ekki hafi verið um að ræða greiðslu í gjaldgengum peningumfyrir vinnuframlag stefnanda enda liggi í eðli málsins að fyrirframgreiðsla frávinnuveitanda sé gjaldgengir peningar. Þegar vinnusambandi aðila ljúki séeðlilegt að ganga frá lausum endum er tengjast starfi viðkomandi og þeim launumsem hafa verið greidd fyrir fram með samkomulagi aðila. Öll skilyrði skuldajöfnunarséu uppfyllt þar sem um sé að ræða gagnkvæma kröfu, kröfurnar séu sambærilegarog hæfar til að mætast hvað varðar greiðslutíma og gagnkrafan um endurgreiðslusé skýr. Hér hafi ekki verið skuldjafnað á móti ógreiddum launum heldur á mótifyrirframgreiddum launum. Því telur stefndi að reglur laga um verkkaup eigiekki við þar sem fyrirliggjandi samþykki hafi legið fyrir, enda séufyrirframgreidd laun, skv. orðanna hljóðan, greidd vegna vinnu sem á eftir aðinna af hendi en þegar vinnuframlagi hafi verið skilað sé rétt að skuldajafnaog samþykki hlutaðeigandi gefið með því að taka við fyrirframgreiðslu. Hvað varðar orlof stefnanda þá er hérlagt fram yfirlit á dskj. nr. 17 sem sýnir útreikning launafulltrúa félagsins áorlofsdögum stefnanda og þeir dagar sem teknir hafa verið settir fram eins ogþeir höfðu verið skráðir af stefnanda til launafulltrúa. Því er hafnað aðstefnandi eigi inni orlof hjá stefnda því að óumdeilt sé að hann átti einungiseftir 17 daga sem hann fékk reiknaða skv. launaseðli fyrir apríl 2015. Það varsamkomulag milli aðila að haga þessu með þeim hætti sem var gert og þegar komað lokum samningssambands þeirra var komið að uppgjöri. Því er þess vegnaalfarið hafnað að um tómlæti hafi verið að ræða enda hafi stefnanda veriðfullkunnugt um stöðu mála og verið henni samþykkur. Eðli máls skv. sé einnig hafnaðdráttarvaxtarkröfum stefnanda í máli þessu. Þá krefst stefndi sýknu af öllum kröfumstefnanda í ljósi framanritaðs. Varðandi lagarök vísar stefndi til lagaum starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980, lagaum greiðslu verkaups nr. 28/1930, almennra reglna vinnuréttar, samningaréttarog kröfuréttar. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991, aðallega 129. og 130 gr.IV.Niðurstaða Ágreiningur aðila snýst fyrst og fremstum það hvort stefnandi hafi átt rétt á kjarasamningsbundnum launahækkunumsamkvæmt kjarasamningum Samtaka atvinnulífsins og VerslunarmannafélagsReykjavíkur, VR. Þá er einnig deilt um kröfur sem stefndi skuldajafnaði viðlaun stefnanda. Ágreiningslaust er að stefnandi hóf störf hjá stefnda ágrundvelli samnings dags. 29. mars 2010 og að lífeyrisjóðsiðgjöld vegnastefnanda voru greidd til VR. Telja verður því að kjarasamningar Samtakaatvinnulífsins og VR gildi milli aðila. Aðilar deila um það hvort stefndi eðaSigurður L. Sævarsson, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður stefnda, og eiginkonahans hafi verið kaupendur að KB umbúðum ehf., einkahlutafélagi sem stefnandiátti og var eini starfsmaður hjá. Í málinu liggur fyrir skjal sem ber heitið„Samningspunktar milli Viðarsúlu og KB umbúða.“ Þar er stefndi nefndur kaupandiað öllum rekstri KB umbúða ehf. Enginn samningur liggur fyrir um sölu KB umbúðaehf. til fyrrgreinds Sigurðar L. Sævarssonar og eiginkonu hans og stefnandimótmælir því að samningur þar að lútandi hafi verið gerður. Eftir sem áðurstendur í 1. mgr. þessara samningspunkta að stefndi og KB umbúðir ehf. geri meðsér svohljóðandi samning um kaup og sölu á KB umbúðum ehf. Síðan segir aðstefndi kaupi allan rekstur KB umbúða ehf. og KB umbúðir ehf. verði að fullu íeigu stefnda. Í samningspunktunum er síðan mælt fyrir um að stefnandi verði fráundirritun kaupsamningsins starfsmaður stefnanda og gerður verði við hannráðningarsamningur. Þá segir að stefndi yfirtaki rekstur KB umbúða ehf. 1.apríl. Stefnandi hóf síðan störf hjá stefnda samkvæmt þessum ákvæðum og stefndibyggir á samningi varðandi önnur kjör stefnanda, sbr. 3. og 15. tl.samningsins. Þá liggur fyrir í málinu tilkynning til RSK um að póstfangi KBumbúða ehf. hafi verið breytt í þáverandi póstfang stefnda og að netfangfélagsins væri vidarsula@vidarsula.is. Þáliggur fyrir útprentun af heimasíðu stefnda þar sem fram kemur að fyrirtækiðhafi verið stofnað 2004 undir nafninu KB umbúðir ehf. Sigurður LennartSævarsson, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður stefnda gaf skýrslu viðaðalmeðferð og kvað hann sig og eiginkonu sína hafa verið kaupendur að KB umbúðumehf. í greint sinn en aldrei hafi verið gegnið frá þessu formlega. Ekki verðurannað séð af gögnum málsins en að allur rekstur félagsins hafi verið færðurundir stefnda og stefndi hefur ekki fært sönnur á að annar samningur hafi veriðgerður en framangreindur samningur dags. 29. mars 2010. Ágreiningur aðila um laun snýst um þaðhvort stefnandi hafi átt rétt, til viðbótar föstum mánaðarlaunum sem voru450.000 kr., á kjarasamningsbundnum launahækkunum samkvæmt kjarasamningumSamtaka atvinnulífsins og Verslunarmannafélags Reykjavíkur, VR. Enginnágreiningur er um að þetta hafi verið umsamin mánaðarlaun í upphafi þótt enginnskriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður. Stefndi verður að bera hallannaf því að hafa vanrækt að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda og berþví hallann af óvissu sem af því gat hlotist. Stefnandi byggir á því aðmánaðarlaun sín hafi átt að hækka samkvæmt kjarasamningi SA og VR um 4,25% eða19.125 kr. þann 1. júní 2011, þann 1. febrúar 2012 um 3,25% eða um 16.419 kr.þann 1. febrúar 2013 um 2,85 eða 15.780 kr. og 14.037 kr. þann 1. febrúar 2014.Stefndi hefur ekki sýnt fram á að þær hækkanir sem urðu á mánaðarlaunumstefnanda hafi átt að koma í staðinn fyrir eða fela í sér þær hækkanir semkjarasamningar kveða á um að verða skyldu á framangreindum dagsetningum. Hafistefnandi ekki átt að fá lögboðnar kjarabætur samkvæmt kjarasamningum, hefðistefndi þurft að semja um það sérstaklega við stefnanda þar sem annað fæli ísér beina kjaraskerðingu. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að réttur stefnandatil að fá hlutafé í stefnda skv. 3. gr. samningsins frá 20. mars 2010 hafi áttað koma í staðinn fyrir lögboðnar kjarabætur samkvæmt kjarasamningum. Ekki ertölulegur ágreiningur um útreikning í stefnu á þeim hækkunum sem stefnandibyggir á að hann hafi átt rétt á. Í vinnurétti er óheimilt að semja viðlaunþega um lakari kjör en kjarasamningar segja til um, sbr. 1. gr. laga umstarfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980. Ekki erfallist á þá málsástæðu stefnda að þar sem laun stefnanda hafi verið hærri enlágmarkslaun hafi ekki borið að hækka launin í samræmi viðkjarasamningshækkanir, en stefndi hefur ekki sýnt fram á að þetta eigi sér stoðí kjarasamningi. Ekki er fallist á að stefnandi hafi glatað rétti sínum sakirtómlætis en hann hafi haft uppi kröfur sínar án nokkurs dráttar þegar eftiruppsögn. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður krafa stefnanda um vangreiddlaun tekin til greina og af því leiðir að dráttarvaxtakrafa hans verður tekin tilgreina, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Varðandi frádrátt stefnda á launumstefnanda í uppsagnarfresti skv. launaseðli fyrir mars 2015, 83.000 kr. 30.nóvember 2012 og 200.000 kr. 25. janúar 2013, sem stefndi byggir á að séu fyrirfram greidd laun, þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að um það hafi verið aðræða. Þessar fjárhæðir voru ekki tilgreindar á launaseðli viðkomandi mánaðar ogekki var skilað staðgreiðslu af þeim né tilgreindi stefndi þær tilríkisskattstjóra sem laun. Ekki er fallist á skuldajöfnun vegna þessa liðar, ensamkvæmt 1. gr. laga nr. 28/1930 verða laun ekki greidd með skuldajöfnuði nemameð samþykki launþega. Það samþykki liggur ekki fyrir. Varðandi frádrátt að fjárhæð 366.499kr., sem stefndi byggir á að sé annars vegar fyrirframgreidd laun, 70.000 kr.þann 5. mars 2012og 72.000 kr. þann 3. mars 2014, og hins vegar 224.499 kr.vegna bensínúttekta á eldsneytislykli stefnda, þá er þessum kröfum hafnað meðsömu rökum og varðandi frádrátt skv. launaseðli í mars 2015. Varðandi kröfuvegna bensínúttekta þá er ágreiningur um það hvort notkunin var vegnaeinkabifreiðar stefnanda eða bifreiða stefnda. Stefndi hefur ekki fært sönnur áað samkomulag hafi verið um að þessar úttektir hafi átt að skuldajafna við launstefnanda og ber því að hafna þessari kröfu stefnda með vísan til 1. gr. laganr. 28/1930. Stefnandi krefst þess að stefndi greiðiorlof af vangreiddum launahækkunum og ber að taka þess kröfu stefnanda tilgreina þar sem stefndi hefur ekki sýnt fram á að stefnandi eigi ekki rétt áorlofi á vangreidd laun. Varðandi réttarstöðu stefnanda hvaðsnertir orlofsrétt þá verður ekki annað séð af gögnum málsins en að allurrekstur KB umbúða ehf. hafi verið færður undir stefnda með samningi dags. 29.september 2010, og stefndi hefur ekki fært sönnur á að annar samningur hafiverið gerður. Samkvæmt lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti aðfyrirtækjum nr. 72/2002 færðust öll réttindi stefnanda, þar með talinn áunninnorlofsréttur, yfir við aðilaskiptin. Stefnandi var áður launþegi hjá KB umbúðumehf. og í samningnum var gert ráð fyrir að stefnandi yrði starfsmaður stefnda. Varðandi kröfu um ógreitt orlof vegnaliðins árs þá hafði stefnandi unnið níu ár hjá KB umbúðum ehf. og síðar stefndasem veitti honum 27 daga orlofsrétt. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi áttrétt á 24 orlofsdögum á ári en ekki verður fallist á að það samrýmist ákvæði4.3 í kjarasamningi. Samkvæmt því er orlofsréttur 27 dagar hjá þeim sem hefurunnið fimm ár hjá sama fyrirtæki og 30 dagar hjá þeim sem unnið hafa 10 ár hjásama fyrirtæki. Stefndi hefur lagt fram skráningu á orlofi sem hann telurstefnanda hafa tekið. Stefnandi gerir athugasemdir við skráninguna. Ef fallistværi á skráningu stefnda er stefnandi ekki búinn að nýta sér orlofsrétt sinnþar sem stefndi byggir á að stefnandi hafi aðeins átt rétt á 24 orlofsdögum.Því er fallist á að stefnandi hafi átt 3,5 daga ónýtta af orlofsrétti sínumvegna orlofsársins 2014. Varðandi orlofsrétt á yfirstandandiorlofsári þá hafði stefndi unnið samtals í 10 ár hjá KB umbúðum ehf. og síðanhjá stefnda sem veitir honum 30 daga orlofsrétt. Ekki er fallist á að stefnandihafi tekið orlof fyrir fram eins og stefndi byggir á þar sem launaseðlar beraekki með sér að stefnandi hafi oftekið orlof. Þá hefði hann heldur ekki átt aðfá greidd laun þegar orlofsrétturinn var þrotinn og þykir stefndi með því hafasýnt af sér tómlæti sem leiðir til þess að réttur til frádráttar launa á þessumgrundvelli er fallinn niður. Stefnandi gerir kröfu um 33,5 orlofsdaga, enstefndi greiddi 17 daga þar sem hann taldi stefnanda hafa nýtt aðra orlofsdagafyrir fram. Samkvæmt þessu þarf að bæta þremur orlofsdögum við árin 2011 til2014, eða 12 dögum, og sex orlofsdögum við orlofsárið 2015. Stefnandi á rétt áorlofi vegna vangreiddra launa en orlofsprósentan tekur mið af orlofsrétti hanssem tekur mið af aldri og starfsaldri og er 13,04%. Tölulegum útreikningistefnanda á ógreiddu orlofi er ekki mótmælt en samkvæmt honum er ógreitt orlof796.697 kr. sem bætist við ógreidd laun í mars og apríl 2015. Samkvæmt því sem rakið hefur verið erfallist á breytta kröfugerð stefnanda sem lögð var fram við aðalmeðferð aðhöfuðstól 3.451.713 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001og upphafstími dráttarvaxtakröfunnar vegna launa tekur mið af gjalddaga launaen gjaldagi orlofs tekur mið af starfslokum stefnanda, allt eins og nánar erkveðið á um í dómsorði. Að fenginni þessari niðurstöðu ber aðdæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem telst hæfilega ákveðinn eins ogkveðið er á um í dómsorði. Dóminn kveður upp Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Viðarsúla ehf., greiðistefnanda, Kjartani Bragasyni, 3.451.713 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 21.619 kr. frá 30. júní 2011til 31. júlí 2011 en af 43.238 kr. frá þeim degi til 31. ágúst 2011 en af64.857 kr. frá þeim degi til 30. september 2011 en af 86.476 kr. frá þeim degitil 31. október 2011 en af 108.095 kr. frá þeim degi til 30. nóvember 2011 enaf 129.713 kr. frá þeim degi til 31. desember 2011 en af 151.332 kr. frá þeimdegi til 31. janúar 2012 en af 172.951 kr. frá þeim degi til 28. febrúar 2012en af 213.131 kr. frá þeim degi til 31. mars 2012 en af 253.309 kr. frá þeimdegi til 30. apríl 2012 en af 293.488 kr. frá þeim degi til 31. maí 2012 en af333.667 kr. frá þeim degi til 30. júní 2012 en af 373.846 kr. frá þeim degi til31. júlí 2012 en af 414.025 kr. frá þeim degi til 31. ágúst 2012 en af 454.204kr. frá þeim degi til 30. september 2012 en af 494.383 kr. frá þeim degi til31. október 2012 en af 534.562 kr. frá þeim degi til 30. nóvember 2012 en af574.741 kr. frá þeim degi til 31. desember 2012 en af 614.920 kr. frá þeim degitil 31. janúar 2013 en af 665.099 kr. frá þeim degi til 28. febrúar 2013 en af696.612 kr. frá þeim degi til 31. mars 2013 en af 738.125 kr. frá þeim degi til30. apríl 2013 en af 779.638 kr. frá þeim degi til 31. maí 2013 en af 821.150kr. frá þeim degi til 30. júní 2013 en af 862.663 kr. frá þeim degi til 31.júlí 2013 en af 904.176 kr. frá þeim degi til 31. ágúst 2013 en af 945.689 kr.frá þeim degi til 30. september 2013 en af 987.202 kr. frá þeim degi til 31.október 2013 en af 1.028.714 kr. frá þeim degi til 30. nóvember 2013 en af1.070.224 kr. frá þeim degi til 31. desember 2013 en af 1.111.740 kr. frá þeimdegi til 31. janúar 2014 en af 1.154.425 kr. frá þeim degi til 28. febrúar 2014en af 1.197.110 kr. frá þeim degi til 31. mars 2014 en af 1.239.795 kr. fráþeim degi til 30. apríl 2014 en af 1.282.480 kr. frá þeim degi til 31. maí 2014en af 1.325.165 kr. frá þeim degi til 30. júní 2014 en af 1.367.850 kr. fráþeim degi til 31. júlí 2014 en af 1.410.535 kr. frá þeim degi til 31. ágúst2014 en af 1.453.220 kr. frá þeim degi til 30. september 2014 en af 1.495.905kr. frá þeim degi til 31. október 2014 en af 1.538.590 kr. frá þeim degi til30. nóvember 2014 en af 1.581.274 kr. frá þeim degi til 31. desember 2014 en af1.623.960 kr. frá þeim degi til 31. janúar 2015 en af 1.666.646 kr. frá þeimdegi til 28. febrúar 2015 en af 1.873.645 kr. frá þeim degi til 31. mars 2015 en af 2.340.594 kr. frá þeim degitil 30. apríl 2015 en af 3.451.713 kr. frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádregnum 207.000 kr. miðað við 22. júlí 2014. Stefndi greiði stefnanda 1.200.000 kr.í málskostnað.
Mál nr. 658/2008
Kærumál Faðerni Mannerfðafræðileg rannsókn
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að mannerfðafræðileg rannsókn mætti fara fram á lífsýnum úr C, látnum föður A, til sönnunarfærslu í faðernismáli, sem B rak á hendur A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 26. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2008, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að mannerfðafræðileg rannsókn mætti fara fram á lífssýnum úr C, látnum föður sóknaraðila, sem er að finna á Lífsýnasafni Rannsóknastofu Háskólans í meinafræði, og blóðsýni úr varnaraðila, til staðfestingar á faðerni hennar. Hafnað var að svo stöddu kröfu um að sóknaraðila yrði gert að gangast undir mannerfðafræðilega rannsókn. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar mannerfðafræðilega rannsókn á lífsýnum úr látnum föður hans, en sættir sig við niðurstöðu hins kærða úrskurðar að öðru leyti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Af skýrslum fyrir héraðsdómi er ljóst að móðir varnaraðila hefur í vitna viðurvist staðhæft að C heitinn væri faðir varnaraðila. Eru því uppfyllt skilyrði 2. mgr. 10. gr. barnalaga. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um það atriði sem kæran varðar, en að öðru leyti er úrskurðurinn ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Samkvæmt 11. gr. barnalaga skal greiða þóknun lögmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar að fram megi fara mannerfðafræðileg rannsókn, til staðfestingar á faðerni varnaraðila, B, á lífsýnum úr C, sem er að finna á Lífsýnasafni Rannsóknastofu Háskólans í meinafræði. Kærumálskostnaður fellur niður. Þóknun lögmanns varnaraðila, Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns, fyrir flutning málsins fyrir Hæstarétti, 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 170/2006
Kærumál Varnarþing Samaðild Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um framkomna frávísunarkröfu stefnda fimmtudaginn 23. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þorsteini Hjaltested, [kt.], Vatnsenda, Kópavogi, með stefnu birtri 24. júní 2005 á hendur Þorsteini Sigmundssyni, [kt.], til heimilis að Elliðahvammi, Kópavogi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2006, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti með kæru 30. mars 2006, sem móttekin var í héraðsdómi 4. apríl sama ár. Hann krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur að öðru leyti en því að honum verði dæmdur málskostnaður í héraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Málavextir eru raktir í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir byggir sóknaraðili heimild sína til að stefna varnaraðila fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur á ákvæði í leigusamningi frá júlí 1931 þar sem kveðið er á um að mál vegna samningsins skuli reka fyrir gestarétti Reykjavíkur. Með lokamálsgrein 224. gr. laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði voru ákvæði um gestaréttarmeðferð numin úr lögum og mælt fyrir um að þar sem slík meðferð væri boðin eða heimiluð í lögum og þar sem til slíkrar meðferðar væri skírskotað eða fresta í sambandi við hana, giltu almennar reglur um málsmeðferð samkvæmt lögunum. Verður lagagrein þessi ekki skilin öðruvísi en að þar sem vísað er í samningi til gestaréttarmeðferðar skuli beita almennum reglum laga um meðferð einkamála í slíkum málum. Með fyrrgreindu samningsákvæði verður að telja að samið hafi verið um varnarþing í Reykjavík í samræmi við þágildandi sérreglur um málsmeðferð fyrir gestarétti. Eftir gildistöku fyrrgreindrar lagagreinar sæti slíkt mál ekki gestaréttarmeðferð heldur almennum reglum um meðferð einkamála. Eftir stendur að samið var um að varnarþing væri í Reykjavík. Var sóknaraðila því rétt að höfða mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Varnaraðili byggir kröfu sína um frávísun málsins einnig á því að þar sem eiginkonu hans, Guðrúnu Alisu Hansen, hafi ekki verið stefnt í málinu beri að vísa því frá dómi á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þinglýsingarvottorði 28. júní 2005 er Guðrún Alisa Hansen þinglýstur eigandi Elliðahvamms ásamt varnaraðila. Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvernig til eignarréttinda hennar var stofnað, en fyrir liggur að hennar er getið sem eiganda ásamt varnaraðila í veðbókarvottorði 19. nóvember 1986. Í málinu deila aðilar um réttmæti uppsagnar leigusamnings frá júlí 1931 um tiltekna landspildu. Réttindi samkvæmt samningnum hafa samkvæmt gögnum málsins verið framseld varnaraðila og viðbætur við hann, sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði, eru undirritaðar af honum einum sem leigutaka, en Guðrúnar Alisu að engu getið. Beindi sóknaraðili uppsögn samningsins að varnaraðila einum. Eins og atvikum máls þessa er háttað verður ekki talið að vísa beri því frá dómi á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, þó aðrir en varnaraðili kunni að telja til eignarréttinda á hinni umdeildu leigulóð. Dómur í málinu mun enda eingöngu verða bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila málsins um þær kröfur sem dæmdar kunna að verða að efni til, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Þorsteinn Sigmundsson, greiði sóknaraðila, Þorsteini Hjaltested, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 17/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Xskyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Jón SteinarGunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumsama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. janúar 2012, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. janúar2012 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldiverði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
Mál nr. 632/2012
Fjármálafyrirtæki Slit Verðbréfaviðskipti Samningur
B ehf. hóf verðbréfaviðskipti hjá forvera L hf. vorið 2007 og fólust þau m.a. í kaupum á hlutabréfum í erlendum félögum með framvirkum samningum. L hf. höfðaði mál gegn B ehf. til heimtu skuldar vegna viðskiptanna. B ehf. taldi L hf. hafa vanefnt samningana með því að bjóða ekki fram efndir af sinni hálfu en á það féllst Hæstiréttur ekki. B ehf. hafi borið að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu samningsverðsins og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til. Fyrst þá hafi L hf. borið að hafa bréfin tiltæk og var bankanum því heimilt að höfða mál til heimtu greiðslu úr hendi B ehf. og gera kröfu sína úr garði eins og greindi í 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sýknukröfu sína byggði B ehf. jafnframt á því að L hf. hafi í ráðgjöf sinni gagnvart félaginu ekki farið að lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og eldri lögum um sama efni nr. 33/2003. Þannig hafi L hf. ekki lagt neitt mat á hæfi B ehf. til að eiga í viðskiptum með afleiðusamninga eða aflað upplýsinga um þekkingu og reynslu fyrirsvarsmanns B ehf. af slíkum viðskiptum. Ekki var talið að L hf. hefði í fyllsta tilliti gætt að þeim fyrirmælum sem giltu um öflun upplýsinga vegna eignastýringar og fjárfestingarráðgjafar. B ehf. hafi á hinn bóginn mátt vera ljós sú áhætta er félagið tók með viðskiptunum. Fyrirsvarsmaður félagsins hafi undirritað alla þá samninga sem málið tók til en í þeim var tekið fram að hann hafi kynnt sé eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan bankans. Þá hafi fyrirsvarsmaðurinn staðfest að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga bæði í samningi 22. júní 2007 við L hf. um ráðgjöf vegna viðskipta með slíka gerninga og með því að samþykkja 16. janúar 2008 almenna skilmála fyrir markaðsviðskiptum hjá L hf. B ehf. var því hvorki talið hafa leitt í ljóst hvernig sú ráðgjöf sem því hafi verið látin í té hafi verið ófullnægjandi né hvernig frekari ráðleggingar hefðu getað komið í veg fyrir viðskiptin. Væru ekki efni að víkja samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu B ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. október 2012. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda en að því frágengnu að krafa hans verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Vorið 2007 hóf áfrýjandi verðbréfaviðskipti hjá stefnda, sem þá hét Landsbanki Íslands hf., og fólust þau meðal annars í kaupum á hlutabréfum í erlendum félögum með framvirkum samningum. Fyrsti samningur af því tagi var gerður 17. apríl það ár, en samtals gerðu aðilar 153 slíka samninga til 30. september 2008. Stefndi hefur krafið áfrýjanda efnda samkvæmt 24 af þeim samningum í fimm dómsmálum sem rekin eru samhliða. Þetta mál tekur til fimm samninga, sem gerðir voru á tímabilinu 18. júlí til 30. september 2008. Þeir höfðu allir verið framlengdir og voru upphaflega gerðir á tímabilinu 15. ágúst til 16. október 2007. Í hinum áfrýjaða dómi koma fram nánari upplýsingar um þessa samninga. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem á reynir í málinu höfðu að geyma samhljóða skilmála. Samkvæmt þeim skuldbatt stefndi sig til að selja og afhenda áfrýjanda nánar tiltekin hlutabréf á gjalddaga samninganna, en þann sama dag bar áfrýjanda að leggja samningsfjárhæðina inn á viðskiptareikning stefnda. Uppgjör samkvæmt samningunum átti að fara fram á gjalddaga fyrir klukkan 16, en annars reiknuðust dráttarvextir á samningsfjárhæðina miðað við auglýsta dráttarvexti Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Þá var tekið fram að semja þyrfti sérstaklega með tveggja daga fyrirvara um framlengingu samnings ef þess væri farið á leit. Enn fremur voru ákvæði um hvernig fara ætti með arð af hlutafjáreign á samningstímanum og jöfnunarhlutabréf sem gefin yrðu út á því tímabili. Um vanefndir var tekið fram að hvorum aðila væri óskylt að efna skyldur sínar að því leyti sem næmi vanefnd gagnaðila. Jafnframt sagði að veruleg vanefnd samningsaðila heimilaði gagnaðila að rifta samningi einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd hefði varað í tvo bankadaga. Loks var tekið fram í niðurlagi samninganna að gagnaðili stefnda hefði kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiaðstoðar utan bankans áður en hann undirritaði þá. Með yfirlýsingu 13. mars 2007 setti áfrýjandi að handveði fjármálagerninga á tilgreindum vörslureikningi í umsjón stefnda hjá Verðbréfaskráningu Íslands hf. til tryggingar á skuldum áfrýjanda við stefnda. Einnig setti áfrýjandi að veði fasteignina Miðbæ 3 á Akranesi með tryggingarbréfi 17. ágúst 2007 að fjárhæð 120.000.000 krónur, sem bundin var vísitölu neysluverðs, auk vaxta, verðbóta og innheimtukostnaðar. Í tilefni af verðbréfaviðskiptum áfrýjanda hjá stefnda var gerður samningur 22. júní 2007 um ráðgjöf til áfrýjanda vegna viðskipta með fjármálagerninga. Í skilmálum samningsins kom fram að stefnda væri óheimilt að eiga viðskipti fyrir hönd viðskiptavinar án þess að fyrirmæli um þau kæmu frá honum. Einnig sagði að við ráðgjöf sína tæki stefndi mið af eignum viðskiptavinar og aðstæðum hans að öðru leyti, en með því væri meðal annars átt við aldur, áætlaða fjárþörf, áætlaðar fjárfestingar í fastafjármunum, viðhorf viðskiptavinar til áhættu og þess hvort um væri að ræða langtíma- eða skammtímafjárfestingu. Jafnframt sagði að við ráðgjöfina væri tekið mið af ytri aðstæðum, en með því væri átt við markaðsaðstæður á hverjum tíma og spár bankans og opinberra aðila um framtíðarþróun fjármálamarkaða. Þá var tekið fram að í þeim tilvikum sem bein fyrirmæli kæmu frá viðskiptavini að hans eigin frumkvæði liti stefndi svo á að viðskiptavinur vænti ekki ráðgjafar og yrðu fyrirmælin framkvæmd á þeim grundvelli. Enn fremur sagði að viðskiptavini væri ljóst að til þess að stefndi gæti sinnt hlutverki sínu samkvæmt samningnum væri nauðsynlegt að viðskiptavinur veitti bankanum sem ítarlegastar upplýsingar um aðstæður sínar, svo sem þekkingu og reynslu í viðskiptum með fjármálagerninga, fjárhagslegar upplýsingar, viðhorf viðskiptavinar til áhættu, fjárfestingarmarkmið og fleira sem máli kynni að skipta. Um bótaábyrgð stefnda kom fram að hún næði ekki til tjóns sem viðskiptavinur yrði fyrir í beinum eða óbeinum tengslum við efni samningsins, til dæmis vegna verðfalls verðbréfa eða veitingu bankans á þjónustu sinni samkvæmt samningnum nema að því leyti sem slíkt kynni að leiða af vanefndum sem rekja mætti til stórfellds gáleysis eða ásetnings starfsmanna stefnda. Í niðurlagi samningsins sagði að viðskiptavinur staðfesti að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga og jafnframt að honum hefði verið gerð grein fyrir því að ávöxtun gæti sveiflast mjög frá einum tíma til annars og að ávöxtun í fortíð gæfi ekki endilega vísbendingu um ávöxtun í framtíð. Einnig kom fram að viðskiptavini væri ljóst að eignasafn hans gæti rýrnað á samningstímanum. Hinn 16. janúar 2008 samþykkti áfrýjandi almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnda. Þar sagði að gerðir skyldu skriflegir samningar um einstök viðskipti á grundvelli skilmálanna. Auk þess voru í skilmálunum ákvæði um tryggingar stefnda og var honum heimilt að krefjast viðbótartrygginga ef tap viðskiptamanns færi yfir 50% af markaðsverðmæti trygginga. Þá sagði í skilmálunum að með undirritun sinni lýsti viðskiptamaður því yfir að honum væri ljóst að þau viðskipti sem hann kynni að eiga við stefnda gætu verið sérstaklega áhættusöm. Viðskiptamanni bæri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga teldi hann hennar þörf. Einnig var áréttað að álit starfsmanna stefnda á einstökum viðskiptum væri eingöngu byggt á skoðun þeirra á þeim tíma og gæti breyst án fyrirvara. II Á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og þeim hafði verið breytt með lögum nr. 125/2008, var stjórn stefnda vikið frá 7. október 2008 og honum skipuð skilanefnd. Stefnda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 5. desember 2008 og var hann tekinn til slita 22. apríl 2009 samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Hinn 29. þess mánaðar skipaði héraðsdómari stefnda slitastjórn. Hinn 1. janúar 2012 tók slitastjórn við öllum verkefnum skilanefndar í samræmi við 3. tölulið V. ákvæðis til bráðabirgða með lögum nr. 161/2002, svo sem því var breytt með lögum nr. 78/2011. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til féllu í gjalddaga 17. október og 19. nóvember 2008 og 5. janúar 2009. Á gjalddögum innti áfrýjandi ekki af hendi greiðslur samkvæmt samningunum, en samtals nema þær 931.909 sænskum krónum. Með tilkynningu stefnda 2. febrúar 2009 var áfrýjanda veittur 14 daga frestur til að gera upp samningana eða semja um greiðslu skuldarinnar. Í kjölfarið var áfrýjanda send greiðsluáskorun 17. mars sama ár og síðan innheimtubréf 20. október það ár. Í innheimtubréfinu var tekið fram að gefið yrði út afsal fyrir undirliggjandi verðmætum og þau afhent gegn greiðslu skuldarinnar. III Með úrskurði 20. desember 2011 hafnaði héraðsdómur kröfu áfrýjanda um að málinu yrði vísað frá dómi. Með áfrýjuninni er leitað endurskoðunar á úrskurðinum með þeim rökum að stefna til héraðsdóms fullnægi ekki áskilnaði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna vanreifunar. Því til stuðnings er bent á að ekki sé í stefnunni viðhlítandi lýsing á viðskiptasambandi aðila og grundvelli þess með samningi 22. júní 2007 um ráðgjöf til áfrýjanda vegna viðskipta með fjármálagerninga. Einnig skorti á að lýst sé öðrum samningum aðila sem skipti máli í lögskiptum þeirra. Svo sem áður er rakið höfðaði stefndi mál þetta til heimtu samningsverðs samkvæmt fimm samningum um framvirk kaup á hlutabréfum. Þessum málatilbúnaði stefnda er gerð nægjanleg skil í stefnunni, þótt hann sé ekki svo ítarlegur sem skyldi. Þá verður ekki séð að rýr reifun á málatilbúnaði stefnda hafi gert áfrýjanda erfitt fyrir um að taka til efnisvarna í málinu. Frávísunarkröfu áfrýjanda verður því hafnað. IV Samkvæmt þeim framvirku samningum um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til skuldbatt stefndi sig á gjalddaga hvers samnings til að selja og afhenda nánar tilgreind hlutabréf. Þann dag bar áfrýjanda að leggja samningsverðið inn á viðskiptareikning stefnda og átti uppgjör samninganna að fara fram samdægurs fyrir klukkan 16. Í samræmi við þetta og að virtum lögskiptum aðila bar áfrýjanda sem kaupanda að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu af sinni hálfu og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til. Fyrst þá bar stefnda að hafa bréfin tiltæk og var honum heimilt að höfða mál til heimtu greiðslu úr hendi áfrýjanda og gera kröfu sína úr garði eins og greinir í 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 með því að krefjast efnda gegn því að afhenda það gagngjald sem honum ber að láta af hendi. Verður því ekki fallist á það með áfrýjanda að stefndi hafi fyrir sitt leyti vanefnt samningana. Krafa áfrýjanda um sýknu er jafnframt reist á því að stefndi hafi í ráðgjöf sinni gagnvart áfrýjanda ekki farið að lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og eldri lögum um sama efni nr. 33/2003. Til stuðnings þessu er meðal annars bent á að stefndi hafi ekki lagt mat á hæfi áfrýjanda til að eiga í viðskiptum með afleiðusamninga eða aflað upplýsinga um þekkingu og reynslu fyrirsvarsmanns áfrýjanda af slíkum viðskiptum. Skömmu eftir að áfrýjandi hóf verðbréfaviðskipti hjá stefnda var gerður samningur 22. júní 2007 um ráðgjöf vegna viðskiptanna í samræmi við fyrirmæli 7. gr. þágildandi laga nr. 33/2003, sbr. nú 9. gr. laga nr. 108/2007. Eftir að síðarnefndu lögin tóku gildi 1. nóvember 2007 er vafalaust að áfrýjandi taldist í flokki almennra fjárfesta þótt ekki liggi fyrir að honum hafi verið send tilkynning þess efnis, sbr. 1. mgr. 21. gr. laganna og 1. mgr. 25. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til falla undir ákvæði laga nr. 108/2007, sbr. d. lið 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laganna. Afleiðusamningar af því tagi fela það í sér að með þeim gengst samningsaðili undir að kaupa eða selja tiltekin verðmæti á fyrirfram ákveðnu verði og tíma, meðal annars til að eyða áhættu í viðskiptum eða til spákaupmennsku, þar sem veðjað er á tiltekna verðþróun fram að gjalddaga. Umræddir samningar málsaðila fólu það í sér að áfrýjandi keypti með evrum hlutabréf í erlendum félögum sem skráð voru í kauphöll. Með þessu tók áfrýjandi áhættu af þróun markaðsverðs hlutabréfa í þessum félögum í von um hagstæða framvindu fram að gjalddaga. Að þessu leyti er áhættan sú sama og við kaup á hlutabréfum endranær, en með framvirkum samningum komst áfrýjandi hjá því að þurfa að fjármagna hlutabréfakaup með lántöku. Þegar viðskipti aðila fóru fram lágu fyrir upplýsingar um eigna- og skuldastöðu áfrýjanda, auk þess sem stefnda var kunnugt um að fyrirsvarsmaður áfrýjanda sem undirritaði samningana hafði um árabil stundað sjálfstæða atvinnustarfsemi og rekið fyrirtæki. Einnig er þess að gæta að hann hafði í nokkrum mæli stundað verðbréfaviðskipti og meðal annars gert fjölda framvirkra samninga af því tagi sem fjallað er um í þessu máli, en þeir verða ekki taldir til flókinna fjármálagerninga. Á hinn bóginn liggur ekki fyrir hvort aflað var upplýsinga um fjárfestingarmarkmið áfrýjanda þannig að lagt verði mat á hvort viðskiptin fullnægðu þeim markmiðum. Verður því ekki talið að stefndi hafi í fyllsta tilliti gætt að þeim fyrirmælum sem gilda um öflun upplýsinga vegna eignastýringar og fjárfestingarráðgjafar, sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007 og 1. mgr. 36. gr. reglugerðar nr. 995/2007. Í lögunum eru aftur á móti engar reglur um ógildi samninga vegna annmarka af þeim toga og því verður sú málsástæða áfrýjanda að samningarnir hafi verið óskuldbindandi fyrir hann ekki reist á öðrum réttarheimildum en III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum eða ólögfestum reglum samningaréttar um heimild til að ógilda eða víkja til hliðar löggerningi. Við úrlausn um málsástæður áfrýjanda sem lúta að gildi samninganna er þess að gæta að honum mátti vera ljós sú áhætta sem hann tók með viðskiptunum. Í því efni er til þess að líta að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafði undirritað alla þá samninga sem mál þetta tekur til, en í þeim var tekið fram „að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan Landsbanka Íslands áður en hann undirritaði samninginn.“ Þá hafði fyrirsvarsmaðurinn staðfest að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga bæði í samningi 22. júní 2007 við stefnda um ráðgjöf vegna viðskipta með slíka gerninga og með því að samþykkja 16. janúar 2008 almenna skilmála fyrir markaðsviðskiptum hjá stefnda. Þegar þetta er haft í huga verður hvorki talið að áfrýjandi hafi leitt í ljós hvernig sú ráðgjöf sem honum var látin í té hafi verið ófullnægjandi né hvernig frekari ráðleggingar hefðu getað komið í veg fyrir viðskiptin. Samkvæmt þessu standa ekki efni til að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 þeim samningum sem áfrýjandi gerði við stefnda. Þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að gerður hafi verið sá áskilnaður af hans hálfu að honum stæði til boða lánafyrirgreiðsla hjá stefnda ef hann tapaði fjármunum á framvirkum samningum um kaup á hlutabréfum. Enn fremur verður fallist á það með héraðsdómi að fall bankanna haustið 2008 hafi ekki falið í sér forsendubrest sem leyst geti áfrýjanda undan skuldbindingum sínum gagnvart stefnda. Loks hefur ekki verið leitt í ljós af hálfu áfrýjanda að stefndi hafi beitt blekkingum með því að miða við hærra gengi hlutabréfa í samningunum en nam verðmæti þeirra. Er þess þá að gæta að allir þeir samningar sem málið tekur til höfðu ítrekað verið framlengdir en verðmæti hlutabréfanna var miðað við upphaflegan samning um kaupin. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar með talin niðurstaða hans um að áfrýjandi greiði dráttarvexti frá gjalddaga í samræmi við samninga aðila, en ekki er byggt á því af hálfu áfrýjanda að þeir skilmálar séu ógildir. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti og er hann ákveðinn að teknu tilliti til 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Byggingahúsið ehf., greiði stefnda, LBI hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí sl., er höfðað 28. október 2009. Dómkröfur Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst þess hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi stórkostlegrar lækkunar á öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Hinn 14. mars sl. var kveðinn upp úrskurður í málinu þar sem frávísunarkröfu stefnda var hafnað. Málavextir Ekkert komi fram um það í málsatvikalýsingu stefnanda að hinir umstefndu samningar höfðu ítrekað verið framlengdir án tillits til umsaminna gjalddaga eða stöðu þeirra að öðru leyti. Forsendur hafi verið þær að keypt yrðu bréf í niðursveiflu og seld í uppsveiflu en samkvæmt þeim upplýsingum sem stefndi fékk frá starfsmönnum stefnanda hafi staðið til boða að framlengja samningana, eða gera nýja samninga, svo lengi sem stefndi tryggði að nægar tryggingar væru til staðar. Eins og fyrr greini hafi stefndi átt umtalsverðar eignir í formi verðbréfa við upphaf viðskiptanna auk þess sem stefndi hafi gefið út til viðbótar tryggingarbréf að fjárhæð 120.000.000 króna til stefnanda. Þar hafi eignir stefnda að mestu verið taldar og að þeim undanskildum hafi lausafjárstaða stefnda verið veik. Ljóst hafi verið, allt frá upphafi þess að stefnandi hóf að ráðleggja stefnda að kaupa framvirka samninga með hlutabréf, að ef til þess kæmi að slíkum samningum yrði lokað á gjalddaga í tapi, væri fjárhagsstaða stefnda ekki þess eðlis að hann gæti staðið undir slíkum skuldbindingum án þess að til kæmi lánsfjármögnun. Stefndi hafi hins vegar átt von á fjármunum vegna uppgjörs í tengslum við önnur lögskipti sem voru þessum gerningum óviðkomandi en stefnanda hafi þó verið fullkunnugt um, og stefndi hafði ítrekað lýst yfir, að þeir fjármunir yrðu notaðir til þess að fjármagna frekari verðbréfaviðskipti eða hugsanlegt tap sem leiða kynni af slíkum samningum. Hinn 7. október 2008, hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að taka yfir vald hluthafafundar stefnanda, víkja félagsstjórn frá störfum og skipa stefnanda skilanefnd. Í kjölfarið hafi verið stofnaður nýr banki, NBI hf., þar sem innlendar eignir stefnanda og helstu eignir sem tengdust innlendri starfsemi stefnanda fluttust yfir til NBI hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Þeirri ákvörðun hafi svo verið breytt með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 12. október 2008, þar sem kveðið hafi verið á um að NBI hf. tæki ekki við réttindum og skyldum stefnanda samkvæmt afleiðusamningum og með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 19. október 2008, hafi verið kveðið á um að NBI hf. skyldi standa stefnanda skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við ætti vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki flyttust yfir til NBI hf. Af þessum ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins leiði að þeir afleiðusamningar sem stefndi hafði gert við stefnanda urðu eftir hjá stefnanda, en ádráttarlánið og tryggingarbréfið fluttust yfir til NBI hf. Þrátt fyrir að ádráttarlánið og tryggingarbréfið hafi tilheyrt NBI hf., og stefnanda því óviðkomandi, sé mikilvægt að gefa greinargóða mynd af því hvernig staðið var að viðskiptum aðila í upphafi. Starfsmenn stefnanda hafi gengið á ádráttarlánið m.a. til þess að fjármagna hluta þeirra verðbréfaviðskipta sem þeir áttu í fyrir reikning stefnda og sé staða fyrrgreinds myntveltureiknings neikvæð án þess að stefnandi hafi gefið nokkrar skýringar á því með hvaða hætti sú neikvæða staða myndaðist. Hins vegar sé ljóst að þessa neikvæðu stöðu megi að einhverju leyti rekja til þeirra viðskipta með fjármálagerninga sem starfsmenn stefnanda stóðu í fyrir reikning stefnda og jafnvel að eigin frumkvæði án samráðs við stefnda. Af þeim sökum sem að framan er lýst hafi stefnda reynst ómögulegt að semja með heildstæðum hætti um sín mál sem þó megi upphaflega rekja til sömu rótar, þar sem hagsmunir stefnda hafi nú verið aðskildir með þeim hætti sem fyrr greini. Þegar bankahrunið varð staðreynd í október 2008 hafi stefndi ekki hlaupist undan merkjum, heldur hafi hann þvert á móti boðið fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að halda áfram með viðskipti aðila. Aldrei hafi staðið á stefnda að efna hina umstefndu samninga í samræmi við þá venju sem hafði skapast í samskiptum aðilanna, þ.e. annaðhvort að samningarnir yrðu framlengdir, eða að stefnandi veitti lán til þess að hægt væri að gera upp hugsanlegt tap sem af samningnum kynni að leiða. Þá sé mótmælt þeirri fullyrðingu sem sett sé fram í málsatvikalýsingu stefnanda að stefndi hafi einhliða brotið gegn skilmálum samninganna á gjalddaga þeirra með því að standa ekki skil á samningsfjárhæðinni. Hið rétta sé að það hafi verið stefnandi sem hafi vanefnt sínar skyldur samkvæmt samningnum. Stefndi hafi boðið fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að framlengja samninginn eða setja mismuninn á lán eins og tíðkast hafði í viðskiptum aðila fram til þessa. Slíkt hugnaðist ekki stefnanda því vegna þeirra aðstæðna sem myndast höfðu í bankakerfinu hafi stefnanda verið ómögulegt að efna skyldur sínar samkvæmt samningnum, þ.e. að afhenda hlutabréfin. Hafi stefnandi ekki fært nein rök fyrir því hvers vegna hann vanefndi skyldur sínar og hvort ástæðan hafi verið að stefnandi hafi ekki átt hlutabréf þau sem tilgreind voru í samningunum til afhendingar eða hvort aðstæður á fjármálamarkaði hafi komið í veg fyrir að stefnanda væri mögulegt að efna samningana. Staðreynd málsins sé sú að stefndi hafi boðið stefnanda auknar tryggingar og sýnt vilja til þess að halda viðskiptasambandi aðila áfram en það hafi verið stefnandi sem hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt hinum umstefndu samningum. Hinn 11. október 2008 hafi fyrirsvarsmaður stefnda sent tölvupóst til Búa Örlygssonar, en hann hafi verið sá starfsmaður stefnanda sem hafi haft umsjón með einkabankaþjónustu stefnanda við stefnda. Í fyrrgreindum tölvupósti hafi stefndi sett fram tillögu að því hvernig væri hægt að leysa úr málum stefnda hjá stefnanda. Hluti af þeirri lausn var að boðnar yrðu fram umtalsverðar tryggingar til viðbótar þeim tryggingum sem stefndi hafði þegar veitt stefnanda. Þrátt fyrir tilraunir stefnda til þess að leysa þau mál sem stefndi stóð frammi fyrir hafi verið fátt um svör hjá stefnanda. Ekki hafi verið staðið við það sem upphaflega hafi verið gengið út frá, þ.e. að framvirkir samningar stefnda væru opnir svo lengi sem veðhæfi væri til staðar. Hins vegar sé ljóst að slíkt veðhæfi hafi ávallt verið til staðar af hálfu stefnda, jafnvel strax eftir bankahrun þegar stefndi hafði sérstaklega samband til þess að bjóða fram auknar tryggingar. Þær afleiðingar sem dráttur stefnanda á því að veita svör um stöðu stefnda og taka afstöðu til þeirra tillagna sem stefndi hafði fram að færa, til þess að greiða úr málum, hafi leitt til þess að hinum umstefndu samningum var lokað, verðbréfasafn stefnda, sem sett hafði verið að handveði var frosið, þ.e. ráðstöfunarréttur stefnda hafi verið takmarkaður vegna veðsetningarinnar, ádráttarlánið sem hluti verðbréfasafnsins hafi verið fjármagnaður með hafi margfaldast og stefndi hafi orðið fyrir gífurlegu tjóni vegna aðgerðaleysis stefnanda. Hinn 17. mars 2009 hafi stefnda borist greiðsluáskorun frá stefnanda þar sem vísað hafi verið til þess að afleiðusamningar stefnda við stefnanda hafi verið gjaldfelldir. Samkvæmt greiðsluáskoruninni nam heildarskuld stefnda við stefnanda þann dag sem greiðsluáskorunin var rituð 41.531.827 krónum auk áfallinna dráttarvaxta. Það skjóti því vissulega skökku við að stefnandi krefjist nú greiðslu í evrum sem leiði til þess að höfuðstóll hinnar meintu skuldar sé ekki sá sami og komi fram í greiðsluáskorun. Einhverjar samningaviðræður hafi farið fram milli aðila en ekkert sem hönd sé á festandi enda hafi enginn árangur orðið af þeim. Hinn 5. nóvember 2009 hafi stefnandi þingfest þetta mál nr. E-12442/2009, auk þess sem þingfest hafi verið fjögur sambærileg mál milli sömu aðila, þ.e. mál E-12440/2009, E-12441/2009, E-12443/2009 og E-12444/2009. Fyrir misgáning hafi fyrirsvarsmanni stefnda láðst að mæta við þingfestingu þessara mála, enda höfðu starfsmenn stefnanda gefið munnleg fyrirheit þess efnis að málin yrðu ekki þingfest þar sem sáttaviðræður voru í gangi milli aðila á þessum tíma. Síðar hafi komið í ljós að stefnandi sleit þeim viðræðum einhliða og þingfesti málin þvert ofan í þau fyrirheit sem gefin höfðu verið. Þar sem stefndi hafi ekki mætt við þingfestingu málanna voru þau dómtekin og stefnur í fyrrgreindum málum áritaðar um aðfararhæfi þann 3. september 2010. Lögmaður stefnda óskaði þess formlega að málin yrðu endurupptekin, sbr. erindi þess efnis dags. 21. september 2010. Þar sem skilyrði fyrir endurupptöku voru uppfyllt var fallist á beiðni stefnda. Jafnframt voru réttaráhrif dóma í málunum sem kveðnir voru upp 3. september 2010 felld niður að öllu leyti, með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. Ö-13/2010, þar til þessum fyrrgreindum málum yrði lokið á ný í héraði. Stefnda hafi verið veittur frestur til þess að skila greinargerðum í málunum til 16. nóvember 2010. Frá þeim tíma hafa staðið yfir samningaviðræður milli málsaðila og hafa aðilar samþykkt að fresta málinu vegna þess. Hins vegar hefði verið útséð að kvöldi mánudagsins 13. desember 2010 að ekki næðust sættir í málinu og stefnda því nauðugur einn sá kostur að taka til varna í málinu. Stefnandi reisir kröfu sína á því að skuld stefnanda við hann samkvæmt þeim samningum sem um ræði sé 931.909 SEK. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að leggja kaupverð á samtals 4.000 hlutum í Swedbank AB og 1.200 hlutum í Eriesson LM-B inn á reikning stefnanda á gjalddögum samninganna, en engin greiðsla hafi borist frá stefnda. Stefnandi byggir kröfu sína á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um efndir samninga og fjárskuldbindinga. Krafa stefnanda um dráttarvexti styðst við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu. Krafa um málskostnað styðst við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Um varnarþing vísast til 35. gr. laga nr. 91/1991. „Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur (samningsskyldur) sínar að hluta eða öllu leyti er hinum óskylt að efna efndaskyldur sínar að því leyti sem nemur vanefndum. Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur sínar að verulegu leyti er hinum heimilt að rifta samningi þessum einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd (greiðsludráttur) hefur varað í 2 bankadaga. Sá aðili sem dregur greiðslur að hluta eða verulegu leyti ber einn ábyrgð á þeim kostnaði sem rís vegna þeirra vanefnda.“ Það liggi ekkert fyrir um það í þessu máli að stefnandi hafi getað efnt umrædda samninga fyrir sitt leyti á umsömdum gjalddögum með afhendingu á undirliggjandi verðmætum í formi hlutabréfa, eins og samið hafði verið um. Meginregla kauparéttar sé sú að hönd selur hendi. Stefnda hafi því verið óskylt að inna af hendi greiðslu á umsömdum gjalddögum nema gegn því að fá endurgjaldið, þ.e. hlutabréfin, afhent. Samkvæmt því sem komi fram í ákvæði (ix) í hinum umstefndu samningum sé ljóst að efndaskylda getur fallið niður ef gagnaðili vanefnir samningsskyldur sínar að hluta eða öllu leyti. Samkvæmt ákvæði (viii) í hinum umstefndu samningum sé vísað til Rammasamnings um markaðsviðskipti útgefinn af stefnanda (almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti), auk þess sem vísað sé til þess að um viðskiptin gildi ákvæði almennra skilmála um vaxta- og gjaldmiðlaskipti, sem útgefnir hafi verið af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sparisjóða í febrúar 1998. Þessum almennu skilmálum sé skipt í tvo hluta, annars vegar almenna skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti, þar sem komi fram ákvæði um vanefndir, og hins vegar almenna skilmála fyrir skiptasamninga. Þar komi skýrt fram í ákvæði 1.4 að litið sé á þess konar afleiðusamninga sem gagnkvæma samninga sem hafi í för með sér gagnkvæmar greiðsluskyldur. Kafli 9 fjalli um vanefndir. Þegar ákvæði beggja þessara almennu skilmála séu skoðuð komi í ljós að sama meginregla sé lögð til grundvallar; hönd selur hendi, þ.e. aðila sé aðeins skylt að efna gagnkvæman samning gegn samhliða efndum viðsemjanda síns. Stefnandi beri alla sönnunarbyrði fyrir því að umrædd hlutabréf hafi verið í eigu stefnanda á umsömdum gjalddögum og að stefnanda hafi verið heimilt, og mögulegt, að afhenda hlutabréfin. Þegar staðreyndir málsins séu skoðaðar komi í ljós að stefnandi bauð aldrei fram efndir af sinni hálfu og verði því að gera þá kröfu til stefnanda að hann útskýri hvers vegna efndir voru ekki boðnar og hvort hlutabréfin hafi yfirhöfuð verið til staðar og tæk til afhendingar. Engar útskýringar eða sönnun hvað þetta varðar hafi verið færðar fram af stefnanda. Þar sem hinir umstefndu samningar hafi ekki verið efndir og engin tilraun gerð til efnda þeirra af stefnanda hálfu krefjist stefndi þess að greiðsluskylda stefnda samkvæmt samningunum teljist niður fallin, samkvæmt ákvæði (ix) í samningum aðila, meginreglum kaupa- og kröfuréttar og með hliðsjón af dómi Héraðsdóms Reykjavíkur sem kveðinn var upp 30. júní 2010 í máli nr. E8546/2009 (Landsbanki Íslands hf. gegn Gift fjárfestingarfélagi ehf.). Takist stefnanda ekki að sýna fram á að hann hafi átt þau undirliggjandi verðmæti í formi hlutabréfa á umsömdum gjalddögum sé ljóst að sú tilraun stefnanda til þess að bera fyrir sig það ákvæði samningsins sem mæli fyrir um að stefndi efni skyldur sínar án þess að stefnanda sé mögulegt að efna sínar skyldur samkvæmt samningnum sé bersýnilega ósanngjarnt. Jafnframt telji stefndi það andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri samninginn fyrir sig eins og málum er fyrirkomið í því máli sem hér sé til umfjöllunar. Því krefjist stefndi þess að hinum umstefndu samningum verði, hvað sem öðru líður, vikið til hliðar í heild samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Segi í 2. mgr. sömu greinar að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli líta til efni samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningagerðina og atvika sem síðar komu til. Nánar verði fjallað um viðskiptasögu málsaðila heildstætt hér fyrir neðan. Í þriðja lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi í starfsemi sinni brotið gegn lögum nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti sem hafi leitt til þess að ráðgjöf stefnanda var ekki í samræmi við stöðu stefnda þegar hliðsjón er höfð af öllum atvikum málsins. Það liggi fyrir að stefnandi framkvæmdi ekki mat á hæfi stefnda áður en til viðskipta með hina umstefndu afleiðusamninga kom. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 108/2007 hafi stefnanda borið að flokka viðskiptavini sína í viðurkennda gagnaðila, fagfjárfesta og almenna fjárfesta. Að því er stefndi best veit hafi aldrei farið fram neitt sjálfstætt mat á stöðu stefnda og hafi stefnda aldrei verið tilkynnt um hvaða flokki hann tilheyrði, sbr. 21. gr. laganna. Þá hafi stefnanda borið samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007 að afla nauðsynlegra upplýsinga um þekkingu og reynslu stefnda. Í þeim tilvikum sem þessari skyldu sé ekki sinnt af hálfu fjármálafyrirtækis sé því óheimilt að láta viðskiptavini í té ráðleggingar um verðbréfaviðskipti, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007. Þegar af þeirri ástæðu verði að telja hina umstefndu samninga ólögmæta og óskuldbindandi fyrir stefnda. Þegar hinir umstefndu samningar séu skoðaðir sé enn fremur ljóst að um flókna fjármálaafurð sé að ræða. Um sé að ræða framvirka samninga, með hlutabréf erlendra fyrirtækja sem skráð eru í erlendum gjaldmiðlum. Ríkar kröfur séu á fjármálafyrirtækjum að afla upplýsinga um viðskiptavini sína til þess að geta metið með sjálfstæðum hætti hvort viðkomandi viðskiptavinur sé hæfur til þess að eiga í umræddum viðskiptum. Það liggi algjörlega í augum uppi að stefndi hafði hvorki næga reynslu né þekkingu til þess að eiga viðskipti með svo flókna og áhættusama fjármálagerninga sem hinir umstefndu samningar eru í raun. Af málsatvikum verði ekki annað ráðið en að stefnandi hafi flokkað stefnda sem fagfjárfesti án þess að nokkurt mat færi fram á því hvort stefndi uppfyllti skilyrði þess að geta orðið fagfjárfestir. Með þeim hætti hafi stefnandi gengið á svig við afdráttarlaus ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Svo virðist sem eini mælikvarði stefnanda hafi verið verðmæti eignasafns stefnda við upphaf viðskiptanna. Afstaða stefnanda virðist því hafa verið sú að ef viðkomandi viðskiptamaður á nógu mikið af peningum þá hljóti hann að vera mjög hæfur til að standa í viðskiptum með flókna fjármálagerninga. Ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, um skyldu fjármálafyrirtækja til þess að afla upplýsinga um viðskiptavini sína og framkvæma sjálfstætt mat á sérfræðikunnáttu, reynslu og þekkingu sérhvers viðskiptamanns sé einmitt til þess að koma í veg fyrir sams konar vinnubrögð og stefnandi viðhafði í þessu máli. Stefndi sé ekki fagfjárfestir og hefði stefnandi gefið sér tíma til þess að sinna lögbundnu hlutverki sínu, og framkvæmt mat á stefnda, hefði bersýnilega komið í ljós að stefndi hafi ekki verið hæfur til þess að eiga í viðskiptum um framvirk kaup á hlutabréfum erlendra fyrirtækja sem skráð voru á skipulegum verðbréfamarkaði erlendis. Átelja verði vinnubrögð stefnanda í þessu máli allt frá öndverðu en telja verður líklegt að hefði stefnandi sinnt lögákveðnu hlutverki sínu og gætt hagsmuna stefnda, eins og stefnanda hafi verið skylt, hefði ráðgjöfin tekið mið af stöðu stefnda og aldrei hefði verið ráðist í hina umstefndu samninga þar sem takmörk séu fyrir því hversu flóknar fjármálaafurðir er hægt að bjóða almennum fjárfestum án undangenginnar ítarlegrar upplýsingaöflunar, sbr. ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti og reglugerð nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Af nýlegum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. X-9/2010 sem kveðinn var upp 20. október 2010 (Njála ehf. gegn Landsbanka Íslands hf.) megi ráða að fjármálafyrirtæki verði sjálf að bera hallann af því ef ekki er sinnt þeirri skyldu að framkvæma fullnægjandi mat á sérfræðikunnáttu, reynslu og þekkingu viðskiptavinarins. Niðurstaða dómsins hafi verið sú að samningar sem gerðir voru á grundvelli rangrar flokkunar sem ekki var í samræmi við ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti voru taldir ólögmætir og óskuldbindandi. Með hliðsjón af framansögðu byggi stefndi á því að háttsemi og vinnubrögð stefnda frá öndverðu þeirra viðskiptasambands hafi ekki verið í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum og telur stefndi að stefnandi hafi ekki starfað með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi eins og stefnanda hafi verið skylt samkvæmt 5. gr. laga nr. 108/2007. Þannig krefjist stefndi þess að hinir umstefndu samningar verði lýstir ólögmætir og óskuldbindandi fyrir stefnda og því geti þeir ekki skapað grundvöll nokkurs konar greiðsluskyldu af stefnda hálfu. Verði þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Í fjórða lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að nauðsynlegt sé að skoða tilurð, framkvæmd og umfang viðskipta málsaðila heildstætt. Allar forsendur sem legið hafi til grundvallar samningagerðinni í upphafi séu nú breyttar og hafi staða aðila breyst í verulegum mæli frá því að hinir umstefndu samningar voru gerðir. Eins og komið hafi fram hafi málsaðilar gert með sér samning um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga, þ.e. stefndi var í svokallaðri einkabankaþjónustu hjá stefnanda. Það þýddi með öðrum orðum að stefnandi hafi veitt ráðgjöf um hvað skyldi kaupa, og hvenær skyldi kaupa og selja og hafi stefnandi veitt ráðgjöf um gerð framvirkra afleiðusamninga. Staðreynd málsins sé sú að stefndi hafi verið algjörlega háður ráðgjöf stefnanda og raunar hafi eignastýring og verðbréfaviðskipti stefnda alfarið verið í höndum starfsmanna stefnanda. Til viðbótar við framangreindan samning og efni hinna umstefndu samninga, hafi gilt almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Samkvæmt 3. gr. þessara almennu skilmála beri stefnanda að krefjast trygginga þegar stofnað sé til viðskipta. Þá sé stefnanda heimilt að krefjast viðbótartrygginga við ákveðnar kringumstæður. Stefndi hafi lagt fram fullnægjandi tryggingar þegar til viðskiptanna var stofnað og aldrei hafi staðið á stefnda að leggja fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að halda viðskiptum málsaðila áfram. Í þessu sambandi sé nauðsynlegt að átta sig á því hvaða forsendur lágu til grundvallar þessum lögskiptum aðilanna. Forsendurnar, eins og þær hafi verið kynntar fyrir stefnda voru að kaupa átti hlutabréf í niðursveiflu og selja í uppsveiflu. Starfsmenn stefnanda höfðu gefið þau fyrirheit að svo lengi sem nægar tryggingar væru til staðar væri hægt að framlengja samningana eða gera nýja í þeirra stað. Stefnda hafi því verið talin trú um að samningarnir yrði opnir svo lengi sem nægjanlegt veðhæfi væri til staðar. Eignastaða stefnda við upphaf viðskiptanna var, sem fyrr greinir, góð og hafi þær tryggingar sem stefndi lagði fram verið metnar fullnægjandi af stefnanda. Lausafjárstaða og tekjustreymi félagsins hafi hins vegar verið veik í samanburði við eignastöðu stefnda og ekki þess eðlis að stefndi gæti greitt umtalsverða fjármuni yrði hinum framvirku samningum sem teknir voru í samræmi við ráðgjöf starfsmanna stefnanda lokað í tapi. Staðreynd málsins sé sú að fjárhagsstaða stefnda hafi legið ljós fyrir við upphaf viðskiptanna og stefnanda hafi verið kunnugt um, eða mátt vera kunnugt um, fjárhagsstöðu stefnda þegar starfsmenn stefnanda hófu að veita sérhæfða ráðgjöf um kaup á framvirkum samningum með erlend hlutabréf. Raunar hafi það verið forsenda sem gengið hafi verið út frá í upphafi að ef samningum yrði lokað í tapi, og svo ólíklega vildi til að þeir yrðu ekki framlengdir, gerðu báðir aðilar sér grein fyrir því að fjárhagsstaða stefnda væri ekki þess eðlis að stefndi gæti staðið undir þeim skuldbindingum sem leiddu af ráðgjöf stefnanda án þess að til fjármögnunar kæmi af hálfu stefnanda. Sá háttur hafi verið hafður á, m.a. í þeim tilvikum þegar stefnandi hafði dregið á ádráttarreikning stefnda, en stefnandi hafi ekki fært fram neinar skýringar á því hvernig sú neikvæða staða myndaðist. Eftir að bankahrunið varð staðreynd og hagsmunum stefnda, án hans samþykkis, hafi verið skipt upp og hluti þeirra færður til NBI hf., og hluti þeirra skilinn eftir hjá stefnanda, virðist forsendur þær, sem gengið hafi verið út frá í viðskiptasambandi málsaðilanna fram til þessa, hafa brostið. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 108/2007 hafi stefnanda borið að afla upplýsinga um stefnda, auk þess sem stefnanda hafi borið að framkvæma sjálfstætt mat á hæfi stefnda til þess að eiga í umræddum viðskiptum. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á með hvaða hætti þetta var gert. Raunar sé ljóst miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir á þeim tíma þegar samningarnir voru gerðir að stefndi hafði enga fjárhagslega burði til þess að efna samningana ef þeim yrði lokað í tapi á gjalddögum án þess að til kæmi lánafyrirgreiðsla frá stefnanda. Með hliðsjón af öllu framangreindu telur stefndi ljóst að forsenda þess að ráðist var í gerð hinna umstefndu samninga hafi verið sú að stefndi fengi fyrirgreiðslu frá stefnanda ef svo færi að uppgjör vegna samninganna yrði neikvætt þegar hin undirliggjandi hlutabréf yrðu afhent stefnda. Í rúm tvö ár hafi stefndi viljað efna samningana samkvæmt efni sínu og fá hin undirliggjandi hlutabréf gegn því að stefndi útvegaði lánsfjármagn til þess að gera slíkar efndir mögulegar. Þessi tillaga stefnda að lausn í málinu hafi ítrekað komið fram í samskiptum við starfsmenn stefnanda. Í þessu samhengi skuli það jafnframt tekið fram að stefndi hafi boðið fram umtalsverðar auknar tryggingar til þess að tryggja að viðskipti aðila gætu haldið áfram. Öllum tillögum stefnda að lausn í málinu hafi verið hafnað af stefnanda. Þá hafi aðgerða- og ráðaleysi stefnanda valdið stefnda umtalsverðu tjóni síðastliðin tvö ár. Stefndi hafi aldrei fengið afhent þau hlutabréf sem honum bar samkvæmt hinum umstefndu framvirku samningum og hafi stefnda því verið ómögulegt að gæta hagsmuna sinna hvað þau bréf varðar. Enn fremur sé verðbréfasafn það sem stefndi átti og sett hafði verið til tryggingar viðskiptum stefnda við stefnanda verið frosið þar til úr þessum ágreiningi sem hér er til umfjöllunar hefur verið leyst. Þannig hafi ráðstöfunarréttur stefnda og möguleikar hans á að eiga viðskipti með bréfin til þess að takmarka frekara tjón verið útilokaðir vegna þeirra takmarkana sem stefnda voru settar í þessu sambandi. Þess megi geta að í byrjun október 2008 hafi verðmæti umrædds verðbréfasafns verið tæpar 40.000.000 króna að markaðsvirði, en það hafi rýrnað um tæplega helming á þessu tímabili sem stefndi hafi árangurslaust reynt að fá heildstæða lausn á sínum málum. Telji stefndi það því bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera ákvæði hinna umstefndu samninga fyrir sig vegna þeirra breytinga í viðskiptasambandi aðila sem síðar komu til, og sem hafi leitt til þess að forsendur hafi brostið og verulega halli nú á stefnda hvað þetta varðar, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og meginreglur kröfuréttar um brostnar forsendur. Séu hinir umstefndu samningar þegar af þessum ástæðum óskuldbindandi fyrir stefnda og beri því að sýkna stefnda af greiðslukröfu stefnanda. Í fimmta lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi brotið gegn þeim trúnaðarskyldum sem lög um verðbréfaviðskipti lögðu stefnanda á herðar auk þess sem stefnandi hafi ekki gætt hagsmuna stefnda í hvívetna við veitingu ráðgjafar sem falist hafi í einkabankaþjónustu þeirri sem stefnandi veitti stefnda. Komið hafi fram verulegt ósamræmi í nokkrum tilvikum á viðmiðunargengi því sem ráðgjöf stefnanda miðaðist við og hafi verið gefið upp á hinum umstefndu samningum og því gengi sem hlutabréf umræddra fyrirtækja hafi verið skráð á í viðkomandi kauphöll á samningsdegi. Með öðrum orðum virðist stefnandi í flestum tilvikum hafa miðað við hærra viðmiðunargengi en raunverulegt gengi hlutabréfanna var á samningsdegi. Ráðgjöf stefnanda hafi gengið út frá þeirri forsendu að viðmiðunargengi væri gengi hlutabréfanna á samningsdegi og þegar viðmiðunargengi hafi verið borið saman við framvirkt gengi hafi verið hægt að gera sér grein fyrir því hvernig hlutabréfaverð þyrfti að þróast til þess að hagnaður yrði af samningnum. Þar sem viðmiðunarverð stefnanda, eins og það sé gefið upp í hinum umstefndu samningum, virðist vera hærra en raunverulegt markaðsgengi umræddra hlutabréfa þá vakni upp spurningar hvers vegna það var og hvað hafi orðið af mismuninum. Voru þau hlutabréf sem hinir umstefndu samningar taki til í eigu stefnanda á þeim tíma sem samningarnir voru gerðir og hefur stefnandi með þessum hætti verið að tryggja sér hærra verð fyrir bréfin en raunverulegt markaðsverð? Þessi staðreynd veki óneitanlega upp þá spurningu hvort stefnandi hafi með þessum hætti vísvitandi verið að hagnast á kostnað stefnda? Ljóst er að þessi staðreynd vekur upp fjölmargar spurningar, en telja verður að það standi stefnanda næst að útskýra af hverju þessi munur stafar, auk þess sem stefnandi sé fjármálafyrirtæki, eða hafi a.m.k. verið fjármálafyrirtæki þegar hinir umstefndu samningar voru gerðir við stefnda. Þá sé þess jafnframt óskað að stefnandi útvegi samanburðarhæfar upplýsingar um annars vegar á hverju viðmiðunargengi stefnanda byggðist og hins vegar hvert raunverulegt skráð markaðsgengi viðkomandi hlutabréfa hafi verið á samningsdegi hvers samnings. Hverjar sem útskýringar stefnanda kunni að vera sé ljóst að stefnandi hafi ekki verið að gæta hagsmuna stefnda eins og hann hafði tekið að sér og bar samkvæmt lögum að tryggja. Þvert á móti virðist stefnandi hafa verið að gæta eigin hagsmuna á kostnað hagsmuna stefnda. Þá sé ljóst að stefnandi hafi með vísvitandi hætti blekkt stefnda með því að tilgreina annað viðmiðunargengi en raunverulegt markaðsgengi hinna undirliggjandi hlutabréfa hafi verið á samningsdegi. Þessar blekkingar stefnanda hafi haft það í för með sér að stefndi gat ekki með nokkru móti gert sér grein fyrir áhættunni sem í samningunum fólst. Það sé augljóst að ef raungengi sé allt annað og lægra en það sem stefnandi gaf upp sem viðmiðunargengi þá þurfi þróun hlutabréfaverðs að vera allt önnur til þess að hagnaður verði af samningnum. Telji stefndi að háttsemi stefnanda í tengslum við veitingu ráðgjafar til stefnda hafi brotið gegn eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum og venjum í verðbréfaviðskiptum, auk þess sem háttsemi stefnanda hafi ekki verið til þess fallin að standa vörð um trúverðugleika fjármálamarkaðarins eða hagsmuni viðskiptavina, sbr. 5. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Auk þess sé einnig á því byggt að stefnandi hafi í tengslum við veitingu ráðgjafar til stefnda um kaup á framvirkum samningum um hlutabréf brotið gegn 1. mgr. 18. gr. laga nr. 108/2007 um bestu framkvæmd, en stefnanda hafi borið að leita allra leiða til að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína með tilliti til verðs, umfangs, eðlis og annarra þátta sem máli skipti. Með hliðsjón af framangreindu telji stefndi að hinir umstefndu samningar séu ólögmætir og gangi gegn heilbrigðum viðskiptaháttum á fjármálamarkaði, samkvæmt 5. gr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti og því krefjist stefndi þess að hinir umstefndu samningar verið dæmdir óskuldbindandi fyrir stefnda. Í ljósi þeirrar blekkingar sem stefnandi virðist hafa stundað hvað gengi hlutabréfanna varðar þá telji stefndi það bersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera efni þeirra fyrir sig og því eigi að víkja hinum umstefndu samningum til hliðar í heild sinni á grundvelli 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hvað sem öllu öðru líði sé í sjötta lagi byggt á því að ómögulegt hafi verið fyrir stefnda að sjá fyrir þær sérstöku aðstæður sem sköpuðust á fjármálamarkaði hér á landi eftir 6. október 2008. Stefndi byggi á því að hagsmunir hans hafi með ólögmætum hætti verið settir í hendur starfsmanna einkabankaþjónustu stefnanda sem hafi átt að teljast veita sérhæfða fjármálaþjónustu sniðna að þörfum og aðstæðum stefnda. Nú hafi hins vegar komið í ljós að stefnandi hafi ráðlagt stefnda að eiga viðskipti með flókna fjármálagerninga sem hafi ekki hæft stöðu hans m.t.t. þekkingar og reynslu. Í ljósi þess hvernig stefnandi hafi staðið að málum frá upphafi viðskiptasambands málsaðila, þar sem þess hafi ekki verið gætt að skilyrði laga væru uppfyllt, ráðgjöf hafi ekki verið í samræmi við stöðu stefnda og ekki síst með hliðsjón af þeim efnahagslega stormi sem gekk yfir landið og hafi vart lægt síðastliðin tvö ár, sem stefndi gat á engan hátt séð fyrir, sé efndaskylda samkvæmt hinum umstefndu samningum niður fallin enda sé um ólögmæta og óskuldbindandi samninga að ræða. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda er þess krafist til vara að fjárhæð dómkrafna stefnanda verði lækkaðar stórkostlega. Til stuðnings varakröfu sinni byggi stefndi á sömu málsástæðum og byggt sé á varðandi aðalkröfu. Um lagarök er vísað til laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti með síðari breytingum, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, ásamt síðari breytingum, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. og meginreglna kröfuréttar um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra. Auk þess sé vísað til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála með síðari breytingum. Þá sé einnig vísað til reglugerðar nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þá sé vísað til almennra meginreglna kröfu- og kauparéttar, auk meginreglna samningaréttarins. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að teknu tilliti til virðisaukaskatts í samræmi við lög nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Niðurstaða Samkvæmt framburði Búa Örlygssonar, sérfræðings hjá stefnanda, fyrir dómi óskaði forsvarsmaður stefnda, Sveinn Arnar Knútsson, stjórnarmaður stefnda, eftir viðskiptum við stefnanda. Óskaði stefndi eftir því að geta keypt hlutafé fyrir lánsfé. Samkvæmt framburði Sveins Arnars fyrir dóminum var hugmyndin með því að mynda stofn til þess að byggja framtíð fyrirtækisins á. Búi kvað Landsbankann hafa boðið þá leið að fjárfesta með þeim hætti að gera framvirka kaupsamninga um hlutabréf, sem sé í raun lántaka til hlutabréfakaupa. Liggur fyrir að slík viðskipti hófust með aðilum. Í upphafi viðskiptanna undirrituðu aðilar samning um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga. Í 1. gr. þess samnings segir að Landsbanki Íslands hf. taki að sér að veita viðskiptavini ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga og annast vörslu þeirra. Bankanum sé ekki heimilt að eiga viðskipti fyrir hönd viðskiptavinar án þess að fyrirmæli um þau viðskipti komi frá viðskiptavini. Í 16. gr. samningsins segir að viðskiptavinur staðfesti að honum sé ljós sú áhætta sem felist í viðskiptum með fjármálagerninga. Þá er nánar útlistuð sú áhætta sem fyrir hendi kann að vera. Hinn 16. janúar 2008 undirritaði Sveinn Arnar fyrir hönd stefnda almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. Í 8. grein þeirra segir að með undirritun sinni lýsi viðskiptamaður því yfir að honum sé ljóst að þau viðskipti sem hann kunni að eiga við Fjárfestingabanka LÍ geti verið sérstaklega áhættusöm. Viðskiptamanni beri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga telji hann hennar þörf. Í máli þessu krefst stefnandi greiðslu samkvæmt fimm samningum sem gerðir voru við stefnda um framvirk kaup á hlutabréfum eins og áður er lýst. Voru samningarnir gerðir í júlí og ágúst og september 2008. Samkvæmt samningunum skuldbindur seljandi (Landsbankinn) sig til að selja kaupanda (stefnda) tiltekin hlutabréf á gjalddaga. Jafnframt skuldbindur seljandi sig til að afhenda kaupanda tiltekin nafnverð hlutabréfa. Á gjalddaga skal kaupandi leggja inn á viðskiptareikning seljanda tiltekna fjárhæð sem tilgreind er í samningi. Um vanefndir segir í samningunum að vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur (samningsskyldur) sína að hluta eða öllu leyti sé hinum óskylt að efna samningsskyldur sínar að því leyti sem nemur vanefndum. Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur sínar að verulegu leyti sé hinum heimilt að rifta samningnum einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd (greiðsludráttur) hefur varað í tvo bankadaga. Í síðasta ákvæði samninganna segir að jafnframt staðfesti mótaðili LÍ að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan Landsbanka Íslands áður en hann undirritaði samninginn. Fyrir liggur að engin greiðsla barst frá stefnda á gjalddögum samninganna sem voru í október og nóvember 2008 og janúar 2009 en uppgjör þeirra skyldi fara fram á gjalddaga þeirra fyrir kl. 16:00. Í einum samningnum, sem gerður var 30. september 2008 segir að gjalddagi sé 5. janúar 2008. Í ljósi þess að samningurinn var gerður 30. september 2008 verður að telja að hér sé um augljósa ritvillu að ræða og gjalddagi hafi átt að vera 5. janúar 2009. Greiðsluáskorun var send stefnda 17. mars 2009. Stefndi ber fyrir sig að stefnandi hafi ekki haft hlutabréfin undir höndum og geti ekki afhent þau. Því er alfarið mótmælt af hálfu stefnanda. Ber í því sambandi að líta til kröfugerðar stefnanda sem tekur mið af því að stefnda verði gert að greiða umkrafða fjárhæð gegn afhendingu á tilteknum hlutum í þeim félögum sem tilgreind eru í kröfugerð. Samkvæmt 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 er unnt að verða við slíkri kröfu. Framvirkir samningar eru ein tegund afleiða þar sem einn aðili gerir samning við annan um skylduna til þess að eiga viðskipti um einhverja tiltekna eign, í þessu tilviki hlutabréf í ýmsum félögum, á ákveðnum degi í framtíðinni við fyrir fram ákveðnu verði. Er með samningum þessum veðjað á tiltekna þróun fram að gjalddaga. Við úrlausn um málsástæður stefnda er lúta að brostnum forsendum og eiginleikum greiðslu stefnanda á gjalddaga verður einkum að líta til eðlis samninga þeirra, að með þeim tók stefndi áhættu af gengi hlutabréfa í þeim félögum sem um ræðir. Verður að telja að stefnda hafi verið þessi áhætta ljós enda gekkst hann við því með undirritun sinni á þá samninga sem áður getur. Skylda stefnda samkvæmt samningnum er skýr, en í honum segir að á gjalddaga leggi kaupandi inn á viðskiptareikning seljanda tilgreinda samningsfjárhæð. Framangreindar málsástæður stefnda leiða ekki til þess að hann losni undan skyldu til að efna samninginn af sinni hálfu. Stefndi ber fyrir sig að stefnandi hafi í starfsemi sinni brotið gegn lögum um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Á því er byggt að stefnandi hafi ekki framkvæmt mat á hæfi stefnda áður en til viðskipta kom með hina umstefndu afleiðusamninga í samræmi við 21. gr. laganna. Telur stefndi ljóst af atvikum málsins að stefnandi hafi flokkað stefnda sem fagfjárfesti. Þá er á því byggt að stefndi hafi verið algerlega háður ráðgjöf stefnanda og hafi eignastýring og verðbréfaviðskipti stefnda alfarið verið í höndum starfsmanna stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki haft hagsmuni stefnda að leiðarljósi. Lög nr. 108/2007 tóku gildi 1. nóvember 2007 en viðskipti aðila hófust fyrir þann tíma, sbr. eldri samninga aðila er liggja frammi í málinu. Búi Örlygsson sérfræðingur hjá stefnanda var ráðgjafi og tengiliður stefnda við bankann. Bar hann fyrir dómi að honum hefði verið kunnugt um eigna- og skuldastöðu stefnda. Kvað hann ekkert í verklagi bankans á umræddum tíma hafa komið í veg fyrir að umrædd viðskipti gætu átt sér stað. Stefndi hafi verið almennur fjárfestir og hafi einkum fjárfest í stórum félögum sem voru með takmarkaðri áhættu en minni félög. Hafi tilgangur stefnda verið að hagnast á þessum viðskiptum. Kvað hann fyrirsvarsmann stefnda hafa tekið allar ákvarðanir um gerð samninga og kaup á hlutabréfum. Sveinn Arnar Knútsson, fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi að hann hefði treyst ráðgjöf bankans og að honum hefðu ekki alltaf verið kynntir fjárfestingarkostir í hverju tilviki. Kvað hann alla samninga hafa komist á að frumkvæði bankans. Stefndi telur ljóst af atvikum máls að stefndi hafi verið flokkaður sem fagfjárfestir. Ekkert í gögnum málsins styður þessa fullyrðingu stefnda. Þá hefur ekkert það fram komið í málinu er styður fullyrðingar stefnda um að hann hafi engu ráðið um kaup á umræddum hlutabréfum. Samkvæmt 1. gr. samnings aðila um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga var það hlutverk stefnanda að upplýsa um fjárfestingarkosti. Verður hins vegar að telja að það hafi verið undir stefnda komið hvort hann þáði þá ráðgjöf eða ekki, en fyrir liggur að Sveinn Arnar undirritaði þá samninga sem mál þetta lýtur að og samþykkti kaupin með undirritun sinni. Þá þykir stefndi ekki hafa gert neina grein fyrir því í málatilbúnaði sínum að hvaða leyti ráðgjöf stefnanda hafi verið röng eða ófullnægjandi. Að þessu virtu þykir ekkert það fram komið er sýni fram á að brotið hafi verið gegn lögum um verðbréfaviðskipti. Stefndi ber fyrir sig að forsendur hafi brostið þar sem báðum samningsaðilum hafi verið ljóst við upphaf viðskiptanna að ef samningum yrði lokað í tapi og svo ólíklega vildi til að þeir yrðu ekki framlengdir gæti stefndi ekki staðið undir þeim skuldbindingum sem leiddu af ráðgjöf stefnanda án þess að til fjármögnunar kæmi af hálfu stefnanda. Þá ber stefndi fyrir sig að ómögulegt hafi verið fyrir hann að sjá fyrir þær sérstöku aðstæður sem sköpuðust á fjármálamarkaði hér á landi eftir 6. október 2008. Búi Örlygsson bar fyrir dómi að þegar komið sé að gjalddaga samnings sé hægt að loka samningnum í hagnaði eða tapi og sé hann þá gerður upp. Ef viðskiptamaður óskar að framlengja samninginn sé það hans viðskiptaákvörðun. Hins vegar fari það eftir tryggingastöðu viðkomandi hvort bankinn fallist á það. Búi kvaðst á öllum stigum viðskiptanna hafa metið áhættuna með Sveini Arnari. Hann hafi ekki viljað loka samningum í tapi heldur framlengja og auka þannig áhættuna. Umræddir samningar hafi verið á gjalddaga í október og nóvember 2008 og ekki hafi verið hægt að framkvæma nein viðskipti eftir hrun bankanna. Á þessum tíma hafi sjálfkrafa verið komið veðkall sem fór af stað og ekki hafi verið hægt að verða við auknum tryggingum. Ekki hafi verið unnt að framlengja samninga við gamla bankann þar sem hann hafi ekki verið í neinum rekstri. Eins og rakið hefur verið lýsti stefndi því yfir, með undirritun sinni á fyrrgreinda samninga, að hann gerði sér grein fyrir því að umrædd viðskipti væru áhættusöm og jafnframt lýsti hann því yfir að hann hefði aflað sér sérfræðiráðgjafar utan Landsbankans áður en hann undirritaði samningana. Ósannað er að stefnandi hafi skuldbundið sig til þess að fjármagna öll kaup stefnda á hlutabréfum eða að á slíkum forsendum hafi verið byggt við upphaf viðskipta aðila. Er því ekki fallist á að um forsendubrest hafi verið að ræða í viðskiptum aðila að þessu leyti. Þá er ekki fallist á að hrun bankanna í október 2008 eitt og sér leysi stefnda undan skuldbindingum sínum gagnvart stefnanda. Þegar framanritað er virt þykja engin skilyrði vera fyrir hendi til þess að víkja samningum aðila til hliðar í heild sinni eða að hluta á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936. Hugleiðingar stefnda í greinargerð um að stefnandi hafi í viðskiptum aðila virst miða við hærra viðmiðunargengi en nam raunverulegu gengi hlutabréfanna á samningsdegi og með þeim hætti beitt stefnda blekkingum eiga ekki við nein rök að styðjast og er þeim alfarið hafnað. Samkvæmt framansögðu verða kröfur stefnanda í máli þessu teknar til greina. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 300.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til flutnings um frávísunarkröfu og jafnframt litið til þess að samhliða þessu máli eru rekin fjögur önnur mál milli sömu aðila um samskonar kröfur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 95/2015
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur Aðfinnslur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi máli W ehf. á hendur S, I ohf. og I ehf. þar sem gerð var krafa um að tveir úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála yrðu felldir úr gildi. W ehf. hafði beint erindi til S og kvartað yfir fyrirkomulagi I ohf. við úthlutun afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli vegna flugs til Bandaríkjanna árið 2014. Lauk S málsmeðferð vegna kvörtunarinnar með ákvörðun þar sem tilgreindum fyrirmælum var beint til I ohf. þess efnis að W ehf. yrði gert kleift að hefja flug til Bandaríkjanna í samkeppni við aðra flugrekendur. I ohf. og I ehf. skutu hvor fyrir sitt leyti þeirri ákvörðun S til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem felldi ákvörðunina úr gildi með fyrrgreindum úrskurðum sínum. Höfðaði W ehf. þá mál þetta til að fá úrskurðunum hnekkt. Í dómi Hæstaréttar 16. júní 2014 í máli nr. 353/2014 var leyst úr því hvort vísa bæri málinu frá dómi sökum þess að W ehf. hefði ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn þess. Kom fram í niðurstöðu dómsins í því máli að kæra W ehf. hefði meðal annars verið reist á því að fengi hann úthlutað afgreiðslutímum á Keflavíkurflugvelli sumarið 2014 gæti það skapað honum rétt til úthlutunar á næsta ári þar á eftir á grundvelli svokallaðrar hefðareglu. Að því gefnu var fallist á með W ehf. að hann hefði enn af því lögvarða hagsmuni að fá úr því skorið hvort úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála hefðu verið reistir á réttum lagagrundvelli. Í niðurstöðu Hæstaréttar í þessu máli kom hins vegar fram að aðstæður væru breyttar frá því að fyrrgreindur dómur gekk að því leyti að það tímabil sem úthlutun afgreiðslutímanna hefði tekið til væri liðið. Einnig lægi fyrir að W ehf. hefði fengið úthlutað afgreiðslutímum á tímabilinu 29. mars til 23. október 2015 vegna flugs til Bandaríkjanna. Aftur á móti lægi ekkert fyrir um það í málinu að W ehf. hefði við þá úthlutun byggt á því að hann ætti rétt á afgreiðslutímum á grundvelli hefðareglu og enn síður að ekki hefði verið tekið viðhlítandi tillit til hennar við úthlutunina. Af því gættu hefði W ehf. ekki leitt í ljós að hann hefði enn lögvarða hagsmuni af að fá leyst úr kröfu sinni sem lyti að úthlutun vegna ársins 2014. Samkvæmt þessu var staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa málinu frá dómi. Fundið var að því að í hinum kærða úrskurði voru teknir upp í heild sinni úr stefnu og greinargerðum umfjöllun um þær málsástæður sem byggt var á.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 28. janúar 2015 og réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2015 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður á báðum dómstigum verði felldur niður. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Isavia ohf. krefst að auki málskostnaðar í héraði. Varnaraðilinn Isavia ohf. hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur því ekki til álita krafa hans um málskostnað í héraði umfram það sem ákveðið var með úrskurðinum. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði kvartaði sóknaraðili með erindi 14. mars 2013 til varnaraðilans Samkeppniseftirlitsins yfir fyrirkomulagi varnaraðilans Isavia ohf. við úthlutun afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli vegna fyrirhugaðs áætlunarflugs sóknaraðila til Bandaríkjanna sumarið 2014. Varnaraðilinn Samkeppniseftirlitið lauk málsmeðferð vegna kvörtunarinnar með ákvörðun 1. nóvember 2013 í máli nr. 25/2013 þar sem tilteknum fyrirmælum var beint til varnaraðilans Isavia ohf., en þau eru tekin orðrétt upp í hinum kærða úrskurði. Með kærum 28. og 29. nóvember 2013 skutu varnaraðilarnir Isavia ohf. og Icelandair ehf. umræddri ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og kröfðust þess að hún yrði felld úr gildi. Fyrir áfrýjunarnefndinni krafðist varnaraðilinn Samkeppniseftirlitið þess að ákvörðunin yrði staðfest og synjað kröfu um frestun réttaráhrifa hennar. Áfrýjunarnefndin tók bráðabirgðaákvörðun 22. janúar 2014 um að fresta réttaráhrifum ákvörðunarinnar frá 1. nóvember 2013 á meðan málið væri til meðferðar hjá nefndinni. Með úrskurðum áfrýjunarnefndarinnar 27. febrúar 2014 í málum nr. 10/2013 og 11/2013 var umrædd ákvörðun Samkeppniseftirlitsins felld úr gildi. Forsenda þeirrar niðurstöðu var sú að málinu yrði ekki beint að varnaraðilanum Isavia ohf., þar sem félagið brysti heimild til þess að fylgja eftir þeim fyrirmælum sem mælt væri fyrir um í hinni kærðu ákvörðun. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 20. mars 2014 til að fá úrskurðum þessum hnekkt. Varnaraðilarnir Isavia ohf. og Icelandair ehf. kröfðust frávísunar málsins og var krafan tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 9. maí 2014. Sóknaraðili skaut úrskurðinum til Hæstaréttar sem með dómi 16. júní 2014 í máli nr. 353/2014 felldi hann úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Undir rekstri málsins kröfðust varnaraðilarnir Isavia ohf. og Icelandair ehf. þess að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði. Með dómi Hæstaréttar 18. ágúst 2014 í máli nr. 527/2014 var ákveðið að leita ráðgefandi álits um skýringu á ákvæðum tiltekinna reglna sem falla undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Með dómi EFTA-dómstólsins 10. desember 2014 í máli E-18/14 var ráðgefandi álit látið í té en niðurstöður þess koma fram í hinum kærða úrskurði. Aðalmeðferð málsins fór fram 19. desember 2014 og með hinum kærða úrskurði var því vísað frá dómi án kröfu. II Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 353/2014 var leyst úr því hvort vísa bæri málinu frá dómi sökum þess að sóknaraðili hefði ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Eins og rakið er í dóminum var kæra sóknaraðila til réttarins meðal annars reist á því að fengi hann úthlutað afgreiðslutímum á Keflavíkurflugvelli sumarið 2014 gæti það skapað honum rétt til úthlutunar á næsta ári þar á eftir á grundvelli svokallaðrar hefðareglu. Að því gættu var fallist á með sóknaraðila að hann hefði enn af því lögvarða hagsmuni að fá úr skorið fyrir dómstólum hvort úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála hefðu verið reistir á réttum lagagrundvelli. Eins og vísað er til í hinum kærða úrskurði eru aðstæður breyttar frá því síðastgreindur dómur Hæstaréttar gekk að því leyti að tímabilið sem úthlutunin tók til er liðið. Einnig liggur fyrir að sóknaraðili hefur fengið úthlutað afgreiðslutímum á tímabilinu 29. mars til 23. október 2015 vegna flugs til Bandaríkjanna. Aftur á móti liggur ekkert fyrir um það í málinu að sóknaraðili hafi við þá úthlutun byggt á því að hann ætti rétt á afgreiðslutímum á grundvelli hefðarreglu og enn síður að ekki hafi verið tekið viðhlítandi tillit til hennar við úthlutunina. Að þessu gættu hefur sóknaraðili ekki leitt í ljós að hann hafi enn lögvarða hagsmuni af að fá leyst úr kröfu sinni sem lýtur að úthlutun vegna ársins 2014. Þá verður heldur ekki talið að þeir hagsmunir sóknaraðila geti falist í því að varnaraðilinn Samkeppniseftirlitið sé til frambúðar bundinn af úrskurðum áfrýjunarnefndarinnar, enda ber varnaraðilanum að leggja mat á hvert mál eins og rétt efni standa til. Í því tilliti bæri honum meðal annars að líta til ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu EES-reglna, en skýra ber lög og reglur til samræmis við þær að svo miklu leyti sem við á, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa málinu frá dómi. Eftir atvikum þykir rétt að aðilar beri sjálfir kostnað sinn af rekstri málsins á báðum dómstigum. Samkvæmt 3. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991 skal dómari færa rök fyrir niðurstöðu sinni í úrskurði án þess að greina frá atvikum máls eða kröfum eða rökstuðningi aðila. Eins og mál þetta er vaxið voru efni til þess að lýsa í stuttu máli kröfum aðila og málsatvikum, svo sem skilmerkilega var gert í hinum kærða úrskurði. Aftur á móti var ástæðulaust að taka upp í úrskurðinn í heild sinni þann kafla stefnu og greinargerða í héraði sem lýsti málatilbúnaði aðila. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 617/2009
Óvígð sambúð Fjárskipti Fasteign Brostnar forsendur Ógilding samnings Sératkvæði
Í kjölfar sambúðarslita áttu aðilar í langvarandi deilum um skipti á fasteign sinni. Samkomulag komst á milli þeirra 5. júlí 2004 um að Þ skyldi greiða R tilgreinda fjárhæð fyrir hlut hennar í fasteigninni. R höfðaði síðar mál til ógildingar samkomulaginu og/eða til breytinga á því. Ekki var talið að atvik við samningsgerð ættu að leiða til þess að fallast skyldi á kröfu R. Hins vegar var talið að atvik sem síðar komu til skyldu leiða til þess að víkja bæri samningnum til hliðar að hluta, sbr. 2. mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 27. ágúst 2009, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. október 2009. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hún héraðsdómi öðru sinni 27. október 2009. Áfrýjandi krefst þess nú aðallega að ógilt verði óundirritað samkomulag hennar og stefnda dagsett 5. júlí 2004 og að viðurkenndur verði eignarréttur hennar á helmingi fasteignarinnar að Vatnsendabletti 173 í Kópavogi. Til vara krefst hún þess að samkomulagi aðila verði breytt og „það fært í sanngjarnt horf samkvæmt 36. gr. samningalaga nr. 7/1936“ þannig að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 5.849.985 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá dómsuppsögu í Hæstarétti til greiðsludags. Að því frágengnu krefst hún þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 3.049.985 krónur með dráttarvöxtum frá 23. febrúar 2006 til greiðsludags. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. I Aðilar slitu áralangri sambúð sinni í febrúar 2003 og flutti áfrýjandi þá af heimili þeirra að Vatnsendabletti 173 í Kópavogi. Samkvæmt kaupsamningi 19. september 1996 keyptu aðilar að jöfnu 70 fm sumarbústað ásamt leigulóðarréttindum, sem voru leidd af þinglýstum lóðarleigusamningi gerðum 9. september 1985 til 30 ára af Magnúsi Hjaltested, þáverandi eiganda jarðarinnar Vatnsenda, við Benjamín Magnússon. Lóðin var 2.500 fm og átti landeigandi bæði forkaups- og leigurétt að mannvirkjum á fasteigninni og gat sagt samningnum upp með eins árs fyrirvara gegn því að kaupa mannvirkin samkvæmt sérstöku mati. Á árinu 2000 mun Kópavogsbær hafa tekið eignarnámi það svæði í landi Vatnsenda sem nefnt hefur verið Suðursvæði og yfirtekið réttindi og skyldur landeigenda gagnvart lóðarleiguhöfum þar. Var það gert í því skyni að deiliskipuleggja íbúðabyggð. Samkvæmt því sem fram er komið hélt Kópavogsbær almennan fund 2002 með íbúum á Vatnsendasvæðinu þar sem kynntar voru hugmyndir bæjarins um að skipuleggja hluta af Vatnsendabletti undir íbúðabyggð og munu báðir aðilar hafa sótt þann fund ásamt öðrum íbúum á svæðinu. Við sambúðarslit kom upp ágreiningur milli aðila um eignarhlutdeild í fasteigninni. Taldi stefndi sig einan eiga lóðarleiguréttindin þar sem hann hefði lagt móðurarf sinn til kaupanna. Var bú þeirra tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 13. nóvember 2003. Á fyrsta skiptafundi 16. desember 2003 var skiptastjóra falið að afla verðmats á fasteigninni og á skiptafundi 17. mars 2004 var lagt fram mat Guðmundar Theódórs Jónssonar fasteignasala 15. janúar 2004. Í því kemur fram að hús aðila sé „einbýlishús (heilsárshús) á einni hæð að gólfflatarmáli 67,3 m² á 2.500 m² leigulandi“. Húsinu er ítarlega lýst og lóðin sögð vera „girt, vaxin runnum og trjám að hluta. Mikils útsýnis nýtur frá lóðinni og húsinu yfir vatnið og til fjalla.“ Þá segir: „Umbeðið mat tekur mið af núverandi markaðsaðstæðum og þeim greiðsluskilmálum sem tíðkast á almennum fasteignamarkaði við sölu á sambærilegu húsnæði á sama markaðssvæði. Matið byggist á opinberum tölulegum upplýsingum um hina metnu fasteign. Fyrir lágu við skoðun og verðmat brunabóta- og fasteignamatsverð hennar sem eru eftirfarandi: Brunabótamat: 10.204.000.- Húsmat: 5.025.000.- Lóðarmat: 384.000.- Leigusamningur var endurnýjaður árið 1985 til 30 ára með uppsagnarákvæði með eins árs fyrirvara af hálfu landeiganda. Niðurstaða: Áætlað markaðsverð hinnar metnu eignar ásamt lóðarréttindum þann 15. janúar 2004 er kr. 9.000.000 ... miðað við staðgreiðslu.“ Á næsta skiptafundi 20. apríl 2004 var ákveðið að vísa til héraðsdóms ágreiningi aðila um hver skyldi vera hlutur hvors þeirra í fasteigninni. Ekki kom til þess að héraðsdómur úrskurðaði í þessari deilu þar sem aðilar náðu umþrættu samkomulagi. Það fól í sér að eignin skyldi koma í hlut stefnda gegn greiðslu á 1.750.000 krónum, sem inna skyldi af hendi með 1.000.000 krónum eigi síðar en 8. þess mánaðar og 750.000 krónum 1. maí 2005. Skyldi skiptameðferð jafnframt felld niður. Stefndi innti af hendi fyrri greiðsluna 14. júlí 2004, en skiptum lauk ekki vegna deilna um skiptakostnað. Lögmaður áfrýjanda sendi bæjarlögmanni Kópavogs tölvubréf 16. mars 2005 þar sem meðal annars segir: „ ... umbjóðandi minn hefur fengið upplýsingar um að Kópavogur er að kaupa upp eignir á þessu svæði til skipulagningar íbúðabyggðar ... Þess er hér með farið á leit að ofangreind eign umbjóðanda míns verði metin af sveitarfélaginu sem fyrst og undirritaðri gefnar upplýsingar um á hvaða kaupverði gera má ráð fyrir að sveitarfélagið myndi kaupa eignina ef til kæmi.“ Svar barst sama dag þar sem sagði meðal annars: „ ... umrædd eign er á svæði sem verið er að deiliskipuleggja og tillagan hefur verið auglýst. Gert er ráð fyrir að lóðinni verði skipt upp og Kópavogur hefur hug á að leysa til sín eignina.“ Á skiptafundi 30. mars 2005 var bókað: „Eins og fram kemur af lista yfir framlögð gögn þá hefur tekist samkomulag um eignaskiptin sbr. skjal nr. 16 og í framhaldi af því útgefið út afsal sbr. skjal nr. 17. Með gjörðum þessum er skiptum ... lokið og mun skiptastjóri nú tilkynna héraðsdómi Reykjaness þessi málalok og jafnframt senda með afrit af samkomulagi aðila og afsali.“ Þrátt fyrir þessa bókun var skiptafundur haldinn á ný 1. apríl 2005 þar sem bókað var: „Hugmyndin var að ljúka skiptum og útgáfu afsals á grundvelli óundirritaðs samkomulags sem dagsett er 5. júlí 2004. Þegar til kemur þá upplýsir umboðsaðili Rakelar Baldvinsdóttur, Þorbjörg Inga Jónsdóttir, hrl., að Rakel vilji ekki standa við þetta samkomulag þar sem hún telji komið í ljós að verðmat það sem gert var af Fasteignamarkaðnum hafi ekki verið byggt á réttum forsendum. Land þetta hafi verið mun verðmeira sbr. upplýsingar þar um frá lögmönnum Kópavogskaupstaðar. Þorbjörg Inga kveðst óska eftir að eignin verði metin að nýju og þá lagt fyrir matsmanninn að segja til um hver verðhækkun eignarinnar hafi orðið frá 5. júlí 2004 til dagsins í dag. Lilja Jónasdóttir, hrl. lætur bóka mótmæli við þessum málatilbúnaði og leggur áherslu á að samkomulagið frá 5. júlí 2004 verði undirritað og afsal jafnframt svo sem fyrirhugað var. Að ósk Þorbjargar Ingu Jónsdóttur, hrl., mun skiptastjóri fela öðrum löggiltum fasteignasala en áður að meta eignina að nýju.“ Var tilgreindur lögmaður og fasteignasali fenginn til verksins. Á næsta skiptafundi 12. apríl 2005 var ákveðið að meta skyldi verðmæti eignarinnar bæði miðað við dagsetningu matsbeiðni og 5. júlí 2004. Stefndi mun 1. maí 2005 hafa innt af hendi síðari greiðslu samkvæmt samkomulaginu 5. júlí 2004. Í auglýsingu Kópavogsbæjar 12. júlí 2005 kom fram að bæjarstjórn hefði 24. maí það ár samþykkt tillögu að deiliskipulagi „Þinga (Suðursvæði) í Vatnsenda“, en á því svæði mun umrædd lóð vera. Ekki kom til þess að Kópavogsbær tæki réttindi samkvæmt framangreindum lóðarleigusamningi eignarnámi. Þess í stað komst Kópavogsbær að samkomulagi við stefnda um að Matsnefnd eignarnámsbóta skyldi meta hæfilegt endurgjald fyrir skerðingu á landsréttindum. Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvenær samkomulagið komst á en upplýst er að samkvæmt því skyldi húsið fá varanlegan stöðurétt sem íbúðarhús á um 1.100 fm lóð og skyldi skerðing á lóðinni því vera um 1.400 fm. Í greinargerð Kópavogsbæjar til matsnefndarinnar 8. september 2005 var meðal annars vísað til þess hversu stuttur uppsagnarfrestur lóðarleigusamningsins var og nefnt að fyrir gildistöku deiliskipulags hefði sumarhúsið haft ótryggan stöðurétt og nýting verið bundin við hefðbundna nýtingu sumarhúsa. Óumdeilt væri að gildistaka deiliskipulagsins hefði í för með sér verulega hækkun á verðmæti þeirrar leigulóðar sem stefndi héldi eftir, en um hana yrði gerður nýr lóðarleigusamningur. Í greinargerð stefnda til matsnefndarinnar segir meðal annars: „Svo sem fram kemur í gögnum málsins er heildarstærð lóðarinnar 2.500 m². Lóðin innan girðingar er hins vegar 5.690 m² og hefur eignarnámsþoli haft afnot af þeirri lóð allri. Af hálfu eignarnámsþola er því haldið fram að með óslitinni notkun hans í yfir 20 ár hafi hann öðlast afnotarétt að 3.190 m² (5.690-2.500). Við eignarnámið verður leigulóð eignarnámsþola 1.100 m². Lóðarskerðingin er því samtals 4.590 m².“ Í niðurstöðu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 21. desember 2005 var einkum litið til uppsagnarákvæðis lóðarleigusamningsins og þróunar verðs á fasteignum. Einnig segir: „Þá verður ekki fram hjá því litið við mat þetta að annars vegar er tekið land úr umráðum eignarnámsþola sem hann hafði samkvæmt lóðarleigusamningi og nemur 1.400 fm og hins vegar 3.190 fm lands sem hann hafði endurgjaldslaust. Matsnefndin lítur svo á að með hliðsjón af dómi Hæstaréttar frá 6. október 2005 í málinu nr. 101/2005 skapi hin endurgjaldslausu afnot framangreinds lands eignarnámsþola ekki rétt til bóta fyrir að það land sé tekið úr umráðum hans.“ Þá kemur fram að engar kröfur hafi verið gerðar vegna skerðingar gróðurs „í þessu tilviki“ og voru bætur metnar 5.600.000 krónur. Af ástæðum sem aðilum verður ekki um kennt varð ekki af mati því sem ákveðið hafði verið á skiptafundi 12. apríl 2005 að fram skyldi fara. Á skiptafundi 14. nóvember 2005 var ákveðið að skiptastjóri myndi taka afstöðu til mats á eigninni. Á skiptafundi 17. janúar 2006 var bókað: „Skiptastjóri kynnti ftr. aðila stöðu uppgjörs v/eignarnáms Kópavogskaupstaðar á Vatnsendabletti 173 – Málið hefur ekki fengið úrlausn ennþá hjá matsnefndinni. Bæjarlögmaður upplýsti skiptastjóra um að fyrirhugað væri að taka 1400 fm af lóðinni en að fasteignareigandi haldi húsi og lóð uppá ca. 1100 fm. – Fermetraverð lands hefði nefndin ákvarðað kr. 3.800.- á sambærilegum löndum ... Ekki náðist samkomulag milli ftr. aðila um frekari greiðslur en búið var að inna af hendi skv. fyrrnefndu samkomulagi. – Ekki reyndist hljómgrunnur fyrir því að leysa deiluna með því að Rakel yrði leyst út með 1-1,5 millj. til viðbótar, ef niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta yrði sú að bæta 1400 fm með ca. 5 millj. króna. Niðurstaða fundarins var sú að vísa deilu aðila til héraðsdóms Reykjaness til úrlausnar.“ Það var þó ekki gert fyrr en 10. maí 2006 og var það ágreiningsmál þingfest 13. júní 2006. Í bréfi lögmanns Kópavogsbæjar 2. febrúar 2006 til stefnda kom fram að bærinn hefði ákveðið að freista þess að hnekkja niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta fyrir dómstólum. Bærinn lýsti sig jafnframt reiðubúinn til að greiða bætur fyrir gróður „skv. mati sem nú er unnið að og kr. 500.000- með ofangreindum fyrirvara fyrir annað rask.“ Það mat sem þarna er vísað til vann Ólafur Sæmundsen 12. febrúar 2006 og ber heitið: „Niðurstöður mælinga á trjágróðri innan girðingar samkvæmt uppdrætti á Vatnsendabletti 173.“ Þar eru taldar upp tegundir, stærð og fjöldi platna á svæðinu og verð hverrar tegundar tilgreint. Samkvæmt niðurstöðunni var um að ræða 1.041 plöntu að heildarverðmæti 5.599.970 krónur. Ekki verður annað ráðið en að hér sé um að ræða mat á verðmæti gróðurs á öllu svæðinu innan girðingar eða á 5.690 fm. Fjórum dögum síðar greiddi Kópavogsbær stefnda umrædda fjárhæð og einnig bætur til annarra lóðarhafa á Vatnsendabletti er svipað var ástatt um, en framangreindar 500.000 krónur munu hafa verið greiddar stefnda 23. febrúar 2006. Jafnframt því tilkynnti Kópavogsbær að óskað hefði verið eftir dómkvaðningu tveggja manna vegna skerðingar á lóðinni með matsbeiðni 14. febrúar 2006. Stefndi og aðrir íbúar á Vatnsendabletti, sem einnig deildu við Kópavogsbæ um bætur fyrir lóðir sínar, tóku við greiðslum frá bænum en gerðu þann fyrirvara í bréfi 24. febrúar 2006 að um væri að ræða „innborganir á kröfur þeirra og munu þær koma fyrst til greiðslu málskostnaðar og áfallinna vaxta.“ Sama dag höfðaði stefndi mál á hendur Kópavogsbæ og krafðist greiðslu 11.055.426 króna með dráttarvöxtum frá 21. janúar 2006, en að frádregnum áðurnefndum 6.099.970 krónum. Í stefnunni kom meðal annars fram að ágreiningslaust væri með aðilum að þau lóðarréttindi sem stefndi „hefur haft til umráða nema samtals 5.690 fm, þar af 2.500 fm skv. tilgreiningu í samningi en í raun 5.690 fm alls.“ Að teknu tilliti til þeirra 1.100 fm lands sem kæmi í hlut stefnda næmi skerðingin samtals 4.590 fm. Matsmenn skiluðu 21. nóvember 2006 þeirri niðurstöðu að Kópavogsbær skyldi gefa stefnda eftir gatnagerðargjöld af einbýlishúsi allt að 900 rúmmetrum vegna skerðingar á lóð hans. Lögmaður áfrýjanda ritaði 13. janúar 2007 Kópavogsbæ bréf þar sem því var lýst að áfrýjandi hefði ekki haft vitneskju um framangreinda greiðslu bæjarins til stefnda vegna gróðurs og rasks fyrr en hún hefði fengið upplýsingar um málarekstur stefnda gegn Kópavogsbæ. Hinn 29. janúar 2007 voru dómkvaddir þrír menn í máli stefnda gegn Kópavogsbæ og skiluðu þeir yfirmatsgerð 30. ágúst 2007 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu „að fullt verð skertra lóðarleiguréttinda yfirmatsþola á lóðinni að Vatnsendabletti 173, Kópavogi, í desember 2005, sé kr. 2.200 á hvern fermetra lands eða samtals kr. 3.060.200.“ Á þessum tíma hafði ekkert verið verið aðhafst í síðastgreindu ágreiningsmáli aðila um skiptin en séð verður af gögnum málsins að dómari hafi tjáð skiptastjóra að ekki væri unnt að úrskurða um ágreininginn fyrr en fyrir lægi tillaga skiptastjóra um lausn ágreinings aðila. Vegna þess gerði skiptastjóri tillögu 30. mars 2007 um lok skipta í samræmi við samkomulag aðila 5. júlí 2004. Henni var hafnað af áfrýjanda og ítrekaði skiptastjóri þann dag bréflega beiðni um úrlausn héraðsdóms. Að kröfu stefnda vísaði héraðsdómur málinu frá dómi með úrskurði 5. júlí 2007 þar sem hann taldi að ágreining þennan ætti að útkljá í almennu einkamáli. Úrskurðurinn var ekki kærður til Hæstaréttar. Skiptastjóri gaf út 23. ágúst 2007 afsal til stefnda fyrir fasteigninni í samræmi við umþrætt samkomulag og lauk skiptum þann dag. Áfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur stefnda 28. september 2007. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 18. mars 2008 var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda, en með dómi Hæstaréttar 29. janúar 2008 í máli nr. 329/2008 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Stefndi og Kópavogsbær gerðu samkomulag utan réttar 7. desember 2009 þar sem bærinn féllst á að greiða stefnda 3.840.000 krónur innan viku að viðlögðum dráttarvöxtum. Framburður aðila og vitna er rakinn í hinum áfrýjaða dómi, sem og málsástæður og lagarök aðila. III Eins og að framan er rakið hafa deilur aðila staðið lengi. Þau eru sammála um að 5. júlí 2004 hafi komist á samkomulag milli þeirra um fasteignina Vatnsendablett 173 með því efni að hún skyldi koma í hlut stefnda gegn greiðslu 1.750.000 króna. Á hinn bóginn ritaði áfrýjandi hvorki undir samkomulagið né afsal. Með málsókn þessari freistar áfrýjandi þess aðallega að fá samkomulag þetta ógilt en til vara að fá því breytt með þeim hætti að stefndi greiði henni tilgreindar fjárhæðir. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi telur áfrýjandi verðmæti eignarinnar hafa verið mun meira en samkomulagið gerði ráð fyrir og að stefndi hafi með sviksamlegum hætti við samningsgerðina leynt sig upplýsingum þar um, einnig telur hún að um misneytingu hafi verið að ræða, að óheiðarlegt sé fyrir stefnda að bera samkomulagið fyrir sig og að það hafi verið ósanngjarnt. Af því sem fram er komið í málinu var Kópavogsbær í samningaviðræðum við aðra landeigendur á Vatnsenda vegna væntanlegrar nýrrar byggðar á svæðinu. Samkomulag tókst um kaup á sumum lóðanna en aðrar voru teknar eignarnámi. Fyrir dómi kvaðst lögmaður bæjarins telja að samningaviðræður við stefnda um bætur hafi hafist þegar í byrjun árs 2004, en á honum var helst að skilja að hann minnti að áfrýjandi hefði einnig tekið þátt í samningaviðræðunum, án þess að hann vildi fullyrða um það. Framburður stefnda var afar óljós um málsatvik, en hann lýsti ekki atvikum þannig að áfrýjandi hefði verið höfð með í ráðum. Gegn eindregnum andmælum áfrýjanda, sem samræmast gögnum málsins, verður ekki talið að hún hafi haft vitneskju um þessar samningaviðræður fyrr en síðar það ár, eftir að umþrætt samkomulag aðila komst á. Á hinn bóginn verður ekki litið fram hjá því að Kópavogsbær hafði þegar á árinu 2000 tekið eignarnámi það svæði í landi Vatnsenda sem nefnt hefur verið Suðursvæði og þannig yfirtekið þá leigusamninga sem á landinu voru. Hafði bærinn þegar á árinu 2002 kynnt fyrirhugaðar breytingar á skipulagi svæðisins. Er upplýst að áfrýjandi sat kynningarfund þar sem þetta kom fram. Þá er fram komið að við samningsgerð aðila var veruleg óvissa um niðurstöður í deilu stefnda við Kópavogsbæ um bætur vegna landmissis og gróðurs. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að samkomulag aðila verði hvorki ógilt né víkið til hliðar í heild eða að hluta vegna atvika sem voru til staðar við gerð þess. IV Kemur að lokum til skoðunar hvort atvik er komu til eftir samningsgerð skuli valda því að fallist verði á varakröfu áfrýjanda að einhverju leyti eða öllu. Með 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga má víkja til hliðar að hluta, eða breyta samningi ef það yrði talið ósanngjarnt að bera hann fyrir sig. Í 2. mgr. greinarinnar segir að við þetta mat skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Eins og að framan er rakið var mat það á andvirði 2.500 fm lóðar aðila og húsi þeirra, sem samkomulagið frá 5. júlí 2004 er reist á, alls 9.000.000 krónur. Í samræmi við það og að frádregnum áhvílandi lánum á fasteigninni fékk áfrýjandi vegna helmingshlutar síns 1.750.000 krónur greiddar frá stefnda á árunum 2004 og 2005. Vitnið Guðmundur Theodór Jónsson fasteignasali staðfesti fyrir dómi framangreint mat sitt er lá til grundvallar samkomulagi aðila. Aðspurður um hvort hann hafi á þeim tíma vitað um deiliskipulag svæðisins, sagði hann að það hefði „eitthvað verið í umræðu, en nei það var ekki tekið tillit til þess.“ Þá kom fram í svörum matsmannsins að við matið hefði „eitthvað“ verið tekið tillit til lóðarréttinda sem hefðu verið óvenjuleg. Réttindi samkvæmt lóðarleigusamningnum 9. september 1985 voru uppsegjanleg með eins árs fyrirvara. Vegna aðgerða Kópavogsbæjar fékk stefndi mun ríkari lóðarréttindi en hann hafði áður haft á þeim hluta lóðarinnar er hann hélt og hækkaði því sá hluti hennar mjög í verði, þótt ekki verði ráðið hvert andvirði þeirrar verðmætaaukningar hafi verið. Þá tengdist fasteignin bæði gatna- og lagnakerfi Kópavogsbæjar. Auk þessa fékk áfrýjandi samtals 9.939.970 krónur greiddar frá Kópavogsbæ, það er 5.599.970 krónur 16. febrúar 2006 vegna gróðurs, 500.000 krónur 23. febrúar 2006 vegna jarðrasks og 3.840.000 krónur í lok árs 2009 vegna skerðingar lóðarinnar úr 2.500 fm í um 1.100 fm. Er því fram komið að stefndi hefur fengið mun meira í sinn hlut fyrir fasteignina en áfrýjandi. Af þessu og því sem rakið hefur verið, verður heldur ekki með vissu ráðið að í matsgerð sem lá til grundvallar samningi aðila og síðar mati skiptastjóra hafi gróður á lóðinni verið metinn til verðs. Á hinn bóginn er fram komið að stefndi hafði nýtt aðliggjandi land utan lóðar sinnar, svokallað land innan girðingar. Það land var tæplega 3.200 fm. Hafði hann því alls nýtt um 5.500 fm lands og miðaðist kröfugerð hans á hendur Kópavogsbæ um bætur fyrir missi alls þess lands. Er upplýst að hluti af framangreindum 5.599.970 krónum voru einnig bætur fyrir gróður á landi utan lóðar hans, auk þess sem 500.000 krónur voru fyrir jarðrask sem ekki er ljóst hvort var að hluta eða öllu leyti á lóð stefnda. Þegar höfð eru í huga þau sérstöku atvik sem komu til eftir samningsgerð aðila verður að telja að forsendur þær sem lágu til grundvallar samningnum hafi breyst svo verulega að áfrýjandi hefði ekki gengið að honum hefðu þær verið henni ljósar við samningsgerð. Þegar allt framanritað er virt verður, eins og hér háttar til, fallist á með áfrýjanda að atvik hafi verið með þeim hætti eftir samningsgerð að víkja beri samningnum til hliðar þannig að áfrýjanda beri að álitum 2.000.000 krónur úr hendi stefnda með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Þegar litið er til málsatvika er rétt að stefndi greiði áfrýjanda hluta málskostnaðar hennar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefnda verður staðfest og honum ákvarðaður gjafsóknarkostnaður fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Þegar mál þetta kom til kasta Hæstaréttar í fyrra sinnið fann rétturinn meðal annars að því að héraðsdómari vann ekki úr stefnu og greinargerð yfirlit um málsatvik. Var sú aðferð sem viðhöfð var við samningu héraðsdóms talin vera í ósamræmi við d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Þrátt fyrir þetta er hinn síðari dómur héraðsdóms sama marki brenndur og er það verulega aðfinnsluvert. Þá verður að því fundið að við gerð málsgagna hefur áfrýjandi ekki farið eftir reglum nr. 463/1994 um málsgögn (ágrip) í einkamálum, einkum að því er varðar gerð efnisskrár samkvæmt 9. tölulið reglnanna. Dómsorð: Stefndi, Þröstur Hlöðversson, greiði áfrýjanda, Rakel Baldursdóttur, 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá uppsögu dóms þessa. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefnda skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti 500.000 krónur greiðist úr ríkissjóði. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ég er sammála rökstuðningi og niðurstöðu meirihluta dómenda í III. kafla atkvæðis þeirra og athugasemdum er þau gera vegna reksturs málsins. Ég er á hinn bóginn ekki sammála þeim um að áfrýjandi hafi sýnt nægilega fram á að víkja beri samningi aðila til hliðar vegna atvika er komu til eftir samningsgerð. Eins og greinir í atkvæði meirihlutans mun Kópavogsbær hafa þegar á árinu 2000 orðið landeigandi þess hluta lands Vatnsenda sem nefnt hefur verið Suðursvæði og þannig orðið aðili að lóðarleigusamningum vegna landsins. Í kjölfar þess, eða á árinu 2002, kynnti bærinn fyrirhugaðar breytingar á skipulagi svæðisins undir íbúðabyggð. Er upplýst að áfrýjandi sat kynningarfund um þetta. Mátti henni því vera kunnugt um þessi áform Kópavogsbæjar er hún gekk til samninga við stefnda. Aðilar, sem báðir nutu aðstoðar lögmanns við samningsgerð, komu sér saman um að tilgreindur maður skyldi meta eignina til verðs. Ítrekað kom fram hjá aðilum að markaðsverð á matsdegi skyldi vera forsenda fyrir matinu. Af orðalagi matsgerðar og framburði matsmanns fyrir dómi verður ekki annað séð en að eftir þeirri forsendu hafi verið farið við matið. Ekkert varð af yfirmati því sem ákveðið hafði verið að fram færi vegna skiptanna en sú aðferð viðhöfð að leggja ágreininginn í mat skiptastjóra og síðar skjóta honum til héraðsdóms sem vísaði málinu frá dómi. Matsmaður bar fyrir dómi að matið hafi átt sér stað áður en aðstæður á fasteignamarkaði breyttust þannig að verð á fasteignum hækkaði til muna, meðal annars vegna aukinna lánveitinga bankanna til fasteignakaupa. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að sú verðhækkun hafi orðið til frambúðar. Hefur matinu þannig ekki verið hnekkt. Veruleg óvissa var um bætur til handa stefnda vegna aðgerða Kópavogsbæjar og voru deilur hans við bæinn langvarandi. Þrátt fyrir að lögmaður áfrýjanda hafi fengið svör frá Kópavogsbæ í bréfi 16. mars 2005 um stöðu mála var á skiptafundi 30. sama mánaðar, þar sem mætt var af hálfu lögmanna beggja aðila, bókað um málalok í samræmi við það samkomulag sem áfrýjandi vill nú hnekkja. Langur tími leið frá því að samkomulag aðila var gert og þar til stefndi fékk bætur frá bænum. Auk þess er upplýst að stefndi, sem mun vera garðyrkjumaður, var andsnúinn aðgerðum Kópavogsbæjar. Með þeim missti hann hluta fasteignar sinnar en bætur þær sem hann fékk voru ekki einvörðungu vegna rýrnunar á henni, heldur einnig fyrir rask og gróður á aðliggjandi fasteign og skerðingu á þeirri nýtingu sem hann hafði þar haft. Að þessu sérstaklega athuguðu vil ég staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sýknu stefnda og ákvörðun hans um málskostnað, en dæma áfrýjanda til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem tekið var til dóms þann 14. þ.m. að loknum munnlegum málflutningi eftir heimvísun Hæstaréttar í dómi nr. 329/2008 frá 29. janúar 2009, er höfðað með stefnu birtri 28. september 2007. Stefnandi er Rakel Baldursdóttir, Lundi 3, Mosfellsbæ. Stefndi er Þröstur Hlöðversson, Vatnsendabletti 173, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði með dómi óundirritað samkomulag stefnda og stefnanda sem dagsett er þann 5. júlí 2004. Jafnframt er gerð krafa um að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur stefnanda á helmingi af fasteigninni að Vatnsendabletti 173 í Kópavogi, með fastanúmer 206-6636. Til vara krefst stefnandi þess að samkomulagi aðila verði breytt og það fært í sanngjarnt horf skv. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.849.985 krónur með dráttarvöxtum skv. ákvæðum vaxtalaga frá dómsuppkvaðningu til greiðsludags. Er hér um breytta fjárhæð til lækkunar að ræða en í stefnu var í varakröfu krafist greiðslu á 8.577.698 krónum. Til þrautavara er gerð krafa um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.049.985 krónur með dráttarvöxtum skv. ákvæðum vaxtalaga frá 23. febrúar 2006 til greiðsludags. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda Þá krefst stefndi í öllum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að teknu tilliti til skyldu stefnda til greiðslu virðisaukaskatts, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Lýsing stefnanda á málavöxtum. Málsatvik eru á þá leið að aðilar voru í óvígðri sambúð í um 10 ár og þar af í skráðri sambúð frá árinu 1997. Þegar þau slitu sambúð í febrúar 2003 flutti stefnandi út af heimili aðila en fljótlega eftir það hófst ágreiningur milli aðila um eignaskipti. Stefndi bjó áfram á áður sameiginlegu heimili aðila. Við sambúðarslitin voru aðilar eigendur að jöfnu að Vatnsendabletti 173 í Kópavogi sem þau höfðu keypt á þeim tíma sem þau bjuggu saman, þann 19. september 1996. Alla tíð hafa aðilar verið skráðir eigendur að fasteigninni að jöfnu og hafa þau ávallt talið eignina fram til skatts til helminga. Tekjumunur á sambúðartímanum var óverulegur og þá lágu ekki fyrir neinar staðfestar upplýsingar þess efnis að kaup eignarinnar hefðu verið fjármögnuð meira af öðrum aðilanum, enda voru kaupin nánast alfarið fjármögnuð með lántöku. Við sambúðarslitin vildi stefndi ekki kannast við að stefnandi ætti neitt í fasteigninni og neitaði að greiða henni út hennar hluta, auk þess sem hann hafnaði því að selja eignina og greiddi ekki afborganir af henni fyrstu mánuðina eftir sambúðarslit. Vegna ágreinings aðila um eignaskipti var bú þeirra tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 13. nóvember 2003 og var Kristján Ólafsson hrl. skipaður skiptastjóri til að fara með skiptin. Á skiptafundum í búinu kom fram að stefndi hafnaði með öllu kröfu stefnanda um helmingaskipti á eigninni og hélt því fram að eignin væri lítils virði. Vegna þessa óskaði skiptastjóri að kröfu stefnanda eftir verðmati á eigninni og lá það fyrir þann 15. janúar 2004 og var. heildareignin þar metin á 9.000.000 króna. Stefnandi var frá upphafi ósátt við það verð sem eignin var metin á, enda hafði hún þá þegar fengið upplýsingar símleiðis frá fasteignasölum um að eignin ætti að vera mun meira virði. Kveður hún lýsingu á eigninni ekki rétta í verðmatinu, m.a. ranglega farið með herbergjafjölda í húsinu. Auk þessa þá var í verðmatinu á engan hátt tekið tillit til lóðarréttar eiganda og hvers virði hann gæti verið, svo sem m.t.t. þess að þarna væri framtíðarbyggingarland fyrir Kópavogsbæ að ræða. Eftir að verðmatið lá fyrir var ítrekuð sú afstaða stefnda að hann ætti fasteignina einn og að hann vildi ekki greiða stefnanda neitt til að fá fasteignina útlagða við skiptin. Á skiptafundi í búi aðila þann 20. apríl 2004 var ákveðið að vísa máli aðila til héraðsdóms vegna ágreinings um skiptin og var erindi þess efnis sent dóminum af skiptastjóra í maímánuði það ár. Um það leyti sem boðað hafði verið til fyrstu fyrirtöku fyrir dómi í því ágreiningsmáli, í júní 2004, barst stefnanda skyndilega sáttaboð frá gagnaðila þess efnis að fasteignin kæmi í hans hlut við skiptin gegn því að greiða henni eingreiðslu, sem var í fyrsta boði 1.500.000 krónur. Á þeim tíma og einkum eftir að það boð var lagt fram setti stefndi sig oft í samband við stefnanda beint, þó báðir aðilar væru með lögmenn, og beitti hana verulegum þrýstingi til að ganga að boði hans um sættir. Að lokum lét stefnandi undan þessum þrýstingi og samþykkti í símtali við stefnda að hann fengi eignina í sinn hlut gegn því að greiða stefnanda 1.750.000 krónur fyrir hennar helmingseignarhluta. Miðaði stefnandi í þeim útreikningi sínum við fyrirliggjandi verðmat og heildarfjárhæð áhvílandi skulda sem þá voru um 5.000.000 króna og þá ætluðu aðilar stefnda einhvern staðgreiðsluafslátt í uppgjörinu. Samkomulag þetta var staðfest í tölvupóstum lögmanna aðila í byrjun júlí 2004 og gerðu lögmenn drög að samkomulagi milli aðila dags. 5. júlí 2004 sem var þó aldrei undirritað, m.a. vegna þess að stefndi sætti sig ekki við þá skiptingu á skiptakostnaði sem lögð var til. Stefndi vildi að hann skiptist að jöfnu en stefnandi vildi að skiptakostnaður yrði alfarið greiddur af stefnda, enda hefði skiptameðferðin eingöngu komið til vegna synjunar hans á kröfu um skipti. Samkomulag aðila var því aldrei klárað formlega, hvorki með undirritun né með áritun skiptastjóra eins og 113. gr. skiptalaga gerir ráð fyrir. Samkomulag aðila var engu að síður framkvæmt með þeim hætti að stefndi greiddi stefnanda 1.000.000 króna um sama leyti og samkomulagið var staðfest í tölvupóstsendingum. Ekki var gengið frá afsali og barst ekki krafa frá stefnda um það fyrr en nokkrum mánuðum síðar. Þá gekk stefndi ekki frá þinglýsingu á tryggingabréfi vegna greiðslu eftirstöðva til stefnanda, sem átti að vera fjárhæð 750.000 króna á öðrum veðrétti eignarinnar fyrr en 29. desember 2004 og var bréfinu þá aðeins þinglýst á 3. veðrétt eignarinnar en ekki á 2. veðrétt eins og samkomulag aðila var um, en nú er það áhvílandi á 2. veðrétti vegna uppgreiðslu á skuld sem áður var á 2. veðrétti. Í nóvember 2004 fékk stefnandi síðan upplýsingar óformlega frá starfsmönnum Kópavogsbæjar að eignin að Vatnsendabletti 173 væri mun meira virði en matið sem aflað var við búskiptin kvað á um og var talan 16-17.000.000 króna nefnd í því sambandi, auk þess sem stefnanda var sagt að þegar hefði verið hafinn undirbúningur að því að Kópavogsbær tæki með eignarnámi eignir við Vatnsendablett vegna nýbygginga og gatnagerðar. Þannig yrði stór hluti af fasteign aðila tekinn og greiddar fyrir bætur. Þá var stefnanda sagt að þetta hefði eigendum átt að vera ljóst frá því snemma árs 2004, enda hefði þetta verið kynnt íbúum á svæðinu þá og samþykkt í skipulagsnefnd þegar á árinu 2003, en stefnandi hafði ekki frétt af þessu enda var hún þá flutt burt af svæðinu. Leitaði lögmaður stefnanda þá skriflegra staðfestinga á þessum upplýsingum frá Kópavogsbæ en verulega dróst að fá slík gögn afhent. Vegna þessa var skiptastjóra og lögmanni stefnda ekki tilkynnt um breytta afstöðu umbjóðanda míns til skiptanna fyrr en á skiptafundi þann 1. apríl 2005. Var á þeim fundi tilkynnt af hálfu stefnanda að hún drægi samþykki sitt við samkomulagi aðila til baka og var því ákveðið að óska eftir nýju verðmati á eigninni. Var Birni Þorra Viktorssyni hrl.og löggiltum fasteignasala falið að annast matið. Í byrjun maí 2005 greiddi stefndi síðan 750.000 krónur til stefnanda sem móttekin var með þeim fyrirvara að hún hefði þá þegar dregið samþykki sitt við þessu uppgjöri aðila til baka. Þá var ekki gengið frá afsali milli aðila og heldur ekki aflýst tryggingabréfi sem hvíldi á eigninni vegna þessarar greiðslu. Þar sem verulega dróst að fá umbeðið mat frá Birni Þorra var ákveðið á skiptafundi þann 14. nóvember 2005 að skiptastjóri myndi sjálfur annast matið, m.a. með því að afla upplýsinga frá Kópavogsbæ. Á skiptafundi þann 17. janúar 2006 kynnti skiptastjóri aðilum að eignarnámsnefnd hefði ekki ennþá metið eignina vegna eignarnámsins, en að fermetraverð í sambærilegum málum hefði verið 3.800 krónur. Vildi stefndi ekki samþykkja að aðilar leystu deiluna með því að skipta á milli sín þeim eignarnámsbótum sem greiddar yrðu. Vegna þessa var skiptastjóra falið af aðilum að vísa málinu að nýju til héraðsdóms vegna ágreinings um skipti. Af tilviljun fékk lögmaður stefnanda síðan upplýsingar um það í mars 2006 að stefndi hefði höfðað mál gegn Kópavogsbæ með kröfu um bætur fyrir hluta af eigninni og voru allar fjárhæðir í því máli mun hærri en miðað hafði verið við í máli hans við stefnanda. Þá kemur fram í dómskjölum þess máls að þegar í apríl 2004 hafði matsnefnd eignarnámsbóta kveðið upp úrskurð um bætur fyrir sambærilegt land á svæði Vatnsendabletts sem var stefnumarkandi um verðmæti þeirra eigna sem teknar væru eignarnámi vegna framkvæmda á svæðinu. En til þess úrskurðar var ekkert litið við verðmat skiptastjóra eða matsmanns, og þá var ekki með neinu móti tekið tillit til yfirvofandi eignarnámsmeðferðar við gerð mats um eignina í janúar 2004. Auk kom fram í dómskjölum þessa máls að stefndi hefði þegar í júlí 2005 óskað eftir mati á eigninni til matsnefndar eignarnámsbóta, og tekið við hlutagreiðslum vegna eignarnámsins frá Kópavogsbæ í ársbyrjun 2006, án þess að gefa nokkrar upplýsingar um það við skiptameðferðina sem honum bar þó skylda til skv. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991. Í máli sínu gegn Kópavogsbæ gerði stefndi kröfu um greiðslu á 17.155.396 krónur fyrir þann hluta eignar aðila að Vatnsendabletti sem féll til Kópavogsbæjar vegna skipulagsbreytinga og var það þó minni hluti eignarinnar og eingöngu lóð en hann heldur húsinu eftir sem áður. Þá liggur fyrir að rekið hefur verið mál fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta af hálfu stefnda á meðan skiptameðferð hefur staðið yfir án aðkomu stefnanda eða skiptastjóra og að Kópavogsbær hefði þegar greitt honum 6.099.970 krónur í bætur fyrir landið og því sem fylgir, sem innborgun. Þá hefur stefnandi ítrekað skorað á stefnda um að gefa henni upplýsingar um eignarnámsmálið, án árangurs. Einnig hefur stefnandi óskað eftir afritum gagna í því máli, bæði frá stefnda og Kópavogsbæ án nokkurs árangurs, sérstaklega eftir afritum af fyrstu tilkynningum til stefnda um að hluti eignarinnar yrði tekin eignarnámi. Þegar ágreiningsmál aðila kom að nýju til meðferðar hjá héraðsdómi var gerð frávísunarkrafa af hálfu stefnda, með vísan til þess að þegar hefði tekist samkomulag um skiptin og því ætti ekki að taka ágreiningsmál til meðferðar fyrir dóminum. Því var mótmælt af hálfu stefnanda og bent á það að aðilar hefðu aðeins náð samkomulagi um skipti fasteignarinnar, og samþykki stefnanda við því síðan dregið til baka. Þá hefði aldrei náðst samkomulag um skiptakostnaðinn sem væri nauðsynlegt til að fullnægjandi samkomulag um skiptin lægi fyrir og þá hafi ekki verið gengið frá samkomulaginu með lögbundnum hætti skv. 113. gr. skiptalaga sem gerir ráð fyrir skriflegu samkomulagi um slík skipti, sem skuli þar að auki undirritað af báðum aðilum og áritað af skiptastjóra. Málið var því tekið til úrskurðar og varð það niðurstaða héraðsdóms að álitaefnið væri ekki af skiptaréttarlegum toga þ.s. aðilar hefðu þegar náð samkomulagi um skiptin. Því væru ekki komin fram þau skilyrði sem lög ráðgerðu til reksturs ágreiningsmáls um skiptin og því bæri skiptastjóra að ljúka málinu á grundvelli samkomulags aðila. Vegna þessa var það niðurstaða skiptastjóra að rétt væri að hann gæfi út afsal vegna eignarinnar, og gaf hann það afsal út þann. 23. ágúst sl. með vísan til 2. ml. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 20/1991 og lauk þar með opinberum skiptum á búi aðila. Málsástæður stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sína um ógildingu á samkomulagi aðila um eignaskipti aðallega á því að brostnar séu forsendur fyrir því samkomulagi sem gert var þ.s. komið hafi í ljós að upplýsingar sem byggt var á við gerð samkomulagsins um verðmat eignarinnar hafi verið rangar. Þá er byggt á því að stefndi hafi leynt stefnanda upplýsingum um raunverð eignarinnar og/eða atvik sem myndu hafa áhrif á raunverð eignarinnar með sviksamlegum hætti til að fá hana til að gera samning sem þau gerðu með sér þann 5. júlí 2004, þannig að það eigi að valda ógildingu á samkomulaginu. Hafi svik stefnda falist í því að hann með ólögmætum hætti og gegn betri vitund leyndi stefnanda upplýsingum um raunverulegt verðgildi eignarinnar, þrátt fyrir að þau stæðu í skiptum sem lagði honum á herðar vissa upplýsingaskylda varðandi eignir og verðmæti þeirra. Ennfremur telur stefnandi 33. gr. samningalaga eiga við um þessi lögskipti, og geti stefnandi því ekki borið samning aðila fyrir sig. Þá byggir stefnandi til vara á því að um misneytingu skv. 31. gr. sml. hafi verið að ræða sem varði ógildingu, þar sem stefndi hafi nýtt sér það að stefnandi var honum háð, bæði vegna tengsla þeirra sökum hjúskapar, og eins vegna þess að stefndi nýtti sér þá stöðu að með því að stöðva greiðslur á láni vegna eignarinnar gat hann komið því við að eignin var langt komin í nauðungarsölumeðferð og taldi hann stefnanda trú um að nauðsynlegt væri að þau næðu samningi um eignina til að forða þeim báðum frá verulegu tjóni. Ennfremur byggir stefnandi á því að samningur aðila hafi byggt á forsendum sem síðar brustu, þ.e. að stefnandi hafi í upphafi samið við stefnda vegna þess verðmats sem þá lá fyrir. Þegar stefnandi loks fékk vitneskju um raunverulegt verð eignarinnar hafi komið í ljóst að forsendur fyrir samkomulaginu voru brostnar, enda var það ákvörðunarástæða fyrir gerð samningsins að verðmatið sem aðilar miðuðu við gæfi rétta mynd af raunvirði eignarinnar. Að lokum byggir stefnandi á því að 36. gr. sml. eigi hér við, þar sem samningurinn sem um ræðir sé bersýnilega ósanngjarn hvað varðar ákvæði um fjárhæðir greiðslu. Telur stefnandi samninginn bersýnilega ósanngjarnan af þeim sökum að stefndi hafði vitneskju um verðmæti eignarinnar þegar þau gerðu með sér samning, og bar hann þá skyldu skv. skiptalögum um að upplýsa um verðmætið, en lét það þó ógert. Miðuðu aðilar samninginn því við fyrirliggjandi verðmat, þar sem ekki var tekið tillit til fyrirhugaðs eignarnáms á staðnum. Umrætt verðmat hljóðaði upp á 9.000.000 króna en síðar hafi stefndi sjálfur metið hluta eignarinnar, sem komið hefur í hlut Kópavogsbæjar á 17.155.396 krónur ef miðað er við kröfur stefnda í máli hans gegn Kópavogsbæ. Varakrafa stefnanda byggist á sömu málsástæðum og aðalkrafa og er fjárhæð varakröfu miðuð við helming þeirrar fjárkröfu sem stefndi hefur uppi í málshöfðun sinni gegn Kópavogsbæ til greiðslu skaðabóta fyrir eignarnám á hluta af Vatnsendabletti 173. Þrautavarakrafa stefnanda byggist á sömu málsástæðum og aðalkrafa og er fjárhæð þrautavarakröfu miðuð við að stefndi greiði stefnanda helming þeirra bótagreiðsla fyrir eignina sem hann tók við vegna eignarnáms á hluta hennar, á meðan opinberri skiptameðferð aðila stóð. Varakröfur stefnanda byggjast jafnframt á því að eign aðila hafi verið mun meira virði en upplýsingar lágu fyrir um við skiptameðferðina og þar sem hún hafi að fullu komið í eigu stefnda beri honum að greiða henni umframgreiðslu til að jafna skiptin á milli þeirra. Lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á aðallega á samningalögum nr. 7/1936, þá einkum á ákvæðum 1, mgr. 30. gr., 2. mgr. 30. gr., 31. gr. 33. gr. og 36. gr. Enn fremur byggir umbjóðandi minn á 1. mgr. 105. gr. skiptalaga nr. 20/1991, og á 26. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Að öðru leyti byggir stefnandi á almennum reglum samningaréttar. Lýsing stefnda á málavöxtum. Rekur stefndi það að með úrskurði Héraðsdóms Reykjanes hinn 13. nóvember 2003 hafi bú stefnanda og stefnda verið tekið til opinberra skipta. Á skiptafundi 16. desember 2003 hafi verið bókað að ágreiningur aðila stæði einungis um fasteignina að Vatnsendabletti 173 en stefndi taldi sig eiga eignina að fullu. Á fundinum hafi skiptastjóra verið falið að afla verðmats á fasteigninni. Var bókað að stefnandi væri beiðandi verðmatsins. Skiptastjóri greindi frá því að hann hygðist leita til Fasteignamarkaðsins ehf. um verðmatið og komu engar athugasemdir fram við það. Hinn 16.janúar 2004 var aðilum kynnt niðurstaða verðmatsins en samkvæmt því var markaðsvirði eignarinnar ásamt lóðarréttindum 9.000.000 krónur. Á skiptafundi 17. mars var verðmatið lagt formlega fram án athugasemda. Höfðu aðilar þá haft tvo mánuði til að kynna sér verðmatið og forsendur þess. Fór hvorugur aðila fram á yfirmat en frestur til þess rann út 16.febrúar 2004, sbr. 22. gr. skiptalaga nr. 20/1991. Náðu aðilar í framhaldinu samkomulagi um að fasteignin að Vatnsendabletti 173 skyldi falla í hlut stefnda gegn greiðslu á kr. 1.000.000 við undirskrift og með greiðslu kr. 750.000 hinn 1. maí 2005. Í samræmi við efni samkomulagsins útbjó lögmaður stefnanda skjal, dags. 2. júlí 2004, með yfirskriftinni samkomulag um eignaskipti við sambúðarslit og sendi til lögmanns stefnda. Í tölvuskeyti lögmanns stefnda, dags. 10. júlí 2004, var skýrt frá því að stefndi samþykkti efni skjalsins þ.e. að ljúka málinu með greiðslu á framangreindum upphæðum. Lögmaður stefnanda svaraði tölvuskeytinu daginn eftir en þar sagði: ,,ég staðfesti hér með samkomulag aðila um neðangreint að öðru leyti en því sem varðar kostnað af skiptamálinu” Í kjölfarið greiddi stefndi 1.000.000 króna inn á reikning stefnanda. Þá útbjó lögmaður stefnanda veðskuldabréf upp á 750.000 krónur og skyldi stefndi greiða þá upphæð 1. maí 2005. Var þetta allt gert í hinni bestu sátt og rituðu m.a. báðir aðilar undir veðleyfi hinn 13. janúar 2005 sem var einn liður í því að hrinda samkomulaginu í framkvæmd. Á skiptafundi hinn 1. apríl 2005 var fyrst tilkynnt um breytta afstöðu stefnanda til fyrirliggjandi samkomulags um lok skipta. Hinn 1. maí sama ár greiddi stefndi 750.000 krónur til stefnanda í samræmi við efni samkomulagsins frá júlí 2004. Með þessari greiðslu var samkomulagið efnt að fullu. Hinn 13. júlí 2005 fór Kópavogsbær fram á að matsnefnd eignarnámsbóta mæti hæfilegar bætur fyrir skerðingu á lóðinni að Vatnsendabletti 173. Þá voru liðin tæp tvö ár síðan stefnandi fór fyrst fram á verðmat á eigninni. Á fundi skiptastjóra 30. mars 2007, gerði skiptastjóri tillögu að lok skipta með eftirfarandi bókun: Skiptastjóri leggur til að til grundvallar skiptunum verði lagt samkomulag það sem gert var um mitt ár 2004 og farið var að framkvæma þó samkomulag þetta hafi ekki verið undirritað. Vísað er til óundirritaðs samkomulags, dags. 5. júlí 2004.” Stefnandi féllst ekki á þessi málalok og skaut ágreiningnum til Héraðsdóms Reykjarness. Gerði hún þær kröfur að samkomulagið frá júlímánuði 2004 væri óskuldbindandi fyrir hana. Með úrskurði héraðsdóms, hinn 5. júlí 2007, var komist að þeirri niðurstöðu að ágreiningsefnið væri ekki af skiptaréttarlegum toga. Var málinu því vísað frá héraðsdómi. Í kjölfarið boðaði skiptastjóri til skiptafundar sem haldinn var 23. ágúst sl. Á grundvelli þess að aðilar hefðu náð samkomulagi um skipti lýsti skiptastjóri því yfir á fundinum að hann myndi gefa út afsal að skráðum eignarhluta stefnanda að Vatnsendabletti 173 til stefnda. Þar sem ekki væri ágreiningur um aðrar eignir búsins þá lyki opinberum skiptum þar með. Sama dag gaf skiptastjóri út afsal til stefnda fyrir eigninni sem þinglýst var hinn 28. ágúst sl. Málsástæður stefnda. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að óumdeilt sé að aðilar hafi í júlímánuði 2004 gert með sér samkomulag um eignaskipti við sambúðarlok. Ekki er ágreiningur um að stefndi efndi samkomulagið að fullu. Sú meginregla gildir í íslenskum rétti að samningar standi og að þá skuli efna. Veigamikil rök þurfi því að koma til svo samningum sé vikið til hliðar að hluta eða öllu leyti. Stefndi byggir á því að samkomulag aðila frá 2004 sé fráleitt haldið þeim ógildingarástæðum sem haldið er fram í stefnu. Í stefnu er því í fyrsta lagi haldið fram að miklir annmarkar hafi verið á verðmati Fasteignamarkaðarins ehf. frá janúar 2004. Virðist byggt á því að þeir annmarkar eigi að leiða til þess að horfa eigi framhjá samkomulagi aðila sem grundvallaðist á því verðmati. Þessu mótmælir stefndi og vísar til eftirfarandi atriða. Í annan stað er þeirri málsálstæðu haldið fram í stefnu að stefndi hafi við samningsgerðina í júlí 2004 leynt upplýsingum með sviksamlegum og ólögmætum hætti. Telur stefnandi þetta eiga undir 1. mgr. 30. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefndi telur umræddar málsástæður vera með öllu tilhæfulausar. Í fyrsta lagi hafi það verið stefnandi sjálfur sem bauð þá sátt sem var grundvöllur samkomulags á milli aðila. Í öðru lagi liggur fyrir að það var lögmaður stefnanda sem útbjó hið óundirritaða eintak samkomulagsins og sendi til lögmanns stefnda. Í þriðja lagi ákvað stefndi ekki það verð á fasteigninni að Vatnsendabletti 173 sem samkomulagið grundvallaðist á heldur byggði það á verðmati Fasteignamarkaðarins ehf. frá 15. janúar 2004. Í fjórða lagi hafa ekki verið lögð fram nein gögn er sýna að verð fasteignarinnar hafi of lágt metið í verðmatinu. Jafnvel þó fallist væri á að eigin að Vatnsendabletti hafi verið of lágt verðmetin þá bendir ekkert til að stefnda hafi verið um það kunnugt. Stefndi er ekki frekar en stefnandi sérfróður um markaðsverð fasteigna. Þá liggur það fyrir að auglýsing um deiliskipulag svæðisins var ekki birt fyrr en 12. júlí 2005 eða rúmi ári eftir að samkomulag tókst með aðilum. Sama dag leitaði Kópavogsbær fyrst til matsnefndar eignarnámsbóta til að meta bætur fyrir landið. Allt framangreint sýnir að fullyrðingar um að stefndi hafi beitt svikum í skilningi 1. mgr. 30 sml. eru úr lausu lofti gripnar Stefnandi byggir einnig á því að samkvæmt 1. mgr. 105. gr. skiptalaga nr. 20/1991 hafi stefnda borið að upplýsa um málsmeðferð fyrir matsnefnd eignarnámsbóta.Telur stefndi að ákvæði þetta á engan veginn við enda fjalli það um hlutverk skiptastjóra við upphaf skipta. Þar að auki stóð ágreiningur aðila einungis um ráðstöfun eignarinnar að Vatnsendabletti 173. Úr þeim ágreiningi var leyst í júlí 2004. Eftir það hvíldi engin skylda á stefnda að upplýsa um allt það sem viðkom fasteigninni. Stefndi fær með engu móti skilið hvernig 26. gr. fasteignakaupalaga eigi við um samkomulag aðila frá júlí 2004. Nefnd lagagrein fjalli um upplýsingagjöf seljanda fasteignar með tilliti til þess hvort hún teljist gölluð. Samkomulagið frá 2004 fól ekki í sér eiginlega sölu eignarinnar. Þá var stefndi fráleitt í hlutverki seljanda þegar samkomulag tókst með aðilum.Hann var miklu frekar í hlutverki kaupanda enda miðaði samkomulagið við að eignarhlutur stefnanda gengi yfir til stefnda. Stefndi mótmælir alfarið að megi víkja samkomulaginu frá júlí 2004 til hliðar á grundvelli 33. og 36. gr. samningalaga sem eigi ekki við í þessu máli. Í dómaframkvæmd hafi verið beitt ströngu mati við beitingu þessara lagaákvæða. Að því er varðar 33. gr. samningalaga hefur ekki verið sýnt fram á að stefndi hafi sýnt af sér óheiðarleika við samningsgerðina í júlí 2004. Bjó stefndi ekki yfir neinni þeirri vitneskju sem stefnanda var ekki kunnugt um. Í tilviki 36. gr. hefur sömuleiðis ekki verið sýnt fram á að samkomulagið geti talist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju. Efni samkomulagsins hafi verið sanngjarnt, staða samningsaðila var jöfn og engin atvik við samningsgerð eða síðar sem leiða ættu til að víkja eigi samkomulaginu til hliðar. Hæstiréttur hefur í dómum sínum hafnað að beita 36. gr. sml. á fjárskiptasamning sambúðarfólks jafnvel þó lagt væri til grundvallar að verulega hallaði á annan aðilann við fjárskiptin. Stefndi mótmælir að ógilda megi samkomulagið frá 2004 á grundvelli sjónarmiða um brostnar um brostnar forsendur. Beiting reglna um brostnar forsendur sé alger undantekning frá þeirri reglu að samninga skuli halda. Meginreglan er auðvitað sú að aðilar verði að bera áhættuna sjálfir á því hvort forsendur þeirra fyrir samningsgerð haldi. Reglur um brostnar forsendur eiga ekki við þegar um er að ræða alkunnar staðreyndar t.a.m. þá að verðbreytingar geta orðið á fasteignum. Í þessu máli standa engin rök til þess að ógilda samkomulag aðila á grundvelli brostinna forsenda. Verðmatið frá janúar 2004 var unnið af matsmanni í samræmi við þær forsendur sem þá voru uppi á fasteignamarkaði. Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að stefndi hafi beitt misneytingu í skilningi 31. gr. sml. sem ógildingu samkomulagsins frá júlí 2004. Varðandi þessa málsástæðu vísar stefndi til allra sömu sjónarmiða og koma fram við fullyrðingum um að svikum hafi verið beitt. Telur stefndi að engin sá aðstöðumunur hafi verið með aðilum þannig að 31. gr. sml. eigi við. Þegar samkomulagið var gert höfðu aðilar slitið samvistum og háðir hvor öðrum. Báðir voru með lögmenn til að gæta hagsmuna sinna. Lögmaður stefnanda útbjó samkomulagið og kom fram fyrir hönd stefnanda á öllum stigum þess eins og tölvupóstsamskipti lögmanna bera vitni um. Til stuðnings kröfu um misneytingu er því haldið fram af stefnanda að stefndi hafi stöðvað greiðslur á láni vegna eignarinnar, allt í því skyni að knýja stefnanda til að ganga að samkomulaginu. Stefndi byggir á því að vanskil lánsins hafi ekki skýrst af neinu öðru en af bágri fjárhagsstöðu hans á þessum tíma. Sú slæma fjárhagsstaða hafi einmitt leitt til þess að hann gekk að samkomulaginu.Fram að þeim tíma hafi stefndi ávallt haldið fram þeirri kröfu að fasteignin að Vatnsendabletti 173 teldist hans eign að fullu. Frá þeirri kröfu féll hann með samkomulaginu. Um sýknu af þrautarvarakröfu stefnanda vísar stefndi til þeirra málsástæðna sem reifaðar eru hér að framan og varða kröfu um sýknu af aðalkröfu stefnanda. Lagarök stefnda. Um lagarök er vísað til laga um skipti á dánarbúum og o.fl. nr. 20/1991, einkum 22 gr., og 105. gr., laganna. Vísað er til almennra reglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Skýrslur vitna og aðila fyrir dómi. Vitnið Þórður Þórðarson, bæjarlögmaður í Kópavogi, gat ekki upplýst neitt um það hvort stefnandi hafði mætt á fundi þar sem hann hafði verið þar sem rætt hafi verið um kaup Kópavogsbæjar á umræddu húsi og öllu meðfylgjandi því. Hann kvaðst ekki muna vel hvenær mat á eigninni lá fyrir en Kópavogsbær hafi óskað eftir verðmati síðar. Hann kvaðst muna að fram hafi komið að stefndi hafi ekki viljað selja húsið en gróður hafi verið metinn sér og Kópavogsbær greitt samkvæmt því mati í janúar og febrúar 2006. Þá taldi Þórður sig muna að yfirmat hafi farið fram á árinu 2006 sem hafi talið verð á fermetra vera 3.800 krónur. Sagði Þórður aðspurður að hann muni ekki eftir því að hafa hitt stefnanda nema ef til vill á fyrsta fundinum sem haldinn var þar sem þetta málefni kom til umræðu en þá hafi Kópavogsbær byggt á því að hann þyrfti ekki að greiða fyrir landið. Stefnandi sagði að hún og Þröstur hafi byrjað sambúð 1991 þegar hún var 17 ára gömul og að þá höfðu þau ekki átt neinar eignir aðrar en gamlan bíl sem Þröstur hafi átt. Kaupin á Vatnsendabletti 173 hafi þau fjármagnað aðallega með arfi sem féll í hlut Þrastar eftir lát móður hans en sjálf hafi hún þá verið í vinnu í sex ár og lagt sitt af mörkum auk þess sem þau hafi yfirtekið lán og hún tekið út skyldusparnað sem hún átti. Það hafi síðan verið á árinu 2003 sem þau slitu sambúðinni og hún flutt út. Meðan á sambúðinni stóð hafi þau haft svipaðar tekjur. Sagðist stefnda, að því er hana minnir, fyrst hafa heyrt árið 2002 að hluti af landinu við Vatnsendablett yrði tekið undir lóðir. Hafi verið haldinn íbúafundur þá en ekkert hafi verið minnst á bótarétt og hún hafi ekki gert ráð fyrir að til hans kæmi. Hún hafi síðan heyrt á skotspónum 2006 um bótarétt eftir að þau Þ:röstur slitu sambúð og höfðu gert með sér samkomulagið um eignaskiptin 2004 en samkomulag við Kópavogsbæ hafi aldrei borið á góma milli þeirra. Kvaðst stefnandi aldrei hafa fundað með Þórði bæjarlögmanni um þetta mál. Aðdragandinn að samkomulaginu sem um er deilt hafi verið sá að hún hafi staðið uppi slypp og snauð eftir að hafa verið rænd eigum sínum auk þess sem stefndi hafi gefið í skyn að nauðungarsala væri yfirvofandi. Ekki kvaðst stefnandi muna hvort þeirra átti frumkvæðið að samkomulaginu en stefndi hafi boðið henni 1.500.000 krónur fyrir hennar hlut í eigninni. Á þessum tíma hafi hún ekki haft neina hugmynd um hugsanlegan bótarétt vegna breyttrar landnýtingar á Vatnsendabletti. Hún minnist þess að miðað hafi verið við verðmat frá fasteignasala, sem henni hafi verið sýnt, upp á 9.000.000 króna. Hafi stefndi viljað greiða henni helming af nettó eign í fasteigninni. Sagði stefnandi að stefndi hafi aldrei rætt um bætur hvorki vegna gróðursetningar sem hún hafi tekið þátt í til jafns við hann. Til viðbótar við þær 1.750.000 krónur sem gert er ráð fyrir í samkomulaginu hafi stefndi boðið henni í símtali 500.000 krónur til þess að ljúka málum milli þeirra en hún hafi hafnað því. Ástæðan fyrir því að hún fór ekki fram á yfirmat hafi verið bág staða hennar og þrýstingur frá stefnda á þeim tíma en lögmann hafi hún fengið til þess að gæta hagsmuna sinna í ágúst 2003. Kveðst stefnandi hafa samþykkt samkomulagið sem hún hafi þó ekki undirritað af sömu sökum. Telur stefnandi að stefndi hafi á þeim tíma leynt hana því að lóðin og húsið hafi verið miklu verðmætari en hún hélt. Sagði stefnandi að lögmaður hennar hafi vitað um allt sem hún vissi sjálf í sambandi við þessa hluti en hún hafi sjálf hafi ekkert vitað um viðræður stefnda við Kópavogsbæ. Þegar hún hafi svo komist að því þá hafi hún hringt í Kópavogsbæ á árinu 2006 og sagt að skylt væri að upplýsa hana sem þinglýstan eiganda um alla samninga varðandi eignina en þrátt fyrir loforð þar um þá hafi ekkert heyrst frá starfsmönnum bæjarins. Kvaðst stefnandi aldrei hafa rætt við Þórð bæjarlögmann um málið heldur aðra starfsmenn bæjarins. Þegar umrætt samkomulag var gert kvaðst stefnandi hafa notið lögmannsaðstoðar. Deila um skiptakostnað hafi orðið þess valdandi að samkomulagið gekk ekki eftir en af þeim kostnaði hafi hún átt að greiða 50.000 krónur en stefndi afgang. Stefndi kveðst ekki enn vita hvaða bætur komi fyrir eignina. Hann kannast ekki við að hafa beitt stefnanda neinum þrýstingi við gerð samkomulagsins en allt hafi farið í gegnum lögmann og hann sjálfur ekkert talað við stefnanda. Ekki kannast stefndi við það að hafa gert einhvers konar samkomulag við Kópavogsbæ varðandi Vatnsendablett 173. Hann kveðst ekki muna hvenær hann átti fyrst fund með Þórði bæjarlögmanni en hann segir að ekkert hafi komið út úr viðræðum við hann. Hann hafi heyrt sögusagnir um að greiddar yrðu bætur og einnig hið gagnstæða en ekkert væri enn á hreinu um þetta en einu bæturnar sem hann hafi fengið voru fyrir skógræktina sem hann hafi staðið í og hleðsluvegg sem hann hafi gert. Vegna samkomulagsins hafi hann ekki talið neina ástæðu til þess að upplýsa skiptastjóra um bæturnar. Sagði stefndi aðspurður að vegna arfsins sem hann fékk eftir móður sína hafi hann aldrei litið svo á að hann og stefnandi hafi átt Vatnsendablettinn að jöfnu. Ekkert hafi verið komið fram varðandi bætur þegar hann bauð stefnanda greiðslur með samkomulaginu hann hafi bara viljað losa sig frá málinu með því. Sagði stefndi að hann hafi talið að skiptum milli hans og stefnanda hafi verið lokið þegar hann borgaði henni með peningum sem hann hafi tekið að láni en bætur frá Kópavogsbæ fyrir gróðurinn hafi hann fengið síðar eða í fyrra eða árið þar á undan. Hann hafi ekki haft hugmynd um væntanlegar bætur þegar hann gerði samkomulagið við stefnanda, bæturnar hafi komið seinna til. Vitnið Guðmundur Jónsson fasteignasali bar að tekið hafi verið tillit til lóðarréttinda við matið á dómskjali nr. 15. Niðurstaða. Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu á samkomulagi aðila um eignaskipti aðallega á því að brostnar séu forsendur fyrir því samkomulagi sem gert var þar sem komið hafi í ljós að upplýsingarnar sem byggt var á við gerð samkomulagsins um verðmat eignarinnar hafi verið rangar. Þá er byggt á því að stefndi hafi leynt stefnanda upplýsingum um raunverð eignarinnar og/eða atvik sem myndu hafa áhrif á raunverð eignarinnar með sviksamlegum hætti til að fá hana til að gera samning, þannig að það eigi að valda ógildingu á samkomulaginu. Úrslit máls þessa velta á því, öðru fremur, hvort telja megi að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að stefndi hafi með sviksamlegum hætti fengið stefnanda til þess að gera þann 5. júlí 2004 samkomulag við sig um eignaskipti með því að leyna af ásetningi upplýsingum um raunvirði Vatnsendabletts 173 í Kópavogi. Telur stefnandi að sá löggerningur geti af þessum sökum ekki verið bindandi fyrir hana með vísan í 1. mgr. 30. gr. samningalaga nr. 7/1936 og 33. gr. sömu laga sem leiði til þess að stefndi geti ekki borið samninginn fyrir sig. Þá er byggt á því að forsendubresturinn sem áður var lýst eigi að leiða til þess að samkomulaginu verði breytt í sanngjarnt horf og stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda 5.849.985 krónur auk vaxta. Að mati dómara hvílir sönnunarbyrðin um svik stefnda alfarið á stefnanda. Telur dómari að hvorki sé að finna í gögnum málsins né í dómskýrslum neina áþreifanlega vísbendingu um að stefndi hafi með svikum fengið stefnanda til þess að gera umþrætt samkomulag. Samkomulagið var byggt á mati fasteignasala sem stefnandi gerði enga tilraun til þess að fá breytt sem stefnandi átti kost á enda naut hún á þeim tíma aðstoðar lögmanns. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram að við matið hafi ekki verið tekið tillit til verðs á lóðarréttindum. Verða svik ekki hermd upp á stefnda vegna þessa atriðis enda er þess getið í matinu að eignin sé metin ásamt lóðarréttindum auk þess sem matsmaðurinn hefur staðfest í vætti sínu fyrir dóminum að svo hafi verið. Þá er ekki að finna neina sönnun þess að stefndi hafi átt frumkvæði að samkomulaginu sem lögmaður stefnanda útbjó og er byggt á verðmati fasteignasala sem ekki hefur verið hnekkt. Þá þykir dómara engar vísbendingar hafa verið sannaðar sem gefa tilefni til þess að álykta að stefndi hafi búið yfir vitneskju sem hann hafi getað nýtt sér til þess að hlunnfara stefnanda við gerð samkomulagsins. Þá kom fram í vitnisburði Þórðar Þórðarsonar bæjarlögmanns í Kópavogi að Kópavogsbær taldi upphaflega að ekki þyrfti að greiða fyrir landið. Stefndi hefur sagt fyrir dóminum að hann hafi ekki haft neina hugmynd um það á þeim tíma sem samkomulagið var gert hvort til bótagreiðslna kæmi. Hann hafi seinna fengið bætur fyrir skógrækt og hleðslur en um frekari bætur viti hann ekki enn. Hefur stefnanda ekki tekist að sanna að stefndi hafi fengið stefnanda með svikum til þess að gera umþrætt samkomulag. Verður umræddum samningi því ekki vikið til hliðar á grundvelli 30. eða 33. gr. samningalaga nr. 7/1936. Þá byggir stefnandi til vara á því að um misneytingu skv. 31. gr. sml. hafi verið að ræða sem varði ógildingu, þar sem stefndi hafi nýtt sér það að stefnandi var honum háð, bæði vegna tengsla þeirra sökum hjúskapar og eins vegna þess að stefndi nýtti sér þá stöðu að með því að stöðva greiðslur á láni vegna eignarinnar gat hann komið því við að eignin var langt komin í nauðungarsölumeðferð og taldi hann stefnanda trú um að nauðsynlegt væri að þau næðu samningi um eignina til að forða þeim báðum frá verulegu tjóni. Stefnanda hefur ekki tekist að sanna neina af þeim fullyrðingum sem stefnandi setur fram fyrir því að um misneytingu hafi verið að tefla. Þá er áréttað að á þessum tíma naut stefnandi aðstoðar lögmanns sem gefur sterkar vísbendingar um að jafnræði hafi verið með aðilum við gerð samkomulagsins. Stefnandi byggir röksemdir fyrir forsendubresti einnig á því að samkvæmt 1. mgr. 105. gr. skiptalaga nr. 20/1991 hafi stefnda borið að upplýsa stefnanda um vitneskju sem hann hafi leynt fyrir honum. Virðist dómara að stefnandi sé að byggja á því að stefndi hafi við gerð samkomulagsins þegar vitað hvert raunvirði eignarinnar var en leynt stefnanda því. Þessu til stuðnings vitnar stefnandi einnig til 26. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Telur dómari fyrrnefnt ákvæði skiptalaga engan veginn eiga við enda fjalli það um hlutverk skiptastjóra við upphaf skipta. Við skiptin stóð ágreiningur aðila einungis um ráðstöfun eignarinnar að Vatnsendabletti 173. Úr þeim ágreiningi var leyst í júlí 2004. Ekki fær dómari séð með hvaða hætti 26. gr. fasteignakaupalaga, sem fjallar um upplýsingagjöf seljanda fasteignar með tilliti til þess hvort hún teljist gölluð, eigi við um skyldur stefnda við gerð samkomulags aðila frá júlí 2004. Er ekki fallist á framangreindar röksemdir stefnanda fyrir ógildingu samkomulagsins á grundvelli forsendubrests sem stefndi hafi valdið eða beri ábyrgð á. Að lokum byggir stefnandi á því að 36. gr. sml. eigi við, þar sem samningurinn sem um ræðir sé bersýnilega ósanngjarn hvað varðar ákvæði um fjárhæðir greiðslu. Telur stefnandi samninginn bersýnilega ósanngjarnan af þeim sökum að stefndi hafði vitneskju um verðmæti eignarinnar þegar þau gerðu með sér samninginn. Miðuðu aðilar samninginn við fyrirliggjandi verðmat, þar sem ekki var tekið tillit til fyrirhugaðs eignarnáms á staðnum. Umrætt verðmat hljóðaði upp á 9.000.000 króna en síðar hafi stefndi sjálfur metið hluta eignarinnar, sem komið hefur í hlut Kópavogsbæjar á 17.155.396 krónur ef miðað er við kröfur stefnda í máli hans gegn Kópavogsbæ. Um þessa kröfu stefnanda er það að segja að af því sem hefur verið rakið hefur stefnandi að mati dómara ekki fært fram neina sönnun þess að stefndi hafi gefið henni rangar upplýsingar um verð á umþrættri eign er samkomulagið var gert milli aðilja um eignaskiptin. Óumflýjanlegur fylgifiskur samningsfrelsisins er sá veruleiki að þegar litið er yfir farinn veg kann oft svo að vera að annar samningsaðilinn telji sig hafa borið skarðan hlut frá borði. Telur dómari því að stefnandi hafi ekki fært fram nein haldbær rök fyrir því að víkja megi samningnum til hliðar á neinn hátt með þeim rökum að telja verði það ósanngjarnt af stefnda að bera hann fyrir sig. Eins og áður er rakið hefur stefnanda ekki tekist að sanna neitt varðandi vitneskju stefnda við samningsgerðina um verðmæti eignarinnar sem samið var um. Fjárhæð stefnukröfu í máli stefnda á hendur Kópavogsbæ sem hvorki er tímasett né útskýrð að öðru leyti leiðir ekki til þess að stefnandi geti borið fyrir sig 36. grein samningalaga auk þess sem fyrir liggur að stefnandi hefur fellt það mál niður. Um þrautavarakröfu sem er rökstudd með sömu sjónarmiðum og aðal - og varakrafa er sama að segja. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Stefndi fékk gjafsóknarleyfi til þess að taka til varna í málinu og skal allur gjafsóknarkostnaður greiðast úr ríkissjóði. Við ákvörðun hans þykir rétt að miða við málskostnaðarreikning lögmanns stefnda sem skiptist á málflutningsþóknun að meðtöldum virðisaukaskatti 891.475 krónur og útlagðan kostnað 12.634 krónur eða samtals 904.109 krónur. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Sveinn Sigurkarlsson kveður upp dóminn. Stefndi, Þröstur Hlöðversson, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Rakelar Baldursdóttur í máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnda 904.109 krónur greiðist úr ríkissjóði. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
Mál nr. 5/2020
Skaðabætur Líkamstjón Vinnuslys Árslaun Frávísun frá Hæstarétti að hluta Gjafsókn
A krafði T hf. um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir við það að veggskápur féll ofan á hana er hún var við vinnu sem tanntæknir á tannlæknastofunni B slf. Hafði A hafið störf hjá B slf. þremur vikum fyrir slysið og var starfshlutfall hennar 70%. Í málinu deildu aðilar um hvort stofnast hefði til skaðabótaábyrgðar vinnuveitanda sem T hf. bæri að bæta úr ábyrgðartryggingu og ef svo væri hvort bætur fyrir varanlega örorku ætti að reikna miðað við árslaun A eftir meginreglunni í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eða hvort meta ætti árslaunin sérstaklega samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að lögmaður T hf. hafði sent lögmanni A fyrirvaralausa yfirlýsingu T hf. um að ákveðið hefði verið að una dómi Landsréttar og hefði með því sakarefni málsins verið ráðstafað og áfrýjun málsins ósamrýmanleg því. Var því kröfum T hf. í aðalsök vísað frá Hæstarétti. Þá var talið að þátttaka A á vinnumarkaði á árunum 2011 til 2013 hefði verið frábrugðin fyrri atvinnuþátttöku hennar. Með hliðsjón af því að A hefði verið í námi og atvinnulaus hluta af umræddu tímabili, auk þess sem hún hefði verið í hlutastarfi og unnið um skeið við annað en hún hafði menntun til, var talið að aðstæður hennar hefðu verið óvenjulegar. Laun hennar á því árabili voru því ekki talin gefa rétta mynd af framtíðartekjum hennar og af þeim sökum var talið að meta yrði árslaun hennar sérstaklega eftir heimild í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þá var talið eftir gögnum málsins að ætla mætti að A hefði aukið starfshlutfall sitt þegar börn hennar yrðu eldri auk þess sem gera mætti ráð fyrir að hún hefði nýtt starfsgetu sína við heimilisstörf sem svaraði til skerts starfshlutfalls en þau væru samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga lögð að jöfnu við launatekjur, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Var fallist á með A að miða bæri árslaun hennar við þau laun sem hún hafði hjá B slf. miðað við fullt starf.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, IngveldurEinarsdóttir og Sigurður Tómas Magnússon og Viðar Már Matthíasson, fyrrverandihæstaréttardómari.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2020. Hann krefst sýknu af kröfumgagnáfrýjanda en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðarúr hendi gagnáfrýjanda á öllum dómstigum.Gagnáfrýjandiáfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 13. febrúar 2020. Hún krefst þess að kröfumaðaláfrýjanda í aðalsök verði vísað frá Hæstarétti. Jafnframt krefst hún þessað aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 14.785.959 krónur með 4,5% ársvöxtumaf nánar tilgreindum fjárhæðum frá 5. september 2014 til 29. júlí 2017 endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingarhins áfrýjaða dóms. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda á öllumdómstigum án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.IGagnáfrýjandier lærður tanntæknir og starfaði í þeirri grein hjá B slf. Við þá vinnu varðhún fyrir slysi 5. september 2014 þegar skápur losnaði af vegg og féll á hana.Vinnuveitandinn var með ábyrgðartryggingu hjá aðaláfrýjanda og beinir húnkröfum sínum um bætur að honum. Í málinu deila aðilar um hvort stofnast hafitil skaðabótaábyrgðar vinnuveitanda sem aðaláfrýjanda beri að bæta úrtryggingunni. Verði fallist á það er jafnframt ágreiningur með aðilum um hvortbætur fyrir varanlega örorku eigi að reikna miðað við árslaun gagnáfrýjanda eftirmeginreglunni í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eða hvort meta eigi árslauninsérstaklega samkvæmt 2. mgr. sömu greinar.Héraðsdómurkomst að þeirri niðurstöðu að skaðabótaábyrgð vinnuveitanda væri fyrir hendi ogákvað bætur fyrir varanlega örorku eftir árslaunum sem metin voru sérstaklegasamkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga út frá launum hennar í veikindaforföllumhjá B slf. Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um skaðabótaábyrgðina enákvað bætur fyrir varanlega örorku miðað við tekjur gagnáfrýjanda þrjú síðustualmanaksárin fyrir slysið, sbr. 1. mgr. sömu greinar. Þá vísaði rétturinn kröfuum bætur fyrir tímabundið atvinnutjón frá héraðsdómi.Aðaláfrýjandisótti um áfrýjunarleyfi 5. desember 2019 en þeirri beiðni andmæltigagnáfrýjandi meðal annars af þeirri ástæðu að hún teldi aðaláfrýjanda hafafyrirgert rétti sínum til áfrýjunar með því að tilkynna gagnáfrýjanda að tekinhefði verið ákvörðun um að una dómi Landsréttar. Gagnáfrýjandi sótti jafnframtum áfrýjunarleyfi 6. sama mánaðar til að fá endurskoðaða niðurstöðu dómsins umákvörðun árslauna samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga við útreikning bóta fyrirvaranlega örorku. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að dómur í málinu gætihaft fordæmisgildi um þau atriði sem beiðnir aðila um áfrýjunarleyfi vorureistar á.IIGagnáfrýjandihóf störf sem tanntæknir hjá B slf. 15. ágúst 2014. Þegar hún hafði starfað þarí þrjár vikur, eða að morgni 5. september það ár, varð hún fyrir áðurgreindu vinnuslysi.Mun hún hafa verið að leggja frá sér bakka með glösum á borð er stóð við skápþegar hann hrundi af veggnum og á hana. Skápurinn mun hafa lent á höfði ogöxlum gagnáfrýjanda sem féll í gólfið við höggið. Kölluð var til sjúkrabifreiðsem flutti hana á bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Jafnframt kom lögreglaá vinnustaðinn í umrætt sinn. Í skýrslu lögreglu vegna málsins sagði að haft hefðiverið samband við Vinnueftirlitið og gerð grein fyrir slysinu en eftirlitiðhefði ekki séð ástæðu til að koma á vettvang.Skápurinnsem féll á gagnáfrýjanda var keyptur í verslun IKEA 27. nóvember 2012 og fékkvinnuveitandinn trésmið til að setja hann upp. Skápurinn var af gerðinni Faktumog var um að ræða þrjár einingar sem festar voru saman og vógu samtals 78,9 kg.Samkvæmt fyrrgreindri lögregluskýrslu var skápurinn festur á gifsvegg með níuskrúfum, fimm að ofan og fjórum að neðan. Samkvæmt vinnuseðli trésmiðsins lagðihann til festingar fyrir skápinn.Samkvæmtlæknisvottorði frá bráðamóttöku Landspítalans var gagnáfrýjandi við komu áspítalann með grunnan 4 cm langan skurð hliðlægt vinstra megin á höfði, auk þreifieymslayfir hryggjartindum og í herðavöðvum vinstra megin. Jafnframt hefði marsjáanlega verið byrjað að myndast aftan á vinstri öxl og eymsli verið yfirliðamótum viðbeins og herðablaðs en full hreyfigeta í öxlinni. Í vottorðinustóð einnig að gagnáfrýjandi hefði tognað á hálsi og gæti hafa fengið væganheilahristing. Í kjölfar slyssins var gagnáfrýjandi að mestu frá störfum vegnaafleiðinga þess og hætti þeim 25. febrúar 2015. Hún hefur verið óvinnufærsíðan.Meðbréfi 24. mars 2015 óskaði gagnáfrýjandi eftir því að B slf. tæki afstöðu tilbótaábyrgðar vegna slyssins. Því bréfi var einnig beint að aðaláfrýjanda semsvaraði erindinu með tölvubréfi 31. sama mánaðar. Þar var viðurkennt að slysiðværi bótaskylt úr slysatryggingu launþega sem tekin hefði verið hjá aðaláfrýjanda.Einnig kom fram að vinnuveitandinn væri með frjálsa ábyrgðartryggingu hjáfélaginu en senda þyrfti rökstudda kröfu í þá tryggingu svo að afstaða yrði tekintil ábyrgðar félagsins. Með bréfi 9. júní 2015 sendi gagnáfrýjandi slíka kröfutil aðaláfrýjanda sem hafnaði henni með bréfi 12. febrúar 2016 af þeirri ástæðuað félagið teldi að slysið yrði ekki rakið til atriða sem vinnuveitandinn bæriskaðabótaábyrgð á.Gagnáfrýjandifékk 27. maí 2016 dómkvadda tvo menn til að meta líkamstjón sitt vegnaslyssins. Í matsgerð þeirra 21. nóvember sama ár var talið að ekki væri aðvænta frekari bata eftir að ár var liðið frá slysinu 5. september 2015.Tímabundið atvinnutjón var talið hafa orðið frá 5. september 2014 til 21. samamánaðar, aftur frá 3. október til 19. nóvember sama ár og loks frá 25. febrúar 2015til 5. september sama ár. Þjáningarbótatímabil án rúmlegu var talið það sama.Þá var varanlegur miski metinn 15 stig en varanleg örorka 25%.IIIEftir aðhinn áfrýjaði dómur féll sendi lögmaður gagnáfrýjanda tölvubréf 25. nóvember2019 til lögmanns aðaláfrýjanda þar sem óskað var upplýsinga um hvortaðaláfrýjandi vildi greiða tildæmda fjárhæð þótt frestur til að leita eftiráfrýjunarleyfi væri ekki liðinn. Jafnframt var spurt um afstöðu aðaláfrýjandatil greiðslu bóta fyrir tímabundið atvinnutjón og hvort til greina kæmi aðsemja um þann kröfulið eða hvort höfða ætti annað mál um hann. Þessu erindisvaraði lögmaður aðaláfrýjanda með tölvubréfi daginn eftir þar sem kom fram aðerindið hefði verið framsent aðaláfrýjanda til að taka afstöðu til þess.Lögmaðuraðaláfrýjanda fékk tölvubréf 29. nóvember 2019 frá umbjóðanda sínum þar semfram kom að tekin hefði verið sú ákvörðun að „una dómi Landsréttar“ og yrðu bæturgreiddar í samræmi við hann. Jafnframt yrði samhliða tekin afstaða tiltímabundna atvinnutjónsins. Þessa yfirlýsingu framsendi lögmaður aðaláfrýjandameð tölvubréfi 2. desember sama ár til lögmanns gagnáfrýjanda með svofelldumskilaboðum: „Sjá svar TM hér að neðan.“Lögmaðuraðaláfrýjanda sendi lögmanni gagnáfrýjanda aftur tölvubréf 3. desember 2019 þarsem vísað var til þess að gengið hefði dómur í Landsrétti 29. nóvember sama ár ímáli nr. 217/2019 þar sem vinnuveitandi var ekki talinn bera ábyrgð á því aðVinnueftirlitið hefði ekki talið ástæðu til vettvangsrannsóknar vegna tilkynningarsem því hefði borist um slys. Þetta væri önnur niðurstaða en í máligagnáfrýjanda og því hefði verið ákveðið að óska eftir leyfi til áfrýjunardómsins til Hæstaréttar. Þessu bréfi svaraði lögmaður aðaláfrýjanda meðtölvubréfi sama dag en þar sagði svo: „... já en í því máli var raunverulegtilkynning öfugt við það sem við höfum verið að kljást um hingað til. Himinn oghaf er á milli símtals frá lögreglu annars vegar og skriflegrar tilkynningar vinnuveitandahins vegar, sér í lagi þegar að tildrög slyssins liggja ekki fyrir.“Með þvíað senda lögmanni gagnáfrýjanda fyrirvaralausa yfirlýsingu aðaláfrýjanda um að ákveðiðhefði verið að una dómi Landsréttar var sakarefni málsins ráðstafað og varáfrýjun dómsins ósamrýmanleg því. Þá verður ekki fallist á það meðaðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi í kjölfar þess samþykkt áfrýjun dómsins eðaí öllu falli að hún stæði ekki í vegi fyrir því að málinu yrði áfrýjað afaðaláfrýjanda, þótt lögmaður hennar hafi svarað á þann veg sem hann gerði ísíðastgreindu tölvubréfi. Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafagagnáfrýjanda um að vísað verði frá Hæstarétti kröfum aðaláfrýjanda í aðalsök.IVAðaláfrýjandiheldur því fram að við útreikning skaðabóta fyrir varanlega örorkugagnáfrýjanda eigi að miða árslaun hennar við meðaltekjur síðustu þrjúalmanaksárin fyrir slysið, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þannig reiknaðarnámu meðaltekjur hennar á því tímabili 3.958.727 krónum að teknu tilliti tillaunavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku er miðað við. Gagnáfrýjandireisir aftur á móti þessa kröfu sína á því að ákveða eigi árslaunin sérstaklegaá grundvelli 2. mgr. 7. gr. laganna. Telur hún að aðstæður sínar á árunum 2011til 2013 hafi verið óvenjulegar og endurspegli ekki líklegar framtíðartekjursínar. Þess í stað miðar hún við þau laun sem hún fékk í veikindaforföllum ísjö mánuði eftir slysið og svara til launa fyrir fullt starf sem tanntæknir.Samkvæmt því og að teknu tilliti til launavísitölu námu árslaunin 5.164.168krónum. Eins og áður greinir féllst héraðsdómur á kröfu gagnáfrýjanda reiknaðaá þessum grunni en Landsréttur tók til greina málatilbúnað aðaláfrýjanda ogdæmdi bætur miðað við tekjur hennar á fyrrgreindu árabili.Gagnáfrýjandihefur lagt fyrir Hæstarétt afrit af skattframtölum sínum vegna áranna 2001 til2010. Hún hóf störf sem tanntæknir eftir að hafa lokið námi í þeirri grein árið2001 og starfaði samfellt við það til ársbyrjunar 2013 ef frá er taliðfæðingarorlof vegna tveggja barna hennar sem hún eignaðist á árunum 2004 og2009 og launalaust leyfi sem hún tók á árinu 2005. Ef þau ár eru ekki talin meðheldur aðeins litið til áranna 2002, 2003, 2006, 2007, 2008 og 2010 námu árlegarmeðaltekjur hennar 4.435.243 krónum, framreiknaðar eftir launavísitölu til þesstíma sem upphaf varanlegrar örorku er miðað við. Þá er þess einnig að geta aðárlegar tekjur hennar síðustu tvö árin áður en hún eignaðist eldra barn sittnámu ríflega 5 milljónum króna, framreiknaðar með sömu vísitölu. Jafnframtliggur fyrir að samkvæmt launakönnun í júní 2014 námu meðallaun tanntækna ámánuði 367.600 krónum. Þátttakagagnáfrýjanda á vinnumarkaði á árunum 2011 til 2013 var frábrugðin fyrriatvinnuþátttöku hennar að því leyti að hún var í hlutastarfi sem tanntæknir áárunum 2011 og 2012 og hvarf frá því starfi í ársbyrjun 2013. Þá hóf hún störfá leikskóla haustið 2013 þar sem hún starfaði fram á næsta ár. Samhliðastarfaði hún lítillega hjá fyrirtæki sambúðarmanns síns. Einnig stundaði hún skrifstofunámog lauk því vorið 2013 en var um skeið án vinnu og fékk greiddar atvinnuleysisbæturá því ári. Hún hóf störf 15. ágúst 2014 hjá B slf., eins og áður greinir, enþar var starfshlutfall hennar 70%. Með hliðsjón af því að gagnáfrýjandi var ínámi og atvinnulaus hluta af umræddu tímabili, auk þess sem hún var íhlutastarfi og vann um skeið við annað en hún hafði menntun til, voru aðstæðurhennar óvenjulegar. Laun hennar á því árabili verða því ekki talin gefa réttamynd af framtíðartekjum hennar og annar grundvöllur vera réttari. Er þá einniglitið til tekjusögu hennar og fjölskylduaðstæðna. Af þeim sökum verður að metaárslaun hennar sérstaklega eftir heimild í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.Svo semáður greinir var gagnáfrýjandi í hlutastarfi þegar hún varð fyrir slysinu. Eftirgögnum málsins má ætla að hún hefði aukið starfshlutfall sitt þegar börn hennaryrðu eldri auk þess sem gera má ráð fyrir að hún hefði nýtt starfsgetu sína viðheimilisstörf sem svarar til skerts starfshlutfalls. Verður í þeim efnum aðlíta til þess að verðmæti vinnu við heimilisstörf skal samkvæmt 3. mgr. 1. gr.skaðabótalaga lagt að jöfnu við launatekjur, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Umþetta má til hliðsjónar benda á dóm Hæstaréttar 7. júní 2001 í máli nr.451/2000. Að þessu gættu verður fallist á með gagnáfrýjanda að miða beriárslaun hennar við þau laun sem hún hafði hjá B slf. miðað við fullt starf,enda hefur aðaláfrýjandi ekki bent á annan og réttari grundvöll til að ákveðaárslaunin. Einnig er til þess að líta að kröfu hennar er í hóf stillt en hún erlítillega lægri en meðallaun tanntækna samkvæmt fyrrgreindri launakönnun.Samkvæmtframansögðu nema bætur vegna varanlegrar örorku gagnáfrýjanda 14.319.759 krónum,en þær miða við árslaun að fjárhæð 5.164.168 krónur þegar tekið hefur veriðtillit til 8% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, margfaldað með örorkugagnáfrýjanda og stuðlinum 11,092 í samræmi við aldur hennar við upphafvaranlegrar örorku, sbr. 6. gr. skaðabótalaga. Við þetta bætast 466.200 krónurvegna þjáningarbóta, sbr. 3. gr. laganna, en sú krafa er ekki til endurskoðunarhér fyrir dómi. Alls verður því aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda14.785.959 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði.Ákvæðihins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Ummálskostnað og gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Kröfumaðaláfrýjanda, TM hf., í aðalsök er vísað frá Hæstarétti.Aðaláfrýjandigreiði gagnáfrýjanda, A, 14.785.959 krónur með 4,5% ársvöxtum af 466.200 krónumfrá 5. september 2014 til 5. september 2015, af 14.785.959 krónum frá þeim degitil 29. júlí 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Ákvæði hins áfrýjaðadóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð.Aðaláfrýjandi greiði1.400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allurgjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.400.000 krónur. DómurLandsréttar 8. nóvember 2019.Málþetta dæma landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson,Hervör Þorvaldsdóttir ogRagnheiður Harðardóttir.Málsmeðferðog dómkröfur aðilaÁfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 6. desember2018. Áfrýjað er dómiHéraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember2018 ímálinu nr. E-2169/2017.2Áfrýjandikrefst þess aðallega að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og hann sýknaður aföllum kröfum stefndu en til vara að dæmdar bætur verði lækkaðar. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. 3Stefndakrefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Til vara er þess krafist aðáfrýjanda verði gert að greiða henni 14.354.242 krónur ásamt 4,5% vöxtum frá 5.september 2014 til 29. júlí 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þákrefst hún málskostnaðar fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem hennihefur verið veitt en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. Málsatvik4Eins ognánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi eru atvik málsins þau að veggskápur féllofan á stefndu er hún var við vinnu á tannlæknastofu sem tanntæknir 5.september 2014 með þeim afleiðingum að hún varð fyrir varanlegu líkamstjóni. 5Af hálfustefndu er á því byggt að aðstæður á vinnustaðnum hafi ekki veriðforsvaranlegar og ekki staðist þær kröfur sem gerðar séu samkvæmt lögum nr.46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum nr.581/1995 um húsnæði vinnustaða. Áfrýjandi byggir á hinn bóginn á því að stefndahafi ekki fært sönnur á að rekja megi slysið til saknæmrar og ólögmætrarháttsemi vátryggingartaka. Niðurstaða6Samkvæmt1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 skal atvinnurekandi án ástæðulausrar tafartilkynna Vinnueftirliti ríkisins öll slys þar sem starfsmaður verður óvinnufærí einn eða fleiri daga. Slys þar sem líkur eru á að starfsmaður hafi orðiðfyrir langvinnu eða varanlegu heilsutjóni skal tilkynna Vinnueftirlitinu eigisíðar en innan sólarhrings. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skalatvinnurekandi innan viku tilkynna skriflega um slysið til Vinnueftirlitsríkisins.7Fyrirliggur að vátryggingartaki og vinnuveitandi stefndu tilkynnti Vinnueftirlitiríkisins ekki um slysið. Á hinn bóginn var lögreglu tilkynnt um það og kom húná vettvang, tók myndir og ritaði skýrslu þar sem tildrögum slyss var lýst ístuttu máli. Í skýrslunni kemur jafnframt fram að haft hafi verið samband viðVinnueftirlit ríkisins að frumkvæði lögreglu og því gerð grein fyrir slysinu enþað hefði ekki séð „ástæðu til að koma á vettvang“.8Ágreiningurer um orsök þess að skápurinn féll á stefndu en af hennar hálfu er meðal annarsá því byggt að skápurinn hafi verið ofhlaðinn. Með rannsókn Vinnueftirlitsríkisins á orsökum slyssins hefði verið unnt að staðreyna hvort svo hafi veriðmiðað við þær festingar sem voru notaðar til að hengja hann upp á vegginn oguppgefna burðargetu. Vátryggingartaki getur ekki firrt sig ábyrgð með því aðvísa til þess að það hafi verið hlutverk lögreglu og Vinnueftirlits ríkisins aðrannsaka orsakir slyssins, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 19. mars 2009 ímáli nr. 363/2008 og 4. febrúar 2010 í máli nr. 286/2009. Áfrýjandi hefur boriðþví við að líklegasta orsök slyssins sé sú að skápurinn hafi ekki veriðréttilega festur upp af hálfu sjálfstæðs verktaka sem vátryggingartaki beriekki ábyrgð á. Þessi málsástæða áfrýjanda getur ekki komið til athugunar þarsem hann hefur ekki stutt hana við matsgerð dómkvadds matsmanns eða önnurhaldbær sérfræðileg gögn. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að áfrýjandiberi hallann af því að ekki hafi farið fram viðhlítandi rannsókn á orsökumslyss stefndu. Af því leiðir að vátryggingartaki telst ekki hafa gætt þess áfullnægjandi hátt að vinnustaður stefndu væri þannig úr garði gerður að þarværi gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 46/1980og 1. tölulið 3. gr. reglna nr. 581/1995. 9Eins ograkið er í hinum áfrýjaða dómi reisir stefnda aðalkröfu sína um skaðabætur á 2.mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Byggir hún á því að aðstæður hennarsíðustu þrjú almanaksárin fyrir slysdag hafi verið óvenjulegar og gefi tekjurhennar þau ár því ekki rétta mynd af líklegum framtíðartekjum. Miðast aðalkrafastefndu við full laun tanntæknis í 100% starfi en gögn málsins bera með sér aðhún hafði síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysdag einungis gegnt því starfi semhlutastarfi. Samkvæmt gögnum málsins lauk stefnda námi sem tanntæknir árið 2001og sinnti því starfi til 2012 er hún ákvað að fara í nám í Nýja tölvu- ogviðskiptaskólanum sem hún lauk árið 2013. Af hálfu stefndu hafa ekki verið lögðfram skattframtöl fyrir tekjuárin 2001 til 2010 er hún starfaði sem tanntæknirog liggja engar upplýsingar fyrir um laun hennar á því tímabili. Verður þvíekki ráðið af gögnum málsins hvort og þá hvaða áhrif nánar tilgreindar aðstæðurstefndu tekjuárin 2011 til 2013 hafi haft á tekjur hennar. Þegar af þeirriástæðu verður ekki talið að stefnda hafi sýnt fram á að annar mælikvarði entekjur hennar árin 2011 til 2013 gefi réttari mynd af líklegum framtíðartekjumhennar, sbr. skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt því verður viðuppgjör skaðabóta að horfa til tekna hennar árin 2011, 2012 og 2013, sbr. 1.mgr. 7. gr. skaðabótalaga.0Varakrafastefndu um bætur fyrir varanlega örorku byggir á árslaunaviðmiði þrjú síðustualmanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu tilþess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við, sbr. 1. mgr. 7. gr.skaðabótalaga. Samkvæmt 9. gr. skaðabótalaga skal við útreikning bóta reiknaðmeð að margfeldisstuðull samkvæmt 6. gr. laganna breytist hlutfallslega jafntmilli töflugilda sem þar eru tilgreind en þau miðast við upphaf aldursárs.Fyrir liggur að stefnda var 37 ára og 168 daga gömul 15. september 2015 semupphaf varanlegrar örorku hennar miðast við. Við útreikning viðmiðunarlauna barstefndu því að notast við margfeldisstuðulinn 11,092 en ekki 11,317. Að þvígættu nemur krafa hennar um bætur fyrir varanlega örorku 10.902.058 krónum(3.931.503 x 11,092 x 0,25).1Krafastefndu um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón er í málatilbúnaði hennar reiknuðhlutfallslega út frá meðalatvinnutekjum hennar eins og þær voru reiknaðar útsamkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna skalákveða bætur fyrir tímabundið atvinnutjón miðað við raunverulegt fjártjón semtjónþoli hefur orðið fyrir. Í kröfugerð stefndu er ekki að finna sundurliðun áþeim tekjum sem hún naut á tímabilinu frá slysdegi 5. september 2014 til 5.september 2015 sem upphaf varanlegrar örorku hennar miðast við. Þar er ekkiheldur að finna neinar upplýsingar um hvort og þá hvaða greiðslna hún hafinotið á þessu tímabili sem koma skulu til frádráttar samkvæmt 2. mgr. 2. gr.skaðabótalaga. Af þessum sökum verður ekki hjá því komist að vísa þessumkröfulið stefndu frá dómi án kröfu vegna vanreifunar, sbr. d-lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.2Íkröfugerð stefndu um þjáningarbætur samkvæmt 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga ermiðað við dagafjöldann 256 sem átti samkvæmt hennar eigin málatilbúnaði að vera252 dagar. Að því gættu nemur fjárhæð þessa kröfuliðar 466.200 krónum.3Samkvæmtöllu framangreindu verður varakrafa stefndu tekin til greina að því marki semrakið hefur verið hér að framan. Verður áfrýjanda því gert að greiða stefndu11.368.258 krónur (10.902.058 + 466.200) í skaðabætur. Vaxtakrafa stefndu ertekin til greina en samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga miðast upphafstími vaxtafyrir varanlega örorku við 5. september 2015.4Eftirþessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað ábáðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir ogrennur í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu í héraði og fyrirLandsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshennar, eins og nánar segir í dómsorði.Dómsorð:Áfrýjandi,Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefndu, A, 11.368.258 krónur, ásamt 4,5% vöxtumsamkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 466.200 krónum frá 5. september2014 til 5. september 2015 en af 11.368.258 krónum frá þeim degi til 29. júlí2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Kröfuliðstefndu um bætur samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er vísað fráhéraðsdómi.Áfrýjandigreiði samtals 2.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti, errenna í ríkissjóð.Allurgjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hennar í héraði og fyrir Landsrétti, 2.400.000krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 12. nóvember 2018Mál þetta er höfðað með birtingu stefnu þann 27.júní 2017. Stefnandi er A, [...], Mosfellsbæ og stefndi Tryggingamiðstöðin hf.,kt. 660269-2079, Síðumúla 24 Reykjavík. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Aðallega að stefndi verði dæmdur til greiðslu aðfjárhæð 21.721.912 krónur- með 4,5%ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 5. september 2014 til29. júlí 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, aukmálskostnaðar.Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur tilgreiðslu að fjárhæð 14.354.242 krónum með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 5. september 2014 til 29. júlí 2017, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar. I.Málsatvik Stefnandi starfaðisem tanntæknir hjá B slf. frá 15. ágúst 2014. Stefnandi slasaðist í vinnuslysiþann 5. september sama ár. Slysið varð með þeim hætti að skápur í vinnurými átannréttingastofunni féll í heilu lagi niður af veggnum á stefnanda. Lögreglaog sjúkrabíll voru kvödd á vettvang, auk þess sem haft var samband viðVinnueftirlitið, sem sá ekki ástæðu til að koma á vettvang. Stefnandi var fluttmeð sjúkrabifreið á bráðadeild Landspítalans. Samkvæmt læknisvottorði varstefnandi með skurð á höfði, vægan heilahristing, hálstognun og áverka á öxl. Ívottorðinu segir að stefnandi ætti að ná sér að fullu af þessum áverkum áskömmum tíma. Stefnandi leitaði til Heilsugæslunnar í Salahverfi þann 11.nóvember vegna versnandi verkja í hálsi og herðum. Saumar voru síðan teknir úrhöfði stefnanda þann 15. september 2014. Stefnandi fór aftur til vinnu þann 22.september 2014 en hætti endanlega störfum vegna viðvarandi verkja þann 25.febrúar 2015. Í læknisvottorði heimilislæknis dagsettu 20. janúar 2016, kemurfram að stefnandi hafi verið með viðvarandi höfuðverk og verki í hálsi ogherðum og vinstri öxl frá því að slysið varð. Jafnframt segir í vottorðinu aðhún hafi verið óvinnufær utan heimilis og átt bágt með að sinna léttum störfumheima við þrátt fyrir meðferð hjá læknum og sjúkraþjálfurum, m.a. hjá VIRK og áReykjalundi. Þá hafi hún glímt við kvíða- og áfallastreituröskum og leitað séraðstoðar á Kvíðamiðstöðinni vegna þess.Stefnandi sendi bréf til stefnda þann 24. mars 2015með beiðni um að tekin yrði afstaða til bótaskyldu, annars vegar samkvæmtlögboðinni slysatryggingu launþega og hins vegar til skaðabótakröfu ágrundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins úr frjálsri ábyrgðartryggingu hjástefnda. Stefndi samþykkti þann 31. mars 2015 að slysið væri bótaskylt úrslysatryggingu launþega. Varðandi bótaskyldu úr frjálsu ábyrgðartryggingunnióskaði stefndi eftir frekari rökstuðningi og sendi stefnandi slíka kröfu meðbréfi, dagsettu 9. júní 2015. Stefndi hafnaði því með bréfi þann 12. febrúar2016 að slysið mætti rekja til atvika sem vátryggingartaki bæri skaðabótaábyrgðá samkvæmt lögum. Skáparnir hefðu verið keyptir í IKEA og settir upp af smið ílok nóvember 2012. Samkvæmt upplýsingum söluaðila hafi mátt hengja skápinn uppá einfalda gifsplötu með viðeigandi festingum. Skápurinn hafi ekki verið gefinnupp fyrir ákveðið burðarþol, en samkvæmt upplýsingum stefnda vorutannréttingatyllur og plastmódel með sýnishornum af spöngum um 10 kg, í skápnumþegar slysið varð. Þann 22. apríl 2016 lagði stefnandi inn matsbeiðniog voru dómkvaddir matsmenn til að meta afleiðingar slyssins þann 27. maí 2016.Samkvæmt matsgerð dagsettri 21. nóvember 2016 var tímabundið atvinnutjón frá 5.september 2014 til 21. september 2014 og aftur frá 3. október 2014 til 19.nóvember 2014 og svo frá 25. febrúar 2015 til 5. september 2015.Þjáningatímabil var metið það sama. Varanlegur miski var metinn 15 stig ogvaranleg örorka 25%. Stefndi greiddi stefnanda 2.665.498 krónur fyrir metinnmiska þann 21. júní 2017.Ágreiningur stefnanda og stefnda varðar hvortstefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna umræddsvinnuslyss og hver fjárhæð bótanna skuli vera. Við aðalmeðferð gaf stefnandi aðilaskýrslu fyrirdómi, en auk þess gáfu skýrslu sem vitni C og D. Við aðalmeðferð málsinsupplýsti lögmaður stefnanda að hann hafi boðað E til að gefa skýrslu meðstefnuvotti föstudaginn 12. október sl. en hún sé ekki mætt. Lögmaður stefndagerði athugasemdir við þetta og vísaði til þess að E hafi stöðu aðila og séekki skylt að mæta fyrir dóm til að gefa skýrslu. Í annan stað liggi ekkertfyrir um að boðunin hafi verið með lögmætum fyrirvara og í þriðja lagi liggiekki fyrir í málinu staðfesting þess að boðunin hafi verið birt E.II.Helstu málsástæður stefnanda Stefnandi krefst þess aðgreiddar verði skaðabætur úr frjálsri ábyrgðartryggingu B slf. hjá stefnda.Kröfunni er beint að stefnda á grundvelli 2. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga.B slf. sé skaðabótaskylt á grundvelli reglna sakabótaréttar og stefndi þá meðsama hætti samkvæmt vátryggingasamningi stefnda við tannréttingastofuna. Aukþess hafi báðir þessir aðilar óskað eftir því að kröfunni yrði beint aðstefnda. Stefnandi byggir á því að samkvæmt sakarreglunniberi stefndi skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hún varð fyrir með saknæmum ogólögmætum hætti, enda sé reglum um sennilega afleiðingu og orsakasamhengifullnægt, samanber t.d. viðurkenningu stefnda og B á skaðabótaskyldu á grundvellislysatryggingar launþega. Stefnandi byggir á því að slysið megi rekja til þessað aðbúnaði á vinnustaðnum hafi verið ábótavant, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Vinnuveitandi stefnanda hafibrugðist þeirri skyldu sinni að tryggja stefnanda fyllsta öryggi og góðanaðbúnað á vinnustaðnum, sbr. 37. gr. sömu laga. Í því sambandi skuli fylgjaviðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða, svo og fyrirmælumVinnueftirlitsins og yfirvaldsboðum, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga nr. 46/1980.Stefnandi byggir á því að vinnuveitandi hans hafibrugðist þeirri skyldu að tryggja að hinn stóri og þungi veggskápur værinægilega vel festur á vegginn. Þá er einnig byggt á því að að fyrirtækið hafibrugðist skyldu sinni samkvæmt 1. tölul. 3. gr. reglna nr. 58/1995 um aðinnrétta vinnuhúsnæðið þannig að hægt væri að nota það á öruggan hátt.Veggskápurinn hafi augljóslega ekki verið festur með nægilega tryggum hætti ávegginn og með því hafi öryggi stefnanda verið teflt í hættu. Stefndi berifulla ábyrgð á allri uppsetningu skápsins, en ljóst sé að festingumveggskápsins hafi verið verulega ábótavant og notkunin ekki í samræmi við hönnun þeirra. Þá séumræddur skápur hvorki gerður fyrir vinnustaði né gert ráð fyrir að slíkirskápar séu festir saman. Húsgögn og búnaður á tannlæknastofum sé sérhæfður m.a.út frá álagi og notkun. Samkvæmt upplýsingum stefnda og myndum úrlögregluskýrslu hafi hin samsetta skápaeining öll verið fest upp á einfaldangifsvegg með níu tiltölulega litlum skrúfum. Engin þverbiti hafi verið undirskápnum eða aðrar slíkar festingar. Stefnandi krefst þess að greiddar verði skaðabæturúr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda vegna slyssins. Vátryggingartaki séskaðabótaskyldur á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og reglunnar umhúsbóndaábyrgð. Þá styðjist krafan einnig við regluna um aukna ábyrgðatvinnurekanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustað sem og það að þesshafi ekki verið gætt að tryggja öryggi og starfsumhverfi tjónþola eins ogkveðið sé á um í lögum.Stefnandi telur að beita eigi sakarreglunni meðstrangara sakarmati en ella vegna eðlis vinnusambandsins. Þær vinnuaðstæður semstefnanda hafi verið boðið upp á, hafiekki uppfyllt þær kröfur sem gera má til öruggs vinnuumhverfis, sem sé ein afskyldum vinnuveitanda. Tiltölulega auðvelt hefði verið að gera sér grein fyrirhættunni og gera viðeigandi ráðstafanir í tæka tíð. Stefnandi vísar einnig til 23. gr. a. ískaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 124/2009. Samkvæmt ákvæðinueigi starfsmaður sem verður fyrir líkamstjóni í starfi í öllum tilvikum rétt áað tjónið verði bætt. Um sé að ræða hlutlæga ábyrgðarreglu eða ákvæði sem kveðiá um stranga sakarábyrgð og sönnunarbyrði vinnuveitanda, og verulegartakmarkanir varðandi eigin sök tjónþola. Stefnandi vísar einnig tilskilgreiningar á gáleysi sem fram komi í greinargerð með lögum nr. 124/2009 umstöðu starfsmanns er verði fyrir líkamstjóni í starfi, sbr. 2. kafla greinargerðar með lögunum. Þetta sér ströngregla um ábyrgð vinnuveitanda í vinnuslysamálum þar sem það hafi raunverulegaþýðingu að vinnuveitandi sé ábyrgðartryggður hjá tryggingafélagi fyrir þvífjártjóni sem hann beri ábyrgð á.Þá vill stefnandi einnig benda á að reglur um aðvinnuveitandi tryggi öryggi á vinnustað nái ekki fyllilega markmiðum sínum efekki er jafnframt fallist á bótaábyrgð vinnuveitanda ef út af bregður. Fáiþetta stoð í 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE, sem og í dómiEFTA-dómstólsins í máli nr. E-2/2010, þar sem komi fram að skyldur starfsmannaá sviði öryggis og hollustu við vinnu sína skuli ekki hafa áhrif á meginreglunaum ábyrgð vinnuveitanda. Stefnandi hafi enga ábyrgð borið á upphenginguveggskápsins og hafi gætt eins vel að sér við vinnu sína og eðlilegt ogsanngjarnt geti talist.Stefnandi byggir að auki á því að skaðabótaábyrgðstefnda hvíli á reglunni um húsbóndaábyrgð en samkvæmt henni geti vinnuveitanditalist bera ábyrgð á tjóni sem starfsmanni sjálfum sé ekki um að kenna og ráðihúsbóndavald vinnuveitandans og samband þeirra að öðru leyti því að vinnuveitandiberi ábyrgð á slíkum slysum. Þá er á því byggt að húsbóndaábyrgðin taki einnigtil þess aðila sem á sínum tíma kom að því að festa umrædda skápaeiningu ágifsvegginn. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 79. gr. laganr. 46/1980 skuli atvinnurekandi án ástæðulausrar tafar tilkynna tilVinnueftirlits ríkisins öll slys þar sem starfsmaður verður óvinnufær í einneða fleiri daga. Slys þar sem líkur eru á að starfsmaður hafi orðið fyrirlangvinnu eða varanlegu heilsutjóni skuli tilkynna til Vinnueftirlitsins eigisíðar en innan sólarhrings. Slys það sem mál þetta snýst um hafi ekki veriðformlega tilkynnt til Vinnueftirlitsins heldur einungis til lögreglu. FulltrúiVinnueftirlitsins hafi því aldrei komið á vettvang til að kanna aðstæður áslysstað og rannsaka mögulegar orsakir slyssins. Þar sem slíktilkynningarskylda sé á ábyrgð stefnda krefjist stefnandi þess að stefndi verðilátinn bera hallann af mögulegri óvissu um orsakir slyssins. Stefnandi byggir á því í aðalkröfu að árslaun hennar skuli metinsérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skbl., þar sem hún hafi alla tíð unnið íhlutastarfi sem tanntæknir viðmiðunarárin 2011, 2012 og 2013. Hafi hún verið ífljótandi hlutastarfi sem tanntæknir hluta þessa tíma, í um 60% til 75%starfshlutfalli. Þá starfaði stefnandi ekki sem tanntæknir hlutaviðmiðunartímabilsins.Telur stefnandi því að aðstæður hjá sérviðmiðunarárin 2011, 2012 og 2013 hafi verið óvenjulegar í skilningi fyrrnefndsákvæðis. Telur stefnandi bæði meginskilyrði ákvæðisins uppfyllt, þ.e. aðaðstæður hennar á viðmiðunarárunum hafi verið óvenjulegar og að þær aðstæðurhafi leitt til þess að árslaun sem meginregla 1. mgr. 7. gr. skbl. miði við séuekki rétti mælikvarðinn á líklegar framtíðartekjur hennar, heldur sé annarmælikvarði réttari. Í þessu sambandi byggir stefnandi á meginregluskaðabótaréttar um fullar bætur fyrir raunverulegt tjón. Þessu til fyllingar ogstuðnings er einnig á því byggt að verðmæti vinnu við heimilisstörf skuli lagtað jöfnu við launatekjur, sbr. 2. gr., 2. mgr. 7. gr. og 8. gr., sbr. 3. mgr.1. gr. skbl. Auk þess verði tekið tillit til tekna hennar árið 2013 hjá Verkiog efni ehf.Miðist aðalkrafa stefnanda við bætur m.v. full launtanntæknis í 100% starfi. Eins og áður hafi komið fram fékk stefnandi greiddlaun í veikindaforföllum frá og með september 2014 til og með mars 2015, þegarþeim greiðslum lauk. Greiðslur á þessum tíma hafi numið launum tanntæknis í100% starfi. Árslaunaviðmið aðalkröfu fáist með því að leggja saman launstefnanda þessa sjö mánuði og finna meðaltal þeirra ásamt því að uppreiknalaunin til stöðugleikapunkts að viðbættu 8% álagi á árslaunaviðmið vegnalífeyrissjóðsgreiðslna. Árslaun miðist því við 4.538.803 kr. Uppreiknuð tilstöðugleikapunkts nemi þau 5.572.496 kr. og með 8% álagi nemi árslaunaviðmiðið6.018.295 kr.Nánar tiltekið sundurliðar stefnandi aðalkröfu sínatölulega með eftirfarandi hætti:. Bæturfyrir tímabundið atvinnutjón, eða tímabundin örorka skv. 2. gr. skaðabótalaga,eru metnar fyrir þrjú mismunandi tímabil. Í fyrsta lagi frá 5. september 2014til 21. september 2014 eða 15 daga. Í öðru lagi frá 3. október 2014 til 19.nóvember 2014 eða 46 daga. Í þriðja lagi fyrir tímabilið frá 25. febrúar 2015til stöðugleikapunkts, 5. september 2015, eða 195 daga. Samtals sé því um að ræða256 daga á tímabilinu frá því að slysið átti sér stað og fram aðstöðugleikapunkti, þ.e. á einu ári. Tímabundin örorka reiknist því: 256/365 semer margfaldað með árslaunaviðmiðun með 8% álagi, þ.e. 6.018.295 kr., þ.e.4.221.050 kr.2. Þjáningabæturskv. 3. gr. skbl. reiknist til stöðugleikapunkts þann 5. september 2015. Allssé um þrjú tímabil að ræða, þ.e. þau sömu og um ræðir varðandi mat á tímabundnuatvinnutjóni. Samtals sé því um að ræða 256 daga í þjáningabætur, allt ánrúmlegu. Þjáningabætur á dag miðist við 1.850 kr. Krafa um þjáningabætur nemiþví 473.600 kr. 3. Varanleg(fjárhagsleg) örorka skv. 5. gr. skbl. Varanleg örorka reiknist 25% miðað viðviðmiðunarlaun á sjö mánaða tímabili í veikindaforföllum, sbr. áður, sbr. 2.mgr. 7. gr. skbl. Árslaun miðist því við 4.538.803 kr. og uppfærð tilstöðugleikapunkts nemi þau 5.572.496 kr. Viðmiðunarlaun, þ.e. árslaunaviðmiðunmeð skyldubundnum (8%) lífeyrisréttindum, séu 6.018.295 kr.Stuðull skv. 6. gr. skbl. er 11,317 stig. Því reiknistfjárhæðin þannig: 6.018.295 x 11,317 x 25% = 17.027.262 kr. Dómkrafan (aðalkrafa) sundurliðist því þannig ístuttu máli: Tímabundiðatvinnutjón: 4.221.050 kr. Þjáningabætur: 473.600 kr. Varanlegörorka: 17.027.262 kr. Samtals: 21.721.912 kr.Varakrafa stefnanda byggi á árslaunaviðmiði teknasíðustu þriggja almanaksára fyrir slysdag. Eins og í aðalkröfu er byggt á þvítil fyllingar og stuðnings að verðmæti vinnu við heimilisstörf skuli lagt aðjöfnu við launatekjur, sbr. 2. gr., 2. mgr. 7. gr. og 8. gr., sbr. 3. mgr. 1.gr. skbl. Auk þess verði tekið tillit til tekna stefnanda árið 2013 hjá Verkiog efni ehf. Stefnandi sundurliðar varakröfu sína tölulega með eftirfarandihætti:. Bæturfyrir tímabundið atvinnutjón, eða tímabundin örorka skv. 2. gr. skbl., erumetnar fyrir þrjú mismunandi tímabil. Í fyrsta lagi frá 5. september 2014 til21. september 2014 eða 15 daga. Í öðru lagi frá 3. október 2014 til 19.nóvember 2014 eða 46 daga. Í þriðja lagi fyrir tímabilið frá 25. febrúar 2015 tilstöðugleikapunkts, 5. september 2015, eða 195 daga. Samtals sé því um að ræða256 daga á tímabilinu frá því að slysið átti sér stað og fram aðstöðugleikapunkti, þ.e. á einu ári. Tímabundin örorka reiknist því: 256/365 semer margfaldað með árslaunaviðmiðun með 8% álagi, þ.e. 3.931.503 kr., þ.e.2.757.437 kr.2. Þjáningabæturskv. 3. gr. skbl. reiknist til stöðugleikapunkts þann 5. september 2015. Allssé um þrjú tímabil að ræða, þ.e. þau sömu og um ræði varðandi mat á tímabundnuatvinnutjóni. Samtals sé því um að ræða 256 daga í þjáningabætur, allt ánrúmlegu. Þjáningabætur á dag miðist við 1.850 kr. Krafa um þjáningabætur nemiþví 473.600 kr. 3. Varanleg(fjárhagsleg) örorka skv. 5. gr. skbl. Varanleg örorka reiknist 25% miðað við viðmiðunarlaun síðustu þrjúalmanaksár fyrir slys eða meðaltal tekjuáranna 2011, 2012 og 2013 uppfært tillaunavísitölu á stöðugleikapunkti (531 stig). Þau viðmiðunarlaun nemi aðmeðaltali 3.640.280, þ.e. árslaunaviðmiðun og með skyldubundnum 8%lífeyrisréttindum 3.931.503 krónum. Stuðull skv. 6. gr. skbl. er 11,317 stig. Þvíreiknast fjárhæðin þannig: 3.931.503 x 11,317 x 25% = 11.123.205 kr. Varadómkrafan sundurliðist því þannig í stuttu máli: Tímabundiðatvinnutjón: 2.757.437 kr. Þjáningabætur: 473.600 kr. Varanlegörorka: 11.123.205 kr. Samtals: 14.354.242 kr.Gerð er krafa um almenna 4,5% vexti, sbr. 16. gr.skbl., frá tjónsatburði og fram til 29. júlí 2017, en þá er liðinn mánuður fráþví að mál þetta er þingfest og því a.m.k. mánuður liðinn frá því að stefndalagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta endanlega tjónsatvik ogfjárhæð bóta. Gerð er krafa um dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags. Áþetta við bæði um aðal- og varakröfu stefnanda.Krafa stefnanda byggir á sakarreglunni og öðrummeginreglum skaðabótaréttar. Þá ereinnig byggt á reglunni um húsbóndaábyrgð ásamt reglunni um aukna ábyrgðvinnuveitanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustað. Eins er vísað tilreglna skaðabótalaga nr. 50/1993 sem og ólögfestra reglna skaðabótaréttar.Þá er vísað til laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, einkum ákvæða 6., 8., 9., 13., 14., 16.,21–23., 37., 42., 78. og 79. gr. Eins er vísað til 1. tölul. 3. gr. reglna nr.58/1995 um húsnæði vinnustaða.Þá er einnig vísað til ákvæða laga um nr. 30/2004 umvátryggingarsamninga, einkum 44. gr. laganna.IIIHelstu málsástæður stefnda Stefndi vísar til þess að það sé grundvallarregla ííslenskum skaðabótarétti að sá sem verði fyrir tjóni verði að sýna fram á aðtjónið verði rakið til saknæmrar og ólögmætrar hegðunar tjónvalds eðaathafnaleysis hans. Þá beri vinnuveitandi ábyrgð á saknæmum og ólögmætumathöfnum starfsmanna sinna, sem leiða til þess að tjónþoli verður fyrir tjóni.Stefndi mótmælir því að beita eigi strangara sakarmati en almennt gerist íþessu dómsmáli. Hvorki öfug sönnunarbyrði né hlutlæg ábyrgð eigi við, heldurkomi eingöngu almenna skaðabótareglan, sakarreglan, til álita.Sýknukrafa stefnda er byggð á því að stefnandi hafiekki sýnt fram á og sannað að vinnuslysið sem stefnandi varð fyrir 5. september2014 verði rakið til saknæmrar og ólögmætrar hegðunar vinnuveitanda stefnanda(vátryggingartaka), eða starfsmanna sem vátryggingartaki beri ábyrgð á. Tjónstefnanda verði ekki rakið til vanbúnaðar vinnusvæðisins, mistaka starfsmannavátryggingartaka, aðgæsluleysis af þeirra hálfu eða annarra atriða sem vátryggingartaki kunni að beraskaðabótaábyrgð á.Eins og fram komi í stefnu hóf stefnandi störf hjá B 15. ágúst 2014 og hafði því starfað hjá fyrirtækinu tæpanmánuð þegar slysið varð. Stefndivísar til þess að samkvæmt lögregluskýrslu hafði lögreglan samband viðVinnueftirlitið og gerði starfsmanni þess grein fyrir óhappinu en hann sá ekkiástæðu til að koma á vettvang. Tilkynningarskyldu til Vinnueftirlitsinssamkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum hafi þar með verið fullnægt. Hvorki vátryggingartaki né stefndigeti borið ábyrgð á því að Vinnueftirlitið ákveði að sinna ekki útkalli.Samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum skuli atvinnurekandi tryggja að gætt séfyllsta öryggis á vinnustað. Í 14. gr. laganna er fjallað um upplýsingaskylduatvinnurekanda gagnvart starfsmönnum. IV. kafli laganna fjallar um vinnustaðiog kemur sú meginregla fram í 42. gr. að vinnustaður skuli þannig úr garðigerður að þar sé fyllsta öryggis gætt og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta.Stefndi heldur því fram að vátryggingartakinn hafi í hvívetna fylgt lögum ogreglum og tryggt öryggi á vinnustaðnum eftir því sem hægt var og aðstæðurleyfðu. Hafi þar engu verið áfátt. Starfsemi vátryggingartaka sétannréttingastofa og þar sé hreinlæti og framúrskarandi umgengni höfð aðleiðarljósi. Á engan hátt hafi verið sýnt fram á að starfsumhverfið hafi ekki veriðtil fyrirmyndar. Stefndi byggir á því að starfsmaður vátryggingartakahafi keypt umræddar skápaeiningar hjá IKEA þann 26. nóvember 2012. Fenginn hafiverið fagmaður, D smiður, til þess að festa skápinn á vegginn. Smiðurinn hafiunnið verkið sem sjálfstæður verktaki og beri hvorki vátryggingartaki néstefndi húsbóndaábyrgð á verkum hans. Skápurinn hafi verið festur á einfaldangifsvegg og samkvæmt svörum starfsmanns IKEA megi hengja þessa skápa upp áeinfaldan gifsvegg. Til þess að festa skápinn á gifsvegginn hafi smiðurinnnotað sérstakar festingar sem voru festar með skrúfum, fimm festingar voru aðofan og fjórar að neðan. Starfsmenn vátryggingartaka hafi hvorki keyptfestingarnar né skrúfurnar. Af myndum megi sjá að skrúfurnar hafi gengið velinn í gifsvegginn. Ákvörðun um hvernig standa skyldi að uppsetningu skápsinshafi verið tekin af verktakanum, smiðnum, sem sá um uppsetninguna. Í skápnumhafi aðeins verið geymdar tannréttingatyllur og plastmódel með sýnishornum afspöngum, u.þ.b. 10 kg. Skápurinn hafi því alls ekki verið ofhlaðinn eða í honummeiri þungi en hann hafi átt að bera. Skápurinn hafi verið settur upp ínóvember 2012 og hafði verið fastur við vegginn í tæp tvö ár áður en slysiðvarð. Enginn starfsmaður vátryggingataka, hvorki stefnandi né aðrir, hafi tekiðeftir því að skápurinn væri laus. Hefði svo verið hefði verið gripið tilviðeigandi ráðstafana. Vátryggingartaki hafi enga ástæðu haft til að ætla annaðen að skápurinn væri tryggilega fastur við vegginn. Vátryggingartaki hafi ekki getaðbrugðist við hættu sem enginn gerði sér grein fyrir að kynni að vera til staðareða yfirvofandi. Stefndi vísar til þess að þar sem slys stefnandaverði ekki rakið til atriða sem vátryggingartaki beri ábyrgð á að lögum og þarsem tjónið verði ekki rakið til saknæmrar hegðunar hans eða starfsmanna hanstaki ábyrgðartrygging sú sem vátryggingartaki hefur hjá stefnda ekki tiltjónsins. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í dómsmáli þessu.Stefndi gerir verulegar athugasemdir við framsetninguog útreikning bótafjárhæða. Í aðalkröfu sé árslaunaviðmið til grundvallartímabundnu atvinnutjóni og varanlegri örorku sagt byggt á launum á sjö mánaðatímabili í veikindaforföllum á árunum 2014 og 2015. Þá segi að til fyllingar ogstuðnings sé einnig á því byggt að verðmæti vinnu við heimilisstörf skuli lagtað jöfnu við launatekjur. Auk þess vilji stefnandi að tekið verði tillit tiltekna hennar hjá Verki og efni ehf. á árinu 2013. Engin gögn, skattframtöl,staðgreiðsluyfirlit eða launaseðlar hafi fylgt með stefnu málsins þannig aðstefnda sé ómögulegt að staðreyna þær kröfur sem settar eru fram varðanditímabundið atvinnutjón og varanlega örorku. Dómkröfurnar séu því ekki dómtækarog standist ekki skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr.t.d. d- og g-lið greinarinnar.Stefndi vísar til þess að stefnandi geri kröfu tilþess í aðalkröfu að tjón hennar fyrir varanlega örorku verði gert upp ágrundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ennfremur að bætur fyrirtímabundið atvinnutjón verði reiknaðar á grundvelli þess árslaunaviðmiðs semleiði af 2. mgr. 7. gr. skbl. Meginregla skaðabótalaganna hvað varði bæturfyrir varanlega örorku komi fram í 1. mgr. 7. gr. laganna en þar sé kveðið á umað árslaun til ákvörðunar bóta skuli teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþolaað meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárinfyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma semupphaf varanlegrar örorku miðist við. Kröfur sínar byggi stefnandi á 2. mgr. 7.gr. skbl. þar sem kveðið er á um að árslaun skuli metin sérstaklega þegaróvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði séréttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Stefnandi þurfi að færa sönnur áað óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi hjá henni síðustu þrjúalmanaksár fyrir tjónsatvik og að annar mælikvarði sé réttari á líklegarframtíðartekjur hennar. Hvort tveggja skilyrðið verði að vera uppfyllt.Stefnandi kaus að vera í hlutastarfi þrjú síðustu árin fyrir slys og verði súákvörðun hennar með engu móti heimfærð undir óvenjulegar aðstæður. Óvenjulegaraðstæður séu breytingar sem verði á högum tjónþola sem áður hafi haft tekjureða störf sem réttara væri að taka mið af. Með vísan til framanritaðs beri aðhafna aðalkröfu stefnanda fyrir tímabundið atvinnutjón og um bætur fyrirvaranlega örorku. Varakrafa stefnanda varðandi tímabundið atvinnutjónog varanlega örorku er sögð byggjast á árslaunaviðmiði miðað við tekjur þriggjasíðustu almanaksára fyrir slysdag. Þá ersagt að til fyllingar og stuðnings sé einnig á því byggt að verðmæti vinnu viðheimilisstörf skuli lagt að jöfnu við launatekjur. Auk þess vilji stefnandi aðtekið verði tillit til tekna hennar hjá Verki og efni ehf. á árinu 2013. Einsog í aðalkröfu liggi engin gögn fyrir sem geri stefnda mögulegt að staðreynakröfurnar. Dómkröfurnar séu því ekki dómtækar og standist ekki skilyrði 80. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. t.d. d- og g-lið greinarinnar. Með vísan til framanritaðs beri að hafna varakröfustefnanda fyrir tímabundið atvinnutjón og um bætur fyrir varanlega örorku. Stefndi vísar máli sínu til stuðnings tilskaðabótalaga nr. 50/1993 og meginreglna skaðabótaréttarins sem og almennrareglna kröfuréttar. Ennfremur er vísað til laga um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 og reglna nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða. IVNiðurstaðaIÍ íslenskum rétti er það talin almenn regla aðvinnuveitandi beri ekki ábyrgð á tjóni af völdum sjálfstæðs verktaka eða annarsframkvæmdaaðila. Í settum lögum kann þó að vera vikið frá þessari reglu og einseru dæmi um undantekningar þó að settri lagaheimild sé ekki til að dreifa þegarsérstaklega stendur á. Þótt vinnuveitandi fái sjálfstæðan verktaka til að vinnafyrir sig verk sem honum er skylt að vinna eða láta vinna, þá losnar hann ekkiundan ábyrgð ef verktakinn vinnur verkið ekki eins og honum ber og af verðurtjón, a.m.k. ef um lögbundnar skyldur er að ræða. Samkvæmt lögum nr. 46/1980ber vinnuveitanda að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar ávinnustað. Í málinu er óumdeilt að vátryggingartaki fékk, í loknóvember 2012, D trésmið til að setja upp umrædda skápaeiningu á starfsstöðsinni, sem vátryggingataki hafði keypt. Í skýrslutöku fyrir dómi kom fram hjá Dað það væri föst regla að farið væri yfir það með verkkaupum að gæta berivarúðar þegar notaðir eru veggskápar sem ekki eru með stoðir við borð eðafestingar niður í gólf, þar sem þeir þoli ekki mikla þyngd. Í lögregluskýrslusem gerð var á slysstað kemur fram lýsing á því hvernig festingum á skápnum varháttað. Í skýrslunni er hins vegar hvorki að finna lýsingu á því hvað hafi verið í skápnum néhversu þungt innihald skápsins var á þeim tíma sem slysið átti sér stað.Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 ber atvinnurekendum að tilkynna umalvarleg slys til Vinnueftirlitsins án ástæðulauss dráttar innan sólarhringsfrá slysinu og síðan fylgja því eftir með skriflegri tilkynningu innan viku fráþví að slysið átti sér stað, sbr. 2. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980. Ílögregluskýrslu er gerð grein fyrir því að haft hafi verið samband viðVinnueftirlitið en það ekki séð ástæðu til þess að koma á vettvang. Þessaribeiðni var ekki fylgt eftir skriflega af vátryggingartaka, þó að stefnandi hefði fengið slæmt höfuðhögg.Vátryggingartaki getur ekki firrt sig ábyrgð á því að fullnægjandi rannsóknhafi ekki farið fram með vísan til þess að það hafi verið hlutverk lögreglu ogVinnueftirlits ríkisins að rannsaka orsakir slyssins, sbr. t.d. Hrd. nr.363/2008 og Hrd. 286/609. Vátryggingartaki verður að bera ábyrgð á því aðtakmörkuð rannsókn fór fram á aðstæðum á vettvangi og bera hallann af skorti ásönnun í málinu um þau atriði sem geta haft áhrif á sakarmat og talin eruóljós. Stefnda hefur ekki tekist að sanna að hvorki hann né starfsmenn hanseigi sök á því að umrædd skápaeining féll af veggnum. Ljóst er að festingarskápsins voru ekki nægjanlega öruggar miðað við notkun skápsins á starfsstöðvátryggingartaka. Talsverður tími leiðfrá uppsetningu skápsins og þar til hann féll af veggnum, eða tæp tvö ár, sembendir til þess að röng notkun skápsins hafi haft áhrif á það að hann féllniður. Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakiðverður því fallist á það með stefnanda að stefndi beri skaðabótaábyrgð á þvítjóni sem stefnandi varð fyrir, enda er ekki ágreiningur um að kröfunni sébeint að stefnda á grundvelli 2. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 umvátryggingasamninga. II. Að því er varðar þámálsástæðu stefnda að kröfur stefnanda standist ekki skilyrði 80. gr. laga nr.19/1991 um meðferð einkamála og séu því ekki dómtækar, þá var rekið sérstakt matsmál nr. M-65/2016 áðuren mál þetta var þingfest. Stefndi var aðili að því matsmáli. Matsgerð vegnamatsmálsins lá fyrir 21. nóvember 2016 og var lögð fram við þingfestingumálsins. Í matsgerðinni kemur fram að meðal þeirra gagna sem fylgdumatsbeiðninni hafi verið skattframtöl og staðgreiðsluyfirlit. Í matsgerðinnikoma auk þess fram launagreiðslur frá einstökum launagreiðendum til stefnandafyrir tekjuárin 2011 til 2015. Undir rekstri málsins hafa síðan umrædd gögnverið lögð fram, að öðru leyti en láðst hefur að leggja fram skattskýrslu fyrirtekjuárið 2011. Stefndi krafðist ekkifrávísunar vegna þessa máls og hafði í tengslum við matsmálið og fyrirliggjandimatsgerð öll þau gögn sem máli skiptu fyrir hann til þess að geta tekið tilvarna. Málsástæðu hans um að kröfur stefnanda séu ekki dómtækar er því hafnað. Samkvæmt meginreglu1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skal við ákvörðun skaðabóta vegna varanlegrarörorku leggja til grundvallar meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagivinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag. Þærfjárhæðir skulu síðan framreiknaðar til samræmis við breytingar á launavísitölutil þess tíma, sem heilsufar tjónþola verður stöðugt. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr.sömu laga skulu árslaun þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður erufyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegarframtíðartekjur tjónþola. Í athugasemdum sem fylgdu 6. gr. frumvarps til laganr. 37/1999, sem breytti 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, kemur fram aðlaunatekjur liðinna ára séu ekki góður mælikvarði ef breytingar hafa orðið áhögum tjónþola skömmu áður en slys hafi orðið eða þegar fullyrða megi að slíkarbreytingar standi fyrir dyrum. Sem dæmi um slíkt sé þegar tjónþoli hafi skiptum starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum. Í slíkum tilvikum sé eðlilegra að ákveða viðmiðunar­launinmiðað við nýjar aðstæður. Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því aðskilyrðum 2. mgr. 7. gr. sé fullnægt. Í málinu liggur fyrirað stefnandi útskrifaðist sem tanntæknir árið 2001 og starfaði við slík störf áárunum 2001 – 2012. Í skýrslutöku fyrir dómi og í gögnum málsins kemur fram að stefnda hafi lokiðskrifstofunámi á árinu 2013 og síðan starfað á leikskóla, sem var nálægtheimili hennar, í eitt ár. Eiginmaður hennar var upptekinn á þessum tíma við aðbyggja upp fyrirtæki og hún hafi viljað vera nær dætrum þeirra sem fæddar eru áárinu 2004 og 2009. Á skattskýrslu fyrir árið 2013 kemur fram að stefnandi hafiþegið atvinnuleysisbætur á því ári. Stefnandi hóf síðan aftur störf semtanntæknir og nú hjá vátryggingartaka stefnda rétt um fjórum vikum áður enslysið varð. Hún var upphaflega í 70% starfi en hafði hug á að auka þaðhlutfall eftir því sem dætur hennar yrðu eldri. Fallast verður á það meðstefnanda að aðstæður hennar síðustu þrjú árin fyrir slysið hafi veriðóvenjulegar, en aukin viðvera stefnanda hjá ungum börnum, tímabundiðatvinnuleysi, endurmenntun og ákvörðun stefnanda um að hefja störf sem tanntæknirað nýju, sem hún hafði aflað sér menntunar til að starfa við, varða öllaðstæður sem teljast réttlæta beitingu 2. mgr. 7. gr. Verður því að leggja tilgrundvallar að sanngjarnt og eðlilegt sé að miða bætur stefnanda við launhennar vegna þess starfs sem hún gegndi á slysdegi. Stefnandi starfaði þá semtanntæknir hjá vátryggingartaka stefnda. Stefnandi var almennt heilsuhraust fyrir slysið og ekkert sem bentitil annars en að hún hefði haft fulla atvinnuþátttöku út starfsævina. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993skal verðmæti vinnu við heimilisstörf lagt að jöfnu við launatekjur, bæði viðákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku, sbr. 2. gr., 2.mgr. 7. gr. og 8. gr. laganna. Sá sem gegnir hlutastarfi utan heimilis, telstverða fyrir fjártjóni vegna skerðingar á starfsgetu sinni á heimilinu. Ákvæðilaganna skera ekki úr um það við hvaða launatekjur eigi að miða, en ídómaframkvæmd er miðað við að um sé að ræða kröfur sem séu sanngjarnar oghóflegar. Stefnandi hafði lokið menntun og átti að baki áratuga starfsreynslusem tanntæknir. Hún hafði jafnframt lokið skrifstofunámi hjá Nýja tölvu- ogviðskiptaskólanum og starfaði að einhverju leyti hjá fyrirtæki eiginmanns síns,m.a. á árunum 2013 og 2014. Þykir ekki óvarlegt að leggja til grundvallar aðmiða við sömu laun vegna heimilisstarfanna og starfs stefnanda hjávátryggingartaka, sem er eitt þeirra sjónarmiða sem miðað hefur verið við ídómum Hæstaréttar, sbr. t.d. Hrd. 451/2000. Er þá einkum vísað til þess aðlaunin eru ekki úr hófi og stefnandi var í aðstöðu til þess auka tekjur sínarmeð því að geta auðveldlega útvegað sér íhlaupavinnu hjá fyrirtæki eiginmannssíns auk þess sem ætla má að svigrúm hennar til hærra starfshlutfalls, og þarmeð hærri tekna, myndi fljótlega aukast eftir því sem dætur hennar yrðu eldri. III Með vísan til þesssem að framan er rakið er fallist á aðalkröfu stefnanda um að skaðabætur tilstefnanda skuli miðast við laun tanntæknis hjá vátryggingartaka í fullu starfi.Jafnframt er fallist á að árslaunaviðmið aðalkröfu fáist með því að leggjasaman laun stefnanda þá sjö mánuði sem vátryggingartaki greiddi stefnanda íveikindaforföllum á tímabilinu frá og með september 2014 til og með mars 2015.Samkvæmt staðgreiðsluskrá sem liggur fyrir í gögnum málsins námu þessarfjárhæðir á þessum sjö mánuðum 2.647.635 krónum. Meðallaun þessa 7 mánuði námuþví 378.234 krónum og heildarárslaun eru þá 4.538.803 sem er sama fjárhæð ogkemur fram í sundurliðun aðalkröfunnar í stefnu. Í stefnu er þessi fjárhæð síðanuppreiknuð frá því að slysið á sér stað til stöðugleikapunkts og vísað til þessað uppreiknuð nemi hún 5.572.496 krónum. Hvorki er að finna neinar skýringar áþví í stefnu við hvaða stig launavísitölu er miðað í þessum útreikningum, néhvers vegna það stig launavísitölunnar er notað. Í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er kveðiðá um að árslaun að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs skulileiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorkumiðast við. Launavísitalan er 531 stig í september 2015 þegar stöðugleikapunktier náð. Launin eru verðbætt með því að deila meðaltalslaunavísitölu þesslaunaárs við laun það árið, sem síðan er margfaldað með launavísitölu viðstöðugleikapunkt. Ef tekið er mið af uppreiknaðri fjárhæð í stefnu er súlaunavísitala sem deilt er með 432 stig. Þau heildarárslaun sem miðað er við ístefnu 4.538.803 krónur, eru miðuð við tímabilið frá september 2014 tilseptember 2015. Meðaltal launavísitölu á því tímabili er ekki 432 stig heldur504,03 stig. Með því að deila með þeirri launavísitölu og margfalda meðlaunavísitölu við stöðugleikapunkt er fjárhæðin 4.781.637 krónur. Þegar tekiðhefur verið tillit til 8% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð nemur fjárhæðin5.164.168 krónum. Í 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 erfjallað um tímabundið atvinutjón, en samkvæmt ákvæðinu skulu bætur stefnandafyrir tímabundið atvinnutjón greiðast frá tjónsdegi og þar tilstöðugleikapunkti er náð. Þar sem stefnandi gerði þrjár tilraunir til að snúa afturtil vinnu, miðast bætur fyrir tímabundna örorku við þrjú tímabil. Í stefnu ermiðað við að heildardagafjöldi þessara þriggja tímabila sé 256 dagar. Þarer vísað til þess að þriðja tímabiliðfrá 25 febrúar 2015 til stöðugleikapunkts 5. september 2015 sé samtals 195dagar. Það er fjórum dögum ofaukið og miðast því heildardagafjöldinn við 252daga. Bætur fyrir tímabundna örorku miðaðst því við tekjuviðmið 5.164.168krónur sem margfaldað er með dagafjölda 252/365 eða samtals 3.565.398 krónur. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993skal greiða stefnanda þjáningabætur frá tjónsdegi og fram að stöðugleikapunkti.Í stefnu er miðað við að þjáningabætur án rúmlegu miðist við 1.850 krónur í 256daga. Þegar dagafjöldinn hefur verið leiðréttur í 252 daga nemur þessi fjárhæð 466.200 krónum semfallist er á að stefnda beri að greiða stefnanda. Við útreikning á varanlegri örorku eru fyrirmæli í6. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þar kemur fram að árslaun skuli margfölduðvið aldursstuðull sem er tiltekinn í ákvæðinu og örorkustig. Í stefnu er miðaðvið aldursstuðulinn 11,317 stig. Í stefnu er ekki að finna neinar skýringar áþví hvers vegna er miðað við þennan stuðul, en aldur tjónþola ástöðugleikapunkti er notaður til að finna stuðul samkvæmt þeirri töflu sem setter fram í 1. mgr. 6. gr. Á þeim degi er stefnandi 37 ára og 168 daga gömul. Aldursstuðull við 37 ára aldur ersamkvæmt töflunni 11,180 og þegar tekið er tillit til þessara 168 daga erstuðullinn 11,092. Því reiknast fjárhæðin þannig 5.164.168 x 11,092 x 25% eða14.319.759 krónur sem fallist er á að stefnda beri að greiða stefnanda. Með vísan til ofangreinds verður stefndi dæmdur tilað greiða stefnanda samtals 18.351.357 krónur. (3.565.398 + 466.200 +14.319.759 ). Þá er fallist á að krafan beri vexti samkvæmt 16. gr.skaðabótalaga, en þó þannig að upphafstími vaxta fyrir aðrar kröfur envaranlega örorku er 5. september 2014 eins og krafist er í stefnu, enupphafstími vaxta vegna varanlegrar örorku er 5. september 2015. Þá er fallistá dráttarvaxtakröfu stefnanda frá 29. júlí 2017. Samkvæmt 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæmastefnda til greiðslu málskostnaðar sem með hliðsjón af atvikum þykir hæfilegaákveðin 2.400.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Fjárhæð þessa greiði stefndi í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þarmeð talin þóknun lögmanns hans 2.400.000 krónur greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið SteinbergurFinnbogason, lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið Hjörleifur Kvaranlögmaður. Helgi Sigurðsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð: Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefnanda, A18.351.357 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993af 4.031.598 krónum frá 5. september2014 til 5. september 2015 en af 18.351.357 krónum frá þeim degi til 29. júlí2017, en með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæðsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu fráþeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði 2.400.000 krónur í málskostnað sem rennií ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknunlögmanns hennar, Steinbergs Finnbogasonar, 2.400.000 krónur greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 358/2017
Kærumál Brotaþoli Einkaréttarkrafa Frávísun frá héraðsdómi
Einkaréttarkröfu A var vísað frá héraðsdómi þar sem hún uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 173. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Brotaþoli, A, skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 24. maí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8.júní 2017. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. maí 2017 þar sem vísaðvar frá dómi framhaldsákæru sóknaraðila og einkaréttarkröfu brotaþola í máli sóknaraðilagegn varnaraðila. Kæruheimild er í u. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Af hálfu A er þess krafist að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Þá krefst hún ,,þóknunar vegna kærumáls þessa úrríkissjóði.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur á þann veg sem í dómsorði greinir. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr.220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð:EinkaréttarkröfuA er vísað frá héraðsdómi. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. maí 2017.Málþetta sem þingfest var fimmtudaginn 2. febrúar sl., er höfðað með ákærulögreglustjórans á Suðurlandi þann 12. desember 2016, á hendur X, kt. [...],til heimilis að [...],„ [...]III.fyrir líkamsárásmeð því að hafa, að kvöldimánudagsins 19. september 2016 á [...], veist að A, kt. [...], tekið í hægri höndhennar og snúið upp á hana. Telst brot ákærða varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940.318-2016-10793[...]“Íframhaldsákæru dags. 30. janúar sl., er tekinn upp svohljóðandieinkaréttarkrafa:„Vegna ákæruliðarIII. [sic] gerir Jónína Guðmundsdóttir hdl. kröfu fyrir hönd A, kt. [...]þess efnis að ákærða verði gert að greiða A bætur að fjárhæð kr. 800.000,- meðvöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá 19.september 2016 til þess dags er mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu en meðdráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi tilgreiðsludags, auk málskostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að skaðlausu samkvæmtmálskostnaðarreikningi sem lagður verður fram á síðari stigum málsins eðasamkvæmt mati dómsins.“ Ákærðihefur neitað sök í málinu og hafnað framkomnum bótakröfum. Þá hefur ákærðimótmælt því að framangreind einkaréttarkrafa komist að í málinu. Við fyrirtökumálsins þann 26. apríl sl., var aðilum gefinn kostur á tjá sig um hvort þeirannmarkar væru á framangreindri einkaréttarkröfu sem valdið gætu því að vísabæri henni frá dómi, sbr. 1. mgr. 159. gr. og 3. mgr. 174. gr. laga nr.88/2008. Varðar þessi þáttur málsins framhaldsákæru lögreglustjórans áSuðurlandi, dags. 30. janúar 2017, og einkaréttarkröfu Jónínu Guðmundsdótturhdl., f.h. A. Samkvæmtgögnum málsins var brotaþola tilnefndur réttargæslumaður þann 21. september2016, þar sem hún hafði þá farið fram á að ákærði sætti nálgunarbanni. Var þaðJónína Guðmundsdóttur hdl., sem er lögmaður bótakrefjanda í máli þessu, semtilnefnd var. Við skýrslutökur af brotaþola þann 20. september 2016, varbrotaþola bent á varðandi bótakröfu að ákveðin hyggindi væru í því að njótaaðstoðar lögmanns, en við skýrslutökuna kom fram áðurnefnd krafa brotaþola umað ákærða yrði gert að sæta nálgunarbanni. Ekki var þó bótakrefjanda setturtilgreindur frestur til að koma bótakröfu að í málinu. Líktog að framan greinir mun hið meinta brot hafa verið framið 19. september sl.,og samkvæmt gögnum málsins voru skýrslur teknar af brotaþola dagana 20. og 21.september sl. Þá var ákæra gefin út 12. desember 2016. Meðal gagna málsinsliggur greinargerð bótakrefjanda, þar sem krafa hans kemur og fram, og erskjalið dags. 23. janúar 2017. Framhaldsákæra, þar sem einkaréttarkrafa bótakrefjandavar upp tekin var gefin út 30. janúar 2017. Loks var málið þingfest þann 2.febrúar sl. Framangreindri greinargerð bótakrefjanda fylgdu engin gögn, en íhenni er vísað til lögregluskýrslna, læknisvottorða og annarra gagna sem liggjafyrir í málinu. Við fyrirtöku málsins þann 9. mars sl., var lagt framlæknisvottorð dags. 15. febrúar 2017, kröfunni til stuðnings. Rétt er að getaþess að á meðal rannsóknargagna lögreglu er áverkavottorð dagsett 3. nóvember2016.Samkvæmt1. mgr. 173. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal einkaréttarkröfubrotaþola í sakamáli komið á framfæri við lögreglu á meðan á rannsókn þessstendur eða við ákæranda áður en ákæra er gefin úr. Heimilt er og að koma kröfuá framfæri við ákæranda eftir útgáfu ákæru ef fullnægt er skilyrðum 1. mgr.153. gr. til útgáfu framhaldsákæru eða ákærði samþykkir að hún komist að ímálinu, enda sé að öðru leyti fullnægt skilyrðum til að hafa slíka kröfu uppi ímálinu. Skilyrðin sem fram komi í síðastgreindu ákvæði eru það að leiðrétta þurfiaugljósar villur eða ef upplýsingar sem ekki lágu fyrir þegar ákæra var gefinúr, gefa tilefni til. Líkt og að framan greinir fylgdi greinargerðbótakrefjanda engin gögn og ekki verður séð að bótakrefjandi byggi að öðruleyti á upplýsingum sem ekki lágu fyrir þegar ákæra var gefin út. Að þessuvirtu og með vísan til dóms Hæstaréttar frá 30. október 2014 í máli réttarinsnr. 757/2013, voru ekki skilyrði til útgáfu framhaldsákæru í málinu. Þá liggurfyrir að ákærði hefur ekki samþykkt að framhaldsákæra lögreglustjóra komist aðí málinu og ekki heldur einkaéttarkrafa bótakrefjanda. Verður því að vísa frádómi framhaldsákæru lögreglustjóra sem og einkaréttarkröfunni. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð:Vísaðer frá dómi framhaldsákæru Lögreglustjórans á Suðurlandi, dags. 30. janúar2017, sem og einkaréttarkröfu Jónínu Guðmundsdóttur hdl., fyrir hönd A.